text:
Hãn quốc Sát Hợp Đài
Hãn quốc Sát Hợp Đài hay Sát Hợp Đài hãn quốc (tiếng Mông Cổ: Tsagadai Khan Uls/Цагадайн улс) là một hãn quốc Turk-Mông Cổ[2] bao gồm các phần lãnh thổ do Sát Hợp Đài cùng những hậu duệ quản lý, ông là người con trai thứ hai của Thành Cát Tư Hãn. Ban đầu hãn quốc được coi là một phần của đế quốc Mông Cổ, nhưng về sau hoàn toàn độc lập.
Vào thời đỉnh cao cuối thế kỷ 13, hãn quốc có lãnh thổ trải dài từ Amu Darya ở phía nam biển Aral đến dãy núi Altai ở biên giới Mông Cổ-Trung Quốc ngày nay.[3]
Hãn quốc tồn tại từ thập niên 1220 cho đến cuối thế kỷ 17, mặc dù phần phía tây của hãn quốc đã rơi vào tay Tamerlane từ thập niên 1360. Phần phía đông vẫn nằm dưới quyền cai trị của các hãn của hãn quốc Sát Hợp Đài, họ đôi khi liên minh nhưng cũng có khi chiến đấu với triều Timur. Cuối cùng, vào thế kỷ 17, phần lãnh thổ còn lại của hãn quốc Sát Hợp Đài rơi vào tay chế độ thần quyền của Apaq Khoja (A Phách Khắc Hòa Trác) và các hậu duệ của ông ta, các Khoja (hòa trác), những người liên tục cai trị Đông Turkestan dưới thời hãn quốc Dzungar và Mãn Châu.
Mục lục
Thành lập[sửa | sửa mã nguồn]
Đế quốc của Thành Cát Tư Hãn do người con trai thứ ba của ông là Oa Khoát Đài (Ögedei) thừa kế, Đại Hãn kiểm soát vùng đất phía đông hồ Balkhash xa đến Mông Cổ. Đà Lôi (Tolui), người con trai út, đang nắm giữ vùng đất trung tâm, tức phía bắc Mông Cổ. Sát Hợp Đài, người con trai thứ hai, được nhận Transoxania nằm giữa các sông Amu Darya và Syr Darya tại Uzbekistan ngày nay, và khu vực quanh Kashgar. Ông lập đô tại Almalik (A Lực Ma Lý) gần Kulja (Y Ninh) ở tây bắc Trung Quốc ngày nay.[4] Ngoài các vấn đế về dòng dõi, kế thừa, đế quốc Mông Cổ còn bị đe dọa bởi sự phân chia về văn hóa và dân tộc giữa người Mông Cổ và các thần dân người Turk theo Hồi giáo.
Oa Khoát Đài chết trước khi thực hiện tham vọng chinh phục toàn bộ Trung Quốc và quá trình quá độ đã không ổn định với con trai của ông là Quý Do (Güyük), vợ của Oa Khoát Đài là Chiêu Từ Hoàng hậu Thoát Liệt Ca Na (Töregene) đã nhiếp chính 5 năm sau khi Oa Khoát Đài chết. Việc chuyển giao được thông qua bằng một kurultai, là một buổi lễ hợp lệ, nhưng không có sự hiện diện của Bạt Đô (Batu), vị hãn có khuynh hướng độc lập của Kim Trướng hãn quốc.[5] Sau khi Quý Do mất, Bạt Đô cử Biệt Nhi Ca (Berke), người này đã cùng góa phụ của Đà Lôi là Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni (Sorghaghtani Beki) thao túng, và trong kurultai sau (1253), các hậu duệ của Oa Khoát Đài đã bị Mông Kha (Möngke) qua mặt, người này là con trai của Đà Lôi và được cho là có thiện chí với Cảnh giáo.[6] Vùng đất dành cho con cháu Oa Khoát Đài bị chia cắt, chỉ những thành viên nào không ngay lập tức chống đối được ban cho các thái ấp nhỏ.
Sau cái chết của Sát Hợp Đài[sửa | sửa mã nguồn]
Sát Hợp Đài qua đời năm 1242, một thời gian ngắn sau khi em trai Oa Khoát Đài mất. Trong gần hai mươi năm sau đó, hãn quốc Sát Hợp Đài là một quốc gia lệ thuộc triều đình trung ương Mông Cổ, thế lực này có thể phế truất và bổ nhiệm các hãn theo ý họ. Các thành phố tại Transoxiana trong khi nằm trong biên giới của hãn quốc này nhưng lại do các quan lại chịu trách nhiệm trực tiếp với Đại Hãn cai quản.[7]
Việc lệ thuộc vào triều đình trung ương đã kết thúc trong thời gian cai trị của cháu nội Sát Hợp Đài là A Lỗ Hốt (Alghu, 1260–1266), ông đã lợi dụng cuộc nội chiến giữa Hốt Tất Liệt (Khubilai) và A Lý Bất Ca (Ariq Boke) để nổi dậy chống lại A Lý Bất Ca, chiếm được thêm các lãnh thổ mới và giành được lòng trung thành của các quan chức của Đại Hãn tại Transoxiana.[8] Hầu hết thành viên nhánh Sát Hợp Đài ban đầu ủng hộ Hốt Tất Liệt nhưng đến năm 1269 họ đã gia nhập lực lượng cùng Oa Khoát Đài hãn quốc.[9]
Người thừa kế cuối cùng của A Lỗ Hốt là Bát Lạt (Baraq, 1266–1271), ông đã trục xuất quan lại cai trị khu vực Tân Cương của Hốt Tất Liệt, nhanh chóng vướng vào cuộc xung đột với hãn Hải Đô (Kaidu) của nhánh Oa Khoát Đài, người này nhận được sự trợ giúp của Kim Trướng Hãn Quốc và tấn công nhánh Sát Hợp Đài.[10]
Bát Lạt nhanh chóng bị giam hãm tại Transoxiana và buộc phải trở thành chư hầu của Hải Đô.[11] Đồng thời, ông đang có xung đột với A Bát Cáp (Abaqa), hãn của Y Nhi hãn quốc tại Ba Tư. Bát Lạt tấn công trước, nhưng bị quân Y Nhi hãn quốc đánh bại và phải rút lui đến Transoxiana, nơi ông mất không lâu sau đó.[12]
Một vài hãn nhánh Sát Hợp Đài sau đó được Hải Đô chỉ định,[13] còn ông ta vẫn duy trì ảnh hưởng lên hãn quốc này cho đến khi qua đời. Ông cuối cùng đã tìm thấy một hãn phù hợp, một con trai của Bát Lạt tên là Đô Oa (Duwa, 1282–1307), người này đã tham gia vào các cuộc chiến của Hải Đô với Hốt Tất Liệt và các hậu duệ cai trị nhà Nguyên.[14] Cả hai vị quân chủ này đều tích cực chống lại Y Nhi hãn quốc.[15] Sau cái chết của Hải Đô vào năm 1301, Đô Oa từ bỏ lòng trung thành với người kế vị của nhánh Oa Khoát Đài. Ông kiến lập hòa bình và nộp triều cống cho nhà Nguyên. Vào thời điểm ông mất, Sát Hợp Đài hãn quốc là một nhà nước hầu như độc lập.[16]
Kết thúc cai trị Transoxiana[sửa | sửa mã nguồn]
Đô Oa có nhiều con trai, nhiều người trong số đó đã tự xưng hãn. Trong số đó có Khiếp Biệt (Kebek; 1309, 1318–1326), người đã cho chuẩn hóa việc đúc tiền và lựa chọn kinh đô cố định (tại Qarshi), và Tarmashirin (1326–1334), người đã cải sang Hồi giáo và đột kích Vương quốc Hồi giáo Delhi tại Ấn Độ. Trung tâm của hãn quốc được chuyển về khu vực phía tây, tức Transoxiana. Tuy nhiên, Đáp Nhi Ma Thất Lý (Tarmashirin) đã bị hạ bệ sau một cuộc nổi dậy của các bộ lạc ở các tỉnh phía đông và hãn quốc ngày càng trở nên không ổn định trong những năm sau đó. Năm 1346, một tù trưởng bộ tộc tên là Qazaghan đã giết chết hãn của Sát Hợp Đài hãn quốc là Hợp Tán (Qazan) trong một cuộc nổi dậy.[17]
Cái chết của Hợp Tán đã đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ nhánh Sát Hợp Đài cai trị trên thực tế Transoxiana. Quyền quản lý các khu vực rơi vào tay các bộ lạc bản địa (chủ yếu là người Turk và người Turk-Mông Cổ) và có các mối liên minh lỏng lẻo với nhau. Để hợp pháp hóa quyền cai trị của mình, họ vẫn duy trì một thành viên là hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn trên ngai vàng, song vị trí này chỉ là bù nhìn.[18] Lợi dụng việc này, Trát Ni Biệt (Janibeg) của Kim Trướng hãn quốc đã đòi hỏi quyền thống trị của nhánh Truật Xích đối với Sát Hợp Đài hãn quốc, cố gắng thống nhất ba hãn quốc của đế quốc Mông Cổ. Nhưng nhánh Truật Xích đã để mất Azerbaijan vào tay triều Jalayir (Trát Lạt Diệc Nhi) và nhánh Sát Hợp Đài đã trục xuất các quan lại của Trát Ni Biệt sau khi ông này qua đời vào năm 1357.[19]
Nỗ lực nghiêm túc duy nhất để khôi phục lại quyền thống trị của nhánh Sát Hợp Đài tại Transoxiana đến từ Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi (Tughlugh Timur), người đã hai lần xâm lược Transoxiana và cố gắng vô hiệu hóa sức mạnh của các bộ lạc. Tuy vậy, ông đã không thành công và qua đời ngay sau đó. Khi đội quân của ông rời khỏi khu vực, tranh chấp quyền kiểm soát Transoxiana đã diễn ra giữa hai thủ lĩnh bộ lạc, Amir Husayn (cháu nội của Qazaghan) và Timur hay Tamerlane. Timur cuối cùng đã đánh bại Amir Husayn và nắm quyền kiểm soát Transoxiana (1369–1405).
Giống như những người tiền nhiệm của mình, Timur duy trì một hãn bù nhìn trên ngai vàng để hợp pháp hóa quyền cai trị của ông, nhưng các hãn do ông lập ra đều là thành viên của nhánh Oa Khoát Đài chứ không phải từ nhánh Sát Hợp Đài.[20] Trên ba thập kỷ, Timur sử dụng các vùng đất của Sát Hợp Đài hãn quốc làm căn cứ cho các cuộc chinh phục, như Herat tại Afghanistan, Shiraz tại Ba Tư, Baghdad tại Iraq và Damas tại Syria. Sau khi đánh bại đế quốc Ottoman tại Angora, Timur mất vào năm 1405 khi đang hành quân trên đất Trung Quốc ngày nay. Sau khi ông chết, các hậu duệ của ông, tức nhánh Timur, được ghi chép là cũng có các hãn bù nhìn của họ cho đến giữa thế kỷ 15. Tuy nhiên, di sản của Sát Hợp Đài vẫn còn; các đội quân của Timur được gọi là quân Sát Hợp Đài,[21] và ngôn ngữ văn chương được sử dụng tại đế quốc Timur và đế quốc Moghul láng giềng ở phía đông được gọi là Turk-Sát Hợp Đài.[22]
Tiếp tục cai trị Đông Turkestan[sửa | sửa mã nguồn]
Bắt đầu từ giữa thế kỷ 14, một hãn quốc mới dưới hình thức liên minh bộ lạc du mục do một thành viên của gia tộc Sát Hợp Đài lãnh đạo đã hình thành ở khu vực sông Y Lê. Do đó, nó được coi là một sự tiếp nối của Sát Hợp Đài hãn quốc, song cũng được gọi là Hãn quốc Moghul,[23] do cư dân của các bộ lạc đều có nguồn gốc được coi là "Moghul" (tức Mông Cổ) thuần chủng, trái ngược với cư dân chủ yếu là Turk hay Mông Cổ bị Turk hóa tại Transoxiana.[24]
Các khu cực phía đông của Sát Hợp Đài hãn quốc vào đầu thế kỷ 14 là nơi sinh sống của một số bộ lạc du mục Mông Cổ. Các bộ lạc này phẫn nộ trước việc Đáp Nhi Ma Thất Lý cải sang Hồi giáo và di chuyển nơi ở của hãn đến Transoxiana. Họ đứng đằng sau cuộc nổi loạn kết thúc với cái chết của ông. Một trong số các hãn kế vị Đáp Nhi Ma Thất Lý là Sưởng Thất (Changshi) ông có thiện ý với vùng phía đông và có tư tưởng chống Hồi giáo.[25]
Vào thập niên 1340, một loạt cuộc tranh đấu đã nổ ra để tranh giành vị trí cai quản Transoxiana, các thành viên của nhánh Sát Hợp Đài đã ít quan tâm đến khu vực phía đông. Kết quả là các bộ lạc miền đông hầu như độc lập. Mạnh nhất trong các bộ lạc là người Dughlat, kiểm soát vùng lãnh thổ rộng lớn tại Moghulistan và phía tây lòng chảo Tarim. Năm 1347, người Dughlat quyết định phong một hãn riêng cho mình, và đưa Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi (Tughlugh Timur), cũng thuộc nhánh Sát Hợp Đài, lên ngôi.[26]
Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi (1347–1363) do đó là người đứng đầu của một liên minh bộ lạc, quản lý bồn địa Tarim và Moghulistan (được đặt tên theo người Moghul). Thời cai trị của ông cùng giai đoạn với hàng loạt các hãn bù nhìn cai trị ở Transoxiana, nghĩa là có hai hãn của nhánh Sát Hợp Đài: một ở phía tây, trung tâm tại Transoxiana, và một ở phía đông, trung tâm tại Moghulistan. Tuy nhiên, không giống như các hãn ở phía tây, Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi là một lãnh đạo mạnh mẽ, ông đã cải sang Hồi giáo vào năm 1354 và đã tìm cách để làm giảm sức mạnh của người Dughlat.[27] Năm 1360, ông đã tận dụng một rối loạn tại Transoxiana và tuyên bố mình là hậu duệ hợp pháp của Sát Hợp Đài[28] để xâm chiếm và kiểm soát khu vực, qua đó tái hợp tạm thời hai hãn quốc. Trong lần xâm lược thứ hai vào năm 1361, ông đã bổ nhiệm người con là Dã Lý Nha Tư Hỏa Giá (Ilyas Khoja) làm thủ lĩnh Transoxiana, tuy nhiên, Tughlugh Timur đã không thể giữ được khu vực một cách lâu dài, và người Moghul cuối cùng bị Amir Husayn và Timur trục xuất, hai người này về sau lại chiến đấu với nhau để tranh giành kiểm soát Transoxiana.[29]
