text:
Bắc thuộc lần 2
Thời Bắc thuộc lần thứ 2 trong lịch sử Việt Nam kéo dài từ năm 43 đến năm 543. Thời kỳ này bắt đầu khi Mã Viện theo lệnh Hán Quang Vũ Đế đánh chiếm lại Giao Chỉ từ tay Trưng Vương, kéo dài đến khi Lý Bí khởi binh đánh đuổi thứ sử nhà Lương là Tiêu Tư năm 542 rồi lập ra nước Vạn Xuân năm 544.
Thời kỳ Bắc thuộc lần 2 kéo dài ngót 500 năm.
Mục lục
- 1 Biến động qua 7 triều đại
- 2 Hành chính
- 3 Kinh tế
- 4 Văn hóa xã hội
- 5 Tôn giáo tín ngưỡng
- 6 Chiến tranh với Lâm Ấp
- 7 Sự chống đối của người bản địa
- 8 Các triều đại và quan đô hộ
- 9 Xem thêm
- 10 Tham khảo
- 11 Chú thích
Biến động qua 7 triều đại[sửa | sửa mã nguồn]
Cuối Đông Hán[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Hai Bà Trưng thất bại, nhà Đông Hán tiếp tục duy trì sự cai trị tại Giao Chỉ. Cuối thế kỷ 2, nhà Đông Hán suy yếu, chiến tranh quân phiệt bùng nổ. Hán Hiến Đế bị các quyền thần thay nhau khống chế.
Trước tình hình đó, Thái thú quận Giao Chỉ là Sĩ Nhiếp xin nhà Hán cho 3 người em là Sĩ Nhất, Sĩ Vĩ và Sĩ Vũ làm thái thú các quận: Sĩ Nhất làm Thái thú Hợp Phố, Sĩ Vĩ làm Thái thú Cửu Chân, Sĩ Vũ làm Thái thú Nam Hải. Triều đình nhà Hán do rối loạn trong nước không thể quản lý Giao Chỉ xa xôi nên mặc nhiên thừa nhận. Từ đó thế lực họ Sĩ ở Giao Chỉ rất lớn.
Năm 192, người bản địa quận Nhật Nam theo Khu Liên khởi binh chống nhà Hán và thành lập nước Chăm Pa độc lập. Lực lượng nhà Hán ở phía nam yếu ớt không chống nổi, bất lực trước sự ly khai của Khu Liên. Từ đó phía nam Nhật Nam trở thành nước Chăm Pa, tách hẳn sự cai trị của nhà Hán và các triều đại Trung Quốc sau này.
Năm 200, Tào Tháo đang nắm vua Hiến Đế ở Hứa Xương đánh bại được đối thủ quân phiệt lớn nhất là Viên Thiệu trong trận quyết định ở Quan Độ. Nắm quyền chủ động ở trung nguyên, Tào Tháo bắt đầu quan tâm tới miền nam. Năm 201, Tào Tháo nhân danh Hiến Đế cử Trương Tân sang làm thứ sử Giao Chỉ[1].
Năm 203, Trương Tân và Sĩ Nhiếp cùng nhau dâng biểu xin lập Bộ Giao Chỉ làm châu, nhà Hán mới đặt Giao Chỉ làm Giao Châu. Từ đó Giao Châu được ngang hàng với các châu khác ở Trung Quốc. Hiến Đế phong Trương Tân làm quan mục ở Giao Châu. Bất đầu từ đấy có tên Giao Châu[2].
Năm 206, Trương Tân bị bộ tướng Khu Cảnh giết chết. Khi đó Lưu Biểu đã trấn giữ Kinh châu không thần phục Tào Tháo, bèn sai thủ hạ là Lại Cung sang làm quan mục Giao châu. Cùng lúc, thái thú Thương Ngô là Sử Hoàng cũng chết, Lưu Biểu vội sai Ngô Cự đi cùng Lại Cung sang làm thái thú Thương Ngô.
Năm 207, Tào Tháo can thiệp vào Giao châu, sai người đưa thư phong Sĩ Nhiếp làm Tuy Nam trung lang tướng, cho quản lý cả 7 quận Giao Châu là Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô, Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam và kiêm thái thú quận Giao Chỉ như trước. Trong khi đó hai thủ hạ của Lưu Biểu là Ngô Cự và Lại Cung lại bất hòa. Hai người chưa tới nơi trấn trị đã trở mặt đánh nhau. Ngô Cự đánh đuổi Lại Cung về quận Linh Lăng thuộc Kinh châu dưới quyền quản lý của Lưu Biểu.
Thời Tam Quốc[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 208, Lưu Biểu chết. Tào Tháo mang đại quân nam tiến đánh chiếm Kinh châu. Cuối năm 208 xảy ra trận Xích Bích. Tào Tháo thất bại trong ý đồ thống nhất Trung Hoa, phải rút về trung nguyên. Tôn Quyền và Lưu Bị thắng trận, thừa cơ cùng nhau đánh chiếm đất Kinh châu từ tay Tào Tháo để lại.
Đối với Giao châu, Tôn Quyền cũng giành lấy quyền quản lý. Năm 210, Tôn Quyền sai thủ hạ là Bộ Trắc sang làm thứ sử Giao châu. Sĩ Nhiếp tuy trước đã thần phục Tào Tháo nhưng biết không thể chống lại Tôn Quyền nên đành phải nghe theo, chấp nhận ngôi vị của Bộ Trắc. Từ đó Giao châu trên danh nghĩa thuộc về họ Tôn mà ít lâu sau thành lập nước Đông Ngô khi Trung Quốc chính thức chia làm 3 nước: Tào Ngụy, Thục Hán và Đông Ngô.
Tuy Bộ Trắc làm thứ sử nhưng thế lực của họ Sĩ vẫn rất lớn và thực quyền cai quản trong tay họ Sĩ. Sĩ Nhiếp sai con là Sĩ Hâm sang làm con tin ở Kiến Nghiệp với Tôn Quyền và được phong làm Long Biên hầu.
Năm 226, Sĩ Nhiếp chết. Sĩ Huy tự mình lên thay chức thái thú Giao Chỉ không xin lệnh Tôn Quyền. Để tăng cường quản lý phía nam, Tôn Quyền chia Giao châu cũ của nhà Hán làm hai: lấy 3 quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô phía bắc hợp thành Quảng châu, giao cho Lã Đại làm thứ sử; Giao châu chỉ còn 4 quận phía nam là Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và một phần quận Nhật Nam, giao cho Trần Thì làm thứ sử. Tuy nhiên Sĩ Huy mang quân ngăn trở Trần Thì đến nhận chức. Tôn Quyền sai Lã Đại mang quân sang đánh để triệt bỏ họ Sĩ. Lã Đại lừa giết anh em Sĩ Huy và chiếm lấy Giao châu. Từ đó Giao châu hoàn toàn thuộc về Đông Ngô. Tôn Quyền lại bỏ Quảng châu, khôi phục Giao châu gồm 7 quận như cũ, cho Lã Đại làm Giao châu mục.
Cuối năm 263, Tào Ngụy diệt Thục Hán. Viên lại ở quận Giao Chỉ là Lã Hưng giết chết thái thú Tôn Tư của Đông Ngô, mang quận về hàng Tào Ngụy.
Vua Ngô là Cảnh Đế Tôn Hưu vội chia lại Giao châu như ý định của Tôn Quyền năm 226: tách 3 quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô phía bắc hợp thành Quảng châu, đặt trị sở ở Phiên Ngung và Giao châu gồm 4 quận phía nam là Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam.
Quyền thần nhà Ngụy là Tư Mã Chiêu nhân danh Ngụy Nguyên Đế Tào Hoán phong cho Lã Hưng làm An Nam tướng quân, coi việc binh ở Giao châu và sai Hoắc Dặc sang làm Thứ sử Giao châu. Cuối năm 264, Lã Hưng bị thủ hạ là công tào Lý Thống giết chết.
Năm 265, con Tư Mã Chiêu là Tư Mã Viêm cướp ngôi nhà Ngụy, lập ra nhà Tấn. Hoắc Dặc tiến cử Dương Tắc sang thay cho Lã Hưng vừa bị giết, vua Tấn đồng ý.
Năm 268, Ngô Mạt Đế Tôn Hạo phong Lưu Tuấn làm thứ sử Giao châu, sai đánh chiếm lại từ tay nhà Tấn, nhưng bị Dương Tắc đánh bại 3 lần. Quận Uất Lâm thuộc Quảng châu của nhà Ngô cũng bị Dương Tắc chiếm đóng. Nhà Tấn theo tiến cử của Tắc, cho Mao Quế làm thái thú Uất Lâm.
Năm 271, Tôn Hạo lại sai Đào Hoàng sang đánh Giao châu. Lần này quân Ngô thắng trận, Đào Hoàng bắt được Dương Tắc và giết Mao Quế. Tuy nhiên Lý Tộ vẫn chiếm giữ quận Cửu Chân theo Tấn, không hàng Ngô. Sau đó Đào Hoàng đánh lâu ngày mới hạ được Cửu Chân. Toàn Giao châu trở về Đông Ngô, Đào Hoàng được phong làm Giao châu mục.
Năm 280, Tấn Vũ Đế diệt Ngô, bắt Tôn Hạo. Hạo viết thư khuyên Đào Hoàng hàng Tấn. Hoàng đầu hàng, được giữ chức cũ tới khi qua đời năm 300. Từ đó Giao châu thuộc nhà Tấn.
Thời Lưỡng Tấn Nam Bắc triều[sửa | sửa mã nguồn]
Từ thời Lưỡng Tấn tới thời Nam Bắc triều, tuy có sự thay đổi triều đại và biến động nhiều ở trung nguyên nhưng Giao châu chỉ có những biến động quân sự, không có nhiều biến động về chính trị.
Tại miền bắc, các tộc Ngũ Hồ vào xâm chiếm và cai trị, các triều đại Đông Tấn (317-420), Lưu Tống (420-479), Nam Tề (479-502), Lương (502-557) nối nhau cai trị ở miền nam và giữ được quyền quản lý Giao châu không bị gián đoạn, thay đổi như cuối thời Đông Hán và Tam Quốc. Những cuộc nổi dậy của người Việt chỉ kéo dài một thời gian đều bị dẹp; những cuộc xâm lấn của Lâm Ấp từ phía nam cũng nhanh chóng bị đẩy lùi (xem chi tiết các mục #Chiến tranh với Lâm Ấp và #Sự chống đối của người bản địa bên dưới); một số lực lượng nổi dậy chống triều đình chạy sang Giao châu cũng nhanh chóng bị đánh bại.
Hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
Bộ Giao Chỉ gồm có 9 quận: Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô, Hợp Phố, Đạm Nhĩ, Chu Nhai, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam. Trong 7 quận này, Giao Chỉ và Cửu Chân là nước Âu Lạc cũ; các quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô, Hợp Phố vốn là đất Nam Việt; quận Nhật Nam do nhà Hán mở rộng xuống phía nam quận Cửu Chân. Ba quận thuộc lãnh thổ Việt Nam hiện nay là Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam[3].
Quận Giao Chỉ gồm có 10 huyện, quận Cửu Chân gồm có 5 huyện, quận Nhật Nam gồm có 5 huyện.
Từ năm 203, theo đề nghị của thứ sử Trương Tân và Sĩ Nhiếp, Giao Chỉ được lập thành Giao châu, coi ngang hàng như các châu ở Trung Quốc.
Năm 264, nhà Đông Ngô chính thức cắt 3 quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô phía bắc hợp thành Quảng châu, Giao châu gồn 4 quận còn lại phía nam là Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam.
Sau khi đánh chiếm lại được Giao châu từ tay nhà Tấn (271), Đào Hoàng đã xin với Tôn Hạo đặt thêm 2 quận Vĩnh Bình và Tân Xương trên cơ sở tách khỏi quận Giao Chỉ và đặt thêm quận Cửu Đức tách khỏi quận Cửu Chân. Như vậy Giao Châu cuối thời Ngô sang Tấn gồm có 7 quận, thuộc lãnh thổ Việt Nam ngày nay gồm có 6 quận Giao Chỉ, Vĩnh Bình, Tân Xương, Cửu Chân, Cửu Đức và Nhật Nam.
Thời Nam Bắc triều, về cơ bản địa giới hành chính Giao châu như thời Lưỡng Tấn, có điều chỉnh ít qua các triều đại[4]:
- Thời Lưu Tống (420-479): Đặt thêm quận Tống Bình tách từ quận Giao Chỉ và đặt quận Nghĩa Xương.
- Thời Nam Tề (479-502): có sự thêm bớt một số huyện ở các quận.
- Thời Lương: Lương Vũ Đế cải cách hành chính trong nước, chia đất đặt thêm nhiều châu nhỏ, trong đó tại Giao châu chia quận Giao Chỉ đặt ra Hoàng châu và quận Ninh Hải; lấy quận Cửu Chân lập ra Ái châu; lấy quận Nhật Nam đặt ra Đức châu, Lợi châu và Minh châu.
Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Nông nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Đồ sắt phát triển giúp cho năng suất trồng trọt tăng nhanh và đời sống tương đối no đủ[5]. Các công trình thủy lợi như đắp đê sông và đê biển được tiến hành bên cạnh một số kênh ngòi được đào phục vụ cho nông nghiệp.
Người Việt bắt đầu biết áp dụng thâm canh tăng năng suất. Trải qua quá trình tăng vụ, chuyển vụ, người Việt đã biết trồng lúa 2 mùa trong 1 năm từ rất sớm. Các sách sử Trung Quốc thời kỳ này đều gọi lúa chín 2 mùa là lúa Giao Chỉ[6]
Sản xuất nông nghiệp phát triển tốt nhưng đồng thời sản phẩm của người bản địa cũng bị các triều đình phương Bắc vơ vét qua tô thuế nặng nề. Lượng thuế nông nghiệp mà nhà Hán thu từ đây là 13,6 triệu hộc, nhiều hơn so với những vùng như Mân, Quảng, Điền, Kiềm[6].
Thủ công nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Các nghề chính thời kỳ này là rèn sắt, đúc đồng để làm dụng cụ lao động, đồ dùng gia đình (bình, đỉnh, chậu, bát, chén, đĩa…) và vũ khí (kiếm, dao, kích, lao, mũi tên...)
Nghề gốm phát triển trên cơ sở tiếp thu kỹ thuật từ Trung Quốc. Sản phẩm có đồ dùng thường ngày như bát, chén, đĩa, nậm, mâm, khay, nồi, chõ… hay đồ thờ như đỉnh, đèn, bình hương, thìa, đũa sành) và tượng thú. Người Việt còn được tiếp thu nghề làm giấy của Trung Quốc và nghề làm chế tạo thủy tinh từ Ấn Độ và phương Nam truyền tới.
Nghề làm gạch ngói phục vụ các công trình kiến trúc như thành quách, chùa tháp, mộ táng. Hai nghề phụ phổ biến nhất là nghề dệt và đan lát. Các loại vải đều được nhuộm thành nhiều màu khác nhau.
Người Việt biết dùng mía nấu mật làm đường, gọi là thạch mật. Lúc đó người Trung Quốc chưa biết làm đường bằng mía nên thạch mật của Giao châu trở thành cống phẩm quý cho triều đình nhà Hán.
Bên cạnh đó, những ngành thủ công nghiệp khác cũng phát triển như mộc, sơn then, thuộc da, nấu rượu, làm đồ đá…
Sự phát triển thủ công nghiệp của Việt Nam thời kỳ này cũng bị kìm hãm do tác động của các triều đại cai trị phương Bắc. Họ bắt nhiều thợ thủ công giỏi về phục vụ xây dựng tại kinh đô khiến lực lượng sản xuất nghề này bị ảnh hưởng nhiều[7].
Thương mại[sửa | sửa mã nguồn]
Ngoài hệ thống sông ngòi tự nhiên, hệ thống đường sá hình thành qua nhiều năm cũng góp phần thúc đẩy hoạt động thương mại. Các thư tịch cổ Trung Quốc nói rằng các nước phương Nam và phương Tây muốn đến Trung Quốc đều phải đi theo con đường Giao Chỉ.[8] Từ thời Nhà Hán, thuyền buôn các nước Java, Myanma, Ấn Độ, Parthia (Ba Tư), La Mã đều qua Giao Chỉ và coi đây là như một trạm dừng chân quan trọng để đến Trung Quốc. Sang thời Nam Bắc triều, thuyền các nước này và các tiểu quốc bờ biển Sumatra, Sri Lanka… đều qua lại buôn bán với các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam.
Theo ghi chép của Hậu Hán thư, Vương quốc Parthia mua tơ lụa từ đất nhà Hán bán lại cho La Mã lãi rất cao. Triều đình La Mã muốn sai sứ giao thương với triều đình nhà Hán nhưng Parthia cố ngăn trở không cho La Mã tiếp cận để mua hàng trực tiếp của Hán. Năm 166, dưới triều vua Hán Hoàn Đế, Hoàng đế La Mã là Marcus Aurelius Antoninus sai sứ theo đường từ Nhật Nam đến dâng ngà voi, sừng tê, đồi mồi cho nhà Hán để đặt quan hệ. Đó là lần đầu tiên La Mã thông với Trung Quốc, qua quận Nhật Nam thuộc lãnh thổ Việt Nam ngày nay.[9]
Việc buôn bán ở Giao Châu hầu hết do người Hoa khống chế. Các triều đại Trung Quốc cũng có chính sách đánh thuế thương mại với các tàu thuyền buôn của nước ngoài rất nặng.[10]
Văn hóa xã hội[sửa | sửa mã nguồn]
Trước khi bị đế chế phương Bắc chinh phục và biến thành quận huyện, xã hội Việt cổ hình thành trên nền tảng nghề trồng lúa nước phát triển ở đồng bằng châu thổ sông Hồng. Hình thái nhà nước sơ khai dựa trên chế độ thủ lĩnh địa phương là Lạc tướng.
