text:
Liên minh Iroquois
Liên minh Iroquois (phát âm /ˈɪrəkwɔɪ/) là một hiệp định hòa bình được ký kết giữa các bộ tộc hùng mạnh người Iroquois (người Mỹ bản địa) vào thế kỳ XVII, để nhằm ngăn chặng các cuộc chiến tranh giữa các bộ lạc, từ nền tảng đó các bộ lạc giúp đỡ nhau, liên kết và phụ thuộc nhau nhằm chống lại sự hiện diện ngày càng đông của thực dân Châu Âu có mặt ở bờ biển phía Đông.
Mục lục
Quá trình thiết lập Liên minh Iroquois[sửa | sửa mã nguồn]
Theo truyền thuyết, Liên minh này do nhà thông thái của bộ tộc Mohawk là Dekanawida và môn đệ của ông là Hiawatha thành lập. Hiawatha đã mất cả cuộc đời để đi từ làng này đến làng khác để thuyết phục họ kí kết "hiệp định hòa bình". Đến thế kỉ XVII, vùng đất do người Iroquois kiểm soát đã kéo dài từ New England đến sông Mississippi ở phía Tây và sông Tennesse ở phía Nam. Ban đầu chỉ gồm 5 bộ tộc hùng mạnh nhất (còn gọi là 5 nước) là: bộ tộc Cayuga, Mohawk, Oneida, Onondaga và Seneca. Đến năm 1722, năm nước đã trở thành 6 do có thêm bộ lạc người da đỏ Tuscarora tham gia. Bộ lạc này đã bị dân di cư đuổi khỏi miền Nam.
Cơ cấu thiết lập Liên minh Iroquois[sửa | sửa mã nguồn]
Cơ cấu chính trị duy nhất của liên minh là sự độc lập và phụ thuộc lẫn nhau, đã giao phó một trọng trách đặc biệt cho phụ nữ. Nhưng không chỉ những phụ nữ thuộc vào dòng giống theo chế độ mẫu hệ, những người phụ nữ còn bổ nhiệm thêm 50 tộc trưởng, những người sẽ đứng trong hội đồng lãnh đạo của liên minh 5 nước, cũng giống như đại diện là đàn ông trong các hội đồng của bộ tộc. Mặt dù liên minh không can thiệp vào mối quan hệ giữa các bộ tộc, nhưng nó đã hòa giải thành công các cuộc xung đột giữa các bộ tộc.
Những thành công của Liên minh Iroquois[sửa | sửa mã nguồn]
Vào năm 1779, khi lực lượng quân cách mạng Mĩ đang trên đường làm nhiệm vụ trừng phạt đến lưu vực sông Mohawk, ở phía Tây New York, họ rất kinh ngạc về những bằng chứng về nền văn hóa hiếm có Iroquois. Trải dài trước mặt họ là những cánh đồng ngô, hoa quả, khoai tây, đậu Hà Lan, đậu cove, những khu vườn táo, đào, hoa; và những trang trại được trang bị đầy đủ với những đàn gia súc và đàn gia cầm. Trong con mắt của những người lính bình thường, cuộc sống của những người Iroquois trong những ngôi nhà khung gỗ, được xây bằng đá và có ống khói bằng gạch và cửa sổ bằng kính tốt hơn nhiều so với cuộc sống của phần lớn những người châu Âu định cư trong khu vực. Vào khoảng năm 1650, người Iroquois đã đạt tới một nền văn minh tiên tiến nhất của người Mỹ bản xứ phía Bắc Rio - Grande. Trong thời hoàng kim, họ đã gây được ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi dân số của họ, khoảng 16.000 người lúc đông nhất. Họ không chỉ có khả năng kìm chế hai vương triều lớn của Châu Âu là Anh và Pháp mà còn tổ chức được một cơ cấu chính trị tinh vi, trở thành những khuôn mẫu trong những đề xuất của Benjamin Franklin về một chính phủ liên bang mới ở Mĩ.