Sự cai trị của nhánh Sát Hợp Đài tại Moghulistan tạm thời gián đoạn do cuộc đảo chính của tiểu vương người Dughlat là Qamar ud-Din, có vẻ như người này đã giết chết Dã Lý Nha Tư Hỏa Giá và một số thành viên khác của nhánh. Người Moghul vẫn nghe lời ông ta và luôn xảy ra chiến tranh với Timur, người đã xâm lược Moghulistan vài lần song đã không thể bắt các cư dân tại đây khuất phục.[30] Một thế lực nhánh Sát Hợp Đài được phục hồi vào thập niên 1380, nhưng người Dughlat vẫn giữ một vị trí quan trọng trong khu vực, bốn mươi năm sau đó họ đã lập nên một vài vị hãn theo lựa chọn riêng của mình.[31]
Chu kỳ này bị Oai Tư Hãn (Uwais Khan, 1418–1428) phá vỡ, ông là một người Hồi giáo sùng đạo và thường xuyên có chiến tranh với người Oirat (Tây Mông Cổ, Vệ Lạp Đặc) những người thường di chuyển ở khu vực phía đông hồ Balkash. Ông thường đánh bại và từng hai lần bắt được Dã Tiên (Esen Tayishi) của người Oirat, song đều bảo đảm an toàn và phóng thích. Kế vị Oai Tư Hãn là Dã Tiên Bất Hoa II (Esen Buqa II, 1428–1462), ông thường xuyên tấn công đế quốc Timur ở phía tây. Vào giai đoạn cuối trong thời cai trị, ông tranh chấp với người em trai Vũ Nô Tư Hãn (Yunus Khan, 1462–1487), người đã được đế quốc Timur đưa lên ngôi hãn nhằm chống lại Dã Tiên Bất Hoa. Vũ Nô Tư Hãn đánh bại người Uzbek và duy trì quan hệ tốt đẹp với người Kazakh và đế quốc Timur, song phía tây lòng chảo Tarim rơi vào tay một cuộc khởi nghĩa của người Dughlat. Năm 1484, ông chiếm được Tashkent từ tay đến quốc Timur.[32]
Trong thế kỷ 15, các hãn Moghul ngày càng bị Turk hóa. Vũ Nô Tư Hãn thậm chí còn được nói là có nét mặt của người Tajik thay vì Mông Cổ.[33] Việc Turk hóa này có thể đã không diễn ra một cách rộng rãi đối với toàn bộ dân Moghul,[34] những người đã cải đạo sang Hồi giáo chậm hơn các hãn và các tiểu vương (mặc dù vào giữa thế kỷ 15, người Moghul được coi là có phần lớn theo Hồi giáo[35]). Các hãn cũng đưa vào luật sharia của Hồi giáo bên cạnh luật Yassa (pháp điển Thành Cát Tư Hãn) của người Mông Cổ.[36]
Sau cái chết của Vũ Nô Tư Hãn, lãnh thổ của hãn quốc bị phân chia cho những người con của ông. Tốc Đàn A Khắc Ma (Sultan Ahmad, Ahmad Alaq; 1487–1503), nắm giữ Đông Moghulistan và Uighuristan và đã có một loạt chiến thắng trước người Oirat, đột kích vào lãnh thổ nhà Minh và cố gắng giành lấy phía tây của lòng chảo Tarim từ tay người Dughlat, song ông cuối cùng đã không thành công. Năm 1503, ông đi về phía tây để giúp người anh/em trai là Tốc Đàn Mã Cáp Mộc (Sultan Mahmud/Mahmud Khan, 1487–1508), người cai trị Tashkent và miền tây Moghulistan, chống lại người Uzbek dưới sự chỉ huy của Muhammad Shaybani. Hai anh em đã bị đánh bại và bắt giữ; dù họ được thả song Tashkent đã bị người Uzbek chiếm. Ahmad Khan chết không lâu sau đó và kế vị ông là con trai Tốc Đàn Mãn Tốc Nhi (Sultan Mansur, Mansur Khan, 1503–1545), người đã chiếm Kumul (Cáp Mật), một vùng phiên thuộc của nhà Minh, vào năm 1513. Mahmud Khan đã dành nhiều năm để cố gắng lấy lại quyền lực của mình tại Moghulistan; ông cuối cùng đã từ bỏ và đầu hàng Muhammad Shaybani song đã bị hành quyết.[37]
Anh/em trai của Mansur Khan là Tái Đức (Sultan Said Khan, 1514–1533) đã chinh phục phía tây của lòng chảo Tân Cương từ tay người Dughlat vào năm 1514 và lên ngôi tại Kashgar. Sau đó, hãn quốc Moghul bị phân chia lâu dài, mặc dù Tái Đức là một chư hầu trên danh nghĩa của Mansur Khan tại Turfan (Thổ Lỗ Phồn). Sau khi Tái Đức mất, Lạp Thất Đức (Abdurashid Khan, 1533–1565) lên kế vị, ông bắt đầu thời cai trị của mình bằng việc giết một thành viên của người Dughlat. Một cháu trai của tiểu vương đã chết, Mirza Muhammad Haidar Dughlat chạy đến Đế quốc Mogul tại Ấn Độ và cuối cùng chinh phục Kashmir, Nơi ông viết lịch sử của người Moghul. Abdurrashid Khan cũng đã chiến đấu nhằm giữ Moghulistan, chống lại người Kyrgyz và người Kazakh, nhưng Moghulistan cuối cùng cũng bị mất; sau đó người Moghul bị hạn chế tại lòng chảo Tarim.[38]
Kết thúc[sửa | sửa mã nguồn]
Vào cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17, hãn quốc Moghul tại Kashgar đã trải qua một thời kỳ tản quyền, với một số tiểu hãn quốc nổi lên với các trung tâm tại Kashgar, Yarkant, Aksu và Khotan. Cùng lúc đó, các hãn ngày cảng từ bỏ quyền thế tục cho các khoja, cho đến khi họ có quyền lãnh đạo thực sự đối với Kashgaria. Các khoja bị phân chia thành hai phái: Aq Taghlik và Kara Taghlik. Tình trạng này kéo dài đến thập niên 1670, khi các hãn Moghul dường như đã cố gắng để tái khẳng định quyền lực của mình bằng việc trục xuất lãnh đạo của Aq Taghlik.[39] Aq Taghlik phản ứng bằng cách yêu cầu trợ giúp từ người Dzungar (tức người Oirat); người Dzungar đã xâm chiếm Kashgaria, giam cầm hãn, và thiết lập Aq Taghlik tại Kashgar. Họ cũng đã giúp Aq Taghlik chiến thắng Kara Taghlik tại Yarkand. Một thời gian ngắn sau đó, vương quốc của người Moghul tại Turpan và Hami cũng bị người Dzungar chinh phục.[40] Lòng chảo Tarim rơi vào tay người Dzungar cho đến khi bị nhà Thanh xâm chiếm vào giữa thế kỷ 19.[41]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (tháng 12 năm 2006). “East-West Orientation of Historical Empires” (PDF). Journal of world-systems research 12 (2): 219–229. ISSN 1076–156x Kiểm tra giá trị
|issn=(trợ giúp). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2010.
- ^ Xinjiang: China's Muslim Borderland, S. Frederick Starr, pg. 243
- ^ Xem Barnes, Parekh và Hudson, tr. 87; Barraclough, tr. 127; Historical Maps on File, tr. 2.27; và LACMA để có các suy đoán khác nhau về ranh giới của hãn quốc này.
- ^ Grousset, tr. 253–4
- ^ Grousset, tr. 268–9
- ^ Grousset, tr. 272–5
- ^ Grousset, tr. 328–9
- ^ Biran, tr. 21–2
- ^ Thomas T. Allsen-Culture and Conquest in Mongol Eurasia, tr.24
- ^ Biran, tr. 25
- ^ Biran, tr. 25–6
- ^ Biran, tr. 30–2
- ^ Biran, tr. 33
- ^ Biran, tr. 50–2
- ^ Biran, tr. 59–60
- ^ Biran, tr. 71–6
- ^ Grousset, tr. 341–2
- ^ Manz, tr. 43–4
- ^ Christopher P.Atwood - Encyclopedia of the Mongol Empire and Mongolia, xem: Chagatay Khanate
- ^ Đầu tiên là Suurgatmish (1370-1388), sau đó là Sultan Mahmud (1388-1402). Grousset, tr. 416
- ^ Barthold, "Caghatai-Khan", tr. 814
- ^ Turk-Sát Hợp Đài nay là một ngôn ngữ văn chương đã tuyệt chủng, song tương đối phổ biến tại Trung Á cho đến thời kỳ Xô viết. Karpat, tr. 10. Cả tiếng Uzbek và tiếng Uyghur hiện đại đều có quan hệ gần gũi với nó.
- ^ Kim, tr. 290; n.1 thảo luận về các tên gọi khác nhau của hãn quốc này. Thêm vào đó, triều Timur gọi một cách miệt thị là Moghul Jatah, hay "kẻ vô dụng." Elias, tr. 75
- ^ Roemer, tr.43
- ^ Grousset, tr. 341
- ^ Grousset, tr. 343–4
- ^ Kim, tr. 302–3
- ^ Sau khi hành quyết Shah Temur (1358) các tiểu vương người Turk Transoxiana không bận tâm về việc chọn hãn bù nhìn mới, có nghĩa là không có hãn bù nhìn nào ở phía tây có thể chống đối tính hợp pháp của trong tuyên bố của Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi
- ^ Grousset, tr. 409–11. Để có chi tiết về cuộc chiến giữa Amir Husayn và Timur trong việc giành quyền kiểm soát Transoxiana, xem Manz, Chương 3
- ^ Kim, tr. 306
- ^ Barthold, "Dughlat", tr. 622
- ^ Grousset, tr. 491–5
- ^ Grousset, tr. 495
- ^ Elias, tr. 78
- ^ Muhammad Haidar Mirza, tr. 58
- ^ Muhammad Haidar Mirza, tr. 69–70
- ^ Grousset, tr. 495–7
- ^ Grousset, tr. 499–500
- ^ Grousset, tr. 500–1
- ^ Grousset, tr. 527–8
- ^ Elias, tr. 125–6
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Barnes, Ian, Bhikhu Parekh và Robert Hudson. The History Atlas of Asia. MacMillan, tr 87. Macmillian, 1998. ISBN 0-02-862581-1
- Barraclough, Geoffrey. The Times Atlas of World History. 4th Ed. Hammond World Atlas Corporation, 1993. ISBN 0-7230-0534-6
- Barthold, W. "Caghatai-Khan." The Encyclopedia of Islam, Volume 2. New Ed. Leiden: E. J. Brill, 1965.
- ---. "Dughlat." The Encyclopedia of Islam, Volume 2. New Ed. Leiden: E. J. Brill, 1965.
- Biran, Michal. Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State in Central Asia. Richmond, Great Britain: Curzon Press, 1997. ISBN 0-7007-0631-3
- "The Chagatai Khanate". The Islamic World to 1600. 1998. The Applied History Research Group, University of Calgary. Truy cập ngày 19 tháng 5 năm 2005.
- Elias, N. Commentary. The Tarikh-i-Rashidi (A History of the Moghuls of Central Asia). By Mirza Muhammad Haidar. Translated by Edward Denison Ross, edited by N. Elias. London, 1895.
- Grousset, René. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Trans. Naomi Walford. New Jersey: Rutgers, 1970. ISBN 0-8135-1304-9
- Karpat, Kemal H. "The Ottoman Rule in Europe From the Perspective of 1994." Turkey Between East and West. Ed. Vojtech Mastny and R. Craig Nation. Boulder, CO: Westview Press, 1996. ISBN 0-8133-2420-3
- Kim, Hodong. "The Early History of the Moghul Nomads: The Legacy of the Chaghatai Khanate." The Mongol Empire and Its Legacy. Ed. Reuven Amitai-Preiss and David Morgan. Leiden: Brill, 1998. ISBN 90-04-11048-8
- Manz, Beatrice Forbes. The Rise and Rule of Tamberlane. Cambridge University Press: Cambridge, 1989. ISBN 0-521-63384-2
- "Map of the Mongol Empire". LACMA.org. 2003. Los Angeles County Museum of Art. Truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2008.
- Mirza Muhammad Haidar. The Tarikh-i-Rashidi (A History of the Moghuls of Central Asia). Translated by Edward Denison Ross, edited by N.Elias. London, 1895.
- "Mongol Invasions of Russia, 12th-13th Centuries". Map. Historical Maps on File: Ringbound. 2nd Ed. Facts on File, 2002. ISBN 0-8160-4600-X
- Roemer, H. R. "Timur in Iran." The Cambridge History of Iran, Volume 6: The Timurid and Safavid Periods. Ed. Peter Jackson and Lawrence Lockhart. London: Cambridge University Press, 1986. ISBN 0-521-20094-6

