text:
Hacker (an ninh máy tính)
Hacker là người có thể viết hay chỉnh sửa phần mềm, phần cứng máy tính bao gồm lập trình, quản trị và bảo mật. Những người này hiểu rõ hoạt động của hệ thống máy tính, mạng máy tính và dùng kiến thức của bản thân để làm thay đổi, chỉnh sửa nó với nhiều mục đích tốt xấu khác nhau.
Hack, trong tiếng Anh, là hành động thâm nhập vào hệ thống máy tính, phần mềm máy tính hay mạng máy tính để thay đổi hệ thống đó theo ý muốn của hacker.
Mục lục
Phân loại hacker theo hành động thâm nhập
- Hacker mũ trắng là từ thường được gọi những người mà hành động thâm nhập và thay đổi hệ thống của họ được xem là tốt, chẳng hạn như những nhà bảo mật, lập trình viên, chuyên viên mạng máy tính.
- Hacker mũ đen là từ thường được gọi những người mà hành động thâm nhập là có mục đích phá hoại, hoặc vi phạm pháp luật.
- Ngoài ra còn có hacker mũ xanh (blue hat), mũ xám (grey hat)... với ý nghĩa khác, nhưng chưa được công nhận rộng rãi.
Phân loại hacker dựa trên lĩnh vực
Hacker là lập trình viên giỏi
Trên phương diện tích cực, người hacker lập trình giỏi là người hiểu biết rất sâu về các ngôn ngữ lập trình và có khả năng lập trình rất nhanh và hiệu quả. Những người hacker thuộc phân loại này là những chuyên gia được đánh giá cao và có khả năng phát triển chương trình mà không cần đến các quy trình truyền thống hoặc trong các tình huống mà việc sử dụng các quy trình này không cho phép. Thực tế là có những dự án phát triển phần mềm đặc thù rất cần đến sự tự do sáng tạo của hacker, đi ngược những quy trình thông thường. Tuy vậy, mặt trái của sự tự do sáng tạo này là yếu tố khả năng bảo trì lâu dài, văn bản lập trình và sự hoàn tất. Với tính cách luôn ưa thích "thách thức và thử thách", người hacker tài năng thường cảm thấy buồn chán khi họ đã giải quyết được tất cả những vấn đề khó khăn nhất của dự án, và không còn hứng thú hoàn tất những phần chi tiết. Thái độ này sẽ là rào cản trong môi trường cộng tác, gây khó khăn cho những lập trình viên khác trong vấn đề hoàn tất dự án. Trong một số trường hợp, nếu người hacker không mô tả bằng văn bản kỹ lưỡng các đoạn mã lập trình, sẽ gây khó khăn cho công ty tìm người thay thế nếu người này rời vị trí.
Hacker là chuyên gia mạng và hệ thống
Về lĩnh vực mạng và hệ thống, hacker là người có kiến thức chuyên sâu về các giao thức và hệ thống mạng. Có khả năng hoàn thiện và tối ưu hóa hệ thống mạng. Mặt tối của những hacker này là khả năng tìm ra điểm yếu mạng và lợi dụng những điểm yếu này để đột nhập vào hệ thống mạng. Đa số những hacker mũ đen hiện nay có kiến thức sơ đẳng về mạng và sử dụng những công cụ sẵn có để đột nhập, họ thường được gọi là "script kiddies".
Hacker là chuyên gia phần cứng
Một loại hacker khác là những người yêu thích và có kiến thức sâu về phần cứng, họ có khả năng sửa đổi một hệ thống phần cứng để tạo ra những hệ thống có chức năng đặc biệt hơn, hoặc mở rộng các chức năng được thiết kế ban đầu. Các ví dụ về hacker ở phân loại này bao gồm:
- Sửa đổi phần cứng máy tính để tối ưu hóa và tăng tốc hệ thống.
- Sửa đổi hệ thống game Xbox để chạy hệ điều hành Linux.
- Sửa đổi hệ thống iPhone để sử dụng hệ thống mạng khác ngoài AT&T.
- Phá mã máy iPhone để sử dụng các phần mềm lậu của hãng thứ 3.
- ...
Xem thêm
Tham khảo
Liên kết ngoài
- (tiếng Anh)How To Become A Hacker của Eric.S.Raymond
- Bản dịch How To Become A Hacker trên HVA
- Bản dịch How To Ask Questions The Smart Way
- (tiếng Anh)How to Protect Facebook Account from Hackers trên Juno_okyo's Blog
- Duyệt mạng an toàn với mạng không dây
- Những chủ đề nóng ở VNSeCon2007
- Định nghĩa về hacker của VHS
- (tiếng Anh)Challenges to entertain your mind and progress in the computer security (Hacker-Challenge)

markdown:
# Hacker (an ninh máy tính)
[Hacker](/w/index.php?title=Hacker&redirect=no)) **Hacker** là người có thể viết hay chỉnh sửa [phần mềm](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m), [phần cứng](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A9ng) [máy tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh) bao gồm [lập trình](/wiki/L%E1%BA%ADp_tr%C3%ACnh_m%C3%A1y_t%C3%ADnh), [quản trị](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B_h%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) và [bảo mật](/wiki/B%E1%BA%A3o_m%E1%BA%ADt). Những người này hiểu rõ hoạt động của hệ thống máy tính, mạng máy tính và dùng kiến thức của bản thân để làm thay đổi, chỉnh sửa nó với nhiều mục đích tốt xấu khác nhau. *Hack*, trong [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), là hành động thâm nhập vào hệ thống máy tính, [phần mềm](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m) [máy tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh) hay [mạng máy tính](/wiki/M%E1%BA%A1ng_m%C3%A1y_t%C3%ADnh) để thay đổi hệ thống đó theo ý muốn của hacker.
## Mục lục
## Phân loại hacker theo hành động thâm nhập
- Hacker mũ trắng là từ thường được gọi những người mà hành động thâm nhập và thay đổi hệ thống của họ được xem là tốt, chẳng hạn như những
[nhà bảo mật](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_b%E1%BA%A3o_m%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), [lập trình viên](/wiki/L%E1%BA%ADp_tr%C3%ACnh_vi%C3%AAn), [chuyên viên mạng máy tính](/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_vi%C3%AAn_m%E1%BA%A1ng_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1).
- Hacker mũ đen là từ thường được gọi những người mà hành động thâm nhập là có mục đích phá hoại, hoặc vi phạm pháp luật.
- Ngoài ra còn có hacker mũ xanh (
*blue hat*), mũ xám ( *grey hat*)... với ý nghĩa khác, nhưng chưa được công nhận rộng rãi.
## Phân loại hacker dựa trên lĩnh vực
#### Hacker là lập trình viên giỏi
Trên phương diện tích cực, người hacker lập trình giỏi là người hiểu biết rất sâu về các
[ngôn ngữ lập trình](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_l%E1%BA%ADp_tr%C3%ACnh) và có khả năng lập trình rất nhanh và hiệu quả. Những người hacker thuộc phân loại này là những chuyên gia được đánh giá cao và có khả năng phát triển chương trình mà không cần đến các quy trình truyền thống hoặc trong các tình huống mà việc sử dụng các quy trình này không cho phép. Thực tế là có những dự án phát triển [phần mềm](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m) đặc thù rất cần đến sự tự do sáng tạo của hacker, đi ngược những quy trình thông thường. Tuy vậy, mặt trái của sự tự do sáng tạo này là yếu tố khả năng bảo trì lâu dài, văn bản lập trình và sự hoàn tất. Với tính cách luôn ưa thích "thách thức và thử thách", người hacker tài năng thường cảm thấy buồn chán khi họ đã giải quyết được tất cả những vấn đề khó khăn nhất của dự án, và không còn hứng thú hoàn tất những phần chi tiết. Thái độ này sẽ là rào cản trong môi trường cộng tác, gây khó khăn cho những lập trình viên khác trong vấn đề hoàn tất dự án. Trong một số trường hợp, nếu người hacker không mô tả bằng văn bản kỹ lưỡng các đoạn mã lập trình, sẽ gây khó khăn cho công ty tìm người thay thế nếu người này rời vị trí.
#### Hacker là chuyên gia mạng và hệ thống
Về lĩnh vực mạng và hệ thống, hacker là người có kiến thức chuyên sâu về các giao thức và hệ thống mạng. Có khả năng hoàn thiện và tối ưu hóa hệ thống mạng. Mặt tối của những hacker này là khả năng tìm ra điểm yếu mạng và lợi dụng những điểm yếu này để đột nhập vào hệ thống mạng. Đa số những hacker mũ đen hiện nay có kiến thức sơ đẳng về mạng và sử dụng những công cụ sẵn có để đột nhập, họ thường được gọi là "
*script kiddies*".
#### Hacker là chuyên gia phần cứng
Một loại hacker khác là những người yêu thích và có kiến thức sâu về
[phần cứng](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A9ng), họ có khả năng sửa đổi một hệ thống phần cứng để tạo ra những hệ thống có chức năng đặc biệt hơn, hoặc mở rộng các chức năng được thiết kế ban đầu. Các ví dụ về hacker ở phân loại này bao gồm:
- Sửa đổi phần cứng máy tính để tối ưu hóa và tăng tốc hệ thống.
- Sửa đổi hệ thống game
[Xbox](/wiki/Xbox)để chạy hệ điều hành [Linux](/wiki/Linux).
- Sửa đổi hệ thống
[iPhone](/wiki/IPhone)để sử dụng hệ thống mạng khác ngoài AT&T.
- Phá mã máy iPhone để sử dụng các phần mềm lậu của hãng thứ 3.
- ...
## Xem thêm
|
|![]()
|Tra
| trong từ điển mở tiếng Việt
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
**(tiếng Anh)** [How To Become A Hacker](http://catb.org/~esr/faqs/hacker-howto.html#basic_skills)của [Eric.S.Raymond](/w/index.php?title=Eric.S.Raymond&action=edit&redlink=1) [Bản dịch How To Become A Hacker](http://www.hvaonline.net/hvaonline/posts/list/3994.hva)trên [HVA](/wiki/HVA) [Bản dịch How To Ask Questions The Smart Way](http://newbielearnlinux.googlepages.com/smartquestions) **(tiếng Anh)** [How to Protect Facebook Account from Hackers](http://junookyo.blogspot.com/2013/07/how-to-protect-facebook-account-from-hackers.html)trên [Juno_okyo's Blog](http://junookyo.blogspot.com/) [Duyệt mạng an toàn với mạng không dây](http://vnlinux.org/sitemoi/index.php?q=node/2626) [Những chủ đề nóng ở VNSeCon2007](http://vnsecurity.net/Members/skz0/archive/2007/06/15/nhung-chu-111e-nong-o-vnsecon-07) [Định nghĩa về hacker của VHS](http://vietnamsecurity.googlepages.com/dinhnghia) **(tiếng Anh)** [Challenges to entertain your mind and progress in the computer security (Hacker-Challenge)](http://www.dareyourmind.net/)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