Sự sụp đổ và biến mất của Liên minh Iroquois[sửa | sửa mã nguồn]
Dưới ảnh hưởng của Sir William Johnson, Liên minh Iroquois đã cùng với người Anh chống lại người Pháp trong cuộc đấu tranh giành đất đai và buôn lông thú. Trừ những người thuộc bộ tộc Tuscarora và một nửa số người thuộc bộ tộc Oneida, thì Liên minh Iroquois luôn kề vai sát cánh với người Anh trong cuộc chiến tranh cách mạng - một lựa chọn đã đem tại họa đến cho người da đỏ, Sau khi Liên minh Iroquois tham gia vào hai cuộc thảm sát ở thung lũng Chery và thung lũng Wyoming, tướng George Washington đã hạ lệnh tiến hành cuộc viễn chinh trừng phạt do tướng John Sullivan lãnh đạo. Đến cuối thể kỷ XVIII, chiến tranh và bệnh dịch đã làm cho dân số của Liên minh chỉ còn 1/4, và cuối cùng họ đã mất toàn bộ đất đai vì bị những kẻ đầu cơ bất động sản phá bỏ những hiệp ước hay cướp đất.
Người Iroquois ngày nay[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Liên minh người Iroquois sụp đổ, người Iroquois bị đuổi ra khỏi các vùng đất mà tổ tiên họ đã sống. Nhiều người bị chết trong các trận chiến với quân viễn chinh Mĩ, và trong các trận dịch bệnh mà người Châu Âu mang đến khi họ đến định cư. Các vùng đất của tổ tiên họ dần dần bị mất đi vào tay những người buôn đất. Ngày nay người Iroquois còn lại khoảng 125,000 người sinh sống ở Bắc Mĩ, trong đó khoảng 80,000 người sống tại Mĩ (New York, Wisconsin, South Carolina, Oklahoma) và khoảng 45,000 người sống tại Canada (Nam Quebec và Nam Ontario).
Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- The Almanac of American History_Arthur M.Schlrsinger,Jr.
- Charles Augustus Hanna, The Wilderness Trail, New York: Putnam Brothers, 1911, p. 97.
- Grindle, D (1992). "Iroquois political theory and the roots of American democracy". In Lyons O. Exiled in the land of the free: democracy, Indian nations, and the U. S. Constitution. Santa Fe, N.M: Clear Light Publishers. ISBN 0-940666-15-4.
- http://en.wikipedia.org/wiki/Iroquois
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Fenton, William N. The Great Law and the Longhouse: A Political History of the Iroquois Confederacy. Norman: University of Oklahoma Press, 1998. ISBN 0806130032.
- Jennings, Francis. The Ambiguous Iroquois Empire: the Covenant Chain Confederation of Indian Tribes with English Colonies from Its Beginnings to the Lancaster Treaty of 1744. New York: Norton, 1984. ISBN 0393017192.
- Graymont, Barbara (2005), The Iroquois, Chelsea House Publishers, ISBN 0791079937
- Jennings, Francis, ed. The History and Culture of Iroquois Diplomacy: An Interdisciplinary Guide to the Treaties of the Six Nations and Their League, Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press, 1985. ISBN 0815626509.
- Richter, Daniel K. The Ordeal of the Longhouse: The Peoples of the Iroquois League in the Era of European Colonization, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1992. ISBN 0807820601.
- Richter, Daniel K., and James H. Merrell, eds. Beyond the Covenant Chain: the Iroquois and Their Neighbors in Indian North America, 1600–1800. University Park, Pa.: Pennsylvania State University Press, 2003. ISBN 027102299X.
- Santiemma, Adriano L'unione dei cinquanta cieli di Iroquoia, Roma: Bulzoni, 1994. ISBN 8871197208.
- Santiemma, Adriano In viaggio sul sentiero irochese, Roma: Bulzoni 1998. ISBN 888319179X.
- Santiemma, Adriano Towards a Monocultural Future through a Multicultural Perspective. The Iroquois Case, in: Canadian Issues, XXI, 1999.
- Shannon, Timothy J. Iroquois Diplomacy on the Early American Frontier. New York: Viking, 2008. ISBN 9780670018970.
- Snow, Dean R. The Iroquois. Oxford, UK and Cambridge, MA: Blackwell, 1994. ISBN 1557862257.