markdown:
# Hãn quốc Sát Hợp Đài
|
|
Ngôn ngữ |Bán-
|| - 1225–1242
|| - 1388–1402
|| - 1681–1687
|Thời đại lịch sử | - Phần thừa kế của
||1225
|| - Cái chết của Sát Hợp Đài
||1242
|| - Thành lập
||1347
|| - Transoxiana bị
||1370
|| - Các lãnh thổ còn lại rơi vào tay
||1687
|| - ước tính 1310.
||1.000.000
|| - ước tính 1350.
||3.500.000
|**Hãn quốc Sát Hợp Đài** hay **Sát Hợp Đài hãn quốc** ( [tiếng Mông Cổ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95): Tsagadai Khan Uls/Цагадайн улс) là một [hãn quốc](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) Turk-Mông Cổ bao gồm các phần lãnh thổ do [2] [Sát Hợp Đài](/wiki/S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i)cùng những hậu duệ quản lý, ông là người con trai thứ hai của [Thành Cát Tư Hãn](/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n). Ban đầu hãn quốc được coi là một phần của [đế quốc Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), nhưng về sau hoàn toàn độc lập.
Vào thời đỉnh cao cuối thế kỷ 13, hãn quốc có lãnh thổ trải dài từ
[Amu Darya](/wiki/Amu_Darya) ở phía nam [biển Aral](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aral) đến [dãy núi Altai](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Altay) ở biên giới Mông Cổ-Trung Quốc ngày nay. [[3]](#cite_note-3)
Hãn quốc tồn tại từ thập niên 1220 cho đến cuối thế kỷ 17, mặc dù phần phía tây của hãn quốc đã rơi vào tay
[Tamerlane](/wiki/Timur_Lenk) từ thập niên 1360. Phần phía đông vẫn nằm dưới quyền cai trị của các hãn của hãn quốc Sát Hợp Đài, họ đôi khi liên minh nhưng cũng có khi chiến đấu với [triều Timur](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Timur&action=edit&redlink=1). Cuối cùng, vào thế kỷ 17, phần lãnh thổ còn lại của hãn quốc Sát Hợp Đài rơi vào tay chế độ thần quyền của [Apaq Khoja](/w/index.php?title=Apaq_Khoja&action=edit&redlink=1) (A Phách Khắc Hòa Trác) và các hậu duệ của ông ta, các [Khoja](/w/index.php?title=Khoja_(Turkestan)&action=edit&redlink=1) ( *hòa trác*), những người liên tục cai trị [Đông Turkestan](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Turkestan&action=edit&redlink=1) dưới thời [hãn quốc Dzungar](/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Chu%E1%BA%A9n_C%C3%A1t_Nh%C4%A9) và [Mãn Châu](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh).
## Mục lục
## Thành lập[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&action=edit§ion=1)]
Đế quốc của
[Thành Cát Tư Hãn](/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n) do người con trai thứ ba của ông là [Oa Khoát Đài](/wiki/Oa_Kho%C3%A1t_%C4%90%C3%A0i) (Ögedei) thừa kế, [Đại Hãn](/wiki/Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n) kiểm soát vùng đất phía đông [hồ Balkhash](/wiki/H%E1%BB%93_Balkhash) xa đến [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). [Đà Lôi](/wiki/%C4%90%C3%A0_L%C3%B4i) (Tolui), người con trai út, đang nắm giữ vùng đất trung tâm, tức phía bắc Mông Cổ. [Sát Hợp Đài](/wiki/S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i), người con trai thứ hai, được nhận [Transoxania](/w/index.php?title=Transoxania&action=edit&redlink=1) nằm giữa các sông [Amu Darya](/wiki/Amu_Darya) và [Syr Darya](/wiki/Syr_Darya) tại [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan) ngày nay, và khu vực quanh [Kashgar](/wiki/Kashgar). Ông lập đô tại [Almalik](/w/index.php?title=Almalik&action=edit&redlink=1) (A Lực Ma Lý) gần [Kulja](/wiki/Y_Ninh_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)) (Y Ninh) ở tây bắc Trung Quốc ngày nay. Ngoài các vấn đế về dòng dõi, kế thừa, đế quốc Mông Cổ còn bị đe dọa bởi sự phân chia về văn hóa và dân tộc giữa người Mông Cổ và các thần dân [4] [người Turk](/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Turk)theo [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o).
Oa Khoát Đài chết trước khi thực hiện tham vọng chinh phục toàn bộ Trung Quốc và quá trình quá độ đã không ổn định với con trai của ông là
[Quý Do](/wiki/Qu%C3%BD_Do) (Güyük), vợ của Oa Khoát Đài là [Chiêu Từ Hoàng hậu](/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_T%E1%BB%AB_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1) Thoát Liệt Ca Na (Töregene) đã nhiếp chính 5 năm sau khi Oa Khoát Đài chết. Việc chuyển giao được thông qua bằng một [kurultai](/w/index.php?title=Kurultai&action=edit&redlink=1), là một buổi lễ hợp lệ, nhưng không có sự hiện diện của [Bạt Đô](/wiki/B%E1%BA%A1t_%C4%90%C3%B4) (Batu), vị hãn có khuynh hướng độc lập của [Kim Trướng hãn quốc](/wiki/Kim_Tr%C6%B0%E1%BB%9Bng_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c). Sau khi Quý Do mất, Bạt Đô cử [5] [Biệt Nhi Ca](/w/index.php?title=Bi%E1%BB%87t_Nhi_Ca&action=edit&redlink=1)(Berke), người này đã cùng góa phụ của Đà Lôi là [Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni](/w/index.php?title=Toa_L%E1%BB%97_H%C3%B2a_Thi%E1%BA%BFp_Ni&action=edit&redlink=1)(Sorghaghtani Beki) thao túng, và trong kurultai sau (1253), các hậu duệ của Oa Khoát Đài đã bị [Mông Kha](/wiki/M%C3%B4ng_Kha)(Möngke) qua mặt, người này là con trai của Đà Lôi và được cho là có thiện chí với [Cảnh giáo](/wiki/C%E1%BA%A3nh_gi%C3%A1o). Vùng đất dành cho con cháu Oa Khoát Đài bị chia cắt, chỉ những thành viên nào không ngay lập tức chống đối được ban cho các thái ấp nhỏ. [[6]](#cite_note-6)
## Sau cái chết của Sát Hợp Đài[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&action=edit§ion=2)]
Sát Hợp Đài qua đời năm 1242, một thời gian ngắn sau khi em trai Oa Khoát Đài mất. Trong gần hai mươi năm sau đó, hãn quốc Sát Hợp Đài là một quốc gia lệ thuộc triều đình trung ương Mông Cổ, thế lực này có thể phế truất và bổ nhiệm các hãn theo ý họ. Các thành phố tại
[Transoxiana](/wiki/Transoxiana) trong khi nằm trong biên giới của hãn quốc này nhưng lại do các quan lại chịu trách nhiệm trực tiếp với Đại Hãn cai quản. [[7]](#cite_note-7)
Việc lệ thuộc vào triều đình trung ương đã kết thúc trong thời gian cai trị của cháu nội Sát Hợp Đài là
[A Lỗ Hốt](/w/index.php?title=A_L%E1%BB%97_H%E1%BB%91t&action=edit&redlink=1) (Alghu, 1260–1266), ông đã lợi dụng cuộc nội chiến giữa [Hốt Tất Liệt](/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) (Khubilai) và [A Lý Bất Ca](/wiki/A_L%C3%BD_B%E1%BA%A5t_Ca) (Ariq Boke) để nổi dậy chống lại A Lý Bất Ca, chiếm được thêm các lãnh thổ mới và giành được lòng trung thành của các quan chức của Đại Hãn tại Transoxiana. Hầu hết thành viên nhánh Sát Hợp Đài ban đầu ủng hộ Hốt Tất Liệt nhưng đến năm 1269 họ đã gia nhập lực lượng cùng [8] [Oa Khoát Đài hãn quốc](/w/index.php?title=Oa_Kho%C3%A1t_%C4%90%C3%A0i_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1). [[9]](#cite_note-9)
Người thừa kế cuối cùng của A Lỗ Hốt là
[Bát Lạt](/w/index.php?title=B%C3%A1t_L%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1) (Baraq, 1266–1271), ông đã trục xuất quan lại cai trị khu vực [Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng) của Hốt Tất Liệt, nhanh chóng vướng vào cuộc xung đột với hãn [Hải Đô](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_%C4%90%C3%B4&action=edit&redlink=1) (Kaidu) của nhánh Oa Khoát Đài, người này nhận được sự trợ giúp của [Kim Trướng Hãn Quốc](/w/index.php?title=Kim_Tr%C6%B0%E1%BB%9Bng_H%C3%A3n_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) và tấn công nhánh Sát Hợp Đài. [[10]](#cite_note-10)
Bát Lạt nhanh chóng bị giam hãm tại Transoxiana và buộc phải trở thành chư hầu của Hải Đô.
Đồng thời, ông đang có xung đột với [11] [A Bát Cáp](/w/index.php?title=A_B%C3%A1t_C%C3%A1p&action=edit&redlink=1)(Abaqa), hãn của [Y Nhi hãn quốc](/wiki/Y_Nhi_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c)tại [Ba Tư](/wiki/Iran). Bát Lạt tấn công trước, nhưng bị quân [Y Nhi hãn quốc](/wiki/Y_Nhi_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c)đánh bại và phải rút lui đến Transoxiana, nơi ông mất không lâu sau đó. [[12]](#cite_note-12)
Một vài hãn nhánh Sát Hợp Đài sau đó được Hải Đô chỉ định,
còn ông ta vẫn duy trì ảnh hưởng lên hãn quốc này cho đến khi qua đời. Ông cuối cùng đã tìm thấy một hãn phù hợp, một con trai của Bát Lạt tên là [13] [Đô Oa](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_Oa&action=edit&redlink=1)(Duwa, 1282–1307), người này đã tham gia vào các cuộc chiến của Hải Đô với Hốt Tất Liệt và các hậu duệ cai trị [nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn). Cả hai vị quân chủ này đều tích cực chống lại Y Nhi hãn quốc. [[14]](#cite_note-14) Sau cái chết của Hải Đô vào năm 1301, Đô Oa từ bỏ lòng trung thành với người kế vị của nhánh Oa Khoát Đài. Ông kiến lập hòa bình và nộp triều cống cho nhà Nguyên. Vào thời điểm ông mất, Sát Hợp Đài hãn quốc là một nhà nước hầu như độc lập. [[15]](#cite_note-15) [[16]](#cite_note-16)
## Kết thúc cai trị Transoxiana[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&action=edit§ion=3)]
Đô Oa có nhiều con trai, nhiều người trong số đó đã tự xưng hãn. Trong số đó có
[Khiếp Biệt](/w/index.php?title=Khi%E1%BA%BFp_Bi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) (Kebek; 1309, 1318–1326), người đã cho chuẩn hóa việc đúc tiền và lựa chọn kinh đô cố định (tại [Qarshi](/w/index.php?title=Qarshi&action=edit&redlink=1)), và [Tarmashirin](/w/index.php?title=Tarmashirin&action=edit&redlink=1) (1326–1334), người đã cải sang [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) và đột kích [Vương quốc Hồi giáo Delhi](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Delhi) tại [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99). Trung tâm của hãn quốc được chuyển về khu vực phía tây, tức [Transoxiana](/wiki/Transoxiana). Tuy nhiên, [Đáp Nhi Ma Thất Lý](/wiki/%C4%90%C3%A1p_Nhi_Ma_Th%E1%BA%A5t_L%C3%BD) (Tarmashirin) đã bị hạ bệ sau một cuộc nổi dậy của các bộ lạc ở các tỉnh phía đông và hãn quốc ngày càng trở nên không ổn định trong những năm sau đó. Năm 1346, một tù trưởng bộ tộc tên là [Qazaghan](/w/index.php?title=Qazaghan&action=edit&redlink=1) đã giết chết hãn của Sát Hợp Đài hãn quốc là [Hợp Tán](/w/index.php?title=H%E1%BB%A3p_T%C3%A1n_To%C3%A1n_%C4%90oan&action=edit&redlink=1) (Qazan) trong một cuộc nổi dậy. [[17]](#cite_note-17)
Cái chết của Hợp Tán đã đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ nhánh Sát Hợp Đài cai trị trên thực tế Transoxiana. Quyền quản lý các khu vực rơi vào tay các bộ lạc bản địa (chủ yếu là người Turk và người Turk-Mông Cổ) và có các mối liên minh lỏng lẻo với nhau. Để hợp pháp hóa quyền cai trị của mình, họ vẫn duy trì một thành viên là hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn trên ngai vàng, song vị trí này chỉ là bù nhìn.
Lợi dụng việc này, [18] [Trát Ni Biệt](/w/index.php?title=Tr%C3%A1t_Ni_Bi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)(Janibeg) của Kim Trướng hãn quốc đã đòi hỏi quyền thống trị của nhánh Truật Xích đối với Sát Hợp Đài hãn quốc, cố gắng thống nhất ba hãn quốc của đế quốc Mông Cổ. Nhưng nhánh Truật Xích đã để mất [Azerbaijan](/wiki/Azerbaijan)vào tay triều [Jalayir](/w/index.php?title=Jalayir&action=edit&redlink=1)(Trát Lạt Diệc Nhi) và nhánh Sát Hợp Đài đã trục xuất các quan lại của Trát Ni Biệt sau khi ông này qua đời vào năm 1357. [[19]](#cite_note-19)
Nỗ lực nghiêm túc duy nhất để khôi phục lại quyền thống trị của nhánh Sát Hợp Đài tại Transoxiana đến từ
[Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi](/w/index.php?title=Th%E1%BB%91c_H%E1%BB%91t_L%E1%BB%97_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi&action=edit&redlink=1) (Tughlugh Timur), người đã hai lần xâm lược Transoxiana và cố gắng vô hiệu hóa sức mạnh của các bộ lạc. Tuy vậy, ông đã không thành công và qua đời ngay sau đó. Khi đội quân của ông rời khỏi khu vực, tranh chấp quyền kiểm soát Transoxiana đã diễn ra giữa hai thủ lĩnh bộ lạc, Amir Husayn (cháu nội của Qazaghan) và [Timur](/wiki/Timur_Lenk) hay Tamerlane. Timur cuối cùng đã đánh bại Amir Husayn và nắm quyền kiểm soát Transoxiana (1369–1405).
Giống như những người tiền nhiệm của mình, Timur duy trì một hãn bù nhìn trên ngai vàng để hợp pháp hóa quyền cai trị của ông, nhưng các hãn do ông lập ra đều là thành viên của nhánh Oa Khoát Đài chứ không phải từ nhánh Sát Hợp Đài.
Trên ba thập kỷ, Timur sử dụng các vùng đất của Sát Hợp Đài hãn quốc làm căn cứ cho các cuộc chinh phục, như [20] [Herat](/wiki/Herat)tại Afghanistan, [Shiraz](/wiki/Shiraz)tại Ba Tư, [Baghdad](/wiki/Bagdad)tại [Iraq](/wiki/Iraq)và [Damas](/wiki/Damas)tại Syria. Sau khi đánh bại [đế quốc Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)tại [Angora](/w/index.php?title=Angora&action=edit&redlink=1), Timur mất vào năm 1405 khi đang hành quân trên đất Trung Quốc ngày nay. Sau khi ông chết, các hậu duệ của ông, tức nhánh Timur, được ghi chép là cũng có các hãn bù nhìn của họ cho đến giữa thế kỷ 15. Tuy nhiên, di sản của Sát Hợp Đài vẫn còn; các đội quân của Timur được gọi là quân Sát Hợp Đài, và ngôn ngữ văn chương được sử dụng tại đế quốc Timur và [[21]](#cite_note-21) [đế quốc Moghul](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Mogul)láng giềng ở phía đông được gọi là [Turk-Sát Hợp Đài](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&action=edit&redlink=1). [[22]](#cite_note-22)
## Tiếp tục cai trị Đông Turkestan[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&action=edit§ion=4)]
Bắt đầu từ giữa thế kỷ 14, một hãn quốc mới dưới hình thức liên minh bộ lạc du mục do một thành viên của gia tộc Sát Hợp Đài lãnh đạo đã hình thành ở khu vực
[sông Y Lê](/wiki/S%C3%B4ng_Ili). Do đó, nó được coi là một sự tiếp nối của Sát Hợp Đài hãn quốc, song cũng được gọi là [Hãn quốc Moghul](/w/index.php?title=Moghulistan&action=edit&redlink=1), do cư dân của các bộ lạc đều có nguồn gốc được coi là "Moghul" (tức Mông Cổ) thuần chủng, trái ngược với cư dân chủ yếu là Turk hay Mông Cổ bị Turk hóa tại Transoxiana. [23] [[24]](#cite_note-24)
Các khu cực phía đông của Sát Hợp Đài hãn quốc vào đầu thế kỷ 14 là nơi sinh sống của một số bộ lạc du mục Mông Cổ. Các bộ lạc này phẫn nộ trước việc Đáp Nhi Ma Thất Lý cải sang Hồi giáo và di chuyển nơi ở của hãn đến Transoxiana. Họ đứng đằng sau cuộc nổi loạn kết thúc với cái chết của ông. Một trong số các hãn kế vị Đáp Nhi Ma Thất Lý là
[Sưởng Thất](/w/index.php?title=S%C6%B0%E1%BB%9Fng_Th%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) (Changshi) ông có thiện ý với vùng phía đông và có tư tưởng chống Hồi giáo. [[25]](#cite_note-25)
Vào thập niên 1340, một loạt cuộc tranh đấu đã nổ ra để tranh giành vị trí cai quản Transoxiana, các thành viên của nhánh Sát Hợp Đài đã ít quan tâm đến khu vực phía đông. Kết quả là các bộ lạc miền đông hầu như độc lập. Mạnh nhất trong các bộ lạc là
[người Dughlat](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Dughlat&action=edit&redlink=1), kiểm soát vùng lãnh thổ rộng lớn tại [Moghulistan](/w/index.php?title=Moghulistan&action=edit&redlink=1) và phía tây [lòng chảo Tarim](/wiki/L%C3%B2ng_ch%E1%BA%A3o_Tarim). Năm 1347, người Dughlat quyết định phong một hãn riêng cho mình, và đưa [Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi](/w/index.php?title=Th%E1%BB%91c_H%E1%BB%91t_L%E1%BB%97_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi&action=edit&redlink=1) (Tughlugh Timur), cũng thuộc nhánh Sát Hợp Đài, lên ngôi. [[26]](#cite_note-26)
Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi (1347–1363) do đó là người đứng đầu của một liên minh bộ lạc, quản lý bồn địa Tarim và Moghulistan (được đặt tên theo người Moghul). Thời cai trị của ông cùng giai đoạn với hàng loạt các hãn bù nhìn cai trị ở Transoxiana, nghĩa là có hai hãn của nhánh Sát Hợp Đài: một ở phía tây, trung tâm tại Transoxiana, và một ở phía đông, trung tâm tại Moghulistan. Tuy nhiên, không giống như các hãn ở phía tây, Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi là một lãnh đạo mạnh mẽ, ông đã cải sang Hồi giáo vào năm 1354 và đã tìm cách để làm giảm sức mạnh của người Dughlat.
Năm 1360, ông đã tận dụng một rối loạn tại Transoxiana và tuyên bố mình là hậu duệ hợp pháp của Sát Hợp Đài [27] để xâm chiếm và kiểm soát khu vực, qua đó tái hợp tạm thời hai hãn quốc. Trong lần xâm lược thứ hai vào năm 1361, ông đã bổ nhiệm người con là [[28]](#cite_note-28) [Dã Lý Nha Tư Hỏa Giá](/w/index.php?title=D%C3%A3_L%C3%BD_Nha_T%C6%B0_H%E1%BB%8Fa_Gi%C3%A1&action=edit&redlink=1)(Ilyas Khoja) làm thủ lĩnh Transoxiana, tuy nhiên, Tughlugh Timur đã không thể giữ được khu vực một cách lâu dài, và người Moghul cuối cùng bị Amir Husayn và Timur trục xuất, hai người này về sau lại chiến đấu với nhau để tranh giành kiểm soát Transoxiana. [[29]](#cite_note-29)
Sự cai trị của nhánh Sát Hợp Đài tại Moghulistan tạm thời gián đoạn do cuộc đảo chính của tiểu vương người Dughlat là
[Qamar ud-Din](/w/index.php?title=Qamar_ud-Din&action=edit&redlink=1), có vẻ như người này đã giết chết Dã Lý Nha Tư Hỏa Giá và một số thành viên khác của nhánh. Người Moghul vẫn nghe lời ông ta và luôn xảy ra chiến tranh với Timur, người đã xâm lược Moghulistan vài lần song đã không thể bắt các cư dân tại đây khuất phục. Một thế lực nhánh Sát Hợp Đài được phục hồi vào thập niên 1380, nhưng người Dughlat vẫn giữ một vị trí quan trọng trong khu vực, bốn mươi năm sau đó họ đã lập nên một vài vị hãn theo lựa chọn riêng của mình. [30] [[31]](#cite_note-31)
Chu kỳ này bị
[Oai Tư Hãn](/w/index.php?title=Oai_T%C6%B0_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1) (Uwais Khan, 1418–1428) phá vỡ, ông là một người Hồi giáo sùng đạo và thường xuyên có chiến tranh với [người Oirat](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Oirat&action=edit&redlink=1) (Tây Mông Cổ, Vệ Lạp Đặc) những người thường di chuyển ở khu vực phía đông [hồ Balkash](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Balkash&action=edit&redlink=1). Ông thường đánh bại và từng hai lần bắt được [Dã Tiên](/w/index.php?title=D%C3%A3_Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) (Esen Tayishi) của người Oirat, song đều bảo đảm an toàn và phóng thích. Kế vị Oai Tư Hãn là [Dã Tiên Bất Hoa II](/w/index.php?title=D%C3%A3_Ti%C3%AAn_B%E1%BA%A5t_Hoa_II&action=edit&redlink=1) (Esen Buqa II, 1428–1462), ông thường xuyên tấn công đế quốc Timur ở phía tây. Vào giai đoạn cuối trong thời cai trị, ông tranh chấp với người em trai [Vũ Nô Tư](/w/index.php?title=V%C5%A9_N%C3%B4_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) Hãn (Yunus Khan, 1462–1487), người đã được đế quốc Timur đưa lên ngôi hãn nhằm chống lại Dã Tiên Bất Hoa. Vũ Nô Tư Hãn đánh bại [người Uzbek](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Uzbek) và duy trì quan hệ tốt đẹp với [người Kazakh](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kazakh) và đế quốc Timur, song phía tây lòng chảo Tarim rơi vào tay một cuộc khởi nghĩa của người Dughlat. Năm 1484, ông chiếm được [Tashkent](/wiki/Tashkent) từ tay đến quốc Timur. [[32]](#cite_note-32)
Trong thế kỷ 15, các hãn Moghul ngày càng bị Turk hóa. Vũ Nô Tư Hãn thậm chí còn được nói là có nét mặt của
[người Tajik](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tajik&action=edit&redlink=1) thay vì Mông Cổ. Việc Turk hóa này có thể đã không diễn ra một cách rộng rãi đối với toàn bộ dân Moghul, [33] những người đã cải đạo sang Hồi giáo chậm hơn các hãn và các tiểu vương (mặc dù vào giữa thế kỷ 15, người Moghul được coi là có phần lớn theo Hồi giáo [[34]](#cite_note-34) ). Các hãn cũng đưa vào luật [[35]](#cite_note-35) [sharia](/wiki/Sharia)của Hồi giáo bên cạnh luật [Yassa](/w/index.php?title=Yassa&action=edit&redlink=1)(pháp điển Thành Cát Tư Hãn) của người Mông Cổ. [[36]](#cite_note-36)
Sau cái chết của Vũ Nô Tư Hãn, lãnh thổ của hãn quốc bị phân chia cho những người con của ông.
[Tốc Đàn A Khắc Ma](/w/index.php?title=T%E1%BB%91c_%C4%90%C3%A0n_A_Kh%E1%BA%AFc_Ma&action=edit&redlink=1) (Sultan Ahmad, Ahmad Alaq; 1487–1503), nắm giữ Đông Moghulistan và [Uighuristan](/w/index.php?title=Uighuristan&action=edit&redlink=1) và đã có một loạt chiến thắng trước người Oirat, đột kích vào lãnh thổ [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) và cố gắng giành lấy phía tây của lòng chảo Tarim từ tay người Dughlat, song ông cuối cùng đã không thành công. Năm 1503, ông đi về phía tây để giúp người anh/em trai là [Tốc Đàn Mã Cáp Mộc](/w/index.php?title=T%E1%BB%91c_%C4%90%C3%A0n_M%C3%A3_C%C3%A1p_M%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) (Sultan Mahmud/Mahmud Khan, 1487–1508), người cai trị Tashkent và miền tây Moghulistan, chống lại người Uzbek dưới sự chỉ huy của [Muhammad Shaybani](/w/index.php?title=Muhammad_Shaybani&action=edit&redlink=1). Hai anh em đã bị đánh bại và bắt giữ; dù họ được thả song Tashkent đã bị người Uzbek chiếm. Ahmad Khan chết không lâu sau đó và kế vị ông là con trai [Tốc Đàn Mãn Tốc Nhi](/w/index.php?title=T%E1%BB%91c_%C4%90%C3%A0n_M%C3%A3n_T%E1%BB%91c_Nhi&action=edit&redlink=1) (Sultan Mansur, Mansur Khan, 1503–1545), người đã chiếm [Kumul](/wiki/Kumul_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)) (Cáp Mật), một vùng phiên thuộc của nhà Minh, vào năm 1513. Mahmud Khan đã dành nhiều năm để cố gắng lấy lại quyền lực của mình tại Moghulistan; ông cuối cùng đã từ bỏ và đầu hàng Muhammad Shaybani song đã bị hành quyết. [[37]](#cite_note-37)
Anh/em trai của Mansur Khan là
[Tái Đức](/w/index.php?title=T%C3%A1i_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) (Sultan Said Khan, 1514–1533) đã chinh phục phía tây của lòng chảo Tân Cương từ tay người Dughlat vào năm 1514 và lên ngôi tại [Kashgar](/wiki/Kashgar). Sau đó, hãn quốc Moghul bị phân chia lâu dài, mặc dù Tái Đức là một chư hầu trên danh nghĩa của Mansur Khan tại [Turfan](/wiki/Turfan) (Thổ Lỗ Phồn). Sau khi Tái Đức mất, [Lạp Thất Đức](/w/index.php?title=L%E1%BA%A1p_Th%E1%BA%A5t_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) (Abdurashid Khan, 1533–1565) lên kế vị, ông bắt đầu thời cai trị của mình bằng việc giết một thành viên của người Dughlat. Một cháu trai của tiểu vương đã chết, [Mirza Muhammad Haidar Dughlat](/w/index.php?title=Mirza_Muhammad_Haidar_Dughlat&action=edit&redlink=1) chạy đến [Đế quốc Mogul](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Mogul) tại Ấn Độ và cuối cùng chinh phục [Kashmir](/wiki/Kashmir), Nơi ông viết lịch sử của người Moghul. Abdurrashid Khan cũng đã chiến đấu nhằm giữ Moghulistan, chống lại [người Kyrgyz](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kyrgyz) và người Kazakh, nhưng Moghulistan cuối cùng cũng bị mất; sau đó người Moghul bị hạn chế tại [lòng chảo Tarim](/wiki/L%C3%B2ng_ch%E1%BA%A3o_Tarim). [[38]](#cite_note-38)
## Kết thúc[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&action=edit§ion=5)]
Vào cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17, hãn quốc Moghul tại Kashgar đã trải qua một thời kỳ tản quyền, với một số tiểu hãn quốc nổi lên với các trung tâm tại Kashgar,
[Yarkant](/w/index.php?title=Yarkant&action=edit&redlink=1), [Aksu](/wiki/Aksu) và [Khotan](/wiki/Hotan). Cùng lúc đó, các hãn ngày cảng từ bỏ quyền thế tục cho các [khoja](/w/index.php?title=Khoja_(Turkestan)&action=edit&redlink=1), cho đến khi họ có quyền lãnh đạo thực sự đối với Kashgaria. Các khoja bị phân chia thành hai phái: [Aq Taghlik](/w/index.php?title=Aq_Taghlik&action=edit&redlink=1) và [Kara Taghlik](/w/index.php?title=Kara_Taghlik&action=edit&redlink=1). Tình trạng này kéo dài đến thập niên 1670, khi các hãn Moghul dường như đã cố gắng để tái khẳng định quyền lực của mình bằng việc trục xuất lãnh đạo của Aq Taghlik. Aq Taghlik phản ứng bằng cách yêu cầu trợ giúp từ [39] [người Dzungar](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Dzungar&action=edit&redlink=1)(tức người Oirat); người Dzungar đã xâm chiếm Kashgaria, giam cầm hãn, và thiết lập Aq Taghlik tại Kashgar. Họ cũng đã giúp Aq Taghlik chiến thắng Kara Taghlik tại Yarkand. Một thời gian ngắn sau đó, vương quốc của người Moghul tại Turpan và Hami cũng bị người Dzungar chinh phục. Lòng chảo Tarim rơi vào tay người Dzungar cho đến khi bị [[40]](#cite_note-40) [nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)xâm chiếm vào giữa thế kỷ 19. [[41]](#cite_note-41)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&action=edit§ion=6)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|**Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (tháng 12 năm 2006).** [^](#cite_ref-1) [“East-West Orientation of Historical Empires”](http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf)(PDF). *Journal of world-systems research* **12**(2): 219–229. [ISSN](/wiki/ISSN) [1076–156x](//www.worldcat.org/issn/1076–156x)Kiểm tra giá trị
|issn=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_issn)). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2010. **Xinjiang: China's Muslim Borderland, S. Frederick Starr, pg. 243** [^](#cite_ref-2) **Xem Barnes, Parekh và Hudson, tr. 87; Barraclough, tr. 127;** [^](#cite_ref-3) *Historical Maps on File*, tr. 2.27; và LACMA để có các suy đoán khác nhau về ranh giới của hãn quốc này. **Grousset, tr. 253–4** [^](#cite_ref-4) **Grousset, tr. 268–9** [^](#cite_ref-5) **Grousset, tr. 272–5** [^](#cite_ref-6) **Grousset, tr. 328–9** [^](#cite_ref-7) **Biran, tr. 21–2** [^](#cite_ref-8) **Thomas T. Allsen-Culture and Conquest in Mongol Eurasia, tr.24** [^](#cite_ref-9) **Biran, tr. 25** [^](#cite_ref-10) **Biran, tr. 25–6** [^](#cite_ref-11) **Biran, tr. 30–2** [^](#cite_ref-12) **Biran, tr. 33** [^](#cite_ref-13) **Biran, tr. 50–2** [^](#cite_ref-14) **Biran, tr. 59–60** [^](#cite_ref-15) **Biran, tr. 71–6** [^](#cite_ref-16) **Grousset, tr. 341–2** [^](#cite_ref-17) **Manz, tr. 43–4** [^](#cite_ref-18) **Christopher P.Atwood - Encyclopedia of the Mongol Empire and Mongolia,** [^](#cite_ref-19) *xem: Chagatay Khanate* **Đầu tiên là Suurgatmish (1370-1388), sau đó là** [^](#cite_ref-20) [Sultan Mahmud](/w/index.php?title=Sultan_Mahmud_(Chagatai)&action=edit&redlink=1)(1388-1402). Grousset, tr. 416 **Barthold, "Caghatai-Khan", tr. 814** [^](#cite_ref-21) **Turk-Sát Hợp Đài nay là một ngôn ngữ văn chương đã tuyệt chủng, song tương đối phổ biến tại Trung Á cho đến thời kỳ Xô viết. Karpat, tr. 10. Cả** [^](#cite_ref-22) [tiếng Uzbek](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Uzbek)và [tiếng Uyghur](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Uyghur)hiện đại đều có quan hệ gần gũi với nó. **Kim, tr. 290; n.1 thảo luận về các tên gọi khác nhau của hãn quốc này. Thêm vào đó, triều Timur gọi một cách miệt thị là Moghul** [^](#cite_ref-23) *Jatah*, hay "kẻ vô dụng." Elias, tr. 75 **Roemer, tr.43** [^](#cite_ref-24) **Grousset, tr. 341** [^](#cite_ref-25) **Grousset, tr. 343–4** [^](#cite_ref-26) **Kim, tr. 302–3** [^](#cite_ref-27) **Sau khi hành quyết** [^](#cite_ref-28) [Shah Temur](/w/index.php?title=Shah_Temur&action=edit&redlink=1)(1358) các tiểu vương người Turk Transoxiana không bận tâm về việc chọn hãn bù nhìn mới, có nghĩa là không có hãn bù nhìn nào ở phía tây có thể chống đối tính hợp pháp của trong tuyên bố của Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi **Grousset, tr. 409–11. Để có chi tiết về cuộc chiến giữa Amir Husayn và Timur trong việc giành quyền kiểm soát Transoxiana, xem Manz, Chương 3** [^](#cite_ref-29) **Kim, tr. 306** [^](#cite_ref-30) **Barthold, "Dughlat", tr. 622** [^](#cite_ref-31) **Grousset, tr. 491–5** [^](#cite_ref-32) **Grousset, tr. 495** [^](#cite_ref-33) **Elias, tr. 78** [^](#cite_ref-34) **Muhammad Haidar Mirza, tr. 58** [^](#cite_ref-35) **Muhammad Haidar Mirza, tr. 69–70** [^](#cite_ref-36) **Grousset, tr. 495–7** [^](#cite_ref-37) **Grousset, tr. 499–500** [^](#cite_ref-38) **Grousset, tr. 500–1** [^](#cite_ref-39) **Grousset, tr. 527–8** [^](#cite_ref-40) **Elias, tr. 125–6** [^](#cite_ref-41)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i&action=edit§ion=7)]
- Barnes, Ian, Bhikhu Parekh và Robert Hudson.
*The History Atlas of Asia.*MacMillan, tr 87. Macmillian, 1998. [ISBN 0-02-862581-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0028625811)
- Barraclough, Geoffrey.
*The Times Atlas of World History*. 4th Ed. Hammond World Atlas Corporation, 1993. [ISBN 0-7230-0534-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0723005346)
- Barthold, W. "Caghatai-Khan."
*The Encyclopedia of Islam, Volume 2*. New Ed. Leiden: E. J. Brill, 1965.
- ---. "Dughlat."
*The Encyclopedia of Islam, Volume 2.*New Ed. Leiden: E. J. Brill, 1965.
- Biran, Michal.
*Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State in Central Asia.*Richmond, Great Britain: Curzon Press, 1997. [ISBN 0-7007-0631-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0700706313)
- "
[The Chagatai Khanate](http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/chagatai.html)". *The Islamic World to 1600*. 1998. The Applied History Research Group, University of Calgary. Truy cập ngày 19 tháng 5 năm 2005.
- Elias, N. Commentary.
*The Tarikh-i-Rashidi (A History of the Moghuls of Central Asia)*. By Mirza Muhammad Haidar. Translated by Edward Denison Ross, edited by N. Elias. London, 1895. [Grousset, René](/w/index.php?title=Ren%C3%A9_Grousset&action=edit&redlink=1). *The Empire of the Steppes: A History of Central Asia.*Trans. Naomi Walford. New Jersey: Rutgers, 1970. [ISBN 0-8135-1304-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813513049)
- Karpat, Kemal H. "The Ottoman Rule in Europe From the Perspective of 1994."
*Turkey Between East and West*. Ed. [Vojtech Mastny](/w/index.php?title=Vojtech_Mastny&action=edit&redlink=1)and R. Craig Nation. Boulder, CO: Westview Press, 1996. [ISBN 0-8133-2420-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813324203)
- Kim, Hodong. "The Early History of the Moghul Nomads: The Legacy of the Chaghatai Khanate."
*The Mongol Empire and Its Legacy.*Ed. Reuven Amitai-Preiss and David Morgan. Leiden: Brill, 1998. [ISBN 90-04-11048-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9004110488)
- Manz, Beatrice Forbes.
*The Rise and Rule of Tamberlane.*Cambridge University Press: Cambridge, 1989. [ISBN 0-521-63384-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521633842)
- "
[Map of the Mongol Empire](http://www.lacma.org/khan/map.htm)". *LACMA.org*. 2003. Los Angeles County Museum of Art. Truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2008.
- Mirza Muhammad Haidar.
*The Tarikh-i-Rashidi (A History of the Moghuls of Central Asia)*. Translated by Edward Denison Ross, edited by N.Elias. London, 1895.
- "Mongol Invasions of Russia, 12th-13th Centuries". Map.
*Historical Maps on File: Ringbound*. 2nd Ed. Facts on File, 2002. [ISBN 0-8160-4600-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/081604600X)
- Roemer, H. R. "Timur in Iran."
*The Cambridge History of Iran, Volume 6: The Timurid and Safavid Periods*. Ed. Peter Jackson and Lawrence Lockhart. London: Cambridge University Press, 1986. [ISBN 0-521-20094-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521200946)