text:
Lập Thạch
Lập Thạch là huyện miền núi phía tây bắc của tỉnh Vĩnh Phúc, phía bắc giáp huyện Sơn Dương tỉnh Tuyên Quang với dãy núi Tam Đảo, phía đông giáp huyện Tam Đảo và huyện Tam Dương cùng tỉnh, phía nam giáp huyện Vĩnh Tường, phía tây giáp huyện Sông Lô (được thành lập trên cơ sở tách ra từ huyện Lập Thạch cũ kể từ ngày 23 tháng 12 năm 2008) và thành phố Việt Trì tỉnh Phú Thọ.
Huyện nằm ở vị trí từ 105°30′ đến 105°45′ kinh Đông và 21°10′ đến 21°30′ vĩ Bắc.
Mục lục
Tên gọi Lập Thạch qua các thời kỳ[sửa | sửa mã nguồn]
Trong số các địa danh các huyện của tỉnh Vĩnh Phúc hiện nay, Lập Thạch là tên huyện tương đối ít biến động suốt chiều dài lịch sử. Nguyên nghĩa chữ Lập Thạch (立石) theo Hán tự là "Đá dựng". Trước khi có tên huyện, thì đó là tên làng, làng Lập Thạch, bởi trong làng có cột đá dựng tự nhiên, tựa như một tòa miếu cổ[1]. Về sau làng Lập Thạch đổi gọi là xã Lập Thạch gồm có 4 thôn: Do Nha (còn gọi là làng Ngà hoặc Miêu Nha Thôn, nay là thôn Minh Tân), Vĩnh Quang (hay Đại Trù thôn - tức xóm Chùa, nay là thôn Đoàn Kết), Đại Trung (tức làng Cả, Cao trung thôn, nay là thôn Thống Nhất và thôn Đại Thắng), Văn Lâm (tức Văn Minh thôn, nay là thôn Minh Khai)[2]. Đầu những năm 50 thế kỷ XX, xã Lập Thạch được ghép với xã Yên Xá thành xã Yên Thạch, nay xã Yên Thạch thuộc huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc.
Tại xã Lập Thạch trước kia có ngôi chùa Long Hoa (Long Hoa Tự), bị phá dỡ trong những năm 60 thế kỷ XX, hiện nay mới được nhân dân tôn tạo lại. Tại chùa có quả chuông được đúc từ đời Lý, đến năm Đinh Mùi (1787) chuông bị phá ra đúc tiền sau đó lại phục dựng vào năm Kỷ Mùi (1799). Quả chuông cao khoảng 120 cm, chạm hoa văn cầu kỳ và khắc bài minh văn chữ Hán trên bốn mặt chuông với khoảng 80 dòng, 4000 chữ. Dòng ghi địa danh cho biết Tam Đái phủ, Lập Thạch huyện. Lập Thạch, Thiều Thạch nhị xã Vi Văn Minh thôn..." nghĩa là: "thôn Văn Minh cùng 2 xã Thiều Thạch, Lập Thạch huyện Lập Thạch phủ Tam Đái..."[1] Trong các thư tịch cổ, địa danh huyện Lập Thạch được chép lần đầu tiên trong sách Sử ký tục biên của Phan Phu Tiên, và đặc biệt là trong Đại Việt sử ký toàn thư năm 1479, sử quan Ngô Sĩ Liên đã chọn chép vào phần Bản kỉ toàn thư, Quyển thứ VIII, Kỉ nhà Trần một đoạn có nhắc đến tên huyện Lập Thạch[1]: Thiếu Đế, Kỉ Mão (Kiến Tân) năm thứ 2 (1399), (Minh Thái Tổ kiến văn, năm thứ nhất). Tháng 8, tên cướp Nguyễn Nhữ Cái trốn vào núi Thiết Sơn, làm giả tiền giấy tiêu dùng. Gặp lúc Thuận Tông bị giết, Khát Chân bị chém, mới chiêu dụ dân lành được hơn vạn người, hoạt động ở các xứ Lập Thạch, Để Giang, Lịch Sơn, Đà Giang, Tản Viên, cướp bóc bừa bãi, các châu huyện không sao khống chế được. Căn cứ theo Đại Việt sử ký toàn thư các sách địa chí cổ về sau như Sơn Tây chí, Sơn Tây tỉnh chí khi chép về huyện Lập Thạch đều khẳng định ...nhi Lập Thạch tri danh thủy kiến, nghĩa là "tên huyện Lập Thạch, lần đầu tiên thấy có từ đó (tức từ "Đại Việt sử ký toàn thư)". Như vậy, năm 1399 là năm đầu tiên tên huyện Lập Thạch được chép vào chính sử. Tính đến nay, đây là một địa danh cấp huyện được ra đời sớm nhất của tỉnh Vĩnh Phúc và tồn tại lâu nhất với trên 600 năm lịch sử. Đáng tiếc là khi chia tách huyện Lập Thạch, xã Yên Thạch (nơi có khối đá dựng - biểu tượng của xã Lập Thạch, huyện Lập Thạch) lại nằm trong địa phận huyện Sông Lô. Huyện Lập Thạch hiện nay không có khối đá nào lớn và đẹp như vậy.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Như đã nói trên, theo những điều ghi chép trong chính sử và Đại Nam nhất thống chí, được Đào Duy Anh dẫn lại trong cuốn Đất nước Việt Nam qua các đời, tên huyện Lập Thạch xuất hiện từ đời nhà Trần (1225-1400). Trong giai đoạn này huyện mang tên Lập Thạch thuộc châu Tam Đới, lộ Đông Đô. Đến đời nhà Lê, nhà Nguyễn, huyện Lập Thạch vẫn thuộc châu Tam Đới sau đổi tên là phủ Tam Đới, trấn Sơn Tây.
Tới năm Minh Mệnh thứ 2 (1821), phủ Tam Đới đổi tên là phủ Tam Đa và năm Minh Mệnh thứ ba (1822) thành lập tỉnh Vĩnh Yên. Huyện Lập Thạch vẫn giữ nguyên tên cũ và địa lý hành chính cũ bất di bất dịch cho tới ngày nay.
Trong thời kỳ này địa dư huyện Lập Thạch khá rộng, đến đầu thế kỷ 20 (năm 1903) huyện có tới 11 tổng (Bạch Lưu, Đạo Kỷ, Đông Định, Đông Mật, Hạ ích, Hoàng Chỉ, Nhân Mục, Sơn Bình, Thượng Đạt, Tử Du và Yên Xá) và bao gồm tới 81 làng. Tới năm 1927, do sáp nhập một số làng với nhau và phân bố lại một số tổng, huyện Lập Thạch còn 70 làng, vẫn giữ nguyên số lượng tổng tuy tổng Đông Định đổi tên thành tổng Đại Lượng và tổng Sơn Bình đổi thành tổng Bình Sơn.
Sau Cách mạng Tháng Tám Quốc hội và Chính phủ Việt Nam xoá bỏ cấp phủ và tổng là hai cấp trung gian, mở rộng cấp xã, nhỏ hơn tổng nhưng lớn hơn làng xã trước kia, bao gồm một số thôn xóm cũ. Nhiều tên xã mới ra đời và có xã lấy tên các anh hùng dân tộc, các liệt sĩ cách mạng, các nhà hoạt động chống Pháp đặt tên xã mình (như xã Hải Lựu đổi là xã Hồng Phong, xã Xuân Hoà là xã Quang Trung). Một số xã là sự kết hợp 2 từ đầu hoặc 2 từ cuối, hoặc 1 từ đầu 1 từ cuối trong hai thôn hợp nhất (như: xã Quang Yên là 2 thôn Quang Viễn và Yên Thiết hợp lại; Phương Khoan là Phương Ngạc + Khoan Bộ; Triệu Đề là Triệu Xá + Đại Đề). Cũng có xã thống nhất lấy một tên tiêu biểu nhất, chung cho cả các thôn trong xã mình, (xã Tứ Yên gồm 4 thôn: Yên Lập, Yên Lương, Yên Phú, Yên Kiều; xã Đôn Nhân gồm 4 thôn: Đôn Hạ, Đôn Mục, Đôn Thượng, Đôn Nhân).
Trải qua một số lần điều chỉnh địa dư và tên gọi, đến năm 1968 (năm hợp nhất Phú Thọ và Vĩnh Phúc thành tỉnh Vinh Phú), huyện Lập Thạch còn 38 xã. Trong suốt thời kỳ trực thuộc tỉnh Vĩnh Phú, huyện Lập Thạch có hai lần thay đổi địa lý hành chính: năm 1977 huyện Lập Thạch được hợp nhất với huyện Tam Dương thành một huyện lấy tên là Tam Đảo, huyện lỵ đóng tại phố Miễu (Hoa Lư), xã Liễn Sơn. Năm 1978, huyện Tam Đảo lại được tách thành 2 huyện: Huyện Tam Dương hợp với huyện Bình Xuyên và lấy tên là Tam Đảo; còn huyện Lập Thạch giữa nguyên địa dư và địa danh cũ; huyện lỵ được chuyển về đóng tại Xuân Hòa.
Từ ngày 1 tháng 1 năm 1996, huyện Lập Thạch có 39 đơn vị hành chính cấp cơ sở (38 xã và 1 thị trấn). Tới năm 2000 các khu dân cư thuộc các xã, thị trấn trong huyện được đổi thành các thôn, làng và khu phố. Toàn huyện có 422 thôn, làng, khu phố, trong đó có 389 thôn, 27 làng và 6 khu phố. Đến năm 2003 Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc công nhận các thôn và tổ dân phố hiện có của tỉnh Vĩnh Phúc, trong đó huyện Lập Thạch có 411 thôn thuộc 38 xã và 11 tổ dân phố thuộc thị trấn Lập Thạch. Năm 2003, Chính phủ ra nghị định về việc thành lập thị xã Phúc Yên và huyện Tam Đảo, huyện Lập Thạch chuyển 3 xã Bồ Lý, Đạo Trù, Yên Dương về huyện Tam Đảo mới. Sau khi điều chỉnh, từ ngày 1 tháng 1 năm 2004 huyện Lập Thạch còn lại 32.30,17 ha diện tích tự nhiên và 207.326 nhân khẩu với 36 đơn vị hành chính trực thuộc (gồm 35 xã và 1 thị trấn), vẫn là huyện rộng nhất của tỉnh Vĩnh Phúc[3]. Ngày 23 tháng 12 năm 2008, tách thị trấn Tam Sơn và 17 xã: Bạch Lưu, Cao Phong, Đôn Nhân, Đồng Quế, Đồng Thịnh, Đức Bác, Hải Lựu, Lãng Công, Nhạo Sơn, Nhân Đạo, Như Thụy, Phương Khoan, Quang Yên, Tam Sơn, Tân Lập, Tứ Yên, Yên Thạch để thành lập huyện Sông Lô.
Địa hình, thổ nhưỡng và khí hậu[sửa | sửa mã nguồn]
Lập Thạch có cấu tạo địa tầng rất cổ. Khu vực xung quanh núi Sáng và các xã Quang Sơn, Hợp Lý, Bắc Bình, Liễn Sơn ở hữu ngạn sông Phó Đáy, diện tích hàng chục km2 có tuổi đại nguyên sinh. Vùng ven rìa trước núi Tam Đảo thuộc xã Đạo Trù có tuổi đại trung sinh. Như vậy, huyện Lập Thạch nằm trên một địa tầng rất vững vàng, rất cổ xưa, nơi "trẻ" nhất cũng cách ngày nay trên 200 triệu năm. Từ địa tầng đó đã xuất hiện hai thành tạo magma xâm nhập đáng kể là khối núi Sáng, tổng diện tích 70 km2 và khối các núi Bầu, núi Lịch, núi Ngang, diện tích nhỏ hơn, nằm hai bên bờ sông Phó Đáy, từ xã Hợp Lý đến các xã Yên Dương, Bồ Lý, tuổi tuyệt đối là 350 triệu năm[4].
Diện tích đất tự nhiên toàn huyện bao gồm 32.302,2 ha trong đó đất nông nghiệp chiếm 15.239,43 ha; đất lâm nghiệp chiếm 8.367,65 ha; đất ở chiếm 4.742,72 ha; và đất chưa sử dụng là 3.952,4 ha[5].
Nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình từ 22 °C, số giờ nắng trung bình trong năm là 1.450 đến 1.550 giờ, lượng mưa trung bình 1.500-1.800 mm/năm, độ ẩm trung bình khoảng 84%, khí hậu Lập Thạch được chia làm 4 mùa rõ rệt. Mưa nhiều vào mùa hè gây úng lụt vùng trũng do nước từ các dãy núi lớn, như Tam Đảo, và từ sông Lô, sông Đáy trút vào đồng chiêm, nhiều khi tràn ngập ra cả đường liên huyện, liên xã gây cô lập các cụm dân cư và các xã. Mùa đông khí hậu khô hanh thậm chí gây hạn hán tại nhiều vùng đồi, núi.
Phân chia hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
Huyện Lập Thạch hiện có 20 đơn vị hành chính phụ thuộc:
- 2 thị trấn: Lập Thạch (huyện lỵ), Hoa Sơn.
- 18 xã: Bàn Giản, Bắc Bình, Đình Chu, Đồng Ích, Hợp Lý, Liên Hòa, Liễn Sơn, Ngọc Mỹ, Quang Sơn, Sơn Đông, Tiên Lữ, Thái Hòa, Triệu Đề, Tử Du, Văn Quán, Vân Trục, Xuân Hòa, Xuân Lôi.
Dân cư[sửa | sửa mã nguồn]
Tính đến năm 2004, Lập Thạch (cũ) có số dân 207.052 người bao gồm 7 dân tộc: Kinh, Dao, Cao Lan, Sán Dìu, Tày, Nùng, Hoa[6], mật độ dân số 554 người/km². Tuy nhiên, sau chia tách năm 2008 chỉ còn 123.664 người với mật độ 714,4 người/km². Lực lượng lao động đông đảo ở huyện Lập Thạch chính là nguồn lực, tiềm năng kinh tế của huyện.
Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Nền kinh tế huyện Lập Thạch đang từng bước phá thế độc canh, song tỷ trọng thu nhập chủ yếu vẫn từ kinh tế nông nghiệp[5]. Ngoài ra, các cây lương thực, cây nguyên liệu, cây công nghiệp ngắn ngày như lạc, đậu tương, mía vẫn được duy trì và phát triển. Một số cây công nghiệp dài ngày đang dần được thu hẹp về diện tích để nhường chỗ cho các giống cây ăn quả có giá trị kinh tế cao như nhãn, vải, hồng, xoài.
Bên cạnh những nỗ lực tìm hướng đi trong việc phát triển tối ưu cây trồng trên đất nông nghiệp, lâm nghiệp của huyện, các vùng chiêm trũng ven sông, các hồ trong huyện đang được chú trọng phát triển chăn thả thủy sản, chủ yếu là cá. Với phong trào cải tạo đồng chiêm trũng nuôi thả cá vụ, những năm gần đây Lập Thạch luôn duy trì ở mức ±1.200 ha mặt nước. Ngoài gia súc, gia cầm là vật nuôi truyền thống, một số động vật nuôi mới đã được đưa vào sản xuất với quy mô tương đối rộng như bò sữa, dê, ong mật. Phát triển đa dạng sản phẩm hàng hóa và quy mô sản xuất, quy mô hộ gia đình và nhóm hộ gia đình gắn với nông nghiệp nông thôn. Khôi phục và đầu tư chiều sâu các ngành nghề truyền thống, ưu tiên phát triển sản xuất vật liệu xây dựng, sơ chế, chế biến nông lâm sản, sản xuất hàng tiêu dùng, sửa chữa cơ khí, điện, điện tử là những mục tiêu ưu tiên của chính quyền huyện.
Những mặt hàng truyền thống về mây, tre đan ở Triệu Đề sẽ là một trong những thế mạnh của huyện nếu có được thị trường ổn định và sự quan tâm đầu tư đúng mức.
Văn hóa cổ truyền[sửa | sửa mã nguồn]
Lập Thạch là vùng đất cổ kính nhất của tỉnh Vĩnh Phúc[4]. Những dấu ấn tín ngưỡng nguyên thủy của cư dân bản địa qua trường kỳ lịch sử hiện nay còn xuất hiện với mật độ dày đặc trong huyện, như như lễ "bắt trạch trong chum", "leo cầu" tại làng Thạc Trục (nay thuộc thị trấn Lập Thạch); "nghi lễ cầu đinh", "cầu tế nõ nường" tại xã Đức Bác; tục "đá cầu", "cướp phết" tại xã Bàn Giản[7] biểu hiện tín ngưỡng phồn thực rõ rệt; lễ hội xuống đồng của người Cao Lan cầu mưa thuận gió hòa và mùa màng tươi tốt v.v.. Bên cạnh những phong tục, lễ hội cổ sơ đó là những kiến trúc nổi tiếng như đình Sen Hồ, đền thờ Trần Nguyên Hãn.
Trước khi Sông Lô tách thành huyện riêng, toàn huyện Lập Thạch có ít nhất 22 làng, thôn thờ tới 79 vị thần núi, thần sông với nhiều tín ngưỡng cổ thờ thần đá, thần cây, thần sông, thần núi v.v., một vài nơi còn tồn tại việc thờ cúng các vật tính giao, một loại hình tín ngưỡng cũng rất cổ. Lập Thạch có trên 100 di tích lịch sử văn hóa ở khắp các xã, thị trấn, trong đó có 25 di tích lịch sử văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp tỉnh[8], có mật độ dày nhất tỉnh Vĩnh Phúc[4].
Giáo dục, xã hội[sửa | sửa mã nguồn]
Mạng lưới giáo dục rộng khắp phân bố đều trên địa bàn huyện Lập Thạch, đáp ứng nhu cầu học tập của con em nhân dân trong huyện. Hệ thống trường lớp phần lớn được đầu tư xây dựng kiên cố, cao tầng. Ngoài ra với sự quan tâm đầu tư thích đáng của tất cả các cấp, các ngành và nhân dân trong huyện nên chất lượng giáo dục ở tất cả các cấp học, bậc học ngày càng được nâng lên. Nổi bật về truyền thống hiếu học của huyện có xã Sơn Đông (làng Quan Tử). Sơn Đông là một mảnh đất văn hiến và giàu truyền thống có tên trong danh sách 20 làng khoa bảng của cả nước, là quê hương của Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn và 13 vị tiến sĩ các triều phong kiến.
Các cơ sở khám chữa bệnh trong huyện được trang bị cơ sở vật chất tương đối đầy đủ. Đội ngũ cán bộ y tế dần dần được nâng lên cả về số lượng và chất lượng đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh của đông đảo nhân dân trong huyện.
Các chính sách xã hội đối với người có công, người nghèo, vấn đề xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm cũng được các cấp chính quyền của Lập Thạch quan tâm góp phần ổn định xã hội[9].
Các vị khoa bảng[sửa | sửa mã nguồn]
Huyện Lập Thạch có 23 vị khoa bảng và nhiều người có công lớn với đất nước trong lịch sử Việt Nam, trong đó có:
- Trần Nguyên Hãn, sinh ngày 01 tháng 02 năm năm Canh Ngọ (1390) tại xã Sơn Đông, anh hùng dân tộc, Tả tướng quốc có công lao lớn bậc nhất trong cuộc kháng chiến chống quân Minh (1417 – 1427).
- Triệu Nghị Phù (Trạng Lép) người xã Đức Bác, huyện Lập Thạch đỗ điểm cao nhất trong kỳ thi trạng nguyên khoa Bính Thìn (1496) rồi làm quan đến chức Đô Ngự sử.
- Triệu Thái, người xã Đồng Ích, ông là một văn thần thuộc triều đại Hoàng đế Lê Lợi. Ông là một trong số hiếm hoi người thi đỗ Tiến sĩ ở Trung Quốc và Đình Nguyên ở Đại Việt. "Lưỡng quốc Tiến sĩ" Trung Quốc và Việt Nam, từng là Hàn Lâm Đại học sĩ thời nhà Minh.
- Nguyễn Thiệu Tri, ông người thôn Cây Phấn (nay thuộc xã Xuân Lôi), ông thi đỗ đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ năm 37 tuổi khoa Mậu Tuất đời vua Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 9 (1478). Khoa này cả nước chọn được 62 người, thì tỉnh Vĩnh Phúc có 7 người, huyện Lập Thạch đăng khoa 3. Ông Thiệu Tri đỗ cao hơn cả trong hàng huyện, làm quan trải đến chức Thượng thư bộ Hộ, về trí sĩ, hưởng thọ 92 tuổi. Là vị quan cao cấp vẹn toàn cả tước và lộc.
Ẩm thực[sửa | sửa mã nguồn]
Là một vùng bán sơn địa trước kia thường có một mùa nước ngập đồng chiêm, thủy sản nước ngọt đặc biệt là các loại cá khá phong phú nên Lập Thạch có đặc sản cá thính được nhiều người biết đến..
Về các loại bánh, Lập Thạch nổi tiếng với món bánh nẳng (có nơi còn gọi là bánh gio) tại vùng Đôn Nhân, và bánh gạo ranh ngon nổi tiếng tại xã Tiên Lữ qua câu tục ngữ bánh nẳng chợ Tràng, bánh gạo rang Tiên Lữ[10]. Bên cạnh đó là bánh làm từ các loại khoai phơi khô, có câu khoai Đồng Mái, gái Đình Chu. Bánh nẳng dùng gạo nếp cái hoa vàng ngâm trong nước nẳng. Nước nẳng (nước gio) được các bà, các mẹ dùng cành xoan tươi, cành bưởi tươi (cả lá), trã vừng, lá si, tầm gửi cây dọc đem đốt lấy gio, hòa vào nước và gạn nước trong đem ngâm gạo một đêm. Sau đó vớt gạo ra gói trong lá chít đã luộc và rửa sạch. Luộc chín bánh và vớt ra ăn với mật mía, mật ong.
Nổi tiếng ngang với bánh nẳng chợ Tràng là món bánh gạo rang của người Tiên Lữ, trước kia thường được làm để cúng thần ngày tiệc làng, lễ tết, và làm quà biếu đặc sản của địa phương. Gạo nếp cái hoa vàng ngâm trong nước quả dành dành, ruột cỏ bấc đèn, cây giáy, tro cây vừng trong vài ngày sau đó vớt gạo đồ xôi. Khi xôi chín trộn với mỡ lợn và trải ra nia đập cho xôi bẹp ra, đem phơi thật khô, sau đó lại trộn mỡ lợn vào xôi khô và rang nở bung. Dùng mật mía đun sôi trộn đều với gạo rang nở và đem đổ ra mâm, lèn, cán chặt trước khi cắt thành từng miếng bánh to nhỏ tùy ý.
Đặc biệt, có món ăn đặc trưng của Lập Thạch đã trở thành "chuyện lạ Việt Nam" như phong tục ăn đất sét hun khói[11][12]. Đất sét non mịn được lấy từ độ sâu chừng 15–20 m dưới mặt đất gọi là "giếng đất", hoặc chừng 4–5 m dưới mặt đất gọi là "hầm đất". Những tảng đất mới lấy to chừng 5-6 cm3, màu xám tro, có vệt nâu đỏ, mịn, mềm, không sạn, nặng mùi bùn, được nướng cùng với lá sim và lá chè cay cho đến khi chúng chuyển sang màu vàng sẫm và khét mùi thơm. Khi đó những miếng đất hun được gọi là "ngói" và trở thành món ăn vặt ngon lành hay những món quà chợ để biếu nhau. Thịnh hành từ xa xưa và hiện nay nhiều nơi trong huyện vẫn còn được chế biến, tục ăn đất sét của người dân Lập Thạch, theo nghiên cứu của tiến sĩ Lê Nhâm Tuyết, có từ phong tục "việc hôn nhân lấy gói đất làm đầu" thuở Hùng Vương dựng nước.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Sơ lược về địa danh "Lập Thạch Huyện"
- ^ Các tư liệu trên được ghi rõ trong bản điều tra của Viện Viễn đông Bác Cổ, Lập Thạch huyện xã chí, bản AJ/7
- ^ Địa lý hành chính huyện Lập Thạch qua các thời kỳ lịch sử
- ^ a ă â Huyện Lập Thạch, một vùng đất tối cổ
- ^ a ă Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội huyện Lập Thạch
- ^ Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội huyện Lập Thạch
- ^ Tục đá cầu, cướp phết tại xã Bàn Giản huyện Lập Thạch
- ^ Huyện Lập Thạch bảo tồn và phát huy di tích lịch sử văn hóa
- ^ http://www.vinhphuc.gov.vn/lapthach/lapthach/dktn/dktn_kt_xh.html
- ^ Một số món ăn truyền thống ở huyện Lập Thạch
- ^ Ăn đất ở Lập Thạch
- ^ Khoa học nói gì về hiện tượng lạ: người "ăn đất"?
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Cổng thông tin huyện Lập Thạch trên Website của tỉnh Vĩnh Phúc
- Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội huyện Lập Thạch
- Một số tư liệu lịch sử về địa lý hành chính huyện Lập Thạch
- Sơ lược về địa danh "Lập Thạch Huyện"
- Huyện Lập Thạch, một vùng đất tối cổ
- Đất cổ Lập Thạch
- Lễ hội chọi trâu Hải Lựu
- Phục dựng lễ hội xuống đồng của người Cao Lan
- Độc đáo tục ăn đất ở Lập Thạch