Từ đầu công nguyên trở đi, nền văn minh Đông Sơn bị giải thể về cấu trúc[11]. Theo các sử gia hiện đại, các mảnh vụn của nền văn minh này tuy không bị mất đi nhưng một mặt đã hòa vào nền văn hóa dân gian và của các xóm làng Việt cổ và các thành phần tộc người khác ở Đông Dương và Đông Nam Á; mặt khác đã gá lắp với những thể chế văn hóa, văn minh ngoại lai từ Trung Quốc và Ấn Độ. Do đó, dần dần đã tạo nên một sắc thái văn hóa – văn minh mới là văn minh Hán-Việt và Việt-Hán.
Cùng chịu chung sự cai trị với người Trung Quốc nhưng người Việt bị xem là Man Di, chịu chính sách phân biệt Hoa – Di. Việc phân biệt đó tạo hố ngăn cách giữa người Việt và người Hoa, do đó các thủ lĩnh người Việt nổi dậy như Lương Thạc, Lý Trường Nhân đã giết nhiều quan lại và kiều dân người Hoa khi họ nổi dậy[11].
Các triều đại phương Bắc chỉ nắm được tới cấp huyện, không thể khống chế được hạ tầng cơ sở của xã hội Việt cổ là các làng. Chính sử Trung Quốc thừa nhận những thủ lĩnh (cừ súy) người Việt vẫn "hùng cứ hương thôn"[11]. Đó được xem là vùng trời riêng của người Việt. Trong khi văn hóa phương Bắc trọng nam khinh nữ thì văn hóa Việt cổ có sự tôn trọng vai trò của người phụ nữ trong gia đình và xã hội. Những người phụ nữ điển hình chính là Trưng Trắc, Trưng Nhị hay Triệu Thị Trinh[12].
Cùng những phong tục cổ truyền như dùng trống đồng, nhiều tục lệ cổ khác vẫn được giữ như cạo tóc hay búi tóc, xăm mình, chôn cất người chết trong quan tài hình thuyền, nhuộm răng, ăn trầu…
Một vài tập tục trong đời sống có sự thay đổi do Hán hóa như giã gạo bằng chày tay thay bằng giã cối đạp (theo hệ thống đòn bẩy); nhà ở từ nhà sàn sang nhà trên đất bằng…
Nền văn học nghệ thuật của Trung Quốc phát triển cũng có ảnh hưởng tới người Việt thời kỳ này. Nét đặc trưng của thời kỳ này là sự thay đổi văn hóa ngôn từ. Theo nhận định của các nhà sử học, văn hóa Đông Sơn và nghệ thuật Đông Sơn vẫn tồn tại tuy trên đà suy thoái mạnh[13].
Tôn giáo tín ngưỡng[sửa | sửa mã nguồn]
Các tông giáo truyền vào Việt Nam từ đầu công nguyên là Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo.
Nho giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Từ thời Tây Hán, đạo Nho đã xâm nhập làm công cụ phục vụ cho sự cai trị của triều đình nhà Hán. Dần dần có những người Việt theo đường học vấn Nho giáo phục vụ cho chính quyền phương Bắc như Lý Tiến, Lý Cầm. Nhà Hán cho Lý Tiến trở lại Giao châu, không cho làm quan ở trung nguyên vì "hay chê bai, bắt bẻ triều đình"[14].
Sang thời Tam quốc - Lục triều, loạn lạc nhiều, Nho giáo dần suy. Dù sau đó tiếp tục được truyền bá nhưng Nho giáo chưa bao giờ phát triển rực rỡ tại Giao châu[15].
Đạo giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Đạo giáo cũng được truyền từ Trung Quốc, tuy muộn hơn Nho giáo nhưng sâu rộng hơn. Thứ sử Giao châu Trương Tân là người chuộng Đạo giáo. Đạo giáo truyền vào Việt Nam thời kỳ này chỉ hạn chế ở tầng lớp trên trong xã hội và các quan lại đô hộ. Những hình tượng nguyên sơ của người Việt như Lạc Long Quân, Chử Đồng Tử, Tản Viên, Sơn Tinh, Phù Đổng Thiên Vương… đều dần dần bị Đạo giáo hóa và thần thánh hóa[16].
Đạo giáo phù thủy từ thế kỷ 2 được truyền vào Giao châu và hòa quyện với những đền miếu, tín ngưỡng dân gian cổ truyền.
Phật giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Phật giáo truyền vào Việt Nam theo hai con đường: từ Ấn Độ truyền bá vào Trung Quốc rồi từ đây sang Việt Nam và từ Ấn Độ qua con đường phía nam Đông Dương tới, được các nhà nghiên cứu xác định vào khoảng thế kỷ đầu công nguyên[16]
Liên Lâu tại Giao châu chính là một trong 3 trung tâm Phật giáo thời Đông Hán cùng với Lạc Dương (kinh đô) và Bành Thành ở hạ lưu sông Trường Giang. Từ thế kỷ 2, Giao châu đã thành lập những tăng đoàn, dịch kinh Phật, xây dựng chùa và sáng tác sách nói về kinh Phật. Những kinh điển Phật giáo đầu tiên được phiên dịch tại Giao châu là Tứ thập nhị kinh và Lý hóa luận. Phật giáo có tinh thần hòa đồng với các tín ngưỡng dân gian và các tôn giáo khác như Nho giáo và Đạo giáo[17].
Chiến tranh với Lâm Ấp[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi ly khai miền nam quận Nhật Nam ra khỏi lãnh thổ do nhà Hán quản lý từ năm 192, Chăm Pa - hay Lâm Ấp - trở thành nước độc lập. Do Trung Quốc nhiều biến cố, các triều đại cai trị Giao châu chỉ có thể duy trì sự quản lý tại đây, không thể đánh chiếm lại Chăm Pa.
Sang thế kỷ 4, Lâm Ấp lớn mạnh hơn trước. Tới giữa thế kỷ 4 thời Đông Tấn, các vua Lâm Ấp bắt đầu đánh ra bắc, tiến vào địa phận Giao châu. Vua Chăm Pa là Phạm Văn tiến đánh Nhật Nam và đòi lấy Hoành Sơn làm ranh giới.
Năm 351, thái thú Giao Chỉ là Dương Bình và thái thú Cửu Chân là Hoan Toại đánh thắng vua Lâm Ấp là Phạm Phật, đánh phá nước Lâm Ấp rồi rút về.
Năm 353, thứ sử Giao châu là Nguyễn Phu lại đánh Phạm Phật, phá hơn 50 lũy.
Sau đó Phạm Phật vẫn thường mang quân cướp phá biên giới. Năm 359, thứ sử Giao châu là Ôn Phóng Chi đánh đến kinh đô Lâm Ấp ở miền Quảng Nam[18].
Cuối thời Đông Tấn, vua An Đế nhu nhược, các quyền thần thao túng triều đình, tranh giành quyền bính. Sau đó quyền thần Lưu Dụ giành thắng lợi, tập trung đánh dẹp Ngũ Hồ ở trung nguyên để lập công trạng chuẩn bị cướp ngôi nhà Tấn. Nước Lâm Ấp lại mang quân đánh phá các quận Nhật Nam, Cửu Đức và Cửu Chân.
Năm 399, con Phạm Phật là Phạm Hồ Đạt mang quân đánh Nhật Nam, bắt thái thú Quế Nguyên; sau đó đánh vào Cửu Đức, bắt sống thái thú Tào Bính. Thái thú Giao Chỉ là Đỗ Viện đem quân ra đánh tan được Phạm Hồ Đạt. Hồ Đạt bỏ chạy về nước. Đỗ Viện được phong làm thứ sử Giao châu.
Năm 413, Phạm Hồ Đạt lại tiến ra Cửu Chân. Con Đỗ Viện là Đỗ Tuệ Độ nối chức cha, mang quân phá được Lâm Ấp, giết con Hồ Đạt là Chân Tri và Phạm Kiện, bắt một hoàng tử khác là Na Năng.
Năm 415, quân Lâm Ấp lại bắc tiến một lần nữa nhưng lại bị đẩy lui. Đến năm 420, khi Lưu Dụ mới cướp ngôi nhà Tấn lập ra nhà Lưu Tống, Đỗ Tuệ Độ nhân lúc Lâm Ấp suy yếu bèn nam tiến, đánh giết quá nửa quân Lâm Ấp. Nước Lâm Ấp phải xin hàng và nộp cống. Sau này con Tuệ Độ là Đỗ Hoằng Văn tiếp tục được nối cha và ông làm thứ sử Giao châu.
Nhưng chỉ 4 năm sau, vua Lâm Ấp là Phạm Dương Mại lại tiến đánh Nhật Nam và Cửu Chân. Đỗ Hoằng Văn định mang quân ra đối phó, nhưng nghe tin nhà Tống sắp cử người sang thay mình nên án binh không ra nữa. Vì vậy từ đó quân Lâm Ấp thường xuyên ra cướp phá Giao châu.
Sau khi Đỗ Hoằng Văn chết (426), Tống Văn Đế phong Vương Huy làm thứ sử Giao châu. Năm 431, Phạm Dương Mại lại mang thủy quân tiến ra Cửu Chân. Thứ sử Giao châu mới là Nguyễn Di Chi ra chống cự bị bại trận.
Năm 433, Phạm Dương Mại sai sứ sang Kiến Khang xin Tống Văn Đế cho quản lý Giao châu nhưng không được chấp nhận. Sau đó Dương Mại vẫn sai sứ đi lại nhưng mặt khác vẫn cướp phá các quận phía nam Giao châu.
Khoảng năm 445-446[19], Tống Văn Đế sai Đàn Hòa Chi mang quân đánh Lâm Ấp. Phạm Dương Mại sai sứ giảng hòa và xin trả những hộ dân lấy của Giao châu. Đàn Hòa Chi sai sứ đi dụ Dương Mại thì bị Dương Mại bắt giữ. Hòa Chi bèn tiến binh. Tháng 5 năm đó, quân Tống đánh hạ thành Khu Lật, tiến vào Tượng Phố. Dương Mại dốc quân cả nước ra đánh nhưng bị thua to, cùng con bỏ chạy thoát thân.
Sau trận thua nặng, thế lực của Lâm Ấp suy yếu hẳn. Từ đó tới hết thời Bắc thuộc lần 2 gần 100 năm, Lâm Ấp không xâm phạm vào Giao châu nữa[20].
Sự chống đối của người bản địa[sửa | sửa mã nguồn]
Thời Đông Hán[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 100, hơn 2000 dân huyện Tượng Lâm thuộc quận Nhật Nam nổi dậy nhưng nhanh chóng bị đánh dẹp.
Năm 137, người huyện Tượng Lâm lại nổi dậy đánh phá trị sở nhà Hán, giết trưởng lại rồi đánh rộng ra toàn quận Nhật Nam. Thứ sử Giao Chỉ là Phàn Diễn mang 2 vạn quân đi đánh nhưng binh lính ngại đi xa bèn làm loạn, đánh phá 2 quận Giao Chỉ và Cửu Chân. Năm 138, nhà Hán theo kế của Lý Cố, thay hai thái thú ở Cửu Chân và Nhật Nam, đồng thời dùng kế lấy vàng lụa mua chuộc và ly gián các thủ lĩnh Nhật Nam đánh lẫn nhau. Cuối cùng quân nổi dậy bị dẹp.
Năm 144, dân Nhật Nam lại cùng Cửu Chân nổi lên chống lại nhà Hán nhưng nhanh chóng bị dẹp.
Năm 157, Chu Đạt nổi dậy giết huyện lệnh Cư Phong rồi tiến đánh quận Cửu Chân, giết chết thái thú. Nhà Hán cử binh sang đánh, quân Chu Đạt rút về Nhật Nam. Năm 160 thì Chu Đạt bị dẹp hẳn.
Năm 178, Lương Long ở Giao Chỉ nổi dậy, lôi kéo thêm dân các quận Cửu Chân và Nhật Nam hưởng ứng. Năm 181 Nhà Hán điều quân sang dẹp, giết chết Lương Long.
Năm 192, Khu Liên nổi dậy ở huyện Tượng Lâm thuộc quận Nhật Nam, giết huyện lệnh rồi thành lập nước Chăm Pa.
Thời Lục triều[sửa | sửa mã nguồn]
Sang thời Đông Ngô cai trị Giao châu có cuộc khởi nghĩa lớn nhất của người Việt nổ ra năm 248. Đó là khởi nghĩa Bà Triệu. Triệu Thị Trinh cùng anh là Triệu Quốc Đạt khởi binh chống Tôn Quyền khiến "toàn thể Giao châu chấn động"[21]. Tôn Quyền sai Lục Dận mang 8000 quân sang đánh và dẹp được cuộc nổi dậy này.
Năm 299, thú binh ở quận Cửu Chân do Triệu Chỉ cầm đầu nổi dậy giết thái thú nhà Tấn và vây quận thành. Không lâu sau lực lượng này bị dẹp.
Năm 317, đốc quân người Việt là Lương Thạc giết thứ sử Cố Thọ, lập con Đào Hoàng là Đào Tuy lên thay. Nhà Tấn cử Vương Cơ sang làm thứ sử, bị Lương Thạc ngăn trở và giết các kiều dân người Hoa ở Giao châu. Nhà Tấn lại cử Vương Lượng sang làm thứ sử. Lương Thạc lại chống cự, mang quân vây hãm thủ thành Long Biên và giết chết Lượng. Năm 323, Tấn Nguyên Đế phải cử danh tướng Đào Khản sang Giao châu mới đánh được Lương Thạc. Thạc bị giết.
Năm 468, tướng lĩnh bản địa là Lý Trường Nhân nổi dậy giết thuộc hạ người phương Bắc của thứ sử Lưu Mục mới qua đời và tự lập làm thứ sử. Nhà Lưu Tống cử Lưu Bột sang nhưng Trường Nhân chống lại, ngăn không cho Lưu Bột sang. Nhà Tống phải công nhận Trường Nhân làm thứ sử. Vài năm sau Trường Nhân chết, em họ là Lý Thúc Hiến, nguyên thái thú quận Vũ Bình lên thay. Nhà Tống lại sai Thẩm Hoán sang làm thứ sử nhưng Thúc Hiến không nghe, ngăn cản Hoán. Hoán chết ở quận Uất Lâm. Nhà Tống lại phải công nhận Thúc Hiến.
Năm 479, Tiêu Đạo Thành diệt Lưu Tống lập ra Nam Tề. Năm 485, Nam Tề Vũ Đế Tiêu Trách sai Lưu Khải điều binh 3 quận sang đánh. Lý Thúc Hiến liệu thế không chống nổi bèn sang đầu hàng nhà Tề.
Năm 541, Lý Bí khởi binh chống nhà Lương. Thứ sử Tiêu Tư bỏ chạy về bắc. Qua năm 542 và 543, nhà Lương cử binh sang dẹp đều bị đánh bại. Năm 544, Lý Bí thành lập nước Vạn Xuân và tự xưng đế. Với sự kiện thành lập nước Vạn Xuân, người Việt giành lại quyền tự chủ, thời Bắc thuộc lần 2 chấm dứt.
Các triều đại và quan đô hộ[sửa | sửa mã nguồn]
Triều đại[sửa | sửa mã nguồn]
Trong gần 500 năm Bắc thuộc lần 2, Việt Nam trải qua sự cai trị của các triều đại phương Bắc:
- Đông Hán (167 năm: 43-210)
- Đông Ngô (62 năm: 210-263 và 271-280)
- Tào Ngụy (2 năm: 263-265)
- Tấn (146 năm: 265-271, 280-420) (Tây Tấn (43 năm: 265-271, 280-317), Đông Tấn (103 năm: 317-420))
- Lưu Tống (59 năm: 420-479)
- Nam Tề (23 năm: 479-502)
- Lương (39 năm: 502-541)
Các quan đô hộ[sửa | sửa mã nguồn]
Sử sách ghi lại các quan đô hộ đã sang Việt Nam trong thời kỳ này, gồm một danh sách không đầy đủ, như sau:
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Bắc thuộc
- Nhà Hán
- Nam Bắc triều (Trung Quốc)
- Lâm Ấp
- Lý Trường Nhân
- Bà Triệu
- Nhà Tiền Lý
- Bắc thuộc lần 1
- Bắc thuộc lần 3
- Văn hóa Đông Sơn
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Đại Việt sử ký toàn thư
- Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục
- Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh (1991), Lịch sử Việt Nam, tập 1, NXB Đại học và giáo dục chuyên nghiệp
- Viện Sử học (1988), Biên niên lịch sử cổ trung đại Việt Nam, NXB Khoa học xã hội
- Đào Duy Anh (2005), Đất nước Việt Nam qua các đời, NXB Văn hóa thông tin
- Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, bản điện tử.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Chức đứng đầu Châu hay Bộ, cao hơn Sĩ Nhiếp
- ^ Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 31
- ^ Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 36, 48, 56
- ^ Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 80-83
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 231
- ^ a ă Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 232
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 235
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 237
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 238
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 239
- ^ a ă â Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 240
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 248
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 249
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 251
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 252
- ^ a ă Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 254
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 258
- ^ Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 79
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư chép sự việc vào năm 436. Khâm định Việt sử thông giám cương mục sửa theo Tống thư là năm 446; còn Nam Tề thư ghi năm 445
- ^ Năm 543 thời Tiền Lý, Lâm Ấp nhân lúc Lý Bí mới giành quyền quản lý Giao châu bèn mang quân ra đánh nhưng bị Phạm Tu đẩy lui
- ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách đã dẫn, tr 223