X-Cache: cp1066 miss(0), cp1055 frontend miss(0)


text:
Heleia muelleri
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Heleia muelleri là một loài chim trong họ Zosteropidae.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

markdown:
*Heleia muelleri*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Heleia muelleri
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Passeriformes](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%BB) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Zosteropidae](/wiki/H%E1%BB%8D_V%C3%A0nh_khuy%C3%AAn) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Heleia](/wiki/Heleia) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **H. muelleri** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Heleia muelleri* * là một loài Heleia muelleri* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Zosteropidae](/wiki/H%E1%BB%8D_V%C3%A0nh_khuy%C3%AAn). [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Heleia_muelleri&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Heleia_muelleri&action=edit§ion=1)] **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-1) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1052 miss(0), cp1055 frontend miss(0)

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Phế tích vòng tròn
Phế tích vòng tròn (tiếng Tây Ban Nha: Las Ruinas Circulares) là một truyện ngắn kì huyễn của nhà văn và nhà thơ người Argentina Jorge Luis Borges, được đăng trên tờ báo El Sur tháng mười hai năm 1940. Sau đó là trong các tập Khu vườn của những lối rẽ (El jardín de senderos que se bifurcan - 1941) và phần một của bộ Hư ảo (Ficciones -1944).
Nội dung tóm tắt[sửa | sửa mã nguồn]
"Có một phế tích vòng tròn, ngày xưa vốn là một ngôi đền bị lửa hủy hoại, chôn lấp trong rừng hoang. Một người phù thủy già đến từ phương Nam và "ông biết rằng bổn phận cấp thiết của ông là mộng". Ông muốn mơ ra một đứa con trai. Hằng đêm ông mơ và từ từ sáng tạo nên đứa con trai trưởng thành từ chất liệu mộng ảo. Cuối cùng đứa con trai cũng thành hình. Ông hôn nó lần đầu và bảo nó đi đến một ngôi đền khác cách nhiều dặm đường rừng. Sợ đứa con trai biết rằng nó chỉ là ảo ảnh, ông đã hủy đi ký ức về việc thành người của nó. Đứa con trai đi đến ngôi đền ở hướng Bắc, chẳng bao lâu được biết đến như là một người có phép lạ, đi vào lửa mà không cháy. Tin tức này làm cho ông, người phù thủy già lo âu. Vì chỉ có Lửa là kẻ độc nhất biết ảo ảnh. Lửa không thể thiêu cháy được ảo ảnh. Đứa con trai sẽ ra sao nếu như nó biết được mình chẳng qua chỉ là mảnh vụn phóng chiếu từ giấc mơ của người khác. Sau đó, một trận hạn hán dài đã gây nên cháy rừng và lửa tấn công nốt vào phế tích vòng tròn. Người phù thủy già định chạy xuống nước tránh lửa. Nhưng rồi ông quyết định chấp nhận cái chết, đi thẳng vào lửa. Nhưng lửa cũng không thiêu cháy da thịt ông mà lại nhẹ nhàng mơn trớn? Với cảm giác lắng dịu yên bình, lẫn lộn với cảm giác xấu hổ, nhục nhã và cả cảm giác kinh hoàng, người phù thủy già hiểu rằng ông cũng chỉ là ảo ảnh của Ai đó đã mơ ra."

markdown:
# Phế tích vòng tròn
Phế tích vòng tròn (tiếng Tây Ban Nha: Las Ruinas Circulares) là một
[truyện ngắn](/wiki/Truy%E1%BB%87n_ng%E1%BA%AFn) [kì huyễn](/w/index.php?title=K%C3%AC_huy%E1%BB%85n&action=edit&redlink=1) của nhà văn và nhà thơ người [Argentina](/wiki/Argentina) [Jorge Luis Borges](/wiki/Jorge_Luis_Borges), được đăng trên tờ báo [El Sur](/w/index.php?title=El_Sur&action=edit&redlink=1) tháng mười hai năm 1940. Sau đó là trong các tập [Khu vườn của những lối rẽ](/w/index.php?title=Khu_v%C6%B0%E1%BB%9Dn_c%E1%BB%A7a_nh%E1%BB%AFng_l%E1%BB%91i_r%E1%BA%BD&action=edit&redlink=1) (El jardín de senderos que se bifurcan - 1941) và phần một của bộ [Hư ảo](/w/index.php?title=H%C6%B0_%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) (Ficciones -1944).
## Nội dung tóm tắt[
[sửa](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%BF_t%C3%ADch_v%C3%B2ng_tr%C3%B2n&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%BF_t%C3%ADch_v%C3%B2ng_tr%C3%B2n&action=edit§ion=1)]
"Có một phế tích vòng tròn, ngày xưa vốn là một ngôi đền bị lửa hủy hoại, chôn lấp trong rừng hoang. Một người phù thủy già đến từ phương Nam và "ông biết rằng bổn phận cấp thiết của ông là mộng". Ông muốn mơ ra một đứa con trai. Hằng đêm ông mơ và từ từ sáng tạo nên đứa con trai trưởng thành từ chất liệu mộng ảo. Cuối cùng đứa con trai cũng thành hình. Ông hôn nó lần đầu và bảo nó đi đến một ngôi đền khác cách nhiều dặm đường rừng. Sợ đứa con trai biết rằng nó chỉ là ảo ảnh, ông đã hủy đi ký ức về việc thành người của nó. Đứa con trai đi đến ngôi đền ở hướng Bắc, chẳng bao lâu được biết đến như là một người có phép lạ, đi vào lửa mà không cháy. Tin tức này làm cho ông, người phù thủy già lo âu. Vì chỉ có Lửa là kẻ độc nhất biết ảo ảnh. Lửa không thể thiêu cháy được ảo ảnh. Đứa con trai sẽ ra sao nếu như nó biết được mình chẳng qua chỉ là mảnh vụn phóng chiếu từ giấc mơ của người khác. Sau đó, một trận hạn hán dài đã gây nên cháy rừng và lửa tấn công nốt vào phế tích vòng tròn. Người phù thủy già định chạy xuống nước tránh lửa. Nhưng rồi ông quyết định chấp nhận cái chết, đi thẳng vào lửa. Nhưng lửa cũng không thiêu cháy da thịt ông mà lại nhẹ nhàng mơn trớn? Với cảm giác lắng dịu yên bình, lẫn lộn với cảm giác xấu hổ, nhục nhã và cả cảm giác kinh hoàng, người phù thủy già hiểu rằng ông cũng chỉ là ảo ảnh của Ai đó đã mơ ra."

X-Cache: cp1065 hit(1), cp1055 frontend miss(0)


text:
Quận Terrell, Texas
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Quận Terrell (tiếng Anh:Terrell County) là một quận trong tiểu bang Texas, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở thành phố Sanderson.6 Theo kết quả điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số 1081 người.

markdown:
# Quận Terrell, Texas
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Quận Terrell, Texas
|
|Bản đồ
|
|![]()
Vị trí trong tiểu bang
[Texas](/wiki/Texas) ![ Bản đồ Hoa Kỳ có ghi chú đậm tiểu bang Texas](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Map_of_USA_TX.svg/200px-Map_of_USA_TX.svg.png)
![ Bản đồ Hoa Kỳ có ghi chú đậm tiểu bang Texas](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Map_of_USA_TX.svg/200px-Map_of_USA_TX.svg.png)
Vị trí của tiểu bang Texas trong
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) **Thống kê** [Quận lỵ](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_l%E1%BB%B5) [Sanderson](/w/index.php?title=Sanderson,_Texas&action=edit&redlink=1) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)
- Tổng cộng
- Đất
- Nước
2.358
[mi²](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)(6.107 [km²](/wiki/Km%C2%B2))
2.358 mi² (6.107 km²)
0 mi² (0 km²), 0.01%
[Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91)
- (
[2000](/wiki/2000))
-
[Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)
1.081
**Website:** [www.co.terrell.tx.us](http://www.co.terrell.tx.us) **Quận Terrell** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh):Terrell County) là một [quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) trong [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Texas](/wiki/Texas), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Quận lỵ đóng ở thành phố [Sanderson](/w/index.php?title=Sanderson,_Texas&action=edit&redlink=1). Theo kết quả điều tra dân số năm 6 [2000](/wiki/2000)của [Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3), quận có dân số 1081 người.

X-Cache: cp1068 miss(0), cp1055 frontend miss(0)


text:
Ringgit
Ringgit Malaysia (còn được gọi là đồng Đôla Malaysia), là đơn vị tiền tệ chính thức của Malaysia. Một ringgit được chia thành 100 sen (xu) và có ký hiệu là MYR.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày 12 tháng 6 năm 1967, đồng Đôla Malaysia thay thế cho đồng Đôla của xứ Malaya và Borneo thuộc Anh. Đồng đô-la Malaysia là đồng tiền mới được phát hành bởi ngân hàng trung ương mới, Ngân hàng Negara Malaysia.
Cho đến năm 1973, đồng Đôla Malaysia có thể trao đổi ngang giá với Đôla Singapore và Đôla Brunei.
Tiền kim loại[sửa | sửa mã nguồn]
-
Malaysian Sen coins.jpg
Đồng 1, 5, 10, 20 và 50 xen Malaysia
-
Một số đồng thời nữ hoàng Victoria
Xê ri đầu tiên[sửa | sửa mã nguồn]
Vào ngày 7 tháng 12 năm 2005, tiền kim loại RM1 đã bị hủy bỏ và rút khỏi lưu thông. Điều này một phần là do các vấn đề với việc tiêu chuẩn hóa (hai phiên bản tiền xu khác nhau đã được đúc) và giả mạo.
Ba loại tiền xu thoi vàng, "Kijang Emas" (kijang (một loại nai) là logo chính thức của Ngân hàng Negara Malaysia) cũng được phát hành với giá trị danh nghĩa RM 50, RM 100 và RM 200. Loại tiền này đã được phát hành ra 7 tháng 7 năm 2001 bởi Ngân hàng Negara Malaysia và do Royal Mint of Malaysia Sdn Bhd đúc. Giá mua và bán lại của Kijang Emas được giá thị trường vàng quốc tế đang lưu hành xác định.
Tiền giấy[sửa | sửa mã nguồn]
Bank Negara Malaysia đã phát hành tiền giấy dollar Malaysia lần đầu vào tháng 6 năm 1967 với các mệnh giá $1, $5, $10, $50 và $100. Mệnh giá $1000 đã được phát hành lần đầu năm 1968. Tiền giấy Malaysia đã luôn luôn mang hình ảnh của Tuanku Abdul Rahman, Yang di-Pertuan Agong đầu tiên của Malaysia.
Các máy ATM thường cho ra giấy bạc RM50, hoặc hiếm hoi hơn, giấy bạc RM10 cùng với giấy bạc RM50.
Giấy bạc Malaysia đã từ lâu theo một mã màu xuất phát từ thời thuộc địa. Các mệnh giá thấp hơn thì kiểm mẫu này được Singapore và Brunei áp dụng theo và khi Bank Negara giới thiệu lần đầu giấy bạc RM2 nó sao chép màu hoa cà của tờ giấy bạc 2 dollar Singapore.
- RM1 - xanh da trời
- RM2 - hoa cà (không còn lưu hành nữa)
- RM5 - xanh lá caay
- RM10 - đỏ
- RM20 - nâu/trắng (không còn lưu hành nữa)
- RM50 - xanh lá cây/xám
- RM100 - tím
- RM500 - cam (không còn lưu hành nữa)
- RM1000 - xanh dương/xanh lá cây (không còn lưu hành nữa)
Xê ri đầu[sửa | sửa mã nguồn]
Xê ri thứ hai[sửa | sửa mã nguồn]
Xê ri thứ ba[sửa | sửa mã nguồn]
Xê ri hiện tại và lần thứ 3 đã được phát hành với các thiết kế.
Kỷ niệm thế vận hội[sửa | sửa mã nguồn]
Để tưởng niệm Thế vận hội Khối thịnh vượng chung năm 1998 ở Kuala Lumpur, một loại tiền polymer RM50 đã được phát hành, đánh dấu việc Malaysia sử dụng tiền giấy polymer lần đầu tiên. Tiền mệnh giá này hiếm khi được thấy trong giao dịch hàng ngày mà người ta chỉ sưu tập làm kỷ niệm.

