text:
Tuoi Noi Loan tap 2
Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 7,8,9,10,trọn bộ,tập cuối-Phim Thái Lan
Xem Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 6,7,8,9,10,11,12,13,trọn bộ,tập cuối,phim tuoi noi loan tap 6/7/8/9/10/11/12/13/tron bo/tap cuoi/phim thai lan, Hormones The Series trọn bộ,tập 1/2/3/4/5/6/7/8/9/tập cuối/trọn bộ/vietsub/phim thái lan
Link xem các tập mới nhất cho các bạn đây : Phim Tuổi Nổi Loạn
Chúc các bạn xem phim vui vẻ !
Tuoi Noi Loan,Hormones The Series,Tuoi Noi Loan vietsub,Tuoi Noi Loan HD,Tuoi Noi Loan full,Tuoi Noi Loan youtube,Tuoi Noi Loan xemphimso,Tuoi Noi Loan onphim,Tuoi Noi Loan v1vn,Tuoi Noi Loan phim47,Tuoi Noi Loan kst,Tuoi Noi Loan hayghe,Tuoi Noi Loan kites,Tuoi Noi Loan online,Tuoi Noi Loan tron bo,Tuoi Noi Loan tap cuoi,Tuoi Noi Loan 2013,Tuoi Noi Loan tap 1,Tuoi Noi Loan tap 2,Tuoi Noi Loan tap 3,Tuoi Noi Loan tap 4,Tuoi Noi Loan tap 5,Tuoi Noi Loan tap 6,Tuoi Noi Loan tap 7,Tuoi Noi Loan tap 8,Tuoi Noi Loan tap 9,Tuoi Noi Loan tap 10,Tuoi Noi Loan tap 11,Tuoi Noi Loan tap 12,Tuoi Noi Loan tap 13,Tuoi Noi Loan tap 14,Tuoi Noi Loan tap 15,Tuoi Noi Loan tap 16,Tuoi Noi Loan tap 17,Tuoi Noi Loan tap 18,Tuoi Noi Loan tap 19,Tuoi Noi Loan tap 20
Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 7,8,9,10,trọn bộ,tập cuối-Phim Thái Lan
Xem Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 6,7,8,9,10,11,12,13,trọn bộ,tập cuối,phim tuoi noi loan tap 6/7/8/9/10/11/12/13/tron bo/tap cuoi/phim thai lan, Hormones The Series trọn bộ,tập 1/2/3/4/5/6/7/8/9/tập cuối/trọn bộ/vietsub/phim thái lan
Link xem các tập mới nhất cho các bạn đây : Phim Tuổi Nổi Loạn
Chúc các bạn xem phim vui vẻ !
Tuoi Noi Loan,Hormones The Series,Tuoi Noi Loan vietsub,Tuoi Noi Loan HD,Tuoi Noi Loan full,Tuoi Noi Loan youtube,Tuoi Noi Loan xemphimso,Tuoi Noi Loan onphim,Tuoi Noi Loan v1vn,Tuoi Noi Loan phim47,Tuoi Noi Loan kst,Tuoi Noi Loan hayghe,Tuoi Noi Loan kites,Tuoi Noi Loan online,Tuoi Noi Loan tron bo,Tuoi Noi Loan tap cuoi,Tuoi Noi Loan 2013,Tuoi Noi Loan tap 1,Tuoi Noi Loan tap 2,Tuoi Noi Loan tap 3,Tuoi Noi Loan tap 4,Tuoi Noi Loan tap 5,Tuoi Noi Loan tap 6,Tuoi Noi Loan tap 7,Tuoi Noi Loan tap 8,Tuoi Noi Loan tap 9,Tuoi Noi Loan tap 10,Tuoi Noi Loan tap 11,Tuoi Noi Loan tap 12,Tuoi Noi Loan tap 13,Tuoi Noi Loan tap 14,Tuoi Noi Loan tap 15,Tuoi Noi Loan tap 16,Tuoi Noi Loan tap 17,Tuoi Noi Loan tap 18,Tuoi Noi Loan tap 19,Tuoi Noi Loan tap 20
Xem Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 3,4,5,6,7,8,9,tập cuối,trọn bộ-Thái Lan
Xem Phim Tuổi Nổi Loạn, Hormones The Series trọn bộ,tập 1/2/3/4/5/6/7/8/9/tập cuối/trọn bộ/vietsub/phim thái lan
Link xem các tập mới nhất cho các bạn đây : Phim Tuổi Nổi Loạn
Chúc các bạn xem phim vui vẻ !
Tuoi Noi Loan,Hormones The Series,Tuoi Noi Loan vietsub,Tuoi Noi Loan HD,Tuoi Noi Loan full,Tuoi Noi Loan youtube,Tuoi Noi Loan xemphimso,Tuoi Noi Loan onphim,Tuoi Noi Loan v1vn,Tuoi Noi Loan phim47,Tuoi Noi Loan kst,Tuoi Noi Loan hayghe,Tuoi Noi Loan kites,Tuoi Noi Loan online,Tuoi Noi Loan tron bo,Tuoi Noi Loan tap cuoi,Tuoi Noi Loan 2013,Tuoi Noi Loan tap 1,Tuoi Noi Loan tap 2,Tuoi Noi Loan tap 3,Tuoi Noi Loan tap 4,Tuoi Noi Loan tap 5,Tuoi Noi Loan tap 6,Tuoi Noi Loan tap 7,Tuoi Noi Loan tap 8,Tuoi Noi Loan tap 9,Tuoi Noi Loan tap 10,Tuoi Noi Loan tap 11,Tuoi Noi Loan tap 12,Tuoi Noi Loan tap 13,Tuoi Noi Loan tap 14,Tuoi Noi Loan tap 15,Tuoi Noi Loan tap 16,Tuoi Noi Loan tap 17,Tuoi Noi Loan tap 18,Tuoi Noi Loan tap 19,Tuoi Noi Loan tap 20,
Phim Tuổi Nổi Loạn – Hormones The Series Tập 3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13,14,15,16,17,18
Tuổi Nổi Loạn, phim Tuổi Nổi Loạn, tuoi noi loan, phim tuoi noi loan, Hormones The Series, phim Hormones The Series, tuoi noi loan tap 1/2/3/4/5/6/7/8/9/10/11/12/13/14/15/16/17/18/19/20/21/22/23/24/25/26/27/28/29/30/31/32 33/34/35/36/37/38/39/40 tap cuoi
Link xem các tập mới nhật của phim cho các bạn nhé : Phim Tuổi Nổi Loạn – Hormones The Series
Chúc các bạn xem phim vui vẻ !~
Tuoi Noi Loan,Hormones The Series,Tuoi Noi Loan vietsub,Tuoi Noi Loan HD,Tuoi Noi Loan full,Tuoi Noi Loan youtube,Tuoi Noi Loan xemphimso,Tuoi Noi Loan onphim,Tuoi Noi Loan v1vn,Tuoi Noi Loan phim47,Tuoi Noi Loan kst,Tuoi Noi Loan hayghe,Tuoi Noi Loan kites,Tuoi Noi Loan online,Tuoi Noi Loan tron bo,Tuoi Noi Loan tap cuoi,Tuoi Noi Loan 2013,Tuoi Noi Loan tap 1,Tuoi Noi Loan tap 2,Tuoi Noi Loan tap 3,Tuoi Noi Loan tap 4,Tuoi Noi Loan tap 5,Tuoi Noi Loan tap 6,Tuoi Noi Loan tap 7,Tuoi Noi Loan tap 8,Tuoi Noi Loan tap 9,Tuoi Noi Loan tap 10,Tuoi Noi Loan tap 11,Tuoi Noi Loan tap 12,Tuoi Noi Loan tap 13,Tuoi Noi Loan tap 14,Tuoi Noi Loan tap 15,Tuoi Noi Loan tap 16,Tuoi Noi Loan tap 17,Tuoi Noi Loan tap 18,Tuoi Noi Loan tap 19,Tuoi Noi Loan tap 20,

markdown:
# Tuoi Noi Loan tap 2
[Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 7,8,9,10,trọn bộ,tập cuối-Phim Thái Lan](https://phim8.wordpress.com/2013/07/16/phim-tuoi-noi-loan-tap-78910tron-botap-cuoi-phim-thai-lan-2/)
Xem Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 6,7,8,9,10,11,12,13,trọn bộ,tập cuối,phim tuoi noi loan tap 6/7/8/9/10/11/12/13/tron bo/tap cuoi/phim thai lan, Hormones The Series trọn bộ,tập 1/2/3/4/5/6/7/8/9/tập cuối/trọn bộ/vietsub/phim thái lan
Link xem các tập mới nhất cho các bạn đây :
[Phim Tuổi Nổi Loạn](http://phim8.info/thong-tin-phim/tuoi-noi-loan/1543.html)
Chúc các bạn xem phim vui vẻ !
Tuoi Noi Loan,Hormones The Series,Tuoi Noi Loan vietsub,Tuoi Noi Loan HD,Tuoi Noi Loan full,Tuoi Noi Loan youtube,Tuoi Noi Loan xemphimso,Tuoi Noi Loan onphim,Tuoi Noi Loan v1vn,Tuoi Noi Loan phim47,Tuoi Noi Loan kst,Tuoi Noi Loan hayghe,Tuoi Noi Loan kites,Tuoi Noi Loan online,Tuoi Noi Loan tron bo,Tuoi Noi Loan tap cuoi,Tuoi Noi Loan 2013,Tuoi Noi Loan tap 1,Tuoi Noi Loan tap 2,Tuoi Noi Loan tap 3,Tuoi Noi Loan tap 4,Tuoi Noi Loan tap 5,Tuoi Noi Loan tap 6,Tuoi Noi Loan tap 7,Tuoi Noi Loan tap 8,Tuoi Noi Loan tap 9,Tuoi Noi Loan tap 10,Tuoi Noi Loan tap 11,Tuoi Noi Loan tap 12,Tuoi Noi Loan tap 13,Tuoi Noi Loan tap 14,Tuoi Noi Loan tap 15,Tuoi Noi Loan tap 16,Tuoi Noi Loan tap 17,Tuoi Noi Loan tap 18,Tuoi Noi Loan tap 19,Tuoi Noi Loan tap 20
[Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 7,8,9,10,trọn bộ,tập cuối-Phim Thái Lan](https://phim8.wordpress.com/2013/07/16/phim-tuoi-noi-loan-tap-78910tron-botap-cuoi-phim-thai-lan/)
Xem Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 6,7,8,9,10,11,12,13,trọn bộ,tập cuối,phim tuoi noi loan tap 6/7/8/9/10/11/12/13/tron bo/tap cuoi/phim thai lan, Hormones The Series trọn bộ,tập 1/2/3/4/5/6/7/8/9/tập cuối/trọn bộ/vietsub/phim thái lan
Link xem các tập mới nhất cho các bạn đây :
[Phim Tuổi Nổi Loạn](http://phim8.info/thong-tin-phim/tuoi-noi-loan/1543.html)
Chúc các bạn xem phim vui vẻ !
