text:
CNM365. Chào ngày mới 20 tháng 11. Wikipedia Ngày này năm xưa. Ngày Nhà giáo Việt Nam (hình); ngày thiếu nhi thế giới; ngày Cách mạng tại Mexico. Năm 1873 – Chiến tranh Pháp-Đại Nam: quân Pháp giành thắng lợi trước quân Nguyễn trong trận thành Hà Nội, Nguyễn Tri Phương trọng thương. Năm 1985 – Microsoft phát hành điều hành máy tính cá nhân Windows 1.0, là phiên bản đầu tiên của dòng Microsoft Windows. Năm 1989 – Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc phê chuẩn Công ước về Quyền trẻ em. Năm 1998 – Nga phóng mô đun Zarya từ Sân bay vũ trụ Baykonur ở Kazakhstan, là mô đun đầu tiên của Trạm vũ trụ Quốc tế được phóng.
Ngày Nhà giáo Việt Nam
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Ngày nhà giáo Việt Nam (hay ngày lễ Hiến chương nhà giáo Việt Nam) là một ngày kỷ niệm được tổ chức hằng năm vào ngày 20 tháng 11 tại Việt Nam. Đây là ngày lễ hội của ngành giáo dục và là ngày "tôn sư trọng đạo" nhằm mục đích tôn vinh những người hoạt động trong ngành này. Ngày này là dịp để các thế hệ học trò bày tỏ lòng biết ơn với những người thầy. Trong ngày này, các học sinh thường đến tặng hoa và biếu quà cho các thầy cô giáo. Ngành giáo dục cũng thường nhân dịp này đánh giá lại hoạt động giáo dục và lập phương hướng nâng cao chất lượng giáo dục.
Nǎm 1949, tại một hội nghị ở Warszawa (thủ đô của Ba Lan), Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục đã ra bản "Hiến chương các nhà giáo" gồm 15 chương với nội dung chủ yếu là đấu tranh chống nền giáo dục tư sản, phong kiến, xây dựng nền giáo dục trong đó bảo vệ những quyền lợi của nghề dạy học và nhà giáo, đề cao trách nhiệm và vị trí của nghề dạy học và nhà giáo.
Công đoàn giáo dục Việt Nam, là thành viên của FISE từ năm 1953 (hội nghị có 57 nước tham dự), đã quyết định trong cuộc họp của FISE từ 26 đến 30 tháng 8 năm 1957 tại Warszawa, lấy ngày 20 tháng 11 năm 1958 là ngày "Quốc tế hiến chương các nhà giáo". Ngày này lần đầu tiên được tổ chức trên toàn miền Bắc Việt Nam. Những nǎm sau đó, ngày lễ này còn được tổ chức tại nhiều vùng giải phóng ở miền Nam Việt Nam. Hàng nǎm vào dịp kỷ niệm 20 tháng 11 cơ quan tiểu ban giáo dục thường xuất bản, phát hành một số tập san đặc biệt để cổ vũ tinh thần đấu tranh của giáo giới trong các vùng khác, động viên tinh thần chịu đựng gian khổ của những giáo viên kháng chiến.
Khi Việt Nam thống nhất, ngày này đã trở thành ngày truyền thống của ngành giáo dục Việt Nam. Vào ngày 28 tháng 9 năm 1982, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) đã ban hành quyết định số 167-HĐBT thiết lập ngày 20 tháng 11 hằng năm là ngày lễ mang tên "Ngày nhà giáo Việt Nam".
Lịch sửTháng 7 năm 1946, một tổ chức quốc tế các nhà giáo tiến bộ được thành lập ở Paris đã lấy tên là Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục (tiếng Pháp: Fédération Internationale Syndicale des Enseignants - FISE).
Nǎm 1949, tại một hội nghị ở Warszawa (thủ đô của Ba Lan), Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục đã ra bản "Hiến chương các nhà giáo" gồm 15 chương với nội dung chủ yếu là đấu tranh chống nền giáo dục tư sản, phong kiến, xây dựng nền giáo dục trong đó bảo vệ những quyền lợi của nghề dạy học và nhà giáo, đề cao trách nhiệm và vị trí của nghề dạy học và nhà giáo.
Công đoàn giáo dục Việt Nam, là thành viên của FISE từ năm 1953 (hội nghị có 57 nước tham dự), đã quyết định trong cuộc họp của FISE từ 26 đến 30 tháng 8 năm 1957 tại Warszawa, lấy ngày 20 tháng 11 năm 1958 là ngày "Quốc tế hiến chương các nhà giáo". Ngày này lần đầu tiên được tổ chức trên toàn miền Bắc Việt Nam. Những nǎm sau đó, ngày lễ này còn được tổ chức tại nhiều vùng giải phóng ở miền Nam Việt Nam. Hàng nǎm vào dịp kỷ niệm 20 tháng 11 cơ quan tiểu ban giáo dục thường xuất bản, phát hành một số tập san đặc biệt để cổ vũ tinh thần đấu tranh của giáo giới trong các vùng khác, động viên tinh thần chịu đựng gian khổ của những giáo viên kháng chiến.
Khi Việt Nam thống nhất, ngày này đã trở thành ngày truyền thống của ngành giáo dục Việt Nam. Vào ngày 28 tháng 9 năm 1982, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) đã ban hành quyết định số 167-HĐBT thiết lập ngày 20 tháng 11 hằng năm là ngày lễ mang tên "Ngày nhà giáo Việt Nam".
Nội dung quyết định số 167-HĐBT
- Điều 1: Từ nay hàng nǎm sẽ lấy ngày 20-11 là ngày nhà giáo Việt Nam.
- Điều 2: Để ngày 20-11 có ý nghĩa thiết thực hàng nǎm từ tháng 10 các cấp chính quyền và toàn thể cần họp để xem xét tình hình công tác và hoạt động của đội ngũ giáo viên ở địa phương mình, kiểm điểm những việc đã làm và đề ra những việc cấp tiếp tục làm nhằm động viên đội ngũ giáo viên phát huy truyền thống tốt đẹp của giáo giới Việt Nam, rèn luyện phẩm chất và nǎng lực, làm gương sáng cho học sinh noi theo. Về phía giáo viên, cần có những hoạt động phong phú nhằm nâng cao nhận thức về vinh dự và trách nhiệm của người giáo viên trong xã hội nước ta ngày nay, từ đó mà ra sức phấn đấu làm tốt nhiệm vụ cao cả của mình.
- Điều 3: Việc tổ chức ngày 20-11 hàng nǎm do Ủy ban Nhân dân và Hội đồng Nhân dân các cấp chủ trì, có sự phối hợp các ngành giáo dục và các đoàn thể nhân dân. Các cấp các ngành cần phân công cán bộ lãnh đạo đi thǎm hỏi giáo viên, tổ chức các cuộc gặp mặt thân mật với giáo viên, nhân dịp này có thể tổ chức khen thưởng các giáo viên có thành tích. Việc tổ chức này nhà giáo Việt Nam cần được tiến hành trọng thể và thiết thực, tránh hình thức phô trương gây phiền hà cho học sinh và cha mẹ học sinh.
- Điều 4: Trong ngày 20-11 các trường có thể sắp xếp lại việc học tập và giảng dạy để giáo viên được nghỉ và tham gia các sinh hoạt của trường và địa phương.
Tham khảo
Xem thêm
Liên kết ngoài
- Quyết định số 167/ HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng: Quyết định về ngày Nhà giáo Việt Nam ban hành 1/1/1982 tại Chính phủ Việt Nam (tiếng Việt)
México
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
tiếng Việt là Mê-xi-cô hay Mê-hi-cô[2], Hán Việt: Mễ Tây Cơ), tên chính thức là Liên bang México (tiếng Tây Ban Nha: Estados Unidos Mexicanos) là một nước cộng hòa liên bang thuộc khu vực Bắc Mỹ. México là một quốc gia rộng lớn với diện tích gần 2 triệu km², đứng hàng thứ 14 trên thế giới và dân số khoảng 106 triệu người, đứng hàng thứ 11 trên thế giới [3]. Nước này giáp với Hoa Kỳ về phía bắc, giáp với Guatemala và Belize về phía đông nam, giáp với Thái Bình Dương về phía tây và tây nam, giáp với vịnh México về phía đông.México (thường được phiên âm trong
Liên bang México là quốc gia theo thể chế cộng hòa liên bang. Nước này có tổng cộng 31 bang và 1 quận thuộc liên bang là thủ đô México, một trong những khu đô thị đông dân cư nhất trên thế giới.
México là một đất nước có thiên nhiên đa dạng và nền văn hóa vô cùng đặc sắc, mang ảnh hưởng của cả nền văn hóa bản địa truyền thống và văn hóa Tây Ban Nha. Nước này có số lượng người nói tiếng Tây Ban Nha cao nhất trên thế giới và tôn giáo chủ yếu tại đây là Công giáo Rôma.
Đất nước México là nơi ra đời của hai nền văn minh lớn của châu Mỹ là Maya và Aztec. Bắt đầu từ thế kỉ 16, México bị thực dân Tây Ban Nha đô hộ và đến năm 1810 thì tuyên bố độc lập và chính thức được công nhận vào năm 1821. México hiện nay là quốc gia Mỹ Latinh duy nhất nằm trong Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế. Nước này hiện là nền kinh tế lớn thứ 11 trên thế giới và có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm trung bình cao. Kinh tế México có mối liên hệ chặt chẽ với Canada và Mỹ nhờ Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ. México còn là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế khác như Liên Hiệp Quốc, Tổ chức Thương mại Thế giới. Tuy được đánh giá là một trong những quốc gia đang lên và đóng vai trò quan trọng trong khu vực Mỹ Latinh[4], song México cũng gặp phải một số vấn đề khó khăn như sự bất bình đẳng trong thu nhập, nghèo đói và tình trạng bạo lực, buôn bán ma túy tại nhiều vùng của México.
Tên chính thức của México là Liên bang México (tiếng Tây Ban Nha: Estados Unidos Mexicanos). Tên gọi này được sử dụng lần đầu tiên trong bản hiến pháp của México năm 1824. Đôi khi México còn được đọc là "Mê-hi-cô". Trước khi có tên gọi chính thức là Liên bang México, nước này đã từng có một số tên gọi khác kể từ khi thành lập như Đế chế Thứ nhất México, Đế chế Thứ hai México, Cộng hòa México trước khi có tên gọi cuối cùng như ngày nay[5].
Năm 1519, người Tây Ban Nha xâm lược các quốc gia của người da đỏ tại México. Năm 1521, thành phố Tenochtitlan bị chiếm đóng và phá hủy, đánh dấu sự chấm dứt của đế chế Aztec trên bản đồ thế giới. Người dân bản địa lần lượt bị bắt làm nô lệ hoặc bị tàn sát rất dã man, đồng thời bên cạnh đó là sự phá hủy vô cùng to lớn của người Tây Ban Nha đối với gia tài văn hóa truyền thống của họ. Năm 1535, Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha được thành lập tại México và một số vùng lân cận. Đây là thuộc địa đầu tiên và lớn nhất của người Tây Ban Nha tại Tân thế giới và đã đem lại một nguồn của cải dồi dào cho chính quốc thông qua sự cướp bóc tài nguyên và nô lệ tại đây.
Bốn thập kỉ sau khi giành được quyền độc lập, đất nước México vẫn đầy các xung đột do sự đối đầu giữa những người tự do và bảo thủ tại nước này. Tướng Antonio Lopez de Santa Anna là một nhân vật có ảnh hưởng lớn đối với nền chính trị của México thời gian này. Năm 1836, ông thông qua Siete Leyes nhằm thể chế hóa chính phủ tập trung quyền lực tại México dẫn đến việc đình chỉ Hiến pháp 1824. Có ba vùng đất thuộc México đã nổi dậy đòi độc lập là Cộng hòa Texas, Cộng hòa Rio Grande và Cộng hòa Yucatan. México đã tái thu phục được Rio Grande và Yucatan nhưng đã thất bại trong việc chiếm lại Texas. Không chỉ vậy, Texas sau đó đã được sát nhập vào Hoa Kỳ và những tranh chấp về đất đai, lãnh thổ với nước láng giềng phương Bắc đã làm bùng nổ cuộc chiến tranh Mỹ-México (1846-1848) với thất bại nặng nề thuộc về México. Năm 1848, Hiệp ước Guadalupe-Hidalgo được ký kết, theo đó México mất tới 1/3 diện tích lãnh thổ cho Hoa Kỳ.
Chán nản trước thất bại của tướng Santa Anna, một phong trào cải cách đã lan rộng tai México. Đây được gọi là thời kỳ 'La Reforma', với một hiến pháp mới được ban hành theo đó tái thành lập thể chế liên bang và lần đầu tiên giới thiệu về quyền tự do tôn giáo tại México.
Những năm 1860, México phải đối mặt với sự xâm lăng của nước Pháp. Công tước Ferdinand Maximilian của Áo (thuộc dòng họ Habsburg) được chọn để trở thành vua của Đế chế México Thứ hai. Tuy nhiên chính thể phong kiến này cũng chỉ tồn tại được trong một thời gian ngắn ngủi. Năm 1867, Benito Juarez, một người da đỏ Zapotec đã tái khôi phục nền cộng hòa và trở thành tổng thống da đỏ đầu tiên của México. Ông được đánh giá là vị tổng thống vĩ đại nhất của México trong thế kỉ 19.
Thời gian từ thập niên 1940 đến 1980 được đánh dấu bởi sự phát triển kinh tế vượt bậc của México và được các nhà sử học gọi là "El Milagro Mexicano", tức "Phép màu México"[7]. México đã có những cố gắng quan trọng trong việc quốc hữu hóa các tài sản của quốc gia như khoáng sản và dầu khí. vào năm 1938, tổng thống Lázaro Cárdenas đã quyết định quốc hữu hóa tất cả các công ty khai thác dầu và buộc họ phải sát nhập vào PEMEX, công ty dầu khí quốc doanh của México. Sự kiện này đã gây ra một cuộc khủng hoảng trong quan hệ ngoại giao giữa México với các nước tham gia khai thác tài nguyên tại đây. Kinh tế phát triển nhưng vẫn chưa đủ sức xóa hết những căng thẳng trong xã hội México, mà đỉnh cao là cuộc thảm sát Tlatelolco tại chính thủ đô México năm 1968[8].
1982 với một cuộc đại khủng hoảng. Giá dầu lửa, mặt hàng xuất khẩu chủ lực của México bị mất giá trầm trọng, tỉ lệ lãi suất tăng vọt và chính phủ México hoàn toàn bị vỡ nợ với những khoản nợ khổng lồ. Tiếp theo đó là một thời kỳ lạm phát kéo dài và México trở thành một quốc gia phá sản. México lại một lần nữa đối mặt với khủng hoảng kinh tế - tài chính lớn vào cuối năm 1994 với tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 1995 là -6,9%[9]. Hiện nay tình hình kinh tế México đã có nhiều cải thiện quan trọng theo hướng tự do hóa thị trường, đồng thời liên kết với các bạn hàng lớn là Hoa Kỳ và Canada để phát triển trong NAFTA (Hiệp định Tự do Thương mại Bắc Mỹ). Tăng trưởng kinh tế dần đi vào ổn định và México đã trở thành một trong những nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Về chính trị, đã có một sự thay đổi lớn trên chính trường México trong cuộc bầu cử năm 2000. Lần đầu tiên sau 71 năm, Đảng Cách mạng Thể chế (PRI) để mất chiếc ghế tổng thống vào tay Đảng Hành động Quốc gia (PAN) là ông Vicente Fox. Trong cuộc bầu cử năm 2006, PRI thậm chí còn bị tụt xuống thứ ba, sau khi bị Đảng Cách mạng Dân chủ (PRD) vượt lên. Tổng thống México hiện nay là ông Felipe Calderon (2006-2012) của đảng PAN. Calderon tuyên chuyến với các băng đảng ma túy và tổ chức chiến dịch vào các cùng do các tay buôn lậu kiểm soát.
Chính quyền của México được chia làm 3 nhánh sau:
Trong thời gian từ năm 2006-2009, có 9 đảng phái có đại diện trong quốc hội México. Nhưng trong đó có 5 đảng có số phếu không vượt quá 4%. Ba đảng lớn nhất và có ảnh hưởng quan trọng đối với nền chính trị México là:
Tổng diện tích của México 1.972.550 km2 và México là quốc gia có diện tích đứng hàng thứ 14 trên thế giới. Trong đó, México còn tuyên bố chủ quyền đối với 6.000 km2 đất thuộc các đảo và quần đảo tại Thái Bình Dương (đảo Guadalupe và quần đảo Revillagigedo), vịnh Mexico, biển Caribbean và vịnh California. Về phía bắc, México chia sẻ đường biên giới dài 3.141 km với Hoa Kỳ. Dòng sông Río Bravo del Norte (ở Hoa Kỳ gọi là Rio Grande) là biên giới tự nhiên kéo dài từ Ciudad Juárez về phía đông đến vịnh Mexico. Ngoài ra còn có một số đường phân giới tự nhiên hoặc nhân tạo khác từ Ciudad Juárez về phía tây đến bờ Thái Bình Dương. Về phía nam, México chia sẻ chung đường biên giới dài 871 km với Guatemala và 251 km với Belize.
Cao nguyên México chiếm một phần lớn diện tích trung tâm đất nước và nằm giữa hai dãy Siera Madrea Occidental và Siera Madre Oriental. Trong khi phía bắc cao nguyên México có địa hình thấp hơn (trung bình khoảng 1100 m) với nhiều bồn địa thì phía nam cao nguyên địa hình lại cao hơn. Những thung lũng thuộc miền nam cao nguyên México tập trung rất nhiều thành phố lớn như thành phố Mexico hay Guadalajara.
Mexico nằm trên một khu vực không ổn định, gần nơi tiếp giáp giữa hai địa mảng Cocos và Bắc Mỹ nền thường hay xảy ra những trận động đất và núi lửa phun trào. Ngọn núi lửa Orizaba (5636 m) là ngọn núi cao nhất tại México và thứ ba tại Bắc Mỹ. Dãy núi lớn thứ ba tại México là Sierra Nevada, hay được gọi là Vành đai núi lửa Mexico là một chuỗi các núi lửa chắn ngang đất nước México theo chiều đông-tây. Dãy núi lớn thứ tư của México là Sierra Madre del Sur nằm dọc theo bờ biển tây nam nước này.
Mexico có khoảng 150 con sông nhưng lượng nước phân bố không đồng đều trên toàn bộ lãnh thổ. Phần nhiều các con sông lớn đều chảy về phía đông vào vịnh Mexico và biển Caribbean.
Ở nửa phía nam của đường chí tuyến, tại những vùng có độ cao không vượt quá 1000 m thì có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm quanh năm, với nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 24° - 28 °C, chênh lệch nhiệt độ giữa mùa hè và mùa đông không quá lớn, chỉ khoảng 5 °C. Trong khi đó, những vùng ở phía bắc đường chí tuyến của México thì có nhiệt độ trung bình năm thấp hơn, vào khoảng 20° - 24 °C với mùa hè nóng ẩm còn mùa đông thì lạnh và khô.
Thung lũng México nằm ở phía nam đường chí tuyến là một khu vực tập trung nhiều khu vực đô thị lớn của đất nước, trong đó có thành phố Mexico. Khu vực này nằm ở độ cao trên 2000 m nên nhìn chung có khí hậu ôn hòa tương đối dễ chịu, nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 16° - 18 °C.
Nhiều vùng đất ở Mexico, đặc biệt là tại phía bắc đường chí tuyến thường có rất ít mưa, tạo nên một số vùng hoang mạc lớn tại đất nước này. Trong khi đó miền nam México (đặc biệt là những vùng đồng bằng duyên hải như bán đảo Yucatan) thì lượng mưa thường đạt trên 2000 mm/năm.
Tại Mexico, có khoảng 170.000 km2 được coi là khu vực bảo tồn tự nhiên, trong đó bao gồm 34 khu dự trữ sinh quyển, 64 công viên quốc gia cùng nhiều khu vực bảo vệ các loài thực vật và động vật quý hiếm khác.
Mexico là quê hương của nhiều loài thực vật có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống hàng ngày. Sau khi phát hiện ra châu Mỹ, người châu Âu đã mang các loại cây trái này của châu Mỹ đi phổ biến khắp thế giới. Đó là các loài cây cacao (sản xuất chocolate), cà chua, ngô, vani, nhiều loại đậu và ớt cay khác nhau (trong đó có ớt Habanero).
Năm 1900, dân số México là 13,6 triệu người[17]. Từ những năm 1930 đến 1980, hay giai đoạn được gọi là "Phép màu Mexico", chính phủ México đã có những đầu tư hiệu quả vào việc phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân khiến tỉ lệ tử vong của trẻ sơ sinh được giảm xuống rõ rệt. Dân số México gia tăng nhanh chóng trong thế kỉ 20 và bây giờ đã bắt đầu có xu hướng chậm lại. Tốc độ gia tăng dân số từ mức đỉnh 3,5% năm 1965 nay đã hạ xuống 0,99% vào năm 2005.
Tốc độ gia tăng dân số có sự khác biệt giữa các vùng của Mexico. Khu vực thủ đô Mexico có tốc độ tăng dân số chỉ có 0,2%, và đặc biệt bang Michoacan có mức tăng trưởng dân số là -0,1%. Trong khi đó một số vùng khác thưa dân hơn lại có mức độ tăng trưởng dân số cao (được ảnh hưởng khá nhiều từ quá trình nhập cư) là Quintana Roo (4,7%) hay Baja California Sur (3,4%)[18].
Trong thập niên 1970 và 1980, México đã mở cửa cho những người tị nạn chính trị đến từ khắp các nước Mỹ Latinh như Argentina, Chile, Cuba, Peru, Brazil, Colombia và các nước Trung Mỹ. Những cuộc khủng hoảng kinh tế sâu sắc tại các nước Mỹ Latinh láng giềng cũng góp phần làm gia tăng cộng đồng của họ tại Mexico, như người Argentina tại México được ước tính có khoảng 110.000 đến 130.000 người[22]. Bên cạnh đó, khoảng 1 triệu người Mỹ cũng định cư tại Mexico, chủ yếu vì lí do nghĩ dưỡng sau khi đã về hưu.
Mexico hiện nay là nước có tỷ lệ di cư âm (di cư nhiều hơn nhập cư), với tỉ lệ là -4,32/1000 người. Chủ yếu người dân México di cư đến Hoa Kỳ để tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn. Trong thập niên 1990 và đầu những năm thập niên 2000, dòng người di cư từ México sang Hoa Kỳ đã gia tăng một cách đột biến, chiếm khoảng 37% tổng lượng dân México tại Mỹ. Việc nhập cư bất hợp pháp từ México vào Mỹ cũng là một vấn đề lớn trong quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Vào năm 2000, ước tính có khoảng 20 triệu người Mỹ tự nhận mình là người gốc Mexico[23]. Giải thích cho việc mặc dù nền kinh tế México đã phát triển rõ rệt song tỉ lệ di cư vẫn cao, nhiều người cho rằng đó là do sự bất bình đẳng về kinh tế trong nước, khoảng cách giàu nghèo gia tăng và một số người México sau khi định cư tại Mỹ đã quyết định đón gia đình của mình từ México sang.
Những bang có tỉ lệ người theo đạo Công giáo cao nhất là các bang miền trung México như Guanajuato (96,4%), Aguascalientes (95,6%), Jalisco (95,4%), trong khi đó những bang ở phía đông nam có tỉ lệ theo đạo Công giáo thấp nhất như Chiapas (63.8%), Tabasco (70.4%) and Campeche (71.3%)[24]. Tỉ lệ người dân México theo Công giáo đã giảm xuống từ mốc 98% năm 1950 xuống còn 87,9% năm 2000. Tỉ lệ này sẽ còn tiếp tục giảm xuống song đạo Công giáo vẫn đống vai trò hàng đầu về tôn giáo tại Mexico.
Không như một số quốc gia Mỹ Latinh khác, Hiến pháp México 1857 đã tách riêng hoạt động của nhà nước và nhà thờ. Chính phủ không cấp cho nhà thờ bất cứ nguồn lợi kinh tế nào như ở Tây Ban Nha hay Argentina[25] và nhà thờ cũng không được tham gia vào các hoạt động giáo dục ở các trường công (mặc dù họ có thể tham gia ở các trường tư). Thậm chí, chính phủ México còn quốc hữu hóa các tài sản của nhà thờ (đến thập niên 1990 thì một số lại được trao trả). Các linh mục và thầy tu tại México không được quyền bầu cử hay tham gia ứng cử vào các vị trí trong chính quyền.
Mexico là quốc gia có số lượng người nói tiếng Tây Ban Nha nhiều nhất thế giới, hơn gấp đôi Tây Ban Nha là nơi bắt nguồn của ngôn ngữ này. Do vậy, México có vai trò quan trọng trong việc truyền bá ảnh hưởng của tiếng Tây Ban Nha ra thế giới, đặc biệt là vào Mỹ. Khoảng 1/3 số người nói tiếng Tây Ban Nha trên thế giới sống tại Mexico[31]. Bên cạnh đó, tiếng Nahualt là thứ tiếng được sử dụng phổ biến thứ nhì tại đất nước này với 1,5 triệu người sử dụng, sau đó là tiếng Yucatec Maya với 800.000 người. Một số ngôn ngữ thiểu số của México đang có nguy cơ biến mất, ví dụ như tiếng Lacandon được sử dụng bởi không quá 100 người.
Tiếng Anh được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng người Mỹ tại Mexico, những thành phố giáp biên giới phía bắc và các trung tâm kinh tế, tài chính lớn. Một số ngôn ngữ gốc Âu khác cũng được sử dụng nhiều là tiếng Venetian (bắt nguồn từ Ý), tiếng Plautdietsch (miền nam Đức), tiếng Đức, tiếng Pháp và tiếng Digan.
Sau cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng năm 1994, México đã phục hồi một cách ấn tượng nền kinh tế bằng cách xây dựng một nền kinh tế đa dạng và hiện đại. Cơ sở hạ tầng được cải thiện đã nâng cao chất lượng hoạt động của các bến cảng, đường sá, mạng lưới điện, viễn thông, hàng không đảm bảo cho sự phát triển kinh tế. Dầu lửa vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của México và mang lại một nguồn ngoại tế lớn cho nền kinh tế nước này. Với dân số đông và một nền kinh tế phát triển năng động và vững chắc, México được dự báo có thể sẽ trở thành một trong 5 cường quốc kinh tế thế giới vào năm 2050 theo thứ tự lần lượt là Trung Quốc, Mỹ, Ấn Độ, Brasil và Mexico[36].