markdown:
# Ringgit
|
|Ringgit Ringgit Malaysia (Rumi)
ريڠݢيت مليسيا (Jawi Malay)
|
|`MYR` [Malaysia](/wiki/Malaysia) [Lạm phát](/wiki/L%E1%BA%A1m_ph%C3%A1t) *, 2006 est.* [The World Factbook](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html) [Ký hiệu](/wiki/K%C3%BD_hi%E1%BB%87u_ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Ngân hàng trung ương](/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_trung_%C6%B0%C6%A1ng) [Ngân hàng Negara Malaysia](/w/index.php?title=Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Negara_Malaysia&action=edit&redlink=1) [www.bnm.gov.my](http://www.bnm.gov.my) **Ringgit Malaysia** (còn được gọi là đồng Đôla Malaysia), là đơn vị tiền tệ chính thức của [Malaysia](/wiki/Malaysia). Một ringgit được chia thành 100 sen (xu) và có ký hiệu là MYR.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=1)]
Ngày
[12 tháng 6](/wiki/12_th%C3%A1ng_6) năm [1967](/wiki/1967), đồng Đôla Malaysia thay thế cho đồng Đôla của xứ [Malaya](/wiki/Malaya) và [Borneo](/wiki/Borneo) thuộc [Anh](/wiki/Anh). Đồng đô-la Malaysia là đồng tiền mới được phát hành bởi ngân hàng trung ương mới, [Ngân hàng Negara Malaysia](/w/index.php?title=Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Negara_Malaysia&action=edit&redlink=1).
Cho đến năm
[1973](/wiki/1973), đồng Đôla Malaysia có thể trao đổi ngang giá với Đôla Singapore và Đôla Brunei.
## Tiền kim loại[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=2)]
-
Malaysian Sen coins.jpg
Đồng 1, 5, 10, 20 và 50 xen Malaysia
-
Một số đồng thời
[nữ hoàng Victoria](/wiki/Victoria_c%E1%BB%A7a_Anh)
### Xê ri đầu tiên[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=3)]
|First Series
|[Đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) [Nhà Quốc hội](/w/index.php?title=T%C3%B2a_nh%C3%A0_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Malaysia&action=edit&redlink=1)một ngôi sao 13 cánh và trăng lưỡi liềm [12 tháng 6](/wiki/12_th%C3%A1ng_6) [1967](/wiki/1967) [Copper](/w/index.php?title=Copper&action=edit&redlink=1)clad [steel](/w/index.php?title=Steel&action=edit&redlink=1) [Cupronickel](/w/index.php?title=Cupronickel&action=edit&redlink=1) [Nhà Quốc hội](/w/index.php?title=T%C3%B2a_nh%C3%A0_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Malaysia&action=edit&redlink=1)một ngôi sao 13 cánh và trăng lưỡi liềm [12 tháng 6](/wiki/12_th%C3%A1ng_6) [1967](/wiki/1967) [Nhà Quốc hội](/w/index.php?title=T%C3%B2a_nh%C3%A0_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Malaysia&action=edit&redlink=1)và một ngôi sao 14 cánh và trăng lưỡi liềm [1 May](/w/index.php?title=1_May&action=edit&redlink=1) [1971](/wiki/1971) [[2]](http://moneymuseum.bnm.gov.my/index.php?ch=9&pg=18&ac=59) [Bronze](/w/index.php?title=Bronze&action=edit&redlink=1)clad [steel](/w/index.php?title=Steel&action=edit&redlink=1) [4 September](/w/index.php?title=4_September&action=edit&redlink=1) [1989](/wiki/1989) [Cupronickel](/w/index.php?title=Cupronickel&action=edit&redlink=1) [Gasing](/w/index.php?title=Gasing&action=edit&redlink=1) [4 September](/w/index.php?title=4_September&action=edit&redlink=1) [1989](/wiki/1989) [Congkak](/w/index.php?title=Congkak&action=edit&redlink=1) *Sirih*and *kapur*container [Copper](/w/index.php?title=Copper&action=edit&redlink=1)- [zinc](/w/index.php?title=Zinc&action=edit&redlink=1)- [tin](/wiki/Tin) [Keris](/w/index.php?title=Keris&action=edit&redlink=1)with the [songket](/w/index.php?title=Songket&action=edit&redlink=1)in background [4 September](/w/index.php?title=4_September&action=edit&redlink=1) [1989](/wiki/1989) [Bản mẫu:Standard coin table notice](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Standard_coin_table_notice&action=edit&redlink=1)
Vào
[ngày 7 tháng 12](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_7_th%C3%A1ng_12&action=edit&redlink=1) năm [2005](/wiki/2005), tiền kim loại RM1 đã bị hủy bỏ và rút khỏi lưu thông. Điều này một phần là do các vấn đề với việc tiêu chuẩn hóa (hai phiên bản tiền xu khác nhau đã được đúc) và [giả mạo](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3_m%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1).
Ba loại tiền xu thoi vàng, "Kijang Emas" (kijang (một loại
[nai](/wiki/Nai)) là logo chính thức của Ngân hàng Negara Malaysia) cũng được phát hành với giá trị danh nghĩa RM 50, RM 100 và RM 200. Loại tiền này đã được phát hành ra [7 tháng 7](/wiki/7_th%C3%A1ng_7) năm [2001](/wiki/2001) bởi Ngân hàng Negara Malaysia và do Royal Mint of Malaysia Sdn Bhd đúc. Giá mua và bán lại của Kijang Emas được giá thị trường [vàng](/wiki/V%C3%A0ng) quốc tế đang lưu hành xác định.
## Tiền giấy[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=4)] [Bank Negara Malaysia](/w/index.php?title=Bank_Negara_Malaysia&action=edit&redlink=1) đã phát hành tiền giấy dollar Malaysia lần đầu vào tháng 6 năm 1967 với các mệnh giá $1, $5, $10, $50 và $100. Mệnh giá $1000 đã được phát hành lần đầu năm [1968](/wiki/1968). Tiền giấy Malaysia đã luôn luôn mang hình ảnh của [Tuanku Abdul Rahman](/w/index.php?title=Tuanku_Abdul_Rahman&action=edit&redlink=1), [Yang di-Pertuan Agong](/wiki/Yang_di-Pertuan_Agong) đầu tiên của Malaysia.
Các máy
[ATM](/wiki/M%C3%A1y_r%C3%BAt_ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%B1_%C4%91%E1%BB%99ng) thường cho ra giấy bạc RM50, hoặc hiếm hoi hơn, giấy bạc RM10 cùng với giấy bạc RM50.
Giấy bạc Malaysia đã từ lâu theo một
[mã màu](/w/index.php?title=M%C3%A3_m%C3%A0u&action=edit&redlink=1) xuất phát từ thời thuộc địa. Các mệnh giá thấp hơn thì kiểm mẫu này được Singapore và Brunei áp dụng theo và khi Bank Negara giới thiệu lần đầu giấy bạc RM2 nó sao chép màu hoa cà của tờ giấy bạc 2 dollar Singapore.
- RM1 - xanh da trời
- RM2 - hoa cà (không còn lưu hành nữa)
- RM5 - xanh lá caay
- RM10 - đỏ
- RM20 - nâu/trắng (không còn lưu hành nữa)
- RM50 - xanh lá cây/xám
- RM100 - tím
- RM500 - cam (không còn lưu hành nữa)
- RM1000 - xanh dương/xanh lá cây (không còn lưu hành nữa)
### Xê ri đầu[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=5)]
### Xê ri thứ hai[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=6)]
### Xê ri thứ ba[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=7)]
Xê ri hiện tại và lần thứ 3 đã được phát hành với các thiết kế.
### Kỷ niệm thế vận hội[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=8)]
Để tưởng niệm
[Thế vận hội Khối thịnh vượng chung năm 1998](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_Kh%E1%BB%91i_th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_n%C4%83m_1998&action=edit&redlink=1) ở [Kuala Lumpur](/wiki/Kuala_Lumpur), một loại [tiền polymer](/wiki/Ti%E1%BB%81n_polymer) RM50 đã được phát hành, đánh dấu việc Malaysia sử dụng tiền giấy polymer lần đầu tiên. Tiền mệnh giá này hiếm khi được thấy trong giao dịch hàng ngày mà người ta chỉ sưu tập làm kỷ niệm.
## Tỉ giá hối đoái hiện thời của đồng MYR[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=9)]
|Tỉ giá hối đoái hiện thời của đồng MYR|
|Từ
|[AUD](http://www.google.com/finance?q=AUDMYR) [CAD](http://www.google.com/finance?q=CADMYR) [CHF](http://www.google.com/finance?q=CHFMYR) [EUR](http://www.google.com/finance?q=EURMYR) [GBP](http://www.google.com/finance?q=GBPMYR) [HKD](http://www.google.com/finance?q=HKDMYR) [JPY](http://www.google.com/finance?q=JPYMYR) [USD](http://www.google.com/finance?q=USDMYR) [Yahoo! Finance](http://finance.yahoo.com/currency): [AUD](http://finance.yahoo.com/currency-converter/#from=AUD;to=MYR) [CAD](http://finance.yahoo.com/currency-converter/#from=CAD;to=MYR) [CHF](http://finance.yahoo.com/currency-converter/#from=CHF;to=MYR) [EUR](http://finance.yahoo.com/currency-converter/#from=EUR;to=MYR) [GBP](http://finance.yahoo.com/currency-converter/#from=GBP;to=MYR) [HKD](http://finance.yahoo.com/currency-converter/#from=GBP;to=MYR) [JPY](http://finance.yahoo.com/currency-converter/#from=JPY;to=MYR) [USD](http://finance.yahoo.com/currency-converter/#from=USD;to=MYR) [XE.com](http://www.xe.com/): [AUD](http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=AUD&To=MYR) [CAD](http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=CAD&To=MYR) [CHF](http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=CHF&To=MYR) [EUR](http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=EUR&To=MYR) [GBP](http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=GBP&To=MYR) [HKD](http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=HKD&To=MYR) [JPY](http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=JPY&To=MYR) [USD](http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=USD&To=MYR) [OANDA.com](http://www.oanda.com/currency/converter/): [AUD](http://www.oanda.com/convert/classic?value=1&exch=AUD&expr=MYR) [CAD](http://www.oanda.com/convert/classic?value=1&exch=CAD&expr=MYR) [CHF](http://www.oanda.com/convert/classic?value=1&exch=CHF&expr=MYR) [EUR](http://www.oanda.com/convert/classic?value=1&exch=EUR&expr=MYR) [GBP](http://www.oanda.com/convert/classic?value=1&exch=GBP&expr=MYR) [HKD](http://www.oanda.com/convert/classic?value=1&exch=HKD&expr=MYR) [JPY](http://www.oanda.com/convert/classic?value=1&exch=JPY&expr=MYR) [USD](http://www.oanda.com/convert/classic?value=1&exch=USD&expr=MYR) [Investing.com](http://www.investing.com/): [AUD](http://www.investing.com/currencies/AUD-MYR) [CAD](http://www.investing.com/currencies/CAD-MYR) [CHF](http://www.investing.com/currencies/CHF-MYR) [EUR](http://www.investing.com/currencies/EUR-MYR) [GBP](http://www.investing.com/currencies/GBP-MYR) [HKD](http://www.investing.com/currencies/HKD-MYR) [JPY](http://www.investing.com/currencies/JPY-MYR) [USD](http://www.investing.com/currencies/USD-MYR) [fxtop.com](http://fxtop.com/): [AUD](http://fxtop.com/en/currency-pair.php?C1=AUD&C2=MYR) [CAD](http://fxtop.com/en/currency-pair.php?C1=CAD&C2=MYR) [CHF](http://fxtop.com/en/currency-pair.php?C1=CHF&C2=MYR) [EUR](http://fxtop.com/en/currency-pair.php?C1=EUR&C2=MYR) [GBP](http://fxtop.com/en/currency-pair.php?C1=GBP&C2=MYR) [HKD](http://fxtop.com/en/currency-pair.php?C1=HKD&C2=MYR) [JPY](http://fxtop.com/en/currency-pair.php?C1=JPY&C2=MYR) [USD](http://fxtop.com/en/currency-pair.php?C1=USD&C2=MYR)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=10)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ringgit&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ringgit&action=edit§ion=11)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|
· · · · · · · · Ringgit · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·

X-Cache: cp1067 hit(1), cp1055 frontend miss(0)