Tuoi Noi Loan,Hormones The Series,Tuoi Noi Loan vietsub,Tuoi Noi Loan HD,Tuoi Noi Loan full,Tuoi Noi Loan youtube,Tuoi Noi Loan xemphimso,Tuoi Noi Loan onphim,Tuoi Noi Loan v1vn,Tuoi Noi Loan phim47,Tuoi Noi Loan kst,Tuoi Noi Loan hayghe,Tuoi Noi Loan kites,Tuoi Noi Loan online,Tuoi Noi Loan tron bo,Tuoi Noi Loan tap cuoi,Tuoi Noi Loan 2013,Tuoi Noi Loan tap 1,Tuoi Noi Loan tap 2,Tuoi Noi Loan tap 3,Tuoi Noi Loan tap 4,Tuoi Noi Loan tap 5,Tuoi Noi Loan tap 6,Tuoi Noi Loan tap 7,Tuoi Noi Loan tap 8,Tuoi Noi Loan tap 9,Tuoi Noi Loan tap 10,Tuoi Noi Loan tap 11,Tuoi Noi Loan tap 12,Tuoi Noi Loan tap 13,Tuoi Noi Loan tap 14,Tuoi Noi Loan tap 15,Tuoi Noi Loan tap 16,Tuoi Noi Loan tap 17,Tuoi Noi Loan tap 18,Tuoi Noi Loan tap 19,Tuoi Noi Loan tap 20
[Xem Phim Tuổi Nổi Loạn Tập 3,4,5,6,7,8,9,tập cuối,trọn bộ-Thái Lan](https://phim8.wordpress.com/2013/06/14/xem-phim-tuoi-noi-loan-tap-3456789tap-cuoitron-bo-thai-lan/)
Xem Phim Tuổi Nổi Loạn, Hormones The Series trọn bộ,tập 1/2/3/4/5/6/7/8/9/tập cuối/trọn bộ/vietsub/phim thái lan
Link xem các tập mới nhất cho các bạn đây :
[Phim Tuổi Nổi Loạn ](http://phim8.info/thong-tin-phim/tuoi-noi-loan/1543.html)
Chúc các bạn xem phim vui vẻ !
Tuoi Noi Loan,Hormones The Series,Tuoi Noi Loan vietsub,Tuoi Noi Loan HD,Tuoi Noi Loan full,Tuoi Noi Loan youtube,Tuoi Noi Loan xemphimso,Tuoi Noi Loan onphim,Tuoi Noi Loan v1vn,Tuoi Noi Loan phim47,Tuoi Noi Loan kst,Tuoi Noi Loan hayghe,Tuoi Noi Loan kites,Tuoi Noi Loan online,Tuoi Noi Loan tron bo,Tuoi Noi Loan tap cuoi,Tuoi Noi Loan 2013,Tuoi Noi Loan tap 1,Tuoi Noi Loan tap 2,Tuoi Noi Loan tap 3,Tuoi Noi Loan tap 4,Tuoi Noi Loan tap 5,Tuoi Noi Loan tap 6,Tuoi Noi Loan tap 7,Tuoi Noi Loan tap 8,Tuoi Noi Loan tap 9,Tuoi Noi Loan tap 10,Tuoi Noi Loan tap 11,Tuoi Noi Loan tap 12,Tuoi Noi Loan tap 13,Tuoi Noi Loan tap 14,Tuoi Noi Loan tap 15,Tuoi Noi Loan tap 16,Tuoi Noi Loan tap 17,Tuoi Noi Loan tap 18,Tuoi Noi Loan tap 19,Tuoi Noi Loan tap 20,
[Phim Tuổi Nổi Loạn – Hormones The Series Tập 3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13,14,15,16,17,18](https://phim8.wordpress.com/2013/06/09/phim-tuoi-noi-loan-hormones-the-series-tap-3456789101112131415161718/)
Tuổi Nổi Loạn, phim Tuổi Nổi Loạn, tuoi noi loan, phim tuoi noi loan, Hormones The Series, phim Hormones The Series, tuoi noi loan tap 1/2/3/4/5/6/7/8/9/10/11/12/13/14/15/16/17/18/19/20/21/22/23/24/25/26/27/28/29/30/31/32 33/34/35/36/37/38/39/40 tap cuoi
Link xem các tập mới nhật của phim cho các bạn nhé :
[ Phim Tuổi Nổi Loạn – Hormones The Series](http://phim8.info/thong-tin-phim/tuoi-noi-loan-/1543.html)
Chúc các bạn xem phim vui vẻ !~
Tuoi Noi Loan,Hormones The Series,Tuoi Noi Loan vietsub,Tuoi Noi Loan HD,Tuoi Noi Loan full,Tuoi Noi Loan youtube,Tuoi Noi Loan xemphimso,Tuoi Noi Loan onphim,Tuoi Noi Loan v1vn,Tuoi Noi Loan phim47,Tuoi Noi Loan kst,Tuoi Noi Loan hayghe,Tuoi Noi Loan kites,Tuoi Noi Loan online,Tuoi Noi Loan tron bo,Tuoi Noi Loan tap cuoi,Tuoi Noi Loan 2013,Tuoi Noi Loan tap 1,Tuoi Noi Loan tap 2,Tuoi Noi Loan tap 3,Tuoi Noi Loan tap 4,Tuoi Noi Loan tap 5,Tuoi Noi Loan tap 6,Tuoi Noi Loan tap 7,Tuoi Noi Loan tap 8,Tuoi Noi Loan tap 9,Tuoi Noi Loan tap 10,Tuoi Noi Loan tap 11,Tuoi Noi Loan tap 12,Tuoi Noi Loan tap 13,Tuoi Noi Loan tap 14,Tuoi Noi Loan tap 15,Tuoi Noi Loan tap 16,Tuoi Noi Loan tap 17,Tuoi Noi Loan tap 18,Tuoi Noi Loan tap 19,Tuoi Noi Loan tap 20,


text:
Châtenois, Bas-Rhin
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Châtenois (Bas-Rhin) là một xã trong tỉnh Bas-Rhin, thuộc vùng hành chính Alsace của nước Pháp, có dân số là 3.373 người (thời điểm 1999).
Châtenois (Bas-Rhin) là một xã trong tỉnh Bas-Rhin, thuộc vùng hành chính Alsace của nước Pháp, có dân số là 3.373 người (thời điểm 1999).

markdown:
# Châtenois, Bas-Rhin
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Alsace](/wiki/Alsace) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Bas-Rhin](/wiki/Bas-Rhin) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Sélestat-Erstein](/w/index.php?title=S%C3%A9lestat-Erstein&action=edit&redlink=1) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Sélestat](/w/index.php?title=S%C3%A9lestat_(t%E1%BB%95ng)&action=edit&redlink=1) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 192 m/630 ft)
[INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [67073](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=67073-COM)/ [67730](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) **Châtenois (Bas-Rhin)** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) trong tỉnh [Bas-Rhin](/wiki/Bas-Rhin), thuộc vùng hành chính [Alsace](/wiki/Alsace) của nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), có dân số là 3.373 người (thời điểm [1999](/wiki/1999)).
## Thông tin nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2tenois,_Bas-Rhin&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2tenois,_Bas-Rhin&action=edit§ion=1)]
|
|[1968](/wiki/1968) [1975](/wiki/1975) [1982](/wiki/1982) [1990](/wiki/1990) [1999](/wiki/1999)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2tenois,_Bas-Rhin&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2tenois,_Bas-Rhin&action=edit§ion=2)]
|
|![]()

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1065 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=01-Jul-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Sun, 02 Aug 2015 12:00:00 GMT


text:
Dannau
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Dannau là một đô thị thuộc huyện Plön, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị Dannau có diện tích 9,12 kilômét vuông, dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 697 người.
Dannau là một đô thị thuộc huyện Plön, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị Dannau có diện tích 9,12 kilômét vuông, dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 697 người.

markdown:
# Dannau
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Dannau
|
|Huy hiệu |
|Vị trí
|
|Hành chính
|
|[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Schleswig-Holstein](/wiki/Schleswig-Holstein) [Huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Plön](/wiki/Pl%C3%B6n_(huy%E1%BB%87n)) [Amt](/w/index.php?title=Amt&action=edit&redlink=1) [Lütjenburg](/wiki/L%C3%BCtjenburg) [Thị trưởng](/wiki/Burgomaster) **Số liệu thống kê cơ bản** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(31/12/2006)* [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Các thông tin khác** [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Trung_%C3%82u)/ [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_H%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)/ [+2](/wiki/UTC%2B2)) [Biển số xe](/wiki/Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe) [Mã bưu chính](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mã vùng](/w/index.php?title=M%C3%A3_v%C3%B9ng_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) **Dannau** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) thuộc [huyện Plön](/wiki/Pl%C3%B6n_(huy%E1%BB%87n)), trong [bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Schleswig-Holstein](/wiki/Schleswig-Holstein), nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). Đô thị Dannau có [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 9,12 [kilômét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) thời điểm [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm 2006 là 697 người.

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Kỳ lân biển
Kỳ lân biển là động vật biển kích cỡ trung bình của phân bộ cá voi có răng (Odontoceti), sống quanh năm ở Vùng Bắc Cực. Cùng với cá voi trắng là hai loài duy nhất còn tồn tại của họ Monodontidae, đặc trưng của kỳ lân biển đực là chiếc ngà dài, thẳng, có rãnh xoắn ở hàm trái phía trên.
Chúng được thấy chủ yếu ở vùng biển Bắc Băng Dương thuộc Canada và xung quanh dảo Greenland, hiếm khi thấy chúng dưới vĩ tuyến 65° Bắc.
Kỳ lân biển là động vật ăn thịt đặc hữu của Bắc Cực, vào mùa đông chúng săn mồi dưới đáy sâu khoảng 1.500m bên dưới lớp băng dày[3]. Hơn ngàn năm nay người Eskimo tại bắc Canada và Greenland vẫn săn bắt những động vật này để lấy thịt và ngà.[4]
Mục lục
Phân loại và di truyền[sửa | sửa mã nguồn]
Kỳ lân biển có quan hệ rất gần với cá voi trắng. Cùng với nhau, chúng là 2 loài duy nhất còn lại của họ Monodontidae (đôi khi còn gọi là họ Cá voi trắng). Họ Monodontidae mô tả có kích thước trung bình (chiều dài từ 3–5 m), trán dạng dưa hấu, mõm ngắn, và không có vây lưng thực sự.[5]
Monodontidae (họ Cá voi trắng) cùng với họ Delphinidae (họ cá heo đại dương) và họ Phocoenidae (họ cá heo chuột) hợp lại thành siêu họ Delphinoidea.