- Tooker, Elisabeth, ed. An Iroquois Source Book. 3 volumes. New York: Garland, 1985–1986. ISBN 0824058771.

markdown:
# Liên minh Iroquois
**Liên minh Iroquois** (phát âm [/ˈɪrəkwɔɪ/](//en.wikipedia.org/wiki/WP:IPAE)) là một [hiệp định](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1) [hòa bình](/wiki/H%C3%B2a_b%C3%ACnh) được ký kết giữa các [bộ tộc](/wiki/B%E1%BB%99_t%E1%BB%99c) hùng mạnh [người Iroquois](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Iroquois&action=edit&redlink=1) ( [người Mỹ bản địa](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)) vào thế kỳ XVII, để nhằm ngăn chặng các cuộc [chiến tranh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh) giữa các bộ lạc, từ nền tảng đó các [bộ lạc](/wiki/B%E1%BB%99_l%E1%BA%A1c) giúp đỡ nhau, liên kết và phụ thuộc nhau nhằm chống lại sự hiện diện ngày càng đông của thực dân Châu Âu có mặt ở [bờ biển](/wiki/B%E1%BB%9D_bi%E1%BB%83n) [phía Đông](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%90%C3%B4ng).
## Mục lục
## Quá trình thiết lập Liên minh Iroquois[
[sửa](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&action=edit§ion=1)]
Theo
[truyền thuyết](/wiki/Truy%E1%BB%81n_thuy%E1%BA%BFt), Liên minh này do nhà [thông thái](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_th%C3%A1i&action=edit&redlink=1) của bộ tộc [Mohawk](/w/index.php?title=Mohawk&action=edit&redlink=1) là [Dekanawida](/w/index.php?title=Dekanawida&action=edit&redlink=1) và [môn đệ](/w/index.php?title=M%C3%B4n_%C4%91%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) của ông là [Hiawatha](/w/index.php?title=Hiawatha&action=edit&redlink=1) thành lập. [Hiawatha](/w/index.php?title=Hiawatha&action=edit&redlink=1) đã mất cả cuộc đời để đi từ làng này đến làng khác để thuyết phục họ kí kết "hiệp định hòa bình". Đến thế kỉ XVII, vùng đất do người Iroquois kiểm soát đã kéo dài từ [New England](/wiki/New_England) đến [sông Mississippi](/wiki/S%C3%B4ng_Mississippi) ở phía Tây và [sông Tennesse](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Tennesse&action=edit&redlink=1) ở phía Nam. Ban đầu chỉ gồm 5 [bộ tộc](/wiki/B%E1%BB%99_t%E1%BB%99c) hùng mạnh nhất (còn gọi là 5 nước) là: [bộ tộc](/wiki/B%E1%BB%99_t%E1%BB%99c) [Cayuga](/w/index.php?title=Cayuga&action=edit&redlink=1), [Mohawk](/w/index.php?title=Mohaw&action=edit&redlink=1), [Oneida](/w/index.php?title=Oneida&action=edit&redlink=1), [Onondaga](/w/index.php?title=Onondaga&action=edit&redlink=1) và [Seneca](/wiki/Seneca). Đến năm 1722, năm nước đã trở thành 6 do có thêm bộ lạc [người da đỏ](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) [Tuscarora](/w/index.php?title=Tuscarora&action=edit&redlink=1) tham gia. Bộ lạc này đã bị dân [di cư](/wiki/Di_c%C6%B0) đuổi khỏi miền Nam.