Theo Ngân hàng Thế giới, tỉ lệ nghèo đói tại México đã giảm từ 24,2% xuống 17,6% trong khoảng 2000-2004. Tuy nhiên sự bất bình đẳng trong thu nhập của người dân México cũng là một vấn đề lớn đối với nước này. Sự chênh lệch giàu nghèo, phản ánh qua chỉ số Gini cao của México có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng về xã hội và kinh tế. Trong Báo cáo về Chỉ số Phát triển Con người của Liên Hiệp Quốc năm 2004, một số quận tại trung tâm thành phố México như quận Benito Juarez, hay quận San Pedro Carza Garcia thuộc bang Nueva Leon có mức thu nhập cũng như điều kiện y tế, giáo dục ngang với bình quân của các nước phát triển như Đức và New Zealand. Trong khi đó, quận Metlatonoc thuộc bang Guerrero có chỉ số HDI ngang với Syria, một nước thu nhập trung bình dưới[37].
Mexico đã ký Hiệp định Tự do Thương mại (FTA) với hơn 40 quốc gia trong đó có Hoa Kỳ, Nhật Bản, Liên minh Châu Âu, các nước Trung Mỹ và Nam Mỹ. Khoảng 90% mậu dịch của México có FTA. Đối tác thương mại chủ yếu của México là hai nước bạn hàng Bắc Mỹ thuộc khối NAFTA, chiếm tới 90% mặt hàng xuất khẩu và 55% nhập khẩu của nước này[38]. Trong nền kinh tế Mexico, nông nghiệp chiếm 4%, công nghiệp chiếm 26,5% và dịch vụ chiếm 69,5%. Các mặt hàng xuất khẩu chú yếu của México là dầu mỏ, hàng gia công, rau quả, vải, cà phê, bạc. Còn các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là máy móc, thiết bị, phương tiện giao thông.
Du lịch cũng là một nguồn thu ngoại tệ lớn của Mexico. Mỗi năm đất nước México đón tiếp hơn 20 triệu lượt khách du lịch nước ngoài và là quốc gia duy nhất tại khu vực Mỹ Latinh có mặt trong top 25 nước điểm đến du lịch của thế giới. Du lịch México nổi tiếng với những tàn tích từ thời các nền văn minh cổ xưa của châu Mỹ, các công trình văn hóa lịch sử cũng như các bãi biển đẹp dọc theo hai bên bờ biển của nước này. Năm 2006, México đứng thứ 8 thế giới về lượng khách du lịch đến tham quan[39].
Thời kỳ Porfiriato (một phần tư cuối thế kỉ 19 và thập niên đầu thế kỉ 20) được đánh dấu bởi sự phát triển mạnh mẽ của nền văn hóa Mexico. Dưới sự cai trị của nhà độc tài Porfirio Diaz, nền kinh tế México phát triển mạnh mẽ và thịnh vượng đã đi cùng với sự phát triển của triết học và nghệ thuật Mexico. Mặc dù đất nước phải trải qua một số biến cố lớn như cuộc Cách mạng Mexico 1910, song nền văn hóa México đã từng bước định hình thành dạng mestizaje, một khái niệm chỉ nền văn hóa đa dạng tại México trong đó đặt những yếu tố bản địa truyền thống làm trung tâm. Năm 1925, trong tác phẩm La Raza Cósmica (tạm dịch là Chủng tộc lớn), nhà văn José Vasconcelos đã xác định México là một quốc gia đa dạng (tương tự như thuật ngữ melting pot của Hoa Kỳ) không chỉ về mặt chủng tộc mà còn về mặt văn hóa[40]. Nhận thức mới mẻ này đã làm cho México hoàn toàn khác biệt so với nhiều nước châu Âu lúc đó vẫn giữ quan điểm lỗi thời về chủng tộc thượng đẳng.
Bữa ăn truyền thống đối với người México bản địa chủ yếu có ngô như lương thực chính, kết hợp với các loài thảo mộc, ớt, cà chua. Ngày nay việc sử dụng gạo cũng rất phổ biến tai México để làm lương thực, ngoài ra còn có lúa mì. Chocalate cũng bắt nguồn từ México nhưng ngày xưa, người da đỏ chủ yếu dùng để uống. México cũng là nơi ra đời của nhiều loại bánh ngô như bánh ngô có nhân (tacos, nhân bánh có thể là nhiều loại thịt hoặc rau), bánh ngô phomat (quesadillas) hay bánh ngô cay (enchiladas). Mỗi vùng miền trên đất nước México có thể có những loại thực phẩm đặc trưng riêng. Thứ đồ uống phổ biến và đặc trưng cho México là rượu tequila.
Mexico là thị trường âm nhạc lớn nhất khu vực Mỹ Latinh. Nước này đã xuất khẩu âm nhạc của mình ra nhiều nước Trung Mỹ, Nam Mỹ và châu Âu (đặc biệt là Tây Ban Nha) do có sự tương đồng ngôn ngữ. Những ca sĩ nổi tiếng nhất của México là Thalía, Luis Miguel và Paulina Rubio; các nhóm nhạc lớn Café Tacuba, Molotov, RBD và Maná.
Vị thánh bảo trợ cho México là Đức Mẹ Guadalupe. Ngày lễ Guadalupe được tổ chức vào ngày 12 tháng 12 được coi là một trong những ngày lễ quan trọng nhất của đất nước Mexico.
Ngày Vong Linh (Día de los Muertos trong tiếng Tây Ban Nha) được tổ chức vào hai ngày đầu tiên của tháng 11 là một dịp lễ hội khá đặc sắc của Mexico. Lễ hội này bắt nguồn từ những niềm tin tôn giáo có từ xa xưa của đạo Công giáo Rôma là ngày Lễ Các Thánh (1 tháng 11) và Lễ Các Đẳng (2 tháng 11), nhưng cũng được cho là có liên quan tới một lễ hội cổ của người Aztec về Nữ thần Chết. Trong ngày này, người dân México thường sum họp gia đình, đi thăm mộ để tưởng niệm người thân và bạn bè đã mất. Trong ngày lễ này, các cửa hàng ở México thường trang trí sặc sỡ những hình đầu lâu làm bằng đường và những catrina (bộ xương mặc trang phục người phụ nữ).
Liên bang México là quốc gia theo thể chế cộng hòa liên bang. Nước này có tổng cộng 31 bang và 1 quận thuộc liên bang là thủ đô México, một trong những khu đô thị đông dân cư nhất trên thế giới.
México là một đất nước có thiên nhiên đa dạng và nền văn hóa vô cùng đặc sắc, mang ảnh hưởng của cả nền văn hóa bản địa truyền thống và văn hóa Tây Ban Nha. Nước này có số lượng người nói tiếng Tây Ban Nha cao nhất trên thế giới và tôn giáo chủ yếu tại đây là Công giáo Rôma.
Đất nước México là nơi ra đời của hai nền văn minh lớn của châu Mỹ là Maya và Aztec. Bắt đầu từ thế kỉ 16, México bị thực dân Tây Ban Nha đô hộ và đến năm 1810 thì tuyên bố độc lập và chính thức được công nhận vào năm 1821. México hiện nay là quốc gia Mỹ Latinh duy nhất nằm trong Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế. Nước này hiện là nền kinh tế lớn thứ 11 trên thế giới và có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm trung bình cao. Kinh tế México có mối liên hệ chặt chẽ với Canada và Mỹ nhờ Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ. México còn là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế khác như Liên Hiệp Quốc, Tổ chức Thương mại Thế giới. Tuy được đánh giá là một trong những quốc gia đang lên và đóng vai trò quan trọng trong khu vực Mỹ Latinh[4], song México cũng gặp phải một số vấn đề khó khăn như sự bất bình đẳng trong thu nhập, nghèo đói và tình trạng bạo lực, buôn bán ma túy tại nhiều vùng của México.
Mục lục
- 1 Tên gọi
- 2 Lịch sử
- 3 Chính trị
- 4 Quân đội
- 5 Phân cấp hành chính
- 6 Địa lý
- 7 Nhân khẩu
- 8 Kinh tế
- 9 Văn hóa
- 10 Tham khảo
- 11 Liên kết ngoài
Tên gọiAztec, dân tộc Mexica. Theo thần thoại Aztec cổ, một vị thần đã chỉ cho người dân bộ tộc địa điểm xây dựng kinh đô mới là nơi có một con đại bàng mang trong miệng một con rắn và đậu xuống cành cây xương rồng. Đó chính là một địa điểm nằm giữa hồ Texcoco và tại đó, người Aztec đã xây dựng nên một thành phố rộng lớn. Hình ảnh này được miêu tả trong trang đầu của cuốn kinh thư Mendoza, một cuốn sách kể về lịch sử của người Aztec và ngày nay xuất hiện trên quốc kỳ và quốc huy của México.
Tên chính thức của México là Liên bang México (tiếng Tây Ban Nha: Estados Unidos Mexicanos). Tên gọi này được sử dụng lần đầu tiên trong bản hiến pháp của México năm 1824. Đôi khi México còn được đọc là "Mê-hi-cô". Trước khi có tên gọi chính thức là Liên bang México, nước này đã từng có một số tên gọi khác kể từ khi thành lập như Đế chế Thứ nhất México, Đế chế Thứ hai México, Cộng hòa México trước khi có tên gọi cuối cùng như ngày nay[5].
Lịch sử
Thời kỳ Tiền Colombo[6]. Trong hàng ngàn năm, người da đỏ ở México đã sinh sống như những cộng đồng chuyên về săn bắn. Khoảng 9.000 năm trước, họ đã bắt đầu canh tác ngô và khởi đầu một cuộc cách mạng trong nông nghiệp, dẫn đến sự thành lập hàng loạt những quốc gia có trình độ phát triển cao và đạt được nhiều thành tựu to lớn về nhiều mặt, tiêu biểu là các quốc gia của người Maya và người Aztec. Họ đã đạt được nhiều thành tựu lớn về chữ viết, toán học, thiên văn học, nghệ thuật và kiến trúc... Những công trình tiêu biểu cho các nền văn hóa tiền Colombo này là các kim tự tháp, tiêu biểu như quần thể kim tự tháp tại Chichen Itza. Đế chế Aztec đã xây dựng nên một quốc gia hùng mạnh với thủ đô đặt tại Tenochtitlan, nay là thành phố México.
Năm 1519, người Tây Ban Nha xâm lược các quốc gia của người da đỏ tại México. Năm 1521, thành phố Tenochtitlan bị chiếm đóng và phá hủy, đánh dấu sự chấm dứt của đế chế Aztec trên bản đồ thế giới. Người dân bản địa lần lượt bị bắt làm nô lệ hoặc bị tàn sát rất dã man, đồng thời bên cạnh đó là sự phá hủy vô cùng to lớn của người Tây Ban Nha đối với gia tài văn hóa truyền thống của họ. Năm 1535, Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha được thành lập tại México và một số vùng lân cận. Đây là thuộc địa đầu tiên và lớn nhất của người Tây Ban Nha tại Tân thế giới và đã đem lại một nguồn của cải dồi dào cho chính quốc thông qua sự cướp bóc tài nguyên và nô lệ tại đây.
México giành độc lậpTây Ban Nha, vào năm 1810, một mục sư người México là Miguel Hidalgo y Costilla đã tuyên bố nền độc lập cho México. Tiếp theo đó là một cuộc chiến tranh kéo dài của nhân dân México chống lại quân đội Tây Ban Nha cho đến năm 1821, México chính thức giành được độc lập. Đế chế Thứ nhất của México được hình thành trong một thời gian ngắn ngủi, bao gồm toàn bộ lãnh thổ của nước México ngày nay, toàn bộ khu vực Trung Mỹ (trừ Panama và Belize), các bang miền tây và miền nam Hoa Kỳ (California, Nevada, Utah, Arizona, New Mexico, Texas). Agustin de Iturbide tự xưng là hoàng đế của Đế chế Thứ nhất nhưng bị các lực lượng cộng hòa lật đổ hai năm sau đó. Các tỉnh ở Trung Mỹ tách ra độc lập năm 1823 và thành lập nên nước Cộng hòa Liên bang Trung Mỹ, nhưng về sau bị vỡ vụn ra nhiều quốc gia độc lập nhỏ hơn.
Bốn thập kỉ sau khi giành được quyền độc lập, đất nước México vẫn đầy các xung đột do sự đối đầu giữa những người tự do và bảo thủ tại nước này. Tướng Antonio Lopez de Santa Anna là một nhân vật có ảnh hưởng lớn đối với nền chính trị của México thời gian này. Năm 1836, ông thông qua Siete Leyes nhằm thể chế hóa chính phủ tập trung quyền lực tại México dẫn đến việc đình chỉ Hiến pháp 1824. Có ba vùng đất thuộc México đã nổi dậy đòi độc lập là Cộng hòa Texas, Cộng hòa Rio Grande và Cộng hòa Yucatan. México đã tái thu phục được Rio Grande và Yucatan nhưng đã thất bại trong việc chiếm lại Texas. Không chỉ vậy, Texas sau đó đã được sát nhập vào Hoa Kỳ và những tranh chấp về đất đai, lãnh thổ với nước láng giềng phương Bắc đã làm bùng nổ cuộc chiến tranh Mỹ-México (1846-1848) với thất bại nặng nề thuộc về México. Năm 1848, Hiệp ước Guadalupe-Hidalgo được ký kết, theo đó México mất tới 1/3 diện tích lãnh thổ cho Hoa Kỳ.
Chán nản trước thất bại của tướng Santa Anna, một phong trào cải cách đã lan rộng tai México. Đây được gọi là thời kỳ 'La Reforma', với một hiến pháp mới được ban hành theo đó tái thành lập thể chế liên bang và lần đầu tiên giới thiệu về quyền tự do tôn giáo tại México.
Những năm 1860, México phải đối mặt với sự xâm lăng của nước Pháp. Công tước Ferdinand Maximilian của Áo (thuộc dòng họ Habsburg) được chọn để trở thành vua của Đế chế México Thứ hai. Tuy nhiên chính thể phong kiến này cũng chỉ tồn tại được trong một thời gian ngắn ngủi. Năm 1867, Benito Juarez, một người da đỏ Zapotec đã tái khôi phục nền cộng hòa và trở thành tổng thống da đỏ đầu tiên của México. Ông được đánh giá là vị tổng thống vĩ đại nhất của México trong thế kỉ 19.
Thế kỉ 20 và thế kỉ 21Porfirio Diaz đã cai trị một cách độc tài đất nước México trong khoảng thời gian từ năm 1880 đến năm 1911. Giai đoạn này, được gọi là Porfiriato được biết đến với những thành tựu lớn của nền kinh tế México, khoa học, nghệ thuật phát triển song bên cạnh đó là sự bất bình đẳng trong thu nhập giữa người giàu và người nghèo và sự đàn áp về chính trị. Cuộc bầu cử giả mạo để tiếp tục nhiệm kỳ thứ năm của Diaz đã bị người dân phản ứng dữ dội, dẫn đến việc cuộc Cách mạng México bùng nổ vào năm 1910. Hệ quả của cuộc cách mạng là một hiến pháp mới đã được ban hành vào năm 1917 và tiếp sau đó là một loạt những biến động trên chính trường México. Đất nước rơi vào cuộc nội chiến giữa các phe phái và nhiều nhân vật lãnh đạo quan trọng bị ám sát. Tình hình tương đối ổn định trở lại từ khi Đảng Cách mạng Quốc gia, về sau đổi tên là Đảng Cách mạng Thể chế (PRI) lên nắm quyền vào năm 1929 và đóng vai trò quan trọng trên chính trường México suốt 71 năm sau đó.
Thời gian từ thập niên 1940 đến 1980 được đánh dấu bởi sự phát triển kinh tế vượt bậc của México và được các nhà sử học gọi là "El Milagro Mexicano", tức "Phép màu México"[7]. México đã có những cố gắng quan trọng trong việc quốc hữu hóa các tài sản của quốc gia như khoáng sản và dầu khí. vào năm 1938, tổng thống Lázaro Cárdenas đã quyết định quốc hữu hóa tất cả các công ty khai thác dầu và buộc họ phải sát nhập vào PEMEX, công ty dầu khí quốc doanh của México. Sự kiện này đã gây ra một cuộc khủng hoảng trong quan hệ ngoại giao giữa México với các nước tham gia khai thác tài nguyên tại đây. Kinh tế phát triển nhưng vẫn chưa đủ sức xóa hết những căng thẳng trong xã hội México, mà đỉnh cao là cuộc thảm sát Tlatelolco tại chính thủ đô México năm 1968[8].
1982 với một cuộc đại khủng hoảng. Giá dầu lửa, mặt hàng xuất khẩu chủ lực của México bị mất giá trầm trọng, tỉ lệ lãi suất tăng vọt và chính phủ México hoàn toàn bị vỡ nợ với những khoản nợ khổng lồ. Tiếp theo đó là một thời kỳ lạm phát kéo dài và México trở thành một quốc gia phá sản. México lại một lần nữa đối mặt với khủng hoảng kinh tế - tài chính lớn vào cuối năm 1994 với tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 1995 là -6,9%[9]. Hiện nay tình hình kinh tế México đã có nhiều cải thiện quan trọng theo hướng tự do hóa thị trường, đồng thời liên kết với các bạn hàng lớn là Hoa Kỳ và Canada để phát triển trong NAFTA (Hiệp định Tự do Thương mại Bắc Mỹ). Tăng trưởng kinh tế dần đi vào ổn định và México đã trở thành một trong những nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Về chính trị, đã có một sự thay đổi lớn trên chính trường México trong cuộc bầu cử năm 2000. Lần đầu tiên sau 71 năm, Đảng Cách mạng Thể chế (PRI) để mất chiếc ghế tổng thống vào tay Đảng Hành động Quốc gia (PAN) là ông Vicente Fox. Trong cuộc bầu cử năm 2006, PRI thậm chí còn bị tụt xuống thứ ba, sau khi bị Đảng Cách mạng Dân chủ (PRD) vượt lên. Tổng thống México hiện nay là ông Felipe Calderon (2006-2012) của đảng PAN. Calderon tuyên chuyến với các băng đảng ma túy và tổ chức chiến dịch vào các cùng do các tay buôn lậu kiểm soát.
Chính trị
Chính quyền của México được chia làm 3 nhánh sau:
- Lập pháp: gồm quốc hội lưỡng viện bao gồm Thượng viện và Hạ viện México. Phía lập pháp có quyền đặt ra các điều luật, tuyên bố chiến tranh, đặt thuế mới, thông qua ngân sách quốc gia và các hiệp ước quốc tế, bổ nhiệm các cán bộ ngoại giao...
- Hành pháp: Tổng thống México vừa là người đứng đầu nhà nước, vừa là người đứng đầu chính phủ và đồng thời cũng được coi là Tổng tư lệnh quân đội México. Tổng thống có quyền bổ nhiệm nội các (với sự thông qua của Thượng viện), chịu trách nhiệm việc thiết lập và thực thi luật pháp và quyền đình chỉ không thông qua một bộ luật nào đó.
- Tư pháp: Đứng đầu nhánh này là Tòa án Tư pháp Tối cao, gồm 11 vị thẩm phán được bổ nhiệm bởi tổng thống với sự đồng ý của Thượng viện.
Trong thời gian từ năm 2006-2009, có 9 đảng phái có đại diện trong quốc hội México. Nhưng trong đó có 5 đảng có số phếu không vượt quá 4%. Ba đảng lớn nhất và có ảnh hưởng quan trọng đối với nền chính trị México là:
- Đảng Hành động Quốc gia (Partido Acción Nacional, PAN): đảng trung hữu theo đường lối bảo thủ được thành lập năm 1939.
- Đảng Cách mạng Thể chế (Partido Revolucionario Institucional, PRI): một đảng trung tả theo đường lối dân chủ xã hội, được thành lập năm 1929 nhằm thống nhất những lực lượng của cuộc Cách mạng México. Phần lớn các chính trị gia cánh tả của México thuộc đảng này.
- Đảng Cách mạng Dân chủ (Partido de la Revolución Democrática, PRD): đảng trung tả được thành lập năm 1989, tạo thành bởi liên minh giữa những người theo chủ nghĩa xã hội và một số đảng phái tự do khác.
Quân độiMéxico là quốc gia có lực lượng quân đội lớn thứ hai tại khu vực Mỹ Latinh, chỉ sau có Brasil. México có 503.777 quân hiện hành, và có 192.770 quân nhân thuộc lực lượng quân đội chính quy[10]. Ngân sách dành cho quân đội mỗi năm của México khoảng 6 tỉ USD, chiếm 0,5% GDP[11]. Từ thập niên 1990, quân đội México chuyển hướng trọng tâm hoạt động sang cuộc chiến chống ma túy, đòi hỏi phải nâng cấp nhiều loại vũ khí và hiện đại hóa quân đội. Quân đội México bao gồm hai nhánh: Lục quân México (trong đó đã bao gồm cả không quân) và Hải quân México. Hiện quân đội México vẫn còn duy trì một số cơ sở vật chất, hạ tầng để thử nghiệm và chế tạo vũ khí như trực thăng, tàu chiến hạng nặng, các loại súng cho quân đội. Những cơ sở này đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế địa phương. Trong những năm gần đây, do yêu cầu hiện đại hóa quân đội ngày càng cao nên México đã cải tiến các chương trình huấn luyện cũng như vũ trang, đồng thời trở thành một nhà cung cấp vũ khí cho cả quân đội trong nước và các nước khác.
Phân cấp hành chính
Địa lý
Vị trí, giới hạnBắc Mỹ. Phần lớn lãnh thổ của đất nước này nằm trên mảng kiến tạo Bắc Mỹ trong khi một phần nhỏ thuộc bán đảo Baja California thuộc địa mảng Thái Bính Dương và địa mảng Cocos. Về địa vật lý, phần lớn lãnh thổ México thuộc về Bắc Mỹ, trong khi 12% lãnh thổ thuộc bán đảo Tehuantepec thuộc khu vực Trung Mỹ[12]. Còn về mặt địa chính trị, México được coi như một quốc gia Bắc Mỹ, cùng với Hoa Kỳ và Canada[13].
Tổng diện tích của México 1.972.550 km2 và México là quốc gia có diện tích đứng hàng thứ 14 trên thế giới. Trong đó, México còn tuyên bố chủ quyền đối với 6.000 km2 đất thuộc các đảo và quần đảo tại Thái Bình Dương (đảo Guadalupe và quần đảo Revillagigedo), vịnh Mexico, biển Caribbean và vịnh California. Về phía bắc, México chia sẻ đường biên giới dài 3.141 km với Hoa Kỳ. Dòng sông Río Bravo del Norte (ở Hoa Kỳ gọi là Rio Grande) là biên giới tự nhiên kéo dài từ Ciudad Juárez về phía đông đến vịnh Mexico. Ngoài ra còn có một số đường phân giới tự nhiên hoặc nhân tạo khác từ Ciudad Juárez về phía tây đến bờ Thái Bình Dương. Về phía nam, México chia sẻ chung đường biên giới dài 871 km với Guatemala và 251 km với Belize.
Địa hình
Cao nguyên México chiếm một phần lớn diện tích trung tâm đất nước và nằm giữa hai dãy Siera Madrea Occidental và Siera Madre Oriental. Trong khi phía bắc cao nguyên México có địa hình thấp hơn (trung bình khoảng 1100 m) với nhiều bồn địa thì phía nam cao nguyên địa hình lại cao hơn. Những thung lũng thuộc miền nam cao nguyên México tập trung rất nhiều thành phố lớn như thành phố Mexico hay Guadalajara.
Mexico nằm trên một khu vực không ổn định, gần nơi tiếp giáp giữa hai địa mảng Cocos và Bắc Mỹ nền thường hay xảy ra những trận động đất và núi lửa phun trào. Ngọn núi lửa Orizaba (5636 m) là ngọn núi cao nhất tại México và thứ ba tại Bắc Mỹ. Dãy núi lớn thứ ba tại México là Sierra Nevada, hay được gọi là Vành đai núi lửa Mexico là một chuỗi các núi lửa chắn ngang đất nước México theo chiều đông-tây. Dãy núi lớn thứ tư của México là Sierra Madre del Sur nằm dọc theo bờ biển tây nam nước này.
Mexico có khoảng 150 con sông nhưng lượng nước phân bố không đồng đều trên toàn bộ lãnh thổ. Phần nhiều các con sông lớn đều chảy về phía đông vào vịnh Mexico và biển Caribbean.
Khí hậuCó thể nói, đường chí tuyến bắc đã phân chia lãnh thổ México thành hai vùng khí hậu riêng biệt: nửa phía bắc chí tuyến có khí hậu ôn hòa còn nửa phía nam chí tuyến thì có điều kiện khí hậu phụ thuộc nhiều vào độ cao. México là một đất nước có nhiều núi non trùng điệp và điều này đã khiến cho México trở thành một trong những quốc gia có hệ thống khí hậu đa dạng nhất trên thế giới.
Ở nửa phía nam của đường chí tuyến, tại những vùng có độ cao không vượt quá 1000 m thì có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm quanh năm, với nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 24° - 28 °C, chênh lệch nhiệt độ giữa mùa hè và mùa đông không quá lớn, chỉ khoảng 5 °C. Trong khi đó, những vùng ở phía bắc đường chí tuyến của México thì có nhiệt độ trung bình năm thấp hơn, vào khoảng 20° - 24 °C với mùa hè nóng ẩm còn mùa đông thì lạnh và khô.
Thung lũng México nằm ở phía nam đường chí tuyến là một khu vực tập trung nhiều khu vực đô thị lớn của đất nước, trong đó có thành phố Mexico. Khu vực này nằm ở độ cao trên 2000 m nên nhìn chung có khí hậu ôn hòa tương đối dễ chịu, nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 16° - 18 °C.
Nhiều vùng đất ở Mexico, đặc biệt là tại phía bắc đường chí tuyến thường có rất ít mưa, tạo nên một số vùng hoang mạc lớn tại đất nước này. Trong khi đó miền nam México (đặc biệt là những vùng đồng bằng duyên hải như bán đảo Yucatan) thì lượng mưa thường đạt trên 2000 mm/năm.