Các bằng chứng di truyền cho thấy họ cá heo chuột có quan hệ chặt chẽ với họ cá voi trắng hơn là họ cá heo đại dương, và hai họ này tạo thành một nhánh riêng biệt tách ra từ siêu họ Delphinoidea trong vòng 11 triệu năm qua.[6]
Đặc điểm[sửa | sửa mã nguồn]
Kỳ lân biển đực trưởng thành có thể nặng tới 1.600 kg (3.500 pound), và con cái nặng khoảng 1.000 kg (2.200 pound). Màu da của chúng được pha trộn những đốm đen và trắng. Thông thường kỳ lân biển có màu tối khi mới sinh và sáng dần theo tuổi.[7][8]
Đặc điểm dễ thấy nhất của kỳ lân biển đực là một chiếc ngà dài khoảng 2 đến 3 m phát triển từ răng nanh hàm trên bên trái[9] trông giống như sừng của con kỳ lân trong huyền thoại.[10]
Chiếc ngà có thể dài tới 3 mét (khá lớn nếu so với chiều dài cơ thể chỉ khoảng 4 đến 5 m) và nặng đến 10 kg.
Trung bình trong khoảng 500 con đực thì có 1 trường hợp có 2 ngà, đó là do chiếc răng nanh bên phải cũng phát triển lớn thành ngà.
Kỳ lân biển cái cũng có ngà nhưng ngắn hơn và thẳng hơn con đực[11], nó cũng có thể có 1 cặp ngà nhưng trường hợp này cực kỳ hiếm gặp, từ trước đến nay mới chỉ ghi nhận được 1 trường hợp con cái có 2 ngà.[9]
Giả thuyết được chấp nhận rộng rãi cho rằng chiếc ngà là một đặc điểm hấp dẫn giới tính. Giống như bờm của sư tử đực hay bộ lông đuôi của con công trống.[7]
Nó có thể giúp xác định cấp bậc xã hội, duy trì hệ thống phân cấp thống trị, hoặc giúp các con đực non phát triển các kỹ năng cần thiết để thực hiện trong vai trò tình dục. Hiếm khi quan sát thấy kỳ lân biển dùng ngà để đánh nhau,[12] hành vi hung hăng khác hoặc để phá vỡ băng trên biển trong môi trường sống ở Bắc Cực của chúng.[7]
Mặc dù bề ngoài cứng rắn, ngà của kỳ lân biển có khả năng nhạy cảm đáng nể. Với 10 triệu mối liên kết thần kinh nhỏ xíu chạy từ trung tâm thần kinh của ngà tới bề mặt bên ngoài, chiếc ngà giống như một cái màng có bề mặt ngoài cực nhạy và có thể phát hiện những thay đổi rất nhỏ trong nhiệt độ, áp suất nước biển.[13] Vì kỳ lân biển có thể phát hiện những thay đổi nhỏ trong nước, chúng có thể nhận ra độ mặn của nước cũng như những dao động xung quanh con mồi, và điều này sẽ giúp chúng sống sót trong môi trường băng giá Bắc cực.[14]
Hành vi và thức ăn[sửa | sửa mã nguồn]
Kỳ lân biển có một chế độ ăn uống tương đối hạn chế. Con mồi của nó chủ yếu bao gồm cá bơn Greenland, cá tuyết vùng cực, cá tuyết Bắc cực, tôm và mực ống Gonatus. Những loại thức ăn khác tìm thấy trong dạ dày của chúng bao gồm cá wolffish, cá capelin, trứng cá skate và đôi khi có cả đá (vô tình nuốt vào bụng khi kiếm ăn ở đáy).[3][3][15][16][16]
Đáng chú ý nhất về sự thích nghi của chúng là khả năng lặn sâu. Kỳ lân biển được ghi nhận là loài động vật có vú lặn sâu nhất, ít nhất là 800 mét (2.625 feet) trên 15 lần mỗi ngày, với nhiều lặn đạt 1.500 mét (4.921 feet). Chúng lặn đến độ sâu này kéo dài khoảng 25 phút, bao gồm cả thời gian ở dưới đáy và quá trình di chuyển lên xuống bề mặt (Những ghi nhận này diễn ra trong mùa đông).[17]
Kỳ lân biển thường tập trung thành đàn với khoảng 5-10 cá thể. Vào mùa hè, một vài nhóm hợp vào với nhau, tạo thành tập hợp lớn hơn. Đôi khi, kỳ lân biển đực cọ xát ngà của chúng với nhau trong một hoạt động được gọi là "đấu ngà" (tusking).[15] Hành vi này được cho là duy trì hệ thống phân cấp xã hội.[15]
Số lượng và phân bố[sửa | sửa mã nguồn]
Kỳ lân biển phân bố chủ yếu ở Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương. Chúng thường được ghi nhận xuất hiện tại phía bắc vịnh Hudson, eo biển Hudson, vịnh Baffin; ngoài khơi bờ biển phía đông Greenland; và trong một dải chạy về phía đông từ cuối bắc đảo Greenland vòng phía đông Nga (170° Đông).[7]
Hiện tại số lượng kỳ lân biển ước tính còn khoảng 75.000 cá thể.[4] Phần lớn tập trung trong các vịnh hẹp bắc Canada và phía tây Greenland.
Kỳ lân biển là một loài di cư. Trong những tháng mùa hè, chúng di chuyển đến gần bờ biển hơn, thường là theo từng nhóm từ 10-100 con. Khi bắt đầu đóng băng vào mùa đông, chúng di chuyển xa bờ, và cư trú trong vùng băng dày đặc, sống dựa vào các rãnh và hố băng nhỏ. Khi mùa xuân đến, những rãnh biến thành kênh và kỳ lân biển trở lại các vùng vịnh, bờ biển cũ.[4]
Săn bắt và bảo tồn[sửa | sửa mã nguồn]
Kẻ thù của kỳ lân biển bên cạnh con người là gấu bắc cực và cá voi sát thủ (Orca). Người Inuit (Eskimo) được cho phép để săn các loài cá voi hợp pháp để phục vụ đời sống. Hầu như tất cả các phần của thịt kỳ lân biển, da, mỡ và các cơ quan được tiêu thụ.[7] Đối với người Inuit trên đảo Greenland, kỳ lân biển cung cấp lượng vitamin C nhờ lớp mỡ và da phía ngoài, một loại vitamin được coi là hiếm ở trên vùng đất khắc nghiệt này. Nếu không có chúng, có lẽ những người Inuit đã không thể tồn tại được. Người dân đảo Greenland được chính quyền cho phép săn kỳ lân biển, nhưng không được phép săn con cái và phải mang xác đi sau khi giết chúng. Greenland cấm xuất khẩu ngà kỳ lân biển và Liên minh châu Âu cũng cấm nhập khẩu loại hàng quý hiếm này. Tuy nhiên, nhiều người vẫn hy vọng bắn được một con kỳ lân biển có ngà có thể bán được hơn 1.000 USD[cần dẫn nguồn]. Ngoài ra, các thợ săn cũng trông chờ lấy được phần mà họ gọi là "muktuk", nằm phía trên mỡ và da, có giá trị như một món cao lương mỹ vị truyền thống.
Thời Trung cổ, ngà kỳ lân biển có giá trị bằng vàng tương đương 10 lần khối lượng nó. Nữ hoàng Elizabeth I từng được tiến cống một ngà được chạm khắc đá quý với giá trị 10.000 bảng Anh (khoảng 1,5 đến 2,7 triệu bảng Anh năm 2007), đủ để mua một tòa lâu đài. Hiện nay một đoạn ngà dài 30 cm cũng có giá đến 125 USD[cần dẫn nguồn]. Trong những năm gần đây, trung bình mỗi năm khoảng 500 con kỳ lân biển ở vùng Bắc Cực Canada bị giết.[18]
Kỳ lân biển được xem là một trong các động vật có vú biển Bắc cực dễ bị tổn thương nhất với biến đổi khí hậu.[4][19] Kỳ lân biển được đưa vào nuôi nhốt có xu hướng chết vì nguyên nhân tự nhiên.[20]
Trong văn hóa[sửa | sửa mã nguồn]
Một số người châu Âu thời trung cổ tin rằng ngà kỳ lân biển là sừng của kỳ lân trong thần thoại.[21]
Sừng kỳ lân (trong thần thoại) được coi là có sức mạnh ma thuật, chẳng hạn như khả năng để chữa bệnh ngộ độc và bệnh trầm uất, những người Viking và các lái buôn phương bắc chớp lấy cơ hội này đã có thể bán chúng với giá trị qui ra vàng gấp nhiều lần trọng lượng chính chiếc ngà. Ngà còn được sử dụng để làm ly mà người ta tin rằng có thể hóa giải bất kì chất độc nào.[22]
Herman Melville đã viết một phần về kỳ lân biển trong tác phẩm Moby Dick, trong đó ông tuyên bố một ngà kỳ lân biển treo trong "một thời gian dài" ở lâu đài Windsor sau khi Sir Martin Frobisher đã trao nó cho Nữ hoàng Elizabeth.[23] Kỳ lân biển cũng xuất hiện trong Hai vạn dặm dưới đáy biển của Jules Verne.
Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Jefferson, T.A., Karczmarski, L., Laidre, K., O’Corry-Crowe, G., Reeves, R.R., Rojas-Bracho, L., Secchi, E.R., Slooten, E., Smith, B.D., Wang, J.Y. & Zhou, K. (2008). Monodon monoceros. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2008. Truy cập ngày ngày 18 tháng 12 năm 2008.
- ^ 10th edition of Systema Naturae
- ^ a ă â K.L. Laidre, M.P. Heide-Jørgensen, O.A. Jørgensen, and M.A. Treble (2004). “Deep-ocean predation by a high Arctic cetacean”. ICES J. Mar. Sci 61 (1): 430–440. doi:10.1016/j.icesjms.2004.02.002.
- ^ a ă â b Laidre, K. L., I. Stirling, L. Lowry, Ø. Wiig, M. P. Heide-Jørgensen, and S. Ferguson (2008). “Quantifying the sensitivity of arctic marine mammals to climate-induced habitat change”. Ecological Applications 18 (2): S97–S125. doi:10.1890/06-0546.1. PMID 18494365.
- ^ Brodie, Paul (1984). Trong Macdonald, D. The Encyclopedia of Mammals. New York: Facts on File. tr. 200–203. ISBN 0-87196-871-1.
- ^ Waddell, V.G. and Milinkovitch, M.C. and Bérubé, M. and Stanhope, M.J. (2000). “Molecular Phylogenetic Examination of the Delphinoidea Trichotomy: Congruent Evidence from Three Nuclear Loci Indicates That Porpoises (Phocoenidae) Share a More Recent Common Ancestry with White Whales (Monodontidae) Than They Do with True Dolphins (Delphinidae)”. Molecular Phylogenetics and Evolution 15 (2): 314–318. doi:10.1006/mpev.1999.0751. PMID 10837160.
- ^ a ă â b c Heide-Jørgensen, M. P. and K. L. Laidre (2006). Greenland’s Winter Whales: The beluga, the narwhal and the bowhead whale. Ilinniusiorfik Undervisningsmiddelforlag, Nuuk, Greenland. ISBN 978-87-7975-299-3.
- ^ “Monodon monoceros”. Fisheries andAquaculture Department: Species Fact Sheets. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Truy cập ngày 20 tháng 11 năm 2007.
