markdown:
# Gà
[từ lóng](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_l%C3%B3ng)để nói đến [gái mại dâm](/wiki/G%C3%A1i_m%E1%BA%A1i_d%C3%A2m).
|Gà|
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Phân lớp](/wiki/Ph%C3%A2n_l%E1%BB%9Bp)( *subclass*) [Carinatae](/w/index.php?title=Carinatae&action=edit&redlink=1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Galliformes](/wiki/B%E1%BB%99_G%C3%A0) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Phasianidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Tr%C4%A9) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Phasianinae](/w/index.php?title=Phasianinae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Gallus](/wiki/G%C3%A0_r%E1%BB%ABng) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) [Gallus gallus](/wiki/G%C3%A0_r%E1%BB%ABng_l%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%8F) [Danh pháp ba phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_ba_ph%E1%BA%A7n) *Gallus gallus domesticus* [L.](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9), [1758](/wiki/1758) **Gà** ( [danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n): *, Gallus gallus* *) là một* **Gallus gallus domesticus** [loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i) [chim](/wiki/Chim)đã được con người thuần hoá cách đây hàng nghìn năm. Một số ý kiến cho rằng loài này có thuỷ tổ từ loài chim hoang dã ở [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)và loài gà rừng lông đỏ nhiệt đới ở vùng [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81). Trong thế giới loài chim, gà là loài vật có số lượng áp đảo nhất với 24 tỉ cá thể (thống kê năm 2003). [[1]](#cite_note-1)
Con người thường sử dụng thịt gà, trứng gà và lông gà. Ngoài ra, ngày nay, người ta còn dùng gà để làm các thí nghiệm nghiên cứu khoa học trong các ngành
[sinh học](/wiki/Sinh_h%E1%BB%8Dc), [vật lý](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc), [hoá học](/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc).
## Mục lục
[1 Đặc điểm và môi trường sống](#.C4.90.E1.BA.B7c_.C4.91i.E1.BB.83m_v.C3.A0_m.C3.B4i_tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_s.E1.BB.91ng) [2 Tập tính](#T.E1.BA.ADp_t.C3.ADnh) [3 Phôi học](#Ph.C3.B4i_h.E1.BB.8Dc) [4 Giống gà](#Gi.E1.BB.91ng_g.C3.A0) [5 Bệnh trên gà](#B.E1.BB.87nh_tr.C3.AAn_g.C3.A0) [6 Trong tôn giáo và thần thoại](#Trong_t.C3.B4n_gi.C3.A1o_v.C3.A0_th.E1.BA.A7n_tho.E1.BA.A1i) [7 Trong lịch sử](#Trong_l.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [8 Chăn nuôi gà](#Ch.C4.83n_nu.C3.B4i_g.C3.A0) [9 Gà làm thực phẩm](#G.C3.A0_l.C3.A0m_th.E1.BB.B1c_ph.E1.BA.A9m) [10 Một số giống](#M.E1.BB.99t_s.E1.BB.91_gi.E1.BB.91ng) [11 Trò chơi](#Tr.C3.B2_ch.C6.A1i) [12 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [13 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Đặc điểm và môi trường sống[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=1)]
Gà là loài
[ăn tạp](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%83n_t%E1%BA%A1p). Trong tự nhiên, chúng thường bới đất tìm hạt cây, [côn trùng](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng), [thằn lằn](/wiki/Th%E1%BA%B1n_l%E1%BA%B1n) hoặc [chuột nhắt](/wiki/Chu%E1%BB%99t_nh%E1%BA%AFt) con.
Tuổi thọ của gà có thể từ năm đến mười năm tùy theo
[giống](/wiki/Gi%E1%BB%91ng_v%E1%BA%ADt_nu%C3%B4i). Con gà mái già nhất thế giới sống được 16 năm và được ghi vào [2] [Sách Kỷ lục Guinness](/wiki/S%C3%A1ch_K%E1%BB%B7_l%E1%BB%A5c_Guinness). Gà trống thường trông khác biệt với gà mái bởi bộ lông sặc sỡ, chiếc đuôi dài và bóng, lông nhọn trên cổ và lưng thường sáng và đậm màu hơn. Tuy vậy, ở một số giống gà như giống [[3]](#cite_note-3) [Sebright](/wiki/G%C3%A0_v%E1%BA%A3y_c%C3%A1)thì gà trống có màu giống gà mái, chỉ khác chút ít ở phần lông cổ hơi nhọn. Có thể phân biệt trống - mái dựa trên [mào gà](/w/index.php?title=M%C3%A0o_(gi%E1%BA%A3i_ph%E1%BA%ABu)&action=edit&redlink=1)hoặc sự phát triển của cựa ở chân gà trống. Gà trưởng thành còn có những yếm thịt trên cổ phía dưới mỏ. Cả gà trống và mái đều có mào và yếm thịt, tuy nhiên ở đa số giống gà thì những đặc điểm này chỉ nổi bật ở gà trống. Ở một số giống, xảy ra [đột biến](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_bi%E1%BA%BFn_sinh_h%E1%BB%8Dc)khiến dưới đầu gà có một phần lông trông tựa như [râu ở người](/wiki/R%C3%A2u_(ng%C6%B0%E1%BB%9Di)).
Mặc dù nhìn chung những cá thể gà nhẹ cân có thể bay quãng ngắn, chẳng hạn bay qua hàng rào hoặc bay lên cây, nhưng gà nhà không có khả năng bay xa. Gà thỉnh thoảng bay từng chập khi chúng khám phá khu vực xung quanh nhưng thường chỉ viện đến khả năng bay khi muốn tháo thân khỏi nguy hiểm.
## Tập tính[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=2)]
### Tập tính xã hội[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=3)]
Gà là loài chim
[sống thành đàn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91ng_t%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83&action=edit&redlink=1). Chúng có cách tiếp cận mang tính cộng đồng đối với việc [ấp trứng](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_%E1%BA%A5p_tr%E1%BB%A9ng_%E1%BB%9F_chim&action=edit&redlink=1) và nuôi gà con. Các cá thể gà trong đàn sẽ giành giật nhau chiếm ưu thế, thiết lập ra cái gọi là " [tôn ti xã hội](/w/index.php?title=T%C3%B4n_ti_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1)", trong đó những cá thể ưu thế có đặc quyền tiếp cận thức ăn và địa điểm làm tổ. Việc gà trống hoặc gà mái mất khỏi đàn sẽ phá vỡ trật tự này một thời gian ngắn cho đến khi một tôn ti mới được thiết lập. Việc bổ sung gà mái - đặc biệt là gà trẻ - và đàn có sẵn có thể dẫn đến đánh nhau và thương tích. Khi gà trống tìm ra mồi, nó sẽ cục tác, nhặt thức ăn và thả xuống, gọi các gà khác đến ăn trước. Tương tự, có thể quan sát thấy hành vi này ở gà mẹ khi chúng gọi gà con đến ăn.
Gà trống thường gáy to vào buổi sáng. Tiếng gáy của gà trống (thường có âm lượng lớn, thỉnh thoảng gây chói tai) còn là tín hiệu thông báo cho các gà trống khác về lãnh thổ. Tuy nhiên, gà có thể gáy khi bất ngờ bị phá rối. Gà mái cục tác ầm ĩ sau khi đẻ trứng và khi gọi gà con. Gà cũng có "tiếng kêu cảnh báo" âm lượng thấp khi chúng cho rằng có sự xuất hiện của loài ăn thịt.
### Tỏ tình[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=4)]
Để bắt đầu màn tỏ tình, một số gà trống nhảy vòng tròn xung quanh hoặc gần gà mái, hạ thấp chiếc cánh gần nhất với gà mái (gọi là gù mái).
Sau khi được gà mái đáp lại, cuộc giao phối có thể bắt đầu (gọi là đạp mái). [4]
### Làm tổ và đẻ trứng[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=5)]
Gà mái thường đẻ trứng trong những chiếc tổ đã có sẵn trứng từ trước; ngoài ra, người ta còn quan sát thấy chúng chuyển trứng từ tổ của những con khác sang tổ của mình. Do tập tính này mà một đàn gà chỉ có một số địa điểm đẻ trứng yêu thích thay vì mỗi con có một tổ khác nhau. Gà mái thường tỏ ra thích đẻ trứng có một nơi nhất định. Hai hoặc nhiều gà có thể cố gắng chia sẻ ổ với nhau cùng một lúc. Trong trường hợp ổ quá nhỏ hoặc một con gà quá cương quyết không chịu rời đi thì các gà mái sẽ cố nằm đè lên nhau. Có bằng chứng cho thấy các cá thể gà mái hoặc thích làm tổ một mình hoặc làm tổ tập thể.
Có những người nuôi gà dùng trứng giả làm bằng nhựa hoặc đá để khuyến khích gà đẻ trứng mà nơi mà họ muốn. [5]
### Đòi ấp và giai đoạn gà con[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=6)]
Trong tự nhiên, đa số gà chỉ đẻ đầy một
[ổ trứng](/w/index.php?title=%E1%BB%94_(tr%E1%BB%A9ng)&action=edit&redlink=1) rồi ngưng và bắt đầu ấp. Hành vi này được gọi là [đòi ấp](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B2i_%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1). Gà đòi ấp sẽ ngưng đẻ để chỉ tập trung vào việc ấp trứng (một ổ khoảng 12 quả). Trong thời gian này, gà ít ra khỏi tổ để ăn hay tắm, đồng thời sẽ mổ nếu bị làm phiền hoặc bị đẩy khỏi ổ. Gà mái duy trì nhiệt độ và độ ẩm trong tổ, đồng thời lật trứng trong giai đoạn đầu.
Hết thời gian ấp (khoảng 21 ngày),
trứng gà sẽ nở. Do trứng chỉ phát triển khi được gà ấp nên tất cả số trứng sẽ nở chỉ trong một hoặc hai ngày, dù cho thời gian gà đẻ trứng có thể trải dài trong hai tuần. Gà mái có khả năng nghe thấy gà con kêu trong vỏ trước khi trứng nở; nó sẽ nhẹ nhàng cục tác để kích thích gà con mổ vỏ chui ra. Gà con mổ một lỗ thở trên vỏ trứng, thường là ở phần trên của quả trứng. Gà con sau đó sẽ nghỉ ngơi trong vài giờ và hấp thu phần lòng đỏ trứng còn lại trước khi tiếp tục mổ cho đến khi lớp vỏ vỡ ra thành một cái nắp. Chúng chui ra khỏi vỏ và bộ lông được làm khô dưới sức ấm của tổ. [4]
Gà mái nằm trong tổ khoảng hai ngày sau khi quả trứng đầu tiên nở. Trong thời gian này, gà mới nở sống nhờ vào dinh dưỡng thu được từ phần lòng đỏ trứng chúng hấp thu khi sắp nở. Gà mái rời ổ, bỏ lại những quả trứng không nở được. Gà con mới nở được gà mẹ ra sức bảo vệ và được ấp để giữ ấm khi cần thiết. Gà mẹ dẫn các con tìm thức ăn và nước uống; nó sẽ gọi con khi tìm thấy thứ gì ăn được nhưng hiếm khi mớm trực tiếp cho gà con. Gà mẹ tiếp tục chăm sóc gà con cho đến khi chúng được vài tuần tuổi, sau đó nó sẽ mất dần hứng thú và lại bắt đầu đẻ trứng mới.
Các giống gà lấy trứng hiện đại hiếm khi đòi ấp trứng. Những con nào còn đòi ấp thì thường bỏ ngang giữa chừng. Tuy vậy, một số giống như
[gà Tam hoàng](/wiki/G%C3%A0_Tam_ho%C3%A0ng), [gà Cornwall](/w/index.php?title=Cornwall_(g%C3%A0)&action=edit&redlink=1) và [gà ác](/wiki/G%C3%A0_%C3%A1c) thường xuyên đòi ấp và là những bà mẹ tuyệt vời, không chỉ ấp trứng gà giỏi mà còn ấp cả các loại trứng nhỏ hơn như trứng [chim cút](/wiki/Chim_c%C3%BAt), [gà lôi](/wiki/G%C3%A0_l%C3%B4i), [gà tây](/wiki/H%E1%BB%8D_G%C3%A0_t%C3%A2y) hoặc [ngỗng](/wiki/Ng%E1%BB%97ng). Có khi [vịt](/wiki/V%E1%BB%8Bt) cũng ấp trứng gà.
## Phôi học[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=7)]
Năm 2006, các nhà khoa học nghiên cứu tổ tiên của chim đã "bật" một
[gien lặn](/w/index.php?title=Gien_l%E1%BA%B7n&action=edit&redlink=1) *talpid2* trên gà và khám phá ra sự hình thành hàm răng ở giai đoạn phôi gà, tương tự những gì đã tìm thấy trên các hóa thạch chim cổ. John Fallon - giám sát dự án - cho hay gà có "...giữ lại khả năng tạo răng, dưới các điều kiện nhất định...." [[6]](#cite_note-6)
## Giống gà[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=8)]
### Nguồn gốc[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=9)]
Gà nhà có nguồn gốc là