Loài chó ChihuahuaMexico nổi tiếng nhờ loài chó nhỏ tên Chihuahua. Theo như được kể lại, loài chó này được đưa từ Trung Quốc về theo đường hàng không. Sau đó, loài chó này phát triển và rất được ưa chuộng nhờ vẻ ngoài bé nhỏ và trí thông minh đặc biệt. Gần đây, nhiều đạo diễn Hollywood đã làm những bộ phim hiện đại về loài chó này, nổi bật như" Beverly Hill Chihuahua". Chihuahua còn lạ một giống chó được nhièu ngôi sao điện ảnh" cưng". Hillary Duff, Miley Cyrus, Ashley Tisdale,... là một vài ngôi sao đã từng đưa những chú Chihuahua dễ thương vào những chùm ảnh đời thường mà được ưa thích.
Đa dạng sinh họcTrái Đất[14]. Đất nước này xếp thứ nhất thế giới về số lượng các loài bò sát (707 loài), thứ nhì về số lượng động vật có vú (438 loài), thứ tư về số lượng lưỡng cư (290 loài) và thứ tư về số lượng các loài thực vật (khoảng 20.000 loài). México cũng xếp thứ tư thế giới về sự đa dạng của hệ sinh thái cũng như của các loài sinh vật. Có khoảng 2500 loài nằm trong danh sách bảo vệ của chính phủ Mexico. Hiện México đã thành lập Hệ thống Thông tin quốc gia về đa dạng sinh học nhằm nâng cao hiểu biết của người dân về thế giới sinh vật đa dạng của đất nước này[15].
Tại Mexico, có khoảng 170.000 km2 được coi là khu vực bảo tồn tự nhiên, trong đó bao gồm 34 khu dự trữ sinh quyển, 64 công viên quốc gia cùng nhiều khu vực bảo vệ các loài thực vật và động vật quý hiếm khác.
Mexico là quê hương của nhiều loài thực vật có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống hàng ngày. Sau khi phát hiện ra châu Mỹ, người châu Âu đã mang các loại cây trái này của châu Mỹ đi phổ biến khắp thế giới. Đó là các loài cây cacao (sản xuất chocolate), cà chua, ngô, vani, nhiều loại đậu và ớt cay khác nhau (trong đó có ớt Habanero).
Nhân khẩu2005, dân số México khoảng 103 triệu người và đây là quốc gia có số lượng người nói tiếng Tây Ban Nha nhiều nhất thế giới. México là quốc gia đông dân thứ hai khu vực Mỹ Latinh (sau Brasil nói tiếng Bồ Đào Nha) và đồng thời cũng là quốc gia đông dân thứ hai tại Bắc Mỹ (sau Hoa Kỳ). Trong thế kỉ 20, một đặc điểm nổi bật của dân số México là mức gia tăng dân số rất nhanh. Tuy rằng hiện nay, tốc độ gia tăng dân số đã giảm xuống còn dưới 1% nhưng dân số México đã vượt quá mốc 100 triệu người và còn tiếp tục gia tăng hơn nữa. Đồng thời bên cạnh đó, México được coi là một quốc gia với dân số trẻ, với khoảng 50% dân số có độ tuổi dưới 25[16].
Năm 1900, dân số México là 13,6 triệu người[17]. Từ những năm 1930 đến 1980, hay giai đoạn được gọi là "Phép màu Mexico", chính phủ México đã có những đầu tư hiệu quả vào việc phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân khiến tỉ lệ tử vong của trẻ sơ sinh được giảm xuống rõ rệt. Dân số México gia tăng nhanh chóng trong thế kỉ 20 và bây giờ đã bắt đầu có xu hướng chậm lại. Tốc độ gia tăng dân số từ mức đỉnh 3,5% năm 1965 nay đã hạ xuống 0,99% vào năm 2005.
Tốc độ gia tăng dân số có sự khác biệt giữa các vùng của Mexico. Khu vực thủ đô Mexico có tốc độ tăng dân số chỉ có 0,2%, và đặc biệt bang Michoacan có mức tăng trưởng dân số là -0,1%. Trong khi đó một số vùng khác thưa dân hơn lại có mức độ tăng trưởng dân số cao (được ảnh hưởng khá nhiều từ quá trình nhập cư) là Quintana Roo (4,7%) hay Baja California Sur (3,4%)[18].
Nhập cư và di cưDân châu Âu, chủ yếu là người Tây Ban Nha đã nhập cư vào México trong thời kỳ nước này còn là một thuộc địa của Tây Ban Nha. Đến cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20, một dòng người nhập cư mới đến từ châu Âu cũng xuất hiện chủ yếu do sự nghèo đói tại quê hương, tuy không đông đảo như các đợt di dân đến Argentina, Brasil và Uruguay. Ngoài người Tây Ban Nha, những nhóm người châu Âu nhập cư bao gồm người Anh, người Ireland, người Ý, người Đức, người Pháp, người Hà Lan[19]... Một bộ phận người Trung Đông cũng nhập cư vào México trong thời kỳ này, chủ yếu họ đến từ Thổ Nhĩ Kỳ và Liban[20]. Bên cạnh đó còn có một số cộng đồng người Viễn Đông như người Trung Quốc đi qua Hoa Kỳ xuống định cư ở miền bắc México và người bán đảo Triều Tiên ở miền trung Mexico[21].
Trong thập niên 1970 và 1980, México đã mở cửa cho những người tị nạn chính trị đến từ khắp các nước Mỹ Latinh như Argentina, Chile, Cuba, Peru, Brazil, Colombia và các nước Trung Mỹ. Những cuộc khủng hoảng kinh tế sâu sắc tại các nước Mỹ Latinh láng giềng cũng góp phần làm gia tăng cộng đồng của họ tại Mexico, như người Argentina tại México được ước tính có khoảng 110.000 đến 130.000 người[22]. Bên cạnh đó, khoảng 1 triệu người Mỹ cũng định cư tại Mexico, chủ yếu vì lí do nghĩ dưỡng sau khi đã về hưu.
Mexico hiện nay là nước có tỷ lệ di cư âm (di cư nhiều hơn nhập cư), với tỉ lệ là -4,32/1000 người. Chủ yếu người dân México di cư đến Hoa Kỳ để tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn. Trong thập niên 1990 và đầu những năm thập niên 2000, dòng người di cư từ México sang Hoa Kỳ đã gia tăng một cách đột biến, chiếm khoảng 37% tổng lượng dân México tại Mỹ. Việc nhập cư bất hợp pháp từ México vào Mỹ cũng là một vấn đề lớn trong quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Vào năm 2000, ước tính có khoảng 20 triệu người Mỹ tự nhận mình là người gốc Mexico[23]. Giải thích cho việc mặc dù nền kinh tế México đã phát triển rõ rệt song tỉ lệ di cư vẫn cao, nhiều người cho rằng đó là do sự bất bình đẳng về kinh tế trong nước, khoảng cách giàu nghèo gia tăng và một số người México sau khi định cư tại Mỹ đã quyết định đón gia đình của mình từ México sang.
Tôn giáoCông giáo Rôma (87,9%), mặc dù số lượng người đi lễ nhà thờ hàng tuần nhỏ hơn rất nhiều, chỉ khoảng 46%. Khoảng 5,2% dân số México theo đạo Tin lành, số còn lại theo một số tôn giáo khác.
Những bang có tỉ lệ người theo đạo Công giáo cao nhất là các bang miền trung México như Guanajuato (96,4%), Aguascalientes (95,6%), Jalisco (95,4%), trong khi đó những bang ở phía đông nam có tỉ lệ theo đạo Công giáo thấp nhất như Chiapas (63.8%), Tabasco (70.4%) and Campeche (71.3%)[24]. Tỉ lệ người dân México theo Công giáo đã giảm xuống từ mốc 98% năm 1950 xuống còn 87,9% năm 2000. Tỉ lệ này sẽ còn tiếp tục giảm xuống song đạo Công giáo vẫn đống vai trò hàng đầu về tôn giáo tại Mexico.
Không như một số quốc gia Mỹ Latinh khác, Hiến pháp México 1857 đã tách riêng hoạt động của nhà nước và nhà thờ. Chính phủ không cấp cho nhà thờ bất cứ nguồn lợi kinh tế nào như ở Tây Ban Nha hay Argentina[25] và nhà thờ cũng không được tham gia vào các hoạt động giáo dục ở các trường công (mặc dù họ có thể tham gia ở các trường tư). Thậm chí, chính phủ México còn quốc hữu hóa các tài sản của nhà thờ (đến thập niên 1990 thì một số lại được trao trả). Các linh mục và thầy tu tại México không được quyền bầu cử hay tham gia ứng cử vào các vị trí trong chính quyền.
Ngôn ngữtiếng Tây Ban Nha được 97% dân số México sử dụng song nó không được công nhận là ngôn ngữ chính thức duy nhất của quốc gia[26]. Theo Hiến pháp của Mexico, tất cả các ngôn ngữ bản địa đều được quyền bình đẳng ngang với tiếng Tây Ban Nha, bất kể số người nói nhiều hay ít. Người dân hoàn toàn có quyền được yêu cầu cung cấp các dịch vụ công cộng và các tài liệu bằng ngôn ngữ bản địa của mình[27]. Thậm chí chính phủ México còn công nhận cả những ngôn ngữ bản địa của người da đỏ không có nguồn gốc từ México như tiếng của người Kickapoo (nhập cư từ Hoa Kỳ)[28] và ngôn ngữ của những người da đỏ tị nạn Guatemala[29]. México cũng đã thành lập các trường học song ngữ ở cấp tiểu học và trung học cho các học sinh nói ngôn ngữ bản địa. Hiện nay, có khoảng 7,1% dân số México có nói ít nhất một ngôn ngữ bản địa và có khoảng 1,2% dân số hoàn toàn không sử dụng tiếng Tây Ban Nha[30].
Mexico là quốc gia có số lượng người nói tiếng Tây Ban Nha nhiều nhất thế giới, hơn gấp đôi Tây Ban Nha là nơi bắt nguồn của ngôn ngữ này. Do vậy, México có vai trò quan trọng trong việc truyền bá ảnh hưởng của tiếng Tây Ban Nha ra thế giới, đặc biệt là vào Mỹ. Khoảng 1/3 số người nói tiếng Tây Ban Nha trên thế giới sống tại Mexico[31]. Bên cạnh đó, tiếng Nahualt là thứ tiếng được sử dụng phổ biến thứ nhì tại đất nước này với 1,5 triệu người sử dụng, sau đó là tiếng Yucatec Maya với 800.000 người. Một số ngôn ngữ thiểu số của México đang có nguy cơ biến mất, ví dụ như tiếng Lacandon được sử dụng bởi không quá 100 người.
Tiếng Anh được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng người Mỹ tại Mexico, những thành phố giáp biên giới phía bắc và các trung tâm kinh tế, tài chính lớn. Một số ngôn ngữ gốc Âu khác cũng được sử dụng nhiều là tiếng Venetian (bắt nguồn từ Ý), tiếng Plautdietsch (miền nam Đức), tiếng Đức, tiếng Pháp và tiếng Digan.
Chủng tộc
- Người Mestizo (tức người lai giữa người da trắng và người da đỏ) là nhóm sắc tộc chiếm tỉ lệ cao nhất tại Mexico, ước tính từ 60-75%[32].
- Người da đỏ bản địa được ước tính chiếm khoảng từ 12 - 30% dân số. Đây là những cư dân đầu tiên của México do vậy các ngôn ngữ của họ được chính phủ México công nhận là ngôn ngữ quốc gia và được bảo vệ.
- Người da trắng chiếm khoảng 9 - 17% dân số là những người dân nhập cư gốc châu Âu. Họ có nhiều nguồn gốc khác nhau trong đó chủ yếu là Tây Ban Nha, rồi đến một số nhóm khác như Pháp, Italy, Bồ Đào Nha, Basque, Đức, Ireland, Ba Lan, România, Nga... Ngoài ra còn có một số người Mỹ và Canada gần đây cũng di cư đến Mexico.
Kinh tếMexico là một nền kinh tế thị trường hỗn hợp và được xếp vào nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình trên[33]. Đây là nền kinh tế lớn thứ 11 thế giới dựa trên GDP[34] và đồng thời cũng là một trong những nước có thu nhập bình quân cao nhất khu vực Mỹ Latinh, tuy nhiên vẫn còn kém xa so với các nước Bắc Mỹ. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, thu nhập bình quân đầu người của México là 9.716 USD (danh nghĩa) trong năm 2007, đứng thứ nhì khu vực Mỹ Latinh còn nếu theo sức mua tương đương thì thu nhập của México là 14.119 USD, đứng thứ nhất[35].
Sau cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng năm 1994, México đã phục hồi một cách ấn tượng nền kinh tế bằng cách xây dựng một nền kinh tế đa dạng và hiện đại. Cơ sở hạ tầng được cải thiện đã nâng cao chất lượng hoạt động của các bến cảng, đường sá, mạng lưới điện, viễn thông, hàng không đảm bảo cho sự phát triển kinh tế. Dầu lửa vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của México và mang lại một nguồn ngoại tế lớn cho nền kinh tế nước này. Với dân số đông và một nền kinh tế phát triển năng động và vững chắc, México được dự báo có thể sẽ trở thành một trong 5 cường quốc kinh tế thế giới vào năm 2050 theo thứ tự lần lượt là Trung Quốc, Mỹ, Ấn Độ, Brasil và Mexico[36].
Theo Ngân hàng Thế giới, tỉ lệ nghèo đói tại México đã giảm từ 24,2% xuống 17,6% trong khoảng 2000-2004. Tuy nhiên sự bất bình đẳng trong thu nhập của người dân México cũng là một vấn đề lớn đối với nước này. Sự chênh lệch giàu nghèo, phản ánh qua chỉ số Gini cao của México có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng về xã hội và kinh tế. Trong Báo cáo về Chỉ số Phát triển Con người của Liên Hiệp Quốc năm 2004, một số quận tại trung tâm thành phố México như quận Benito Juarez, hay quận San Pedro Carza Garcia thuộc bang Nueva Leon có mức thu nhập cũng như điều kiện y tế, giáo dục ngang với bình quân của các nước phát triển như Đức và New Zealand. Trong khi đó, quận Metlatonoc thuộc bang Guerrero có chỉ số HDI ngang với Syria, một nước thu nhập trung bình dưới[37].
Mexico đã ký Hiệp định Tự do Thương mại (FTA) với hơn 40 quốc gia trong đó có Hoa Kỳ, Nhật Bản, Liên minh Châu Âu, các nước Trung Mỹ và Nam Mỹ. Khoảng 90% mậu dịch của México có FTA. Đối tác thương mại chủ yếu của México là hai nước bạn hàng Bắc Mỹ thuộc khối NAFTA, chiếm tới 90% mặt hàng xuất khẩu và 55% nhập khẩu của nước này[38]. Trong nền kinh tế Mexico, nông nghiệp chiếm 4%, công nghiệp chiếm 26,5% và dịch vụ chiếm 69,5%. Các mặt hàng xuất khẩu chú yếu của México là dầu mỏ, hàng gia công, rau quả, vải, cà phê, bạc. Còn các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là máy móc, thiết bị, phương tiện giao thông.
Du lịch cũng là một nguồn thu ngoại tệ lớn của Mexico. Mỗi năm đất nước México đón tiếp hơn 20 triệu lượt khách du lịch nước ngoài và là quốc gia duy nhất tại khu vực Mỹ Latinh có mặt trong top 25 nước điểm đến du lịch của thế giới. Du lịch México nổi tiếng với những tàn tích từ thời các nền văn minh cổ xưa của châu Mỹ, các công trình văn hóa lịch sử cũng như các bãi biển đẹp dọc theo hai bên bờ biển của nước này. Năm 2006, México đứng thứ 8 thế giới về lượng khách du lịch đến tham quan[39].
Văn hóada đỏ bản địa và nền văn hóa Tây Ban Nha, được đưa vào México trong 300 năm thuộc địa. Gần đây, những ảnh hưởng văn hóa đương đại đến từ Hoa Kỳ cũng tác động vào văn hóa Mexico. Giống như nhiều quốc gia Mỹ Latinh khác sau khi giành được độc lập, nền văn hóa México dần dần được định hình trên cơ sở sự đa dạng về chủng tộc nhưng lại chia sẻ chung một tôn giáo duy nhất là Công giáo Rôma.
Thời kỳ Porfiriato (một phần tư cuối thế kỉ 19 và thập niên đầu thế kỉ 20) được đánh dấu bởi sự phát triển mạnh mẽ của nền văn hóa Mexico. Dưới sự cai trị của nhà độc tài Porfirio Diaz, nền kinh tế México phát triển mạnh mẽ và thịnh vượng đã đi cùng với sự phát triển của triết học và nghệ thuật Mexico. Mặc dù đất nước phải trải qua một số biến cố lớn như cuộc Cách mạng Mexico 1910, song nền văn hóa México đã từng bước định hình thành dạng mestizaje, một khái niệm chỉ nền văn hóa đa dạng tại México trong đó đặt những yếu tố bản địa truyền thống làm trung tâm. Năm 1925, trong tác phẩm La Raza Cósmica (tạm dịch là Chủng tộc lớn), nhà văn José Vasconcelos đã xác định México là một quốc gia đa dạng (tương tự như thuật ngữ melting pot của Hoa Kỳ) không chỉ về mặt chủng tộc mà còn về mặt văn hóa[40]. Nhận thức mới mẻ này đã làm cho México hoàn toàn khác biệt so với nhiều nước châu Âu lúc đó vẫn giữ quan điểm lỗi thời về chủng tộc thượng đẳng.
Ẩm thựcgia vị khác nhau. Nhiều món ăn México ngày nay dựa trên những thực phẩm truyền thống thời kỳ tiền Colombo, kết hợp với những món ăn Tây Ban Nha do người châu Âu mang đến đã làm nên một sự đa dạng nhưng vô cùng độc đáo trong ẩm thực nước này. Khi đến Mexico, người Tây Ban Nha đã mang theo gạo, thịt bò, thịt lợn, thịt gà, rượu nho và tỏi. Trong khi đó người dân da đỏ tại México cũng có rất nhiều loại thực phẩm đặc sắc mà ngày nay được phổ biến khắp thế giới như ngô, cà chua, vanilla, đu đủ, dứa, ớt cay, khoai lang, đậu, lạc, chocolate...
Bữa ăn truyền thống đối với người México bản địa chủ yếu có ngô như lương thực chính, kết hợp với các loài thảo mộc, ớt, cà chua. Ngày nay việc sử dụng gạo cũng rất phổ biến tai México để làm lương thực, ngoài ra còn có lúa mì. Chocalate cũng bắt nguồn từ México nhưng ngày xưa, người da đỏ chủ yếu dùng để uống. México cũng là nơi ra đời của nhiều loại bánh ngô như bánh ngô có nhân (tacos, nhân bánh có thể là nhiều loại thịt hoặc rau), bánh ngô phomat (quesadillas) hay bánh ngô cay (enchiladas). Mỗi vùng miền trên đất nước México có thể có những loại thực phẩm đặc trưng riêng. Thứ đồ uống phổ biến và đặc trưng cho México là rượu tequila.
Âm nhạcÂm nhạc của México thể hiện sự đa dạng, phong phú về thể loại: từ những thể loại nhạc truyền thống như Mariachi, Banda, Norteño, Ranchera và Corridos cho đến những trào lưu âm nhạc hiện đại như pop, rock... với các bài hát được sáng tác bằng cả tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha. Âm nhạc cổ điển được biểu diễn bởi các dàn nhạc giao hưởng được tổ chức tại hầu hết các bang của đất nước để người dân có thể thưởng thức.
Mexico là thị trường âm nhạc lớn nhất khu vực Mỹ Latinh. Nước này đã xuất khẩu âm nhạc của mình ra nhiều nước Trung Mỹ, Nam Mỹ và châu Âu (đặc biệt là Tây Ban Nha) do có sự tương đồng ngôn ngữ. Những ca sĩ nổi tiếng nhất của México là Thalía, Luis Miguel và Paulina Rubio; các nhóm nhạc lớn Café Tacuba, Molotov, RBD và Maná.
Lễ hội truyền thống16 tháng 9 là ngày México giành được độc lập từ tay người Tây Ban Nha năm 1821 và được coi là một ngày lễ chính thức của đất nước. Bên cạnh những ngày lễ thông thường trên khắp thế giới như Năm mới, Giáng Sinh, mỗi thành phố, trị trấn hay các làng quê của México đều có những lễ hội thường niên của riêng mình để tưởng nhớ vị thánh bảo trợ cho địa phương họ. Trong ngày lễ thánh của địa phương, người dân México thường cầu nguyện, đốt nến và trang trí nhà thờ bằng nhiều loại hoa. Những cuộc diễu hành, bắn pháo hoa, các cuộc thi khiêu vũ, thi hoa hậu, các bữa tiệc... cũng được tổ chức nhân dịp này. Bên cạnh đó tại những thị trấn nhỏ còn có các hoạt động như bóng đá, gà chọi, đấu bò tót nghiệp dư.
Vị thánh bảo trợ cho México là Đức Mẹ Guadalupe. Ngày lễ Guadalupe được tổ chức vào ngày 12 tháng 12 được coi là một trong những ngày lễ quan trọng nhất của đất nước Mexico.
Ngày Vong Linh (Día de los Muertos trong tiếng Tây Ban Nha) được tổ chức vào hai ngày đầu tiên của tháng 11 là một dịp lễ hội khá đặc sắc của Mexico. Lễ hội này bắt nguồn từ những niềm tin tôn giáo có từ xa xưa của đạo Công giáo Rôma là ngày Lễ Các Thánh (1 tháng 11) và Lễ Các Đẳng (2 tháng 11), nhưng cũng được cho là có liên quan tới một lễ hội cổ của người Aztec về Nữ thần Chết. Trong ngày này, người dân México thường sum họp gia đình, đi thăm mộ để tưởng niệm người thân và bạn bè đã mất. Trong ngày lễ này, các cửa hàng ở México thường trang trí sặc sỡ những hình đầu lâu làm bằng đường và những catrina (bộ xương mặc trang phục người phụ nữ).
Tham khảo
- ^ Dân số các Quốc Gia trên Thế Giới, CIA World Factbook ước tính
- ^ México tại Từ điển bách khoa Việt Nam
- ^ Theo CIA - The World Factbook
- ^ G8: Despite Differences, Mexico Comfortable as G5 Emerging Power IPS Correspondents 5/6/2007
- ^ http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm Theo Chính phủ México (tiếng Tây Ban Nha)
- ^ http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761570777/Native_Americans.html#s76 Người bản địa châu Mỹ
- ^ http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html Phép màu México (1940-1968)
- ^ http://en.wikipedia.org/wiki/Elena_Poniatowska Thám sát tại México
- ^ http://vcci.vn/hstt/México.htm Hồ sơ thị trường México
- ^ Lực lượng quân đội México
- ^ http://www.globalfirepower.com/list_avail_mil_manpower.asp
- ^ Enciclopèdia.cat
- ^ http://usinfo.state.gov/journals/ites/0504/ijee/larson.htm
- ^ http://cruzadabosquesagua.semarnat.gob.mx/iii.html Đa dạng sinh học México (tiếng Tây Ban Nha)
- ^ http://www.conabio.gob.mx/institucion/snib/doctos/acerca.html Bảo vệ đa dạng sinh học của Mexico
- ^ http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob03&c=3180 (tiếng Tây Ban Nha)
- ^ http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=203 Theo Lịch sử 100 năm chính sách nhập cư của Mexico
- ^ http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob09&c=3186 (tiếng Tây Ban Nha)
- ^ http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/151/15103202.pdf Người châu Âu di cư đến Mexico
- ^ http://confines.mty.itesm.mx/articulos2/GarciaRE.pdf Người Ả Rập di cư đến México (tiếng Tây Ban Nha)
- ^ http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/443030.html Người châu Á đến Mexico
- ^ http://www.lanacion.com.ar/coberturaespecial/argentinos/mexico/index.asp Cộng đồng người Argentina tại Mexico
- ^ http://www.iie.com/publications/chapters_preview/332/08iie3349.pdf Quan hệ México và Mỹ
- ^ http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00re01.pdf Tỉ lệ người theo Công giáo tại các bang của Mexico
- ^ http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Argentina/argen94.html#primerapartecap1 Trích Hiến pháp Argentina
- ^ http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf Theo hiến pháp México (tiếng Tây Ban Nha)
- ^ http://cdi.gob.mx/derechos/vigencia/2006_ley_general_derechos_linguisticos_pueblos_indigenas.pdf Luật về quyền các ngôn ngữ thiểu số (tiếng Tây Ban Nha)
- ^ Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. México
- ^ Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. México
- ^ http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00li01.pdf
- ^ http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095 Theo Lịch sử tiếng Tây Ban Nha
- ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#Geo CIA - The World Factbook
- ^ http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income Danh sách quốc gia thu nhập trung bình trên (WB)
- ^ http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213%2C273%2C228%2C184&s=NGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr1.x=39&pr1.y=3 Danh sácg quốc gia theo GDP (WB)
- ^ http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213%2C273%2C228%2C184&s=NGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr1.x=39&pr1.y=3 Theo IMF
- ^ http://www.chicagogsb.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf
- ^ http://hdr.undp.org/docs/reports/national/MEX_Mexico/Mexico_2004_sp.pdf UNDP Mexico
- ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#Econ CIA - The World Factbook
- ^ The World's Top Tourism Destinations | Infoplease.com
- ^ Vasconcelos, José; Didier T. Jaén (translator) (1997). La Raza Cósmica (The Cosmic Race). The Johns Hopkins University Press. p. 160.
Liên kết ngoài
- Visit Mexico
- Thông tin du lịch México - Lonely Planet
- Thông tin về México trên Infoplease
- Thông tin về México trên CIA - The World Factbook
- Thông tin quốc gia trên BBC
Trận thành Hà Nội (1873)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Trận thành Hà Nội 1873 hay còn gọi là trận thành Hà Nội lần thứ nhất là một phần của cuộc chiến tranh Pháp Việt (1858-1884) diễn ra ngày diễn ra ngày 20 tháng 11 năm 1873.
Năm 1873, Soái phủ Nam Kỳ phái Francis Garnier đem quân ra Hà Nội, lấy cớ giúp thương nghị sự tranh cãi giữa tay lái buôn Jean Dupuis và chính quyền nhà Nguyễn ở Bắc kỳ. Trên giấy tờ, Garnier có lệnh điều tra tình hình tranh cãi giữa Dupuis và nhà đương cục, trục xuất Dupuis khỏi Bắc kỳ sau khi đã thu xếp bồi thường thiệt hại cho Dupuis. Tuy nhiên khi ra đến Hà Nội, Garnier đã hợp binh với Dupuis để lên kế hoạch đánh thành Hà Nội. Trận Hà Nội lần thứ nhất chỉ kéo dài chưa đến một giờ. Quan đại thần nhà Nguyễn Nguyễn Tri Phương bị thương và bị bắt, thành Hà Nội thất thủ.