- ^ a ă Carwardine, Mark (April năm 1995). DK Handbooks: Whales Dolphins and Porpoises. Dorling Kindersley. ISBN 1564586200.
- ^ Minh Long (11 tháng 3 năm 2011). “[http://vnexpress.net/gl/khoa-hoc/2011/11/lan-dau-tien-con-nguoi-theo-doi-ky-lan-bien-huyen-bi/ Lần đầu tiên con người theo dõi kỳ lân biển huyền bí]” (bằng Tiếng Việt). VnExpress. Truy cập 28/11/2011. ‘"Narwhal chỉ có hai răng ở hàm trên. Răng bên trái của con đực phát triển thành một thứ giống như sừng. Vì thế mà người ta thường gọi chúng là kỳ lân biển"’
- ^ www.narwhalwhales.com
- ^ Silverman, H. B.; M. J. Dunbar (March năm 1980). “Aggressive tusk use by the narwhal (Monodon monoceros L.)”. Nature 284 (5751): 56–57. doi:10.1038/284057a0.
- ^ Peter S. Ungar (31 tháng 8 năm 2010). Mammal teeth: origin, evolution, and diversity. JHU Press. tr. 42.
- ^ T. An (14 tháng 12 năm 2005). “Giải mã bí ẩn của cá voi kỳ lân”. VnExpress. Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2011.
- ^ a ă â “The Biology and Ecology of Narwhals”. National Oceanic and Atmospheric Administration. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2009.
- ^ a ă Laidre, K.L. and M. P. Heide-Jørgensen (2005). “Winter feeding intensity of narwhals”. Marine Mammal Science 21 (1): 45–57. doi:10.1111/j.1748-7692.2005.tb01207.x.
- ^ Laidre, K. L., M. P. Heide-Jørgensen, R. Dietz, R. C. Hobbs, and O. A. Jørgensen (2003). “Deep-diving by narwhals, Monodon monoceros: differences in foraging behavior between wintering areas?”. Marine Ecology Progress Series 261: 269–281. doi:10.3354/meps261269.
- ^ SGGP Online- Greenland - Kỳ lân biển bị "thảm sát"
- ^ Borenstein, Seth (ngày 25 tháng 4 năm 2008). “Narwhals more at risk to Arctic warming than polar bears”. Yahoo! News (Associated Press). Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2008.[liên kết hỏng]
- ^ Broad, William. narwhal.org http://www.narwhal.org/nyt.html
- ^ Daston, Lorraine and Katharine Park. Wonders and the Order of Nature, 1150-1750. New York: Zone Books, 2001.
- ^ Purchasing Power of British Pounds from 1264 to 2007.
- ^ Melville, Herman (1851). Moby-Dick; or, The Whale. Harper and Brothers.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- M. P. Heide-Jorgensen. "Narwhal", in Encyclopedia of Marine Mammals, Perrin, Wursig and Thewissen eds. ISBN 0-12-551340-2
- Heide-Jørgensen, M. P. and K. L. Laidre (2006). Greenland’s Winter Whales: The beluga, the narwhal and the bowhead whale. Ilinniusiorfik Undervisningsmiddelforlag, Nuuk, Greenland. ISBN 978-87-7975-299-3.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Biology and ecology of narwhals, NOAA
- Narwhal FAQ
- Images and information about Narwhal Whales
- Narwhal general information
- Narwhal info
- National Geographic Gallery
- Kỳ lân biển tại trang Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học quốc gia Hoa Kỳ (NCBI).
- Kỳ lân biển 180485 tại Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp (ITIS).
- Kỳ lân biển tại Encyclopedia of Life

markdown:
# Kỳ lân biển
|Kỳ lân biển|
|
|![]()
![ Narwhal size.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Narwhal_size.svg/272px-Narwhal_size.svg.png)
![ Narwhal size.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Narwhal_size.svg/272px-Narwhal_size.svg.png)
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Phân giới](/wiki/Ph%C3%A2n_gi%E1%BB%9Bi)( *subregnum*) *Nhánh* [Bilateria](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%91i_x%E1%BB%A9ng_hai_b%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Liên ngành](/wiki/Li%C3%AAn_ng%C3%A0nh)( *superphylum*) [Deuterostomia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_mi%E1%BB%87ng_th%E1%BB%A9_sinh) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) *Nhánh* [Craniata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_h%E1%BB%99p_s%E1%BB%8D) [Phân ngành](/wiki/Ph%C3%A2n_ng%C3%A0nh)( *subphylum*) [Vertebrata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_x%C6%B0%C6%A1ng_s%E1%BB%91ng) [Phân thứ ngành](/wiki/Ph%C3%A2n_ng%C3%A0nh)( *infraphylum*) [Gnathostomata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_quai_h%C3%A0m) [Liên lớp](/wiki/Li%C3%AAn_l%E1%BB%9Bp)( *superclass*) [Tetrapoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_b%E1%BB%91n_ch%C3%A2n) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Cetacea](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1_voi) [Phân bộ](/wiki/Ph%C3%A2n_b%E1%BB%99)( *subordo*) [Odontoceti](/wiki/C%C3%A1_voi_c%C3%B3_r%C4%83ng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Monodontidae](/wiki/H%E1%BB%8D_K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Monodon**
Linnaeus, 1758
[Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **M. monoceros** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Monodon monoceros* [Linnaeus](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9), [1758](/wiki/1758) [[2]](#cite_note-2) ![ Phân bổ kỳ lân biển (màu xanh lam)](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Cetacea_range_map_Narwhal.png/250px-Cetacea_range_map_Narwhal.png)
![ Phân bổ kỳ lân biển (màu xanh lam)](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Cetacea_range_map_Narwhal.png/250px-Cetacea_range_map_Narwhal.png)
[xanh lam](/wiki/Xanh_lam)) **Kỳ lân biển** là động vật biển kích cỡ trung bình của phân bộ ** (Odontoceti), sống quanh năm ở cá voi có răng** [Vùng Bắc Cực](/wiki/V%C3%B9ng_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c). Cùng với [cá voi trắng](/wiki/C%C3%A1_voi_tr%E1%BA%AFng)là hai loài duy nhất còn tồn tại của họ [Monodontidae](/wiki/H%E1%BB%8D_K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n), đặc trưng của kỳ lân biển đực là chiếc ngà dài, thẳng, có rãnh xoắn ở hàm trái phía trên.
Chúng được thấy chủ yếu ở vùng biển
[Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng) thuộc [Canada](/wiki/Canada) và xung quanh dảo [Greenland](/wiki/Greenland), hiếm khi thấy chúng dưới vĩ tuyến [65° Bắc](//en.wikipedia.org/wiki/65th_parallel_north).
Kỳ lân biển là động vật ăn thịt đặc hữu của
[Bắc Cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c), vào mùa đông chúng săn mồi dưới đáy sâu khoảng 1.500m bên dưới lớp băng dày . Hơn ngàn năm nay người [3] [Eskimo](/wiki/Eskimo)tại bắc Canada và Greenland vẫn săn bắt những động vật này để lấy thịt và ngà. [[4]](#cite_note-Laidre2008-4)
## Mục lục
## Phân loại và di truyền[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=1)]
Kỳ lân biển có quan hệ rất gần với
[cá voi trắng](/wiki/C%C3%A1_voi_tr%E1%BA%AFng). Cùng với nhau, chúng là 2 loài duy nhất còn lại của họ Monodontidae (đôi khi còn gọi là họ Cá voi trắng). Họ Monodontidae mô tả có kích thước trung bình (chiều dài từ 3–5 m), trán dạng dưa hấu, mõm ngắn, và không có vây lưng thực sự. [[5]](#cite_note-EoM-5) **Monodontidae** (họ Cá voi trắng) cùng với họ ** (họ cá heo đại dương) và họ Delphinidae** **(họ cá heo chuột) hợp lại thành siêu họ** [Phocoenidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%A1_heo_chu%E1%BB%99t) **.** [Delphinoidea](/w/index.php?title=Delphinoidea&action=edit&redlink=1)
Các bằng chứng di truyền cho thấy họ cá heo chuột có quan hệ chặt chẽ với họ cá voi trắng hơn là họ cá heo đại dương, và hai họ này tạo thành một nhánh riêng biệt tách ra từ siêu họ Delphinoidea trong vòng 11 triệu năm qua.
[[6]](#cite_note-6)
## Đặc điểm[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=2)]
Kỳ lân biển đực trưởng thành có thể nặng tới 1.600 kg (3.500
[pound](/wiki/Pound_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))), và con cái nặng khoảng 1.000 kg (2.200 pound). Màu da của chúng được pha trộn những đốm đen và trắng. Thông thường kỳ lân biển có màu tối khi mới sinh và sáng dần theo tuổi. [[7]](#cite_note-WinterWhales-7) [[8]](#cite_note-FAO-8)
Đặc điểm dễ thấy nhất của kỳ lân biển đực là một chiếc ngà dài khoảng 2 đến 3 m phát triển từ răng nanh hàm trên bên trái
trông giống như sừng của con [9] [kỳ lân](/wiki/K%E1%BB%B3_l%C3%A2n)trong [huyền thoại](/wiki/T%E1%BB%A9_linh). [[10]](#cite_note-VNE-10)
Chiếc ngà có thể dài tới 3 mét (khá lớn nếu so với chiều dài cơ thể chỉ khoảng 4 đến 5 m) và nặng đến 10 kg.
Trung bình trong khoảng 500 con đực thì có 1 trường hợp có 2 ngà, đó là do chiếc răng nanh bên phải cũng phát triển lớn thành ngà.