markdown:
# Bắc thuộc lần 2
[Bắc thuộc](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c)
|Loạt bài
||
|![]()
|
| (207 TCN - 40)
|
| (40 - 43)
|
| (43 - 541) Bắc thuộc lần II
|
| và (541 - 602)
|
| (602 - 905)
|
| (905 - 938)
|
| (938 - 967)
|
| (968 - 980)
|
| (980 - 1009)
|
| (
|
| (
|
| (
|
| (1407 - 1427)
|
|
(
|
| (1778 - 1802)
|
| (1802 - 1945)
|
| (
|
| (
|
|**Thời Bắc thuộc lần thứ 2** trong [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) kéo dài từ năm [43](/wiki/43) đến năm [543](/wiki/543). Thời kỳ này bắt đầu khi [Mã Viện](/wiki/M%C3%A3_Vi%E1%BB%87n) theo lệnh [Hán Quang Vũ Đế](/wiki/H%C3%A1n_Quang_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF) đánh chiếm lại Giao Chỉ từ tay [Trưng Vương](/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng), kéo dài đến khi [Lý Bí](/wiki/L%C3%BD_Nam_%C4%90%E1%BA%BF) khởi binh đánh đuổi thứ sử [nhà Lương](/wiki/Nh%C3%A0_L%C6%B0%C6%A1ng) là Tiêu Tư năm 542 rồi lập ra nước [Vạn Xuân](/wiki/V%E1%BA%A1n_Xu%C3%A2n) năm 544.
Thời kỳ Bắc thuộc lần 2 kéo dài ngót 500 năm.
## Mục lục
[1 Biến động qua 7 triều đại](#Bi.E1.BA.BFn_.C4.91.E1.BB.99ng_qua_7_tri.E1.BB.81u_.C4.91.E1.BA.A1i) [2 Hành chính](#H.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [3 Kinh tế](#Kinh_t.E1.BA.BF) [4 Văn hóa xã hội](#V.C4.83n_h.C3.B3a_x.C3.A3_h.E1.BB.99i) [5 Tôn giáo tín ngưỡng](#T.C3.B4n_gi.C3.A1o_t.C3.ADn_ng.C6.B0.E1.BB.A1ng) [6 Chiến tranh với Lâm Ấp](#Chi.E1.BA.BFn_tranh_v.E1.BB.9Bi_L.C3.A2m_.E1.BA.A4p) [7 Sự chống đối của người bản địa](#S.E1.BB.B1_ch.E1.BB.91ng_.C4.91.E1.BB.91i_c.E1.BB.A7a_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_b.E1.BA.A3n_.C4.91.E1.BB.8Ba) [8 Các triều đại và quan đô hộ](#C.C3.A1c_tri.E1.BB.81u_.C4.91.E1.BA.A1i_v.C3.A0_quan_.C4.91.C3.B4_h.E1.BB.99) [9 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [10 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
## Biến động qua 7 triều đại[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=1)]
### Cuối Đông Hán[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=2)]
Sau khi
[Hai Bà Trưng](/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng) thất bại, nhà [Đông Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n#S.E1.BB.B1_tr.E1.BB.97i_d.E1.BA.ADy_v.C3.A0_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_nh.C3.A0_.C4.90.C3.B4ng_H.C3.A1n) tiếp tục duy trì sự cai trị tại [Giao Chỉ](/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89). Cuối [thế kỷ 2](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_2), nhà Đông Hán suy yếu, chiến tranh quân phiệt bùng nổ. [Hán Hiến Đế](/wiki/H%C3%A1n_Hi%E1%BA%BFn_%C4%90%E1%BA%BF) bị các quyền thần thay nhau khống chế.
Trước tình hình đó, Thái thú quận Giao Chỉ là
[Sĩ Nhiếp](/wiki/S%C4%A9_Ti%E1%BA%BFp) xin nhà Hán cho 3 người em là Sĩ Nhất, Sĩ Vĩ và Sĩ Vũ làm thái thú các quận: Sĩ Nhất làm Thái thú Hợp Phố, Sĩ Vĩ làm Thái thú Cửu Chân, Sĩ Vũ làm Thái thú Nam Hải. Triều đình nhà Hán do rối loạn trong nước không thể quản lý Giao Chỉ xa xôi nên mặc nhiên thừa nhận. Từ đó thế lực họ Sĩ ở Giao Chỉ rất lớn.
Năm 192, người bản địa quận
[Nhật Nam](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_Nam) theo [Khu Liên](/wiki/Khu_Li%C3%AAn) khởi binh chống nhà Hán và thành lập nước [Chăm Pa](/wiki/Ch%C4%83m_Pa) độc lập. Lực lượng nhà Hán ở phía nam yếu ớt không chống nổi, bất lực trước sự ly khai của Khu Liên. Từ đó phía nam Nhật Nam trở thành nước Chăm Pa, tách hẳn sự cai trị của nhà Hán và các triều đại Trung Quốc sau này.
Năm 200,
[Tào Tháo](/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o) đang nắm vua Hiến Đế ở Hứa Xương đánh bại được đối thủ quân phiệt lớn nhất là [Viên Thiệu](/wiki/Vi%C3%AAn_Thi%E1%BB%87u) trong [trận quyết định ở Quan Độ](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Quan_%C4%90%E1%BB%99). Nắm quyền chủ động ở trung nguyên, Tào Tháo bắt đầu quan tâm tới miền nam. Năm 201, Tào Tháo nhân danh Hiến Đế cử Trương Tân sang làm thứ sử Giao Chỉ . [1]
Năm 203, Trương Tân và Sĩ Nhiếp cùng nhau dâng biểu xin lập Bộ Giao Chỉ làm châu, nhà Hán mới đặt Giao Chỉ làm Giao Châu. Từ đó Giao Châu được ngang hàng với các châu khác ở Trung Quốc. Hiến Đế phong Trương Tân làm quan mục ở Giao Châu. Bất đầu từ đấy có tên Giao Châu
. [2]
Năm 206, Trương Tân bị bộ tướng Khu Cảnh giết chết. Khi đó
[Lưu Biểu](/wiki/L%C6%B0u_Bi%E1%BB%83u) đã trấn giữ Kinh châu không thần phục Tào Tháo, bèn sai thủ hạ là Lại Cung sang làm quan mục Giao châu. Cùng lúc, thái thú Thương Ngô là Sử Hoàng cũng chết, Lưu Biểu vội sai Ngô Cự đi cùng Lại Cung sang làm thái thú Thương Ngô.
Năm 207, Tào Tháo can thiệp vào Giao châu, sai người đưa thư phong Sĩ Nhiếp làm Tuy Nam trung lang tướng, cho quản lý cả 7 quận Giao Châu là Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô, Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam và kiêm thái thú quận Giao Chỉ như trước. Trong khi đó hai thủ hạ của Lưu Biểu là Ngô Cự và Lại Cung lại bất hòa. Hai người chưa tới nơi trấn trị đã trở mặt đánh nhau. Ngô Cự đánh đuổi Lại Cung về quận Linh Lăng thuộc Kinh châu dưới quyền quản lý của Lưu Biểu.
### Thời Tam Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=3)]
Năm 208,
[Lưu Biểu](/wiki/L%C6%B0u_Bi%E1%BB%83u) chết. Tào Tháo mang đại quân nam tiến đánh chiếm Kinh châu. Cuối năm 208 xảy ra [trận Xích Bích](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_X%C3%ADch_B%C3%ADch). Tào Tháo thất bại trong ý đồ thống nhất Trung Hoa, phải rút về trung nguyên. [Tôn Quyền](/wiki/T%C3%B4n_Quy%E1%BB%81n) và [Lưu Bị](/wiki/L%C6%B0u_B%E1%BB%8B) thắng trận, thừa cơ cùng nhau đánh chiếm đất Kinh châu từ tay Tào Tháo để lại.
Đối với Giao châu, Tôn Quyền cũng giành lấy quyền quản lý. Năm 210, Tôn Quyền sai thủ hạ là Bộ Trắc sang làm thứ sử Giao châu. Sĩ Nhiếp tuy trước đã thần phục Tào Tháo nhưng biết không thể chống lại Tôn Quyền nên đành phải nghe theo, chấp nhận ngôi vị của Bộ Trắc. Từ đó Giao châu trên danh nghĩa thuộc về họ Tôn mà ít lâu sau thành lập nước Đông Ngô khi Trung Quốc chính thức chia làm 3 nước:
[Tào Ngụy](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y), [Thục Hán](/wiki/Th%E1%BB%A5c_H%C3%A1n) và [Đông Ngô](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ng%C3%B4).
Tuy Bộ Trắc làm thứ sử nhưng thế lực của họ Sĩ vẫn rất lớn và thực quyền cai quản trong tay họ Sĩ. Sĩ Nhiếp sai con là Sĩ Hâm sang làm con tin ở Kiến Nghiệp với Tôn Quyền và được phong làm Long Biên hầu.
Năm 226, Sĩ Nhiếp chết. Sĩ Huy tự mình lên thay chức thái thú Giao Chỉ không xin lệnh Tôn Quyền. Để tăng cường quản lý phía nam, Tôn Quyền chia Giao châu cũ của nhà Hán làm hai: lấy 3 quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô phía bắc hợp thành Quảng châu, giao cho Lã Đại làm thứ sử; Giao châu chỉ còn 4 quận phía nam là Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và một phần quận Nhật Nam, giao cho Trần Thì làm thứ sử. Tuy nhiên Sĩ Huy mang quân ngăn trở Trần Thì đến nhận chức. Tôn Quyền sai Lã Đại mang quân sang đánh để triệt bỏ họ Sĩ. Lã Đại lừa giết anh em Sĩ Huy và chiếm lấy Giao châu. Từ đó Giao châu hoàn toàn thuộc về Đông Ngô. Tôn Quyền lại bỏ Quảng châu, khôi phục Giao châu gồm 7 quận như cũ, cho Lã Đại làm Giao châu mục.
Cuối năm 263, Tào Ngụy diệt Thục Hán. Viên lại ở quận Giao Chỉ là Lã Hưng giết chết thái thú Tôn Tư của Đông Ngô, mang quận về hàng Tào Ngụy.
Vua Ngô là Cảnh Đế
[Tôn Hưu](/wiki/T%C3%B4n_H%C6%B0u) vội chia lại Giao châu như ý định của Tôn Quyền năm 226: tách 3 quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô phía bắc hợp thành Quảng châu, đặt trị sở ở Phiên Ngung và Giao châu gồm 4 quận phía nam là Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam.
Quyền thần nhà Ngụy là
[Tư Mã Chiêu](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Chi%C3%AAu) nhân danh Ngụy Nguyên Đế [Tào Hoán](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y_Nguy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%BF) phong cho Lã Hưng làm An Nam tướng quân, coi việc binh ở Giao châu và sai Hoắc Dặc sang làm Thứ sử Giao châu. Cuối năm 264, Lã Hưng bị thủ hạ là công tào Lý Thống giết chết.
Năm 265, con Tư Mã Chiêu là
[Tư Mã Viêm](/wiki/T%E1%BA%A5n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF) cướp ngôi nhà Ngụy, lập ra [nhà Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n). Hoắc Dặc tiến cử Dương Tắc sang thay cho Lã Hưng vừa bị giết, vua Tấn đồng ý.
Năm 268, Ngô Mạt Đế
[Tôn Hạo](/wiki/T%C3%B4n_H%E1%BA%A1o) phong Lưu Tuấn làm thứ sử Giao châu, sai đánh chiếm lại từ tay nhà Tấn, nhưng bị Dương Tắc đánh bại 3 lần. Quận Uất Lâm thuộc Quảng châu của nhà Ngô cũng bị Dương Tắc chiếm đóng. Nhà Tấn theo tiến cử của Tắc, cho Mao Quế làm thái thú Uất Lâm.
Năm 271, Tôn Hạo lại sai
[Đào Hoàng](/wiki/%C4%90%C3%A0o_Ho%C3%A0ng) sang đánh Giao châu. Lần này quân Ngô thắng trận, Đào Hoàng bắt được Dương Tắc và giết Mao Quế. Tuy nhiên Lý Tộ vẫn chiếm giữ quận Cửu Chân theo Tấn, không hàng Ngô. Sau đó Đào Hoàng đánh lâu ngày mới hạ được Cửu Chân. Toàn Giao châu trở về Đông Ngô, Đào Hoàng được phong làm Giao châu mục.
Năm 280,
[Tấn Vũ Đế](/wiki/T%E1%BA%A5n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF) diệt Ngô, bắt Tôn Hạo. Hạo viết thư khuyên Đào Hoàng hàng Tấn. Hoàng đầu hàng, được giữ chức cũ tới khi qua đời năm 300. Từ đó Giao châu thuộc nhà Tấn.
### Thời Lưỡng Tấn Nam Bắc triều[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=4)]
Từ thời Lưỡng Tấn tới thời Nam Bắc triều, tuy có sự thay đổi triều đại và biến động nhiều ở trung nguyên nhưng Giao châu chỉ có những biến động quân sự, không có nhiều biến động về chính trị.
Tại miền bắc, các tộc Ngũ Hồ vào xâm chiếm và cai trị, các triều đại
[Đông Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n) (317-420), [Lưu Tống](/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng) (420-479), [Nam Tề](/wiki/Nam_T%E1%BB%81) (479-502), [Lương](/wiki/Nh%C3%A0_L%C6%B0%C6%A1ng) (502-557) nối nhau cai trị ở miền nam và giữ được quyền quản lý Giao châu không bị gián đoạn, thay đổi như cuối thời [Đông Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n#S.E1.BB.B1_tr.E1.BB.97i_d.E1.BA.ADy_v.C3.A0_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_nh.C3.A0_.C4.90.C3.B4ng_H.C3.A1n) và [Tam Quốc](/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c). Những cuộc nổi dậy của [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) chỉ kéo dài một thời gian đều bị dẹp; những cuộc xâm lấn của [Lâm Ấp](/wiki/L%C3%A2m_%E1%BA%A4p) từ phía nam cũng nhanh chóng bị đẩy lùi (xem chi tiết các mục [#Chiến tranh với Lâm Ấp](#Chi.E1.BA.BFn_tranh_v.E1.BB.9Bi_L.C3.A2m_.E1.BA.A4p) và [#Sự chống đối của người bản địa](#S.E1.BB.B1_ch.E1.BB.91ng_.C4.91.E1.BB.91i_c.E1.BB.A7a_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_b.E1.BA.A3n_.C4.91.E1.BB.8Ba) bên dưới); một số lực lượng nổi dậy chống triều đình chạy sang Giao châu cũng nhanh chóng bị đánh bại.
## Hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=5)]
Bộ Giao Chỉ gồm có 9 quận: Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô, Hợp Phố, Đạm Nhĩ, Chu Nhai, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam. Trong 7 quận này, Giao Chỉ và Cửu Chân là nước
[Âu Lạc](/wiki/%C3%82u_L%E1%BA%A1c) cũ; các quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô, Hợp Phố vốn là đất [Nam Việt](/wiki/Nam_Vi%E1%BB%87t); quận Nhật Nam do [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) mở rộng xuống phía nam quận Cửu Chân. Ba quận thuộc lãnh thổ Việt Nam hiện nay là Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam . [3]
Quận Giao Chỉ gồm có 10 huyện, quận Cửu Chân gồm có 5 huyện, quận Nhật Nam gồm có 5 huyện.
Từ năm 203, theo đề nghị của thứ sử Trương Tân và Sĩ Nhiếp, Giao Chỉ được lập thành Giao châu, coi ngang hàng như các châu ở Trung Quốc.
Năm 264, nhà Đông Ngô chính thức cắt 3 quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô phía bắc hợp thành Quảng châu, Giao châu gồn 4 quận còn lại phía nam là Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam.
Sau khi đánh chiếm lại được Giao châu từ tay nhà Tấn (271), Đào Hoàng đã xin với Tôn Hạo đặt thêm 2 quận Vĩnh Bình và Tân Xương trên cơ sở tách khỏi quận Giao Chỉ và đặt thêm quận Cửu Đức tách khỏi quận Cửu Chân. Như vậy Giao Châu cuối thời Ngô sang Tấn gồm có 7 quận, thuộc lãnh thổ Việt Nam ngày nay gồm có 6 quận Giao Chỉ, Vĩnh Bình, Tân Xương, Cửu Chân, Cửu Đức và Nhật Nam.