Lên đến Hà Nội, đại úy Garnier vào thành ra gặp Nguyễn tri Phương, và đòi đem quân ra đóng ở trong thành. Phía Việt Nam nói mãi, Garnier mới chấp thuận ra đóng ở Tràng Thi. Rồi đại úy Garnier làm tờ cáo thị, cho dân biết, nói rằng: "Bản chức ra Bắc kỳ cốt để dẹp cho yên giặc giã, và để mở mang sự buôn bán".
Gần nơi trú đóng và kho chứa hàng, cất giữ súng đạn của Dupuis xảy ra đám cháy. Dupuis báo cáo với Garnier là chức quyền Hà Nội ngầm cho người thiêu hủy những kho chứa hàng nầy. Garnier liền cho thủ hạ đi điều tra nhưng không tìm thấy chứng cớ gì để quy trách chức quyền Hà Nội về những đám cháy. Đồng thời Garnier cũng gửi thư yêu cầu Nguyễn Tri Phương phải trả tự do ngay cho trưởng đồn canh đã mở cổng thành Hà Nội cho Garnier đi vào khi chưa có lệnh của cấp trên.
Nguyễn Tri Phương không đáp ứng yêu cầu của F.Garnier và, theo lệnh của triều đình Huế, Nguyễn Tri Phương yêu cầu Garnier phải thi hành nhiệm vụ trục xuất đoàn người đi buôn Jean Dupuis còn vấn đề tự do thông thương buôn bán thì cần phải chờ kết quả của cuộc hội nghị giữa triều đình Huế và chính quyền Pháp ở Sài Gòn.
Để làm áp lực, Garnier cho dàn quân trước thành, và cho Dupuis đưa thủ hạ đến bố trí trước một cửa thành khác. Ngày 9 tháng 11, F.Garnier cử tàu Mang Hào đi gọi tăng viện thêm quân hiện có mặt trên đoàn tàu chiến còn thả neo ngoài cửa Cấm. Nguyễn Tri Phương chịu trả tự do cho trưởng đồn canh nhưng Garnier lại gởi một tối hậu thư bắt buộc các chức quyền người An Nam phải để cho toàn miền Bắc Kỳ được tự do thông thương buôn bán. Dẫu quan Việt-nam có thuận hay không cũng mặc, đại úy Garnier cứ theo lệnh của Súy phủ mà thi hành. Mặt khác Garnier bàn bạc với Dupuis định ngày đánh thành và bắt ông Nguyễn Tri Phương giải vào Sài Gòn.
Về phía Pháp, Garnier chuyển quân ra bắc thành hai đợt, đợt đầu 83 lính, đợt hai thêm 88 lính và hai pháo thuyền[5] (kể cả số thủy thủ và thủy binh). Tới ngày 5 tháng 11 ông ta đã đến Hà Nội trên tàu hơi nước của Dupuis, do Dupuis đi đón dọc đường. Cộng với thuộc hạ của Dupuis, gồm có 10 người Âu, 30 người Á, 150 lính đánh thuê Vân Nam và một số lính Cờ vàng, Garnier chuẩn bị đánh chiếm thành Hà Nội sau khi nhận thấy các yêu sách của mình không đe dọa được Nguyễn Tri Phương.
Ngoài ra, trong ngày 18 tháng 11, một đầu lĩnh của nhà Hậu Lê tàn dư ở vùng Thanh Hóa đến gặp Dupuis tình nguyện làm nội ứng trong thành Hà Nội để ám sát Nguyễn Tri Phương, và đặt 2.000 thuộc hạ nằm vùng tại Hà Nội dưới quyền sử dụng của J.Dupuis và F.Garnier [6].
Có những đám cháy nhà ngoài phố gần nơi trú đóng và kho chứa hàng, cất giữ súng đạn của J.Dupuis. Dupuis báo với F.Garnier là chức quyền Hà Nội ngầm cho người thiêu hủy những kho chứa hàng nầy. F.Garnier liền cho thủ hạ đi điều tra nhưng không tìm thấy chứng cớ gì để quy trách chức quyền Hà Nội về những đám cháy. Đồng thời ông gởi thư yêu cầu Nguyễn Tri Phương phải trả tự do ngay cho trưởng đồn canh đã mở cổng thành Hà Nội cho F.Garnier đi vào khi chưa có lệnh của cấp trên. Nguyễn Tri Phương không đáp ứng yêu cầu của F.Garnier và, ngược lại, theo lệnh của triều đình Huế, Nguyễn Tri Phương yêu cầu F.Garnier phải thi hành nhiệm vụ trục xuất đoàn người của Dupuis, việc tự do thông thương buôn bán thì cần phải chờ kết quả của cuộc hội nghị giữa triều đình Huế và chính quyền Pháp ở Sài Gòn.[8]
Để làm áp lực, F.Garnier liền dàn quân của mình trước cửa thành và thông báo cho cho J.Dupuis đưa thủ hạ đến bố trí trước một cửa thành khác. Tới ngày 9 tháng 11 1873, F.Garnier cử tàu Mang Hào đi gọi tăng viện thêm quân hiện có mặt trên đoàn tàu chiến còn thả neo ngoài cửa Cấm.
Nguyễn Tri Phương chịu trả tự do cho trưởng đồn canh nhưng F.Garnier lại gởi một tối hậu thư bắt buộc các giới chức An Nam phải để cho toàn miền Bắc Kỳ được tự do thông thương buôn bán và hạn chót thi hành tối hậu thư nầy là buổi chiều ngày 11 tháng 11 năm 1873 (tức 22 tháng 10 âm lịch năm Quý Dậu, niên hiệu Tự Đức thứ 26) [9]. Ngày 10 tháng 11 1873, F.Garnier gia hạn thi hành tối hậu thư đến ngày 14 tháng 11 1873, tuyên bố rằng quá hạn nầy ông sẽ tự ý tuyên bố quyền tự do thông thương ở Bắc Kỳ.
Ngày 12 tháng 11 dl 1873, pháo thuyền Espignole từ Sài Gòn được lệnh của thống đốc Nam Kỳ ra Hà Nội thay thế tàu chiến Arc đã bị chìm ngoài khơi do bão. Vào lúc 9 giờ đêm cùng ngày, tàu Mang Hào từ cửa Cấm quay về Hà Nội mang theo 60 quân lính dưới quyền điều động của phó thuyền trưởng tàu Décrès tên là Bain cùng với 2 chuẩn úy hải quân Perrin và Hautefeuille.
Hồng Kông được lệnh đến cửa Cấm rồi vào ngay Hà Nội để yểm trợ hỏa lực cho F.Garnier. Sau khi tàu chiến cùng binh lính tụ hợp đầy đủ ở Hà Nội, F. Garnier liền phái tàu D' Estrées đi Hồng Kông để tuyên cáo việc thiết đặt quyền tự do thông thương trên lãnh thổ Bắc Kỳ kể từ ngày 15 tháng 11 năm 1873.
Ngày 19 tháng 11 năm 1873, Garnier gởi tối hậu thư ra lệnh cho quan binh trong thành Hà Nội phải hạ vũ khí đầu hàng và nộp thành.[10]. Garnier vạch kế hoạch đánh chiếm thành, theo đó lúc 6 giờ sáng ngày 20 tháng 11, các pháo thuyền Scorpion và Espignole dưới sự chỉ huy của thuyền trưởng Balny d' Avricourt bắt đầu pháo kích vào hai cửa thành phía Bắc và phía Đông cùng các cơ sở chính quyền trong thành Hà Nội; đặc biệt tập trung pháo kích hương về doanh trại chỉ huy của khâm sai đại thần Nguyễn Tri Phương, dinh phủ của Tổng đốc Hà Nội và cột cờ. Tới 6:30, quân Pháp ngừng pháo kích.
Garnier cùng phụ tá De Trentinian chỉ huy 25 thủy bộ binh với hai khẩu sơn pháo phối hợp với các thủy thủ của phó thuyền trưởng Esmez tấn công cửa thành số 2 phía Nam và bắt liên lạc với cánh quân của Bain cùng với 2 phụ tá Hautefeuille và Perrin sau khi cánh quân nầy tấn công phá cửa thành số 1 phía Đông. Cả hai toán quân nầy tổng cộng gồm 90 người.
Dupuis bố trí quân và thủ hạ của mình sát gần cửa thành phía Đông trong giai đoạn bắn phá của 2 pháo thuyền. Ngay sau khi ngưng pháo kích, toán binh lính đánh thuê Trung Quốc và các thủ hạ của ông ta sẽ chiếm đóng lầu canh hình bán nguyệt nơi cổng thành phía Đông rồi đóng chốt ở phía Bắc chận giữ đường rút lui tháo chạy của quan binh triều đình.
Ngày 20 tháng 11 năm 1873 (tức năm Tự Đức thứ 26, ngày 1 tháng 10 Quí Dậu), từ lúc 5 giờ sáng, lực lượng phối hợp do Francis Garnier và Jean Dupuis chỉ huy chuẩn bị lần cuối trước khi tấn công vào thành Hà Nội.
[11]. Đội quân đặc nhiệm của Garnier chia thành hai cánh: cánh quân thứ nhất do phó thuyền trưởng Bain de la Coquerie chỉ huy 30 binh sĩ kèm theo một khẩu sơn pháo lấy từ tàu chiến Decrès kéo tới dàn trận trước cổng thành phía Tây-Nam để nghi binh, giả tấn công vào mặt nầy nhằm đánh lạc hướng quan binh trong thành. Cánh quân thứ hai gồm có 27 thủy bộ binh do chuẩn úy Trentinian chỉ huy và nột đội thủy quân biệt phái 29 người do phó thuyền trưởng Esmez chỉ huy, cùng với 3 khẩu trọng pháo và 19 binh sĩ trừ bị của tàu Decrès, có nhiệm vụ tấn cổng vào thành ở cửa Đông-Nam. Trại đóng quân nơi Trường Thi do 10 binh sĩ canh giữ dưới quyền chỉ huy của kỹ sư Bouiller.
Garnier dẫn đầu toán quân thứ hai tấn công mặt Đông-Nam. Tháp canh mặt nầy bị chiếm ngay sau khi cổng thành bị phá vỡ, toán quân của Garnier tràn vào thành mà chỉ gặp những sức kháng cự yếu ớt không gây thiệt hại nào đáng kể. Đích thân khâm sai Nguyễn Tri Phương đứng trên tháp canh để đốc thúc binh sĩ chống trả dù đã bị bắn trọng thương ở bụng nhưng chỉ sau một giờ giao chiến, quan binh triều đình tan rã, thành Hà Nội bị quân Pháp chiếm.
F.Garnier chiếm lấy điện Kính Thiên trong thành Hà Nội làm tổng hành dinh để bắt đầu ngay việc sắp xếp giữ thành và cai trị, dán cáo thị trấn an dân chúng. Các cổng vào thành Hà Nội đều đóng kính và có đặt chướng ngại vật ngoại trừ cửa phía Đông giao cho binh sĩ người Pháp coi giữ và kiểm soát. Cắt cử binh sĩ luân phiên và liên tục tuần phòng trên khắp mặt bờ thành lũy.
Thành Hà Nội thất thủ, quân triều đình đều bỏ trốn, giặc cướp nhân dịp nổi lên. Đại úy Francis Garnier cho những tùy tùng của mình đi làm quan các nơi để chống với quan triều đình Huế, rồi lại sai quân đi đánh lấy các tỉnh Ninh Bình, Nam Định và Hải Dương. Quan triều đình ở các tỉnh đều ngơ ngác không biết thế nào, hễ thấy quân Pháp đến là bỏ chạy. Bởi vậy, chỉ có một sỹ quan là Hautefeuille và 7 người lính Pháp mà cũng hạ được thành Ninh Bình, và chỉ trong 20 ngày mà 4 tỉnh ở Trung-châu mất cả.
Năm 1873, Soái phủ Nam Kỳ phái Francis Garnier đem quân ra Hà Nội, lấy cớ giúp thương nghị sự tranh cãi giữa tay lái buôn Jean Dupuis và chính quyền nhà Nguyễn ở Bắc kỳ. Trên giấy tờ, Garnier có lệnh điều tra tình hình tranh cãi giữa Dupuis và nhà đương cục, trục xuất Dupuis khỏi Bắc kỳ sau khi đã thu xếp bồi thường thiệt hại cho Dupuis. Tuy nhiên khi ra đến Hà Nội, Garnier đã hợp binh với Dupuis để lên kế hoạch đánh thành Hà Nội. Trận Hà Nội lần thứ nhất chỉ kéo dài chưa đến một giờ. Quan đại thần nhà Nguyễn Nguyễn Tri Phương bị thương và bị bắt, thành Hà Nội thất thủ.
Bối cảnh
Lên đến Hà Nội, đại úy Garnier vào thành ra gặp Nguyễn tri Phương, và đòi đem quân ra đóng ở trong thành. Phía Việt Nam nói mãi, Garnier mới chấp thuận ra đóng ở Tràng Thi. Rồi đại úy Garnier làm tờ cáo thị, cho dân biết, nói rằng: "Bản chức ra Bắc kỳ cốt để dẹp cho yên giặc giã, và để mở mang sự buôn bán".
Gần nơi trú đóng và kho chứa hàng, cất giữ súng đạn của Dupuis xảy ra đám cháy. Dupuis báo cáo với Garnier là chức quyền Hà Nội ngầm cho người thiêu hủy những kho chứa hàng nầy. Garnier liền cho thủ hạ đi điều tra nhưng không tìm thấy chứng cớ gì để quy trách chức quyền Hà Nội về những đám cháy. Đồng thời Garnier cũng gửi thư yêu cầu Nguyễn Tri Phương phải trả tự do ngay cho trưởng đồn canh đã mở cổng thành Hà Nội cho Garnier đi vào khi chưa có lệnh của cấp trên.
Nguyễn Tri Phương không đáp ứng yêu cầu của F.Garnier và, theo lệnh của triều đình Huế, Nguyễn Tri Phương yêu cầu Garnier phải thi hành nhiệm vụ trục xuất đoàn người đi buôn Jean Dupuis còn vấn đề tự do thông thương buôn bán thì cần phải chờ kết quả của cuộc hội nghị giữa triều đình Huế và chính quyền Pháp ở Sài Gòn.
Để làm áp lực, Garnier cho dàn quân trước thành, và cho Dupuis đưa thủ hạ đến bố trí trước một cửa thành khác. Ngày 9 tháng 11, F.Garnier cử tàu Mang Hào đi gọi tăng viện thêm quân hiện có mặt trên đoàn tàu chiến còn thả neo ngoài cửa Cấm. Nguyễn Tri Phương chịu trả tự do cho trưởng đồn canh nhưng Garnier lại gởi một tối hậu thư bắt buộc các chức quyền người An Nam phải để cho toàn miền Bắc Kỳ được tự do thông thương buôn bán. Dẫu quan Việt-nam có thuận hay không cũng mặc, đại úy Garnier cứ theo lệnh của Súy phủ mà thi hành. Mặt khác Garnier bàn bạc với Dupuis định ngày đánh thành và bắt ông Nguyễn Tri Phương giải vào Sài Gòn.
Lực lượngsúng hỏa mai, nhưng không được huấn luyện để sử dụng. Trên mặt thành đây đó có đặt súng thần công, nhưng chúng lại là của hiếm, đến mức chúng được bố trí không phải để phát huy hỏa lực, mà là để tránh khỏi bị nước mưa làm hư hại[4].
Về phía Pháp, Garnier chuyển quân ra bắc thành hai đợt, đợt đầu 83 lính, đợt hai thêm 88 lính và hai pháo thuyền[5] (kể cả số thủy thủ và thủy binh). Tới ngày 5 tháng 11 ông ta đã đến Hà Nội trên tàu hơi nước của Dupuis, do Dupuis đi đón dọc đường. Cộng với thuộc hạ của Dupuis, gồm có 10 người Âu, 30 người Á, 150 lính đánh thuê Vân Nam và một số lính Cờ vàng, Garnier chuẩn bị đánh chiếm thành Hà Nội sau khi nhận thấy các yêu sách của mình không đe dọa được Nguyễn Tri Phương.
Ngoài ra, trong ngày 18 tháng 11, một đầu lĩnh của nhà Hậu Lê tàn dư ở vùng Thanh Hóa đến gặp Dupuis tình nguyện làm nội ứng trong thành Hà Nội để ám sát Nguyễn Tri Phương, và đặt 2.000 thuộc hạ nằm vùng tại Hà Nội dưới quyền sử dụng của J.Dupuis và F.Garnier [6].
Diễn biếnTới Hà Nội, Garnier được người của Dupuis tiếp đón nồng nhiệt, trong khi chính quyền Hà Nội chỉ sai một nha lại ra bến tàu Hà Nội để hướng dẫn đoàn người của F.Garnier đến các dãy nhà ngoài phố bên ngoài thành Hà Nội trú đóng. Không hài lòng về cách tiếp đón của chính quyền Hà Nội cho nên F.Garnier đích thân kéo quân đi thẳng tới cửa thành yêu cầu được gặp mặt quan Tổng đốc Nguyễn Tri Phương. Trưởng đồn canh phải mở cửa thành cho Garnier và thuộc hạ kéo vào. Khâm mạng Nguyễn Tri Phương, Bố chính Võ Đàng, Lãnh binh Nguyễn Đăng Nghiễm ra trú quán chờ F.Garnier đến hội kiến. F.Garnier phản kháng là các chức quyền Hà Nội tiếp đãi không đúng nghi thức và yêu cầu để người của mình được vào ở bên trong thành Hà Nội. Tổng đốc Nguyễn Tri Phương phải ra lệnh dọn dẹp nơi Trường thi cho đoàn người của F.Garnier trú đóng.[7].
Có những đám cháy nhà ngoài phố gần nơi trú đóng và kho chứa hàng, cất giữ súng đạn của J.Dupuis. Dupuis báo với F.Garnier là chức quyền Hà Nội ngầm cho người thiêu hủy những kho chứa hàng nầy. F.Garnier liền cho thủ hạ đi điều tra nhưng không tìm thấy chứng cớ gì để quy trách chức quyền Hà Nội về những đám cháy. Đồng thời ông gởi thư yêu cầu Nguyễn Tri Phương phải trả tự do ngay cho trưởng đồn canh đã mở cổng thành Hà Nội cho F.Garnier đi vào khi chưa có lệnh của cấp trên. Nguyễn Tri Phương không đáp ứng yêu cầu của F.Garnier và, ngược lại, theo lệnh của triều đình Huế, Nguyễn Tri Phương yêu cầu F.Garnier phải thi hành nhiệm vụ trục xuất đoàn người của Dupuis, việc tự do thông thương buôn bán thì cần phải chờ kết quả của cuộc hội nghị giữa triều đình Huế và chính quyền Pháp ở Sài Gòn.[8]
Để làm áp lực, F.Garnier liền dàn quân của mình trước cửa thành và thông báo cho cho J.Dupuis đưa thủ hạ đến bố trí trước một cửa thành khác. Tới ngày 9 tháng 11 1873, F.Garnier cử tàu Mang Hào đi gọi tăng viện thêm quân hiện có mặt trên đoàn tàu chiến còn thả neo ngoài cửa Cấm.
Nguyễn Tri Phương chịu trả tự do cho trưởng đồn canh nhưng F.Garnier lại gởi một tối hậu thư bắt buộc các giới chức An Nam phải để cho toàn miền Bắc Kỳ được tự do thông thương buôn bán và hạn chót thi hành tối hậu thư nầy là buổi chiều ngày 11 tháng 11 năm 1873 (tức 22 tháng 10 âm lịch năm Quý Dậu, niên hiệu Tự Đức thứ 26) [9]. Ngày 10 tháng 11 1873, F.Garnier gia hạn thi hành tối hậu thư đến ngày 14 tháng 11 1873, tuyên bố rằng quá hạn nầy ông sẽ tự ý tuyên bố quyền tự do thông thương ở Bắc Kỳ.
Ngày 12 tháng 11 dl 1873, pháo thuyền Espignole từ Sài Gòn được lệnh của thống đốc Nam Kỳ ra Hà Nội thay thế tàu chiến Arc đã bị chìm ngoài khơi do bão. Vào lúc 9 giờ đêm cùng ngày, tàu Mang Hào từ cửa Cấm quay về Hà Nội mang theo 60 quân lính dưới quyền điều động của phó thuyền trưởng tàu Décrès tên là Bain cùng với 2 chuẩn úy hải quân Perrin và Hautefeuille.
Hồng Kông được lệnh đến cửa Cấm rồi vào ngay Hà Nội để yểm trợ hỏa lực cho F.Garnier. Sau khi tàu chiến cùng binh lính tụ hợp đầy đủ ở Hà Nội, F. Garnier liền phái tàu D' Estrées đi Hồng Kông để tuyên cáo việc thiết đặt quyền tự do thông thương trên lãnh thổ Bắc Kỳ kể từ ngày 15 tháng 11 năm 1873.
Ngày 19 tháng 11 năm 1873, Garnier gởi tối hậu thư ra lệnh cho quan binh trong thành Hà Nội phải hạ vũ khí đầu hàng và nộp thành.[10]. Garnier vạch kế hoạch đánh chiếm thành, theo đó lúc 6 giờ sáng ngày 20 tháng 11, các pháo thuyền Scorpion và Espignole dưới sự chỉ huy của thuyền trưởng Balny d' Avricourt bắt đầu pháo kích vào hai cửa thành phía Bắc và phía Đông cùng các cơ sở chính quyền trong thành Hà Nội; đặc biệt tập trung pháo kích hương về doanh trại chỉ huy của khâm sai đại thần Nguyễn Tri Phương, dinh phủ của Tổng đốc Hà Nội và cột cờ. Tới 6:30, quân Pháp ngừng pháo kích.
Garnier cùng phụ tá De Trentinian chỉ huy 25 thủy bộ binh với hai khẩu sơn pháo phối hợp với các thủy thủ của phó thuyền trưởng Esmez tấn công cửa thành số 2 phía Nam và bắt liên lạc với cánh quân của Bain cùng với 2 phụ tá Hautefeuille và Perrin sau khi cánh quân nầy tấn công phá cửa thành số 1 phía Đông. Cả hai toán quân nầy tổng cộng gồm 90 người.
Dupuis bố trí quân và thủ hạ của mình sát gần cửa thành phía Đông trong giai đoạn bắn phá của 2 pháo thuyền. Ngay sau khi ngưng pháo kích, toán binh lính đánh thuê Trung Quốc và các thủ hạ của ông ta sẽ chiếm đóng lầu canh hình bán nguyệt nơi cổng thành phía Đông rồi đóng chốt ở phía Bắc chận giữ đường rút lui tháo chạy của quan binh triều đình.
Ngày 20 tháng 11 năm 1873 (tức năm Tự Đức thứ 26, ngày 1 tháng 10 Quí Dậu), từ lúc 5 giờ sáng, lực lượng phối hợp do Francis Garnier và Jean Dupuis chỉ huy chuẩn bị lần cuối trước khi tấn công vào thành Hà Nội.
[11]. Đội quân đặc nhiệm của Garnier chia thành hai cánh: cánh quân thứ nhất do phó thuyền trưởng Bain de la Coquerie chỉ huy 30 binh sĩ kèm theo một khẩu sơn pháo lấy từ tàu chiến Decrès kéo tới dàn trận trước cổng thành phía Tây-Nam để nghi binh, giả tấn công vào mặt nầy nhằm đánh lạc hướng quan binh trong thành. Cánh quân thứ hai gồm có 27 thủy bộ binh do chuẩn úy Trentinian chỉ huy và nột đội thủy quân biệt phái 29 người do phó thuyền trưởng Esmez chỉ huy, cùng với 3 khẩu trọng pháo và 19 binh sĩ trừ bị của tàu Decrès, có nhiệm vụ tấn cổng vào thành ở cửa Đông-Nam. Trại đóng quân nơi Trường Thi do 10 binh sĩ canh giữ dưới quyền chỉ huy của kỹ sư Bouiller.
Garnier dẫn đầu toán quân thứ hai tấn công mặt Đông-Nam. Tháp canh mặt nầy bị chiếm ngay sau khi cổng thành bị phá vỡ, toán quân của Garnier tràn vào thành mà chỉ gặp những sức kháng cự yếu ớt không gây thiệt hại nào đáng kể. Đích thân khâm sai Nguyễn Tri Phương đứng trên tháp canh để đốc thúc binh sĩ chống trả dù đã bị bắn trọng thương ở bụng nhưng chỉ sau một giờ giao chiến, quan binh triều đình tan rã, thành Hà Nội bị quân Pháp chiếm.
Kết quảNguyễn Lâm tử trận. Trong số người bị quân Pháp bắt tại trận còn có hai người con trai của Phan Thanh Giản là Phan Tôn và Phan Liêm. Đặng Siêu, lãnh binh Nguyễn Đăng Nghiễm bị quân Pháp bắt đem xuống tàu rồi giải giao vào Sài Gòn với hai người con của Phan Thanh Giản. Tổng đốc Bùi Thức Kiên bị bắt lại vì có 1 kẻ bội phản ở huyện Thanh Trì điềm chỉ nơi ẩn náo.[12] Hơn hai nghìn quân triều đình bị bắt làm tù binh, về phía quân Pháp, chỉ có một người lính đánh thuê Vân Nam của Dupuis bị giết do bị một viên sỹ quan Pháp bắn nhầm[13].
F.Garnier chiếm lấy điện Kính Thiên trong thành Hà Nội làm tổng hành dinh để bắt đầu ngay việc sắp xếp giữ thành và cai trị, dán cáo thị trấn an dân chúng. Các cổng vào thành Hà Nội đều đóng kính và có đặt chướng ngại vật ngoại trừ cửa phía Đông giao cho binh sĩ người Pháp coi giữ và kiểm soát. Cắt cử binh sĩ luân phiên và liên tục tuần phòng trên khắp mặt bờ thành lũy.
Thành Hà Nội thất thủ, quân triều đình đều bỏ trốn, giặc cướp nhân dịp nổi lên. Đại úy Francis Garnier cho những tùy tùng của mình đi làm quan các nơi để chống với quan triều đình Huế, rồi lại sai quân đi đánh lấy các tỉnh Ninh Bình, Nam Định và Hải Dương. Quan triều đình ở các tỉnh đều ngơ ngác không biết thế nào, hễ thấy quân Pháp đến là bỏ chạy. Bởi vậy, chỉ có một sỹ quan là Hautefeuille và 7 người lính Pháp mà cũng hạ được thành Ninh Bình, và chỉ trong 20 ngày mà 4 tỉnh ở Trung-châu mất cả.