markdown:
# Lập Thạch
|
|Địa lý
|Trực thuộc
|[Ủy ban Nhân dân](/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n): [phường](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)): [xã](/wiki/X%C3%A3), 2 [thị trấn](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n) **Dân số** [Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t), [Dao](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Dao), [Cao Lan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_S%C3%A1n_Chay), [Sán Dìu](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_S%C3%A1n_D%C3%ACu), [Tày](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A0y), [Nùng](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_N%C3%B9ng), [Hoa](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) **Hành chính** [Hội đồng Nhân dân](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n): [Ủy ban Nhân dân](/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n): [Quận ủy](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam#Qu.E1.BA.ADn_.E1.BB.A7y): **Thông tin khác** **Lập Thạch** là [huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n) [miền núi](/w/index.php?title=Mi%E1%BB%81n_n%C3%BAi&action=edit&redlink=1) phía tây bắc của tỉnh [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc), phía bắc giáp huyện [Sơn Dương](/wiki/S%C6%A1n_D%C6%B0%C6%A1ng) tỉnh [Tuyên Quang](/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang) với [dãy núi Tam Đảo](/wiki/Tam_%C4%90%E1%BA%A3o), phía đông giáp huyện [Tam Đảo](/wiki/Tam_%C4%90%E1%BA%A3o) và huyện [Tam Dương](/wiki/Tam_D%C6%B0%C6%A1ng) cùng tỉnh, phía nam giáp huyện [Vĩnh Tường](/wiki/V%C4%A9nh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng), phía tây giáp huyện [Sông Lô](/wiki/S%C3%B4ng_L%C3%B4_(huy%E1%BB%87n)) (được thành lập trên cơ sở tách ra từ huyện Lập Thạch cũ kể từ ngày 23 tháng 12 năm 2008) và thành phố [Việt Trì](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Tr%C3%AC) tỉnh [Phú Thọ](/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D).
Huyện nằm ở vị trí từ 105°30′ đến 105°45′ kinh Đông và 21°10′ đến 21°30′ vĩ Bắc.
[Tập tin:D:\DU LIEU KHONG XOA\My Documents\My Pictures\Đá dựng](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=D:%5CDU_LIEU_KHONG_XOA%5CMy_Documents%5CMy_Pictures%5C%C4%90%C3%A1_d%E1%BB%B1ng)
## Mục lục
## Tên gọi Lập Thạch qua các thời kỳ[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=1)]
Trong số các địa danh các huyện của tỉnh Vĩnh Phúc hiện nay, Lập Thạch là tên huyện tương đối ít biến động suốt chiều dài lịch sử. Nguyên nghĩa chữ Lập Thạch (立石) theo Hán tự là "Đá dựng". Trước khi có tên huyện, thì đó là tên làng,
**làng Lập Thạch**, bởi trong làng có cột đá dựng tự nhiên, tựa như một tòa miếu cổ . Về sau làng Lập Thạch đổi gọi là [1] **xã Lập Thạch**gồm có 4 thôn: Do Nha (còn gọi là làng Ngà hoặc Miêu Nha Thôn, nay là thôn Minh Tân), Vĩnh Quang (hay Đại Trù thôn - tức xóm Chùa, nay là thôn Đoàn Kết), Đại Trung (tức làng Cả, Cao trung thôn, nay là thôn Thống Nhất và thôn Đại Thắng), Văn Lâm (tức Văn Minh thôn, nay là thôn Minh Khai) . Đầu những năm 50 thế kỷ XX, xã Lập Thạch được ghép với xã Yên Xá thành xã Yên Thạch, nay xã Yên Thạch thuộc huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc. [[2]](#cite_note-2)
Tại xã Lập Thạch trước kia có ngôi chùa Long Hoa (Long Hoa Tự), bị phá dỡ trong những năm 60 thế kỷ XX, hiện nay mới được nhân dân tôn tạo lại. Tại chùa có quả chuông được đúc từ đời Lý, đến năm Đinh Mùi (1787) chuông bị phá ra đúc tiền sau đó lại phục dựng vào năm Kỷ Mùi (1799). Quả chuông cao khoảng 120 cm, chạm hoa văn cầu kỳ và khắc bài
[minh văn](/w/index.php?title=Minh_v%C4%83n&action=edit&redlink=1) chữ Hán trên bốn mặt chuông với khoảng 80 dòng, 4000 chữ. Dòng ghi địa danh cho biết *Tam Đái phủ, Lập Thạch huyện. Lập Thạch, Thiều Thạch nhị xã Vi Văn Minh thôn..." nghĩa là: "thôn Văn Minh cùng 2 xã Thiều Thạch, Lập Thạch huyện Lập Thạch phủ Tam Đái..."* Trong các thư tịch cổ, địa danh [[1]](#cite_note-vinhphuc.gov.vn-1) **huyện Lập Thạch**được chép lần đầu tiên trong sách *Sử ký tục biên*của [Phan Phu Tiên](/wiki/Phan_Phu_Ti%C3%AAn), và đặc biệt là trong *Đại Việt sử ký toàn thư*năm 1479, sử quan [Ngô Sĩ Liên](/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn)đã chọn chép vào phần *Bản kỉ toàn thư, Quyển thứ VIII, Kỉ nhà Trần*một đoạn có nhắc đến tên huyện Lập Thạch : [[1]](#cite_note-vinhphuc.gov.vn-1) *Thiếu Đế, Kỉ Mão (Kiến Tân) năm thứ 2 (1399), (Minh Thái Tổ kiến văn, năm thứ nhất). Tháng 8, tên cướp Nguyễn Nhữ Cái trốn vào núi Thiết Sơn, làm giả tiền giấy tiêu dùng. Gặp lúc Thuận Tông bị giết, Khát Chân bị chém, mới chiêu dụ dân lành được hơn vạn người, hoạt động ở các xứ Lập Thạch, Để Giang, Lịch Sơn, Đà Giang, Tản Viên, cướp bóc bừa bãi, các châu huyện không sao khống chế được*. Căn cứ theo *Đại Việt sử ký toàn thư*các sách địa chí cổ về sau như *Sơn Tây chí*, *Sơn Tây tỉnh chí*khi chép về huyện Lập Thạch đều khẳng định *...nhi Lập Thạch tri danh thủy kiến*, nghĩa là "tên huyện Lập Thạch, lần đầu tiên thấy có từ đó (tức từ "Đại Việt sử ký toàn thư)". Như vậy, năm 1399 là năm đầu tiên tên huyện Lập Thạch được chép vào chính sử. Tính đến nay, đây là một địa danh cấp huyện được ra đời sớm nhất của tỉnh Vĩnh Phúc và tồn tại lâu nhất với trên 600 năm lịch sử. Đáng tiếc là khi chia tách huyện Lập Thạch, xã Yên Thạch (nơi có khối đá dựng - biểu tượng của xã Lập Thạch, huyện Lập Thạch) lại nằm trong địa phận huyện Sông Lô. Huyện Lập Thạch hiện nay không có khối đá nào lớn và đẹp như vậy.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=2)]
Như đã nói trên, theo những điều ghi chép trong chính sử và
*Đại Nam nhất thống chí*, được [Đào Duy Anh](/wiki/%C4%90%C3%A0o_Duy_Anh) dẫn lại trong cuốn *Đất nước Việt Nam qua các đời*, tên huyện Lập Thạch xuất hiện từ đời [nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) (1225-1400). Trong giai đoạn này huyện mang tên Lập Thạch thuộc châu Tam Đới, lộ Đông Đô. Đến đời [nhà Lê](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1), [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n), huyện Lập Thạch vẫn thuộc châu Tam Đới sau đổi tên là phủ Tam Đới, trấn Sơn Tây.
Tới năm
[Minh Mệnh](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) thứ 2 (1821), phủ Tam Đới đổi tên là phủ Tam Đa và năm Minh Mệnh thứ ba (1822) thành lập tỉnh Vĩnh Yên. Huyện Lập Thạch vẫn giữ nguyên tên cũ và địa lý hành chính cũ bất di bất dịch cho tới ngày nay.
Trong thời kỳ này địa dư huyện Lập Thạch khá rộng, đến đầu thế kỷ 20 (năm 1903) huyện có tới 11 tổng (Bạch Lưu, Đạo Kỷ, Đông Định, Đông Mật, Hạ ích, Hoàng Chỉ, Nhân Mục, Sơn Bình, Thượng Đạt, Tử Du và Yên Xá) và bao gồm tới 81 làng. Tới năm 1927, do sáp nhập một số làng với nhau và phân bố lại một số tổng, huyện Lập Thạch còn 70 làng, vẫn giữ nguyên số lượng tổng tuy tổng Đông Định đổi tên thành tổng Đại Lượng và tổng Sơn Bình đổi thành tổng Bình Sơn.
Sau
[Cách mạng Tháng Tám](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%C3%A1ng_T%C3%A1m) Quốc hội và Chính phủ Việt Nam xoá bỏ cấp phủ và tổng là hai cấp trung gian, mở rộng cấp xã, nhỏ hơn tổng nhưng lớn hơn làng xã trước kia, bao gồm một số thôn xóm cũ. Nhiều tên xã mới ra đời và có xã lấy tên các anh hùng dân tộc, các liệt sĩ cách mạng, các nhà hoạt động chống Pháp đặt tên xã mình (như xã Hải Lựu đổi là xã Hồng Phong, xã Xuân Hoà là xã Quang Trung). Một số xã là sự kết hợp 2 từ đầu hoặc 2 từ cuối, hoặc 1 từ đầu 1 từ cuối trong hai thôn hợp nhất (như: xã Quang Yên là 2 thôn Quang Viễn và Yên Thiết hợp lại; Phương Khoan là Phương Ngạc + Khoan Bộ; Triệu Đề là Triệu Xá + Đại Đề). Cũng có xã thống nhất lấy một tên tiêu biểu nhất, chung cho cả các thôn trong xã mình, (xã Tứ Yên gồm 4 thôn: Yên Lập, Yên Lương, Yên Phú, Yên Kiều; xã Đôn Nhân gồm 4 thôn: Đôn Hạ, Đôn Mục, Đôn Thượng, Đôn Nhân).
Trải qua một số lần điều chỉnh địa dư và tên gọi, đến năm 1968 (năm hợp nhất Phú Thọ và Vĩnh Phúc thành tỉnh
[Vinh Phú](/wiki/Vinh_Ph%C3%BA)), huyện Lập Thạch còn 38 xã. Trong suốt thời kỳ trực thuộc tỉnh Vĩnh Phú, huyện Lập Thạch có hai lần thay đổi địa lý hành chính: năm 1977 huyện Lập Thạch được hợp nhất với huyện Tam Dương thành một huyện lấy tên là Tam Đảo, huyện lỵ đóng tại phố Miễu (Hoa Lư), xã Liễn Sơn. Năm 1978, huyện Tam Đảo lại được tách thành 2 huyện: Huyện Tam Dương hợp với huyện Bình Xuyên và lấy tên là Tam Đảo; còn huyện Lập Thạch giữa nguyên địa dư và địa danh cũ; huyện lỵ được chuyển về đóng tại Xuân Hòa.
Từ ngày 1 tháng 1 năm 1996, huyện Lập Thạch có 39 đơn vị hành chính cấp cơ sở (38 xã và 1 thị trấn). Tới năm 2000 các khu dân cư thuộc các xã, thị trấn trong huyện được đổi thành các thôn, làng và khu phố. Toàn huyện có 422 thôn, làng, khu phố, trong đó có 389 thôn, 27 làng và 6 khu phố. Đến năm 2003
[Ủy ban nhân dân](/wiki/%E1%BB%A6y_ban_nh%C3%A2n_d%C3%A2n) tỉnh [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc) công nhận các thôn và tổ dân phố hiện có của tỉnh Vĩnh Phúc, trong đó huyện Lập Thạch có 411 thôn thuộc 38 xã và 11 tổ dân phố thuộc thị trấn Lập Thạch. Năm 2003, Chính phủ ra nghị định về việc thành lập thị xã [Phúc Yên](/wiki/Ph%C3%BAc_Y%C3%AAn) và huyện Tam Đảo, huyện Lập Thạch chuyển 3 xã Bồ Lý, Đạo Trù, Yên Dương về huyện Tam Đảo mới. Sau khi điều chỉnh, từ ngày 1 tháng 1 năm 2004 huyện Lập Thạch còn lại 32.30,17 ha diện tích tự nhiên và 207.326 nhân khẩu với 36 đơn vị hành chính trực thuộc (gồm 35 xã và 1 thị trấn), vẫn là huyện rộng nhất của tỉnh Vĩnh Phúc . Ngày 23 tháng 12 năm 2008, tách thị trấn Tam Sơn và 17 xã: Bạch Lưu, Cao Phong, Đôn Nhân, Đồng Quế, Đồng Thịnh, Đức Bác, Hải Lựu, Lãng Công, Nhạo Sơn, Nhân Đạo, Như Thụy, Phương Khoan, Quang Yên, Tam Sơn, Tân Lập, Tứ Yên, Yên Thạch để thành lập huyện [3] [Sông Lô](/wiki/S%C3%B4ng_L%C3%B4_(huy%E1%BB%87n)).
## Địa hình, thổ nhưỡng và khí hậu[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=3)]
Lập Thạch có cấu tạo địa tầng rất cổ. Khu vực xung quanh
[núi Sáng](/w/index.php?title=N%C3%BAi_S%C3%A1ng&action=edit&redlink=1) và các xã Quang Sơn, Hợp Lý, Bắc Bình, Liễn Sơn ở hữu ngạn [sông Phó Đáy](/wiki/S%C3%B4ng_Ph%C3%B3_%C4%90%C3%A1y), diện tích hàng chục km2 có tuổi [đại nguyên sinh](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_nguy%C3%AAn_sinh&action=edit&redlink=1). Vùng ven rìa trước núi Tam Đảo thuộc xã Đạo Trù có tuổi [đại trung sinh](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_trung_sinh&action=edit&redlink=1). Như vậy, huyện Lập Thạch nằm trên một địa tầng rất vững vàng, rất cổ xưa, nơi "trẻ" nhất cũng cách ngày nay trên 200 triệu năm. Từ địa tầng đó đã xuất hiện hai thành tạo magma xâm nhập đáng kể là khối núi Sáng, tổng diện tích 70 km2 và khối các núi Bầu, núi Lịch, núi Ngang, diện tích nhỏ hơn, nằm hai bên bờ [sông Phó Đáy](/wiki/S%C3%B4ng_Ph%C3%B3_%C4%90%C3%A1y), từ xã Hợp Lý đến các xã Yên Dương, Bồ Lý, tuổi tuyệt đối là 350 triệu năm . [4]
Diện tích đất tự nhiên toàn huyện bao gồm 32.302,2 ha trong đó đất nông nghiệp chiếm 15.239,43 ha; đất lâm nghiệp chiếm 8.367,65 ha; đất ở chiếm 4.742,72 ha; và đất chưa sử dụng là 3.952,4 ha
. [5]
Nằm trong vùng
[nhiệt đới](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi) [gió mùa](/wiki/Gi%C3%B3_m%C3%B9a), nhiệt độ trung bình từ 22 °C, số giờ nắng trung bình trong năm là 1.450 đến 1.550 giờ, [lượng mưa](/wiki/Gi%C3%A1ng_th%E1%BB%A7y#L.C6.B0.E1.BB.A3ng_m.C6.B0a) trung bình 1.500-1.800 mm/năm, [độ ẩm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_%E1%BA%A9m) trung bình khoảng 84%, khí hậu Lập Thạch được chia làm 4 mùa rõ rệt. Mưa nhiều vào [mùa hè](/wiki/M%C3%B9a_h%E1%BA%A1) gây úng lụt vùng trũng do nước từ các dãy núi lớn, như [Tam Đảo](/wiki/Tam_%C4%90%E1%BA%A3o), và từ sông Lô, sông Đáy trút vào đồng chiêm, nhiều khi tràn ngập ra cả đường liên huyện, liên xã gây cô lập các cụm dân cư và các xã. Mùa đông khí hậu khô hanh thậm chí gây hạn hán tại nhiều vùng đồi, núi.
## Phân chia hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=4)]
Huyện Lập Thạch hiện có 20 đơn vị hành chính phụ thuộc:
- 2 thị trấn:
[Lập Thạch](/wiki/L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch_(th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n))(huyện lỵ), [Hoa Sơn](/wiki/Hoa_S%C6%A1n,_L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch).
- 18 xã: Bàn Giản, Bắc Bình, Đình Chu, Đồng Ích, Hợp Lý, Liên Hòa, Liễn Sơn, Ngọc Mỹ, Quang Sơn, Sơn Đông, Tiên Lữ, Thái Hòa, Triệu Đề, Tử Du, Văn Quán, Vân Trục, Xuân Hòa, Xuân Lôi.
## Dân cư[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=5)]
Tính đến năm 2004, Lập Thạch (cũ) có số dân 207.052 người bao gồm 7 dân tộc: Kinh, Dao, Cao Lan, Sán Dìu, Tày, Nùng, Hoa
, mật độ dân số 554 người/km². Tuy nhiên, sau chia tách năm 2008 chỉ còn 123.664 người với mật độ 714,4 người/km². Lực lượng lao động đông đảo ở huyện Lập Thạch chính là nguồn lực, tiềm năng kinh tế của huyện. [6]
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=6)]
Nền kinh tế huyện Lập Thạch đang từng bước phá thế độc canh, song tỷ trọng thu nhập chủ yếu vẫn từ kinh tế
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) . Ngoài ra, các cây lương thực, cây nguyên liệu, cây công nghiệp ngắn ngày như [5] [lạc](/wiki/L%E1%BA%A1c), [đậu tương](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_t%C6%B0%C6%A1ng), [mía](/wiki/M%C3%ADa)vẫn được duy trì và phát triển. Một số cây công nghiệp dài ngày đang dần được thu hẹp về diện tích để nhường chỗ cho các giống cây ăn quả có giá trị kinh tế cao như [nhãn](/wiki/Nh%C3%A3n), [vải](/wiki/V%E1%BA%A3i), [hồng](/wiki/H%E1%BB%93ng), [xoài](/wiki/Chi_Xo%C3%A0i).
Bên cạnh những nỗ lực tìm hướng đi trong việc phát triển tối ưu cây trồng trên đất nông nghiệp, lâm nghiệp của huyện, các vùng chiêm trũng ven sông, các
[hồ](/wiki/H%E1%BB%93) trong huyện đang được chú trọng phát triển chăn thả [thủy sản](/wiki/Th%E1%BB%A7y_s%E1%BA%A3n), chủ yếu là cá. Với phong trào cải tạo đồng chiêm trũng nuôi thả [cá](/wiki/C%C3%A1) vụ, những năm gần đây Lập Thạch luôn duy trì ở mức ±1.200 ha mặt nước. Ngoài [gia súc](/wiki/Gia_s%C3%BAc), [gia cầm](/wiki/Gia_c%E1%BA%A7m) là vật nuôi truyền thống, một số động vật nuôi mới đã được đưa vào sản xuất với quy mô tương đối rộng như [bò sữa](/wiki/B%C3%B2_s%E1%BB%AFa), [dê](/wiki/D%C3%AA), [ong mật](/wiki/Ong_m%E1%BA%ADt). Phát triển đa dạng sản phẩm hàng hóa và quy mô sản xuất, quy mô hộ gia đình và nhóm hộ gia đình gắn với nông nghiệp nông thôn. Khôi phục và đầu tư chiều sâu các ngành nghề truyền thống, ưu tiên phát triển sản xuất vật liệu xây dựng, sơ chế, chế biến nông lâm sản, sản xuất hàng tiêu dùng, sửa chữa cơ khí, điện, điện tử là những mục tiêu ưu tiên của chính quyền huyện.
Những mặt hàng truyền thống về
[mây](/wiki/M%C3%A2y_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)), [tre](/wiki/Tre) đan ở Triệu Đề sẽ là một trong những thế mạnh của huyện nếu có được thị trường ổn định và sự quan tâm đầu tư đúng mức.
## Văn hóa cổ truyền[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=7)]
Lập Thạch là vùng đất cổ kính nhất của tỉnh Vĩnh Phúc
. Những dấu ấn tín ngưỡng nguyên thủy của cư dân bản địa qua trường kỳ lịch sử hiện nay còn xuất hiện với mật độ dày đặc trong huyện, như như lễ "bắt trạch trong chum", "leo cầu" tại làng Thạc Trục (nay thuộc thị trấn Lập Thạch); "nghi lễ cầu đinh", "cầu tế nõ nường" tại xã Đức Bác; tục "đá cầu", "cướp phết" tại xã Bàn Giản [4] biểu hiện [[7]](#cite_note-7) [tín ngưỡng phồn thực](/w/index.php?title=T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)rõ rệt; lễ hội xuống đồng của người Cao Lan cầu mưa thuận gió hòa và mùa màng tươi tốt v.v.. Bên cạnh những phong tục, lễ hội cổ sơ đó là những [kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc)nổi tiếng như đình Sen Hồ, đền thờ [Trần Nguyên Hãn](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_H%C3%A3n).
Trước khi Sông Lô tách thành huyện riêng, toàn huyện Lập Thạch có ít nhất 22 làng, thôn thờ tới 79 vị thần núi, thần sông với nhiều tín ngưỡng cổ thờ
[thần đá](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_%C4%91%C3%A1&action=edit&redlink=1), [thần cây](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_c%C3%A2y&action=edit&redlink=1), [thần sông](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_s%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [thần núi](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_n%C3%BAi&action=edit&redlink=1) v.v., một vài nơi còn tồn tại việc thờ cúng các vật tính giao, một loại hình tín ngưỡng cũng rất cổ. Lập Thạch có trên 100 di tích lịch sử văn hóa ở khắp các xã, thị trấn, trong đó có 25 di tích lịch sử văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp tỉnh , có mật độ dày nhất tỉnh Vĩnh Phúc [8] . [[4]](#cite_note-ReferenceA-4)
## Giáo dục, xã hội[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=8)]
Mạng lưới
[giáo dục](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) rộng khắp phân bố đều trên địa bàn huyện Lập Thạch, đáp ứng nhu cầu học tập của con em nhân dân trong huyện. Hệ thống trường lớp phần lớn được đầu tư xây dựng kiên cố, cao tầng. Ngoài ra với sự quan tâm đầu tư thích đáng của tất cả các cấp, các ngành và nhân dân trong huyện nên chất lượng giáo dục ở tất cả các cấp học, bậc học ngày càng được nâng lên. Nổi bật về truyền thống hiếu học của huyện có xã [Sơn Đông](/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng) (làng Quan Tử). Sơn Đông là một mảnh đất văn hiến và giàu truyền thống có tên trong danh sách 20 làng [khoa bảng](/wiki/Khoa_b%E1%BA%A3ng) của cả nước, là quê hương của Tả tướng quốc [Trần Nguyên Hãn](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_H%C3%A3n) và 13 vị [tiến sĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) các triều phong kiến.
Các cơ sở khám chữa bệnh trong huyện được trang bị cơ sở vật chất tương đối đầy đủ. Đội ngũ cán bộ
[y tế](/wiki/Y_t%E1%BA%BF) dần dần được nâng lên cả về số lượng và chất lượng đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh của đông đảo nhân dân trong huyện.
Các chính sách xã hội đối với người có công, người nghèo, vấn đề xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm cũng được các cấp chính quyền của Lập Thạch quan tâm góp phần ổn định xã hội
. [9]
## Các vị khoa bảng[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=9)]
Huyện Lập Thạch có 23 vị khoa bảng và nhiều người có công lớn với đất nước trong
[lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam), trong đó có: [Trần Nguyên Hãn](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_H%C3%A3n), sinh ngày 01 tháng 02 năm năm Canh Ngọ (1390) tại xã Sơn Đông, anh hùng dân tộc, Tả tướng quốc có công lao lớn bậc nhất trong cuộc kháng chiến chống quân Minh (1417 – 1427). [Triệu Nghị Phù](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%87u_Ngh%E1%BB%8B_Ph%C3%B9&action=edit&redlink=1)(Trạng Lép) người xã Đức Bác, huyện Lập Thạch đỗ điểm cao nhất trong kỳ thi trạng nguyên khoa Bính Thìn (1496) rồi làm quan đến chức Đô Ngự sử. [Triệu Thái](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%87u_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1), người xã [Đồng Ích](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%C3%8Dch), ông là một văn thần thuộc triều đại Hoàng đế [Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_L%E1%BB%A3i). Ông là một trong số hiếm hoi người thi đỗ Tiến sĩ ở Trung Quốc và [Đình Nguyên](/w/index.php?title=%C4%90%C3%ACnh_Nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1)ở [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). "Lưỡng quốc Tiến sĩ" Trung Quốc và Việt Nam, từng là Hàn Lâm Đại học sĩ thời nhà Minh. [Nguyễn Thiệu Tri](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Thi%E1%BB%87u_Tri&action=edit&redlink=1), ông người thôn Cây Phấn (nay thuộc xã [Xuân Lôi](/wiki/Xu%C3%A2n_L%C3%B4i)), ông thi đỗ đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ năm 37 tuổi khoa Mậu Tuất đời vua Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 9 (1478). Khoa này cả nước chọn được 62 người, thì tỉnh Vĩnh Phúc có 7 người, huyện Lập Thạch đăng khoa 3. Ông Thiệu Tri đỗ cao hơn cả trong hàng huyện, làm quan trải đến chức Thượng thư bộ Hộ, về trí sĩ, hưởng thọ 92 tuổi. Là vị quan cao cấp vẹn toàn cả tước và lộc.
## Ẩm thực[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=10)]
Là một vùng bán sơn địa trước kia thường có một mùa nước ngập đồng chiêm, thủy sản nước ngọt đặc biệt là các loại cá khá phong phú nên Lập Thạch có đặc sản cá thính được nhiều người biết đến..
Về các loại bánh, Lập Thạch nổi tiếng với món
[bánh nẳng](/wiki/B%C3%A1nh_n%E1%BA%B3ng) (có nơi còn gọi là bánh gio) tại vùng Đôn Nhân, và bánh gạo ranh ngon nổi tiếng tại xã Tiên Lữ qua câu tục ngữ *bánh nẳng chợ Tràng, bánh gạo rang Tiên Lữ* . Bên cạnh đó là bánh làm từ các loại khoai phơi khô, có câu [10] *khoai Đồng Mái, gái Đình Chu*. Bánh nẳng dùng gạo nếp cái hoa vàng ngâm trong nước nẳng. Nước nẳng (nước gio) được các bà, các mẹ dùng cành [xoan](/wiki/Xoan)tươi, cành [bưởi](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Fi)tươi (cả lá), trã vừng, lá [si](/w/index.php?title=Si_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)&action=edit&redlink=1), [tầm gửi](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7m_g%E1%BB%ADi&action=edit&redlink=1)cây dọc đem đốt lấy gio, hòa vào nước và gạn nước trong đem ngâm gạo một đêm. Sau đó vớt gạo ra gói trong [lá chít](/w/index.php?title=L%C3%A1_ch%C3%ADt&action=edit&redlink=1)đã luộc và rửa sạch. Luộc chín bánh và vớt ra ăn với [mật mía](/wiki/M%E1%BA%ADt_m%C3%ADa), [mật ong](/wiki/M%E1%BA%ADt_ong).
Nổi tiếng ngang với bánh nẳng chợ Tràng là món bánh gạo rang của người Tiên Lữ, trước kia thường được làm để cúng thần ngày tiệc làng, lễ tết, và làm quà biếu đặc sản của địa phương. Gạo
[nếp cái hoa vàng](/wiki/N%E1%BA%BFp_c%C3%A1i_hoa_v%C3%A0ng) ngâm trong nước quả [dành dành](/wiki/D%C3%A0nh_d%C3%A0nh), ruột cỏ bấc đèn, cây giáy, tro cây vừng trong vài ngày sau đó vớt gạo đồ [xôi](/wiki/X%C3%B4i). Khi xôi chín trộn với mỡ lợn và trải ra nia đập cho xôi bẹp ra, đem phơi thật khô, sau đó lại trộn mỡ lợn vào xôi khô và rang nở bung. Dùng mật mía đun sôi trộn đều với gạo rang nở và đem đổ ra mâm, lèn, cán chặt trước khi cắt thành từng miếng bánh to nhỏ tùy ý.
Đặc biệt, có món ăn đặc trưng của Lập Thạch đã trở thành "chuyện lạ Việt Nam" như phong tục ăn đất sét hun khói
[[11]](#cite_note-11) . Đất sét non mịn được lấy từ độ sâu chừng 15–20 m dưới mặt đất gọi là "giếng đất", hoặc chừng 4–5 m dưới mặt đất gọi là "hầm đất". Những tảng đất mới lấy to chừng 5-6 cm3, màu xám tro, có vệt nâu đỏ, mịn, mềm, không sạn, nặng mùi bùn, được nướng cùng với lá sim và lá chè cay cho đến khi chúng chuyển sang màu vàng sẫm và khét mùi thơm. Khi đó những miếng đất hun được gọi là "ngói" và trở thành món ăn vặt ngon lành hay những món quà chợ để biếu nhau. Thịnh hành từ xa xưa và hiện nay nhiều nơi trong huyện vẫn còn được chế biến, tục ăn đất sét của người dân Lập Thạch, theo nghiên cứu của tiến sĩ Lê Nhâm Tuyết, có từ phong tục "việc hôn nhân lấy gói đất làm đầu" thuở Hùng Vương dựng nước. [12]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=11)]
- ^
**a** **ă** **â** [Sơ lược về địa danh "Lập Thạch Huyện"](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.daf82f7145679a.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=2836&topicID=529&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167) **Các tư liệu trên được ghi rõ trong bản điều tra của Viện Viễn đông Bác Cổ, Lập Thạch huyện xã chí, bản AJ/7** [^](#cite_ref-2) [^](#cite_ref-3) [Địa lý hành chính huyện Lập Thạch qua các thời kỳ lịch sử](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.826250acfd799b6e.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=11084&topicID=530&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167)
- ^
**a** **ă** **â** [Huyện Lập Thạch, một vùng đất tối cổ](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.b5b17083052d8fc.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=2839&topicID=530&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167)
- ^
**a** **ă** [Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội huyện Lập Thạch](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.b94537129a990a71.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=2834&topicID=529&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167) [^](#cite_ref-6) [Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội huyện Lập Thạch](http://www.vinhphuc.gov.vn/lapthach/lapthach/dktn/index.html) [^](#cite_ref-7) [Tục đá cầu, cướp phết tại xã Bàn Giản huyện Lập Thạch](http://www.vinhphuc.gov.vn/lapthach/lapthach/vh/dacaucuopphet.html) [^](#cite_ref-8) [Huyện Lập Thạch bảo tồn và phát huy di tích lịch sử văn hóa](http://www.vinhphuc.gov.vn/lapthach/lapthach/vh/0305LTbaotonvanhoa.html) [^](#cite_ref-9) [http://www.vinhphuc.gov.vn/lapthach/lapthach/dktn/dktn_kt_xh.html](http://www.vinhphuc.gov.vn/lapthach/lapthach/dktn/dktn_kt_xh.html) [^](#cite_ref-10) [Một số món ăn truyền thống ở huyện Lập Thạch](http://www.vinhphuc.gov.vn/lapthach/lapthach/vh/monantruyenthong.html) [^](#cite_ref-11) [Ăn đất ở Lập Thạch](http://vietbao.vn/Xa-hoi/An-dat-o-Lap-Thach/40186556/157/) [^](#cite_ref-12) [Khoa học nói gì về hiện tượng lạ: người "ăn đất"?](http://vietnamnet.vn/vanhoa/vandekhac/2005/06/463409/)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADp_Th%E1%BA%A1ch&action=edit§ion=12)] [Cổng thông tin huyện Lập Thạch trên Website của tỉnh Vĩnh Phúc](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.b94537129a990a71.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=2834&topicID=529&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167) [Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội huyện Lập Thạch](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.a5063a4ab6d10346.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=2834&topicID=529&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167) [Một số tư liệu lịch sử về địa lý hành chính huyện Lập Thạch](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.1381d88ce295fe38.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=2835&topicID=529&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167) [Sơ lược về địa danh "Lập Thạch Huyện"](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.2f09540d9abd57c9.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=2836&topicID=529&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167) [Huyện Lập Thạch, một vùng đất tối cổ](http://www.vinhphuc.gov.vn/tag.42609b4d6f3bed28.render.userLayoutRootNode.target.167.uP?view=Sbn&uP_root=me&ContentID=2839&topicID=530&topicdept=1&ptopicID=194&page=1#167) [Đất cổ Lập Thạch](http://dongtac.net/spip.php?article1198) [Lễ hội chọi trâu Hải Lựu](http://www.dulichtet.com/lehoi_chitiet.php?newsID=121) [Phục dựng lễ hội xuống đồng của người Cao Lan](http://www.cpv.org.vn/print_preview.asp?id=BT110417064) [Độc đáo tục ăn đất ở Lập Thạch](http://www.kinhtenongthon.com.vn/Story/xahoi/2007/10/6725.html)
|
|
Lập Thạch •