Thời Nam Bắc triều, về cơ bản địa giới hành chính Giao châu như thời Lưỡng Tấn, có điều chỉnh ít qua các triều đại
: [4]
- Thời Lưu Tống (420-479): Đặt thêm quận Tống Bình tách từ quận Giao Chỉ và đặt quận Nghĩa Xương.
- Thời Nam Tề (479-502): có sự thêm bớt một số huyện ở các quận.
- Thời Lương:
[Lương Vũ Đế](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF)cải cách hành chính trong nước, chia đất đặt thêm nhiều châu nhỏ, trong đó tại Giao châu chia quận Giao Chỉ đặt ra Hoàng châu và quận Ninh Hải; lấy quận Cửu Chân lập ra Ái châu; lấy quận Nhật Nam đặt ra Đức châu, Lợi châu và Minh châu.
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=6)]
### Nông nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=7)]
Đồ
[sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt) phát triển giúp cho năng suất trồng trọt tăng nhanh và đời sống tương đối no đủ . Các công trình thủy lợi như đắp đê sông và đê biển được tiến hành bên cạnh một số kênh ngòi được đào phục vụ cho nông nghiệp. [5]
Người Việt bắt đầu biết áp dụng thâm canh tăng năng suất. Trải qua quá trình tăng vụ, chuyển vụ,
[người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) đã biết trồng lúa 2 mùa trong 1 năm từ rất sớm. Các sách sử [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) thời kỳ này đều gọi lúa chín 2 mùa là lúa Giao Chỉ [[6]](#cite_note-LS232-6)
Sản xuất
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) phát triển tốt nhưng đồng thời sản phẩm của người bản địa cũng bị các triều đình phương Bắc vơ vét qua tô thuế nặng nề. Lượng thuế nông nghiệp mà nhà Hán thu từ đây là 13,6 triệu hộc, nhiều hơn so với những vùng như Mân, Quảng, Điền, Kiềm . [6]
### Thủ công nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=8)]
Các nghề chính thời kỳ này là rèn sắt, đúc đồng để làm dụng cụ lao động, đồ dùng gia đình (
[bình](/w/index.php?title=B%C3%ACnh&action=edit&redlink=1), [đỉnh](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1), [chậu](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1), [bát](/wiki/B%C3%A1t_%C4%83n), [chén](/wiki/Ch%C3%A9n), [đĩa](/wiki/%C4%90%C4%A9a)…) và vũ khí ( [kiếm](/wiki/Ki%E1%BA%BFm), [dao](/wiki/Dao), [kích](/w/index.php?title=K%C3%ADch&action=edit&redlink=1), [lao](/wiki/Lao), mũi tên...)
Nghề
[gốm](/wiki/G%E1%BB%91m) phát triển trên cơ sở tiếp thu kỹ thuật từ Trung Quốc. Sản phẩm có đồ dùng thường ngày như bát, chén, đĩa, nậm, mâm, khay, nồi, chõ… hay đồ thờ như đỉnh, đèn, bình hương, thìa, đũa sành) và tượng thú. Người Việt còn được tiếp thu nghề làm [giấy](/wiki/Gi%E1%BA%A5y) của Trung Quốc và nghề làm chế tạo [thủy tinh](/wiki/Th%E1%BB%A7y_tinh) từ [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và phương Nam truyền tới.
Nghề làm
[gạch](/wiki/G%E1%BA%A1ch_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)) [ngói](/wiki/Ng%C3%B3i) phục vụ các công trình kiến trúc như thành quách, chùa tháp, mộ táng. Hai nghề phụ phổ biến nhất là nghề dệt và đan lát. Các loại vải đều được nhuộm thành nhiều màu khác nhau.
Người Việt biết dùng
[mía](/wiki/M%C3%ADa) nấu mật làm đường, gọi là thạch mật. Lúc đó người Trung Quốc chưa biết làm đường bằng mía nên thạch mật của Giao châu trở thành cống phẩm quý cho triều đình nhà Hán.
Bên cạnh đó, những ngành thủ công nghiệp khác cũng phát triển như mộc, sơn then, thuộc da, nấu rượu, làm đồ đá…
Sự phát triển thủ công nghiệp của Việt Nam thời kỳ này cũng bị kìm hãm do tác động của các triều đại cai trị phương Bắc. Họ bắt nhiều thợ thủ công giỏi về phục vụ xây dựng tại kinh đô khiến lực lượng sản xuất nghề này bị ảnh hưởng nhiều
. [7]
### Thương mại[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=9)]
Ngoài hệ thống sông ngòi tự nhiên, hệ thống đường sá hình thành qua nhiều năm cũng góp phần thúc đẩy hoạt động thương mại. Các thư tịch cổ Trung Quốc nói rằng các nước phương Nam và phương Tây muốn đến Trung Quốc đều phải đi theo con đường Giao Chỉ.
Từ thời Nhà Hán, thuyền buôn các nước [8] [Java](/wiki/Java), [Myanma](/wiki/Myanmar), [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Parthia](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Parthia)( [Ba Tư](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_T%C6%B0)), [La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)đều qua Giao Chỉ và coi đây là như một trạm dừng chân quan trọng để đến Trung Quốc. Sang thời Nam Bắc triều, thuyền các nước này và các tiểu quốc bờ biển [Sumatra](/wiki/Sumatra), [Sri Lanka](/wiki/Sri_Lanka)… đều qua lại buôn bán với các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam.
Theo ghi chép của
[Hậu Hán thư](/wiki/H%E1%BA%ADu_H%C3%A1n_th%C6%B0), Vương quốc Parthia mua tơ lụa từ đất nhà Hán bán lại cho [La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) lãi rất cao. Triều đình La Mã muốn sai sứ giao thương với triều đình nhà Hán nhưng Parthia cố ngăn trở không cho La Mã tiếp cận để mua hàng trực tiếp của Hán. Năm 166, dưới triều vua [Hán Hoàn Đế](/wiki/H%C3%A1n_Ho%C3%A0n_%C4%90%E1%BA%BF), Hoàng đế La Mã là [Marcus Aurelius Antoninus](/wiki/Marcus_Aurelius) sai sứ theo đường từ Nhật Nam đến dâng [ngà](/wiki/Ng%C3%A0) [voi](/wiki/Voi), [sừng](/wiki/S%E1%BB%ABng) [tê](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c), [đồi mồi](/wiki/%C4%90%E1%BB%93i_m%E1%BB%93i) cho nhà Hán để đặt quan hệ. Đó là lần đầu tiên [La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) thông với Trung Quốc, qua quận Nhật Nam thuộc lãnh thổ Việt Nam ngày nay. [[9]](#cite_note-9)
Việc buôn bán ở Giao Châu hầu hết do
[người Hoa](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) khống chế. Các triều đại Trung Quốc cũng có chính sách đánh thuế thương mại với các tàu thuyền buôn của nước ngoài rất nặng. [[10]](#cite_note-10)
## Văn hóa xã hội[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=10)]
Trước khi bị đế chế phương Bắc chinh phục và biến thành quận huyện, xã hội Việt cổ hình thành trên nền tảng nghề trồng lúa nước phát triển ở đồng bằng châu thổ sông Hồng. Hình thái nhà nước sơ khai dựa trên chế độ thủ lĩnh địa phương là Lạc tướng.
Từ đầu công nguyên trở đi, nền văn minh Đông Sơn bị giải thể về cấu trúc
. Theo các sử gia hiện đại, các [11] *mảnh vụn*của nền văn minh này tuy không bị mất đi nhưng một mặt đã hòa vào nền văn hóa dân gian và của các xóm làng Việt cổ và các thành phần tộc người khác ở [Đông Dương](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng)và [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81); mặt khác đã gá lắp với những thể chế văn hóa, văn minh ngoại lai từ [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)và [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99). Do đó, dần dần đã tạo nên một sắc thái văn hóa – văn minh mới là [văn minh Hán-Việt](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)và Việt-Hán.
Cùng chịu chung sự cai trị với người Trung Quốc nhưng người Việt bị xem là Man Di, chịu chính sách phân biệt Hoa – Di. Việc phân biệt đó tạo hố ngăn cách giữa người Việt và người Hoa, do đó các thủ lĩnh người Việt nổi dậy như Lương Thạc, Lý Trường Nhân đã giết nhiều quan lại và kiều dân người Hoa khi họ nổi dậy
. [11]
Các triều đại phương Bắc chỉ nắm được tới cấp huyện, không thể khống chế được hạ tầng cơ sở của xã hội Việt cổ là các làng. Chính sử Trung Quốc thừa nhận những thủ lĩnh (cừ súy) người Việt vẫn "hùng cứ hương thôn"
. Đó được xem là vùng trời riêng của người Việt. Trong khi văn hóa phương Bắc trọng nam khinh nữ thì văn hóa Việt cổ có sự tôn trọng vai trò của người phụ nữ trong gia đình và xã hội. Những người phụ nữ điển hình chính là Trưng Trắc, Trưng Nhị hay Triệu Thị Trinh [11] . [[12]](#cite_note-12)
Cùng những phong tục cổ truyền như dùng
[trống đồng](/wiki/Tr%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%93ng), nhiều tục lệ cổ khác vẫn được giữ như cạo tóc hay búi tóc, xăm mình, chôn cất người chết trong quan tài hình thuyền, nhuộm răng, ăn trầu…
Một vài tập tục trong đời sống có sự thay đổi do Hán hóa như giã gạo bằng chày tay thay bằng giã cối đạp (theo hệ thống đòn bẩy); nhà ở từ nhà sàn sang nhà trên đất bằng…
Nền văn học nghệ thuật của Trung Quốc phát triển cũng có ảnh hưởng tới người Việt thời kỳ này. Nét đặc trưng của thời kỳ này là sự thay đổi văn hóa ngôn từ. Theo nhận định của các nhà sử học,
[văn hóa Đông Sơn](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_%C4%90%C3%B4ng_S%C6%A1n) và nghệ thuật Đông Sơn vẫn tồn tại tuy trên đà suy thoái mạnh . [13]
## Tôn giáo tín ngưỡng[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=11)]
Các tông giáo truyền vào Việt Nam từ đầu công nguyên là
[Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o), [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) và [Đạo giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o).
### Nho giáo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=12)]
Từ thời
[Tây Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n), đạo Nho đã xâm nhập làm công cụ phục vụ cho sự cai trị của triều đình nhà Hán. Dần dần có những [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) theo đường học vấn Nho giáo phục vụ cho chính quyền phương Bắc như Lý Tiến, Lý Cầm. Nhà Hán cho Lý Tiến trở lại Giao châu, không cho làm quan ở trung nguyên vì "hay chê bai, bắt bẻ triều đình" . [14]
Sang thời Tam quốc - Lục triều, loạn lạc nhiều, Nho giáo dần suy. Dù sau đó tiếp tục được truyền bá nhưng Nho giáo chưa bao giờ phát triển rực rỡ tại Giao châu
. [15]
### Đạo giáo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=13)]
Đạo giáo cũng được truyền từ Trung Quốc, tuy muộn hơn
[Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) nhưng sâu rộng hơn. Thứ sử Giao châu Trương Tân là người chuộng Đạo giáo. Đạo giáo truyền vào Việt Nam thời kỳ này chỉ hạn chế ở tầng lớp trên trong xã hội và các quan lại đô hộ. Những hình tượng nguyên sơ của người Việt như [Lạc Long Quân](/wiki/L%E1%BA%A1c_Long_Qu%C3%A2n), [Chử Đồng Tử](/wiki/Ch%E1%BB%AD_%C4%90%E1%BB%93ng_T%E1%BB%AD), [Tản Viên](/wiki/S%C6%A1n_Tinh), [Sơn Tinh](/wiki/S%C6%A1n_Tinh), [Phù Đổng Thiên Vương](/wiki/Th%C3%A1nh_Gi%C3%B3ng)… đều dần dần bị Đạo giáo hóa và thần thánh hóa . [16]
Đạo giáo phù thủy từ
[thế kỷ 2](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_2) được truyền vào Giao châu và hòa quyện với những đền miếu, [tín ngưỡng dân gian](/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng_Vi%E1%BB%87t_Nam) cổ truyền.
### Phật giáo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=14)]
Phật giáo truyền vào Việt Nam theo hai con đường: từ Ấn Độ truyền bá vào Trung Quốc rồi từ đây sang Việt Nam và từ
[Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) qua con đường phía nam [Đông Dương](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) tới, được các nhà nghiên cứu xác định vào khoảng thế kỷ đầu công nguyên [[16]](#cite_note-LS254-16)
Liên Lâu tại Giao châu chính là một trong 3 trung tâm
[Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) thời Đông Hán cùng với [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) (kinh đô) và Bành Thành ở hạ lưu sông [Trường Giang](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang). Từ [thế kỷ 2](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_2), Giao châu đã thành lập những tăng đoàn, dịch kinh Phật, xây dựng chùa và sáng tác sách nói về kinh Phật. Những kinh điển Phật giáo đầu tiên được phiên dịch tại Giao châu là *Tứ thập nhị kinh* và *Lý hóa luận*. Phật giáo có tinh thần hòa đồng với các [tín ngưỡng](/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng) dân gian và các tôn giáo khác như Nho giáo và Đạo giáo . [17]
## Chiến tranh với Lâm Ấp[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=15)]
Sau khi ly khai miền nam quận Nhật Nam ra khỏi lãnh thổ do
[nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) quản lý từ năm 192, [Chăm Pa](/wiki/Ch%C4%83m_Pa) - hay Lâm Ấp - trở thành nước độc lập. Do Trung Quốc nhiều biến cố, các triều đại cai trị Giao châu chỉ có thể duy trì sự quản lý tại đây, không thể đánh chiếm lại Chăm Pa.
Sang
[thế kỷ 4](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_4), Lâm Ấp lớn mạnh hơn trước. Tới giữa thế kỷ 4 thời Đông Tấn, các vua Lâm Ấp bắt đầu đánh ra bắc, tiến vào địa phận Giao châu. Vua Chăm Pa là Phạm Văn tiến đánh [Nhật Nam](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_Nam) và đòi lấy Hoành Sơn làm ranh giới.