Chú thích
- ^ Audre Massan
- ^ Clodfelter, tr. 10
- ^ Trần Văn Giàu, " Chống Xâm Lăng"
- ^ McAleavy, trang 132
- ^ McAleavy, trang 129
- ^ Jules Gros, trang 193, 194
- ^ P.Vial, tr 55; SQTCBTY, tr 384
- ^ SQTCBTY; tr 384
- ^ J.Gros; La Conquête du Ton Kin par Vingt Sept Français Commandés par Jean Dupuis; tr 189
- ^ P.Vial, trang 58
- ^ Jules Gros, trang 196, 197
- ^ Phan Khoang; Việt Nam Pháp Thuộc Sử, trang 216
- ^ McAleavy, trang 133
Xem thêm
Tài liệu tham khảo
- Quốc triều chánh biên toát yếu, Cao Xuân Dục, 1909
- Việt Nam Sử Lược, Trần Trọng Kim, 1919
- Michael Clodfelter (1995). Vietnam in Military Statistics. McFarland & Company, Inc Publishers. ISBN 0-7864-0027-7.
- Throne and mandarins, Lloyd E. Eastman, Havard University Press, 1967
- Black Flags In Vietnam, Henry McAleavy, The MacMillan Company: New York, 1968
- Jean Dupuis (1880). La Conquête du Ton-Kin. Maurice Dreyfous Press.
- Hippolyte Gautier (1890). Les Français au Tonkin. A. Challamel Press (Paris).
- Jules Gros (1880). La Conquête du Ton Kin par Vingt Sept Français Commandés par Jean Dupuis.
- Paulin Vial (1899). Nos Premières Années au Tonkin. Baratier et Molaret.
Thể loại:
http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam
Trở về trang chính
hoangkim vietnam, hoangkim, hoangkimvietnam, Hoàng Kim, Ngọc Phương Nam, Chào ngày mới Thung dung, Dạy và học, Cây Lương thực, Tin Nông nghiệp Việt Nam, Food Crops, foodcrops.vn, Cassava in Vietnam, VietnamAfricaCassavaRice, Khát khao xanh, Dayvahoc, Học mỗi ngày, Danh nhân Việt , Food Crops News, Điểm chính, CNM365, Câu chuyện ảnh, 5 phút thư giản, Kim LinkedIn, KimTwitter, KimFaceBook Đọc lại và suy ngẫm, Việt Nam tổ quốc tôi, Tình yêu cuộc sống, Thơ cho con
Công ước về Quyền trẻ em
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Công ước Liên Hiệp quốc về quyền trẻ em là một công ước quốc tế quy định các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của trẻ em. Các quốc gia phê chuẩn công ước này chịu ràng buộc của các quy định công ước này theo luật quốc tế. Cơ quan giám sát thi hành công ước này là Ủy ban quyền trẻ em Liên Hiệp Quốc bao gồm các thành viên từ các quốc gia trên khắp thế giới. Mỗi năm một lần, ủy ban này để trình bày một bản báo cáo cho Ủy ban thứ 3 của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc, và cũng nghe chủ tịch ủy ban công ước nay báo cáo, và Đại hội đồng ra một nghị quyết về quyền trẻ em[1].
Các quốc gia đã phê chuẩn công ước này phải báo báo trước Ủy ban về quyền trẻ em Liên Hiệp Quốc theo định kỳ để ủy ban này kiểm tra việc quá trình tiến triển trong việc thực thi công ước và tình trạng quyền trẻ em ở quốc gia đó.
Tất cả các quốc gia trên thế giới là thành viên của Liên Hiệp Quốc, ngoại trừHoa Kỳ và Somalia[2], đều đã phê chuẩn công ước này. Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đã phê chuẩn bản công ước này vào luật quốc tế trong một nghị quyết tư vấn vào ngày 20 tháng 11 năm 1989; bản công ước này bắt đầu có hiệu lực từ ngày 2 tháng 9 năm 1990 sau khi đã được số quốc gia phê chuẩn theo quy định. Theo công ước này, trẻ em là người có độ tuổi dưới 18, unless an earlier age of majority is recognized by a country's law.
Chính phủ Mỹ đã đóng một vai trò tích cực trong việc soạn thảo Công ước và đã ký kết vào 16 tháng hai 1995, nhưng đã không phê chuẩn cùng với Somalia. Điều này là do phe đối lập đối với Công ước đã chống lại việc phê chuẩn. xuất phát chủ yếu từ phe bảo thủ chính trị và tôn giáo. Ví dụ, Quỹ Heritage thấy công ước đe dọa kiểm soát quốc gia về chính sách trong nước. Các nhóm khác cũng phản đối nó, chẳng hạn như Hiệp hội các trường pháp lý Quốc phòng lập luận rằng CRC các đe dọa Giáo Dục Tại Nhà, và quyền của cha mẹ các nhóm, những người cho rằng Hiệp định sẽ chồng lên gần như tất cả các luật trong nước về trẻ em và gia đình. Tổng thống Barack Obama đã mô tả việc không phê chuẩn Công ước là "xấu hổ" và đã hứa sẽ xem xét việc này.
Việt Nam là nước đầu tiên ở Châu Á và nước thứ hai trên thế giới phê chuẩn công ước của Liên hiệp quốc về Quyền trẻ em vào ngày 20 tháng 2 năm 1990[3].
Tuy nhiên, tình hình lao động trẻ em tại Việt Nam đang ở mức báo động.[4] Theo thống kê của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, trong năm 2008, cả nước có 26.027 trẻ em phải tham gia vào các hình thức lao động. Nếu thống kê từ năm 2006 thì đã có khoảng 930.000 lao động trẻ em tham gia các hoạt động kinh tế. Một báo cáo chi tiết về tình trạng sử dụng lao động trẻ em được khảo sát tại 8 tỉnh, thành và 3 làng nghề vừa được Viện Khoa học lao động và xã hội công bố cũng đã khiến nhiều người phải giật mình. Kết quả khảo sát cho thấy gần 45% trẻ em phải làm việc trong điều kiện không đảm bảo về nhiệt độ, ánh sáng; gần 40% phải làm việc trong môi trường có nồng độ bụi cao ảnh hưởng đến sức khoẻ và trên 27% bị ảnh hưởng của hoá chất độc, ô nhiễm không khí, hơi, khí độc hại nơi làm việc.[5]
Các quốc gia đã phê chuẩn công ước này phải báo báo trước Ủy ban về quyền trẻ em Liên Hiệp Quốc theo định kỳ để ủy ban này kiểm tra việc quá trình tiến triển trong việc thực thi công ước và tình trạng quyền trẻ em ở quốc gia đó.
Tất cả các quốc gia trên thế giới là thành viên của Liên Hiệp Quốc, ngoại trừHoa Kỳ và Somalia[2], đều đã phê chuẩn công ước này. Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đã phê chuẩn bản công ước này vào luật quốc tế trong một nghị quyết tư vấn vào ngày 20 tháng 11 năm 1989; bản công ước này bắt đầu có hiệu lực từ ngày 2 tháng 9 năm 1990 sau khi đã được số quốc gia phê chuẩn theo quy định. Theo công ước này, trẻ em là người có độ tuổi dưới 18, unless an earlier age of majority is recognized by a country's law.
Chính phủ Mỹ đã đóng một vai trò tích cực trong việc soạn thảo Công ước và đã ký kết vào 16 tháng hai 1995, nhưng đã không phê chuẩn cùng với Somalia. Điều này là do phe đối lập đối với Công ước đã chống lại việc phê chuẩn. xuất phát chủ yếu từ phe bảo thủ chính trị và tôn giáo. Ví dụ, Quỹ Heritage thấy công ước đe dọa kiểm soát quốc gia về chính sách trong nước. Các nhóm khác cũng phản đối nó, chẳng hạn như Hiệp hội các trường pháp lý Quốc phòng lập luận rằng CRC các đe dọa Giáo Dục Tại Nhà, và quyền của cha mẹ các nhóm, những người cho rằng Hiệp định sẽ chồng lên gần như tất cả các luật trong nước về trẻ em và gia đình. Tổng thống Barack Obama đã mô tả việc không phê chuẩn Công ước là "xấu hổ" và đã hứa sẽ xem xét việc này.
Việt Nam là nước đầu tiên ở Châu Á và nước thứ hai trên thế giới phê chuẩn công ước của Liên hiệp quốc về Quyền trẻ em vào ngày 20 tháng 2 năm 1990[3].
Tuy nhiên, tình hình lao động trẻ em tại Việt Nam đang ở mức báo động.[4] Theo thống kê của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, trong năm 2008, cả nước có 26.027 trẻ em phải tham gia vào các hình thức lao động. Nếu thống kê từ năm 2006 thì đã có khoảng 930.000 lao động trẻ em tham gia các hoạt động kinh tế. Một báo cáo chi tiết về tình trạng sử dụng lao động trẻ em được khảo sát tại 8 tỉnh, thành và 3 làng nghề vừa được Viện Khoa học lao động và xã hội công bố cũng đã khiến nhiều người phải giật mình. Kết quả khảo sát cho thấy gần 45% trẻ em phải làm việc trong điều kiện không đảm bảo về nhiệt độ, ánh sáng; gần 40% phải làm việc trong môi trường có nồng độ bụi cao ảnh hưởng đến sức khoẻ và trên 27% bị ảnh hưởng của hoá chất độc, ô nhiễm không khí, hơi, khí độc hại nơi làm việc.[5]
Tham khảo
Zarya
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
ISS. Zarya trong tiếng Nga có nghĩa là "bình minh". Là một "khối hàng hoá chức năng" (Functional Cargo Block), viết tắt theo tiếng Nga là FGB, module này được tài trợ bởi Hoa Kỳ nhưng lại được Nga xây dựng và phóng lên. Nó được đưa lên quỹ đạo vào ngày 20 tháng 11 năm 1998 tại sân bay vũ trụ Baikonur Cosmodrome, Kazakhstan bởi một tên lửa đẩy Proton của Nga.Video yêu thích
Lịch sửLà module đầu tiên của ISS đi vào quỹ đạo, FGB là mốc quan trọng đánh dấu một kỷ nguyên hợp tác mới trong công nghệ vũ trụ giữa hai cường quốc Nga và Mỹ sau nhiều thập niên đối đầu. Sau khi ở trên quỹ đạo vài tuần, vào ngày 7 tháng 12 năm 1998 Zarya được kết nối với module Unity của Mỹ bởi tàu con thoi Endeavour. Unity được phóng lên quỹ đạo trên tàu Endeavour vào ngày 4 tháng 12 năm 20082. Module này được chế tạo bởi Trung tâm không gian liên bang nghiên cứu và sản xuất Khrunichev (Khrunichev State Research and Production Space Center) ở Moskva theo một hợp đồng phụ với hãng Boeing.
Chức năngUnity trước khi những chức năng này được giao lại cho Zvezda1, dự định được đưa lên quỹ đạo 6 tháng sau đó. Tuy nhiên, do một sự đình trệ mà phải hai năm sau module thứ 3 này của trạm ISS mới được phóng lên. Zvezda là một module hậu cần (service module) cung cấp những điều kiện sống đầu tiên tạo tiền đề cho những phi hành đoàn đầu tiên sinh sống trên trạm. Hiện tại, chức năng chủ yếu của Zarya là để tích trữ hàng hóa cũng như là hành lang nối các bộ phận thuộc phần của Nga trên trạm2.
Thông số kỹ thuậtNặng 19.323 kg, Zarya dài 12,6 m, bề rộng lớn nhất của nó là 4,1 m. Thời gian hoạt động dự kiến là 15 năm, nhưng có thể còn lâu hơn1. Nó nhận năng lượng từ 2 tấm năng lượng mặt trời kích thước 10,7 m × 3,4 m. Mỗi tấm được bao bởi một tấm kính có phủ một lớp chuyển đổi quang điện. Các tấm năng lượng mặt trời này được bung ra sau khi module được đưa vào quỹ đạo. 90% năng lượng được hấp thu từ bên bề mặt hướng về phía Mặt Trời, 10% còn lại là ở bề mặt kia thu được từ ánh sáng mặt trời bị phản xạ bởi Trái Đất. Năng lượng được nạp vào 6 ắcquy niken-cadmi trong hệ thống cung cấp năng lượng. Hệ thống này có thể cung cấp một công suất trung bình khoảng 3 kW điện. Trong giai đoạn đầu của dự án ISS, hệ thống này dùng để cung cấp năng lượng cho 2 module Zarya và Unity. Sau này, với sự sát nhập thêm của Zvezda, FGB được dùng để biến đổi năng lượng từ phần của Mỹ (128 Vdc) để sử dụng ở phần của Nga (28 Vdc)2. Ngoài ra, 16 thùng chứa xăng ngoài của Zarya còn có thể chứa tới hơn 6 tấn nhiên liệu. Hệ thống điều chỉnh hướng của module gồm 24 vòi đẩy (steering jet) lớn và 12 vòi đẩy nhỏ. 2 động cơ lớn có thể dùng để nâng độ cao cho trạm cũng như để thay đổi quỹ đạo trước khi Zvezda được lắp ghép vào trạm. Các cổng lắp ghép (docking port) của nó có thể cho phép sự lắp ghép với tàu chuyên chở người Soyuz cũng như tàu vận tải không người lái Progress đều của Nga. Module này đã được chỉnh sửa để có thể được nạp nhiên liệu bởi tàu vận tải Progress mỗi khi tàu này đậu vào cổng lắp ghép phía dưới của module3.
Chú thích
- Chú giải 1: Zarya module - NASA page
- Chú giải 2: program angkasawan negara
- Chú giải 3: Zarya Control Module - Shuttlepresskit
Tham khảo
http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam
Trở về trang chính
hoangkim vietnam, hoangkim, hoangkimvietnam, Hoàng Kim, Ngọc Phương Nam, Chào ngày mới Thung dung, Dạy và học, Cây Lương thực, Tin Nông nghiệp Việt Nam, Food Crops, foodcrops.vn, Cassava in Vietnam, VietnamAfricaCassavaRice, Khát khao xanh, Dayvahoc, Học mỗi ngày, Danh nhân Việt , Food Crops News, Điểm chính, CNM365, Câu chuyện ảnh, 5 phút thư giản, Kim LinkedIn, KimTwitter, KimFaceBook Đọc lại và suy ngẫm, Việt Nam tổ quốc tôi, Tình yêu cuộc sống, Thơ cho con

markdown:
CNM365. Chào ngày mới 20 tháng 11. Wikipedia Ngày này năm xưa.
[Ngày Nhà giáo Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Nh%C3%A0_gi%C3%A1o_Vi%E1%BB%87t_Nam) *(hình)*; ngày thiếu nhi thế giới; ngày Cách mạng tại **.** [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [Năm 1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873)– [Chiến tranh Pháp-Đại Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ph%C3%A1p-%C4%90%E1%BA%A1i_Nam): quân [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_Ph%C3%A1p)giành thắng lợi trước quân [Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)trong **,** [trận thành Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29) [Nguyễn Tri Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng)trọng thương. [Năm 1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– Microsoft phát hành điều hành máy tính cá nhân **, là phiên bản đầu tiên của dòng** [Windows 1.0](http://vi.wikipedia.org/wiki/Windows_1.0) [Microsoft Windows](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Windows). [Năm 1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)phê chuẩn **.** [Công ước về Quyền trẻ em](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_tr%E1%BA%BB_em) [Năm 1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)– Nga phóng mô đun **từ** [Zarya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya) [Sân bay vũ trụ Baykonur](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Baykonur)ở Kazakhstan, là mô đun đầu tiên của **được phóng.** [Trạm vũ trụ Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)
# Ngày Nhà giáo Việt Nam
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Ngày nhà giáo Việt Nam**(hay **ngày lễ Hiến chương nhà giáo Việt Nam**) là một ngày kỷ niệm được tổ chức hằng năm vào ngày [20 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_11)tại [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Đây là ngày [lễ hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i)của ngành [giáo dục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c)và là ngày *"tôn sư trọng đạo"*nhằm mục đích tôn vinh những người hoạt động trong ngành này. Ngày này là dịp để các thế hệ học trò bày tỏ lòng biết ơn với những người thầy. Trong ngày này, các học sinh thường đến tặng hoa và biếu quà cho các thầy cô giáo. Ngành giáo dục cũng thường nhân dịp này đánh giá lại hoạt động giáo dục và lập phương hướng nâng cao chất lượng giáo dục.
## Lịch sử
[Tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_b%E1%BA%A3y)năm [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946), một tổ chức quốc tế các nhà giáo tiến bộ được thành lập ở [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris)đã lấy tên là Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục ( [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p): *Fédération Internationale Syndicale des Enseignants*- *FISE*).
Nǎm
[1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949), tại một hội nghị ở [Warszawa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Warszawa)(thủ đô của [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)), Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục đã ra bản *"Hiến chương các nhà giáo"*gồm 15 chương với nội dung chủ yếu là đấu tranh chống nền giáo dục tư sản, [phong kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn), xây dựng nền giáo dục trong đó bảo vệ những quyền lợi của nghề dạy học và nhà giáo, đề cao trách nhiệm và vị trí của nghề dạy học và nhà giáo.
Công đoàn giáo dục Việt Nam, là thành viên của FISE từ năm
[1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)(hội nghị có 57 nước tham dự), đã quyết định trong cuộc họp của FISE từ [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_8)đến [30 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_8)năm [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)tại Warszawa, lấy ngày 20 tháng 11 năm 1958 là ngày *"Quốc tế hiến chương các nhà giáo"*. Ngày này lần đầu tiên được tổ chức trên toàn [miền Bắc Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29). Những nǎm sau đó, ngày lễ này còn được tổ chức tại nhiều vùng giải phóng ở [miền Nam Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BB%81n_Nam_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29). Hàng nǎm vào dịp kỷ niệm 20 tháng 11 cơ quan tiểu ban giáo dục thường xuất bản, phát hành một số tập san đặc biệt để cổ vũ tinh thần đấu tranh của giáo giới trong các vùng khác, động viên tinh thần chịu đựng gian khổ của những giáo viên kháng chiến.
Khi Việt Nam thống nhất, ngày này đã trở thành ngày truyền thống của ngành giáo dục Việt Nam. Vào ngày
[28 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_9)năm [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982), Hội đồng Bộ trưởng (nay là [Chính phủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam)) đã ban hành quyết định số 167-HĐBT thiết lập ngày 20 tháng 11 hằng năm là ngày lễ mang tên *"Ngày nhà giáo Việt Nam"*.
## Nội dung quyết định số 167-HĐBT
*Điều 1*: Từ nay hàng nǎm sẽ lấy ngày 20-11 là ngày nhà giáo Việt Nam. *Điều 2*: Để ngày 20-11 có ý nghĩa thiết thực hàng nǎm từ tháng 10 các cấp chính quyền và toàn thể cần họp để xem xét tình hình công tác và hoạt động của đội ngũ giáo viên ở địa phương mình, kiểm điểm những việc đã làm và đề ra những việc cấp tiếp tục làm nhằm động viên đội ngũ giáo viên phát huy truyền thống tốt đẹp của giáo giới Việt Nam, rèn luyện phẩm chất và nǎng lực, làm gương sáng cho học sinh noi theo. Về phía giáo viên, cần có những hoạt động phong phú nhằm nâng cao nhận thức về vinh dự và trách nhiệm của người giáo viên trong xã hội nước ta ngày nay, từ đó mà ra sức phấn đấu làm tốt nhiệm vụ cao cả của mình. *Điều 3*: Việc tổ chức ngày 20-11 hàng nǎm do Ủy ban Nhân dân và Hội đồng Nhân dân các cấp chủ trì, có sự phối hợp các ngành giáo dục và các đoàn thể nhân dân. Các cấp các ngành cần phân công cán bộ lãnh đạo đi thǎm hỏi giáo viên, tổ chức các cuộc gặp mặt thân mật với giáo viên, nhân dịp này có thể tổ chức khen thưởng các giáo viên có thành tích. Việc tổ chức này nhà giáo Việt Nam cần được tiến hành trọng thể và thiết thực, tránh hình thức phô trương gây phiền hà cho học sinh và cha mẹ học sinh. *Điều 4*: Trong ngày 20-11 các trường có thể sắp xếp lại việc học tập và giảng dạy để giáo viên được nghỉ và tham gia các sinh hoạt của trường và địa phương.
## Tham khảo
## Xem thêm
## Liên kết ngoài
[Quyết định số 167/ HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng: Quyết định về ngày Nhà giáo Việt Nam ban hành 1/1/1982](http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?mode=detail&document_id=6402)tại [Chính phủ Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam) **(tiếng Việt)**
# México
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Liên bang México|
|Estados Unidos Mexicanos
|(tiếng Tây Ban Nha)
|
|
![]()
|
|[Himno Nacional Mexicano](http://vi.wikipedia.org/wiki/Himno_Nacional_Mexicano) [Cộng hòa liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_li%C3%AAn_bang) [Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_M%C3%A9xico) [Enrique Peña Nieto](http://vi.wikipedia.org/wiki/Enrique_Pe%C3%B1a_Nieto) [Tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha)và 62 ngôn ngữ bản địa [Thành phố México](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico) [19°3′B, 99°99′T](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=M%C3%A9xico¶ms=19_3_N_99_99_W_type:country%281.964.375%29) [hạng 13](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)-8 đến -6; [mùa hè](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8): UTC-7 đến -5 [Độc lập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%A9xico&action=edit&redlink=1): Từ [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) người ( [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-dano7212-1) [hạng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 117](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2011) [HDI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2003) [hạng 53](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Peso México](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peso_Mexico)(
)
[MXN] [Tên miền Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.mx](http://vi.wikipedia.org/wiki/.mx) **México**(thường được phiên âm trong [tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t)là **Mê-xi-cô**hay **Mê-hi-cô** , [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-2) [Hán Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): **Mễ Tây Cơ**), tên chính thức là **Liên bang México**( [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): **Estados Unidos Mexicanos**) là một nước cộng hòa liên bang thuộc khu vực Bắc Mỹ. México là một quốc gia rộng lớn với diện tích gần 2 triệu km², đứng hàng thứ 14 trên thế giới và dân số khoảng 106 triệu người, đứng hàng thứ 11 trên thế giới . Nước này giáp với [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-3) [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)về phía bắc, giáp với [Guatemala](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guatemala)và [Belize](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belize)về phía đông nam, giáp với [Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)về phía tây và tây nam, giáp với [vịnh México](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Mexico)về phía đông.
Liên bang México là quốc gia theo thể chế cộng hòa liên bang. Nước này có tổng cộng 31 bang và 1 quận thuộc liên bang là
[thủ đô México](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico), một trong những khu đô thị đông dân cư nhất trên thế giới.
México là một đất nước có
[thiên nhiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn)đa dạng và nền [văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a)vô cùng đặc sắc, mang ảnh hưởng của cả nền văn hóa bản địa truyền thống và văn hóa Tây Ban Nha. Nước này có số lượng người nói [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha)cao nhất trên thế giới và tôn giáo chủ yếu tại đây là [Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma).
Đất nước México là nơi ra đời của hai nền văn minh lớn của châu Mỹ là
[Maya](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_minh_Maya)và [Aztec](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aztec). Bắt đầu từ thế kỉ 16, México bị thực dân Tây Ban Nha đô hộ và đến năm 1810 thì tuyên bố độc lập và chính thức được công nhận vào năm 1821. México hiện nay là quốc gia [Mỹ Latinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh)duy nhất nằm trong [Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_v%C3%A0_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_Kinh_t%E1%BA%BF). Nước này hiện là nền kinh tế lớn thứ 11 trên thế giới và có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm [trung bình cao](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_c%C3%B3_thu_nh%E1%BA%ADp_trung_b%C3%ACnh_cao). Kinh tế México có mối liên hệ chặt chẽ với [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)và [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)nhờ [Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_T%E1%BB%B1_do_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). México còn là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế khác như [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), [Tổ chức Thương mại Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Tuy được đánh giá là một trong những quốc gia đang lên và đóng vai trò quan trọng trong khu vực [Mỹ Latinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh) , song México cũng gặp phải một số vấn đề khó khăn như sự bất bình đẳng trong thu nhập, nghèo đói và tình trạng bạo lực, buôn bán ma túy tại nhiều vùng của México. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-4)
## Mục lục
[1 Tên gọi](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#T.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [2 Lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [4 Quân đội](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#Qu.C3.A2n_.C4.91.E1.BB.99i) [5 Phân cấp hành chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#Ph.C3.A2n_c.E1.BA.A5p_h.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [6 Địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [7 Nhân khẩu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [8 Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#Kinh_t.E1.BA.BF) [9 Văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#V.C4.83n_h.C3.B3a) [10 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#Tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tên gọi
**México**bắt nguồn từ kinh đô của Đế chế Aztec vĩ đại với cái tên **México-Tenochtitlan**, mà tên kinh đô này lại được đặt theo một tên gọi khác của dân tộc [Aztec](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aztec), dân tộc **Mexica**. Theo thần thoại Aztec cổ, một vị thần đã chỉ cho người dân bộ tộc địa điểm xây dựng kinh đô mới là nơi có một con đại bàng mang trong miệng một con rắn và đậu xuống cành cây xương rồng. Đó chính là một địa điểm nằm giữa hồ Texcoco và tại đó, người Aztec đã xây dựng nên một thành phố rộng lớn. Hình ảnh này được miêu tả trong trang đầu của cuốn kinh thư Mendoza, một cuốn sách kể về lịch sử của người Aztec và ngày nay xuất hiện trên [quốc kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_k%E1%BB%B3_M%C3%A9xico)và [quốc huy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_huy_M%C3%A9xico)của México.
Tên chính thức của México là
**Liên bang México**( [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): **Estados Unidos Mexicanos**). Tên gọi này được sử dụng lần đầu tiên trong bản hiến pháp của México năm 1824. Đôi khi México còn được đọc là "Mê-hi-cô". Trước khi có tên gọi chính thức là Liên bang México, nước này đã từng có một số tên gọi khác kể từ khi thành lập như Đế chế Thứ nhất México, Đế chế Thứ hai México, Cộng hòa México trước khi có tên gọi cuối cùng như ngày nay . [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-5)
## Lịch sử
### Thời kỳ Tiền Colombo
. Trong hàng ngàn năm, [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-6) [người da đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)ở México đã sinh sống như những cộng đồng chuyên về săn bắn. Khoảng 9.000 năm trước, họ đã bắt đầu canh tác [ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4)và khởi đầu một cuộc cách mạng trong [nông nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), dẫn đến sự thành lập hàng loạt những quốc gia có trình độ phát triển cao và đạt được nhiều thành tựu to lớn về nhiều mặt, tiêu biểu là các quốc gia của người [Maya](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_minh_Maya)và người [Aztec](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aztec). Họ đã đạt được nhiều thành tựu lớn về chữ viết, toán học, thiên văn học, nghệ thuật và kiến trúc... Những công trình tiêu biểu cho các nền văn hóa tiền Colombo này là các kim tự tháp, tiêu biểu như quần thể kim tự tháp tại [Chichen Itza](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1). Đế chế Aztec đã xây dựng nên một quốc gia hùng mạnh với thủ đô đặt tại [Tenochtitlan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ten%C5%8Dchtitl%C4%81n), nay là [thành phố México](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico).