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1068 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Samba
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Đối với các định nghĩa khác, xem Samba (định hướng).
Samba (Brasil và lễ hội Brazilian Carnival. Được xem như một trong những biểu hiện văn hóa phổ biến nhất của Brazil, samba đã trở thành biểu tượng đặc trưng mang tính quốc gia của Brazil.[1][2][3]) là một thể loại âm nhạc và khiêu vũ có nguồn gốc từ châu Phi. Trên thế giới, nó được xem là một biểu tượng của
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Samba - Dicionário Cravo Albin da Música Popular Brasileira - Google translation
- ^ Samba - Cliquemusic - Google translation
- ^ Samba - All Brazilian Music
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- The Brazilian Sound: Samba, Bossa Nova and the Popular Music of Brazil. by McGowan, Chris and Pessanha, Ricardo. 2nd edition. Temple University Press. 1998.
- Samba on Your Feet by Eduardo Montes-Bradley documentary on the history of samba in Brasil with particular emphasis on Rio de Janeiro. The film is in Portuguese with English subtitles and approaches the subject from an interesting perspective.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Origins of Samba Dance & Music
- Brazilian Beats Fansite for Brazilian Beats Series of classic and modern Samba Fusions
- All Brazilian Music samba page
- One of the first formal samba definition (1997)
- Loronix is the largest virtual community around the Brazilian music on the Internet.
- Dance Samba Spain (Madrid) - www.andreabrasilmadrid.es.
- Samba from the Favelas, some podcasts from 'RadioFavela - The Sound of Rio'
- Die Samba Show ISWC T-0425394804 "Latin Complete Collection" Album. Published with the permission of the owner of rights