Kỳ lân biển cái cũng có ngà nhưng ngắn hơn và thẳng hơn con đực
, nó cũng có thể có 1 cặp ngà nhưng trường hợp này cực kỳ hiếm gặp, từ trước đến nay mới chỉ ghi nhận được 1 trường hợp con cái có 2 ngà. [11] [[9]](#cite_note-Carwardine-9)
Giả thuyết được chấp nhận rộng rãi cho rằng chiếc ngà là một đặc điểm
[hấp dẫn giới tính](/w/index.php?title=H%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn_gi%E1%BB%9Bi_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1). Giống như bờm của [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD) đực hay bộ lông đuôi của con [công](/wiki/C%C3%B4ng) trống. [[7]](#cite_note-WinterWhales-7)
Nó có thể giúp xác định cấp bậc xã hội, duy trì hệ thống phân cấp thống trị, hoặc giúp các con đực non phát triển các kỹ năng cần thiết để thực hiện trong vai trò tình dục. Hiếm khi quan sát thấy kỳ lân biển dùng ngà để đánh nhau,
hành vi hung hăng khác hoặc để phá vỡ băng trên biển trong môi trường sống ở [12] [Bắc Cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c)của chúng. [[7]](#cite_note-WinterWhales-7)
Mặc dù bề ngoài cứng rắn, ngà của kỳ lân biển có khả năng nhạy cảm đáng nể. Với 10 triệu mối liên kết
[thần kinh](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BA%A7n_kinh) nhỏ xíu chạy từ trung tâm thần kinh của ngà tới bề mặt bên ngoài, chiếc ngà giống như một cái màng có bề mặt ngoài cực nhạy và có thể phát hiện những thay đổi rất nhỏ trong [nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99), [áp suất](/wiki/%C3%81p_su%E1%BA%A5t) nước biển. Vì kỳ lân biển có thể phát hiện những thay đổi nhỏ trong nước, chúng có thể nhận ra độ mặn của nước cũng như những [13] [dao động](/wiki/Dao_%C4%91%E1%BB%99ng)xung quanh con mồi, và điều này sẽ giúp chúng sống sót trong môi trường băng giá Bắc cực. [[14]](#cite_note-14)
## Hành vi và thức ăn[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=3)]
Kỳ lân biển có một chế độ ăn uống tương đối hạn chế. Con mồi của nó chủ yếu bao gồm cá bơn Greenland,
[cá tuyết vùng cực](/wiki/C%C3%A1_tuy%E1%BA%BFt_v%C3%B9ng_c%E1%BB%B1c), [cá tuyết Bắc cực](/wiki/C%C3%A1_tuy%E1%BA%BFt_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c), [tôm](/wiki/T%C3%B4m) và mực ống Gonatus. Những loại thức ăn khác tìm thấy trong dạ dày của chúng bao gồm cá wolffish, cá capelin, trứng cá skate và đôi khi có cả đá (vô tình nuốt vào bụng khi kiếm ăn ở đáy). [[3]](#cite_note-Laidre2004-3) [[3]](#cite_note-Laidre2004-3) [[15]](#cite_note-NOAA_Ocean_Explorer-15) [[16]](#cite_note-Laidre2005-16) [[16]](#cite_note-Laidre2005-16)
Đáng chú ý nhất về sự thích nghi của chúng là khả năng lặn sâu. Kỳ lân biển được ghi nhận là loài
[động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) lặn sâu nhất, ít nhất là 800 mét (2.625 feet) trên 15 lần mỗi ngày, với nhiều lặn đạt 1.500 mét (4.921 feet). Chúng lặn đến độ sâu này kéo dài khoảng 25 phút, bao gồm cả thời gian ở dưới đáy và quá trình di chuyển lên xuống bề mặt (Những ghi nhận này diễn ra trong mùa đông). [[17]](#cite_note-17)
Kỳ lân biển thường tập trung thành đàn với khoảng 5-10 cá thể. Vào mùa hè, một vài nhóm hợp vào với nhau, tạo thành tập hợp lớn hơn. Đôi khi, kỳ lân biển đực cọ xát ngà của chúng với nhau trong một hoạt động được gọi là "đấu ngà" (tusking).
Hành vi này được cho là duy trì hệ thống phân cấp xã hội. [15] [[15]](#cite_note-NOAA_Ocean_Explorer-15)
## Số lượng và phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=4)]
Kỳ lân biển phân bố chủ yếu ở
[Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) và [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng). Chúng thường được ghi nhận xuất hiện tại phía bắc [vịnh Hudson](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Hudson), [eo biển Hudson](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Hudson), [vịnh Baffin](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Baffin); ngoài khơi bờ biển phía đông [Greenland](/wiki/Greenland); và trong một dải chạy về phía đông từ cuối bắc đảo Greenland vòng phía đông [Nga](/wiki/Nga) (170° Đông). [[7]](#cite_note-WinterWhales-7)
Hiện tại số lượng kỳ lân biển ước tính còn khoảng 75.000 cá thể.
Phần lớn tập trung trong các vịnh hẹp bắc [4] [Canada](/wiki/Canada)và phía tây Greenland.
Kỳ lân biển là một loài
[di cư](/wiki/Di_c%C6%B0). Trong những tháng mùa hè, chúng di chuyển đến gần bờ biển hơn, thường là theo từng nhóm từ 10-100 con. Khi bắt đầu đóng băng vào mùa đông, chúng di chuyển xa bờ, và cư trú trong vùng băng dày đặc, sống dựa vào các rãnh và hố băng nhỏ. Khi mùa xuân đến, những rãnh biến thành kênh và kỳ lân biển trở lại các vùng vịnh, bờ biển cũ. [[4]](#cite_note-Laidre2008-4)
## Săn bắt và bảo tồn[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=5)]
Kẻ thù của kỳ lân biển bên cạnh con người là
[gấu bắc cực](/wiki/G%E1%BA%A5u_tr%E1%BA%AFng_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c) và [cá voi sát thủ](/wiki/C%C3%A1_h%E1%BB%95_k%C3%ACnh) (Orca). [Người Inuit](/wiki/Inuit) (Eskimo) được cho phép để săn các loài cá voi hợp pháp để phục vụ đời sống. Hầu như tất cả các phần của thịt kỳ lân biển, da, mỡ và các cơ quan được tiêu thụ. Đối với người Inuit trên đảo Greenland, kỳ lân biển cung cấp lượng vitamin C nhờ lớp mỡ và da phía ngoài, một loại vitamin được coi là hiếm ở trên vùng đất khắc nghiệt này. Nếu không có chúng, có lẽ những người Inuit đã không thể tồn tại được. Người dân đảo Greenland được chính quyền cho phép săn kỳ lân biển, nhưng không được phép săn con cái và phải mang xác đi sau khi giết chúng. Greenland cấm xuất khẩu ngà kỳ lân biển và [7] [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)cũng cấm nhập khẩu loại hàng quý hiếm này. Tuy nhiên, nhiều người vẫn hy vọng bắn được một con kỳ lân biển có ngà có thể bán được hơn 1.000 [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) [. Ngoài ra, các thợ săn cũng trông chờ lấy được phần mà họ gọi là "muktuk", nằm phía trên mỡ và da, có giá trị như một món cao lương mỹ vị truyền thống. *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [Thời Trung cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95), ngà kỳ lân biển có giá trị bằng vàng tương đương 10 lần khối lượng nó. [Nữ hoàng Elizabeth I](/wiki/Elizabeth_I_c%E1%BB%A7a_Anh) từng được tiến cống một ngà được chạm khắc đá quý với giá trị 10.000 bảng Anh (khoảng 1,5 đến 2,7 triệu bảng Anh năm 2007), đủ để mua một tòa lâu đài. Hiện nay một đoạn ngà dài 30 cm cũng có giá đến 125 USD [. Trong những năm gần đây, trung bình mỗi năm khoảng 500 con kỳ lân biển ở vùng Bắc Cực Canada bị giết. [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [[18]](#cite_note-18)
Kỳ lân biển được xem là một trong các
[động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) biển Bắc cực dễ bị tổn thương nhất với biến đổi khí hậu. [[4]](#cite_note-Laidre2008-4) Kỳ lân biển được đưa vào nuôi nhốt có xu hướng chết vì nguyên nhân tự nhiên. [19] [[20]](#cite_note-20)
## Trong văn hóa[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=6)]
Một số người
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) [thời trung cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95) tin rằng ngà kỳ lân biển là sừng của kỳ lân trong thần thoại. [[21]](#cite_note-Daston-21)
Sừng
[kỳ lân](/wiki/K%E1%BB%B3_l%C3%A2n) (trong thần thoại) được coi là có sức mạnh ma thuật, chẳng hạn như khả năng để chữa bệnh ngộ độc và bệnh trầm uất, những [người Viking](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Viking) và các lái buôn phương bắc chớp lấy cơ hội này đã có thể bán chúng với giá trị qui ra vàng gấp nhiều lần trọng lượng chính chiếc ngà. Ngà còn được sử dụng để làm ly mà người ta tin rằng có thể hóa giải bất kì chất độc nào. [[22]](#cite_note-22)
Herman Melville đã viết một phần về kỳ lân biển trong tác phẩm
[Moby Dick](/wiki/Moby_Dick), trong đó ông tuyên bố một ngà kỳ lân biển treo trong "một thời gian dài" ở lâu đài Windsor sau khi Sir Martin Frobisher đã trao nó cho Nữ hoàng Elizabeth. Kỳ lân biển cũng xuất hiện trong [23] [Hai vạn dặm dưới đáy biển](/wiki/Hai_v%E1%BA%A1n_d%E1%BA%B7m_d%C6%B0%E1%BB%9Bi_%C4%91%C3%A1y_bi%E1%BB%83n)của [Jules Verne](/wiki/Jules_Verne).
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=7)] **Jefferson, T.A., Karczmarski, L., Laidre, K., O’Corry-Crowe, G., Reeves, R.R., Rojas-Bracho, L., Secchi, E.R., Slooten, E., Smith, B.D., Wang, J.Y. & Zhou, K. (2008).** [^](#cite_ref-iucn_1-0) [.](http://www.iucnredlist.org/details/13704) *Monodon monoceros* *2008*. [IUCN Red List of Threatened Species](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F) [IUCN](/wiki/IUCN)2008. Truy cập ngày ngày 18 tháng 12 năm 2008. **10th edition of Systema Naturae** [^](#cite_ref-2)
- ^
**a** **ă** [K.L. Laidre, M.P. Heide-Jørgensen, O.A. Jørgensen, and M.A. Treble (2004).](#cite_ref-Laidre2004_3-2) **â** [“Deep-ocean predation by a high Arctic cetacean”](http://icesjms.oxfordjournals.org/cgi/content/full/61/3/430). *ICES J. Mar. Sci* **61**(1): 430–440. [doi](/wiki/DOI): [10.1016/j.icesjms.2004.02.002](http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.icesjms.2004.02.002).
- ^
**a** **ă** **â** [Laidre, K. L., I. Stirling, L. Lowry, Ø. Wiig, M. P. Heide-Jørgensen, and S. Ferguson (2008). “Quantifying the sensitivity of arctic marine mammals to climate-induced habitat change”.](#cite_ref-Laidre2008_4-3) **b** *Ecological Applications* **18**(2): S97–S125. [doi](/wiki/DOI): [10.1890/06-0546.1](http://dx.doi.org/10.1890%2F06-0546.1). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [18494365](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18494365). **Brodie, Paul (1984). Trong Macdonald, D.** [^](#cite_ref-EoM_5-0) *The Encyclopedia of Mammals*. New York: Facts on File. tr. 200–203. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87196-871-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87196-871-1). **Waddell, V.G. and Milinkovitch, M.C. and Bérubé, M. and Stanhope, M.J. (2000). “Molecular Phylogenetic Examination of the Delphinoidea Trichotomy: Congruent Evidence from Three Nuclear Loci Indicates That Porpoises (Phocoenidae) Share a More Recent Common Ancestry with White Whales (Monodontidae) Than They Do with True Dolphins (Delphinidae)”.** [^](#cite_ref-6) *Molecular Phylogenetics and Evolution* **15**(2): 314–318. [doi](/wiki/DOI): [10.1006/mpev.1999.0751](http://dx.doi.org/10.1006%2Fmpev.1999.0751). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [10837160](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10837160).