[gà rừng lông đỏ](/wiki/G%C3%A0_r%E1%BB%ABng_l%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%8F) ( *Gallus gallus*) và được phân loại khoa học vào cùng loài này. Phân tích gien gần đây hé lộ rằng ít nhất gien da vàng ở gà là do lai giống với [7] [gà rừng lông xám](/wiki/G%C3%A0_r%E1%BB%ABng_l%C3%B4ng_x%C3%A1m)( *G. sonneratii*). Quan niệm chăn nuôi gia cầm truyền thống được từ điển bách khoa [[8]](#cite_note-8) *Encyclopædia Britannica*(2007) viết như sau: "Con người lần đầu tiên thuần hóa gà tại [tiểu lục địa Ấn Độ](/wiki/Ti%E1%BB%83u_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)với mục đích để làm gà chọi ở châu Á, châu Phi và châu Âu. Có rất ít sự chú ý chính thức dành cho việc nuôi lấy trứng hay lấy thịt..." Vào thập niên trước, đã có nhiều nghiên cứu về gien. Dựa theo nghiên cứu của một nhóm nhà khoa học người Nhật, một vụ thuần hóa đơn lẻ ở nơi mà ngày nay thuộc [[9]](#cite_note-Poultry_Farming-9) [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan)đã tạo nên loài gà có khác biệt rất ít so với các giống gà hiện đại. Tuy nhiên, nghiên cứu đó về sau bị phát hiện là dựa trên các số liệu không đầy đủ. Các nghiên cứu về sau chỉ ra nhiều nguồn gốc của gà với [[10]](#cite_note-oneMatriarch-10) [nhánh](/wiki/Nh%C3%A1nh)ở châu Mỹ, châu Âu, Trung Đông và châu Phi, đều bắt nguồn từ tiểu lục địa Ấn Độ - nơi có nhiều [haplotype](/w/index.php?title=Haplotype&action=edit&redlink=1)độc đáo. [[11]](#cite_note-11) Người ta công nhận rằng gà rừng, tức "gà tre" trong nhiều ngôn ngữ Đông Nam Á, là một loại [[12]](#cite_note-12) [gà lôi](/wiki/G%C3%A0_l%C3%B4i)đặc biệt đã thích nghi nhằm tận dụng lượng trái cây dồi dào sinh ra trong giai đoạn cuối của vòng sinh trưởng dài 50 năm của cây [tre](/wiki/Tre)nhằm tăng sinh sản. Theo Daniel H. Janzen từ [[13]](#cite_note-13) [Đại học Pennsylvania](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Pennsylvania), trong quá trình thuần hóa gà, con người đã lợi dụng sự mắn đẻ mà gà có được khi chúng có nhiều thức ăn. [[14]](#cite_note-14)
Dựa theo các giả định cổ khí hậu học, có nghiên cứu vào năm 1988 cho rằng gà được thuần hóa ở vùng
[Hoa Nam](/wiki/Hoa_Nam) vào năm 6000 trước Công nguyên. Tuy vậy, một nghiên cứu vào năm 2007 [15] cho rằng "chưa biết liệu những con chim này có đóng góp nhiều cho sự hình thành gà nhà hiện đại hay là không. Gà xuất xứ từ [[16]](#cite_note-16) [Văn minh lưu vực sông Ấn](/wiki/V%C4%83n_minh_l%C6%B0u_v%E1%BB%B1c_s%C3%B4ng_%E1%BA%A4n)(2500-2100 trước Công nguyên), nơi mà ngày nay thuộc [Pakistan](/wiki/Pakistan), có thể là nguồn chính cho sự lan truyền của gà trên toàn thế giới." Một con đường dẫn về phương bắc đã đưa gà đến [lòng chảo Tarim](/wiki/L%C3%B2ng_ch%E1%BA%A3o_Tarim)ở [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81). Gà đến châu Âu (România, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp, Ukcraina) vào khoảng năm 3000 trước Công nguyên. Tây Âu tiếp xúc với gà muộn hơn, khoảng vào thiên niên kỷ 1 trước Công nguyên. Người [[17]](#cite_note-CHOF-17) [Phoenicia](/wiki/Phoenicia)đã mang gà dọc theo bờ biển [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i)đến [bán đảo Iberia](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Iberia). Việc nuôi gà phát triển dưới thời [Đế quốc La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)nhưng suy giảm trong thời [Trung Cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95). Dấu tích của gà ở Trung Đông có từ trên 2000 năm trước Công nguyên tại [[17]](#cite_note-CHOF-17) [Syria](/wiki/Syria). Thiên niên kỷ 1 trước Công nguyên chỉ ghi nhận quá trình nam tiến của gà. Chúng đến [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp)để phục vụ trò [đá gà](/wiki/%C4%90%C3%A1_g%C3%A0)của con người vào khoảng năm 1400 TCN và sau đó được nuôi rộng rãi dưới thời Ai Cập [Ptolemy](/wiki/Claudius_Ptolemaeus)(khoảng năm 300 TCN). Có ít thông tin về việc gà đến châu Phi. Có ba khả năng về việc gà đến châu Phi vào thiên niên kỷ 1 TCN: (1) qua thung lũng [[17]](#cite_note-CHOF-17) [sông Nin](/wiki/S%C3%B4ng_Nin)của Ai Cập, (2) qua giao thương giữa Đông Phi với Hy Lạp-Lã Mã hoặc với Ấn Độ và (3) từ Carthage và [người Berber](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Berber)qua [sa mạc Sahara](/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Sahara). Dấu vết sớm nhất là từ Mali, Nubia, Bờ biển Đông và [Nam Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi)với niên đại là giữa thiên niên kỷ 1 TCN. Câu hỏi rằng liệu gà nhà đã có tại châu Mỹ từ trước khi người châu Âu xâm chiếm châu lục này hay không vẫn đang trong vòng tranh luận, tuy nhiên loại gà đẻ ra trứng màu xanh chỉ có tại châu Mỹ và châu Á; điều này gợi ý rằng châu Á là nguồn gốc của những con gà đầu tiên ở châu Mỹ. [[17]](#cite_note-CHOF-17) [[17]](#cite_note-CHOF-17)
Sự thiếu thốn số liệu từ Thái Lan, Nga, tiểu lục địa Ấn Độ, Đông Nam Á và Hạ Sahara thuộc châu Phi đã gây khó khăn cho việc vạch ra một tấm bản đồ thể hiện sự lan rộng của gà ở những vùng này; các mô tả và nghiên cứu tốt hơn về gien đối với các giống gà bị đe dọa
[tuyệt chủng](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) có thể sẽ giúp nghiên cứu về các khu vực này. [[17]](#cite_note-CHOF-17)
#### Nam Mỹ[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=10)]
Một biến thể gà khác thường có nguồn gốc
[Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) được gọi là [araucana](/w/index.php?title=Araucana&action=edit&redlink=1), được người [Mapuche](/w/index.php?title=Mapuche&action=edit&redlink=1) ở miền nam [Chile](/wiki/Chile) nuôi. Araucana đẻ ra những quả trứng có màu xanh dương pha xanh lá cây. Từ lâu người ta đã cho rằng araucana có mặt ở Nam Mỹ từ trước khi người Tây Ban Nha mang theo gà châu Âu đến châu lục này, đồng thời cho rằng araucana là bằng chứng về mối liên hệ tiền [Colombo](/wiki/Cristoforo_Colombo) xuyên Thái Bình Dương giữa người châu Á và các dân tộc sống ở Thái Bình Dương, đặc biệt là người [Polynesia](/wiki/Polynesia) và Nam Mỹ. Năm 2007, một nhóm các nhà nghiên cứu quốc tế ra báo cáo về các kết quả phân tích xương gà tìm thấy ở [bán đảo Arauco](/w/index.php?title=B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Arauco&action=edit&redlink=1) ( [Nam Trung Bộ Chile](/w/index.php?title=Zona_Sur&action=edit&redlink=1)). Xác định cacbon phóng xạ cho thấy đây là xương của những con gà có từ thời tiền Colombo, và phân tích ADN chỉ ra rằng chúng có liên hệ với gà tiền sử ở Polynesia. Các kết quả này có vẻ đã xác nhận rằng gà đến từ Polynesia và tồn tại mối liên hệ xuyên đại dương giữa Polynesia và Nam Mỹ từ trước khi Cristoforo Colombo đến châu Mỹ. [18] Tuy nhiên, một báo cáo về sau cũng dùng mẫu vật đó để phân tích và đi đến kết luận phủ nhận tuyên bố của nghiên cứu trước. [[19]](#cite_note-19) [[20]](#cite_note-20)
## Bệnh trên gà[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=11)]
Gà dễ mắc các loại
[ký sinh](/wiki/K%C3%BD_sinh), gồm [phthiraptera](/wiki/Phthiraptera), [bét](/w/index.php?title=B%C3%A9t&action=edit&redlink=1), [ve](/wiki/Ve_(k%C3%BD_sinh)), [bọ chét](/wiki/B%E1%BB%8D_ch%C3%A9t) và [giun đũa](/wiki/Giun_%C4%91%C5%A9a) cũng như dễ mắc các bệnh tật khác.
Một số bệnh thường gặp trên gà là:
|
|Tên |
|Tên khác |
|Nguyên nhân
|
|[Cúm gia cầm](/wiki/C%C3%BAm_gia_c%E1%BA%A7m) [Histomoniasis](/w/index.php?title=Histomoniasis&action=edit&redlink=1) [[21]](#cite_note-21) [Botulism](/wiki/Botulism) [Campylobacteriosis](/w/index.php?title=Campylobacteriosis&action=edit&redlink=1) [Coccidiosis](/w/index.php?title=Coccidiosis&action=edit&redlink=1) [cúm](/wiki/C%E1%BA%A3m_l%E1%BA%A1nh_th%C3%B4ng_th%C6%B0%E1%BB%9Dng) [Dermanyssus gallinae](/w/index.php?title=Dermanyssus_gallinae&action=edit&redlink=1) [Chướng trứng](/w/index.php?title=Ch%C6%B0%E1%BB%9Bng_tr%E1%BB%A9ng&action=edit&redlink=1) [Erysipelas](/w/index.php?title=Erysipelas&action=edit&redlink=1) [Hội chứng xuất huyết gan nhiễm mỡ](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A9ng_xu%E1%BA%A5t_huy%E1%BA%BFt_gan_nhi%E1%BB%85m_m%E1%BB%A1&action=edit&redlink=1) [Đậu mùa ở gà](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADu_m%C3%B9a_%E1%BB%9F_g%C3%A0&action=edit&redlink=1) [Gallid herpesvirus 1](/w/index.php?title=Gallid_herpesvirus_1&action=edit&redlink=1) [Giun nĩa](/w/index.php?title=Giun_n%C4%A9a&action=edit&redlink=1) [Bệnh Gumboro ở gà](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_Gumboro_%E1%BB%9F_g%C3%A0&action=edit&redlink=1) [Bệnh Lơ-cô](/w/index.php?title=Virus_m%C3%A1u_tr%E1%BA%AFng_%E1%BB%9F_chim&action=edit&redlink=1) [Bệnh Marek](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_Marek&action=edit&redlink=1) [Monilia](/w/index.php?title=Monilia&action=edit&redlink=1) [Mycoplasmas](/w/index.php?title=Mycoplasmas&action=edit&redlink=1) [Bệnh Newcastle](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_Newcastle&action=edit&redlink=1) [[22]](#cite_note-22) [Omphalitis](/w/index.php?title=Omphalitis&action=edit&redlink=1) *E.coli* [[23]](#cite_note-23) [Psittacosis](/w/index.php?title=Psittacosis&action=edit&redlink=1) [Salmonella](/wiki/Salmonella) [Salmonella](/wiki/Salmonella) [Bệnh sùng chân](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_s%C3%B9ng_ch%C3%A2n&action=edit&redlink=1) [Ung thư biểu mô gai](/w/index.php?title=Ung_th%C6%B0_bi%E1%BB%83u_m%C3%B4_gai&action=edit&redlink=1) [Bệnh suy sụn xương ống](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_suy_s%E1%BB%A5n_x%C6%B0%C6%A1ng_%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1) [Toxoplasmosis](/w/index.php?title=Toxoplasmosis&action=edit&redlink=1) [Ulcerative pododermatitis](/w/index.php?title=Ulcerative_pododermatitis&action=edit&redlink=1)
## Trong tôn giáo và thần thoại[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=12)]
Từ thời cổ đại, gà đã là một loài vật linh thiêng trong một số nền văn hóa
và gắn chặt với nhiều hệ thống tín ngưỡng và [24] [thờ cúng tôn giáo](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9D_c%C3%BAng_t%C3%B4n_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1). Người Hy Lạp sau khi tiếp xúc với văn hóa Ba Tư đã dùng thuật ngữ "chim Ba Tư" để chỉ gà trống "do tầm quan trọng to lớn và công năng tôn giáo của gà trống trong xã hội Ba Tư". [[25]](#cite_note-25)
Tại
[Indonesia](/wiki/Indonesia), gà mang ý nghĩa hết sức quan trọng trong nghi lễ [hỏa táng](/wiki/H%E1%BB%8Fa_t%C3%A1ng) của [đạo Hindu](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_Hindu). Gà ở đây được xem là đường nối cho [linh hồn xấu xa](/w/index.php?title=Linh_h%E1%BB%93n_x%E1%BA%A5u_xa&action=edit&redlink=1). Trong buổi lễ, gà bị thắt chân để bảo đảm rằng mọi linh hồn xấu xuất hiện trong buổi lễ sẽ nhập vào gà thay vì nhập vào các thành viên trong gia đình tại đó. Sau lễ, người ta mang gà về nhà và nó lại tiếp tục cuộc sống bình thường.
Người
[Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) thường không dùng gà để hiến tế, có lẽ là do nó vẫn được xem là loài vật ngoại lai. Nhờ sở hữu tính dũng cảm mà gà trống được cho là tượng trưng của thần [Ares](/wiki/Ares), [Heracles](/wiki/Heracles) và [Athena](/wiki/Athena). [Plato](/wiki/Plato) thuật lại những lời được cho là cuối cùng từ miệng [Socrates](/wiki/Socrates) trước khi ông chết, đó là " [Crito](/w/index.php?title=Crito_c%E1%BB%A7a_Alopece&action=edit&redlink=1), tôi nợ [Asclepius](/w/index.php?title=Asclepius&action=edit&redlink=1) một con gà trống; ông sẽ trả món nợ này hộ tôi chứ?"
Người Hy Lạp tin rằng ngay đến
[sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD) cũng còn sợ gà trống. Một số [truyện ngụ ngôn Aesop](/wiki/Ng%E1%BB%A5_ng%C3%B4n_Aesop) có đề cập đến tín ngưỡng này. ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Persian_Cock.jpg/220px-Persian_Cock.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Persian_Cock.jpg/220px-Persian_Cock.jpg)
[Tòa Thánh](/wiki/T%C3%B2a_Th%C3%A1nh), niên đại là năm 600. Để ý rằng [vầng hào quang](/w/index.php?title=V%E1%BA%A7ng_h%C3%A0o_quang_(bi%E1%BB%83u_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%C3%B4n_gi%C3%A1o)&action=edit&redlink=1)thể hiện sự linh thiêng.
Trong kinh