text:
Tào Phi
Tào Phi (chữ Hán: 曹丕, 187 – 29 tháng 6 năm 226[1]), chính thức được gọi là Tào Ngụy Văn Đế (曹魏文帝), tên tự Tử Hoàn (子桓), là vị vua đầu tiên của Tào Ngụy (cũng gọi là "Nước Ngụy"), là nhà thơ, nhà lý luận và phê bình đầu tiên của Trung Quốc[2].
Mục lục
Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]
Tào Phi sinh ở huyện Tiêu, nước Bái thuộc Dự châu[3], là con thứ hai của Tào Tháo và là anh của nhà thơ Tào Thực. Mẹ người họ Biện.
Sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 211, Tào Phi giữ chức phó thừa tướng nhà Hán. Năm 217, làm thế tử nước Ngụy. Năm 220, Tào Tháo chết, ông kế nghiệp chức thừa tướng nhà Hán và là Ngụy Vương.
Không bao lâu, tháng 10 năm 220, ông phế bỏ vua Hán Hiến Đế, tự xưng là hoàng đế đầu tiên của nhà Ngụy (với miếu hiệu là Nguỵ Thế Tổ Văn Hoàng Đế, thường gọi tắt là Nguỵ Văn Đế). Và ông đã tiếp tục cuộc chiến của cha mình chống lại Thục Hán của Lưu Bị và Đông Ngô của Tôn Quyền.
Tào Phi ở ngôi 6 năm (220 – 226), sau khi mất được chôn ở Thủ Lăng (hưởng dương 39 tuổi). Trong thời gian ở ngôi, Tào Phi chỉ sử dụng một niên hiệu, đó là Hoàng Sơ.
Ngoài những nét chính trên, sử sách còn cho biết:
Trong số anh em của mình, Tào Phi là người sắc sảo nhất. Thay vì dùi mài kinh sử hay thao luyện quân binh, Tào Phi thường có mặt trong triều với các quan chức để tranh thủ sự ủng hộ của các quan và tham gia vào việc quân sự cùng cha. Sau khi Tào Tháo đánh bại được cha con Viên Thiệu, Tào Phi đã lấy vợ của Viên Hy (con trai Viên Thiệu) là Chân Lạc, làm vợ. Sau này Chân thị sinh ra Tào Tuấn là người kế nghiệp Tào Phi, nhưng vẫn bị thất sủng. Khi Tào Phi lên ngôi hoàng đế đã sủng ái Quách thị, Chân thị bị buộc phải tự vẫn.
Tào Phi có nhiều điều đối xử và giám sát khắt khe với các anh em trong nhà. Nhiều nhà sử học cho rằng sở dĩ như vậy vì ông ghen tài văn chương với Tào Thực và tài quân sự với Tào Chương.Có thuyết nói ông đã hạ độc giết Tào Chương, và ép Tào Thực phải làm thơ trong vòng 7 bước chân về đề tài huynh đệ, và trong thơ không được có 2 từ huynh đệ, nếu không được sẽ xử chết.
Tào Phi còn khiến tướng Vu Cấm phải xấu hổ mà chết. Chuyện là Vu Cấm được Tào Tháo sai đi đánh nhau với Quan Vũ, bị Quan Vũ đánh bại và cùng phó tướng Bàng Đức bị bắt sống. Trong khi Bàng Đức không chịu khuất phục thì Vu Cấm lại sợ hãi xin đối phương tha mạng. Kết quả Đức bị chém còn Cấm bị giam.
Sau đó Tôn Quyền sai Lã Mông đánh úp Kinh châu, bắt giết Quan Vũ. Lã Mông bắt được Vu Cấm, bèn trả về cho Tào Tháo. Đến khi làm vua, Tào Phi sai người vẽ tranh chế giễu Vu Cấm đặt ở nơi công cộng. Trong tranh, Quan Vũ ngồi chễm chệ, Bàng Đức vươn cổ chịu chém, còn Vu Cấm thì khúm núm lạy lục Quan Vũ. Bởi thế Vu Cấm không chịu nổi nỗi nhục, lo rầu mãi sinh bệnh mà chết.
Sự nghiệp văn chương[sửa | sửa mã nguồn]
Tào Phi rất giỏi thơ phú, ông cùng với cha (Tào Tháo) và em (Tào Thực), đều là những cây bút nổi bật trên Văn đàn Kiến An.
Thơ ông, hiện còn khoảng 40 bài và bộ Điển luận[4]. Tuy vậy, qua đó người đọc cũng hiểu được một phần nào quan niệm sáng tác của ông:
- Trần Đình Sử trong Từ điển Văn học (bộ mới) viết đại ý như sau:
-Văn (Tào Phi) có nhiều thể, hiếm có ai giỏi hết, do đó văn nhân không nên dựa vào sở trường của mình mà khinh người, mà nên thẩm xét để hiểu người (thẩm kỷ độ nhân). Ông phản đối thói "văn nhân tương khinh" (văn nhân thường khinh nhau), hay khép kín kiến giải của mình. Ngoài ra, ông còn phê phán khuynh hướng "quý xa, khinh gần", làm văn cốt cầu danh, mà quay lưng với sự thực.
-Các thể loại có những điểm khác nhau: Tấu, nghị nên trang nhã, thư luận nên có lý lẽ, thi phú cần phải đẹp.
-Văn chương đều là sự biểu hiện tư tưởng, tình cảm của người viết. Cho nên gốc văn chương giống nhau mà ngọn (hình thức biểu hiện) khác nhau. Cái khác đó do "khí". Tào Phi viết: "Văn lấy khí làm chủ, mà khí trong hay đục là bẩm phú, không thể dùng sức gắng gượng mà có được".
-Nho gia xem "lập ngôn" đứng sau "lập đức", "lập công"; Tào Phi đưa "lập ngôn" lên vị trí cao nhất, xem đó là "việc lớn lao bất hủ trong sự nghiệp trị nước" (kinh quốc chi đại nghiệp, bất hủ chi thịnh sự). Đây chính là quan điểm làm cho văn học Kiến An phồn thịnh[5].
- Nguyễn Hiến Lê nhận xét:
Giọng thơ Tào Phi không hùng như cha (Tào Tháo), mà có vẻ phong lưu, nhàn nhã. Ngoài tài thơ, Tào Phi còn là nhà phê bình đầu tiên của Trung Quốc, Trong thiên Luận văn, ông có nhiều ý xác đáng, như:
-Văn lấy khí làm chủ, mà khí có hai thể "thanh" và "trọc". Cả hai đều do trời sinh, không thể gắng sức mà luyện, dẫu cha anh cũng không thể truyền được cho con, em.
-Bàn về các thể văn, ông cho rằng luận thuyết phải đúng lí, mà thi phú thì cần phải đẹp. Đó là khởi nguyên phong trào duy mĩ ở thời Lục Triều, trái hẳn với lối "Văn dĩ tải đạo" (văn để chở đạo) của Tiền Hán trở về trước. Duy mĩ tức là "nghệ thuật vị nghệ thuật", mà tải đạo tức là " nghệ thuật vị nhân sinh".
Ở một thời cực kì loạn lạc như thời Lục Triều, chủ trương đó rất được hoan nghênh. Cho nên thời bấy giờ là thời văn thơ lãng mạn nhất của Trung Quốc, và nhóm Trúc Lâm thất hiền nổi tiếng vì thói khinh đời ngạo vật, phóng đãng, bất chấp lễ nghi...[6]
So sánh với Tào Phi, học giả này viết:
Tào Phi và Tào Thực, là hai anh em ruột mà tính tình và đời sống trái nhau hẳn. Tào Phi làm vua chỉ cho văn chương mới là sự nghiệp lớn, đáng lưu truyền lại thiên thu; còn phú quý, công danh hễ chết là hết. Tào Thực, ngược lại, cho văn chương là nghề mọn mà sự lập công mới đáng trọng. Kết lại, ba cha con là Tào Tháo, Tào Phi, Tào Thực, làm lĩnh tụ trên thi đàn Kiến An. Tháo có giọng trầm hùng. Phi thì sầu, nhã. Thực, đa tài hơn cả; thơ vừa diễm lệ, vừa lâm ly và cao kỳ. Đến năm 232, Tào Phi và Tào Thực đều đã chết hết, văn đàn rực rỡ thời Kiến An cũng rã tan theo.[7].
Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 226, Tào Phi qua đời. Ông ở ngôi 6 năm, hưởng dương 39 tuổi. Ông được tôn là Ngụy Thế Tổ Văn Hoàng Đế, thường gọi là Ngụy Văn Đế. Trong thời gian ở ngôi, ông chỉ dùng một niên hiệu là Hoàng Sơ.
Thái tử Tào Duệ lên nối ngôi, tức là Ngụy Minh đế
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ [1]
- ^ Theo Nguyễn Hiến Lê, Đại cương Văn học sử Trung Quốc (Nhà xuất bản Trẻ, 1997, tr.159) và Dịch Quân Tả, Văn học sử Trung Quốc quyển I (Nhà xuất bản Trẻ, 1992, tr. 289)
- ^ Hiện nay là huyện Hào, tỉnh An Huy
- ^ Tác phẩm phê bình văn học này đã bị thất lạc, ngày nay chỉ còn lại hai thiên là Tự tự và Luận văn
- ^ Lược theo Trần Đình Sử, Từ điển Văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004, tr. 1598.
- ^ Lược theo Nguyễn Hiến Lê, Sử Trung Quốc tập I (Nhà xuất bản Văn hóa, 1997, tr. 271-272) và Đại cương Văn học sử Trung Quốc, cùng tác giả, tr.159.
- ^ Nguyễn Hiến Lê, Đại cương Văn học sử Trung Quốc, tr.160 và 169.
Sách tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Nguyễn Hiến Lê, Đại cương Văn học sử Trung Quốc. Nhà xuất bản Trẻ, 1997.
- Nguyễn Hiến Lê, Sử Trung Quốc tập I. Nhà xuất bản Văn hóa, 1997.
- Nhiều người soạn, Từ điển Văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
- Dịch Quân Tả, Văn học sử Trung Quốc (quyển 1). Nhà xuất bản Trẻ, 1992.
- La Quán Trung, Tam Quốc chí (các chương: 33, 79, 80). Nhà xuất bản Văn học & Nhà xuất bản Mũi Cà Mau, 1995.

markdown:
# Tào Phi
|Tào Ngụy Văn Đế|
|
| ![ Cao Pi Tang.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Cao_Pi_Tang.jpg/250px-Cao_Pi_Tang.jpg)
![ Cao Pi Tang.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Cao_Pi_Tang.jpg/250px-Cao_Pi_Tang.jpg)
[Diêm Lập Bản](/w/index.php?title=Di%C3%AAm_L%E1%BA%ADp_B%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1)thời [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)(thế kỷ thứ 7) [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) [220](/wiki/220)– 12/ [220](/wiki/220) [Tào Tháo](/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o) [Tào Ngụy](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y) [220](/wiki/220)– [226](/wiki/226) [Tào Duệ](/wiki/T%C3%A0o_Du%E1%BB%87) [Húy](/w/index.php?title=H%C3%BAy&action=edit&redlink=1): Tào Phi (giản thể: 曹丕, phồn thể: 曹丕, bính âm: Cáo Pī) [Tự](/w/index.php?title=T%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1): Tử Hoàn (子桓) [Thế Tổ](/wiki/Th%E1%BA%BF_T%E1%BB%95)(高祖) [Tào Ngụy](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y) [Tào Tháo](/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o) [187](/wiki/187) [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng), [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) [29 tháng 6](/wiki/29_th%C3%A1ng_6)năm [226](/wiki/226) [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng), [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) **Tào Phi** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 曹丕, [187](/wiki/187) – [29 tháng 6](/wiki/29_th%C3%A1ng_6) năm [226](/wiki/226) ), chính thức được gọi là [1] **Tào Ngụy Văn Đế**(曹魏文帝), [tên tự](/wiki/T%C3%AAn_ch%E1%BB%AF) **Tử Hoàn**(子桓), là vị vua đầu tiên của [Tào Ngụy](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y)(cũng gọi là "Nước Ngụy"), là nhà thơ, nhà lý luận và phê bình đầu tiên của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) . [[2]](#cite_note-2)
## Mục lục
## Thân thế[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&action=edit§ion=1)] **Tào Phi** sinh ở huyện Tiêu, nước Bái thuộc Dự châu , là con thứ hai của [3] [Tào Tháo](/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o)và là anh của nhà thơ [Tào Thực](/wiki/T%C3%A0o_Th%E1%BB%B1c). Mẹ người [họ Biện](/wiki/Bi%E1%BB%87n_phu_nh%C3%A2n).
## Sự nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&action=edit§ion=2)]
Năm
[211](/wiki/211), Tào Phi giữ chức phó thừa tướng [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n). Năm [217](/wiki/217), làm thế tử nước Ngụy. Năm [220](/wiki/220), Tào Tháo chết, ông kế nghiệp chức thừa tướng nhà Hán và là Ngụy Vương.
Không bao lâu, tháng 10 năm 220, ông phế bỏ vua
[Hán Hiến Đế](/wiki/H%C3%A1n_Hi%E1%BA%BFn_%C4%90%E1%BA%BF), tự xưng là hoàng đế đầu tiên của nhà Ngụy (với miếu hiệu là Nguỵ Thế Tổ Văn Hoàng Đế, thường gọi tắt là **Nguỵ Văn Đế**). Và ông đã tiếp tục cuộc chiến của cha mình chống lại [Thục Hán](/wiki/Th%E1%BB%A5c_H%C3%A1n) của [Lưu Bị](/wiki/L%C6%B0u_B%E1%BB%8B) và [Đông Ngô](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ng%C3%B4) của [Tôn Quyền](/wiki/T%C3%B4n_Quy%E1%BB%81n).
Tào Phi ở ngôi 6 năm (220 – 226), sau khi mất được chôn ở Thủ Lăng (hưởng dương 39 tuổi). Trong thời gian ở ngôi, Tào Phi chỉ sử dụng một niên hiệu, đó là Hoàng Sơ.
Ngoài những nét chính trên, sử sách còn cho biết:
Trong số anh em của mình, Tào Phi là người sắc sảo nhất. Thay vì dùi mài kinh sử hay thao luyện quân binh, Tào Phi thường có mặt trong triều với các quan chức để tranh thủ sự ủng hộ của các quan và tham gia vào việc quân sự cùng cha. Sau khi Tào Tháo đánh bại được cha con
[Viên Thiệu](/wiki/Vi%C3%AAn_Thi%E1%BB%87u), Tào Phi đã lấy vợ của [Viên Hy](/wiki/Vi%C3%AAn_Hy) (con trai Viên Thiệu) là [Chân Lạc](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1c), làm vợ. Sau này Chân thị sinh ra [Tào Tuấn](/wiki/T%C3%A0o_Du%E1%BB%87) là người kế nghiệp Tào Phi, nhưng vẫn bị thất sủng. Khi Tào Phi lên ngôi hoàng đế đã sủng ái Quách thị, Chân thị bị buộc phải tự vẫn.
Tào Phi có nhiều điều đối xử và giám sát khắt khe với các anh em trong nhà. Nhiều nhà sử học cho rằng sở dĩ như vậy vì ông ghen tài văn chương với
[Tào Thực](/wiki/T%C3%A0o_Th%E1%BB%B1c) và tài quân sự với [Tào Chương](/wiki/T%C3%A0o_Ch%C6%B0%C6%A1ng).Có thuyết nói ông đã hạ độc giết [Tào Chương](/wiki/T%C3%A0o_Ch%C6%B0%C6%A1ng), và ép [Tào Thực](/wiki/T%C3%A0o_Th%E1%BB%B1c) phải làm thơ trong vòng 7 bước chân về đề tài huynh đệ, và trong thơ không được có 2 từ huynh đệ, nếu không được sẽ xử chết.
Tào Phi còn khiến tướng
[Vu Cấm](/wiki/Vu_C%E1%BA%A5m) phải xấu hổ mà chết. Chuyện là Vu Cấm được Tào Tháo sai đi đánh nhau với [Quan Vũ](/wiki/Quan_V%C5%A9), bị Quan Vũ đánh bại và cùng phó tướng [Bàng Đức](/wiki/B%C3%A0ng_%C4%90%E1%BB%A9c) bị bắt sống. Trong khi Bàng Đức không chịu khuất phục thì Vu Cấm lại sợ hãi xin đối phương tha mạng. Kết quả Đức bị chém còn Cấm bị giam.
Sau đó
[Tôn Quyền](/wiki/T%C3%B4n_Quy%E1%BB%81n) sai [Lã Mông](/wiki/L%C3%A3_M%C3%B4ng) đánh úp [Kinh châu](/w/index.php?title=Kinh_ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1), bắt giết Quan Vũ. Lã Mông bắt được Vu Cấm, bèn trả về cho Tào Tháo. Đến khi làm vua, Tào Phi sai người vẽ tranh chế giễu Vu Cấm đặt ở nơi công cộng. Trong tranh, Quan Vũ ngồi chễm chệ, Bàng Đức vươn cổ chịu chém, còn Vu Cấm thì khúm núm lạy lục Quan Vũ. Bởi thế Vu Cấm không chịu nổi nỗi nhục, lo rầu mãi sinh bệnh mà chết.
## Sự nghiệp văn chương[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&action=edit§ion=3)]
Tào Phi rất giỏi thơ phú, ông cùng với cha (Tào Tháo) và em (Tào Thực), đều là những cây bút nổi bật trên
[Văn đàn Kiến An](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Ki%E1%BA%BFn_An).
Thơ ông, hiện còn khoảng 40 bài và bộ
*Điển luận* . Tuy vậy, qua đó người đọc cũng hiểu được một phần nào quan niệm sáng tác của ông: [4]
- Trần Đình Sử trong
*Từ điển Văn học*(bộ mới) viết đại ý như sau:
-Văn (Tào Phi) có nhiều thể, hiếm có ai giỏi hết, do đó văn nhân không nên dựa vào sở trường của mình mà khinh người, mà nên thẩm xét để hiểu người (thẩm kỷ độ nhân). Ông phản đối thói "văn nhân tương khinh" (văn nhân thường khinh nhau), hay khép kín kiến giải của mình. Ngoài ra, ông còn phê phán khuynh hướng "quý xa, khinh gần", làm văn cốt cầu danh, mà quay lưng với sự thực.
-Các thể loại có những điểm khác nhau: Tấu, nghị nên trang nhã, thư luận nên có lý lẽ, thi phú cần phải đẹp.
-Văn chương đều là sự biểu hiện tư tưởng, tình cảm của người viết. Cho nên gốc văn chương giống nhau mà ngọn (
*hình thức biểu hiện*) khác nhau. Cái khác đó do "khí". Tào Phi viết: "Văn lấy khí làm chủ, mà khí trong hay đục là bẩm phú, không thể dùng sức gắng gượng mà có được".
-Nho gia xem "lập ngôn" đứng sau "lập đức", "lập công"; Tào Phi đưa "lập ngôn" lên vị trí cao nhất, xem đó là "việc lớn lao bất hủ trong sự nghiệp trị nước" (
*kinh quốc chi đại nghiệp, bất hủ chi thịnh sự*). Đây chính là quan điểm làm cho văn học Kiến An phồn thịnh . [5] [Nguyễn Hiến Lê](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hi%E1%BA%BFn_L%C3%AA)nhận xét:
Giọng thơ Tào Phi không hùng như cha (Tào Tháo), mà có vẻ phong lưu, nhàn nhã. Ngoài tài thơ, Tào Phi còn là nhà phê bình đầu tiên của Trung Quốc, Trong thiên Luận văn, ông có nhiều ý xác đáng, như:
-Văn lấy khí làm chủ, mà khí có hai thể "thanh" và "trọc". Cả hai đều do trời sinh, không thể gắng sức mà luyện, dẫu cha anh cũng không thể truyền được cho con, em.
-Bàn về các thể văn, ông cho rằng luận thuyết phải đúng lí, mà thi phú thì cần phải đẹp. Đó là khởi nguyên phong trào duy mĩ ở thời Lục Triều, trái hẳn với lối "Văn dĩ tải đạo" (văn để chở đạo) của Tiền Hán trở về trước. Duy mĩ tức là "nghệ thuật vị nghệ thuật", mà tải đạo tức là " nghệ thuật vị nhân sinh".
Ở một thời cực kì loạn lạc như thời Lục Triều, chủ trương đó rất được hoan nghênh. Cho nên thời bấy giờ là thời văn thơ lãng mạn nhất của Trung Quốc, và nhóm
[Trúc Lâm thất hiền](/w/index.php?title=Tr%C3%BAc_L%C3%A2m_th%E1%BA%A5t_hi%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1) nổi tiếng vì thói khinh đời ngạo vật, phóng đãng, bất chấp lễ nghi... [[6]](#cite_note-6)
So sánh với Tào Phi, học giả này viết:
Tào Phi và Tào Thực, là hai anh em ruột mà tính tình và đời sống trái nhau hẳn. Tào Phi làm vua chỉ cho văn chương mới là sự nghiệp lớn, đáng lưu truyền lại thiên thu; còn phú quý, công danh hễ chết là hết. Tào Thực, ngược lại, cho văn chương là nghề mọn mà sự lập công mới đáng trọng. Kết lại, ba cha con là Tào Tháo, Tào Phi, Tào Thực, làm lĩnh tụ trên thi đàn Kiến An. Tháo có giọng trầm hùng. Phi thì sầu, nhã. Thực, đa tài hơn cả; thơ vừa diễm lệ, vừa lâm ly và cao kỳ. Đến năm
[232](/wiki/2264_Sabrina), Tào Phi và Tào Thực đều đã chết hết, văn đàn rực rỡ thời Kiến An cũng rã tan theo. . [7]
## Qua đời[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&action=edit§ion=4)]
Năm 226, Tào Phi qua đời. Ông ở ngôi 6 năm, hưởng dương 39 tuổi. Ông được tôn là
**Ngụy Thế Tổ Văn Hoàng Đế**, thường gọi là Ngụy Văn Đế. Trong thời gian ở ngôi, ông chỉ dùng một niên hiệu là Hoàng Sơ.
Thái tử
[Tào Duệ](/wiki/T%C3%A0o_Du%E1%BB%87) lên nối ngôi, tức là Ngụy Minh đế
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&action=edit§ion=5)] [^](#cite_ref-1) [[1]](http://www.sinica.edu.tw/ftms-bin/kiwi1/luso.sh?lstype=2&dyna=%ABe%C3Q&king=%A4%E5%AB%D2&reign=%B6%C0%AA%EC&yy=7&ycanzi=&mm=5&dd=&dcanzi=%A4B%A4x) **Theo Nguyễn Hiến Lê,** [^](#cite_ref-2) *Đại cương Văn học sử Trung Quốc*(Nhà xuất bản Trẻ, 1997, tr.159) và Dịch Quân Tả, *Văn học sử Trung Quốc quyển I*(Nhà xuất bản Trẻ, 1992, tr. 289) **Hiện nay là huyện Hào, tỉnh** [^](#cite_ref-3) [An Huy](/wiki/An_Huy) **Tác phẩm phê bình văn học này đã bị thất lạc, ngày nay chỉ còn lại hai thiên là** [^](#cite_ref-4) *Tự tự*và *Luận văn* **Lược theo Trần Đình Sử,** [^](#cite_ref-5) *Từ điển Văn học*(bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004, tr. 1598. **Lược theo Nguyễn Hiến Lê,** [^](#cite_ref-6) *Sử Trung Quốc tập I*(Nhà xuất bản Văn hóa, 1997, tr. 271-272) và *Đại cương Văn học sử Trung Quốc, cùng tác giả, tr.159.* **Nguyễn Hiến Lê,** [^](#cite_ref-7) *Đại cương Văn học sử Trung Quốc*, tr.160 và 169.
## Sách tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&action=edit§ion=6)] [Nguyễn Hiến Lê](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hi%E1%BA%BFn_L%C3%AA), *Đại cương Văn học sử Trung Quốc*. Nhà xuất bản Trẻ, 1997.
- Nguyễn Hiến Lê,
*Sử Trung Quốc tập I*. Nhà xuất bản Văn hóa, 1997.
- Nhiều người soạn,
*Từ điển Văn học*(bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
- Dịch Quân Tả,
*Văn học sử Trung Quốc (quyển 1)*. Nhà xuất bản Trẻ, 1992. [La Quán Trung](/wiki/La_Qu%C3%A1n_Trung), *Tam Quốc chí*(các chương: 33, 79, 80). Nhà xuất bản Văn học & Nhà xuất bản Mũi [Cà Mau](/wiki/C%C3%A0_Mau), 1995.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0o_Phi&action=edit§ion=7)]
|
|Hiếu Văn Hoàng Đế Sinh: 187 Mất: 226
|Tước hiệu|
|Tiền vị:
|Không có |
|
220-226
|Kế vị
|
|
|Tước hiệu thừa kế trên danh nghĩa
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|
|
|