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Heide-Jørgensen, M. P. and K. L. Laidre (2006).](#cite_ref-WinterWhales_7-4) **c** *Greenland’s Winter Whales: The beluga, the narwhal and the bowhead whale*. Ilinniusiorfik Undervisningsmiddelforlag, Nuuk, Greenland. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-87-7975-299-3.](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-87-7975-299-3.) [^](#cite_ref-FAO_8-0) [“Monodon monoceros”](http://www.fao.org/fi/website/FIRetrieveAction.do?dom=species&fid=2742). *Fisheries andAquaculture Department: Species Fact Sheets*. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Truy cập ngày 20 tháng 11 năm 2007.
- ^
**a** [Carwardine, Mark (April năm 1995).](#cite_ref-Carwardine_9-1) **ă** *DK Handbooks: Whales Dolphins and Porpoises*. Dorling Kindersley. [ISBN](/wiki/ISBN) [1564586200](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1564586200). **Minh Long (11 tháng 3 năm 2011).** [^](#cite_ref-VNE_10-0) [“[http://vnexpress.net/gl/khoa-hoc/2011/11/lan-dau-tien-con-nguoi-theo-doi-ky-lan-bien-huyen-bi/ Lần đầu tiên con người theo dõi kỳ lân biển huyền bí]”](http://vnexpress.net/gl/khoa-hoc/2011/11/lan-dau-tien-con-nguoi-theo-doi-ky-lan-bien-huyen-bi/)(bằng Tiếng Việt). [VnExpress](/wiki/VnExpress). Truy cập 28/11/2011. ‘ *"Narwhal chỉ có hai răng ở hàm trên. Răng bên trái của con đực phát triển thành một thứ giống như sừng. Vì thế mà người ta thường gọi chúng là kỳ lân biển"*’ [^](#cite_ref-11) [www.narwhalwhales.com](http://www.narwhalwhales.com/narwhalwhaletusk) **Silverman, H. B.; M. J. Dunbar (March năm 1980). “Aggressive tusk use by the narwhal (** [^](#cite_ref-12) *Monodon monoceros*L.)”. *Nature* **284**(5751): 56–57. [doi](/wiki/DOI): [10.1038/284057a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F284057a0). **Peter S. Ungar (31 tháng 8 năm 2010).** [^](#cite_ref-13) *Mammal teeth: origin, evolution, and diversity*. JHU Press. tr. 42. **T. An (14 tháng 12 năm 2005).** [^](#cite_ref-14) [“Giải mã bí ẩn của cá voi kỳ lân”](http://vnexpress.net/gl/khoa-hoc/2005/12/3b9e50ba/). VnExpress. Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2011.
- ^
**a** **ă** **â** [“The Biology and Ecology of Narwhals”](http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/06arctic/background/biology/biology.html). National Oceanic and Atmospheric Administration. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2009.
- ^
**a** [Laidre, K.L. and M. P. Heide-Jørgensen (2005). “Winter feeding intensity of narwhals”.](#cite_ref-Laidre2005_16-1) **ă** *Marine Mammal Science* **21**(1): 45–57. [doi](/wiki/DOI): [10.1111/j.1748-7692.2005.tb01207.x](http://dx.doi.org/10.1111%2Fj.1748-7692.2005.tb01207.x). **Laidre, K. L., M. P. Heide-Jørgensen, R. Dietz, R. C. Hobbs, and O. A. Jørgensen (2003). “Deep-diving by narwhals, Monodon monoceros: differences in foraging behavior between wintering areas?”.** [^](#cite_ref-17) *Marine Ecology Progress Series* **261**: 269–281. [doi](/wiki/DOI): [10.3354/meps261269](http://dx.doi.org/10.3354%2Fmeps261269). [^](#cite_ref-18) [SGGP Online- Greenland - Kỳ lân biển bị "thảm sát"](http://www.sggp.org.vn/thegioi/2008/8/163547/) **Borenstein, Seth (ngày 25 tháng 4 năm 2008).** [^](#cite_ref-Borenstein_19-0) [“Narwhals more at risk to Arctic warming than polar bears”](http://news.yahoo.com/s/ap/20080425/ap_on_sc/climate_arctic_animals;_ylt=An7Bb5m_28.Qy3hAhn8aCx.s0NUE). *Yahoo! News*(Associated Press). Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2008. **Broad, William.** [^](#cite_ref-20) *narwhal.org* [http://www.narwhal.org/nyt.html](http://www.narwhal.org/nyt.html) **Daston, Lorraine and Katharine Park. Wonders and the Order of Nature, 1150-1750. New York: Zone Books, 2001.** [^](#cite_ref-Daston_21-0) [^](#cite_ref-22) [Purchasing Power of British Pounds from 1264 to 2007](http://www.measuringworth.com/ppoweruk/). **Melville, Herman (1851).** [^](#cite_ref-23) *Moby-Dick; or, The Whale*. Harper and Brothers.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=8)]
- M. P. Heide-Jorgensen. "Narwhal", in
*, Perrin, Wursig and Thewissen eds.* [Encyclopedia of Marine Mammals](http://books.google.ca/books?id=2rkHQpToi9sC&lpg=PP1&dq=Encyclopedia%20of%20Marine%20Mammals&pg=PA757#v=onepage&q&f=true) [ISBN 0-12-551340-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0125513402)
- Heide-Jørgensen, M. P. and K. L. Laidre (2006).
[. Ilinniusiorfik Undervisningsmiddelforlag, Nuuk, Greenland.](http://arctic.synergiesprairies.ca/arctic/index.php/arctic/article/viewFile/224/257) *Greenland’s Winter Whales: The beluga, the narwhal and the bowhead whale* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-87-7975-299-3.](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-87-7975-299-3.)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%E1%BB%B3_l%C3%A2n_bi%E1%BB%83n&action=edit§ion=9)]
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Kỳ lân biển](//species.wikimedia.org/wiki/Monodon_monoceros?uselang=vi)
|
|![]()
[Kỳ lân biển](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Monodon_monoceros?uselang=vi) [Biology and ecology of narwhals, NOAA](http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/06arctic/background/biology/biology.html) [Narwhal FAQ](http://staff.washington.edu/klaidre/narwhalfaq.html) [Images and information about Narwhal Whales](http://www.narwhalwhales.com/) [Narwhal general information](http://www.narwhal-whales.com/) [Narwhal info](http://www.narwhal.info/) [National Geographic Gallery](http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0708/feature3/gallery1.html) [Kỳ lân biển](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=40151)tại trang [Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học quốc gia Hoa Kỳ](/wiki/Trung_t%C3%A2m_Th%C3%B4ng_tin_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_sinh_h%E1%BB%8Dc_qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3)(NCBI). [tại](http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180485) *Kỳ lân biển*180485 [Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Th%C3%B4ng_tin_Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_T%C3%ADch_h%E1%BB%A3p)(ITIS). [tại Encyclopedia of Life](http://www.eol.org/pages/328542) *Kỳ lân biển*

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Ozothamnus alpinus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Ozothamnus alpinus là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (N.A.Wakef.) Anderb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1991.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Plant List (2010). “Ozothamnus alpinus”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.

markdown:
*Ozothamnus alpinus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Ozothamnus alpinus
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Asterales](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%BAc) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Asteraceae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%BAc) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Ozothamnus](/wiki/Ozothamnus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **O. alpinus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Ozothamnus alpinus*
(N.A.Wakef.) Anderb., 1991
* là một loài Ozothamnus alpinus* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong [họ Cúc](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%BAc). Loài này được (N.A.Wakef.) Anderb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1991. [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Ozothamnus_alpinus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ozothamnus_alpinus&action=edit§ion=1)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-88035). Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013. *Ozothamnus alpinus*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ozothamnus_alpinus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ozothamnus_alpinus&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
[Ozothamnus alpinus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ozothamnus_alpinus?uselang=vi)
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)


text:
Philetairus socius
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Philetairus socius là một loài chim trong họ Ploceidae.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

markdown:
*Philetairus socius*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Philetairus socius
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Passeriformes](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%BB) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Ploceidae](/wiki/H%E1%BB%8D_R%E1%BB%93ng_r%E1%BB%99c) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Philetairus](/wiki/Philetairus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. socius** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Philetairus socius* * là một loài Philetairus socius* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Ploceidae](/wiki/H%E1%BB%8D_R%E1%BB%93ng_r%E1%BB%99c). [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Philetairus_socius&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Philetairus_socius&action=edit§ion=1)] **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-1) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Thiền vu
Thiền vu, Trung văn giản thể: 单于; Trung văn phồn thể: 單于, Tiếng Hán hiện đại: (bính âm): chányú, (Wade-Giles): ch'an-yü, tiếng Hán trung đại: (quảng vận) IPA: [tɑn˥˩i̯u˩] hayIPA: [ʑi̯ɛn˩˥i̯u˩], tiếng Hung Nô: sanok / tsanak,[1] tước hiệu đầy đủ: Trung văn giản thể: 撑犁孤涂单于; Trung văn phồn thể: 撐犁孤塗單于; bính âm: Chēnglí Gūtu Chányú, Hán Việt: Sanh lê Cô đồ Thiền vu, theo Hán thư nghĩa là thiên, tử, quảng đại chi mạo dã[2]), là tước hiệu của các lãnh đạo tối cao của dân du mục ở Trung Á trong 8 thế kỷ, bắt đầu từ thời kỳ nhà Chu (1045–256 TCN) và thay thế nó sau đó là tước hiệu "khả hãn"" được người Nhu Nhiên sử dụng vào năm 402 SCN.[3] Tước hiệu này được thị tộc Luyên Đê của người Hung Nô sử dụng dưới thời nhà Tần (221-206 TCN) và nhà Hán (206 TCN–220 SCN).
Lý do thiền vu ('Chanyu') được cho là thích hợp hơn là trong quảng vận, một từ điển được biên soạn từ năm 601 SCN, và hoàn thành dưới thời nhà Tống từ 1007 đến 1011. Từ điển đưa ra ba cách đọc cho Hán tự đầu tiên của tước hiệu: dan, chan, và shan. Âm "chan" được định nghĩa rõ ràng là dùng trong tước hiệu Thiền vu (Chanyu) của Hung Nô. Âm shan sử dụng cho địa danh hay họ; âm shan nghĩa là 'bao la' hay 'bấu trời.'[4][5][6] Một vài học giả Mông Cổ nghĩ rằng tước hiệu "Chengli Gutu Chanyu" tương đương với cụm từ Mông Cổ "Tengriin Huhudu Chino" nghĩa là "Sói con của Trời". "Chino", cũng viết là "Chono", nghĩa là sói trong tiếng Mông Cổ và dường như hợp lý khi cho rằng Thiền vu (Chanyu) là hiện thân của linh hồn của vật tổ sói. Việc sử dụng bất kính tên thánh "Chino" từng và hiện vẫn là điều cấm kị với người Mông Cổ và khi muốn nói đến sói họ dùng từ thay thế là "Tengriin Nogai" (Con chó của trời) và "Kheeriin Bookhoi" (Bookhoi thảo nguyên). Cũng có sự tương đồng kì lạ giữa Mặc Đốn thiền vu và tên của tổ tiên đầu tiên được biết đến của Thành Cát Tư Hãn là "Borte Chino" (Sói xám). Thành Cát Tư Hãn nói về thời kỳ của Mặc Đốn thiền vu là "thời kỳ xa xôi của thiền vu của chúng tôi" trong lá thư gửi Khâu Xứ Cơ.