[Tân Ước](/wiki/T%C3%A2n_%C6%AF%E1%BB%9Bc), [Giê-su](/wiki/Gi%C3%AA-su) đã tiên đoán sự phản bội của [Thánh Phêrô](/wiki/Th%C3%A1nh_Ph%C3%AAr%C3%B4): "Thầy bảo thật anh, nội đêm nay, gà chưa kịp gáy, thì anh đã chối Thầy ba lần." ( [Lc](/wiki/Ph%C3%BAc_%C3%82m_Luca) 22:34) Lời tiên tri đó đã thật sự trở thành sự thật (Lc 22:61). Điều này khiến gà trống trở thành biểu tượng của sự cảnh giác và sự phản bội. Trong Phúc Âm Mát-thêu, Phúc âm Máccô và Phúc âm Luca của Tân Ước đều đề cập chuyện gà trống đóng vai trò là hiện thân của Giê-su. Vào thế kỷ 6, [26] [Giáo hoàng Grêgôriô I](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gr%C3%AAg%C3%B4ri%C3%B4_I)tuyên bố gà trống là biểu tượng của Kitô giáo. Vào thế kỷ 9, [[27]](#cite_note-27) [Giáo hoàng Nicôla I](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Nic%C3%B4la_I) ra lệnh đặt hình gà trống lên tất cả các gác chuông nhà thờ. [[24]](#cite_note-smithsonianmag.com-24) [[28]](#cite_note-28)
Chúa Giê-su so sánh ông với gà mái mẹ khi nói về
[Jerusalem](/wiki/Jerusalem): "Hỡi Jerusalem, Jerusalem, ngươi giết các đấng tiên tri và ném đá những kẻ chịu sai đến cùng ngươi, bao nhiêu lần ta muốn nhóm họp các con ngươi như gà mái túc con mình lại ấp trong cánh, mà các ngươi chẳng hứng." (Mt 23:37; Lc 13:34).
Trong nhiều
[truyện cổ tích](/wiki/Truy%E1%BB%87n_c%E1%BB%95_t%C3%ADch) [Trung Âu](/wiki/Trung_%C3%82u), người ta tin quỷ dữ sẽ chạy trốn khi nghe tiếng gáy đầu tiên của gà trống.
Theo lệ thường, người
[Do Thái giáo chính thống](/w/index.php?title=Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o_ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1) sẽ đu đưa một [động vật ăn kiêng](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%83n_ki%C3%AAng&action=edit&redlink=1) ( *kosher*) quanh đầu mình và xả thịt nó vào buổi chiều trước ngày [Yom Kippur](/wiki/Yom_Kippur) - ngày sám hối linh thiêng của người Do Thái - trong một nghi thức gọi là [kapparos](/w/index.php?title=Kapparos&action=edit&redlink=1). Động vật thường dùng là gà hoặc cá do chúng có sẵn (và có kích cỡ vừa tay cầm). Nghi lễ hiến tế này mang ý nghĩa rằng động vật đó sẽ mang đi mọi tội lỗi của người làm lễ. Thịt của con vật sau đó sẽ được bố thí cho người nghèo. Phụ nữ mang gà mái đến dự lễ trong khi đàn ông mang gà trống. Mặc dù nghi lễ này không thực sự mang ý nghĩa hiến tế như trong kinh thánh nhưng cái chết của vật hiến tế nhắc nhở những kẻ sám hối rằng sinh mạng của họ nằm cả trong tay Thượng đế.
Sách
[Talmud](/wiki/Talmud) có nói đến việc học hỏi "tính lịch thiệp đối với bạn đời" từ gà trống (Eruvin 100b). Như đã nói ở trên, khi gà trống tìm thấy thứ gì ăn được, nó sẽ gọi các gà mái đến ăn trước. Sách Talmud viết "Giả sử nếu chúng ta không có kinh [Torah](/wiki/Torah) thì chúng ta sẽ họ sự nhu mì từ mèo, sự cần cù lao động lương thiện từ kiến, sự trinh bạch từ bồ câu và sự lịch thiệp từ gà trống" - (Jonathan ben Nappaha. Talmud: Erubin 100b) [29]
Gà cũng là một trong
[12 con giáp](/wiki/Can_Chi). Theo tôn giáo dân gian của Trung Quốc thì gà là món dành riêng để kính dâng lên tổ tiên và thờ cúng thành hoàng, trừ những thần thánh [ăn chay](/wiki/%C4%82n_chay) như [Thích-ca-mâu-ni](/wiki/Th%C3%ADch-ca-m%C3%A2u-ni). Theo một số quan sát thì việc cúng gà thường đi kèm với màn cầu khấn "nghiêm túc", trong khi tại các lễ hội vui vẻ thì người ta dùng thịt lợn nướng thay vì thịt gà. Trong các đám cưới [Khổng giáo](/wiki/Kh%E1%BB%95ng_gi%C3%A1o), gà được dùng làm vật thế thân cho người nào bị bệnh hay vắng mặt (chẳng hạn bị chết bất ngờ) không dự được hôn lễ. Người ta đặt khăn quàng bằng lụa đỏ lên đầu gà, và một người họ hàng gần của cô dâu/chú rể vắng mặt sẽ ôm con gà để tiến hành lễ cưới. Tuy nhiên, ngày nay hiếm có ai còn theo tục này. [Rắn thần](/w/index.php?title=R%E1%BA%AFn_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) được xem là nở ra từ trứng gà trống và sẽ chết khi nghe tiếng kêu của gà trống.
## Trong lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=13)]
Gà chắn hẳn đã sớm được thuần hóa ở
[Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) do từ ngữ để chỉ gà nhà ( **manuk*) là một phần của [ngôn ngữ Nam Đảo](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Nam_%C4%90%E1%BA%A3o) nguyên thủy. Gà, chó và [lợn](/wiki/L%E1%BB%A3n) là những vật nuôi trong nền văn hóa [Lapita](/w/index.php?title=Lapita&action=edit&redlink=1) - nền văn hóa [30] [thời đồ đá mới](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_m%E1%BB%9Bi)đầu tiên của [châu Đại Dương](/wiki/Ch%C3%A2u_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng). Tranh vẽ đầu tiên về gà ở châu Âu được tìm thấy trên món [[31]](#cite_note-31) [đồ gốm](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_g%E1%BB%91m) [Korinthos](/wiki/Korinthos)niên đại thế kỷ 7 trước Công nguyên. [[32]](#cite_note-32) Nhà thơ [[33]](#cite_note-33) [Cratinus](/w/index.php?title=Cratinus&action=edit&redlink=1)gọi gà là "cái chuông cảnh báo của Ba Tư". Vở hài kịch *của* [The Birds](/w/index.php?title=The_Birds_(k%E1%BB%8Bch)&action=edit&redlink=1) [Aristophanes](/wiki/Aristophanes)(414 trước Công nguyên) gọi gà là "chim [Media](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Media)", ý chỉ nguồn gốc của gà là từ phương Đông. Hình ảnh về gà có trên đồ gốm đỏ và đen của Hy Lạp. Ở Hy Lạp cổ đại, gà còn hiếm và là loại thực phẩm khá danh giá trong các [tiệc rượu đêm Hy Lạp](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%87c_r%C6%B0%E1%BB%A3u_%C4%91%C3%AAm_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1). Đảo [Delos](/wiki/Delos)dường như từng có một trung tâm gây giống gà.
Người
[La Mã cổ đại](/wiki/La_M%C3%A3_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) dùng gà trong [thuật bói chim](/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADt_b%C3%B3i_chim&action=edit&redlink=1) để nhận lời tiên tri. Một người (gọi là *pullarius*) sẽ chăm sóc gà, khi nào cần bói thì ông ta sẽ mở lồng và cho nó hạt đậu hoặc một loại bánh ngọt mềm đặc biệt. Nếu con gà ở nguyên trong lồng và gây ra tiếng động ("occinerent"), đập cánh hoặc bay đi thì đó là điềm xấu; nếu con gà ăn ngấu nghiến thì là điềm tốt. Năm 249 trước Công nguyên, trước [34] [trận chiến Drepana](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Drepana&action=edit&redlink=1), vị tướng La Mã là [Publius Claudius Pulcher](/w/index.php?title=Publius_Claudius_Pulcher&action=edit&redlink=1)đã sai người vứt "những con gà thiêng" xuống biển do chúng từ chối ăn. Ông còn nói "Nếu chúng nó không ăn thì có lẽ chúng muốn uống nước". Ngay lập tức ông bại trận dưới tay người [[35]](#cite_note-35) [Carthago](/wiki/Carthago)và 93 thuyền của La Mã bị đắm. Khi trở về Roma, ông này bị xử tội bất kính và chịu hình phạt nặng nề.
Năm 162 trước Công nguyên, La Mã ra luật Lex Faunia cấm vỗ béo gà mái nhằm để đảm bảo lượng ngũ cốc tích trữ. Do vậy dân La Mã chuyển sang
[thiến gà trống](/wiki/G%C3%A0_tr%E1%BB%91ng_thi%E1%BA%BFn), kết quả là kích cỡ gà tăng gấp đôi, mặc cho luật của La Mã quy định không được phép ăn gà đã vỗ béo. Luật này được sửa đổi nhiều lần, tuy nhiên dường như không thu được thành công. Sách [36] *viết về ẩm thực của La Mã đã liệt kê 17 món ăn làm từ gà, phần nhiều là các món luộc ăn kèm nước sốt. Người chế biến tận dụng mọi phần của con vật:* [Apicius](/w/index.php?title=Apicius&action=edit&redlink=1) [dạ dày](/wiki/D%E1%BA%A1_d%C3%A0y), gan, [tinh hoàn](/wiki/Tinh_ho%C3%A0n)và thậm chí cả phần [xương bánh lái](/w/index.php?title=X%C6%B0%C6%A1ng_b%C3%A1nh_l%C3%A1i&action=edit&redlink=1)béo ngậy của con gà (nơi lông đuôi mọc).
Tác giả người La Mã là
[Columella](/w/index.php?title=Columella&action=edit&redlink=1) có nêu lời khuyên về lai giống gà trong quyển thứ tám của bộ chuyên luận về [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) của ông. Ông xác định có các giống gà gồm [Tanagra](/wiki/Tanagra), [Rhodes](/wiki/Rhodes), [Chalcidice](/wiki/Chalkidiki) và Media (thường bị nhầm thành Melia) - những giống có bộ dạng ấn tượng, bản tính hung hăng và được dùng trong trò chơi đá gà của người Hy Lạp. Tuy nhiên, trong chăn nuôi thì gà bản địa La Mã hoặc gà lai giữa gà mái bản địa và gà trống Hy Lạp lại được ưa chuộng hơn. Cũng theo Columella, một đàn gà lý tưởng nên có khoảng 200 con, có thể do một người trông coi. Nên tránh nuôi gà trắng do chúng không mắn đẻ và dễ bị đại bằng hay chim ó bắt mất. Tỷ lệ gà trống:gà mái nên là 1:5. Riêng gà trống giống Rhodes và Media do có cơ thể to lớn nên không ham muốn giao phối nhiều, vì thế tỷ lệ trống:mái chỉ là 1:3. Gà mái càng to lớn thì càng ít ấp trứng, do vậy tốt hơn hết là để gà mái bình thường ấp số trứng đó. Một gà mái có thể ấp không quá 15-23 quả trứng - phụ thuộc vào thời điểm trong năm - và chăm lo không quá 30 gà con mới nở. Trứng dài và nhọn thì thường nở ra gà trống trong khi đa số trứng tròn thì nở ra gà mái. Columella cũng cho rằng chuồng gà nên quay mặt về hướng đông nam và đặt gần nhà bếp do khói bếp có lợi cho chúng; ông viết "gia cầm sống khỏe nhất trong hơi ấm và khói". Chuồng gà nên có ba gian và có lò sưởi. Nên cho gà tắm trong bụi khô hoặc tro. Columella khuyên cho gà ăn lúa mạch, đậu xanh, hạt kê và cám làm từ lúa mì nếu chúng rẻ tiền. Không nên cho gà ăn thẳng lúa mì do loại lương thực này có hại cho chúng. Ngoài ra có thể cho ăn rơm rạ đã nấu ( [37] *Lolium*sp.), lá và hạt của [cỏ linh lăng](/wiki/C%E1%BB%8F_linh_l%C4%83ng) *Medicago sativa*L.. Có thể cho gà ăn bã nho, tuy nhiên chỉ nên làm điều này khi gà mái đã ngừng đẻ (tức vào thời điểm giữa tháng 11), bằng không gà sẽ đẻ ít trứng và trứng nhỏ. Khi cho gà ăn bã nho, cần chú ý bổ sung cám. Gà mái bắt đầu đẻ trứng sau [Đông chí](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_ch%C3%AD), khoảng đầu tháng 1 ở những vùng ấm áp và khoảng giữa tháng 2 ở những vùng lạnh hơn. Lúa mạch nấu sơ có tác dụng làm tăng khả năng sinh sản ở gà; nên trộn thứ này với lá và hạt cỏ linh lăng hoặc trộn kèm với đậu tằm hay hạt kê nếu không có cỏ linh lăng. Đối với gà thả vườn, mỗi ngày nên cho chúng ăn hai tách lúa mạch. Columella khuyên nhà nông nên giết thịt gà mái trên 3 tuổi do chúng không còn khả năng đẻ nhiều trứng.
Các nhà đi biển người
[Polynesia](/wiki/Polynesia) đã mang gà phát tán ra nhiều nơi. Gà đến [đảo Phục Sinh](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Ph%E1%BB%A5c_Sinh) vào thế kỷ 12. Ở đây gần như chúng được xem là loài vật nuôi duy nhất. Dân bản địa nuôi gà trong những cái chuồng xây vững chắc bằng đá. [[38]](#cite_note-38)
## Chăn nuôi gà[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=14)]
Ngành
[công nghiệp gia cầm](/wiki/Ch%C4%83n_nu%C3%B4i_gia_c%E1%BA%A7m) toàn cầu hiện đang tiêu thụ khoảng 50 tỷ con gà hàng năm để làm thực phẩm - trứng và thịt. [[39]](#cite_note-http-39) [[40]](#cite_note-40) [[41]](#cite_note-41)
Đa số gia cầm được nuôi bằng kỹ thuật
[thâm canh](/w/index.php?title=Th%C3%A2m_canh&action=edit&redlink=1). Theo [Viện Worldwatch](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Worldwatch&action=edit&redlink=1) thì 74% số thịt gia cầm và 68% số trứng được sản xuất theo lối này. Ngoài ra còn có cách nuôi gà [thả vườn](/w/index.php?title=Gia_c%E1%BA%A7m_th%E1%BA%A3_v%C6%B0%E1%BB%9Dn&action=edit&redlink=1).
Sự đối lập giữa hai phương pháp nuôi gà nêu trên đã dẫn đến các vấn đề lâu dài của
[chủ nghĩa tiêu dùng đạo đức](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ti%C3%AAu_d%C3%B9ng_%C4%91%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1). Phe ủng hộ thâm canh cho rằng phương pháp này giúp tiết kiệm đất đai và thức ăn nhờ tăng năng suất; động vật được chăm sóc với hệ thống thiết bị hiện đại được kiểm soát. Phe phản đối cho rằng nuôi thâm canh gây hại cho môi trường, gây nên các nguy cơ đối với sức khỏe con người và là việc làm vô nhân tính.