markdown:
# Samba
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Đối với các định nghĩa khác, xem
[Samba (định hướng)](/wiki/Samba_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)). **Samba** ( ) là một thể loại âm nhạc và khiêu vũ có nguồn gốc từ châu Phi. Trên thế giới, nó được xem là một biểu tượng của [Brasil](/wiki/Brasil) và lễ hội [Brazilian Carnival](/w/index.php?title=Brazilian_Carnival&action=edit&redlink=1). Được xem như một trong những biểu hiện văn hóa phổ biến nhất của Brazil, samba đã trở thành biểu tượng đặc trưng mang tính quốc gia của Brazil. [[1]](#cite_note-sambadmpb-1) [[2]](#cite_note-sambacliquemusic-2) [[3]](#cite_note-Samba-ABM-3)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Samba&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Samba&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-sambadmpb_1-0) [Samba](http://www.dicionariompb.com.br/verbete.asp?tabela=T_FORM_C&nome=Samba)- Dicionário Cravo Albin da Música Popular Brasileira - [Google translation](http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=pt&tl=en&u=http://www.dicionariompb.com.br/verbete.asp%3Ftabela%3DT_FORM_C%26nome%3DSamba) [^](#cite_ref-sambacliquemusic_2-0) [Samba](http://cliquemusic.uol.com.br/br/Generos/Generos.asp?Nu_Materia=26)- Cliquemusic - [Google translation](http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=pt&tl=en&u=http://cliquemusic.uol.com.br/br/Generos/Generos.asp%3FNu_Materia%3D26) [^](#cite_ref-Samba-ABM_3-0) [Samba](http://www.allbrazilianmusic.com/en/styles/styles.asp?Status=MATERIA&Nu_Materia=929)- All Brazilian Music
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Samba&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Samba&action=edit§ion=2)] *The Brazilian Sound: Samba, Bossa Nova and the Popular Music of Brazil.*by McGowan, Chris and Pessanha, Ricardo. 2nd edition. Temple University Press. 1998. *by* [Samba on Your Feet](http://www.imdb.com/title/tt0482590/) [Eduardo Montes-Bradley](/w/index.php?title=Eduardo_Montes-Bradley&action=edit&redlink=1)documentary on the history of samba in [Brasil](/wiki/Brasil)with particular emphasis on [Rio de Janeiro](/wiki/Rio_de_Janeiro). The film is in [Portuguese](/w/index.php?title=Portuguese_language&action=edit&redlink=1)with [English](/w/index.php?title=English_language&action=edit&redlink=1)subtitles and approaches the subject from an interesting perspective.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Samba&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Samba&action=edit§ion=3)] [Origins of Samba Dance & Music](http://www.howtodancelikestar.com/samba-music-history-sensuality-touch-yet-energetic-feels) [Brazilian Beats](http://www.brazilianbeats.info/)Fansite for Brazilian Beats Series of classic and modern Samba Fusions [All Brazilian Music samba page](http://www.allbrazilianmusic.com/en/styles/styles.asp?Status=MATERIA&Nu_Materia=929) [One of the first formal samba definition (1997)](http://sambistas.online.fr/en-france/index.php?title=Definitions) [Loronix](http://loronix.blogspot.com/)is the largest virtual community around the Brazilian music on the Internet. [Dance Samba Spain (Madrid) - www.andreabrasilmadrid.es.](http://www.andreabrasilmadrid.es/) [Samba from the Favelas](http://www.ar2com.de/radiofavela-blog/?tag=samba&paged=2), some podcasts from 'RadioFavela - The Sound of Rio' [Die Samba Show](http://www.capoeira-ma.de/Samba/index.html)ISWC T-0425394804 "Latin Complete Collection" Album. *Published with the permission of the owner of rights*