Theo nghĩa đen, cụm từ đầy đủ của tước hiệu thiề vu nghĩa là "con trai của thiên đường vô tận", rõ ràng gợi nên ý nghĩa của một người cai trị, cũng như người Hán gọi hoàng đế là "thiên tử". "Chengli" có liên quan tới Tengri, vị thần tối cao của các bộ lạc thảo nguyên. Hệ thống kế vị giữa các thiền vu được Joseph Fletcher gọi là huyết thống tanistry, theo dó người nam giới gần nhất sẽ kế thừa chức vị thiền vu từ người tiền vị. Trong lịch sử từng có 60 thiền vu.[7][8]
Danh sách thiền vu[sửa | sửa mã nguồn]
Danh sách sau gồm 63 người nhận chức thiền vu
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ 刘正埮、高名凯、麦永乾、史有为编, 汉语外来词词典 (A Dictionary of Loan Words and Hybird Words in Chinese), 上海辞书出版社. 1984, p. 63.
- ^ Hán thư, Vol. 94-I, 匈奴謂天為「撐犁」，謂子為「孤塗」，單于者，廣大之貌也，
- ^ Taskin V.S. "Materials on history of Dunhu group nomadic tribes", Moscow, 1984, p. 305,306, (Таскин В.С. "Mатериалы по истории древних кочевых народов группы Дунху") tiếng Nga
- ^ "Early Chinese Settlement Policies towards the Nomads." Pan Yihong. Asia Major, 3rd series, Vol. V, Part 2, (1992), p. 42, n. 2.
- ^ Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese and Early Mandarin, p. 48. (1991) Edwin G. Pulleyblank. UBC Press. Vancouver.
- ^ Indo-Scythian Studies being Khotanese Texts Volume VII, p. 32. (1985). H. W. Bailey. Cambridge University Press.
- ^ Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", vol. 1, Sankt Petersburg, 1851, p. 10 on)
- ^ Taskin V.S., "Materials on history of Sünnu", transl., 1968, Vol. 1, p. 34 on

markdown:
# Thiền vu
**Thiền vu**, [Trung văn giản thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 单于; [Trung văn phồn thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 單于, Tiếng Hán hiện đại: ( [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF)): chányú, ( [Wade-Giles](/wiki/Wade-Giles)): ch'an-yü, [tiếng Hán trung đại](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_H%C3%A1n_trung_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1): ( [quảng vận](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_v%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1)) [IPA](/wiki/IPA): [tɑn˥˩i̯u˩] hay [IPA](/wiki/IPA): [ʑi̯ɛn˩˥i̯u˩], tiếng Hung Nô: sanok / tsanak, tước hiệu đầy đủ: [1] [Trung văn giản thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 撑犁孤涂单于; [Trung văn phồn thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 撐犁孤塗單于; [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Chēnglí Gūtu Chányú*, [Hán Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): Sanh lê Cô đồ Thiền vu, theo *nghĩa là thiên, tử, quảng đại chi mạo dã* [Hán thư](/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0) ), là tước hiệu của các lãnh đạo tối cao của dân du mục ở [[2]](#cite_note-2) [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81)trong 8 thế kỷ, bắt đầu từ thời kỳ [nhà Chu](/wiki/Nh%C3%A0_Chu)(1045–256 TCN) và thay thế nó sau đó là tước hiệu " *"" được người* [khả hãn](/wiki/Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n) [Nhu Nhiên](/wiki/Nhu_Nhi%C3%AAn)sử dụng vào năm 402 SCN. Tước hiệu này được thị tộc [[3]](#cite_note-3) [Luyên Đê](/w/index.php?title=Luy%C3%AAn_%C4%90%C3%AA&action=edit&redlink=1)của người [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4)sử dụng dưới thời [nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n)(221-206 TCN) và [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)(206 TCN–220 SCN).
Lý do thiền vu ('Chanyu') được cho là thích hợp hơn là trong
*, một từ điển được biên soạn từ năm 601 SCN, và hoàn thành dưới thời nhà Tống từ 1007 đến 1011. Từ điển đưa ra ba cách đọc cho Hán tự đầu tiên của tước hiệu: dan, chan, và shan. Âm "chan" được định nghĩa rõ ràng là dùng trong tước hiệu Thiền vu (Chanyu) của Hung Nô. Âm shan sử dụng cho địa danh hay họ; âm shan nghĩa là 'bao la' hay 'bấu trời.' quảng vận* [[4]](#cite_note-4) [[5]](#cite_note-5) Một vài học giả Mông Cổ nghĩ rằng tước hiệu "Chengli Gutu Chanyu" tương đương với cụm từ Mông Cổ "Tengriin Huhudu Chino" nghĩa là "Sói con của Trời". "Chino", cũng viết là "Chono", nghĩa là sói trong tiếng Mông Cổ và dường như hợp lý khi cho rằng Thiền vu (Chanyu) là hiện thân của linh hồn của vật tổ sói. Việc sử dụng bất kính tên thánh "Chino" từng và hiện vẫn là [[6]](#cite_note-6) [điều cấm kị](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81u_c%E1%BA%A5m_k%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)với người Mông Cổ và khi muốn nói đến sói họ dùng từ thay thế là "Tengriin [Nogai](/w/index.php?title=Nogai&action=edit&redlink=1)" (Con chó của trời) và "Kheeriin Bookhoi" (Bookhoi thảo nguyên). Cũng có sự tương đồng kì lạ giữa [Mặc Đốn thiền vu](/wiki/M%E1%BA%B7c_%C4%90%E1%BB%91n_thi%E1%BB%81n_vu)và tên của tổ tiên đầu tiên được biết đến của Thành Cát Tư Hãn là "Borte Chino" (Sói xám). [Thành Cát Tư Hãn](/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n)nói về thời kỳ của Mặc Đốn thiền vu là "thời kỳ xa xôi của thiền vu của chúng tôi" trong lá thư gửi [Khâu Xứ Cơ](/wiki/Kh%C3%A2u_X%E1%BB%A9_C%C6%A1).
Theo nghĩa đen, cụm từ đầy đủ của tước hiệu thiề vu nghĩa là "
**con trai của thiên đường vô tận**", rõ ràng gợi nên ý nghĩa của một người cai trị, cũng như người Hán gọi hoàng đế là " [thiên tử](/wiki/Thi%C3%AAn_t%E1%BB%AD)". "Chengli" có liên quan tới [Tengri](/w/index.php?title=Tengri&action=edit&redlink=1), vị thần tối cao của các bộ lạc thảo nguyên. Hệ thống kế vị giữa các thiền vu được [Joseph Fletcher](/w/index.php?title=Joseph_Fletcher_(s%E1%BB%AD_gia)&action=edit&redlink=1) gọi là huyết thống [tanistry](/w/index.php?title=Tanistry&action=edit&redlink=1), theo dó người nam giới gần nhất sẽ kế thừa chức vị thiền vu từ người tiền vị. Trong lịch sử từng có 60 thiền vu. [[7]](#cite_note-7) [[8]](#cite_note-8)
## Danh sách thiền vu[
[sửa](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81n_vu&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81n_vu&action=edit§ion=1)]
Danh sách sau gồm 63 người nhận chức thiền vu
|Thiền vu Đế quốc Hung Nô|
|Hiệu thiền vu||Tên||Thời gian tại vị||Số năm tại vị||Ghi chú|
|1||
|[Mặc Đốn thiền vu](/wiki/M%E1%BA%B7c_%C4%90%E1%BB%91n_thi%E1%BB%81n_vu)
(冒頓單于)
[Lão Thượng thiền vu](/wiki/L%C3%A3o_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_thi%E1%BB%81n_vu)
(老上單于)
[Quân Thần thiền vu](/wiki/Qu%C3%A2n_Th%E1%BA%A7n_thi%E1%BB%81n_vu)
(軍臣單于)
[Y Trĩ Tà thiền vu](/wiki/Y_Tr%C4%A9_T%C3%A0_thi%E1%BB%81n_vu)
(伊稚斜單于)
[Ô Duy thiền vu](/wiki/%C3%94_Duy_thi%E1%BB%81n_vu)
(烏維單于)
[Nhi thiền vu](/wiki/Nhi_thi%E1%BB%81n_vu)(兒單于) [Ha Lê Hồ thiền vu](/wiki/Ha_L%C3%AA_H%E1%BB%93_thi%E1%BB%81n_vu)
(呴犁湖單于)
[Tả Đê Hầu thiền vu](/wiki/T%E1%BA%A3_%C4%90%C3%AA_H%E1%BA%A7u_thi%E1%BB%81n_vu)
(且鞮侯單于)
[Hồ Lộc Cô thiền vu](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_L%E1%BB%99c_C%C3%B4_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(狐鹿姑單于)
[Hồ Diễn Đê thiền vu](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Di%E1%BB%85n_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(壺衍鞮單于)
[Hư Lư Quyền Cừ thiền vu](/w/index.php?title=H%C6%B0_L%C6%B0_Quy%E1%BB%81n_C%E1%BB%AB_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(虛閭權渠單于)
[Ác Diễn Cù Đề thiền vu](/w/index.php?title=%C3%81c_Di%E1%BB%85n_C%C3%B9_%C4%90%E1%BB%81_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(握衍朐提單于)
[Hô Hàn Da thiền vu](/w/index.php?title=H%C3%B4_H%C3%A0n_Da_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(呼韓邪單于)
[Đồ Kì thiền vu](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_K%C3%AC_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)(屠耆單于)
hoặc
[Hiền thiền vu](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%81n_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)(賢單于) [Hô Yết thiền vu](/w/index.php?title=H%C3%B4_Y%E1%BA%BFt_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(呼揭單于)
[Xa Lê thiền vu](/w/index.php?title=Xa_L%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(車犁單于)
[Ô Tịch thiền vu](/w/index.php?title=%C3%94_T%E1%BB%8Bch_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(烏籍單于)
56 TCN (lần 2)
[Nhuận Chấn thiền vu](/w/index.php?title=Nhu%E1%BA%ADn_Ch%E1%BA%A5n_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(閏振單于)
[Chất Chi Cốt Đô Hầu thiền vu](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_Chi_C%E1%BB%91t_%C4%90%C3%B4_H%E1%BA%A7u_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(郅支骨都侯單于)
[Hô Hàn Da thiền vu](/w/index.php?title=H%C3%B4_H%C3%A0n_Da_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(呼韓邪單于)
[Y Lợi Mục thiền vu](/w/index.php?title=Y_L%E1%BB%A3i_M%E1%BB%A5c_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(伊利目單于)
[Phục Chu Luy Nhược Đê thiền vu](/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A5c_Chu_Luy_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(復株累若鞮單于)