X-Cache: cp1053 hit(1), cp1055 frontend miss(0)


text:
Thể loại:Bệnh đường nước
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại con
Thể loại này gồm thể loại con sau.
T
- ► Tiêu chảy (3 tr.)
Các trang trong thể loại “Bệnh đường nước”
10 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 10 trang.
Thể loại này gồm thể loại con sau.
10 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 10 trang.

markdown:
# Thể loại:Bệnh đường nước
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
## Thể loại con
Thể loại này gồm thể loại con sau.
### T
- ►
[Tiêu chảy](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ti%C3%AAu_ch%E1%BA%A3y) (3 tr.)
## Các trang trong thể loại “Bệnh đường nước”
10 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 10 trang.
Thể loại này gồm thể loại con sau.
10 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 10 trang.


text:
ураган
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Nga[sửa]
Chuyển tự[sửa]
Xem Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga.
Danh từ[sửa]
ураган gđ
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)
Xem Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga.
ураган gđ

markdown:
# ураган
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Nga[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-rus-&action=edit§ion=T-1)]
### Chuyển tự[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-translit-&action=edit§ion=T-1)]
Xem
[Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga](/wiki/Wiktionary:Phi%C3%AAn_%C3%A2m_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BA%BFng_Nga).
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **ураг ан** gđ
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))
Xem
[Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga](/wiki/Wiktionary:Phi%C3%AAn_%C3%A2m_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BA%BFng_Nga). **ураг ан** gđ

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."


text:
罵
Từ điển mở Wiktionary
Mục lục
Chữ Hán[sửa]
Tra cứu[sửa]
- Số nét: 15
- Bộ thủ: 网 + 10 nét (xem trong Hán Việt tự điển)
- Dữ liệu Unicode: U+7F75 (liên kết ngoài tiếng Anh)
Chuyển tự[sửa]
- Chữ Latinh
- Bính âm: mà (ma4)
- Phiên âm Hán-Việt: mạ
- Chữ Hangul: 매
Tiếng Quan Thoại[sửa]
Động từ[sửa]
罵
Đồng nghĩa[sửa]
- Mạ lị
Chữ Nôm[sửa]
(trợ giúp hiển thị và nhập chữ Nôm)

markdown:
# 罵
Từ điển mở Wiktionary
|Tra từ bắt đầu bởi|
|
|
## Mục lục
## Chữ Hán[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-Hani-&action=edit§ion=T-1)]
### Tra cứu[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-dictionary-&action=edit§ion=T-1)] [Số nét](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_theo_s%E1%BB%91_n%C3%A9t): [15](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_15_n%C3%A9t) [Bộ thủ](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BB%A5c_t%E1%BB%AB_ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_theo_b%E1%BB%99): [网](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_b%E1%BB%99_%E7%BD%91)+ [10 nét](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_b%E1%BB%99_%E7%BD%91_%2B_10_n%C3%A9t)(xem trong *)* [Hán Việt tự điển](//vi.wikisource.org/wiki/H%C3%A1n_Vi%E1%BB%87t_t%E1%BB%B1_%C4%91i%E1%BB%83n/%E7%BD%91#10_N.C3.89T)
- Dữ liệu
[Unicode](//vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dung_Unicode): [U+7F75](http://www.unicode.org/cgi-bin/GetUnihanData.pl?codepoint=7F75)(liên kết ngoài tiếng Anh)
### Chuyển tự[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-translit-&action=edit§ion=T-1)] [Chữ Latinh](/wiki/ch%E1%BB%AF_Latinh) [Bính âm](/wiki/Wiktionary:B%C3%ADnh_%C3%A2m): [mà](/wiki/m%C3%A0)( [ma](/wiki/ma) 4) [Phiên âm Hán-Việt](//vi.wikipedia.org/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): [mạ](/wiki/m%E1%BA%A1)
-
- Chữ
[Hangul](/wiki/Hangul): [매](/w/index.php?title=%EB%A7%A4&action=edit&redlink=1)
## Tiếng Quan Thoại[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-cmn-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **罵**
#### Đồng nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-syn-&action=edit§ion=T-1)]
- Mạ lị
## Chữ Nôm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-vie-n-&action=edit§ion=T-1)]
(
[trợ giúp hiển thị và nhập chữ Nôm](/wiki/Tr%E1%BB%A3_gi%C3%BAp:Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m))
|罵 viết theo chữ
|
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|
|[Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) [Sài Gòn](/wiki/S%C3%A0i_G%C3%B2n) [Vinh](/wiki/Vinh) [Thanh Chương](/wiki/Thanh_Ch%C6%B0%C6%A1ng) [Hà Tĩnh](/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)

X-Cache: cp1065 miss(0), cp1055 frontend miss(0)


text:
entertain
Từ điển mở Wiktionary
Mục lục
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Ngoại động từ[sửa]
entertain ngoại động từ /ˌɛn.tɜː.ˈteɪn/
- Tiếp đãi, chiêu đãi.
- Giải trí, tiêu khiển.
- Nuôi dưỡng, ấp ủ (ảo tưởng, hy vọng, sự nghi ngờ, quan điểm... ).
- Hoan nghênh, tán thành (ý kiến, đề nghị... ).
- Trao đổi (thư từ... ).
Thành ngữ[sửa]
- to entertain a discourse upon something: (Từ cổ,nghĩa cổ) , (văn học) bàn về cái gì.
Chia động từ[sửa]
entertain
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# entertain
Từ điển mở Wiktionary
## Mục lục
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|Hoa Kỳ||
|
### Ngoại động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-tr-verb-&action=edit§ion=T-1)] **entertain** *ngoại động từ* [/ˌɛn.tɜː.ˈteɪn/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Tiếp đãi](/wiki/ti%E1%BA%BFp_%C4%91%C3%A3i), [chiêu đãi](/wiki/chi%C3%AAu_%C4%91%C3%A3i). [Giải trí](/wiki/gi%E1%BA%A3i_tr%C3%AD), [tiêu khiển](/wiki/ti%C3%AAu_khi%E1%BB%83n). [Nuôi dưỡng](/wiki/nu%C3%B4i_d%C6%B0%E1%BB%A1ng), [ấp ủ](/wiki/%E1%BA%A5p_%E1%BB%A7)( [ảo tưởng](/wiki/%E1%BA%A3o_t%C6%B0%E1%BB%9Fng), [hy vọng](/wiki/hy_v%E1%BB%8Dng), sự [nghi ngờ](/wiki/nghi_ng%E1%BB%9D), [quan điểm](/wiki/quan_%C4%91i%E1%BB%83m)... ). [Hoan nghênh](/wiki/hoan_ngh%C3%AAnh), [tán thành](/wiki/t%C3%A1n_th%C3%A0nh)(ý kiến, đề nghị... ). [Trao](/wiki/trao)đổi (thư từ... ).
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)] **to entertain a discourse upon something**: ( *Từ cổ,nghĩa cổ*) , (văn học) [bàn](/wiki/b%C3%A0n)về cái gì.
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
entertain
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|**entertain** [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [entertaining](/wiki/entertaining) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [entertained](/wiki/entertained) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) **entertain** **entertain**hoặc [entertainest](/w/index.php?title=entertainest&action=edit&redlink=1)¹ [entertains](/wiki/entertains)hoặc [entertaineth](/w/index.php?title=entertaineth&action=edit&redlink=1)¹ **entertain** **entertain** **entertain** [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained)hoặc [entertainedst](/w/index.php?title=entertainedst&action=edit&redlink=1)¹ [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² **entertain** **entertain**hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ **entertain** **entertain** **entertain** **entertain** **entertain** [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) **entertain** **entertain**hoặc [entertainest](/w/index.php?title=entertainest&action=edit&redlink=1)¹ **entertain** **entertain** **entertain** **entertain** [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained) [entertained](/wiki/entertained) [were](/wiki/were)to **entertain**hoặc [should](/wiki/should) **entertain** **entertain**hoặc should **entertain** **entertain**hoặc should **entertain** **entertain**hoặc should **entertain** **entertain**hoặc should **entertain** **entertain**hoặc should **entertain** [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) **entertain** **entertain** **entertain**
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))