Năm 1519, người
[Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)xâm lược các quốc gia của người da đỏ tại México. Năm 1521, thành phố Tenochtitlan bị chiếm đóng và phá hủy, đánh dấu sự chấm dứt của đế chế Aztec trên bản đồ thế giới. Người dân bản địa lần lượt bị bắt làm nô lệ hoặc bị tàn sát rất dã man, đồng thời bên cạnh đó là sự phá hủy vô cùng to lớn của người Tây Ban Nha đối với gia tài văn hóa truyền thống của họ. Năm 1535, [Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_T%C3%A2y_Ban_Nha)được thành lập tại México và một số vùng lân cận. Đây là thuộc địa đầu tiên và lớn nhất của người Tây Ban Nha tại [Tân thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)và đã đem lại một nguồn của cải dồi dào cho chính quốc thông qua sự cướp bóc tài nguyên và nô lệ tại đây.
### México giành độc lập
[Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), vào năm 1810, một mục sư người México là [Miguel Hidalgo y Costilla](http://vi.wikipedia.org/wiki/Miguel_Hidalgo_y_Costilla)đã tuyên bố nền độc lập cho México. Tiếp theo đó là một cuộc chiến tranh kéo dài của nhân dân México chống lại quân đội Tây Ban Nha cho đến năm 1821, México chính thức giành được độc lập. Đế chế Thứ nhất của México được hình thành trong một thời gian ngắn ngủi, bao gồm toàn bộ lãnh thổ của nước México ngày nay, toàn bộ khu vực [Trung Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_M%E1%BB%B9)(trừ [Panama](http://vi.wikipedia.org/wiki/Panama)và [Belize](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belize)), các bang miền tây và miền nam Hoa Kỳ ( [California](http://vi.wikipedia.org/wiki/California), [Nevada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nevada), [Utah](http://vi.wikipedia.org/wiki/Utah), [Arizona](http://vi.wikipedia.org/wiki/Arizona), [New Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Mexico), [Texas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Texas)). [Agustin de Iturbide](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Agustin_de_Iturbide&action=edit&redlink=1)tự xưng là hoàng đế của Đế chế Thứ nhất nhưng bị các lực lượng cộng hòa lật đổ hai năm sau đó. Các tỉnh ở Trung Mỹ tách ra độc lập năm 1823 và thành lập nên nước [Cộng hòa Liên bang Trung Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Li%C3%AAn_bang_Trung_M%E1%BB%B9), nhưng về sau bị vỡ vụn ra nhiều quốc gia độc lập nhỏ hơn.
Bốn thập kỉ sau khi giành được quyền độc lập, đất nước México vẫn đầy các xung đột do sự đối đầu giữa những người tự do và bảo thủ tại nước này. Tướng
[Antonio Lopez de Santa Anna](http://vi.wikipedia.org/wiki/Antonio_Lopez_de_Santa_Anna)là một nhân vật có ảnh hưởng lớn đối với nền chính trị của México thời gian này. Năm 1836, ông thông qua *Siete Leyes*nhằm thể chế hóa chính phủ tập trung quyền lực tại México dẫn đến việc đình chỉ Hiến pháp 1824. Có ba vùng đất thuộc México đã nổi dậy đòi độc lập là [Cộng hòa Texas](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Texas), [Cộng hòa Rio Grande](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Rio_Grande&action=edit&redlink=1)và [Cộng hòa Yucatan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Yucatan&action=edit&redlink=1). México đã tái thu phục được Rio Grande và Yucatan nhưng đã thất bại trong việc chiếm lại Texas. Không chỉ vậy, Texas sau đó đã được sát nhập vào [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)và những tranh chấp về đất đai, lãnh thổ với nước láng giềng phương Bắc đã làm bùng nổ cuộc [chiến tranh Mỹ-México](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%E1%BB%B9-M%C3%A9xico&action=edit&redlink=1)(1846-1848) với thất bại nặng nề thuộc về México. Năm 1848, [Hiệp ước Guadalupe-Hidalgo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Guadalupe-Hidalgo&action=edit&redlink=1)được ký kết, theo đó México mất tới 1/3 diện tích lãnh thổ cho Hoa Kỳ.
Chán nản trước thất bại của tướng Santa Anna, một phong trào cải cách đã lan rộng tai México. Đây được gọi là thời kỳ 'La Reforma', với một hiến pháp mới được ban hành theo đó tái thành lập thể chế liên bang và lần đầu tiên giới thiệu về quyền tự do tôn giáo tại México.
Những năm 1860, México phải đối mặt với sự xâm lăng của nước
[Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p). Công tước [Ferdinand Maximilian của Áo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ferdinand_Maximilian_c%E1%BB%A7a_%C3%81o&action=edit&redlink=1)(thuộc dòng họ [Habsburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Habsburg)) được chọn để trở thành vua của Đế chế México Thứ hai. Tuy nhiên chính thể phong kiến này cũng chỉ tồn tại được trong một thời gian ngắn ngủi. Năm 1867, [Benito Juarez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Benito_Juarez&action=edit&redlink=1), một người da đỏ Zapotec đã tái khôi phục nền cộng hòa và trở thành tổng thống da đỏ đầu tiên của México. Ông được đánh giá là vị tổng thống vĩ đại nhất của México trong [thế kỉ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19).
### Thế kỉ 20 và thế kỉ 21
[Porfirio Diaz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Porfirio_Diaz&action=edit&redlink=1)đã cai trị một cách độc tài đất nước México trong khoảng thời gian từ năm 1880 đến năm 1911. Giai đoạn này, được gọi là *Porfiriato*được biết đến với những thành tựu lớn của nền kinh tế México, khoa học, nghệ thuật phát triển song bên cạnh đó là sự bất bình đẳng trong thu nhập giữa người giàu và người nghèo và sự đàn áp về chính trị. Cuộc bầu cử giả mạo để tiếp tục nhiệm kỳ thứ năm của Diaz đã bị người dân phản ứng dữ dội, dẫn đến việc cuộc [Cách mạng México](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%A9xico&action=edit&redlink=1)bùng nổ vào năm 1910. Hệ quả của cuộc cách mạng là một hiến pháp mới đã được ban hành vào năm 1917 và tiếp sau đó là một loạt những biến động trên chính trường México. Đất nước rơi vào cuộc nội chiến giữa các phe phái và nhiều nhân vật lãnh đạo quan trọng bị ám sát. Tình hình tương đối ổn định trở lại từ khi Đảng Cách mạng Quốc gia, về sau đổi tên là Đảng Cách mạng Thể chế (PRI) lên nắm quyền vào năm 1929 và đóng vai trò quan trọng trên chính trường México suốt 71 năm sau đó.
Thời gian từ thập niên 1940 đến 1980 được đánh dấu bởi sự phát triển kinh tế vượt bậc của México và được các nhà sử học gọi là "El Milagro Mexicano", tức "Phép màu México"
. México đã có những cố gắng quan trọng trong việc quốc hữu hóa các tài sản của quốc gia như khoáng sản và dầu khí. vào năm 1938, tổng thống [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-7) [Lázaro Cárdenas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A1zaro_C%C3%A1rdenas&action=edit&redlink=1)đã quyết định quốc hữu hóa tất cả các công ty khai thác dầu và buộc họ phải sát nhập vào PEMEX, công ty dầu khí quốc doanh của México. Sự kiện này đã gây ra một cuộc khủng hoảng trong quan hệ ngoại giao giữa México với các nước tham gia khai thác tài nguyên tại đây. Kinh tế phát triển nhưng vẫn chưa đủ sức xóa hết những căng thẳng trong xã hội México, mà đỉnh cao là cuộc [thảm sát Tlatelolco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Tlatelolco&action=edit&redlink=1)tại chính thủ đô México năm [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968) . [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-8) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)với một cuộc đại khủng hoảng. Giá dầu lửa, mặt hàng xuất khẩu chủ lực của México bị mất giá trầm trọng, tỉ lệ lãi suất tăng vọt và chính phủ México hoàn toàn bị vỡ nợ với những khoản nợ khổng lồ. Tiếp theo đó là một thời kỳ lạm phát kéo dài và México trở thành một quốc gia phá sản. México lại một lần nữa đối mặt với khủng hoảng kinh tế - tài chính lớn vào cuối năm [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)với tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 1995 là -6,9% . Hiện nay tình hình kinh tế México đã có nhiều cải thiện quan trọng theo hướng tự do hóa thị trường, đồng thời liên kết với các bạn hàng lớn là [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-9) [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)và [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)để phát triển trong [NAFTA](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_T%E1%BB%B1_do_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)(Hiệp định Tự do Thương mại Bắc Mỹ). Tăng trưởng kinh tế dần đi vào ổn định và México đã trở thành một trong những nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Về chính trị, đã có một sự thay đổi lớn trên chính trường México trong cuộc bầu cử năm 2000. Lần đầu tiên sau 71 năm, Đảng Cách mạng Thể chế (PRI) để mất chiếc ghế tổng thống vào tay Đảng Hành động Quốc gia (PAN) là ông Vicente Fox. Trong cuộc bầu cử năm 2006, PRI thậm chí còn bị tụt xuống thứ ba, sau khi bị Đảng Cách mạng Dân chủ (PRD) vượt lên. Tổng thống México hiện nay là ông
[Felipe Calderon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Felipe_Calder%C3%B3n)(2006-2012) của đảng PAN. Calderon [tuyên chuyến với các băng đảng ma túy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_ma_t%C3%BAy_M%C3%A9xico)và tổ chức chiến dịch vào các cùng do các tay buôn lậu kiểm soát.
## Chính trị
Chính quyền của México được chia làm 3 nhánh sau:
[Lập pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_l%E1%BA%ADp_ph%C3%A1p): gồm quốc hội lưỡng viện bao gồm Thượng viện và Hạ viện México. Phía lập pháp có quyền đặt ra các điều luật, tuyên bố chiến tranh, đặt thuế mới, thông qua ngân sách quốc gia và các hiệp ước quốc tế, bổ nhiệm các cán bộ ngoại giao... [Hành pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy%E1%BB%81n_h%C3%A0nh_ph%C3%A1p): Tổng thống México vừa là người đứng đầu nhà nước, vừa là người đứng đầu chính phủ và đồng thời cũng được coi là Tổng tư lệnh quân đội México. Tổng thống có quyền bổ nhiệm nội các (với sự thông qua của Thượng viện), chịu trách nhiệm việc thiết lập và thực thi luật pháp và quyền đình chỉ không thông qua một bộ luật nào đó. [Tư pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_ph%C3%A1p): Đứng đầu nhánh này là Tòa án Tư pháp Tối cao, gồm 11 vị thẩm phán được bổ nhiệm bởi tổng thống với sự đồng ý của Thượng viện.
Trong thời gian từ năm 2006-2009, có 9 đảng phái có đại diện trong quốc hội México. Nhưng trong đó có 5 đảng có số phếu không vượt quá 4%. Ba đảng lớn nhất và có ảnh hưởng quan trọng đối với nền chính trị México là:
- Đảng Hành động Quốc gia (
*Partido Acción Nacional*, PAN): đảng trung hữu theo đường lối bảo thủ được thành lập năm 1939.
- Đảng Cách mạng Thể chế (
*Partido Revolucionario Institucional*, PRI): một đảng trung tả theo đường lối dân chủ xã hội, được thành lập năm 1929 nhằm thống nhất những lực lượng của cuộc Cách mạng México. Phần lớn các chính trị gia cánh tả của México thuộc đảng này.
- Đảng Cách mạng Dân chủ (
*Partido de la Revolución Democrática*, PRD): đảng trung tả được thành lập năm 1989, tạo thành bởi liên minh giữa những người theo chủ nghĩa xã hội và một số đảng phái tự do khác. [Vicente Fox](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vicente_Fox&action=edit&redlink=1), một thành viên của đảng PAN. Đến năm 2006, [Felipe Calderon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Felipe_Calder%C3%B3n)của PAN lại một lần nữa giành chiến thắng trước đối thủ Andres Manuel Lopez Obrador của đảng PRD với cách biệt cực kỳ sít sao 0,58%. Ông tuyên thệ nhiệm kỳ tổng thống México 2006-2012.
## Quân độiMéxico là quốc gia có lực lượng quân đội lớn thứ hai tại khu vực
[Mỹ Latinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh), chỉ sau có [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil). México có 503.777 quân hiện hành, và có 192.770 quân nhân thuộc lực lượng quân đội chính quy . Ngân sách dành cho quân đội mỗi năm của México khoảng 6 tỉ USD, chiếm 0,5% GDP [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-10) . Từ [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-11) [thập niên 1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990), quân đội México chuyển hướng trọng tâm hoạt động sang cuộc chiến chống [ma túy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_t%C3%BAy), đòi hỏi phải nâng cấp nhiều loại vũ khí và hiện đại hóa quân đội. Quân đội México bao gồm hai nhánh: Lục quân México (trong đó đã bao gồm cả không quân) và Hải quân México. Hiện quân đội México vẫn còn duy trì một số cơ sở vật chất, hạ tầng để thử nghiệm và chế tạo vũ khí như trực thăng, tàu chiến hạng nặng, các loại súng cho quân đội. Những cơ sở này đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế địa phương. Trong những năm gần đây, do yêu cầu hiện đại hóa quân đội ngày càng cao nên México đã cải tiến các chương trình huấn luyện cũng như vũ trang, đồng thời trở thành một nhà cung cấp vũ khí cho cả quân đội trong nước và các nước khác.
## Phân cấp hành chính
## Địa lý
### Vị trí, giới hạn
[Bắc Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). Phần lớn lãnh thổ của đất nước này nằm trên mảng kiến tạo Bắc Mỹ trong khi một phần nhỏ thuộc bán đảo Baja California thuộc địa mảng Thái Bính Dương và địa mảng Cocos. Về địa vật lý, phần lớn lãnh thổ México thuộc về Bắc Mỹ, trong khi 12% lãnh thổ thuộc bán đảo Tehuantepec thuộc khu vực [Trung Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_M%E1%BB%B9) . Còn về mặt địa chính trị, México được coi như một quốc gia Bắc Mỹ, cùng với [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-12) [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)và [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) . [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-13)
Tổng diện tích của México 1.972.550 km
2và México là quốc gia có diện tích đứng hàng thứ 14 trên thế giới. Trong đó, México còn tuyên bố chủ quyền đối với 6.000 km 2đất thuộc các đảo và quần đảo tại [Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)( [đảo Guadalupe](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Guadalupe)và [quần đảo Revillagigedo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Revillagigedo&action=edit&redlink=1)), [vịnh Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Mexico), [biển Caribbean](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caribe)và [vịnh California](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_California). Về phía bắc, México chia sẻ đường biên giới dài 3.141 km với [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Dòng sông Río Bravo del Norte (ở Hoa Kỳ gọi là Rio Grande) là biên giới tự nhiên kéo dài từ Ciudad Juárez về phía đông đến vịnh Mexico. Ngoài ra còn có một số đường phân giới tự nhiên hoặc nhân tạo khác từ Ciudad Juárez về phía tây đến bờ Thái Bình Dương. Về phía nam, México chia sẻ chung đường biên giới dài 871 km với [Guatemala](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guatemala)và 251 km với [Belize](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belize).
### Địa hình
Cao nguyên México chiếm một phần lớn diện tích trung tâm đất nước và nằm giữa hai dãy Siera Madrea Occidental và Siera Madre Oriental. Trong khi phía bắc cao nguyên México có địa hình thấp hơn (trung bình khoảng 1100 m) với nhiều bồn địa thì phía nam cao nguyên địa hình lại cao hơn. Những thung lũng thuộc miền nam cao nguyên México tập trung rất nhiều thành phố lớn như
[thành phố Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico)hay [Guadalajara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guadalajara,_Jalisco).
Mexico nằm trên một khu vực không ổn định, gần nơi tiếp giáp giữa hai địa mảng Cocos và Bắc Mỹ nền thường hay xảy ra những trận
[động đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t)và [núi lửa](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa)phun trào. Ngọn núi lửa Orizaba (5636 m) là ngọn núi cao nhất tại México và thứ ba tại Bắc Mỹ. Dãy núi lớn thứ ba tại México là Sierra Nevada, hay được gọi là [Vành đai núi lửa Mexico](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%A0nh_%C4%91ai_n%C3%BAi_l%E1%BB%ADa_Mexico&action=edit&redlink=1)là một chuỗi các núi lửa chắn ngang đất nước México theo chiều đông-tây. Dãy núi lớn thứ tư của México là Sierra Madre del Sur nằm dọc theo bờ biển tây nam nước này.
Mexico có khoảng 150 con sông nhưng lượng nước phân bố không đồng đều trên toàn bộ lãnh thổ. Phần nhiều các con sông lớn đều chảy về phía đông vào
[vịnh Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Mexico)và [biển Caribbean](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caribe).
### Khí hậuCó thể nói, đường chí tuyến bắc đã phân chia lãnh thổ México thành hai vùng khí hậu riêng biệt: nửa phía bắc chí tuyến có
[khí hậu ôn hòa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_%C3%B4n_h%C3%B2a&action=edit&redlink=1)còn nửa phía nam chí tuyến thì có điều kiện khí hậu phụ thuộc nhiều vào độ cao. México là một đất nước có nhiều núi non trùng điệp và điều này đã khiến cho México trở thành một trong những quốc gia có hệ thống khí hậu đa dạng nhất trên thế giới.
Ở nửa phía nam của đường chí tuyến, tại những vùng có độ cao không vượt quá 1000 m thì có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm quanh năm, với nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 24° - 28 °C, chênh lệch nhiệt độ giữa
[mùa hè](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_h%E1%BA%A1)và [mùa đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng)không quá lớn, chỉ khoảng 5 °C. Trong khi đó, những vùng ở phía bắc đường chí tuyến của México thì có nhiệt độ trung bình năm thấp hơn, vào khoảng 20° - 24 °C với mùa hè nóng ẩm còn mùa đông thì lạnh và khô.
Thung lũng México nằm ở phía nam đường chí tuyến là một khu vực tập trung nhiều khu vực đô thị lớn của đất nước, trong đó có
[thành phố Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico). Khu vực này nằm ở độ cao trên 2000 m nên nhìn chung có khí hậu ôn hòa tương đối dễ chịu, nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 16° - 18 °C.
Nhiều vùng đất ở Mexico, đặc biệt là tại phía bắc đường chí tuyến thường có rất ít mưa, tạo nên một số vùng hoang mạc lớn tại đất nước này. Trong khi đó miền nam México (đặc biệt là những vùng đồng bằng duyên hải như
[bán đảo Yucatan](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Yucat%C3%A1n)) thì lượng mưa thường đạt trên 2000 mm/năm.
### Loài chó ChihuahuaMexico nổi tiếng nhờ loài chó nhỏ tên Chihuahua. Theo như được kể lại, loài chó này được đưa từ Trung Quốc về theo đường hàng không. Sau đó, loài chó này phát triển và rất được ưa chuộng nhờ vẻ ngoài bé nhỏ và trí thông minh đặc biệt. Gần đây, nhiều đạo diễn Hollywood đã làm những bộ phim hiện đại về loài chó này, nổi bật như" Beverly Hill Chihuahua". Chihuahua còn lạ một giống chó được nhièu ngôi sao điện ảnh" cưng". Hillary Duff, Miley Cyrus, Ashley Tisdale,... là một vài ngôi sao đã từng đưa những chú Chihuahua dễ thương vào những chùm ảnh đời thường mà được ưa thích.
### Đa dạng sinh học
[Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) . Đất nước này xếp thứ nhất thế giới về số lượng các loài [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-14) [bò sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_b%C3%B2_s%C3%A1t)(707 loài), thứ nhì về số lượng [động vật có vú](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)(438 loài), thứ tư về số lượng [lưỡng cư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_c%C6%B0)(290 loài) và thứ tư về số lượng các loài [thực vật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)(khoảng 20.000 loài). México cũng xếp thứ tư thế giới về sự đa dạng của [hệ sinh thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_sinh_th%C3%A1i)cũng như của các loài sinh vật. Có khoảng 2500 loài nằm trong danh sách bảo vệ của chính phủ Mexico. Hiện México đã thành lập Hệ thống Thông tin quốc gia về đa dạng sinh học nhằm nâng cao hiểu biết của người dân về thế giới sinh vật đa dạng của đất nước này . [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-15)
Tại Mexico, có khoảng 170.000 km
2được coi là khu vực bảo tồn tự nhiên, trong đó bao gồm 34 khu dự trữ sinh quyển, 64 công viên quốc gia cùng nhiều khu vực bảo vệ các loài thực vật và động vật quý hiếm khác.
Mexico là quê hương của nhiều loài thực vật có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống hàng ngày. Sau khi phát hiện ra
[châu Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9), người [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)đã mang các loại cây trái này của châu Mỹ đi phổ biến khắp thế giới. Đó là các loài cây [cacao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cacao)(sản xuất [chocolate](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4-c%C3%B4-la)), [cà chua](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0_chua), [ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4), [vani](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vani), nhiều loại [đậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu)và [ớt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%9At)cay khác nhau (trong đó có [ớt Habanero](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%9At_Habanero&action=edit&redlink=1)).
## Nhân khẩu
[2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), dân số México khoảng 103 triệu người và đây là quốc gia có số lượng người nói [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha)nhiều nhất thế giới. México là quốc gia đông dân thứ hai khu vực [Mỹ Latinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh)(sau [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)nói [tiếng Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha)) và đồng thời cũng là quốc gia đông dân thứ hai tại [Bắc Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)(sau [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)). Trong [thế kỉ 20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), một đặc điểm nổi bật của dân số México là mức gia tăng dân số rất nhanh. Tuy rằng hiện nay, tốc độ gia tăng dân số đã giảm xuống còn dưới 1% nhưng dân số México đã vượt quá mốc 100 triệu người và còn tiếp tục gia tăng hơn nữa. Đồng thời bên cạnh đó, México được coi là một quốc gia với dân số trẻ, với khoảng 50% dân số có độ tuổi dưới 25 . [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-16)
Năm
[1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900), dân số México là 13,6 triệu người . Từ những năm [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-17) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)đến [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980), hay giai đoạn được gọi là "Phép màu Mexico", chính phủ México đã có những đầu tư hiệu quả vào việc phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân khiến tỉ lệ tử vong của trẻ sơ sinh được giảm xuống rõ rệt. Dân số México gia tăng nhanh chóng trong thế kỉ 20 và bây giờ đã bắt đầu có xu hướng chậm lại. Tốc độ gia tăng dân số từ mức đỉnh 3,5% năm [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)nay đã hạ xuống 0,99% vào năm [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005).
Tốc độ gia tăng dân số có sự khác biệt giữa các vùng của Mexico. Khu vực
[thủ đô Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico)có tốc độ tăng dân số chỉ có 0,2%, và đặc biệt bang [Michoacan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michoacan&action=edit&redlink=1)có mức tăng trưởng dân số là -0,1%. Trong khi đó một số vùng khác thưa dân hơn lại có mức độ tăng trưởng dân số cao (được ảnh hưởng khá nhiều từ quá trình nhập cư) là [Quintana Roo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quintana_Roo)(4,7%) hay [Baja California Sur](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baja_California_Sur)(3,4%) . [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-18)
### Nhập cư và di cưDân
[châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), chủ yếu là người Tây Ban Nha đã nhập cư vào México trong thời kỳ nước này còn là một thuộc địa của [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Đến cuối [thế kỉ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), đầu [thế kỉ 20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), một dòng người nhập cư mới đến từ châu Âu cũng xuất hiện chủ yếu do sự nghèo đói tại quê hương, tuy không đông đảo như các đợt di dân đến [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina), [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)và [Uruguay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uruguay). Ngoài người Tây Ban Nha, những nhóm người châu Âu nhập cư bao gồm [người Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Anh), [người Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ireland), [người Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C3%9D), [người Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c), [người Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p), [người Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_Lan) ... Một bộ phận người Trung Đông cũng nhập cư vào México trong thời kỳ này, chủ yếu họ đến từ [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-19) [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)và [Liban](http://vi.wikipedia.org/wiki/Liban) . Bên cạnh đó còn có một số cộng đồng người [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-20) [Viễn Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng)như [người Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa)đi qua Hoa Kỳ xuống định cư ở miền bắc México và người bán đảo [Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)ở miền trung Mexico . [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-21)
Trong thập niên 1970 và 1980, México đã mở cửa cho những người tị nạn chính trị đến từ khắp các nước Mỹ Latinh như Argentina,
[Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile), [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba), [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru), Brazil, [Colombia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia)và các nước [Trung Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_M%E1%BB%B9). Những cuộc khủng hoảng kinh tế sâu sắc tại các nước Mỹ Latinh láng giềng cũng góp phần làm gia tăng cộng đồng của họ tại Mexico, như người Argentina tại México được ước tính có khoảng 110.000 đến 130.000 người . Bên cạnh đó, khoảng 1 triệu người Mỹ cũng định cư tại Mexico, chủ yếu vì lí do nghĩ dưỡng sau khi đã về hưu. [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-22)
Mexico hiện nay là nước có
[tỷ lệ di cư](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_di_c%C6%B0)âm (di cư nhiều hơn nhập cư), với tỉ lệ là -4,32/1000 người. Chủ yếu người dân México di cư đến Hoa Kỳ để tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn. Trong [thập niên 1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990)và đầu những năm [thập niên 2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_2000), dòng người di cư từ México sang Hoa Kỳ đã gia tăng một cách đột biến, chiếm khoảng 37% tổng lượng dân México tại Mỹ. Việc nhập cư bất hợp pháp từ México vào Mỹ cũng là một vấn đề lớn trong quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Vào năm 2000, ước tính có khoảng 20 triệu người Mỹ tự nhận mình là người gốc Mexico . Giải thích cho việc mặc dù nền kinh tế México đã phát triển rõ rệt song tỉ lệ di cư vẫn cao, nhiều người cho rằng đó là do sự bất bình đẳng về kinh tế trong nước, khoảng cách giàu nghèo gia tăng và một số người México sau khi định cư tại Mỹ đã quyết định đón gia đình của mình từ México sang. [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-23)
### Tôn giáo
[Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)(87,9%), mặc dù số lượng người đi lễ nhà thờ hàng tuần nhỏ hơn rất nhiều, chỉ khoảng 46%. Khoảng 5,2% dân số México theo [đạo Tin lành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh), số còn lại theo một số tôn giáo khác.