## Cơ cấu thiết lập Liên minh Iroquois[
[sửa](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&action=edit§ion=2)]
Cơ cấu chính trị duy nhất của
[liên minh](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh&action=edit&redlink=1) là sự độc lập và phụ thuộc lẫn nhau, đã giao phó một trọng trách đặc biệt cho [phụ nữ](/wiki/Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF). Nhưng không chỉ những phụ nữ thuộc vào dòng giống theo [chế độ mẫu hệ](/wiki/Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_m%E1%BA%ABu_h%E1%BB%87), những người phụ nữ còn bổ nhiệm thêm 50 [tộc trưởng](/wiki/T%C3%B9_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng), những người sẽ đứng trong hội đồng [lãnh đạo](/wiki/L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o) của liên minh 5 nước, cũng giống như đại diện là [đàn ông](/wiki/Nam_gi%E1%BB%9Bi) trong các hội đồng của [bộ tộc](/wiki/B%E1%BB%99_t%E1%BB%99c). Mặt dù liên minh không can thiệp vào mối quan hệ giữa các bộ tộc, nhưng nó đã hòa giải thành công các cuộc xung đột giữa các bộ tộc.
## Những thành công của Liên minh Iroquois[
[sửa](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&action=edit§ion=3)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Six_Nations_survivors_of_War_of_1812.jpg/200px-Six_Nations_survivors_of_War_of_1812.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Six_Nations_survivors_of_War_of_1812.jpg/200px-Six_Nations_survivors_of_War_of_1812.jpg)
[John Smoke Johnson](/w/index.php?title=John_Smoke_Johnson&action=edit&redlink=1)(right) with John Tutela and Young Warner, two other Six Nations [War of 1812](/w/index.php?title=War_of_1812&action=edit&redlink=1)veterans. Photo: July 1882.
Vào năm 1779, khi lực lượng quân cách mạng Mĩ đang trên đường làm nhiệm vụ trừng phạt đến
[lưu vực sông Mohawk](/w/index.php?title=L%C6%B0u_v%E1%BB%B1c_s%C3%B4ng_Mohawk&action=edit&redlink=1), ở phía Tây [New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), họ rất kinh ngạc về những bằng chứng về nền [văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) hiếm có Iroquois. Trải dài trước mặt họ là những [cánh đồng](/wiki/C%C3%A1nh_%C4%91%E1%BB%93ng) [ngô](/wiki/Ng%C3%B4), hoa quả, [khoai tây](/wiki/Khoai_t%C3%A2y), [đậu Hà Lan](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_H%C3%A0_Lan), [đậu cove](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADu_cove&action=edit&redlink=1), những khu vườn [táo](/wiki/T%C3%A1o), [đào](/wiki/%C4%90%C3%A0o), [hoa](/wiki/Hoa); và những [trang trại](/wiki/Trang_tr%E1%BA%A1i) được trang bị đầy đủ với những đàn [gia súc](/wiki/Gia_s%C3%BAc) và đàn [gia cầm](/wiki/Gia_c%E1%BA%A7m). Trong con mắt của những người lính bình thường, cuộc sống của những người Iroquois trong những ngôi nhà khung gỗ, được xây bằng [đá](/wiki/%C4%90%C3%A1) và có [ống khói](/w/index.php?title=%E1%BB%90ng_kh%C3%B3i&action=edit&redlink=1) bằng [gạch](/wiki/G%E1%BA%A1ch) và [cửa sổ](/wiki/C%E1%BB%ADa_s%E1%BB%95) bằng [kính](/wiki/K%C3%ADnh) tốt hơn nhiều so với cuộc sống của phần lớn những người châu Âu định cư trong khu vực. Vào khoảng năm 1650, người Iroquois đã đạt tới một nền [văn minh](/wiki/V%C4%83n_minh) tiên tiến nhất của người Mỹ bản xứ phía Bắc Rio - Grande. Trong thời hoàng kim, họ đã gây được ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) của họ, khoảng 16.000 người lúc đông nhất. Họ không chỉ có khả năng kìm chế hai [vương triều](/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i) lớn của [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) là [Anh](/wiki/Anh) và [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) mà còn tổ chức được một cơ cấu chính trị tinh vi, trở thành những khuôn mẫu trong những đề xuất của [Benjamin Franklin](/wiki/Benjamin_Franklin) về một [chính phủ liên bang](/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_li%C3%AAn_bang&action=edit&redlink=1) mới ở [Mĩ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