Năm 351, thái thú Giao Chỉ là Dương Bình và thái thú Cửu Chân là Hoan Toại đánh thắng vua Lâm Ấp là Phạm Phật, đánh phá nước Lâm Ấp rồi rút về.
Năm 353, thứ sử Giao châu là Nguyễn Phu lại đánh Phạm Phật, phá hơn 50 lũy.
Sau đó Phạm Phật vẫn thường mang quân cướp phá biên giới. Năm 359, thứ sử Giao châu là Ôn Phóng Chi đánh đến kinh đô Lâm Ấp ở miền
[Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam) . [18]
Cuối thời
[Đông Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n), vua An Đế nhu nhược, các quyền thần thao túng triều đình, tranh giành quyền bính. Sau đó quyền thần [Lưu Dụ](/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF) giành thắng lợi, tập trung đánh dẹp Ngũ Hồ ở trung nguyên để lập công trạng chuẩn bị cướp ngôi nhà Tấn. Nước [Lâm Ấp](/wiki/L%C3%A2m_%E1%BA%A4p) lại mang quân đánh phá các quận Nhật Nam, Cửu Đức và Cửu Chân.
Năm 399, con Phạm Phật là Phạm Hồ Đạt mang quân đánh Nhật Nam, bắt thái thú Quế Nguyên; sau đó đánh vào Cửu Đức, bắt sống thái thú Tào Bính. Thái thú Giao Chỉ là Đỗ Viện đem quân ra đánh tan được Phạm Hồ Đạt. Hồ Đạt bỏ chạy về nước. Đỗ Viện được phong làm thứ sử Giao châu.
Năm 413, Phạm Hồ Đạt lại tiến ra Cửu Chân. Con Đỗ Viện là Đỗ Tuệ Độ nối chức cha, mang quân phá được Lâm Ấp, giết con Hồ Đạt là Chân Tri và Phạm Kiện, bắt một hoàng tử khác là Na Năng.
Năm 415, quân Lâm Ấp lại bắc tiến một lần nữa nhưng lại bị đẩy lui. Đến năm 420, khi Lưu Dụ mới cướp ngôi nhà Tấn lập ra nhà Lưu Tống, Đỗ Tuệ Độ nhân lúc Lâm Ấp suy yếu bèn nam tiến, đánh giết quá nửa quân Lâm Ấp. Nước Lâm Ấp phải xin hàng và nộp cống. Sau này con Tuệ Độ là Đỗ Hoằng Văn tiếp tục được nối cha và ông làm thứ sử Giao châu.
Nhưng chỉ 4 năm sau, vua Lâm Ấp là Phạm Dương Mại lại tiến đánh Nhật Nam và Cửu Chân. Đỗ Hoằng Văn định mang quân ra đối phó, nhưng nghe tin nhà Tống sắp cử người sang thay mình nên án binh không ra nữa. Vì vậy từ đó quân Lâm Ấp thường xuyên ra cướp phá Giao châu.
Sau khi Đỗ Hoằng Văn chết (426), Tống Văn Đế phong Vương Huy làm thứ sử Giao châu. Năm 431, Phạm Dương Mại lại mang thủy quân tiến ra Cửu Chân. Thứ sử Giao châu mới là Nguyễn Di Chi ra chống cự bị bại trận.
Năm 433, Phạm Dương Mại sai sứ sang
[Kiến Khang](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_Khang) xin Tống Văn Đế cho quản lý Giao châu nhưng không được chấp nhận. Sau đó Dương Mại vẫn sai sứ đi lại nhưng mặt khác vẫn cướp phá các quận phía nam Giao châu.
Khoảng năm 445-446
, Tống Văn Đế sai Đàn Hòa Chi mang quân đánh Lâm Ấp. Phạm Dương Mại sai sứ giảng hòa và xin trả những hộ dân lấy của Giao châu. Đàn Hòa Chi sai sứ đi dụ Dương Mại thì bị Dương Mại bắt giữ. Hòa Chi bèn tiến binh. Tháng 5 năm đó, quân Tống đánh hạ thành Khu Lật, tiến vào Tượng Phố. Dương Mại dốc quân cả nước ra đánh nhưng bị thua to, cùng con bỏ chạy thoát thân. [19]
Sau trận thua nặng, thế lực của Lâm Ấp suy yếu hẳn. Từ đó tới hết thời Bắc thuộc lần 2 gần 100 năm, Lâm Ấp không xâm phạm vào Giao châu nữa
. [20]
## Sự chống đối của người bản địa[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=16)]
### Thời Đông Hán[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=17)]
Năm 100, hơn 2000 dân huyện Tượng Lâm thuộc quận
[Nhật Nam](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_Nam) nổi dậy nhưng nhanh chóng bị đánh dẹp.
Năm 137, người huyện Tượng Lâm lại nổi dậy đánh phá trị sở nhà Hán, giết trưởng lại rồi đánh rộng ra toàn quận Nhật Nam. Thứ sử Giao Chỉ là Phàn Diễn mang 2 vạn quân đi đánh nhưng binh lính ngại đi xa bèn làm loạn, đánh phá 2 quận Giao Chỉ và Cửu Chân. Năm 138,
[nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) theo kế của Lý Cố, thay hai thái thú ở Cửu Chân và Nhật Nam, đồng thời dùng kế lấy vàng lụa mua chuộc và ly gián các thủ lĩnh Nhật Nam đánh lẫn nhau. Cuối cùng quân nổi dậy bị dẹp.
Năm 144, dân Nhật Nam lại cùng Cửu Chân nổi lên chống lại nhà Hán nhưng nhanh chóng bị dẹp.
Năm 157,
[Chu Đạt](/wiki/Chu_%C4%90%E1%BA%A1t) nổi dậy giết huyện lệnh Cư Phong rồi tiến đánh quận Cửu Chân, giết chết thái thú. Nhà Hán cử binh sang đánh, quân Chu Đạt rút về Nhật Nam. Năm 160 thì Chu Đạt bị dẹp hẳn.
Năm 178,
[Lương Long](/w/index.php?title=L%C6%B0%C6%A1ng_Long&action=edit&redlink=1) ở Giao Chỉ nổi dậy, lôi kéo thêm dân các quận Cửu Chân và Nhật Nam hưởng ứng. Năm 181 [Nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) điều quân sang dẹp, giết chết Lương Long.
Năm 192,
[Khu Liên](/wiki/Khu_Li%C3%AAn) nổi dậy ở huyện Tượng Lâm thuộc quận Nhật Nam, giết huyện lệnh rồi thành lập nước Chăm Pa.
### Thời Lục triều[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=18)]
Sang thời Đông Ngô cai trị Giao châu có cuộc khởi nghĩa lớn nhất của người Việt nổ ra năm 248. Đó là khởi nghĩa
[Bà Triệu](/wiki/B%C3%A0_Tri%E1%BB%87u). Triệu Thị Trinh cùng anh là [Triệu Quốc Đạt](/wiki/Tri%E1%BB%87u_Qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BA%A1t) khởi binh chống [Tôn Quyền](/wiki/T%C3%B4n_Quy%E1%BB%81n) khiến "toàn thể Giao châu chấn động" . Tôn Quyền sai Lục Dận mang 8000 quân sang đánh và dẹp được cuộc nổi dậy này. [21]
Năm 299, thú binh ở quận Cửu Chân do Triệu Chỉ cầm đầu nổi dậy giết thái thú nhà Tấn và vây quận thành. Không lâu sau lực lượng này bị dẹp.
Năm 317, đốc quân người Việt là
[Lương Thạc](/w/index.php?title=L%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1) giết thứ sử Cố Thọ, lập con Đào Hoàng là Đào Tuy lên thay. Nhà Tấn cử Vương Cơ sang làm thứ sử, bị Lương Thạc ngăn trở và giết các kiều dân người Hoa ở Giao châu. Nhà Tấn lại cử Vương Lượng sang làm thứ sử. Lương Thạc lại chống cự, mang quân vây hãm thủ thành Long Biên và giết chết Lượng. Năm 323, [Tấn Nguyên Đế](/wiki/T%E1%BA%A5n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%BF) phải cử danh tướng [Đào Khản](/wiki/%C4%90%C3%A0o_Kh%E1%BA%A3n) sang Giao châu mới đánh được Lương Thạc. Thạc bị giết.
Năm 468, tướng lĩnh bản địa là
[Lý Trường Nhân](/wiki/L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Nh%C3%A2n) nổi dậy giết thuộc hạ người phương Bắc của thứ sử Lưu Mục mới qua đời và tự lập làm thứ sử. Nhà [Lưu Tống](/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng) cử Lưu Bột sang nhưng Trường Nhân chống lại, ngăn không cho Lưu Bột sang. Nhà Tống phải công nhận Trường Nhân làm thứ sử. Vài năm sau Trường Nhân chết, em họ là Lý Thúc Hiến, nguyên thái thú quận Vũ Bình lên thay. Nhà Tống lại sai Thẩm Hoán sang làm thứ sử nhưng Thúc Hiến không nghe, ngăn cản Hoán. Hoán chết ở quận Uất Lâm. Nhà Tống lại phải công nhận Thúc Hiến.
Năm 479,
[Tiêu Đạo Thành](/wiki/Nam_T%E1%BB%81_Cao_%C4%90%E1%BA%BF) diệt Lưu Tống lập ra Nam Tề. Năm 485, [Nam Tề Vũ Đế](/wiki/Nam_T%E1%BB%81_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF) Tiêu Trách sai Lưu Khải điều binh 3 quận sang đánh. Lý Thúc Hiến liệu thế không chống nổi bèn sang đầu hàng nhà Tề.
Năm 541,
[Lý Bí](/wiki/L%C3%BD_Nam_%C4%90%E1%BA%BF) khởi binh chống nhà Lương. Thứ sử Tiêu Tư bỏ chạy về bắc. Qua năm 542 và 543, nhà Lương cử binh sang dẹp đều bị đánh bại. Năm 544, Lý Bí thành lập nước [Vạn Xuân](/wiki/V%E1%BA%A1n_Xu%C3%A2n) và tự xưng đế. Với sự kiện thành lập nước Vạn Xuân, [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) giành lại quyền tự chủ, thời Bắc thuộc lần 2 chấm dứt.
## Các triều đại và quan đô hộ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=19)]
### Triều đại[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=20)]
Trong gần 500 năm Bắc thuộc lần 2, Việt Nam trải qua sự cai trị của các triều đại phương Bắc:
[Đông Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n#S.E1.BB.B1_tr.E1.BB.97i_d.E1.BA.ADy_v.C3.A0_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_nh.C3.A0_.C4.90.C3.B4ng_H.C3.A1n)(167 năm: 43-210) [Đông Ngô](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ng%C3%B4)(62 năm: 210-263 và 271-280) [Tào Ngụy](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y)(2 năm: 263-265) [Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n)(146 năm: 265-271, 280-420) ( [Tây Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n)(43 năm: 265-271, 280-317), [Đông Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n)(103 năm: 317-420)) [Lưu Tống](/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng)(59 năm: 420-479) [Nam Tề](/wiki/Nam_T%E1%BB%81)(23 năm: 479-502) [Lương](/wiki/Nh%C3%A0_L%C6%B0%C6%A1ng)(39 năm: 502-541)
### Các quan đô hộ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=21)]
Sử sách ghi lại các quan đô hộ đã sang Việt Nam trong thời kỳ này, gồm một danh sách không đầy đủ, như sau:
|
||
||
|
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=22)] [Bắc thuộc](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c) [Nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) [Nam Bắc triều (Trung Quốc)](/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) [Lâm Ấp](/wiki/L%C3%A2m_%E1%BA%A4p) [Lý Trường Nhân](/wiki/L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Nh%C3%A2n) [Bà Triệu](/wiki/B%C3%A0_Tri%E1%BB%87u) [Nhà Tiền Lý](/wiki/Nh%C3%A0_Ti%E1%BB%81n_L%C3%BD) [Bắc thuộc lần 1](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_1) [Bắc thuộc lần 3](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_3) [Văn hóa Đông Sơn](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_%C4%90%C3%B4ng_S%C6%A1n)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=23)] [Đại Việt sử ký toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh)(1991), *Lịch sử Việt Nam, tập 1*, NXB Đại học và giáo dục chuyên nghiệp
- Viện Sử học (1988),
*Biên niên lịch sử cổ trung đại Việt Nam*, NXB Khoa học xã hội
- Đào Duy Anh (2005),
*Đất nước Việt Nam qua các đời*, NXB Văn hóa thông tin [Trần Trọng Kim](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), *, bản điện tử.* [Việt Nam sử lược](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&veaction=edit&vesection=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_2&action=edit§ion=24)] **Chức đứng đầu Châu hay Bộ, cao hơn Sĩ Nhiếp** [^](#cite_ref-1) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 31** [^](#cite_ref-2) **Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 36, 48, 56** [^](#cite_ref-3) **Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 80-83** [^](#cite_ref-4) [^](#cite_ref-5) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 231
- ^
**a** **ă** [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 232 [^](#cite_ref-7) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 235 [^](#cite_ref-8) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 237 [^](#cite_ref-9) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 238 [^](#cite_ref-10) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 239
- ^
**a** **ă** **â** [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 240 [^](#cite_ref-12) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 248 [^](#cite_ref-13) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 249 [^](#cite_ref-14) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 251 [^](#cite_ref-15) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 252
- ^
**a** **ă** [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 254 [^](#cite_ref-17) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 258 **Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 79** [^](#cite_ref-18) [^](#cite_ref-19) [Đại Việt sử ký toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0)chép sự việc vào năm 436. [Khâm định Việt sử thông giám cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c)sửa theo [Tống thư](/wiki/T%E1%BB%91ng_th%C6%B0)là năm 446; còn [Nam Tề thư](/wiki/Nam_T%E1%BB%81_th%C6%B0)ghi năm 445 **Năm 543 thời** [^](#cite_ref-20) [Tiền Lý](/wiki/Nh%C3%A0_Ti%E1%BB%81n_L%C3%BD), Lâm Ấp nhân lúc [Lý Bí](/wiki/L%C3%BD_Nam_%C4%90%E1%BA%BF)mới giành quyền quản lý Giao châu bèn mang quân ra đánh nhưng bị [Phạm Tu](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Tu)đẩy lui [^](#cite_ref-21) [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hà Văn Tấn](/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n), [Lương Ninh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ninh), sách đã dẫn, tr 223
|
|
|
|