### Nuôi lấy thịt[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=15)]
Gà sống khoảng sáu năm hay hơn, tuy nhiên gà nuôi lấy thịt thông thường chỉ mất sáu tuần là đạt được kích cỡ giết thịt.
Gà nuôi thả vườn hay gà nuôi bằng [42] [thực phẩm hữu cơ](/wiki/Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1)thường bị giết mổ khi đạt 14 tuần tuổi.
### Nuôi lấy trứng[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=16)]
Một số giống gà có thể đẻ 300 trứng/năm; sách
*Kỷ lục Guinness 2011* dẫn ra kỷ lục gà đẻ 371 trứng trong 364 ngày. Khả năng đẻ trứng của gà lấy trứng bắt đầu giảm sau 12 tháng. Gà mái - đặc biệt là những con được nuôi trong hệ thống lồng nối tiếp nhau - rụng đáng kể lông và tuổi thọ sụt giảm từ bảy năm xuống dưới hai năm. [43] Tại Anh và châu Âu, gà lấy trứng khi đó sẽ bị giết thịt và dùng trong thực phẩm chế biến sẵn hoặc bán dưới dạng "gà để nấu súp". [[44]](#cite_note-Browne-44) Ở một số quốc gia khác, thay vì bị giết thịt thì gà thỉnh thoảng bị ép rụng lông để bắt chúng đẻ trứng tiếp. Người ta thực hiện việc này bằng cách không cho gà ăn (có khi không cho uống) trong khoảng 7 đến 14 ngày [[44]](#cite_note-Browne-44) hoặc một thời gian đủ dài để làm gà sụt mất 25-35% cân nặng, [[45]](#cite_note-Patwardhan_and_King.2C_.282011.29-45) hoặc tối đa là 28 ngày trong điều kiện thí nghiệm. [[46]](#cite_note-Webster.2C_.282003.29-46) Việc làm này kích thích gà rụng lông và cũng là kích thích gà đẻ trứng tiếp. Năm 2003, có trên 75% số đàn gà ở Mỹ bị ép phải rụng lông. [[47]](#cite_note-Molino_.26_nnk.2C_.282009.29-47) [[48]](#cite_note-Yousaf_and_Chaudhry.2C_.282008.29-48)
#### Ấp trứng nhân tạo[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=17)]
Việc ấp trứng có thể diễn ra thành công dưới bàn tay con người thông qua máy móc cung cấp môi trường ấp chuẩn xác và có kiểm soát.
[[49]](#cite_note-49) [[50]](#cite_note-50) [[51]](#cite_note-51) Thời gian ấp trung bình là 21 ngày nhưng có thể phụ thuộc nhiệt độ và độ ẩm trong lò ấp. Việc điều hòa nhiệt độ là yếu tố tối quan trọng để đảm bảo ấp trứng thành công. Chênh lệch quá 1 °C so với nhiệt độ tối ưu 37,5 °C sẽ làm giảm tỷ lệ trứng nở. Độ ẩm cũng có vai trò quan trọng bởi tốc độ bay hơi nước của trứng phụ thuộc độ ẩm tương đối của môi trường xung quanh. [52] [Độ ẩm tương đối](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_%E1%BA%A9m_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%91i)nên được tăng lên mức khoảng 70% trong vòng ba ngày cuối của kỳ ấp để giữ cho màng trứng không bị khô sau khi gà con mổ nứt vỏ. Độ ẩm thấp cần được duy trì trong 18 ngày đầu tiên nhằm đảm bảo mức bay hơi nước vừa đủ. Vị trí đặt trứng trong lò cũng có thể ảnh hưởng lên tỷ lệ trứng nở. Nhằm đạt kết quả tốt nhất, nên đặt trứng nằm ngược (đầu hướng xuống) và thường xuyên đảo trứng (ít nhất ba lần/ngày) cho đến trước khi trứng nở từ một đến ba ngày. Nếu không lật trứng thì [phôi](/wiki/Ph%C3%B4i)bên trong có thể sẽ bị dính vào vỏ, khiến gà nở ra bị khuyết tật. Ngoài ra, cũng cần thông gió đầy đủ cho trứng để cung cấp đủ khí [ôxy](/wiki/%C3%94xy)cho phôi. Trứng càng nhiều tuổi thì càng cần thông gió nhiều hơn.
Các lò ấp thương mại là những kệ ấp kích cỡ công nghiệp có khả năng chứa đến 10.000 quả trứng cùng một lúc và đảo trứng một cách hoàn toàn tự động. Lò ấp trong gia đình là những cái hộp chứa được từ 6 đến 75 quả. Lò thường chạy bằng điện. Trong quá khứ lò ấp từng dùng dầu hoặc đèn dầu để giữ ấm.
## Gà làm thực phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=18)]
### Thịt gà[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=19)]
Từ lâu, thịt gà là một loại thực phẩm rất được ưa chuộng trên thế giới. Nếu so sánh với thịt heo và thịt bò thì lượng đạm của thịt gà cao hơn rất nhiều lần, trong khi đó lượng mỡ lại thấp hơn. Ngoài ra, thịt gà được chế biến thành nhiều món ăn ngon khác nhau như cơm gà, gà rán, gà nướng, gà hấp, canh gà, gà luộc xé phay,... Thịt gà là một loại
[thức ăn nhanh](/wiki/Th%E1%BB%A9c_%C4%83n_nhanh) chủ yếu ở các cửa hiệu như [McDonald's](/wiki/McDonald%27s) và [KFC](/wiki/KFC).
### Trứng gà[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=20)]
Năm 2009, ước có khoảng 62,1 triệu tấn trứng được sản xuất trên toàn cầu với tổng đàn gà đẻ đạt xấp xỉ 6,4 triệu con. Trứng gà được dùng rộng rãi cho nhiều món ăn khác nhau, trong đó có nhiều loại bánh. Lòng trắng trứng chứa đạm nhưng ít hoặc không có
[chất béo](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_b%C3%A9o) và có thể dùng để chế biến riêng biệt với lòng đỏ. Vỏ trứng có khi được dùng làm [phụ gia thực phẩm](/wiki/Ph%E1%BB%A5_gia_th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m) để bổ sung [canxi](/wiki/Canxi). Gà mái có thể đẻ trứng mà không cần gà trống (gà trống chỉ để thụ tinh cho trứng nếu muốn trứng nở ra gà con).
## Một số giống[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=21)]
Có nhiều loại gà trong nước lẫn ngoài nước:
[Gà Ri](/w/index.php?title=G%C3%A0_Ri&action=edit&redlink=1)(giống nội) [Gà Tàu vàng](/w/index.php?title=G%C3%A0_T%C3%A0u_v%C3%A0ng&action=edit&redlink=1)(giống nội) [Gà Tò](/wiki/G%C3%A0_T%C3%B2)(giống nội) [Gà Đông Cảo](/wiki/G%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng_C%E1%BA%A3o)(giống nội) [Gà chín cựa](/wiki/G%C3%A0_ch%C3%ADn_c%E1%BB%B1a)(giống nội) [Gà Hồ](/wiki/G%C3%A0_H%E1%BB%93)(giống nội) [Gà đồi](/w/index.php?title=G%C3%A0_%C4%91%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1)(giống nội) [Gà Tam hoàng](/wiki/G%C3%A0_Tam_ho%C3%A0ng)(giống ngoại) [Gà Lương phượng](/w/index.php?title=G%C3%A0_L%C6%B0%C6%A1ng_ph%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)(giống ngoại) [Gà Trung Quốc](/w/index.php?title=G%C3%A0_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)hay còn gọi là gà mía , gà thải loại, gà trọc đầu [[53]](#cite_note-53) [[54]](#cite_note-54) [Gà Hàn Quốc](/w/index.php?title=G%C3%A0_H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)hay còn gọi là gà thải Hàn Quốc, gà thải loại, gà dai, Gà dai bọng, gà Sla [[55]](#cite_note-55) [Gà Hai lai](/w/index.php?title=G%C3%A0_Hai_lai&action=edit&redlink=1)(Hyline) (giống ngoại) [Gà Hu bat](/w/index.php?title=G%C3%A0_Hu_bat&action=edit&redlink=1)(Hubbard) (giống ngoại) [Gà Lơ go](/wiki/G%C3%A0_L%C6%A1_go)(giống ngoại) [Gà Gô](/w/index.php?title=G%C3%A0_G%C3%B4&action=edit&redlink=1)(giống ngoại) [Gà Ai Cập](/wiki/G%C3%A0_Ai_C%E1%BA%ADp)(giống ngoại)
## Trò chơi[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=22)]
Ở một số nền văn hóa có trò chơi
[chọi gà](/wiki/%C4%90%C3%A1_g%C3%A0) ( [đá gà](/wiki/%C4%90%C3%A1_g%C3%A0)).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=23)] **Theo** [^](#cite_ref-1) *Firefly Encyclopedia of Birds*, Ed. Perrins, Christopher. Buffalo, N.Y.: Firefly Books, Ltd., 2003. [^](#cite_ref-2) [“The Poultry Guide - A to Z and FAQs”](http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&Category=Poultry%20-%20General#q9). Ruleworks.co.uk. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2010. **Smith, Jamon.** [^](#cite_ref-3) [Tuscaloosanews.com "World’s oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show’"](http://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060806/NEWS/608060400/1007/NEWS02), *Tuscaloosa News*. 6 tháng 8 năm 2006.
- ^
**a** **ă** [Grandin, Temple](/wiki/Temple_Grandin); Johnson, Catherine (2005). *Animals in Translation*. New York, New York: Scribner. tr. 69–71. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-7432-4769-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7432-4769-8). **Sherwin, C.M. and Nicol, C.J., (1993). "Factors influencing floor-laying by hens in modified cages".** [^](#cite_ref-5) *Applied Animal Behaviour Science*, 36: 211-222 [^](#cite_ref-6) [Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth](http://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805)Ammu Kannampilly, [ABC News](/w/index.php?title=ABC_News&action=edit&redlink=1), 2006-02-27. Truy cập 2007-10-01. [^](#cite_ref-nature_7-0) [A genetic variation map for chicken with 2.8 million single-nucleotide polymorphisms](http://www.nature.com.prxy5.ursus.maine.edu/nature/journal/v432/n7018/full/nature03156.html#abs). International Chicken Polymorphism Map Consortium (GK Wong & nnk) 2004. *Nature*432, 717-722| [PMID 15592405](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15592405?dopt=Abstract) **Eriksson J, Larson G, Gunnarsson U, Bed'hom B, Tixier-Boichard M,** [^](#cite_ref-8) *et al.*(2008) *Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken.*PLoS Genet ngày 23 tháng 1 năm 2008 [Genetics.plosjournals.org](http://genetics.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pgen.1000010.eor&ct=1) **Garrigus, W. P. (2007),** [^](#cite_ref-Poultry_Farming_9-0) ["Poultry Farming"](http://www.britannica.com/eb/article-9111040), *Encyclopædia Britannica*. **Fumihito, A; Miyake, T; Sumi, S; Takada, M; Ohno, S; Kondo, N (ngày 20 tháng 12 năm 1994), “One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds”,** [^](#cite_ref-oneMatriarch_10-0) *PNAS* **91**(26): 12505–12509 **Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz; Beja-Pereira, Albano; Ding, Zhao-Li; Palanichamy, Malliya Gounder; Zhang, Ya-Ping (2006), “Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles”,** [^](#cite_ref-11) *Molecular Phylogenetics and Evolution* **38**(1): 12–19 **Zeder,** [^](#cite_ref-12) *et al.*(2006). “Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology”. *Trends in Genetics* **22**(3): 139–155. [doi](/wiki/DOI): [10.1016/j.tig.2006.01.007](http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.tig.2006.01.007). **King, Rick (ngày 24 tháng 2 năm 2009),** [^](#cite_ref-13) [“Rat Attack”](http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html), *NOVA and National Geographic Television* **King, Rick (ngày 1 tháng 2 năm 2009),** [^](#cite_ref-14) [“Plant vs. Predator”](http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html), *NOVA* **West, B.; Zhou, B.X. (1988). “Did chickens go north? New evidence for domestication”.** [^](#cite_ref-15) *J. Archaeol. Sci.* **14**: 515–533. **Al-Nasser, A.** [^](#cite_ref-16) *et al.*(2007). “Overview of chicken taxonomy and domestication”. *World's Poultry Science Journal* **63**: 285–300. [doi](/wiki/DOI): [10.1017/S004393390700147X](http://dx.doi.org/10.1017%2FS004393390700147X).
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [CHOF:](#cite_ref-CHOF_17-5) **d** *The Cambridge History of Food*, 2000, Cambridge University Press, tập 1, tr. 496-499 [^](#cite_ref-18) [DNA reveals how the chicken crossed the sea](http://www.nature.com/news/2007/070604/full/447620b.html)Brendan Borrell, *Nature*, 5 tháng 6 năm 2007. **A. A. Storey & nnk, "Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile",** [^](#cite_ref-19) *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*, www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.0703993104; John Noble Wilford, "First Chickens in Americas were Brought from Polynesia, *The New York Times*, 5 tháng 6 năm 2007. [^](#cite_ref-20) *Indo-European and Asian origins for Chilean*and Pacific chickens revealed by mtDNA. *Jaime Gongora, Nicolas J. Rawlence, Victor A. Mobegi, Han Jianlin, Jose A. Alcalde, Jose T. Matus, Olivier Hanotte, Chris Moran, J. Austin, Sean Ulm, Atholl J. Anderson, Greger Larson and Alan Cooper, "Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA" PNAS ngày 29 tháng 7 năm 2008 vol. 105 no 30* [Pnas.org](http://www.pnas.org/content/105/30/10308) [^](#cite_ref-21) [Bệnh HISTOMONIAD ở gà?](http://123.25.71.107:82/hoidap/vi/news/Chan-nuoi/Benh-HISTOMONIAD-o-ga-13914/), Trang Thông tin hỏi đáp khoa học kỹ thuật, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Vĩnh Phúc **Trương Tấn Liêm – Chi cục Thú y tỉnh Bến Tre,** [^](#cite_ref-22) [Bệnh Niu-cát-xơn trên gà (bệnh gà rù)](http://sonongnghiep.bentre.gov.vn/chn-nuoi/phong-tr-dch-bnh/481-bnh-niu-cat-xn-tren-ga-bnh-ga-ru.html), Website Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Bến Tre [^](#cite_ref-23) [Bệnh viêm rốn (Omphalitis) ở gà?](http://123.25.71.107:82/hoidap/vi/news/Chan-nuoi/Benh-viem-ron-Omphalitis-o-ga-13870/), Trang Thông tin hỏi đáp khoa học kỹ thuật, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Vĩnh Phúc