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Tuần lộc
Tuần lộc (tên khoa học Rangifer tarandus), còn được gọi là tuần lộc ở Bắc Mỹ, thuộc họ Hươu nai ở vùng Bắc cực và gần Bắc Cực, bao gồm cả hai quần thể cư trú và di cư. Trong khi tổng thể Bắc châu Mỹ phổ biến rộng rãi và rất nhiều,[2] một số phân loài của nó là rất hiếm và một (hoặc hai, tùy thuộc vào phân loại) đã tuyệt chủng.[3][4]
Tuần lộc thay đổi đáng kể trong màu sắc và kích thước. Cả hai giới đực cái đều phát triển gạc (sừng), mặc dù ở con đực, gạc thường lớn hơn. Có một số ít con cái thiếu gạc hoàn toàn. Tuần lộc đực thường rụng sừng vào mùa đông.
Sự săn bắn và chăn nuôi tuần lộc hoang dã và tuần lộc nuôi (để lấy thịt, da, sữa, gạc và dùng trong giao thông vận tải) là quan trọng đối với người ở Bắc Cực và một số người cận Bắc Cực.[5] Thậm chí đến nay bên ngoài lãnh thổ của nó, tuần lộc cũng được biết đến nhiều do huyền thoại Mỹ phổ biến, có thể có nguồn gốc vào đầu thế kỷ 19, trong đó xe trượt tuyết của ông già Noel được kéo bởi tuần lộc bay, một yếu tố thế tục phổ biến của lễ Giáng sinh [6][7]
Mục lục
Phân loài[sửa | sửa mã nguồn]
- R. t. buskensis
- R. t. caboti
- R. t. caribou
- R. t. granti
- R. t. fennicus
- R. t. groenlandicus
- R. tarandus osborni
- R. t. pearsoni
- R. t. pearyi
- R. t. phylarchus
- R. t. platyrhynchus
- R. t. tarandus
- R. t. terraenovae
- R. t. sibiricus
- †R. t. dawsoni
- †R. t. eogroenlandicus
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Kurtén, Björn (1968). “Pleistocene Mammals of Europe”. Transaction Publishers. tr. 170–. ISBN 978-1-4128-4514-4. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2013.
- ^ a ă Henttonen, H. & Tikhonov, A. (2008). Rangifer tarandus. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2008. Truy cập ngày ngày 29 tháng 4 năm 2010.
- ^ Peter Gravlund, Morten Meldgaard, Svante Pääbo, and Peter Arctander (1998). “Polyphyletic Origin of the Small-Bodied, High-Arctic Subspecies of Tundra Reindeer (Rangifer tarandus)”. Molecular Phylogenetics and Evolution 10 (2): 151–9. doi:10.1006/mpev.1998.0525. PMID 9878226.
- ^ S. A. Byun, B. F. Koop, and T. E. Reimchen (2002). “Evolution of the Dawson caribou (Rangifer tarandus dawsoni)”. Can. J. Zool. 80 (5): 956–960. doi:10.1139/z02-062.
- ^ "In North America and Eurasia the species has long been an important resource—in many areas the most important resource—for peoples inhabiting the northern boreal forest and tundra regions. Known human dependence on caribou/wild reindeer has a long history, beginning in the Middle Pleistocene (Banfield 1961:170; Kurtén 1968:170) and continuing to the present....The caribou/wild reindeer is thus an animal that has been a major resource for humans throughout a tremendous geographic area and across a time span of tens of thousands of years." Ernest S. Burch, Jr. (1972). “The Caribou/Wild Reindeer as a Human Resource”. American Antiquity 37 (3): 339–368. doi:10.2307/278435. JSTOR 278435.
- ^ Flying Reindeer and Santa Claus: Fact, Fiction and Myth. Icr.arcticportal.org (2008-12-15). Truy cập 2011-09-16.
- ^ The Sámi and their reindeer – University of Texas at Austin
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Rangifer tarandus tại Wikispecies
- Phương tiện liên quan tới Rangifer tarandus tại Wikimedia Commons