X-Cache: cp1066 hit (1), cp1065 frontend miss (0)


text:
Derval
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 47°40′06″B 1°40′12″T / 47,6683333333°B 1,67°T
Derval là một xã thuộc tỉnh Loire-Atlantique, trong vùng Pays de la Loire ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 8-77 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 2006 của INSEE, xã có dân số 2881 người. Derval kết nghĩa với Llanidloes, Wales. Sông Chère tạo thành toàn bộ ranh giới phía bắc thị trấn.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.

markdown:
# Derval
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [47°40′06″B 1°40′12″T / 47,6683333333°B 1,67°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Derval¶ms=47.6683333333_N_-1.67_E_region:FR-44_type:city(2881))
|
|
|
|![]()
![ Huy hiệu của Derval](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Blason_ville_fr_Derval_%28Loire-Atlantique%29.svg/73px-Blason_ville_fr_Derval_%28Loire-Atlantique%29.svg.png)
![ Huy hiệu của Derval](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Blason_ville_fr_Derval_%28Loire-Atlantique%29.svg/73px-Blason_ville_fr_Derval_%28Loire-Atlantique%29.svg.png)
[Quốc gia](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia) ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Pays de la Loire](/wiki/Pays_de_la_Loire) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Loire-Atlantique](/wiki/Loire-Atlantique) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Châteaubriant](/wiki/Ch%C3%A2teaubriant_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2008–2014)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) 1 2(24,52 sq mi) [Nhân khẩu](/wiki/Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Ph%C3%A1p) 2 [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(120 /sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [44051](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=44051-COM)/ [44590](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) [Website](/wiki/Website) [http://pagesperso-orange.fr/derval/](http://pagesperso-orange.fr/derval/) 1Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 [acre](/wiki/Acre)) cũng như các cửa sông. 2 *Dân số không tính hai lần*: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần. **Derval** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) thuộc [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Loire-Atlantique](/wiki/Loire-Atlantique), trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Pays de la Loire](/wiki/Pays_de_la_Loire) ở phía tây nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p). Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 8-77 [mét](/wiki/M%C3%A9t) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n). Theo [điều tra dân số](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81u_tra_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) năm [2006](/wiki/2006) của [INSEE](/wiki/INSEE), xã có [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2881 người. Derval kết nghĩa với [Llanidloes](/w/index.php?title=Llanidloes&action=edit&redlink=1), [Wales](/wiki/Wales). Sông [Chère](/w/index.php?title=Ch%C3%A8re&action=edit&redlink=1) tạo thành toàn bộ ranh giới phía bắc thị trấn.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Derval&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Derval&action=edit§ion=1)] *Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.*
|
|![]()