## Sự sụp đổ và biến mất của Liên minh Iroquois[
[sửa](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&action=edit§ion=4)]
Dưới ảnh hưởng của
[Sir William Johnson](/w/index.php?title=Sir_William_Johnson&action=edit&redlink=1), Liên minh Iroquois đã cùng với [người Anh](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Anh) chống lại [người Pháp](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p) trong cuộc đấu tranh giành đất đai và buôn lông thú. Trừ những người thuộc bộ tộc [Tuscarora](/w/index.php?title=Tuscarora&action=edit&redlink=1) và một nửa số người thuộc bộ tộc [Oneida](/w/index.php?title=Oneda&action=edit&redlink=1), thì Liên minh Iroquois luôn kề vai sát cánh với người Anh trong cuộc chiến tranh cách mạng - một lựa chọn đã đem tại họa đến cho [người da đỏ](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9), Sau khi Liên minh Iroquois tham gia vào hai cuộc thảm sát ở [thung lũng Chery](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Chery&action=edit&redlink=1) và [thung lũng Wyoming](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Wyoming&action=edit&redlink=1), tướng [George Washington](/wiki/George_Washington) đã hạ lệnh tiến hành cuộc viễn chinh trừng phạt do tướng [John Sullivan](/w/index.php?title=John_Sullivan&action=edit&redlink=1) lãnh đạo. Đến cuối thể kỷ XVIII, [chiến tranh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh) và [bệnh dịch](/wiki/D%E1%BB%8Bch_b%E1%BB%87nh) đã làm cho [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) của Liên minh chỉ còn 1/4, và cuối cùng họ đã mất toàn bộ đất đai vì bị những kẻ [đầu cơ bất động sản](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7u_c%C6%A1_b%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) phá bỏ những [hiệp ước](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) hay cướp đất.
## Người Iroquois ngày nay[
[sửa](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&action=edit§ion=5)]
Sau khi Liên minh người Iroquois sụp đổ, người Iroquois bị đuổi ra khỏi các vùng đất mà
[tổ tiên](/w/index.php?title=T%E1%BB%95_ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) họ đã sống. Nhiều người bị chết trong các trận chiến với quân viễn chinh [Mĩ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), và trong các trận dịch bệnh mà người Châu Âu mang đến khi họ đến định cư. Các vùng đất của tổ tiên họ dần dần bị mất đi vào tay những người buôn đất. Ngày nay người Iroquois còn lại khoảng 125,000 người sinh sống ở [Bắc Mĩ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9), trong đó khoảng 80,000 người sống tại [Mĩ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) ( [New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), [Wisconsin](/wiki/Wisconsin), [South Carolina](/wiki/Nam_Carolina), [Oklahoma](/wiki/Oklahoma)) và khoảng 45,000 người sống tại [Canada](/wiki/Canada) (Nam [Quebec](/wiki/Qu%C3%A9bec) và Nam [Ontario](/wiki/Ontario)).
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&action=edit§ion=6)]
- The Almanac of American History_Arthur M.Schlrsinger,Jr.
- Charles Augustus Hanna, The Wilderness Trail, New York: Putnam Brothers, 1911, p. 97.
- Grindle, D (1992). "Iroquois political theory and the roots of American democracy". In Lyons O. Exiled in the land of the free: democracy, Indian nations, and the U. S. Constitution. Santa Fe, N.M: Clear Light Publishers.
[ISBN 0-940666-15-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0940666154). [http://en.wikipedia.org/wiki/Iroquois](http://en.wikipedia.org/wiki/Iroquois)
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Iroquois&action=edit§ion=7)]
- Fenton, William N.
*Norman: University of Oklahoma Press, 1998.* [The Great Law and the Longhouse: A Political History of the Iroquois Confederacy](http://books.google.ca/books?id=LNKNhY0MX8UC&lpg=PP1&dq=The%20Great%20Law%20and%20the%20Longhouse%3A%20A%20Political%20History%20of%20the%20Iroquois%20Confederacy&pg=PP1#v=onepage&q&f=true). [ISBN 0806130032](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0806130032).
- Jennings, Francis.