[Sưu Hài Nhược Đê thiền vu](/w/index.php?title=S%C6%B0u_H%C3%A0i_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(搜諧若鞮單于)
[Xa Nha Nhược Đê thiền vu](/w/index.php?title=Xa_Nha_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(車牙若鞮單于)
[Ô Châu Lưu Nhược Đê thiền vu](/w/index.php?title=%C3%94_Ch%C3%A2u_L%C6%B0u_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(烏珠留若鞮單于)
[Ô Luy Nhược Đê thiền vu](/w/index.php?title=%C3%94_Luy_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(烏累若鞮單于)
[Hô Đô Nhi Thi Đạo Cao Nhược Đê thiền vu](/w/index.php?title=H%C3%B4_%C4%90%C3%B4_Nhi_Thi_%C4%90%E1%BA%A1o_Cao_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(呼都而尸道皋若鞮單于)
[Ô Đạt Đê Hầu thiền vu](/w/index.php?title=%C3%94_%C4%90%E1%BA%A1t_%C4%90%C3%AA_H%E1%BA%A7u_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(烏達鞮侯單于)
[Bồ Nô thiền vu](/w/index.php?title=B%E1%BB%93_N%C3%B4_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(蒲奴單于)
Thiền vu Bắc Hung Nô
[Hải Lạc Thi Trục Đê thiền vu](/wiki/H%E1%BA%A3i_L%E1%BA%A1c_Thi_Tr%E1%BB%A5c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(醢落尸逐鞮單于)
Thiền vu Nam Hung Nô
[Hiếu thiền vu](/w/index.php?title=%C3%94_Luy_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(孝單于)
[Thuận thiền vu](/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADn_thi%E1%BB%81n_vu_(Tr%E1%BB%A3)&action=edit&redlink=1)
(順單于)
[Thuận thiền vu](/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADn_thi%E1%BB%81n_vu_(%C4%90%C4%83ng)&action=edit&redlink=1)
(順單于)
[Tu Bốc thiền vu](/w/index.php?title=Tu_B%E1%BB%91c_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(須卜單于)
[Bồ Nô thiền vu](/w/index.php?title=B%E1%BB%93_N%C3%B4_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(蒲奴單于)
[Ưu Lưu thiền vu](/w/index.php?title=%C6%AFu_L%C6%B0u_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(優留單于)
[Bắc thiền vu](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)(không rõ danh hiệu) [Ư Trừ Kiện thiền vu](/w/index.php?title=%C6%AF_Tr%E1%BB%AB_Ki%E1%BB%87n_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(於除鞬單于)
[Phùng Hầu thiền vu](/w/index.php?title=Ph%C3%B9ng_H%E1%BA%A7u_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(逢侯單于)
[Nam Hung Nô](/wiki/Nam_Hung_N%C3%B4) [Hải Lạc Thi Trục Đê thiền vu](/wiki/H%E1%BA%A3i_L%E1%BA%A1c_Thi_Tr%E1%BB%A5c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(醢落尸逐鞮單于)
[Úc Kiện Tả Hiền Vương thiền vu](/w/index.php?title=%C3%9Ac_Ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%A3_Hi%E1%BB%81n_V%C6%B0%C6%A1ng_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(薁鞬左賢王單于)
[Khâu Phù Vưu Đê thiền vu](/wiki/Kh%C3%A2u_Ph%C3%B9_V%C6%B0u_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(丘浮尤鞮單于)
[Y Phạt Vu Lự Đê thiền vu](/wiki/Y_Ph%E1%BA%A1t_Vu_L%E1%BB%B1_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(伊伐於慮鞮單于)
[Hải Đồng Thi Trục Hầu Đê thiền vu](/wiki/H%E1%BA%A3i_%C4%90%E1%BB%93ng_Thi_Tr%E1%BB%A5c_H%E1%BA%A7u_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(醢童尸逐侯鞮單于)
[Khâu Trừ Xa Lâm Đê thiền vu](/wiki/Kh%C3%A2u_Tr%E1%BB%AB_Xa_L%C3%A2m_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(丘除車林鞮單于)
[Hồ Tà Thi Trục Hầu Đê thiền vu](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%A0_Thi_Tr%E1%BB%A5c_H%E1%BA%A7u_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(湖斜尸逐侯鞮單于)
[Y Đồ Vu Lư Đê thiền vu](/wiki/Y_%C4%90%E1%BB%93_Vu_L%C6%B0_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(伊屠於閭鞮單于)
[Hưu Lan Thi Trục Hầu Đê thiền vu](/wiki/H%C6%B0u_Lan_Thi_Tr%E1%BB%A5c_H%E1%BA%A7u_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(休蘭尸逐侯鞮單于)
[An Quốc thiền vu](/wiki/An_Qu%E1%BB%91c_thi%E1%BB%81n_vu)(安國單于) [Đình Độc Thi Trục Hầu Đê thiền vu](/wiki/%C4%90%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%99c_Thi_Tr%E1%BB%A5c_H%E1%BA%A7u_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(亭獨尸逐侯鞮單于)
[Vạn Thị Thi Trục Hầu Đê thiền vu](/wiki/V%E1%BA%A1n_Th%E1%BB%8B_Thi_Tr%E1%BB%A5c_H%E1%BA%A7u_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(萬氏尸逐侯鞮單于)
[Ô Kê Hầu Thi Trục Đê thiền vu](/wiki/%C3%94_K%C3%AA_H%E1%BA%A7u_Thi_Tr%E1%BB%A5c_%C4%90%C3%AA_thi%E1%BB%81n_vu)
(烏稽侯尸逐鞮單于)
[Khứ Đặc Nhược Thi Trục Tựu thiền vu](/wiki/Kh%E1%BB%A9_%C4%90%E1%BA%B7c_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_Thi_Tr%E1%BB%A5c_T%E1%BB%B1u_thi%E1%BB%81n_vu)
(去特若尸逐就單于)
[Xa Nữu thiền vu](/w/index.php?title=Xa_N%E1%BB%AFu_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(車鈕單于)
[Ngô Tư](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)và những người khác ủng hộ [Hô Lan Nhược Thi Trục Tựu thiền vu](/wiki/H%C3%B4_Lan_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_Thi_Tr%E1%BB%A5c_T%E1%BB%B1u_thi%E1%BB%81n_vu)
(呼蘭若尸逐就單于)
[Y Lăng Thi Trục Tựu thiền vu](/wiki/Y_L%C4%83ng_Thi_Tr%E1%BB%A5c_T%E1%BB%B1u_thi%E1%BB%81n_vu)
(伊陵尸逐就單于)
[Đồ Đặc Nhược Thi Trục Tựu thiền vu](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_%C4%90%E1%BA%B7c_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_Thi_Tr%E1%BB%A5c_T%E1%BB%B1u_thi%E1%BB%81n_vu)
(屠特若尸逐就單于)
[Hô Trưng thiền vu](/wiki/H%C3%B4_Chinh_thi%E1%BB%81n_vu)
(呼徵單于)
[Khương Cừ](/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%AB)(羌渠) [Tu Bốc Cốt Đô Hầu thiền vu](/w/index.php?title=Tu_B%E1%BB%91c_C%E1%BB%91t_%C4%90%C3%B4_H%E1%BA%A7u_thi%E1%BB%81n_vu&action=edit&redlink=1)
(須卜骨都侯單于)
[Trì Chí Thi Trục Hầu thiền vu](/wiki/%C6%AF_Phu_La)
(持至尸逐侯單于)
(須卜骨都侯單于)
[Hô Trù Tuyền](/wiki/H%C3%B4_Tr%C3%B9_Tuy%E1%BB%81n)(呼廚泉) [Lưu Báo](/wiki/L%C6%B0u_B%C3%A1o)(劉豹)
(sau tự xưng Đại thiền vu)
[Lưu Uyên](/wiki/L%C6%B0u_Uy%C3%AAn)(劉淵) [Tây Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n) [Hạ Lại Đầu](/wiki/H%E1%BA%A1_L%E1%BA%A1i_%C4%90%E1%BA%A7u)(賀賴頭)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81n_vu&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81n_vu&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81n_vu&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81n_vu&action=edit§ion=3)] **刘正埮、高名凯、麦永乾、史有为编, 汉语外来词词典 (A Dictionary of Loan Words and Hybird Words in Chinese), 上海辞书出版社. 1984, p. 63.** [^](#cite_ref-1) [^](#cite_ref-2) *,* [Hán thư](/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0) [Vol. 94-I](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7094%E4%B8%8A), 匈奴謂天為「撐犁」，謂子為「孤塗」，單于者，廣大之貌也， **Taskin V.S.** [^](#cite_ref-3) *"Materials on history of Dunhu group nomadic tribes"*, Moscow, 1984, p. 305,306, (Таскин В.С. *"Mатериалы по истории древних кочевых народов группы Дунху"*) *tiếng Nga* **"Early Chinese Settlement Policies towards the Nomads." Pan Yihong.** [^](#cite_ref-4) *Asia Major*, 3rd series, Vol. V, Part 2, (1992), p. 42, n. 2. [^](#cite_ref-5) *Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese and Early Mandarin*, p. 48. (1991) Edwin G. Pulleyblank. UBC Press. Vancouver. [^](#cite_ref-6) *Indo-Scythian Studies being Khotanese Texts Volume VII*, p. 32. (1985). H. W. Bailey. Cambridge University Press. **Bichurin N.Ya.,** [^](#cite_ref-7) *"Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times"*, vol. 1, Sankt Petersburg, 1851, p. 10 on) **Taskin V.S.,** [^](#cite_ref-8) *"Materials on history of Sünnu"*, transl., 1968, Vol. 1, p. 34 on

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
канал
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Nga[sửa]
Chuyển tự[sửa]
Xem Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga.
Danh từ[sửa]
канал gđ
- (Con) Kênh, lạch, sông đào.
- оросительный канал — kênh tưới [nước], nông giang
- (тех.) Đường, ống, kênh; (ствола оружия) — rãnh.
- (анат.) Ống, đạo, rãnh.
- мн.: — каналы — (пути, способы) — đường, lối
- дипломатическое каналы — đường ngoại giao
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# канал
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Nga[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-rus-&action=edit§ion=T-1)]
### Chuyển tự[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-translit-&action=edit§ion=T-1)]
Xem
[Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga](/wiki/Wiktionary:Phi%C3%AAn_%C3%A2m_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BA%BFng_Nga).
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **кан ал** gđ
- (
*Con*) [Kênh](/wiki/k%C3%AAnh), [lạch](/wiki/l%E1%BA%A1ch), [sông đào](/wiki/s%C3%B4ng_%C4%91%C3%A0o). *орос*— kênh tưới [nước], nông giang __и__тельный **кан** __а__л
-
- (
*тех.*) [Đường](/wiki/%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng), [ống](/wiki/%E1%BB%91ng), [kênh](/wiki/k%C3%AAnh); (ствола *оружия)*— [rãnh](/wiki/r%C3%A3nh).
- (
*анат.*) [Ống](/wiki/%E1%BB%91ng), [đạo](/wiki/%C4%91%E1%BA%A1o), [rãnh](/wiki/r%C3%A3nh). *мн.:*— *— (пути,* **кан** __а__лы *способы)*— đường, lối *дипломат*— đường ngoại giao __и__ческое **кан** __а__лы
-
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))