- ^
**a** [How the Chicken Conquered the World - By Jerry Adler and Andrew Lawler - Smithsonian magazine, June 2012](#cite_ref-smithsonianmag.com_24-1) **ă** [[1]](http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html) **John P. Peters (1913), "The Cock",** [^](#cite_ref-25) *Journal of the American Oriental Society*, American Oriental Society, tập 33, tr. 381 ( [xem](http://books.google.com/books?id=AGUPAAAAYAAJ&pg=PA377&dq=indus+valley,+cock&hl=en&sa=X&ei=6LHUT4vIH4iy8ATrxbi_Aw&ved=0CFAQ6AEwBQ#v=onepage&q=religious%20cockfight&f=false)) **Tân Ước | Mát-thêu 26:34 | Máccô 14:30 | Luca 22:34 | Mát-thêu 26:74-75 | Máccô 14:71-72 | Luca 22:60-61** [^](#cite_ref-26) **The Antiquary: a magazine devoted to the study of the past, tập 17, biên tập bởi Edward Walford, John Charles Cox, George Latimer Apperson, tr. 202** [^](#cite_ref-27) **Pennsylvania Museum of Art,** [^](#cite_ref-28) *The Philadelphia Museum Bulletin*(1906), các tập 1 đến 5, Pennsylvania Museum of Art, tr. 14 **A Treasury of** [^](#cite_ref-29) [Jewish](/w/index.php?title=Jew&action=edit&redlink=1)Quotations By Joseph L. Baron - 1985 **Donald Denoon; Malama Meleisea (2006),** [^](#cite_ref-30) *The Cambridge History of the Pacific Islanders*, Cambridge University Press, tr. 56 ( [[2]](http://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&pg=PA56&lpg=PA56&dq=Chickens,+together+with+dogs+and+pigs,+were+the+domestic+animals+of+the+Lapita+culture,+the+first+Neolithic+culture+of+Oceania.&source=bl&ots=3e3mOr4AZE&sig=MJjoAwUowJLntgnWNZpz2CQxpOc&hl=en&sa=X&ei=UmVLUPPYD8KO2AWrt4GYAw&ved=0CDEQ6AEwAQ#v=onepage&q=Chickens%2C%20together%20with%20dogs%20and%20pigs%2C%20were%20the%20domestic%20animals%20of%20the%20Lapita%20culture%2C%20the%20first%20Neolithic%20culture%20of%20Oceania.&f=false)xem]) **Michael H. Crawford (2004),** [^](#cite_ref-31) *Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications*, Cambridge University Press, tr. 411 ( [xem](http://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&pg=PA411&lpg=PA411&dq=lapita+the+first+Neolithic+culture+of+Oceania&source=bl&ots=WIEGSQMt8O&sig=vH8TP9pGgf2FwZ4upxIjoxfCXbs&hl=en&sa=X&ei=1GVLUIqrIMaI2gW_uYCIBQ&sqi=2&ved=0CEAQ6AEwAw#v=onepage&q=lapita%20the%20first%20Neolithic%20culture%20of%20Oceania&f=false)) **Dean Karayanis; Catherine Karayanis (2008),** [^](#cite_ref-32) *Regional Greek Cooking*, Hippocrene Books, tr. 176 ( [[3]](http://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&pg=PA176&lpg=PA176&dq=The+first+chickens+in+Europe+Corinthian+pottery&source=bl&ots=QKS8mcIRQ5&sig=uPYYAlesL7HVPVGsWuZ3Pzz4M2o&hl=en&sa=X&ei=wWdLUInoDojg2gWexYHwBQ&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20first%20chickens%20in%20Europe%20Corinthian%20pottery&f=false)xem]) **Anthony F. Chiffolo; Rayner W. Hesse (2006),** [^](#cite_ref-33) *Cooking With the Bible: Biblical Food, Feasts, And Lore*, Greenwood Publishing Group, tr. 207 ( [[4]](http://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&pg=PA207&lpg=PA207&dq=The+first+chickens+in+Europe+Corinthian+pottery&source=bl&ots=TMOP87B-A0&sig=XeSa3Z8NHUGJ_OCfhgEc7zTSu8I&hl=en&sa=X&ei=n2hLUJ-ZCoPi2gWPjoHABQ&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=The%20first%20chickens%20in%20Europe%20Corinthian%20pottery&f=false)xem]) **W. and R. Chambers,** [^](#cite_ref-34) *Chambers's information for the people*, Chambers W. and R., tr. 458 ( [[5]](http://books.google.com/books?id=PTECAAAAQAAJ&pg=PA458&lpg=PA458&dq=if+they+ate+greedily,+the+omen+was+good&source=bl&ots=py1anUTtz5&sig=HLNcfIBhlBnZ5zo7d3eUv35-8zQ&hl=en&sa=X&ei=dKFLUL3QE9H82gW_lYCICA&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=if%20they%20ate%20greedily%2C%20the%20omen%20was%20good&f=false)xem]) **J. C. McKeown,** [^](#cite_ref-35) *A Cabinet of Roman Curiosities: Strange Tales and Surprising Facts from the World's Greatest Empire*, Oxford University Press, tr. 131 ( [xem](http://books.google.com/books?id=YGYwlMZ3ursC&pg=PA131&lpg=PA131&dq=Publius+Claudius+Pulcher+had+his+chickens+thrown+overboard&source=bl&ots=YZLIDxxMMj&sig=FHEZflqHIBmVLA0SiPh8n4qXKbA&hl=en&sa=X&ei=ZnVLUL2fNMG4yQHL5oHgDw&sqi=2&ved=0CDcQ6AEwAg#v=onepage&q=Publius%20Claudius%20Pulcher%20had%20his%20chickens%20thrown%20overboard&f=false)) **Maguelonne Toussaint-Samat,** [^](#cite_ref-36) *A History of Food*, John Wiley & Sons, tr. 305 ( [xem](http://books.google.com/books?id=QmevzbQ0AsIC&pg=PA305&lpg=PA305&dq=Rome+forbade+the+consumption+of+fattened+chickens&source=bl&ots=oNJ71NY_rm&sig=KgEDxCUwRHAtFHMDRS8t4Uw5jlk&hl=en&sa=X&ei=nndLUJaJHc6ByAHYtoC4DQ&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=Rome%20forbade%20the%20consumption%20of%20fattened%20chickens&f=false)) **Thomas Greene Fessenden (1828),** [^](#cite_ref-37) *The New England Farmer*, Thomas W. Shepard, tập 6, tr. 69 ( [xem](http://books.google.com/books?id=uCVOAAAAYAAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=Per+Columella,+chicken+coops&source=bl&ots=surOAlOzK9&sig=M7g4WsSKZE0xt-tSoYD8dmPyi8w&hl=en&sa=X&ei=MqJLULLIMarg2wWtpoHYDQ&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=Per%20Columella%2C%20chicken%20coops&f=false)) **Paul Bahn, John Flenley,** [^](#cite_ref-38) *The Enigmas of Easter Island*, Oxford University Press, tr. 96 ( [xem](http://books.google.com/books?id=W1xCKNncacEC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=first+chickens+on+easter+island&source=bl&ots=VKw8YhMpCU&sig=8eRmXh4PLFOn8AK8_25faTE4HjM&hl=en&sa=X&ei=bIBLULfOFuGCyAGg_YHoDg&ved=0CE8Q6AEwBg#v=onepage&q=chickens&f=false)) [^](#cite_ref-http_39-0) [“Compassion in World Farming - Poultry”](http://www.ciwf.org.uk/farm_animals/poultry). Ciwf.org.uk. Truy cập ngày 26 tháng 8 năm 2011. **Mackenzie Yang,** [^](#cite_ref-40) [Next, the Turducken: Scientists Say a Duck Has Fathered a Chicken](http://newsfeed.time.com/2013/03/20/next-the-turducken-scientists-successfully-breed-a-duck-inside-a-chicken/), TIME ngày 20 tháng 3 năm 2013 [^](#cite_ref-41) [Animal Death của Jay Johnston, Fiona Probyn-Rapsey](http://books.google.de/books?id=BaGUOm2SRngC&pg=PA152&lpg=PA152&dq=%2250+billion+chickens%22&source=bl&ots=AxUp9xyCxy&sig=xrj9xyJkx3oT8M5V8jGfNKrMZAo&hl=de&sa=X&ei=QMCLU5uyBcOVO8fxgMgN&ved=0CEwQ6AEwAzgK#v=onepage&q=%2250%20billion%20chickens%22&f=false), Sydney University Press, 2013, [ISBN 9781743320235](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781743320235), trang 152] [^](#cite_ref-42) [“Broiler Chickens Fact Sheet // Animals Australia”](http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php). Animalsaustralia.org. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2010. **Craig Glenday (2011),** [^](#cite_ref-43) *Guinness World Records 2011 (Guinness Book of Records (Mass Market))*, Bantam, ( [ISBN 9780440423102](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780440423102)), tr. 286
- ^
**a** [Browne, Anthony (10 tháng 3 năm 2002).](#cite_ref-Browne_44-1) **ă** [“Ten weeks to live”](http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html). *The Guardian*(London). Truy cập ngày 28 tháng 4 năm 2010. **Patwardhan, D. and King, A., (2011). "Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult",** [^](#cite_ref-Patwardhan_and_King.2C_.282011.29_45-0) *World's Poultry Science Journal*, 67: 253-268 **Webster, A.B., (2003). Physiology and behavior of the hen during induced moult. Poultry Science, 82: 992-1002** [^](#cite_ref-Webster.2C_.282003.29_46-0) **Molino, A.B., Garcia, E.A., Berto, D.A., Pelícia, K., Silva, A.P. and Vercese F., (2009), "The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers",** [^](#cite_ref-Molino_.26_nnk.2C_.282009.29_47-0) *Brazilian Journal of Poultry Science*, 11: 109-113 **Yousaf, M. and Chaudhry, A.S., (2008). "History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens".** [^](#cite_ref-Yousaf_and_Chaudhry.2C_.282008.29_48-0) *World's Poultry Science Journal*, 64: 65-75 **Joe G. Berry.** [^](#cite_ref-49) [“Artificial Incubation”](http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2104/ANSI-8100web.pdf). Oklahoma Cooperative Extension Service, Oklahoma State University. Truy cập ngày 29 tháng 9 năm 2010. **Phillip J. Clauer.** [^](#cite_ref-50) [“Incubating Eggs”](http://pubs.ext.vt.edu/2902/2902-1090/2902-1090.pdf). Virginia Cooperative Extension Service, Virginia State University. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-51) [“Incubation Handbook”](http://www.brinsea.com/pdffiles/Brinsea_Handbook.pdf). Brinsea Products Ltd. Truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2010. [^](#cite_ref-52) [“How To Hatch Chicken Eggs”](http://www.backyardchickens.com/LC-hatch.html). www.backyardchickens.com. Truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2010. [^](#cite_ref-53) [http://vietnamnet.vn/vn/kinh-te/vef/80382/ga-thai-loai-trung-quoc-bi-tay-chay.html](http://vietnamnet.vn/vn/kinh-te/vef/80382/ga-thai-loai-trung-quoc-bi-tay-chay.html) [^](#cite_ref-54) [http://vietnamnet.vn/vn/kinh-te/89245/ga---tro-c-da-u--trung-quoc-tran-ngap-cho.html](http://vietnamnet.vn/vn/kinh-te/89245/ga---tro-c-da-u--trung-quoc-tran-ngap-cho.html) [^](#cite_ref-55) [http://vietnamnet.vn/vn/kinh-te/89480/ga-thai-han-quoc-thanh-mon-ngon-.html](http://vietnamnet.vn/vn/kinh-te/89480/ga-thai-han-quoc-thanh-mon-ngon-.html)
### Sách[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=24)]
- P. Smith (2000),
*The Chicken Book*, Nhà in Đại học Georgia.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A0&veaction=edit&vesection=25) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A0&action=edit§ion=25)]
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Gà](//species.wikimedia.org/wiki/Gallus_gallus_domesticus?uselang=vi)
|
|![]()
[Gà](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chickens?uselang=vi) [Chickens](http://dmoz.org/Science/Agriculture/Animals/Birds/Poultry/Chickens/)tại [DMOZ](/wiki/DMOZ)( [trang đề nghị](http://dmoz.org/cgi-bin/add.cgi?where=Science/Agriculture/Animals/Birds/Poultry/Chickens/)) [Gà](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=9031)tại trang [National Center for Biotechnology Information](/w/index.php?title=National_Center_for_Biotechnology_Information&action=edit&redlink=1)(NCBI). [tại Encyclopedia of Life](http://www.eol.org/pages/4365277) *Gà*
|
|
|
|
|Tôn giáo, thần thoại
|
và văn hóa
|Bệnh tật
|![]()
![]()