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

Content-Encoding: gzip

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1052 hit (1), cp1052 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Li hợp
Mục lục
Định nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]
Li hợp (còn được đa số người dùng tiếng Việt gọi là côn, nồi hay nồi embrayage; tiếng Anh gọi là clutch, tiếng Pháp gọi là embrayage), là một trong những bộ phận chủ yếu của ôtô máy kéo.
Li hợp nối trục khuỷu của động cơ (cốt máy) với hệ thống truyền lực nhằm truyền moment một cách êm dịu và cắt truyền động đến hệ thống truyền lực được nhanh, dứt khoát trong những trường hợp cần thiết. Thông thường, li hợp và bánh đà của động cơ được cấu tạo thành một khối có dạng giống hình khối trụ hoặc khối nón. Vì thế mà nhiều người thường hay bị nhầm lẫn giữa hai khái niệm li hợp và bánh đà.
Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]
Có nhiều loại li hợp, tuỳ theo cách phân loại chúng ta sẽ có những loại li hợp khác nhau.
Theo cấu tạo[sửa | sửa mã nguồn]
Theo cách điều khiển[sửa | sửa mã nguồn]
Điều khiển do người lái xe: dùng tay côn (giống như cái đồ bóp phanh ở xe đạp) hay chân côn (bàn đạp) để điều khiển (bóp tay côn hay đạp chân côn để ngắt li hợp, nhả tay côn hay chân côn để đóng li hợp); chịu được tải lớn và có thể điều khiển bắt buộc việc đóng – ngắt li hợp theo ý muốn, tuy nhiên việc phải chủ động ngắt li hợp khi khởi động động cơ hay sang số bị coi là phiền phức đối với một số người sử dụng (họ cho rằng đây là khuyết điểm của loại li hợp này); thường được dùng ở xe chuyên chở, xe thể thao,... như một số loại xe máy (Honda Cub 67,...), nhiều loại xe hơi (dùng hộp số thủ công), các loại xe motor, xe tải,...
Điều khiển tự động: tự động đóng côn khi trục sơ cấp của li hợp đạt đến một tốc độ quay nhất định nào đó (nói nôm na là ta có thể điều khiển một cách gián tiếp thông qua việc vặn ga); chịu tải thấp nhưng thuận tiện trong việc khởi động động cơ hay sang số; thường được dùng ở xe có tải trọng thấp, xe dành cho người mới tập lái như một số loại xe máy (Honda Cub 50,...), một số loại xe hơi (dùng hộp số tự động),...
Theo cách truyền moment xoắn (moment quay) từ trục khuỷu của động cơ đến hệ thống truyền lực[sửa | sửa mã nguồn]
Li hợp ma sát, li hợp thuỷ lực, li hợp nam châm điện và li hợp liên hợp.
Theo số lượng li hợp (đối với hệ thống truyền lực trên xe)[sửa | sửa mã nguồn]
Li hợp đơn: thường được đặt trước hộp số, tức là đặt giữa động cơ và hộp số để nhận moment từ trục khuỷu của động cơ tại bánh đà và truyền moment cho trục sơ cấp của hộp số.
Li hợp kép: giúp hộp số ăn khớp mượt hơn và truyền được moment lớn hơn.
Hiện nay[sửa | sửa mã nguồn]
Trên ô tô, li hợp ma sát là loại được sử dụng nhiều nhất.
Li hợp thuỷ lực cũng đang được phát triển vì nó có ưu điểm căn bản là giảm được tải trọng va đập lên hệ thống truyền lực (thường được sử dụng ở xe dùng hộp số tự động).

markdown:
# Li hợp
[Ly hợp](/w/index.php?title=Ly_h%E1%BB%A3p&redirect=no))
|Bài viết này cần thêm
|
## Mục lục
## Định nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&action=edit§ion=1)] **Li hợp** (còn được đa số người dùng tiếng Việt gọi là **, côn** **hay** [nồi](/w/index.php?title=N%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1) **nồi embrayage**; tiếng Anh gọi là [clutch](http://en.wikipedia.org/wiki/Clutch), tiếng Pháp gọi là [embrayage](http://fr.wikipedia.org/wiki/Embrayage)), là một trong những bộ phận chủ yếu của [ôtô](/wiki/%C3%94_t%C3%B4) [máy kéo](/wiki/M%C3%A1y_k%C3%A9o).
Li hợp nối
[trục khuỷu](/wiki/Tr%E1%BB%A5c_khu%E1%BB%B7u) của [động cơ](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1) (cốt máy) với [hệ thống truyền lực](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_truy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) nhằm truyền [moment](/w/index.php?title=Moment&action=edit&redlink=1) một cách êm dịu và cắt truyền động đến hệ thống truyền lực được nhanh, dứt khoát trong những trường hợp cần thiết. Thông thường, li hợp và [bánh đà](/wiki/B%C3%A1nh_%C4%91%C3%A0) của động cơ được cấu tạo thành một khối có dạng giống hình khối trụ hoặc khối nón. Vì thế mà nhiều người thường hay bị nhầm lẫn giữa hai khái niệm **li hợp** và **. bánh đà**
## Phân loại[
[sửa](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&action=edit§ion=2)]
Có nhiều loại li hợp, tuỳ theo cách phân loại chúng ta sẽ có những loại li hợp khác nhau.
### Theo cấu tạo[
[sửa](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&action=edit§ion=3)]
### Theo cách điều khiển[
[sửa](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&action=edit§ion=4)] **Điều khiển do người lái xe:** dùng tay côn (giống như cái đồ bóp phanh ở [xe đạp](/wiki/Xe_%C4%91%E1%BA%A1p)) hay chân côn (bàn đạp) để điều khiển (bóp tay côn hay đạp chân côn để ngắt li hợp, nhả tay côn hay chân côn để đóng li hợp); chịu được tải lớn và có thể điều khiển bắt buộc việc đóng – ngắt li hợp theo ý muốn, tuy nhiên việc phải chủ động ngắt li hợp khi khởi động động cơ hay sang số bị coi là phiền phức đối với một số người sử dụng (họ cho rằng đây là khuyết điểm của loại li hợp này); thường được dùng ở xe chuyên chở, xe thể thao,... như một số loại [xe máy](/wiki/Xe_m%C3%A1y) (Honda Cub 67,...), nhiều loại [xe hơi](/wiki/Xe_h%C6%A1i) (dùng [hộp số thủ công](/w/index.php?title=H%E1%BB%99p_s%E1%BB%91_th%E1%BB%A7_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)), các loại [xe motor](/w/index.php?title=Xe_motor&action=edit&redlink=1), [xe tải](/wiki/Xe_t%E1%BA%A3i),... **Điều khiển tự động:** tự động đóng côn khi trục sơ cấp của li hợp đạt đến một tốc độ quay nhất định nào đó (nói nôm na là ta có thể điều khiển một cách gián tiếp thông qua việc vặn ga); chịu tải thấp nhưng thuận tiện trong việc khởi động động cơ hay sang số; thường được dùng ở xe có tải trọng thấp, xe dành cho người mới tập lái như một số loại [xe máy](/wiki/Xe_m%C3%A1y) (Honda Cub 50,...), một số loại [xe hơi](/wiki/Xe_h%C6%A1i) (dùng [hộp số tự động](/w/index.php?title=H%E1%BB%99p_s%E1%BB%91_t%E1%BB%B1_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1)),...
### Theo cách truyền moment xoắn (moment quay) từ
[trục khuỷu](/wiki/Tr%E1%BB%A5c_khu%E1%BB%B7u) của [động cơ](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1) đến hệ thống truyền lực[ [sửa](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&action=edit§ion=5)] [Li hợp ma sát](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p_ma_s%C3%A1t&action=edit&redlink=1), [li hợp thuỷ lực](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p_thu%E1%BB%B7_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1), [li hợp nam châm điện](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p_nam_ch%C3%A2m_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) và [li hợp liên hợp](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p_li%C3%AAn_h%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1).
### Theo số lượng li hợp (đối với hệ thống truyền lực trên xe)[
[sửa](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&action=edit§ion=6)] ** thường được đặt trước Li hợp đơn:** [hộp số](/w/index.php?title=H%E1%BB%99p_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1), tức là đặt giữa [động cơ](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1)và hộp số để nhận moment từ [trục khuỷu](/wiki/Tr%E1%BB%A5c_khu%E1%BB%B7u)của động cơ tại [bánh đà](/wiki/B%C3%A1nh_%C4%91%C3%A0)và truyền moment cho trục sơ cấp của hộp số. ** giúp hộp số ăn khớp mượt hơn và truyền được moment lớn hơn. Li hợp kép:**
## Hiện nay[
[sửa](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p&action=edit§ion=7)]
Trên
[ô tô](/wiki/%C3%94_t%C3%B4), [li hợp ma sát](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p_ma_s%C3%A1t&action=edit&redlink=1) là loại được sử dụng nhiều nhất. [Li hợp thuỷ lực](/w/index.php?title=Li_h%E1%BB%A3p_thu%E1%BB%B7_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) cũng đang được phát triển vì nó có ưu điểm căn bản là giảm được [tải trọng](/w/index.php?title=T%E1%BA%A3i_tr%E1%BB%8Dng&action=edit&redlink=1) va đập lên hệ thống truyền lực (thường được sử dụng ở xe dùng [hộp số tự động](/w/index.php?title=H%E1%BB%99p_s%E1%BB%91_t%E1%BB%B1_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1)).
|
|![]()

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Magnolia dealbata
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Magnolia dealbata là một loài thực vật thuộc họ Magnoliaceae. Đây là loài đặc hữu của Mexico.
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- World Conservation Monitoring Centre 1998. Magnolia cylindrica. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Magnolia dealbata tại Wikimedia Commons

markdown:
# Magnolia dealbata
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Magnolia dealbata
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Angiospermae) [Magnoliids](/wiki/Ph%C3%A2n_l%E1%BB%9Bp_M%E1%BB%99c_lan) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Magnoliales](/wiki/B%E1%BB%99_M%E1%BB%99c_lan) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Magnoliaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_M%E1%BB%99c_lan) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Magnolia](/wiki/Magnolia) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **M. dealbata** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Magnolia dealbata* [Zucc.](/w/index.php?title=Joseph_Gerhard_Zuccarini&action=edit&redlink=1) * là một loài Magnolia dealbata* [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)thuộc họ [Magnoliaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_M%E1%BB%99c_lan). Đây là loài [đặc hữu](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_h%E1%BB%AFu)của [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico).
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Magnolia_dealbata&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Magnolia_dealbata&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Magnolia_dealbata&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Magnolia_dealbata&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Magnolia_dealbata&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Magnolia_dealbata&action=edit§ion=3)]
- World Conservation Monitoring Centre 1998.
[.](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/32424/all) *Magnolia cylindrica* [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Magnolia_dealbata&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Magnolia_dealbata&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[Magnolia dealbata](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Magnolia_dealbata) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Neotoma bunkeri
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Neotoma bunkeri là một loài động vật có vú trong họ Cricetidae, bộ Gặm nhấm. Loài này được Burt mô tả năm 1932.[2]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Álvarez-Castañeda, S.T., Castro-Arellano, I. & Lacher, T. (2008). Neotoma bunkeri. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2008. Truy cập ngày 6 January 2009.
- ^ a ă Wilson, Don E.; Reeder, DeeAnn M. biên tập (2005). “Neotoma bunkeri”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.

markdown:
*Neotoma bunkeri*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Neotoma bunkeri
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Rodentia](/wiki/B%E1%BB%99_G%E1%BA%B7m_nh%E1%BA%A5m) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cricetidae](/wiki/Cricetidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Neotoma](/wiki/Neotoma) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **N. bunkeri** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Neotoma bunkeri* [Burt](/w/index.php?title=Charles_E._Burt&action=edit&redlink=1), 1932 [[2]](#cite_note-msw3-2) * là một loài Neotoma bunkeri* [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)trong họ [Cricetidae](/wiki/Cricetidae), [bộ Gặm nhấm](/wiki/B%E1%BB%99_G%E1%BA%B7m_nh%E1%BA%A5m). Loài này được Burt mô tả năm 1932. [[2]](#cite_note-msw3-2)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Neotoma_bunkeri&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Neotoma_bunkeri&action=edit§ion=1)] **Álvarez-Castañeda, S.T., Castro-Arellano, I. & Lacher, T. (2008).** [^](#cite_ref-1) [.](http://www.iucnredlist.org/details/14577) *Neotoma bunkeri* *2008*. [IUCN Red List of Threatened Species](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F) [IUCN](/wiki/IUCN)2008. Truy cập ngày 6 January 2009.
- ^
**a** [Wilson, Don E.; Reeder, DeeAnn M. biên tập (2005).](#cite_ref-msw3_2-1) **ă** [“](http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=13000408). *Neotoma bunkeri*” *Mammal Species of the World*. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494).