*. New York: Norton, 1984.* [The Ambiguous Iroquois Empire: the Covenant Chain Confederation of Indian Tribes with English Colonies from Its Beginnings to the Lancaster Treaty of 1744](http://books.google.ca/books?id=jfxdH5pslt4C&lpg=PP1&dq=The%20Ambiguous%20Iroquois%20Empire%3A%20the%20Covenant%20Chain%20Confederation%20of%20Indian%20Tribes%20with%20English%20Colonies%20from%20Its%20Beginnings%20to%20the%20Lancaster%20Treaty%20of%201744&pg=PP1#v=onepage&q&f=true) [ISBN 0393017192](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393017192).
- Graymont, Barbara (2005),
[, Chelsea House Publishers,](http://books.google.ca/books?id=stZYGVYDPCAC&lpg=PA36&dq=Saint%20Lawrence%20River&pg=PP1#v=onepage&q&f=true) *The Iroquois* [ISBN](/wiki/ISBN) [0791079937](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0791079937)
- Jennings, Francis, ed.
*Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press, 1985.* [The History and Culture of Iroquois Diplomacy: An Interdisciplinary Guide to the Treaties of the Six Nations and Their League](http://books.google.ca/books?id=8A7jlIGe9cwC&lpg=PP1&ots=bDi6UypGDT&dq=The%20History%20and%20Culture%20of%20Iroquois%20Diplomacy%3A%20An%20Interdisciplinary%20Guide%20to%20the%20Treaties%20of%20the%20Six%20Nations%20and%20Their%20League&pg=PP1#v=onepage&q&f=true), [ISBN 0815626509](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0815626509).
- Richter, Daniel K.
*The Ordeal of the Longhouse: The Peoples of the Iroquois League in the Era of European Colonization,*Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1992. [ISBN 0807820601](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0807820601).
- Richter, Daniel K., and James H. Merrell, eds.
*University Park, Pa.: Pennsylvania State University Press, 2003.* [Beyond the Covenant Chain: the Iroquois and Their Neighbors in Indian North America, 1600–1800](http://books.google.ca/books?id=ZQnEwUaPAegC&lpg=PP1&dq=Beyond%20the%20Covenant%20Chain%3A%20the%20Iroquois%20and%20Their%20Neighbors%20in%20Indian%20North%20America%2C%201600%E2%80%931800&pg=PP1#v=onepage&q&f=true). [ISBN 027102299X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/027102299X).
- Santiemma, Adriano
*L'unione dei cinquanta cieli di Iroquoia*, Roma: Bulzoni, 1994. [ISBN 8871197208](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/8871197208).
- Santiemma, Adriano
*In viaggio sul sentiero irochese*, Roma: Bulzoni 1998. [ISBN 888319179X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/888319179X).
- Santiemma, Adriano
*Towards a Monocultural Future through a Multicultural Perspective. The Iroquois Case*, in: Canadian Issues, XXI, 1999.
- Shannon, Timothy J.
*Iroquois Diplomacy on the Early American Frontier*. New York: Viking, 2008. [ISBN 9780670018970](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780670018970).
- Snow, Dean R.
*. Oxford, UK and Cambridge, MA: Blackwell, 1994.* [The Iroquois](http://books.google.ca/books?id=P7e82KQoX6IC&lpg=PP1&dq=The%20Iroquois&pg=PP1#v=onepage&q&f=true) [ISBN 1557862257](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1557862257).
- Tooker, Elisabeth, ed.
*An Iroquois Source Book*. 3 volumes. New York: Garland, 1985–1986. [ISBN 0824058771](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0824058771).

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Wikipedia:Phá hoại
Phá hoại là bất kỳ hành động thêm, xóa hoặc sửa đổi nội dung được cố tình thực hiện nhằm làm hại tính toàn vẹn của Wikipedia.
Loại phá hoại thường gặp nhất là thay thế phần nội dung sẵn có bằng những lời tục tĩu, xóa trắng nội dung hoặc bổ sung những trò đùa vô duyên hay những lời vô nghĩa. May mắn là loại phá hoại này thường dễ phát hiện.