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1066 hit (2), cp1068 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


markdown:
Hiện thị việc làms
**1 - 10**trong tổng số **192**
Không bỏ lỡ việc làm nào. Nhận việc làm mới hằng ngày.
Tạo thông báo việc làm
Bạn có thể huỷ thông báo việc làm bất cứ lúc nào.
## Công ty TNHH Toàn Cầu SPS - Thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh
[Nam- Nữ Bảo vệ](/job/rd/7b7a872caed8899638a058ff027634b9?sp=serp&sponsored=false&sr=1) **Thời** **Vụ** **Tết**(Bao ăn...Vị trí tuyển dụng Nam- Nữ Bảo vệ **Thời** **Vụ** **Tết**(Bao ăn ở) Chức **vụ** **Nhân** **viên**Số năm kinh nghiệm Chưa...nơi phù hợp nhất, hoặc theo nguyện vọng của từng ứng **viên**. - Được **nhận**lương đầy đủ, đúng ngày theo...
## Công ty cổ phần phát triển nguồn
**Nhân** **viên**Kinh doanh Dịch **vụ**cho thuê xe du... 04-02-2015 **nhân**lực... - Hà Nội2. Lên kế hoạch phát triển kinh doanh theo từng giai đoạn mà công ty đề ra. 3. Tư vấn thông tin cho thuê xe du lịch và những chương trình khuyến mại cho...
## Công ty Cổ phần Phát triển Nguồn
[-mới](/job/rd/f334c3e387bba2b34edcd05798b8d3f5?sp=serp&sponsored=false&sr=3) **Nhân** **viên**Lễ tân - Hành chính **Nhân**lực... - Hà NộiCông ty Cổ phần Phát triển Nguồn **Nhân**lực Hoàng Long tiền thân là Công ty TNHH Cung ứng **Nhân**lực Quốc tế và Thương mại Hoàng Long được ra đời ngày 28/06/2004...
## Hà Nội
[Tuyển](/job/rd/1663f0722d98fcedff5037af8b4e35f9?sp=serp&sponsored=false&sr=4) **Nhân** **Viên**Phục **vụ**bàn làm việc tại Quán Ăn NgonXuân, Hà Nội The Rooftop, tầng 19, tòa nhà Pacific Place, 83B Lý Thường Kiệt, Hoàn Kiếm, Hà Nội Công ty Phúc Hưng Thịnh chúng tôi luôn đón **nhận**những ứng **viên**năng...
## Bệnh
[Điều dưỡng Trưởng 26-02-2015](/job/rd/c5ca8736d1485d0f0a0a5626a1bdb494?sp=serp&sponsored=false&sr=5)-mới **viện**đa khoa medlatec - Hà NộiTp. Hồ Chí Minh. Năm 2009, Bộ Y tế công **nhận**MEDLATEC trở thành Bệnh **viện**nội khoa. Năm **2012**...và ngày **tết**. Thu gọn Quy mô công ty Từ 100 - 499 **nhân** **viên**...
## Cty CP SX - XNK Mẹ Và Bé - Thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh
[-mới](/job/rd/c90458711c73f86705b40bc367615d85?sp=serp&sponsored=false&sr=6) **Nhân** **Viên**Văn Phòng Biết Tiếng Hoavà thu ngân thì làm theo ca. Mỗi ca 8 tiếng, ca sáng hoặc ca chiều. Tất cả các **nhân** **viên**phải đến sớm hơn 30 phút so với giờ làm để ngồi thiền để tĩnh tâm và...
## Công ty cổ phần tư vấn trang trí nội thất... - Thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh
[-mới](/job/rd/e70c32c323bb49248247eedb2760ff4d?sp=serp&sponsored=false&sr=7) **Nhân** **viên**kinh doanhNam tin cậy và yêu quý. Đội ngũ của chúng tôi đã phục **vụ**cho nhiều dự án và khách hàng tại Singapore, Malaysia từ trước khi thành lập công ty MOID tại Việt Nam...
## LifeSpa - Hà Nội
[-mới](/job/rd/9ecfd312aa4ebb71805206afada16e67?sp=serp&sponsored=false&sr=8) **Nhân** **viên**massagehuyệt của những **nhân** **viên**được đào tạo kỹ lưỡng chuyên nghiệp....
## Công ty TNHH Thịnh Đạt - Thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh
[-mới](/job/rd/efde76d82743376c273560f16d2cabe5?sp=serp&sponsored=false&sr=9) **Nhân** **viên**kinh doanhVị trí tuyển dụng **Nhân** **viên**kinh doanh Chức **vụ** **Nhân** **viên**Số năm kinh nghiệm 1 năm Ngành nghề Hành...chi nhánh cần tuyển gấp **nhân** **viên**để góp phần xây dựng công ty công ty vững mạnh VỊ trí cần tuyển dụng...
## Công ty cổ phần cứu hộ giao thông Khang Minh - Hà Nội
**Nhân** **viên**SEO/ website designer/marketingVị trí tuyển dụng **Nhân** **viên**SEO/ website designer/marketing Chức **vụ** **Nhân** **viên**Số năm kinh nghiệm 1...hưởng các chế độ thưởng **nhân**dịp lễ, **tết**theo quy định; - Phụ cấp ăn trưa, xăng xe, điện thoại, công tác...
Tạo thông báo việc làm
Bạn có thể huỷ thông báo việc làm bất cứ lúc nào.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Connection: close