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Niederzissen
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Niederzissen là một đô thị thuộc huyện Ahrweiler, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Niederzissen có diện tích 11,95 kilômét vuông, dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 2733 người.
Niederzissen là một đô thị thuộc huyện Ahrweiler, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Niederzissen có diện tích 11,95 kilômét vuông, dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 2733 người.

markdown:
# Niederzissen
|
|Niederzissen
|
|Huy hiệu |
|Vị trí
|
|Hành chính
|
|[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Rheinland-Pfalz](/wiki/Rheinland-Pfalz) [Huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Ahrweiler](/wiki/Ahrweiler) [Verbandsgemeinde](/w/index.php?title=Verbandsgemeinde&action=edit&redlink=1) **Xã** [Thị trưởng](/wiki/Burgomaster) [CDU](/wiki/Li%C3%AAn_minh_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%C6%A1_%C4%91%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c)) **Số liệu thống kê cơ bản** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(31/12/2006)* [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Các thông tin khác** [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Trung_%C3%82u)/ [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_H%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)/ [+2](/wiki/UTC%2B2)) [Biển số xe](/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Mã bưu chính](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mã vùng](/w/index.php?title=M%C3%A3_v%C3%B9ng_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Website](/wiki/Website) [www.niederzissen.de](http://www.niederzissen.de/) **Niederzissen** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) thuộc [huyện Ahrweiler](/wiki/Ahrweiler), [bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Rheinland-Pfalz](/wiki/Rheinland-Pfalz), phía tây nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). Đô thị Niederzissen có [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 11,95 [kilômét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2006](/wiki/2006) là 2733 người.
|
|
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Niederzissen&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niederzissen&action=edit§ion=1)]
|
|![]()

X-Cache: cp1055 hit (1), cp1052 frontend miss (0)


text:
Quận Polk, Minnesota
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Quận Polk là một quận thuộc tiểu bang Minnesota, Hoa Kỳ. Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số người. Quận lỵ đóng ở.
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

markdown:
# Quận Polk, Minnesota
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Quận Polk** là một [quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Minnesota](/wiki/Minnesota), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của [Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3) năm 2000, quận có dân số người. Quận lỵ đóng ở.
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Polk,_Minnesota&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Polk,_Minnesota&action=edit§ion=1)]
Theo
[Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3), quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Sân bay Barcelona–El Prat
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Sân bay Barcelona)
Sân bay Barcelona (Mã IATA: BCN, mã ICAO: LEBL), thường được gọi là sân bay El Prat, là một sân bay có cự ly 12 km về phía tây nam Barcelona, Catalonia, Tây Ban Nha, nằm trong đô thị El Prat de Llobregat, Viladecans và Sant Boi. Đây là sân bay lớn thứ hai ở Tây Ban Nha sau Sân bay Barajas Madrid và lớn nhất ở Catalonia. Đây là trung tâm chính của Spanair và Vueling và địa bàn tập trung cho các hãng hàng không Air Europa và Iberia. Sân bay này chủ yếu phục vụ khách nội địa, các tuyến bay châu Âu và Bắc Phi, cũng có các chuyến bay đến Đông Nam Á, Mỹ Latinh và Bắc Mỹ.
Hãng hàng không và tuyến bay[sửa | sửa mã nguồn]
^1 : Các chuyến bay của Singapore Airlines dừng ở sân bay Milan-Malpensa, nhưng Singapore Airlines không có quyền vận chuyển hành khách giữa Milan-Malpensa và Barcelona.

markdown:
# Sân bay Barcelona–El Prat
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ
[Sân bay Barcelona](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Barcelona&redirect=no))
|Sân bay Barcelona|
|Aeroport de Barcelona
|
Aeropuerto de Barcelona
|
|![]()
|
|BCN [Mã ICAO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_D%C3%A2n_d%E1%BB%A5ng_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) **LEBL** [Barcelona](/wiki/Barcelona), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [m](/wiki/M%C3%A9t)(14 [ft](/wiki/Foot)) [41°17′49″B 002°04′42″Đ / 41,29694°B 2,07833°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=S%C3%A2n_bay_Barcelona%E2%80%93El_Prat¶ms=41_17_49_N_002_04_42_E_type:airport_region:ES-B) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [41°17′49″B 002°04′42″Đ / 41,29694°B 2,07833°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=S%C3%A2n_bay_Barcelona%E2%80%93El_Prat¶ms=41_17_49_N_002_04_42_E_type:airport_region:ES-B)
|Hướng||Chiều dài||Bề mặt|
|
|[ft](/wiki/Foot) [Bê tông Asphalt](/wiki/B%C3%AA_t%C3%B4ng_Asphalt) [Aena](/w/index.php?title=Aena&action=edit&redlink=1) [www.aena.es](http://www.aena.es/csee/Satellite?pagename=subHome&Language=EN_GB&c=Page&SiteName=BCN&cid=1045569607459) [6.5%](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Green_Arrow_Up_Darker.svg) ![ Green Arrow Up Darker.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Green_Arrow_Up_Darker.svg/10px-Green_Arrow_Up_Darker.svg.png)
![ Green Arrow Up Darker.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Green_Arrow_Up_Darker.svg/10px-Green_Arrow_Up_Darker.svg.png)
[0.4%](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Red_Arrow_Down.svg) ![ Red Arrow Down.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Red_Arrow_Down.svg/10px-Red_Arrow_Down.svg.png)
![ Red Arrow Down.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Red_Arrow_Down.svg/10px-Red_Arrow_Down.svg.png)
**Sân bay Barcelona** (Mã [IATA](/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_V%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i_H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF): BCN, mã [ICAO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_D%C3%A2n_d%E1%BB%A5ng_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF): LEBL), thường được gọi là sân bay El Prat, là một sân bay có cự ly 12 km về phía tây nam [Barcelona](/wiki/Barcelona), [Catalonia](/wiki/Catalunya), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), nằm trong đô thị [El Prat de Llobregat](/w/index.php?title=El_Prat_de_Llobregat&action=edit&redlink=1), [Viladecans](/w/index.php?title=Viladecans&action=edit&redlink=1) và [Sant Boi](/w/index.php?title=Sant_Boi&action=edit&redlink=1). Đây là sân bay lớn thứ hai ở Tây Ban Nha sau [Sân bay Barajas Madrid](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Barajas_Madrid&action=edit&redlink=1) và lớn nhất ở Catalonia. Đây là trung tâm chính của Spanair và Vueling và địa bàn tập trung cho các hãng hàng không [Air Europa](/wiki/Air_Europa) và Iberia. Sân bay này chủ yếu phục vụ khách nội địa, các tuyến bay châu Âu và Bắc Phi, cũng có các chuyến bay đến Đông Nam Á, Mỹ Latinh và Bắc Mỹ.
## Hãng hàng không và tuyến bay[
[sửa](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Barcelona%E2%80%93El_Prat&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Barcelona%E2%80%93El_Prat&action=edit§ion=1)]
|Hãng hàng không||Điểm đến||Terminal/
|
Concourse
|
|**Theo mùa:**Ljubljana [Aegean Airlines](/wiki/Aegean_Airlines) [Aer Lingus](/wiki/Aer_Lingus) **Seasonal:**Belfast-International, Cork [Aeroflot](/wiki/Aeroflot) [Aerolíneas Argentinas](/wiki/Aerol%C3%ADneas_Argentinas) [Aeroméxico](/wiki/Aerom%C3%A9xico) [Air Algérie](/wiki/Air_Alg%C3%A9rie) [Air Arabia Maroc](/w/index.php?title=Air_Arabia_Maroc&action=edit&redlink=1) [AirBaltic](/wiki/AirBaltic) [Air Berlin](/wiki/Air_Berlin) [Air Canada](/wiki/Air_Canada) **Theo mùa:**Montréal-Trudeau, Toronto-Pearson [[1]](#cite_note-1) [Air Europa](/wiki/Air_Europa) [Air France](/wiki/Air_France)
cung ứng bởi
[Brit Air](/wiki/Brit_Air)
cung ứng bởi
[Régional](/w/index.php?title=R%C3%A9gional_Compagnie_A%C3%A9rienne_Europ%C3%A9enne&action=edit&redlink=1) [Air Transat](/w/index.php?title=Air_Transat&action=edit&redlink=1) [Air Vallée](/wiki/Air_Vall%C3%A9e) [Alitalia](/wiki/Alitalia) [American Airlines](/wiki/American_Airlines) [Armavia](/w/index.php?title=Armavia&action=edit&redlink=1) **Theo mùa**: Yerevan [Astra Airlines](/w/index.php?title=Astra_Airlines&action=edit&redlink=1) **Thuê chuyến**: Thessaloniki [Arkefly](/wiki/Arkefly) [Arkia Israel Airlines](/wiki/Arkia_Israel_Airlines) [Austrian Airlines](/wiki/Austrian_Airlines)
cung ứng bởi
[Lauda Air](/wiki/Lauda_Air) **Theo mùa:**Vienna [Avianca](/wiki/Avianca) [Belle Air](/wiki/Belle_Air) [Blue Air](/w/index.php?title=Blue_Air&action=edit&redlink=1) [Bmibaby](/w/index.php?title=Bmibaby&action=edit&redlink=1) **Theo mùa:**East Midlands [British Airways](/wiki/British_Airways)
operated by
[BA CityFlyer](/w/index.php?title=BA_CityFlyer&action=edit&redlink=1) [Brussels Airlines](/wiki/Brussels_Airlines) [Cimber Sterling](/w/index.php?title=Cimber_Sterling&action=edit&redlink=1) [City Airline](/w/index.php?title=City_Airline&action=edit&redlink=1) [Continental Airlines](/w/index.php?title=Continental_Airlines&action=edit&redlink=1) [Croatia Airlines](/wiki/Croatia_Airlines) **theo mùa**: Zagreb [Czech Airlines](/wiki/Czech_Airlines) [Delta Air Lines](/wiki/Delta_Air_Lines) [EasyJet](/wiki/EasyJet) [EasyJet Switzerland](/w/index.php?title=EasyJet_Switzerland&action=edit&redlink=1) [El Al](/wiki/El_Al) [Estonian Air](/wiki/Estonian_Air) **Seasonal:**Tallinn [Finnair](/wiki/Finnair) [Germanwings](/wiki/Germanwings) [Iberia](/wiki/Iberia_Airlines) [[2]](#cite_note-2)
operated by
[Air Nostrum](/w/index.php?title=Air_Nostrum&action=edit&redlink=1) [Iberworld](/w/index.php?title=Iberworld&action=edit&redlink=1) **Seasonal:**Cancun, Punta Cana [Icelandair](/wiki/Icelandair) **Seasonal:**Reykjavik-Keflavík [Iceland Express](/wiki/Iceland_Express) **Seasonal:**Reykjavik-Keflavík [Jet2.com](/w/index.php?title=Jet2.com&action=edit&redlink=1) [Jet4You](/w/index.php?title=Jet4You&action=edit&redlink=1) [KLM](/wiki/KLM) [Kogalymavia](/w/index.php?title=Kogalymavia&action=edit&redlink=1) **Seasonal:**Moscow-Domodedovo [LOT Polish Airlines](/wiki/LOT_Polish_Airlines) [Lufthansa](/wiki/Lufthansa) [Lufthansa Regional](/wiki/Lufthansa_Regional)
operated by
[Eurowings](/wiki/Eurowings)
operated by
[Lufthansa CityLine](/wiki/Lufthansa_CityLine) [Luxair](/wiki/Luxair) [Malév Hungarian Airlines](/wiki/Mal%C3%A9v_Hungarian_Airlines) [Meridiana Fly](/w/index.php?title=Meridiana_Fly&action=edit&redlink=1) [Monarch](/w/index.php?title=Monarch_Airlines&action=edit&redlink=1) [Niki](/w/index.php?title=Niki_(airline)&action=edit&redlink=1) [Nordwind Airlines](/wiki/Nordwind_Airlines) **Seasonal:**Novosibirsk [Norwegian Air Shuttle](/wiki/Norwegian_Air_Shuttle) [Onur Air](/w/index.php?title=Onur_Air&action=edit&redlink=1) [Pakistan International Airlines](/wiki/Pakistan_International_Airlines) [Pegasus Airlines](/wiki/Pegasus_Airlines) [Qatar Airways](/wiki/Qatar_Airways) [Rossiya](/w/index.php?title=Rossiya_(airline)&action=edit&redlink=1) **Seasonal**: St Petersburg [Royal Air Maroc](/w/index.php?title=Royal_Air_Maroc&action=edit&redlink=1) [Royal Jordanian](/wiki/Royal_Jordanian) [Ryanair](/wiki/Ryanair) [Scandinavian Airlines](/wiki/Scandinavian_Airlines_System) [Singapore Airlines](/wiki/Singapore_Airlines) [1](#endnote_1) [Sky Work Airlines](/w/index.php?title=Sky_Work_Airlines&action=edit&redlink=1) [Spanair](/wiki/Spanair) **Seasonal**: Dubrovnik, Fuerteventura, Lanzarote, Malta, Nice, Zagreb [Swiss International Air Lines](/wiki/Swiss_International_Air_Lines)
operated by
[Swiss European Air Lines](/w/index.php?title=Swiss_European_Air_Lines&action=edit&redlink=1) [TAP Portugal](/wiki/TAP_Portugal)
operated by
[Portugália](/w/index.php?title=Portug%C3%A1lia&action=edit&redlink=1) [TAROM](/w/index.php?title=TAROM&action=edit&redlink=1) [Tatarstan Airlines](/wiki/Tatarstan_Airlines) **Seasonal:**Moscow-Domodedovo [Transaero Airlines](/wiki/Transaero_Airlines) **Seasonal:**St. Petersburg [Transavia](/w/index.php?title=Transavia.com&action=edit&redlink=1) [Tunisair](/wiki/Tunisair) [Turkish Airlines](/wiki/Turkish_Airlines) [Ukraine International Airlines](/wiki/Ukraine_International_Airlines) [Ural Airlines](/wiki/Ural_Airlines) [US Airways](/wiki/US_Airways) **Seasonal:**Philadelphia [VIM Airlines](/w/index.php?title=VIM_Airlines&action=edit&redlink=1) [Vueling Airlines](/w/index.php?title=Vueling_Airlines&action=edit&redlink=1) **Seasonal:**Budapest, Dubrovnik, Heraklion [starts 25 June], Mykonos [starts 23 June], Tel Aviv, Tenerife-South, Verona [Wind Jet](/w/index.php?title=Wind_Jet&action=edit&redlink=1) **Seasonal:**Catania, Palermo [Wizz Air](/w/index.php?title=Wizz_Air&action=edit&redlink=1) **Seasonal:**Gdańsk ** : Các chuyến bay của Singapore Airlines dừng ở sân bay Milan-Malpensa, nhưng Singapore Airlines không có quyền vận chuyển hành khách giữa Milan-Malpensa và Barcelona. ^1**
### Hãng vận chuyển hàng hóa[
[sửa](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Barcelona%E2%80%93El_Prat&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Barcelona%E2%80%93El_Prat&action=edit§ion=2)]
|Hãng hàng không||Điểm đến|
|
|

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1068 frontend miss (0)