Một cố gắng bất kỳ với thiện ý nhằm nâng cao chất lượng cho Wikipedia, ngay cả khi lạc hướng hoặc thiếu suy xét, không phải là một phá hoại. Các sửa đổi rõ ràng ác ý nhưng lại không thể hiện bản chất ác ý một cách tường minh cũng không được coi là phá hoại. Ví dụ, đưa ý kiến cá nhân vào bài chỉ một lần - nội dung này chỉ đơn giản là không có ích và nên bị xóa bỏ hoặc diễn đạt lại.
Thực hiện phá hoại là một vi phạm đối với quy định Wikipedia; những hành động này cần được phát hiện và xử lý - nếu bạn không thể tự xử lý một phá hoại, bạn có thể tìm kiếm sự giúp đỡ của người khác.
Không phải phá hoại nào cũng dễ thấy, cũng như không phải tất cả các thay đổi lớn hoặc gây tranh cãi đều là phá hoại; cần chú ý cẩn thận xem dữ liệu hay thông tin mới là đúng, sai nhưng có thiện ý, hay là phá hoại trắng trợn.
Mục lục
Xử lý phá hoại[sửa | sửa mã nguồn]
Các sửa đổi xóa trắng tất cả hoặc một phần của tiểu sử một người đang sống có thể không phải là một phá hoại, mà chỉ là một cố gắng của chính khổ chủ nhằm xóa các nội dung thiên kiến hoặc không chính xác.
Nếu bạn thấy một phá hoại (như định nghĩa ở dưới), hãy hồi sửa và để một tin nhắn cảnh cáo vào trang thảo luận của người đã thực hiện phá hoại đó. Kiểm tra trang lịch sử trang sau khi hồi sửa để đảm bảo rằng bạn đã loại bỏ tất cả các phá hoại; có thể có nhiều sửa đổi phá hoại, đôi khi từ nhiều IP khác nhau. Nếu rõ ràng rằng tất cả các phiên bản của trang đều là phá hoại thuần túy, hãy đề nghị xóa trang. Ngoài ra, kiểm tra đóng góp khác của kẻ phá hoại - bạn thường sẽ tìm thấy các sửa đổi ác ý khác.
Lần vết địa chỉ IP[sửa | sửa mã nguồn]
Ngoài ra, xem xét lần vết địa chỉ IP. Tìm người sở hữu địa chỉ IP bằng một trong các công cụ sau:
- ARIN (Bắc Mỹ)
- RIPE (Châu Âu, Trung Đông và Trung Á)
- APNIC (Châu Á Thái Bình Dương)
- LACNIC (Nam Mỹ và Trung Mỹ)
- AfriNIC (Châu Phi)
(Nếu một địa chỉ không nằm trong vùng đăng ký này, nó có thể nằm trong một vùng đăng ký khác.) Sau đó gắn {{vandalip|Tên người sở hữu}} vào trang thảo luận của người dùng phá hoại.
Nếu một địa chỉ IP tiếp tục phá hoại và nó được đăng ký tại một cơ sở giáo dục hoặc các kiểu ISP khác, xem xét việc liệt kê IP đó tại Wikipedia:Báo cáo lạm dụng . Làm theo các hướng dẫn tại đó và đọc hướng dẫn để xem có áp dụng được hay không. Nếu có, hãy liệt kê IP đó tại báo cáo lạm dụng.
Các dạng phá hoại[sửa | sửa mã nguồn]
Các phá hoại đối với Wikipedia có thể thuộc một trong các loại sau:
- Xóa trắng
- Xóa tất cả hoặc một số phần quan trọng của trang (đôi khi thay thế nội dụng bị xóa bằng những lời tục tĩu) là một phá hoại thường gặp.
- Spam
- Thêm các liên kết ngoài không thích hợp, nhằm mục đích quảng cáo hoặc tự quảng bá. Lưu ý rằng chỉ áp dụng cho việc đặt liên kết tại nhiều trang, các trang này có thể không liên quan. Bổ sung liên kết tự quảng cáo tại một vài trang có liên quan có thể là một việc làm không thích hợp, nhưng không phải một hành động phá hoại.
- VandalBot
- Một Đoạn mã hoặc "robot" cố ý phá hoại hoặc spam một số lớn (hàng trăm hoặc hàng nghìn) trang, xóa trắng hoặc thêm liên kết quảng cáo. Một loại VandalBot khác đăng nhập liên tục với nhiều tên ngẫu nhiên để phá hoại một bài viết.