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Cache-Control: max-age=0, private, must-revalidate

Set-Cookie: SERVERID=; Expires=Thu, 01-Jan-1970 00:00:01 GMT; path=/


markdown: Gửi các bác muốn tháo máy vệ sinh cho con vợ 8900 Hôm nay khá rảnh nên lấy trên youtube về cho anh em coi

Server: LiteSpeed

Content-Encoding: gzip

Vary: User-Agent

Cache-control: private, max-age=0

Set-Cookie: xf_session=bcd3ed76c77960ac486cf0ebd6fc7cef; path=/; secure; httponly

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


markdown:
# [TUT] Cài Đặt Java cho Android
Thảo luận trong '
[[Android] Phần mềm](forums/android-phan-mem.216/)' bắt đầu bởi [duyhien_cntt](members/duyhien_cntt.205788/), [5/11/09](threads/tut-cai-dat-java-cho-android.300722/).
Trả lời: 117, Xem: 129767.
Trang 1 / 6
Trang 1 / 6
Thảo luận trong '
[[Android] Phần mềm](forums/android-phan-mem.216/)' bắt đầu bởi [duyhien_cntt](members/duyhien_cntt.205788/), [5/11/09](threads/tut-cai-dat-java-cho-android.300722/).
Trả lời: 117, Xem: 129767.