Những bang có tỉ lệ người theo đạo Công giáo cao nhất là các bang miền trung México như
[Guanajuato](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guanajuato)(96,4%), [Aguascalientes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aguascalientes)(95,6%), [Jalisco](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jalisco)(95,4%), trong khi đó những bang ở phía đông nam có tỉ lệ theo đạo Công giáo thấp nhất như [Chiapas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chiapas)(63.8%), [Tabasco](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tabasco)(70.4%) and [Campeche](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campeche)(71.3%) . Tỉ lệ người dân México theo Công giáo đã giảm xuống từ mốc 98% năm 1950 xuống còn 87,9% năm 2000. Tỉ lệ này sẽ còn tiếp tục giảm xuống song đạo Công giáo vẫn đống vai trò hàng đầu về tôn giáo tại Mexico. [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-24)
Không như một số quốc gia Mỹ Latinh khác, Hiến pháp México 1857 đã tách riêng hoạt động của nhà nước và nhà thờ. Chính phủ không cấp cho nhà thờ bất cứ nguồn lợi kinh tế nào như ở
[Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)hay [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina) và nhà thờ cũng không được tham gia vào các hoạt động giáo dục ở các trường công (mặc dù họ có thể tham gia ở các trường tư). Thậm chí, chính phủ México còn quốc hữu hóa các tài sản của nhà thờ (đến [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-25) [thập niên 1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990)thì một số lại được trao trả). Các linh mục và thầy tu tại México không được quyền bầu cử hay tham gia ứng cử vào các vị trí trong chính quyền.
### Ngôn ngữ
[tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha)được 97% dân số México sử dụng song nó không được công nhận là ngôn ngữ chính thức duy nhất của quốc gia . Theo Hiến pháp của Mexico, tất cả các ngôn ngữ bản địa đều được quyền bình đẳng ngang với tiếng Tây Ban Nha, bất kể số người nói nhiều hay ít. Người dân hoàn toàn có quyền được yêu cầu cung cấp các dịch vụ công cộng và các tài liệu bằng ngôn ngữ bản địa của mình [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-26) . Thậm chí chính phủ México còn công nhận cả những ngôn ngữ bản địa của người da đỏ không có nguồn gốc từ México như tiếng của người Kickapoo (nhập cư từ [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-27) [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)) và ngôn ngữ của những người da đỏ tị nạn [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-28) [Guatemala](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guatemala) . México cũng đã thành lập các trường học song ngữ ở cấp tiểu học và trung học cho các học sinh nói ngôn ngữ bản địa. Hiện nay, có khoảng 7,1% dân số México có nói ít nhất một ngôn ngữ bản địa và có khoảng 1,2% dân số hoàn toàn không sử dụng tiếng Tây Ban Nha [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-29) . [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-30)
Mexico là quốc gia có số lượng người nói tiếng Tây Ban Nha nhiều nhất thế giới, hơn gấp đôi
[Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)là nơi bắt nguồn của ngôn ngữ này. Do vậy, México có vai trò quan trọng trong việc truyền bá ảnh hưởng của tiếng Tây Ban Nha ra thế giới, đặc biệt là vào Mỹ. Khoảng 1/3 số người nói tiếng Tây Ban Nha trên thế giới sống tại Mexico . Bên cạnh đó, tiếng Nahualt là thứ tiếng được sử dụng phổ biến thứ nhì tại đất nước này với 1,5 triệu người sử dụng, sau đó là tiếng Yucatec Maya với 800.000 người. Một số ngôn ngữ thiểu số của México đang có nguy cơ biến mất, ví dụ như tiếng Lacandon được sử dụng bởi không quá 100 người. [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-31) [Tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng người Mỹ tại Mexico, những thành phố giáp biên giới phía bắc và các trung tâm kinh tế, tài chính lớn. Một số ngôn ngữ gốc Âu khác cũng được sử dụng nhiều là tiếng Venetian (bắt nguồn từ Ý), tiếng Plautdietsch (miền nam Đức), [tiếng Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c), [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p)và [tiếng Digan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Digan&action=edit&redlink=1).
### Chủng tộc
[Người Mestizo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Mestizo&action=edit&redlink=1)(tức người lai giữa người da trắng và người da đỏ) là nhóm sắc tộc chiếm tỉ lệ cao nhất tại Mexico, ước tính từ 60-75% . [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-32) [Người da đỏ bản địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)được ước tính chiếm khoảng từ 12 - 30% dân số. Đây là những cư dân đầu tiên của México do vậy các ngôn ngữ của họ được chính phủ México công nhận là ngôn ngữ quốc gia và được bảo vệ. [Người da trắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_ch%E1%BB%A7ng_%C3%82u)chiếm khoảng 9 - 17% dân số là những người dân nhập cư gốc châu Âu. Họ có nhiều nguồn gốc khác nhau trong đó chủ yếu là Tây Ban Nha, rồi đến một số nhóm khác như Pháp, Italy, Bồ Đào Nha, [Basque](http://vi.wikipedia.org/wiki/Basque), Đức, Ireland, [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), [România](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rom%C3%A2nia), [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)... Ngoài ra còn có một số người Mỹ và Canada gần đây cũng di cư đến Mexico. [Veracruz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Veracruz), [Tabasco](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tabasco), [Guerrero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guerrero). México cũng có một cộng đồng người Á khá đông đảo đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc, [Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines), [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), Liban, Thổ Nhĩ Kỳ...
## Kinh tếMexico là một nền
[kinh tế thị trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)hỗn hợp và được xếp vào nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình trên . Đây là nền kinh tế lớn thứ 11 thế giới dựa trên GDP [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-33) và đồng thời cũng là một trong những nước có thu nhập bình quân cao nhất khu vực [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-34) [Mỹ Latinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh), tuy nhiên vẫn còn kém xa so với các nước [Bắc Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). Theo [Quỹ Tiền tệ Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), thu nhập bình quân đầu người của México là 9.716 USD (danh nghĩa) trong năm [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007), đứng thứ nhì khu vực Mỹ Latinh còn nếu theo sức mua tương đương thì thu nhập của México là 14.119 USD, đứng thứ nhất . [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-35)
Sau cuộc
[khủng hoảng kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_kinh_t%E1%BA%BF_%28Marx%29)trầm trọng năm 1994, México đã phục hồi một cách ấn tượng nền kinh tế bằng cách xây dựng một nền kinh tế đa dạng và hiện đại. Cơ sở hạ tầng được cải thiện đã nâng cao chất lượng hoạt động của các bến cảng, đường sá, mạng lưới điện, viễn thông, hàng không đảm bảo cho sự phát triển kinh tế. [Dầu lửa](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_h%E1%BB%8Fa)vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của México và mang lại một nguồn ngoại tế lớn cho nền kinh tế nước này. Với dân số đông và một nền kinh tế phát triển năng động và vững chắc, México được dự báo có thể sẽ trở thành một trong 5 cường quốc kinh tế thế giới vào năm 2050 theo thứ tự lần lượt là [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)và Mexico . [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-36)
Theo
[Ngân hàng Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), tỉ lệ nghèo đói tại México đã giảm từ 24,2% xuống 17,6% trong khoảng [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)- [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004). Tuy nhiên sự bất bình đẳng trong thu nhập của người dân México cũng là một vấn đề lớn đối với nước này. Sự chênh lệch giàu nghèo, phản ánh qua [chỉ số Gini](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Gini)cao của México có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng về xã hội và kinh tế. Trong Báo cáo về [Chỉ số Phát triển Con người](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)của [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)năm 2004, một số quận tại trung tâm thành phố México như quận Benito Juarez, hay quận San Pedro Carza Garcia thuộc bang [Nueva Leon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nueva_Leon&action=edit&redlink=1)có mức thu nhập cũng như điều kiện y tế, giáo dục ngang với bình quân của các nước phát triển như [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)và [New Zealand](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Zealand). Trong khi đó, quận Metlatonoc thuộc bang [Guerrero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guerrero)có chỉ số HDI ngang với [Syria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Syria), một nước thu nhập trung bình dưới . [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-37)
Mexico đã ký Hiệp định Tự do Thương mại (FTA) với hơn 40 quốc gia trong đó có
[Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Liên minh Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u), các nước [Trung Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_M%E1%BB%B9)và [Nam Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Khoảng 90% mậu dịch của México có FTA. Đối tác thương mại chủ yếu của México là hai nước bạn hàng Bắc Mỹ thuộc khối [NAFTA](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_T%E1%BB%B1_do_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9), chiếm tới 90% mặt hàng xuất khẩu và 55% nhập khẩu của nước này . Trong nền kinh tế Mexico, [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-38) [nông nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p)chiếm 4%, [công nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p)chiếm 26,5% và [dịch vụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5)chiếm 69,5%. Các mặt hàng xuất khẩu chú yếu của México là dầu mỏ, hàng gia công, rau quả, vải, cà phê, bạc. Còn các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là máy móc, thiết bị, phương tiện giao thông. [Du lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Du_l%E1%BB%8Bch)cũng là một nguồn thu ngoại tệ lớn của Mexico. Mỗi năm đất nước México đón tiếp hơn 20 triệu lượt khách du lịch nước ngoài và là quốc gia duy nhất tại khu vực [Mỹ Latinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh)có mặt trong top 25 nước điểm đến du lịch của thế giới. Du lịch México nổi tiếng với những tàn tích từ thời các nền văn minh cổ xưa của châu Mỹ, các công trình văn hóa lịch sử cũng như các bãi biển đẹp dọc theo hai bên bờ biển của nước này. Năm 2006, México đứng thứ 8 thế giới về lượng khách du lịch đến tham quan . [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-39)
## Văn hóa
[da đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)bản địa và nền văn hóa [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), được đưa vào México trong 300 năm thuộc địa. Gần đây, những ảnh hưởng văn hóa đương đại đến từ [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)cũng tác động vào văn hóa Mexico. Giống như nhiều quốc gia [Mỹ Latinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh)khác sau khi giành được độc lập, nền văn hóa México dần dần được định hình trên cơ sở sự đa dạng về chủng tộc nhưng lại chia sẻ chung một tôn giáo duy nhất là [Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma).
Thời kỳ
[Porfiriato](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Porfiriato&action=edit&redlink=1)(một phần tư cuối [thế kỉ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19)và thập niên đầu [thế kỉ 20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20)) được đánh dấu bởi sự phát triển mạnh mẽ của nền văn hóa Mexico. Dưới sự cai trị của nhà độc tài [Porfirio Diaz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Porfirio_Diaz&action=edit&redlink=1), nền kinh tế México phát triển mạnh mẽ và thịnh vượng đã đi cùng với sự phát triển của triết học và nghệ thuật Mexico. Mặc dù đất nước phải trải qua một số biến cố lớn như cuộc [Cách mạng Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Mexico)1910, song nền văn hóa México đã từng bước định hình thành dạng *mestizaje*, một khái niệm chỉ nền văn hóa đa dạng tại México trong đó đặt những yếu tố bản địa truyền thống làm trung tâm. Năm 1925, trong tác phẩm *La Raza Cósmica*(tạm dịch là *Chủng tộc lớn*), nhà văn [José Vasconcelos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Vasconcelos&action=edit&redlink=1)đã xác định México là một quốc gia đa dạng (tương tự như thuật ngữ *melting pot*của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)) không chỉ về mặt chủng tộc mà còn về mặt văn hóa . Nhận thức mới mẻ này đã làm cho México hoàn toàn khác biệt so với nhiều nước [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_note-40) [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)lúc đó vẫn giữ quan điểm lỗi thời về chủng tộc thượng đẳng.
### Ẩm thực
[gia vị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_v%E1%BB%8B)khác nhau. Nhiều món ăn México ngày nay dựa trên những thực phẩm truyền thống thời kỳ tiền Colombo, kết hợp với những món ăn Tây Ban Nha do người châu Âu mang đến đã làm nên một sự đa dạng nhưng vô cùng độc đáo trong ẩm thực nước này. Khi đến Mexico, người Tây Ban Nha đã mang theo [gạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%E1%BA%A1o), thịt bò, thịt lợn, thịt gà, [rượu nho](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u_nho)và [tỏi](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%8Fi). Trong khi đó người dân da đỏ tại México cũng có rất nhiều loại thực phẩm đặc sắc mà ngày nay được phổ biến khắp thế giới như [ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4), [cà chua](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0_chua), vanilla, đu đủ, [dứa](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%A9a), [ớt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%9At)cay, [khoai lang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khoai_lang), đậu, [lạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1c), [chocolate](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4-c%C3%B4-la)...
Bữa ăn truyền thống đối với người México bản địa chủ yếu có ngô như lương thực chính, kết hợp với các loài thảo mộc, ớt, cà chua. Ngày nay việc sử dụng gạo cũng rất phổ biến tai México để làm lương thực, ngoài ra còn có lúa mì. Chocalate cũng bắt nguồn từ México nhưng ngày xưa, người da đỏ chủ yếu dùng để uống. México cũng là nơi ra đời của nhiều loại bánh ngô như
[bánh ngô có nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Taco&action=edit&redlink=1)( *tacos*, nhân bánh có thể là nhiều loại thịt hoặc rau), bánh ngô phomat ( *quesadillas*) hay bánh ngô cay ( *enchiladas*). Mỗi vùng miền trên đất nước México có thể có những loại thực phẩm đặc trưng riêng. Thứ đồ uống phổ biến và đặc trưng cho México là rượu [tequila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tequila).
### Âm nhạcÂm nhạc của México thể hiện sự đa dạng, phong phú về thể loại: từ những thể loại nhạc truyền thống như Mariachi, Banda, Norteño, Ranchera và Corridos cho đến những trào lưu âm nhạc hiện đại như
[pop](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pop), [rock](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rock)... với các bài hát được sáng tác bằng cả [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)và [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha). Âm nhạc cổ điển được biểu diễn bởi các dàn nhạc giao hưởng được tổ chức tại hầu hết các bang của đất nước để người dân có thể thưởng thức.
Mexico là thị trường âm nhạc lớn nhất khu vực Mỹ Latinh. Nước này đã xuất khẩu âm nhạc của mình ra nhiều nước Trung Mỹ, Nam Mỹ và châu Âu (đặc biệt là
[Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)) do có sự tương đồng ngôn ngữ. Những ca sĩ nổi tiếng nhất của México là Thalía, Luis Miguel và Paulina Rubio; các nhóm nhạc lớn Café Tacuba, Molotov, RBD và Maná.
### Lễ hội truyền thống
[16 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_9)là ngày México giành được độc lập từ tay người Tây Ban Nha năm 1821 và được coi là một ngày lễ chính thức của đất nước. Bên cạnh những ngày lễ thông thường trên khắp thế giới như Năm mới, Giáng Sinh, mỗi thành phố, trị trấn hay các làng quê của México đều có những lễ hội thường niên của riêng mình để tưởng nhớ vị thánh bảo trợ cho địa phương họ. Trong ngày lễ thánh của địa phương, người dân México thường cầu nguyện, đốt nến và trang trí nhà thờ bằng nhiều loại hoa. Những cuộc diễu hành, bắn [pháo hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o_hoa), các cuộc thi khiêu vũ, thi [hoa hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_thi_s%E1%BA%AFc_%C4%91%E1%BA%B9p), các bữa tiệc... cũng được tổ chức nhân dịp này. Bên cạnh đó tại những thị trấn nhỏ còn có các hoạt động như [bóng đá](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1), [gà chọi](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%A0_ch%E1%BB%8Di), [đấu bò tót](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5u_b%C3%B2_t%C3%B3t&action=edit&redlink=1)nghiệp dư.
Vị thánh bảo trợ cho México là
[Đức Mẹ Guadalupe](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_M%E1%BA%B9_Guadalupe). Ngày lễ Guadalupe được tổ chức vào ngày [12 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_12)được coi là một trong những ngày lễ quan trọng nhất của đất nước Mexico. [Ngày Vong Linh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_Vong_Linh&action=edit&redlink=1)( *Día de los Muertos*trong tiếng Tây Ban Nha) được tổ chức vào hai ngày đầu tiên của tháng 11 là một dịp lễ hội khá đặc sắc của Mexico. Lễ hội này bắt nguồn từ những niềm tin tôn giáo có từ xa xưa của đạo [Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)là ngày [Lễ Các Thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_C%C3%A1c_Th%C3%A1nh)( [1 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_11)) và [Lễ Các Đẳng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_C%C3%A1c_%C4%90%E1%BA%B3ng)( [2 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_11)), nhưng cũng được cho là có liên quan tới một lễ hội cổ của người [Aztec](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aztec)về Nữ thần Chết. Trong ngày này, người dân México thường sum họp gia đình, đi thăm mộ để tưởng niệm người thân và bạn bè đã mất. Trong ngày lễ này, các cửa hàng ở México thường trang trí sặc sỡ những hình đầu lâu làm bằng đường và những catrina (bộ xương mặc trang phục người phụ nữ).
## Tham khảo
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-dano7212_1-0) [Dân số các Quốc Gia trên Thế Giới](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html), CIA World Factbook ước tính [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-2) [México](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-3) [Theo CIA - The World Factbook](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#People) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-4) [G8: Despite Differences, Mexico Comfortable as G5 Emerging Power](http://www.ipsnews.net/2007/06/g8-despite-differences-mexico-comfortable-as-g5-emerging-power/)IPS Correspondents 5/6/2007 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-5) [http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm](http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm)Theo Chính phủ México (tiếng Tây Ban Nha) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-6) [http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761570777/Native_Americans.html#s76](http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761570777/Native_Americans.html#s76)Người bản địa châu Mỹ [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-7) [http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html](http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html)Phép màu México (1940-1968) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-8) [http://en.wikipedia.org/wiki/Elena_Poniatowska](http://en.wikipedia.org/wiki/Elena_Poniatowska)Thám sát tại México [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-9) [http://vcci.vn/hstt/México.htm](http://vcci.vn/hstt/M%C3%A9xico.htm)Hồ sơ thị trường México [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-10) [Lực lượng quân đội México](http://www.globalfirepower.com/country_detail.asp?country_id=28) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-11) [http://www.globalfirepower.com/list_avail_mil_manpower.asp](http://www.globalfirepower.com/list_avail_mil_manpower.asp) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-12) [Enciclopèdia.cat](http://www.enciclopedia.cat/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-13) [http://usinfo.state.gov/journals/ites/0504/ijee/larson.htm](http://usinfo.state.gov/journals/ites/0504/ijee/larson.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-14) [http://cruzadabosquesagua.semarnat.gob.mx/iii.html](http://cruzadabosquesagua.semarnat.gob.mx/iii.html)Đa dạng sinh học México (tiếng Tây Ban Nha) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-15) [http://www.conabio.gob.mx/institucion/snib/doctos/acerca.html](http://www.conabio.gob.mx/institucion/snib/doctos/acerca.html)Bảo vệ đa dạng sinh học của Mexico [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-16) [http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob03&c=3180](http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob03&c=3180)(tiếng Tây Ban Nha) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-17) [http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=203](http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=203)Theo Lịch sử 100 năm chính sách nhập cư của Mexico [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-18) [http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob09&c=3186](http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob09&c=3186)(tiếng Tây Ban Nha) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-19) [http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/151/15103202.pdf](http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/151/15103202.pdf)Người châu Âu di cư đến Mexico [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-20) [http://confines.mty.itesm.mx/articulos2/GarciaRE.pdf](http://confines.mty.itesm.mx/articulos2/GarciaRE.pdf)Người Ả Rập di cư đến México (tiếng Tây Ban Nha) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-21) [http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/443030.html](http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/443030.html)Người châu Á đến Mexico [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-22) [http://www.lanacion.com.ar/coberturaespecial/argentinos/mexico/index.asp](http://www.lanacion.com.ar/coberturaespecial/argentinos/mexico/index.asp)Cộng đồng người Argentina tại Mexico [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-23) [http://www.iie.com/publications/chapters_preview/332/08iie3349.pdf](http://www.iie.com/publications/chapters_preview/332/08iie3349.pdf)Quan hệ México và Mỹ [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-24) [http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00re01.pdf](http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00re01.pdf)Tỉ lệ người theo Công giáo tại các bang của Mexico [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-25) [http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Argentina/argen94.html#primerapartecap1](http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Argentina/argen94.html#primerapartecap1)Trích Hiến pháp Argentina [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-26) [http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf](http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf)Theo hiến pháp México (tiếng Tây Ban Nha) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-27) [http://cdi.gob.mx/derechos/vigencia/2006_ley_general_derechos_linguisticos_pueblos_indigenas.pdf](http://cdi.gob.mx/derechos/vigencia/2006_ley_general_derechos_linguisticos_pueblos_indigenas.pdf)Luật về quyền các ngôn ngữ thiểu số (tiếng Tây Ban Nha) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-28) [Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. México](http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=291) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-29) [Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. México](http://cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=1378) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-30) [http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00li01.pdf](http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00li01.pdf) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-31) [http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095](http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095)Theo Lịch sử tiếng Tây Ban Nha [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-32) [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#Geo](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#Geo)CIA - The World Factbook [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-33) [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income](http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402%7EpagePK:64133150%7EpiPK:64133175%7EtheSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income)Danh sách quốc gia thu nhập trung bình trên (WB) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-34) [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213%2C273%2C228%2C184&s=NGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr1.x=39&pr1.y=3](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213%2C273%2C228%2C184&s=NGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr1.x=39&pr1.y=3)Danh sácg quốc gia theo GDP (WB) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-35) [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213%2C273%2C228%2C184&s=NGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr1.x=39&pr1.y=3](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213%2C273%2C228%2C184&s=NGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr1.x=39&pr1.y=3)Theo IMF [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-36) [http://www.chicagogsb.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf](http://www.chicagogsb.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-37) [http://hdr.undp.org/docs/reports/national/MEX_Mexico/Mexico_2004_sp.pdf](http://hdr.undp.org/docs/reports/national/MEX_Mexico/Mexico_2004_sp.pdf)UNDP Mexico [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-38) [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#Econ](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html#Econ)CIA - The World Factbook [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-39) [The World's Top Tourism Destinations | Infoplease.com](http://www.infoplease.com/ipa/A0198352.html) **Vasconcelos, José; Didier T. Jaén (translator) (1997). La Raza Cósmica (The Cosmic Race). The Johns Hopkins University Press. p. 160.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico#cite_ref-40)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[México](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mexico?uselang=vi) [Visit Mexico](http://www.visitmexico.com/wb2/) [Thông tin du lịch México - Lonely Planet](http://www.lonelyplanet.com/mexico) [Thông tin về México trên Infoplease](http://www.infoplease.com/ipa/A0107779.html) [Thông tin về México trên CIA - The World Factbook](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html) [Thông tin quốc gia trên BBC](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/1205074.stm)
|
|
# Trận thành Hà Nội (1873)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|.
|
Kết quả |Pháp chiến thắng
||Tham chiến
|![]()
|
|![]()
[Nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Francis Garnier](http://vi.wikipedia.org/wiki/Francis_Garnier), [Jean Dupuis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jean_Dupuis) [Nguyễn Tri Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-1) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-2) [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-3) **Trận thành Hà Nội 1873**hay còn gọi là **trận thành Hà Nội lần thứ nhất**là một phần của cuộc [chiến tranh Pháp Việt (1858-1884)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ph%C3%A1p_Vi%E1%BB%87t_%281858-1884%29)diễn ra ngày diễn ra ngày 20 tháng 11 năm 1873.
Năm 1873, Soái phủ Nam Kỳ phái
[Francis Garnier](http://vi.wikipedia.org/wiki/Francis_Garnier)đem quân ra [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), lấy cớ giúp thương nghị sự tranh cãi giữa tay lái buôn Jean Dupuis và chính quyền nhà Nguyễn ở Bắc kỳ. Trên giấy tờ, Garnier có lệnh điều tra tình hình tranh cãi giữa Dupuis và nhà đương cục, trục xuất Dupuis khỏi Bắc kỳ sau khi đã thu xếp bồi thường thiệt hại cho Dupuis. Tuy nhiên khi ra đến Hà Nội, Garnier đã hợp binh với Dupuis để lên kế hoạch đánh thành Hà Nội. **Trận Hà Nội lần thứ nhất**chỉ kéo dài chưa đến một giờ. Quan đại thần nhà Nguyễn [Nguyễn Tri Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng)bị thương và bị bắt, thành Hà Nội thất thủ.
## Bối cảnh
Lên đến Hà Nội, đại úy Garnier vào thành ra gặp Nguyễn tri Phương, và đòi đem quân ra đóng ở trong thành. Phía Việt Nam nói mãi, Garnier mới chấp thuận ra đóng ở Tràng Thi. Rồi đại úy Garnier làm tờ cáo thị, cho dân biết, nói rằng: "Bản chức ra Bắc kỳ cốt để dẹp cho yên giặc giã, và để mở mang sự buôn bán".
Gần nơi trú đóng và kho chứa hàng, cất giữ súng đạn của Dupuis xảy ra đám cháy. Dupuis báo cáo với Garnier là chức quyền Hà Nội ngầm cho người thiêu hủy những kho chứa hàng nầy. Garnier liền cho thủ hạ đi điều tra nhưng không tìm thấy chứng cớ gì để quy trách chức quyền Hà Nội về những đám cháy. Đồng thời Garnier cũng gửi thư yêu cầu Nguyễn Tri Phương phải trả tự do ngay cho trưởng đồn canh đã mở cổng thành Hà Nội cho Garnier đi vào khi chưa có lệnh của cấp trên.
Nguyễn Tri Phương không đáp ứng yêu cầu của F.Garnier và, theo lệnh của triều đình Huế, Nguyễn Tri Phương yêu cầu Garnier phải thi hành nhiệm vụ trục xuất đoàn người đi buôn Jean Dupuis còn vấn đề tự do thông thương buôn bán thì cần phải chờ kết quả của cuộc hội nghị giữa triều đình Huế và chính quyền Pháp ở Sài Gòn.