markdown:
# Tuần lộc
|
|Rangifer tarandus
|Thời điểm hóa thạch:
| to present ![ Rentier fws 1.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Rentier_fws_1.jpg/280px-Rentier_fws_1.jpg)
![ Rentier fws 1.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Rentier_fws_1.jpg/280px-Rentier_fws_1.jpg)
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Artiodactyla](/wiki/B%E1%BB%99_Gu%E1%BB%91c_ch%E1%BA%B5n) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cervidae](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C6%B0%C6%A1u_nai) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Capreolinae](/wiki/Capreolinae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Rangifer** [C.H. Smith](/w/index.php?title=Charles_Hamilton_Smith&action=edit&redlink=1), 1827 [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **R. tarandus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Rangifer tarandus*
(
[Linnaeus](/wiki/Carl_Linnaeus), 1758) ![ Môi trường sống của Tuần lộc là ở Bắc Mỹ và phía bắc Âu Á](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Rangifer_tarandus_map.png/275px-Rangifer_tarandus_map.png)
![ Môi trường sống của Tuần lộc là ở Bắc Mỹ và phía bắc Âu Á](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Rangifer_tarandus_map.png/275px-Rangifer_tarandus_map.png)
[Phân loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i) *R. t. buskensis*– Russia and neighbouring regions *R. t. caboti*
- –
*– Canada and U.S.* [R. t. caribou](/w/index.php?title=Boreal_woodland_caribou&action=edit&redlink=1) *– Alaska, Yukon* [R. t. granti](/w/index.php?title=Porcupine_caribou&action=edit&redlink=1) *– Russia, Finland* [R. t. fennicus](/w/index.php?title=Finnish_forest_reindeer&action=edit&redlink=1) *–* [R. t. groenlandicus](/w/index.php?title=Barren-ground_caribou&action=edit&redlink=1) [Nunavut](/wiki/Nunavut), NWT, western Greenland *R. tarandus osborni*
- – British Columbia
*R. t. pearsoni*– Russia and neighbouring regions *–* [R. t. pearyi](/w/index.php?title=Peary_caribou&action=edit&redlink=1) [Baffin Island](/w/index.php?title=Baffin_Island&action=edit&redlink=1), Nunavut, NWT *R. t. phylarchus*– [Kamchatka](/wiki/Kamchatka)/ [Okhotsk](/w/index.php?title=Okhotsk&action=edit&redlink=1) *–* [R. t. platyrhynchus](/w/index.php?title=Svalbard_reindeer&action=edit&redlink=1) [Svalbard](/wiki/Svalbard)islands of [Norway](/wiki/Norway) *– Eurasia's Arctic tundra of Eurasia* [R. t. tarandus](/w/index.php?title=Mountain_reindeer&action=edit&redlink=1) [Fennoscandia](/w/index.php?title=Fennoscandia&action=edit&redlink=1)peninsula *R. t. terraenovae*
- –
[Newfoundland](/w/index.php?title=Newfoundland_(island)&action=edit&redlink=1) *R. t. sibiricus*– [Siberian](/w/index.php?title=Siberian&action=edit&redlink=1)Tundra *†R. t. dawsoni*– † [Queen Charlotte Islands](/w/index.php?title=Queen_Charlotte_Islands&action=edit&redlink=1) *†R. t. eogroenlandicus*– †eastern [Greenland](/wiki/Greenland)
Also see
[text](#Subspecies) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *caribou*in North America **Tuần lộc** (tên khoa học *), còn được gọi là Rangifer tarandus* *tuần lộc ở Bắc Mỹ*, thuộc [họ Hươu nai](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C6%B0%C6%A1u_nai)ở vùng [Bắc cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c)và gần Bắc Cực, bao gồm cả hai quần thể cư trú và di cư. Trong khi tổng thể Bắc châu Mỹ phổ biến rộng rãi và rất nhiều, một số phân loài của nó là rất hiếm và một (hoặc hai, tùy thuộc vào phân loại) đã [[2]](#cite_note-IUCN-2) [tuyệt chủng](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng). [[3]](#cite_note-HighArctic-3) [[4]](#cite_note-dawsoni-4)
Tuần lộc thay đổi đáng kể trong màu sắc và kích thước. Cả hai giới đực cái đều phát triển
[gạc](/wiki/G%E1%BA%A1c) (sừng), mặc dù ở con đực, gạc thường lớn hơn. Có một số ít con cái thiếu gạc hoàn toàn. Tuần lộc đực thường rụng sừng vào mùa đông.
Sự săn bắn và chăn nuôi tuần lộc hoang dã và tuần lộc nuôi (để lấy thịt, da, sữa, gạc và dùng trong giao thông vận tải) là quan trọng đối với người ở Bắc Cực và một số người cận Bắc Cực.
Thậm chí đến nay bên ngoài lãnh thổ của nó, tuần lộc cũng được biết đến nhiều do huyền thoại Mỹ phổ biến, có thể có nguồn gốc vào đầu [5] [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), trong đó [xe trượt tuyết](/wiki/Xe_tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c)của [ông già Noel](/wiki/%C3%94ng_gi%C3%A0_Noel)được kéo bởi tuần lộc bay, một yếu tố thế tục phổ biến của [lễ Giáng sinh](/wiki/L%E1%BB%85_Gi%C3%A1ng_Sinh) [[6]](#cite_note-6) [[7]](#cite_note-7)
## Mục lục
## Phân loài[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c&action=edit§ion=1)] *R. t. buskensis* *R. t. caboti* *R. t. caribou* *R. t. granti* *R. t. fennicus* *R. t. groenlandicus* *R. tarandus osborni* *R. t. pearsoni* *R. t. pearyi* *R. t. phylarchus* *R. t. platyrhynchus* *R. t. tarandus* *R. t. terraenovae* *R. t. sibiricus* *†R. t. dawsoni* *†R. t. eogroenlandicus*
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c&action=edit§ion=2)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c&action=edit§ion=3)] **Kurtén, Björn (1968).** [^](#cite_ref-Kurt_1-0) [“Pleistocene Mammals of Europe”](http://books.google.com/books?id=OsPBXSNL8ZkC&pg=PA170). Transaction Publishers. tr. 170–. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-4128-4514-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-4128-4514-4). Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2013.
- ^
**a** [Henttonen, H. & Tikhonov, A. (2008).](#cite_ref-IUCN_2-1) **ă** [.](http://www.iucnredlist.org/details/29742) *Rangifer tarandus* *2008*. [IUCN Red List of Threatened Species](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F) [IUCN](/wiki/IUCN)2008. Truy cập ngày ngày 29 tháng 4 năm 2010. **Peter Gravlund, Morten Meldgaard, Svante Pääbo, and Peter Arctander (1998). “Polyphyletic Origin of the Small-Bodied, High-Arctic Subspecies of Tundra Reindeer (** [^](#cite_ref-HighArctic_3-0) *Rangifer tarandus*)”. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **10**(2): 151–9. [doi](/wiki/DOI): [10.1006/mpev.1998.0525](//dx.doi.org/10.1006%2Fmpev.1998.0525). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [9878226](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9878226). **S. A. Byun, B. F. Koop, and T. E. Reimchen (2002). “Evolution of the Dawson caribou (** [^](#cite_ref-dawsoni_4-0) *Rangifer tarandus dawsoni*)”. *Can. J. Zool.* **80**(5): 956–960. [doi](/wiki/DOI): [10.1139/z02-062](//dx.doi.org/10.1139%2Fz02-062). **"In North America and Eurasia the species has long been an important resource—in many areas** [^](#cite_ref-Burch_5-0) *the*most important resource—for peoples inhabiting the northern boreal forest and tundra regions. Known human dependence on caribou/wild reindeer has a long history, beginning in the Middle Pleistocene (Banfield 1961:170; Kurtén 1968:170) and continuing to the present....The caribou/wild reindeer is thus an animal that has been a major resource for humans throughout a tremendous geographic area and across a time span of tens of thousands of years." Ernest S. Burch, Jr. (1972). “The Caribou/Wild Reindeer as a Human Resource”. *American Antiquity* **37**(3): 339–368. [doi](/wiki/DOI): [10.2307/278435](//dx.doi.org/10.2307%2F278435). [JSTOR](/wiki/JSTOR) [278435](//www.jstor.org/stable/278435). [^](#cite_ref-6) [Flying Reindeer and Santa Claus: Fact, Fiction and Myth](http://icr.arcticportal.org/index.php?option=com_content&view=article&id=142:flying-reindeer-and-santa-claus-&catid=2:feature-archive&Itemid=7). Icr.arcticportal.org (2008-12-15). Truy cập 2011-09-16. [^](#cite_ref-7) [The Sámi and their reindeer](http://www.utexas.edu/courses/sami/diehtu/siida/reindeer/Reindeer/reindeer_main.html)– University of Texas at Austin
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c&action=edit§ion=4)]
Dữ liệu liên quan tới
[Rangifer tarandus](//species.wikimedia.org/wiki/Rangifer_tarandus)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)
Phương tiện liên quan tới
[Rangifer tarandus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Rangifer_tarandus)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)