Set-Cookie: xf_session=bee279e219b6d961912c73802060ff70; path=/; secure; httponly


markdown:
Một ngày sau diễu hành của mấy trăm ngàn người trên National Mall, tôi ra thăm lại nơi nửa thế kỷ trước, thế hệ cha anh của người da đen, đứng đầu là Martin Luther King, từng dạo bước nơi đây chống phân biệt chủng tộc và đòi công ăn việc làm. Hôm qua thứ 7 (24-8-2013) chắc hẳn phải đông lắm, vì suốt dọc đường hai bên hồ phản chiếu còn rất nhiều vỏ chai nước vứt bừa bãi trong công viên.
Lang thang đến công viên West Potomac nằm ngay sau lưng tượng đài MLK mà trước mặt là Tide Basin có vườn hoa anh đào nổi tiếng, tôi thấy chiếc xe bus số 2857 mà Rosa Parks từng đi, và ngồi vào chỗ dành riêng cho người da trắng, và bà bị phạt. Thật ra đây chỉ là mô hình, nhưng theo như người thuyết minh, thì xe này giống hệt, từ cái ghế. mầu sơn bên ngoài, đến trang trí bên trong. Dưới bảng hiệu “WHITE – cho người da trắng” nay có người da đen ngồi.
Để không còn chữ WHITE trên xe bus, nước Mỹ đã mất hàng thế kỷ và chính MLK phải mất đi mạng sống của mình. 50 năm trước ông đứng trên National Mall, phía trước là tháp bút George Washington và xa hơn đồi Capitol, bên tay phải là nhà tưởng niệm Jefferson, người viết tuyên ngôn nổi tiếng “Mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng”, chỉ lặp đi lặp lại “I Have a Dream”.
Thấy một cái nhà tạm “The King Imaging Project”, vào trong thấy dân chúng xếp hàng đợi xin chữ ký của MLK II, con trai của Martin King. Trên tường là hàng ngàn tờ giấy gán “My Dream Is – giấc mơ của tôi là”. MLK khuyên mọi người hãy tiếp tục mơ. Có tờ ghi “Giấc mơ của tôi là hòa bình và tình yêu”. Tờ khác “Tôi mơ không còn người lang thang sống trên phố”. Một người mong “Hòa bình và tự do cho Catalonia”. Vài người ngồi suy ngẫm, viết gì đó và gán lên tường.
Từ “I Have a Dream” đến “My Dream Is” đã nửa thập kỷ trôi qua. Năm kia đã có bức tượng MLK đứng đối diện với Jefferson và “Mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng”. Tổng thống da mầu Barack Obama đang là chủ Nhà Trắng, chứng tỏ MLK không viển vông.
**Những bài học của phong trào chống phân biệt chủng tộc.**
Dọc đường tôi cứ nghĩ mãi, tại sao người ta có thể huy động hàng triệu người da đen để thay đổi nước Mỹ. Yếu tố nào đã làm nên thành công đó.
**B**ạn đọc thử nhớ cô [Cindy Lee Miller Sheehan](http://en.wikipedia.org/wiki/Cindy_Sheehan) là ai. Chắc là ít người nhớ đến người phụ nữ Mỹ mảnh mai nhưng tiềm ẩn sức mạnh bền bỉ bên trong. Do con trai bị chết ở chiến trường Iraq, Cindy một mình một lều tới cắm trại ngay cạnh nhà Tổng thống Bush ở Texas cách đây đúng 8 năm để phản đối (8-2005), làm cho nhiều người tức giận xen lẫn khen ngợi. Báo chí thế giới dành không ít giấy mực và thời lượng cho sự kiện này. Bây giờ Cindy ở đâu, có trời mà biết.
Tại sao Cindy không thể gây được sự chú ý và thành công. Bởi cách làm của cô hoàn toàn bột phát và chuyện cô biến khỏi thế giới ảo không làm ai ngạc nhiên.
Tôi nhớ trên
[CNN có bài viết về Martin Luther King](http://www.cnn.com/2013/08/17/us/four-ways-to-beat-the-man/index.html?hpt=hp_c3) rất thú vị. Để một phong trào thành gây tiếng vang và thành công, cần có 4 nguyên tắc cơ bản sau
Xin tóm tắt vài lời về hai phần trên cho bạn nào không biết tiếng Anh.
**Sự bột phát có làm nên chuyện?**
Nhu cầu hành động đôi khi dẫn đến những cách làm cực đoan. Một người Tunisia tự thiêu được cho là khởi đầu cho mùa Xuân Arab. Ai quên được người thanh niên đứng trước mũi xe tăng ở Thiên An Môn năm 1989.
ML King nói chuyện ở Washington DC có câu nổi tiếng “I have a dream” được cho rằng không có trong bài viết sẵn, mà do một người trong dàn thánh ca hét lên cho King nghe thấy “Tell them about the dream – Hãy nói cho họ về những giấc mơ”. Dẫu rằng trước đó, King mồ hôi toát ra trong phòng chờ, vẻ mất tinh thần vì nhìn thấy 250 ngàn người quây kín National Mall. Tưởng rằng ngẫu hứng từ một lời tự phát đã làm nên lịch sử của MLK. Hoàn toàn không như thế.
Để cho một phong trào lan rộng như MLK đã làm thì họ đã có một đội ngũ chuyên gia rất giỏi, bàn mưu tính kế, có chiến lược đối đầu. Đúng vào lúc có sự tự phát và vì có chuẩn bị từ trước nên được sử dụng tối đa cho mục đích cuối cùng.
Người ta khen Rosa Parks vì không nhường chỗ trên xe bus cho người da trắng vào năm 1958. Sự kiện này đã được báo chí khai thác và bên luật pháp đã phải vào cuộc vì phong trào phản đối phân biệt chủng tộc lan rộng khắp nước Mỹ.
Ngày nay, trong trường học dạy học sinh, Rosa Parks được biết như một người phụ nữ hiền hậu, nhẹ nhàng. Nhưng trong đời thường bà là người cực mạnh mẽ và từng hoạt động về nhân quyền suốt 12 năm nên ứng xử rất quyết liệt và chuyên nghiệp lúc bị đuổi và bị phạt.
Sau này lịch sử mới biết bà được chọn một cách “ngẫu nhiên” vào ngày đó, trên chiếc xe đó và có cả thợ ảnh đi theo. Trước Rosa Parks còn có 6-7 phụ nữ da đen khác từng làm thế, bị phạt và bị tù, nhưng họ không làm nên lịch sử.
Mấy người kia đều độc thân hoặc chưa lấy chồng. Parks được tôn trọng trong cộng đồng và có gia đình đàng hoàng nên mọi chuyện đã khác và việc bắt bà đã gây phẫn nộ lớn.
Phần còn lại, sự ngẫu hứng của MLK và lời nhắc của một người trong đoàn thánh ca đã làm nên một sự nghiệp “I have a dream”. Đó không phải là sự tự phát làm nên cuộc cách mạng về da mầu.
**Có đường lối hành động khôn ngoan, không khua chiêng gõ mõ**
Bạn còn nhớ về phong trào Occupy Wall Street năm ngoái không? Chắc chẳng ai biết nó đã ngỏm từ lâu cho dù có khẩu hiệu “We are 99% – Chúng ta chiếm 99%”, ý nói 1% còn lại đã chiếm hết tài sản của 99% kia.
Nhóm khua chiêng gõ mõ, được truyền thông đưa tin, làm tắc nghẽn giao thông, nhiều chỗ sinh hoạt bị đình đốn, dân chúng thay vì ủng hộ, đã ghét lây sang đám vô công rồi nghề. Chưa kể những nơi đóng trại mất vệ sinh, mất mỹ quan thành phố. 99% không phải thật sự là 99% như ban tổ chức nghĩ.
Trong lúc đó Tea Party có tổ chức và đường lối khôn ngoan, chiến lược dài hơi. Họ không cần ra phố để hò hét, mà chọn những nhóm tiên phong, quyên tiền, xem luật pháp rất kỹ và chọn ra những lãnh đạo tài năng. Tea Party có ảnh hưởng sâu rộng tới chính trường nước Mỹ và cả hai đảng đều nể.
Cuộc diễu hành năm 1963 với MLK ở Washington đã được ban tổ chức nghiên cứu hết sức chu đáo, từ cái nhà vệ sinh công cộng, đến cái loa bắc trên cây, đường đi lối lại rất rõ ràng cho người dự. Kỷ niệm 50 năm phong trào lịch sử này, người ta có dịp thán phục các bậc cha ông đã làm nên một phong trào có một không hai trên thế giới.
Phong trào này không dựa vào những chiến thuật thuần túy, mà ở tầm cao, họ đã ép Quốc hội thông qua luật về phân biệt chủng tộc sau cái chết của Kennedy.
Đường lối khôn ngoan, có kế hoạch cụ thế, có chiến lược dài hơi, và tập trung được những người giỏi, hiểu biết pháp luật, tìm được đúng thời điểm một sự kiện “ngẫu nhiên” được tập dượt, thêm tài hùng biện của King, phong trào MLK đã làm nên chuyện lớn.
**Mấy lời cuối.**
Cho tới nay, Mùa xuân Arap không thể thành công như mong đợi, cho dù đã đập tan xiềng xích của những kẻ độc tài, nhưng vì vô tổ chức nên sự chờ đợi đơm hoa kết trái chắc còn rất lâu. Bao người liên tiếp tự thiêu ở Tây Tạng đâu có làm nên cuộc cách mạng hoa nhài. Trong lúc đó ở Đông Âu, gần như các quốc gia vượt lên mà không cần ai phải tự thiêu. Walesa với phong trào Công đoàn Đoàn kết, từ công nhân trở thành tổng thống, không phải là sự ngẫu nhiên hay bột phát.
Nhớ cuộc nổi dậy 19-8 tại Nhà Hát lớn của Việt Minh. Đó không phải là một nhóm người ngẫu hứng đứng phất cờ mà có hàng vạn người theo. Họ có cả một đường lối dài lâu, có chuẩn bị lực lượng và được dân nghèo ủng hộ. Các đoàn bí mật của VM đã đưa cờ đỏ sao vàng cho dân chúng giắt trong người. Sự thối nát của chế độ lúc đó đã làm dân chúng bất bình, nên Việt Minh giành được chính quyền vào ngày hôm đó.
Phong trào mang tầm thời đại phải nắm được 2 điều cơ bản trên nếu không thể cả 4 điều như nhà báo CNN đã viết. Lời MLK “I have a dream” với giấc mơ thành hiện thực chỉ đến nhóm người hiểu thời, thế và lực. Nếu không sẽ kết thúc như
[Cindy Lee Miller Sheehan](http://en.wikipedia.org/wiki/Cindy_Sheehan) hay Occupy Wall Street, chìm nghỉm như đá ném ao bèo.
Dọc đường về, tôi đi theo Tidal Basin, và qua War II Monument chụp vài pô ảnh. Có lẽ đó là những giấc mơ của người trong ảnh.
Chúc các bạn vui đầu tuần ở VN và cuối tuần ở bên kia bán cầu.
Chiếc xe bus nổi tiếng Rosa Parks từng đi. Ảnh: HM
Chỗ dành cho da trắng nay người da đen đã ngồi. Ảnh: HM
Giấc mơ bên cạnh chiếc xe Montgomery của Rosa Parks. Ảnh: HM
Con trai của MLK đang ký vào những giấc mơ. Ảnh: HM
Giấc mơ của em là…: Ảnh: HM
Blacks and Whites chung một giấc mơ. Ảnh: HM
Giá bọn mình đừng giận nhau. Ảnh: HM
Với nhiều người giấc mơ vẫn còn xa. Ảnh: HM
Họ đã đạt được giấc mơ. Ảnh: HM
Hãy viết tiếp những giấc mơ

Cache-Control: max-age=0, no-cache