Để làm áp lực, Garnier cho dàn quân trước thành, và cho Dupuis đưa thủ hạ đến bố trí trước một cửa thành khác. Ngày 9 tháng 11, F.Garnier cử tàu Mang Hào đi gọi tăng viện thêm quân hiện có mặt trên đoàn tàu chiến còn thả neo ngoài cửa Cấm. Nguyễn Tri Phương chịu trả tự do cho trưởng đồn canh nhưng Garnier lại gởi một tối hậu thư bắt buộc các chức quyền người An Nam phải để cho toàn miền Bắc Kỳ được tự do thông thương buôn bán. Dẫu quan Việt-nam có thuận hay không cũng mặc, đại úy Garnier cứ theo lệnh của Súy phủ mà thi hành. Mặt khác Garnier bàn bạc với Dupuis định ngày đánh thành và bắt ông Nguyễn Tri Phương giải vào Sài Gòn.
## Lực lượng
[súng hỏa mai](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_h%E1%BB%8Fa_mai), nhưng không được huấn luyện để sử dụng. Trên mặt thành đây đó có đặt [súng thần công](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_th%E1%BA%A7n_c%C3%B4ng), nhưng chúng lại là của hiếm, đến mức chúng được bố trí không phải để phát huy hỏa lực, mà là để tránh khỏi bị nước mưa làm hư hại . [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-4)
Về phía Pháp, Garnier chuyển quân ra bắc thành hai đợt, đợt đầu 83 lính, đợt hai thêm 88 lính và hai pháo thuyền
(kể cả số thủy thủ và thủy binh). Tới ngày 5 tháng 11 ông ta đã đến Hà Nội trên tàu hơi nước của Dupuis, do Dupuis đi đón dọc đường. Cộng với thuộc hạ của Dupuis, gồm có 10 người Âu, 30 người Á, 150 lính đánh thuê [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-5) [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam)và một số lính Cờ vàng, Garnier chuẩn bị đánh chiếm thành Hà Nội sau khi nhận thấy các yêu sách của mình không đe dọa được Nguyễn Tri Phương.
Ngoài ra, trong ngày 18 tháng 11, một đầu lĩnh của nhà Hậu Lê tàn dư ở vùng Thanh Hóa đến gặp Dupuis tình nguyện làm nội ứng trong thành Hà Nội để ám sát Nguyễn Tri Phương, và đặt 2.000 thuộc hạ nằm vùng tại Hà Nội dưới quyền sử dụng của J.Dupuis và F.Garnier
. [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-6)
## Diễn biếnTới Hà Nội, Garnier được người của Dupuis tiếp đón nồng nhiệt, trong khi chính quyền Hà Nội chỉ sai một nha lại ra bến tàu Hà Nội để hướng dẫn đoàn người của F.Garnier đến các dãy nhà ngoài phố bên ngoài thành Hà Nội trú đóng. Không hài lòng về cách tiếp đón của chính quyền Hà Nội cho nên F.Garnier đích thân kéo quân đi thẳng tới cửa thành yêu cầu được gặp mặt quan Tổng đốc Nguyễn Tri Phương. Trưởng đồn canh phải mở cửa thành cho Garnier và thuộc hạ kéo vào. Khâm mạng Nguyễn Tri Phương, Bố chính Võ Đàng, Lãnh binh Nguyễn Đăng Nghiễm ra trú quán chờ F.Garnier đến hội kiến. F.Garnier phản kháng là các chức quyền Hà Nội tiếp đãi không đúng nghi thức và yêu cầu để người của mình được vào ở bên trong thành Hà Nội. Tổng đốc Nguyễn Tri Phương phải ra lệnh dọn dẹp nơi Trường thi cho đoàn người của F.Garnier trú đóng.
. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-7)
Có những đám cháy nhà ngoài phố gần nơi trú đóng và kho chứa hàng, cất giữ súng đạn của J.Dupuis. Dupuis báo với F.Garnier là chức quyền Hà Nội ngầm cho người thiêu hủy những kho chứa hàng nầy. F.Garnier liền cho thủ hạ đi điều tra nhưng không tìm thấy chứng cớ gì để quy trách chức quyền Hà Nội về những đám cháy. Đồng thời ông gởi thư yêu cầu Nguyễn Tri Phương phải trả tự do ngay cho trưởng đồn canh đã mở cổng thành Hà Nội cho F.Garnier đi vào khi chưa có lệnh của cấp trên. Nguyễn Tri Phương không đáp ứng yêu cầu của F.Garnier và, ngược lại, theo lệnh của triều đình Huế, Nguyễn Tri Phương yêu cầu F.Garnier phải thi hành nhiệm vụ trục xuất đoàn người của Dupuis, việc tự do thông thương buôn bán thì cần phải chờ kết quả của cuộc hội nghị giữa triều đình Huế và chính quyền Pháp ở Sài Gòn.
[[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-8)
Để làm áp lực, F.Garnier liền dàn quân của mình trước cửa thành và thông báo cho cho J.Dupuis đưa thủ hạ đến bố trí trước một cửa thành khác. Tới ngày 9 tháng 11 1873, F.Garnier cử tàu Mang Hào đi gọi tăng viện thêm quân hiện có mặt trên đoàn tàu chiến còn thả neo ngoài cửa Cấm.
Nguyễn Tri Phương chịu trả tự do cho trưởng đồn canh nhưng F.Garnier lại gởi một tối hậu thư bắt buộc các giới chức An Nam phải để cho toàn miền Bắc Kỳ được tự do thông thương buôn bán và hạn chót thi hành tối hậu thư nầy là buổi chiều ngày 11 tháng 11 năm 1873 (tức 22 tháng 10 âm lịch năm Quý Dậu, niên hiệu Tự Đức thứ 26)
. Ngày 10 tháng 11 1873, F.Garnier gia hạn thi hành tối hậu thư đến ngày 14 tháng 11 1873, tuyên bố rằng quá hạn nầy ông sẽ tự ý tuyên bố quyền tự do thông thương ở Bắc Kỳ. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-9)
Ngày 12 tháng 11 dl 1873, pháo thuyền Espignole từ Sài Gòn được lệnh của thống đốc Nam Kỳ ra Hà Nội thay thế tàu chiến Arc đã bị chìm ngoài khơi do bão. Vào lúc 9 giờ đêm cùng ngày, tàu Mang Hào từ cửa Cấm quay về Hà Nội mang theo 60 quân lính dưới quyền điều động của phó thuyền trưởng tàu Décrès tên là Bain cùng với 2 chuẩn úy hải quân Perrin và Hautefeuille.
[Hồng Kông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng)được lệnh đến cửa Cấm rồi vào ngay Hà Nội để yểm trợ hỏa lực cho F.Garnier. Sau khi tàu chiến cùng binh lính tụ hợp đầy đủ ở Hà Nội, F. Garnier liền phái tàu D' Estrées đi Hồng Kông để tuyên cáo việc thiết đặt quyền tự do thông thương trên lãnh thổ Bắc Kỳ kể từ ngày 15 tháng 11 năm 1873.
Ngày 19 tháng 11 năm 1873, Garnier gởi tối hậu thư ra lệnh cho quan binh trong thành Hà Nội phải hạ vũ khí đầu hàng và nộp thành.
. Garnier vạch kế hoạch đánh chiếm thành, theo đó lúc 6 giờ sáng ngày 20 tháng 11, các pháo thuyền Scorpion và Espignole dưới sự chỉ huy của thuyền trưởng Balny d' Avricourt bắt đầu pháo kích vào hai cửa thành phía Bắc và phía Đông cùng các cơ sở chính quyền trong thành Hà Nội; đặc biệt tập trung pháo kích hương về doanh trại chỉ huy của khâm sai đại thần Nguyễn Tri Phương, dinh phủ của Tổng đốc Hà Nội và cột cờ. Tới 6:30, quân Pháp ngừng pháo kích. [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-10)
Garnier cùng phụ tá De Trentinian chỉ huy 25 thủy bộ binh với hai khẩu sơn pháo phối hợp với các thủy thủ của phó thuyền trưởng Esmez tấn công cửa thành số 2 phía Nam và bắt liên lạc với cánh quân của Bain cùng với 2 phụ tá Hautefeuille và Perrin sau khi cánh quân nầy tấn công phá cửa thành số 1 phía Đông. Cả hai toán quân nầy tổng cộng gồm 90 người.
Dupuis bố trí quân và thủ hạ của mình sát gần cửa thành phía Đông trong giai đoạn bắn phá của 2 pháo thuyền. Ngay sau khi ngưng pháo kích, toán binh lính đánh thuê Trung Quốc và các thủ hạ của ông ta sẽ chiếm đóng lầu canh hình bán nguyệt nơi cổng thành phía Đông rồi đóng chốt ở phía Bắc chận giữ đường rút lui tháo chạy của quan binh triều đình.
Ngày 20 tháng 11 năm 1873 (tức năm Tự Đức thứ 26, ngày 1 tháng 10 Quí Dậu), từ lúc 5 giờ sáng, lực lượng phối hợp do Francis Garnier và Jean Dupuis chỉ huy chuẩn bị lần cuối trước khi tấn công vào thành Hà Nội.
. Đội quân đặc nhiệm của Garnier chia thành hai cánh: cánh quân thứ nhất do phó thuyền trưởng Bain de la Coquerie chỉ huy 30 binh sĩ kèm theo một khẩu sơn pháo lấy từ tàu chiến Decrès kéo tới dàn trận trước cổng thành phía Tây-Nam để nghi binh, giả tấn công vào mặt nầy nhằm đánh lạc hướng quan binh trong thành. Cánh quân thứ hai gồm có 27 thủy bộ binh do chuẩn úy Trentinian chỉ huy và nột đội thủy quân biệt phái 29 người do phó thuyền trưởng Esmez chỉ huy, cùng với 3 khẩu trọng pháo và 19 binh sĩ trừ bị của tàu Decrès, có nhiệm vụ tấn cổng vào thành ở cửa Đông-Nam. Trại đóng quân nơi Trường Thi do 10 binh sĩ canh giữ dưới quyền chỉ huy của kỹ sư Bouiller. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-11)
Garnier dẫn đầu toán quân thứ hai tấn công mặt Đông-Nam. Tháp canh mặt nầy bị chiếm ngay sau khi cổng thành bị phá vỡ, toán quân của Garnier tràn vào thành mà chỉ gặp những sức kháng cự yếu ớt không gây thiệt hại nào đáng kể. Đích thân khâm sai Nguyễn Tri Phương đứng trên tháp canh để đốc thúc binh sĩ chống trả dù đã bị bắn trọng thương ở bụng nhưng chỉ sau một giờ giao chiến, quan binh triều đình tan rã, thành Hà Nội bị quân Pháp chiếm.
## Kết quả
[Nguyễn Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_L%C3%A2m)tử trận. Trong số người bị quân Pháp bắt tại trận còn có hai người con trai của [Phan Thanh Giản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n)là Phan Tôn và [Phan Liêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Li%C3%AAm). Đặng Siêu, lãnh binh Nguyễn Đăng Nghiễm bị quân Pháp bắt đem xuống tàu rồi giải giao vào Sài Gòn với hai người con của Phan Thanh Giản. Tổng đốc [Bùi Thức Kiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Th%E1%BB%A9c_Ki%C3%AAn)bị bắt lại vì có 1 kẻ bội phản ở huyện Thanh Trì điềm chỉ nơi ẩn náo. Hơn hai nghìn quân triều đình bị bắt làm tù binh, về phía quân Pháp, chỉ có một người lính đánh thuê Vân Nam của Dupuis bị giết do bị một viên sỹ quan Pháp bắn nhầm [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-12) . [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_note-13)
F.Garnier chiếm lấy điện Kính Thiên trong thành Hà Nội làm tổng hành dinh để bắt đầu ngay việc sắp xếp giữ thành và cai trị, dán cáo thị trấn an dân chúng. Các cổng vào thành Hà Nội đều đóng kính và có đặt chướng ngại vật ngoại trừ cửa phía Đông giao cho binh sĩ người Pháp coi giữ và kiểm soát. Cắt cử binh sĩ luân phiên và liên tục tuần phòng trên khắp mặt bờ thành lũy.
Thành Hà Nội thất thủ, quân triều đình đều bỏ trốn, giặc cướp nhân dịp nổi lên. Đại úy Francis Garnier cho những tùy tùng của mình đi làm quan các nơi để chống với quan triều đình Huế, rồi lại sai quân đi đánh lấy các tỉnh Ninh Bình, Nam Định và Hải Dương. Quan triều đình ở các tỉnh đều ngơ ngác không biết thế nào, hễ thấy quân Pháp đến là bỏ chạy. Bởi vậy, chỉ có một sỹ quan là Hautefeuille và 7 người lính Pháp mà cũng hạ được thành Ninh Bình, và chỉ trong 20 ngày mà 4 tỉnh ở Trung-châu mất cả.
## Chú thích
**Audre Massan** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-1) **Clodfelter, tr. 10** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-2) **Trần Văn Giàu, " Chống Xâm Lăng"** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-3) **McAleavy, trang 132** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-4) **McAleavy, trang 129** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-5) **Jules Gros, trang 193, 194** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-6) **P.Vial, tr 55; SQTCBTY, tr 384** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-7) **SQTCBTY; tr 384** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-8) **J.Gros; La Conquête du Ton Kin par Vingt Sept Français Commandés par Jean Dupuis; tr 189** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-9) **P.Vial, trang 58** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-10) **Jules Gros, trang 196, 197** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-11) **Phan Khoang; Việt Nam Pháp Thuộc Sử, trang 216** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-12) **McAleavy, trang 133** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_th%C3%A0nh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%281873%29#cite_ref-13)
## Xem thêm
## Tài liệu tham khảo
*Quốc triều chánh biên toát yếu*, Cao Xuân Dục, 1909 *Việt Nam Sử Lược*, [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), 1919 **Tiếng Anh**
- Michael Clodfelter (1995). Vietnam in Military Statistics. McFarland & Company, Inc Publishers.
[ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7864-0027-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7864-0027-7). *Throne and mandarins*, Lloyd E. Eastman, Havard University Press, 1967 *Black Flags In Vietnam*, Henry McAleavy, The MacMillan Company: New York, 1968 **Tiếng Pháp**
- Jean Dupuis (1880).
*La Conquête du Ton-Kin*. Maurice Dreyfous Press.
- Hippolyte Gautier (1890).
*Les Français au Tonkin*. A. Challamel Press (Paris).
- Jules Gros (1880).
[.](http://books.google.com/books?id=tkodAAAAMAAJ&dq=La+Conqu%C3%AAte+du+Ton+Kin+par+Vingt+Sept&source=gbs_navlinks_s) *La Conquête du Ton Kin par Vingt Sept Français Commandés par Jean Dupuis*
- Paulin Vial (1899).
[. Baratier et Molaret.](http://books.google.com/books?id=gacaAAAAYAAJ&dq=Nos+Premi%C3%A8res+Ann%C3%A9es+au+Tonkin&source=gbs_navlinks_s) *Nos Premières Années au Tonkin* [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Công ước về Quyền trẻ em
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|Công ước về quyền trẻ em|
|Được đưa ra ký||
|[Có hiệu lực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B3_hi%E1%BB%87u_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) [2 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_9)năm [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990) [Các nước tham gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_tham_gia&action=edit&redlink=1) [Hoa kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hoa_k%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)và [Somalia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Somalia)) **Công ước Liên Hiệp quốc về quyền trẻ em**là một công ước quốc tế quy định các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của trẻ em. Các quốc gia phê chuẩn công ước này chịu ràng buộc của các quy định công ước này theo luật quốc tế. Cơ quan giám sát thi hành công ước này là [Ủy ban quyền trẻ em Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_quy%E1%BB%81n_tr%E1%BA%BB_em_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)bao gồm các thành viên từ các quốc gia trên khắp thế giới. Mỗi năm một lần, ủy ban này để trình bày một bản báo cáo cho Ủy ban thứ 3 của [Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), và cũng nghe chủ tịch ủy ban công ước nay báo cáo, và Đại hội đồng ra một nghị quyết về quyền trẻ em . [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_tr%E1%BA%BB_em#cite_note-1)
Các quốc gia đã phê chuẩn công ước này phải báo báo trước Ủy ban về quyền trẻ em Liên Hiệp Quốc theo định kỳ để ủy ban này kiểm tra việc quá trình tiến triển trong việc thực thi công ước và tình trạng quyền trẻ em ở quốc gia đó.
Tất cả
[các quốc gia trên thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia)là thành viên của [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), ngoại trừ [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)và [Somalia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Somalia) , đều đã phê chuẩn công ước này. Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đã phê chuẩn bản công ước này vào luật quốc tế trong một nghị quyết tư vấn vào ngày 20 tháng 11 năm [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_tr%E1%BA%BB_em#cite_note-2) [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989); bản công ước này bắt đầu có hiệu lực từ ngày [2 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_9)năm [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)sau khi đã được số quốc gia phê chuẩn theo quy định. Theo công ước này, trẻ em là người có độ tuổi dưới 18, unless an earlier age of majority is recognized by a country's law.
Chính phủ Mỹ đã đóng một vai trò tích cực trong việc soạn thảo Công ước và đã ký kết vào 16 tháng hai 1995, nhưng đã không phê chuẩn cùng với Somalia. Điều này là do phe đối lập đối với Công ước đã chống lại việc phê chuẩn. xuất phát chủ yếu từ phe bảo thủ chính trị và tôn giáo. Ví dụ, Quỹ Heritage thấy công ước đe dọa kiểm soát quốc gia về chính sách trong nước. Các nhóm khác cũng phản đối nó, chẳng hạn như Hiệp hội các trường pháp lý Quốc phòng lập luận rằng CRC các đe dọa Giáo Dục Tại Nhà, và quyền của cha mẹ các nhóm, những người cho rằng Hiệp định sẽ chồng lên gần như tất cả các luật trong nước về trẻ em và gia đình. Tổng thống Barack Obama đã mô tả việc không phê chuẩn Công ước là "xấu hổ" và đã hứa sẽ xem xét việc này.
[Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)là nước đầu tiên ở [Châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)và nước thứ hai trên [thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)phê chuẩn công ước của Liên hiệp quốc về Quyền trẻ em vào ngày 20 tháng 2 năm 1990 . [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_tr%E1%BA%BB_em#cite_note-3)
Tuy nhiên, tình hình lao động trẻ em tại Việt Nam đang ở mức báo động.
Theo thống kê của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, trong năm 2008, cả nước có 26.027 trẻ em phải tham gia vào các hình thức lao động. Nếu thống kê từ năm 2006 thì đã có khoảng 930.000 lao động trẻ em tham gia các hoạt động kinh tế. Một báo cáo chi tiết về tình trạng sử dụng lao động trẻ em được khảo sát tại 8 tỉnh, thành và 3 làng nghề vừa được Viện Khoa học lao động và xã hội công bố cũng đã khiến nhiều người phải giật mình. Kết quả khảo sát cho thấy gần 45% trẻ em phải làm việc trong điều kiện không đảm bảo về nhiệt độ, ánh sáng; gần 40% phải làm việc trong môi trường có nồng độ bụi cao ảnh hưởng đến sức khoẻ và trên 27% bị ảnh hưởng của hoá chất độc, ô nhiễm không khí, hơi, khí độc hại nơi làm việc. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_tr%E1%BA%BB_em#cite_note-4) [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_tr%E1%BA%BB_em#cite_note-5)
## Tham khảo
|
|
|
|
# Zarya
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Zarya**là một module của trạm không gian quốc tế [ISS](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISS). *Zarya*trong [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga)có nghĩa là "bình minh". Là một "khối hàng hoá chức năng" ( *Functional Cargo Block*), viết tắt theo tiếng Nga là FGB, module này được tài trợ bởi Hoa Kỳ nhưng lại được Nga xây dựng và phóng lên. Nó được đưa lên quỹ đạo vào ngày 20 tháng 11 năm 1998 tại sân bay vũ trụ [Baikonur Cosmodrome, Kazakhstan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Baikonur_Cosmodrome,_Kazakhstan&action=edit&redlink=1)bởi một tên lửa đẩy [Proton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Proton)của Nga.
## Lịch sửLà module đầu tiên của ISS đi vào quỹ đạo, FGB là mốc quan trọng đánh dấu một kỷ nguyên hợp tác mới trong công nghệ vũ trụ giữa hai cường quốc Nga và Mỹ sau nhiều thập niên đối đầu. Sau khi ở trên quỹ đạo vài tuần, vào ngày 7 tháng 12 năm 1998 Zarya được kết nối với module
[Unity](http://vi.wikipedia.org/wiki/Unity_%28m%C3%B4-%C4%91un_ISS%29)của Mỹ bởi [tàu con thoi Endeavour](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A0u_con_thoi_Endeavour&action=edit&redlink=1). Unity được phóng lên quỹ đạo trên tàu Endeavour vào ngày 4 tháng 12 năm 2008 . Module này được chế tạo bởi Trung tâm không gian liên bang nghiên cứu và sản xuất Khrunichev ( [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_2) *Khrunichev State Research and Production Space Center*) ở [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva)theo một hợp đồng phụ với hãng [Boeing](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing).
## Chức năng
[Unity](http://vi.wikipedia.org/wiki/Unity_%28m%C3%B4-%C4%91un_ISS%29)trước khi những chức năng này được giao lại cho [Zvezda](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zvezda) , dự định được đưa lên quỹ đạo 6 tháng sau đó. Tuy nhiên, do một sự đình trệ mà phải hai năm sau module thứ 3 này của trạm ISS mới được phóng lên. Zvezda là một module hậu cần ( [1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_1) *service module*) cung cấp những điều kiện sống đầu tiên tạo tiền đề cho những phi hành đoàn đầu tiên sinh sống trên trạm. Hiện tại, chức năng chủ yếu của Zarya là để tích trữ hàng hóa cũng như là hành lang nối các bộ phận thuộc phần của Nga trên trạm . [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_2)
## Thông số kỹ thuậtNặng 19.323 kg, Zarya dài 12,6 m, bề rộng lớn nhất của nó là 4,1 m. Thời gian hoạt động dự kiến là 15 năm, nhưng có thể còn lâu hơn
. Nó nhận năng lượng từ 2 tấm năng lượng mặt trời kích thước 10,7 m × 3,4 m. Mỗi tấm được bao bởi một tấm kính có phủ một lớp chuyển đổi quang điện. Các tấm năng lượng mặt trời này được bung ra sau khi module được đưa vào quỹ đạo. 90% năng lượng được hấp thu từ bên bề mặt hướng về phía [1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_1) [Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di), 10% còn lại là ở bề mặt kia thu được từ ánh sáng mặt trời bị phản xạ bởi [Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t). Năng lượng được nạp vào 6 ắcquy [niken](http://vi.wikipedia.org/wiki/Niken)- [cadmi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cadmi)trong hệ thống cung cấp năng lượng. Hệ thống này có thể cung cấp một công suất trung bình khoảng 3 kW điện. Trong giai đoạn đầu của dự án ISS, hệ thống này dùng để cung cấp năng lượng cho 2 module Zarya và Unity. Sau này, với sự sát nhập thêm của Zvezda, FGB được dùng để biến đổi năng lượng từ phần của Mỹ (128 Vdc) để sử dụng ở phần của Nga (28 Vdc) . Ngoài ra, 16 thùng chứa xăng ngoài của Zarya còn có thể chứa tới hơn 6 tấn nhiên liệu. Hệ thống điều chỉnh hướng của module gồm 24 vòi đẩy ( [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_2) *steering jet*) lớn và 12 vòi đẩy nhỏ. 2 động cơ lớn có thể dùng để nâng độ cao cho trạm cũng như để thay đổi quỹ đạo trước khi Zvezda được lắp ghép vào trạm. Các cổng lắp ghép ( *docking port*) của nó có thể cho phép sự lắp ghép với tàu chuyên chở người [Soyuz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Soyuz)cũng như tàu vận tải không người lái [Progress](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Progress&action=edit&redlink=1)đều của Nga. Module này đã được chỉnh sửa để có thể được nạp nhiên liệu bởi tàu vận tải Progress mỗi khi tàu này đậu vào cổng lắp ghép phía dưới của module . [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_3)
## Chú thích
|
|![]()
[Zarya](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zarya?uselang=vi) [Chú giải 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_1_back): [Zarya module - NASA page](http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/fgb.html) [Chú giải 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_2_back): [program angkasawan negara](http://www.angkasawan.com.my/mainatsb/atsb/zarya.html) [Chú giải 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zarya#fn_3_back): [Zarya Control Module - Shuttlepresskit](http://www.shuttlepresskit.com/ISS_OVR/assembly1_overview.htm)
|
|
## Tham khảo
**Video yêu thích**
[http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam)
Trở về trang chính
Trở về trang chính
[hoangkim vietnam](https://plus.google.com/+hoangkimvietnamdayvahoc/posts), [hoangkim](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim), [hoangkimvietnam](https://sites.google.com/site/hoangkimvietnam/), [Hoàng Kim](http://hoangkimvn.wordpress.com/), [Ngọc Phương Nam](http://hoangkimlong.blogspot.com/), [Chào ngày mới](http://chaongaymoi365.blogspot.com/) [Thung dung](http://thovanhoangkim.blogspot.com/), [Dạy và học](http://dayvahoc.blogspot.com/), [Cây Lương thực](http://cayluongthuc.blogspot.com/), [Tin Nông nghiệp Việt Nam](http://tinnongnghiepvietnam.blogspot.com/), [Food Crops](http://foodcrops.blogspot.com/), [foodcrops.vn](http://foodcrops.vn/), [Cassava in Vietnam](http://cassavaviet.blogspot.com/), [VietnamAfricaCassavaRice](http://vietnamafricacassavarice.blogspot.com/), [Khát khao xanh](http://khatkhaoxanh.wordpress.com/), [Dayvahoc](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/), [Học mỗi ngày](http://hocmoingay.blogspot.com/) [,](http://diemchinh.blogspot.com/) [Danh nhân Việt](http://danhnhanviet.blogspot.com/), [Food Crops News](http://foodcropsnews.blogspot.com/), [Điểm chính](http://diemchinh.blogspot.com/), [CNM365](http://cnm365.wordpress.com/), [Câu chuyện ảnh](http://cauchuyenanh.blogspot.com/), [5 phút thư giản](http://5phutthugian.blogspot.com/), [Kim LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops), [KimTwitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam), [KimFaceBook](http://facebook.com/daihocnonglam) [Đọc lại và suy ngẫm](http://doclaivasuyngam.blogspot.com/), [Việt Nam tổ quốc tôi](http://vietnamtoquoctoi.blogspot.com/), [Tình yêu cuộc sống](http://thungdung.blogspot.com/), [Thơ cho con](http://thochocon.wordpress.com/)

Server: GSE

Cache-Control: private, max-age=0

X-XSS-Protection: 1; mode=block