text:
Ăn trước : Nhà hàng Bonjour, món Pháp cực ngon - no , giá sinh viên - dc : 150/26 Nguyễn Trãi.
Cafe : Trong khuôn viên Galaxy Nguyễn Du có Cine Cafe. Vào đó tám tí xem thái độ em nó thế nào. Thấy không vui thì vào Galaxy coi phim xong rồi về. Còn nếu em nó vui vui thì Ctrl + A
Nước ngọt : 36/04 Cù Lao, Phường 02, Phú Nhuận có cái ghế cực hay ! Google Honey House để biết thêm chi tiết (^_^)

WARC-Truncated: length

Set-Cookie: vflastactivity=0; expires=Thu, 24-Nov-2016 18:22:28 GMT; path=/; domain=vozforums.com; secure

Cache-Control: private, post-check=0, pre-check=0, max-age=0

Pragma: no-cache


markdown:
## 2.Trình bày quá trình hình thành và phát triển tư tưởng HCM
Câu 2
Mục đích của sự phân chia là để nắm được những nội dung tư tưởng cơ bản của Hồ Chí Minh trong từng thời kỳ. Tiêu chí làm cơ sở cho sự phân chia: Những chuyển biến trong nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh
a. Thời kỳ hình thành tư tưởng yêu nước thương nòi (trước 1911)
Hồ Chí Minh tiếp nhận truyền thống yêu nước và nhân nghĩa của dân tộc, được trang bị vốn văn hoá Quốc học và Hán học, bước đầu tiếp xúc với văn hoá phương Tây.
Người được tận mắt chứng kiến cuộc sống điêu đứng, khổ cực của nhân dân và tinh thần đấu tranh anh dũng, bất khuất của các thế hệ những người yêu nước. Với tình cảm yêu nước thương dân, Người nuôi dưỡng một hoài bão cứu nước, cứu dân.
Trong thời kỳ này, ở Hồ Chí Minh đã hình thành tư tưởng yêu nước, thương dân, thiết tha bảo vệ những giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc, ham muốn học hỏi những tư tưởng tiến bộ của nhân loại.
b. Thời kỳ tìm tòi con đường cứu nước, giải phóng dân tộc (1911-1920)
Hồ Chí Minh ra đi tìm đường cứu nước, trước tiên Người đến nước Pháp, từ đó thực hiện cuộc hành trình khắp các châu lục trên thế giới, tìm hiểu các cuộc cách mạng lớn, khảo sát cuộc sống của các dân tộc bị áp bức.
Năm 1920, Người nghiên cứu bản Sơ thảo Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của Lênin và đã tìm thấy con đường cứu nước đúng đắn giải phóng dân tộc. Người biểu quyết tán thành Quốc tế thứ III và tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp.
Thời kỳ này, tư tưởng Hồ Chí Minh có sự chuyển biến vượt bậc về tư tưởng; từ giác ngộ chủ nghĩa dân tộc tiến lên giác ngộ chủ nghĩa Mác-Lênin, từ một chiến sỹ chống thực dân phát triển thành một chiến sỹ cộng sản Việt Nam. Đây là một bước chuyển biến cơ bản về tư tưởng cứu nước của Hồ Chí Minh: xác định sự nghiệp cứu nước giải phóng dân tộc Việt Nam là con đường cách mạng vô sản.
c. Thời kỳ hình thành cơ bản tư tưởng về cách mạng Việt Nam (1921- 1930)
Đây là thời kỳ hoạt động lý luận và thực tiễn sôi nổi và phong phú của Nguyễn ái Quốc trên địa bàn nước Pháp (1921-1923), Liên Xô (1923-1924), Trung Quốc (1924-1927), Thái lan (1928- 1929).
ở Pháp, Nguyễn ái Quốc hoạt động tích cực trong ban nghiên cứu thuộc địa của Đảng Cộng sản Pháp, tham gia sáng lập Hội Liên hiệp thuộc địa, xuất bản báo Người cùng khổ (Le Paria) để tuyên truyền đường lối cách mạng vào các nước thuộc địa.
ở Liên Xô, Nguyễn ái Quốc tham dự Hội nghị quốc tế nông dân, tham dự Đại hội V của Quốc tế Cộng sản và các đại hội của đoàn thể quần chúng như Đại hội quốc tế Thanh niên, Quốc tế Cứu tế đỏ, Quốc tế Công hội đỏ. Người làm việc tại Ban phương Đông của Quốc tế Cộng sản.
ở Quảng Châu, Trung Quốc, Nguyễn ái Quốc tổ chức ra Hội Việt Nam cách mạng thanh niên, xuất bản báo Thanh niên, mở các lớp huấn luyện chính trị đào tạo cán bộ cho cách mạng Việt Nam.
ở Thái Lan, Người tiếp tục chuẩn bị cho thành lập Đảng và tuyên truyền đường lối cách mạng về trong nước.
Tháng 2/1930, tại Hương Cảng, Người đứng ra tổ chức Hội nghị thành lập Đảng, trực tiếp soạn thảo ra các văn kiện của Đảng: Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt và Điều lệ vắn tắt của Đảng.

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Server: nginx

Set-Cookie: laravel_session=Yi1w2BKFj8RgnLlKszSefSO29NhGeQio5gITMdxO; expires=Wed, 25-Nov-2015 19:24:47 GMT; Max-Age=3600; path=/; httponly

Vary: Accept-Encoding

X-Powered-By: wp

Connection: Close