- Nghịch
- Thêm lời lẽ linh tinh hoặc xóa trắng trang.
- Phá hoại thanh tóm lược sửa đổi
- Viết những thứ không thích hợp với các mục đích khác nhau lên thanh tóm lược sửa đổi (nó rất khó xóa đi vì không thể đơn giản chỉ là "lùi lại" mà phải nhờ các bảo quản viên thực hiện việc xóa này trong trang lịch sử của bài). Nó thường đi chung với một tài khoản dùng riêng cho việc quấy rối.
- Phá hoại đường dẫn
- Thêm hoặc thay đổi các đường dẫn đến những trang web có nội dung không thích hợp, phá hoại hay quảng cáo trong khi cho hiển thị tên của đường dẫn hoàn toàn khác.
- Phá hoại ngớ ngẩn
- Tạo các bài đùa cợt, thay các bài có sẵn bằng các nội dung vô nghĩa nhưng nghe có vẻ thật, hoặc thêm các trò đùa ngớ ngẩn vào các bài hiện có cũng được coi là phá hoại.
- Phá hoại lén
- Là kiểu phá hoại khó phát hiện. Bổ sung thông tin còn thiếu, thay đổi ngày tháng hoặc sửa chính tả hay các thay thế khác trông có vẻ hợp lý, che giấu phá hoại chẳng hạn bằng các tạo hai sửa đổi sai và hồi sửa chỉ một.
- Kiểu phá hoại gây chú ý
- Thêm các lời nhục mạ, sử dụng các tên người dùng có tính khiêu khích, thay nội dung các bài bằng các trò đùa v.v... (xem thêm Wikipedia:Không tấn công cá nhân).
- Phá hoại trang thành viên
- Thay thế các trang thành viên bằng những lời hạ nhục, tục tĩu, hoặc vô nghĩa (xem thêm Wikipedia:Không tấn công cá nhân).
- Phá hoại hình ảnh
- Truyền lên những hình ảnh khiêu khích, thêm các thông điệp chính trị, tạo các ảnh GIF động có nội dung độc hại, v.v... Liên tiếp truyền lên các hình ảnh không có nguồn gốc và/hoặc không có thông tin bản quyền sau khi đã được thông báo rằng các thông tin đó là cần thiết.
Những hành động không được cho là phá hoại[sửa | sửa mã nguồn]
Tuy đôi khi bị gọi là phá hoại, những hành động sau đây không phải là phá hoại và nên được đối xử khác:
- Thử nghiệm của người dùng mới
- Người dùng mới phát hiện ra nút "sửa đổi" đôi khi muốn biết có thật là họ có thể sửa trang hay không, và họ sẽ viết gì đó vào trong trang để thử xem. Đó không phải là phá hoại! Ngược lại, những người dùng này nên được chào đón nồng nhiệt (chẳng hạn bằng {{Nghịch thử}}, giới thiệu Wikipedia:Chỗ thử - nơi họ có thể tiếp tục thử nghiệm. (Đôi khi họ sẽ tự lùi các sửa đổi của mình; khi đó hãy đặt {{selftest}} vào trang thảo luận của họ.)

markdown:
# Wikipedia:Phá hoại
|
|![]()
|
|Trang này giải thích một .
Nó được đa số các thành viên chấp nhận và được xem là chuẩn mực mà tất cả các thành viên nên tuân thủ. Xin đừng sửa đổi trang này trừ phi sửa đổi của bạn đã được sự
|
|Phá hoại
|Đối phó với phá hoại|
|
|[Làm sạch phá hoại](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Cleaning_up_vandalism) [Công cụ chống phá hoại](//en.wikipedia.org/wiki/Category:Wikipedia_counter-vandalism_tools) [Chặn các địa chỉ IP](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Blocking_IP_addresses) [Đừng xúc phạm người phá hoại](/wiki/Wikipedia:%C4%90%E1%BB%ABng_x%C3%BAc_ph%E1%BA%A1m_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i) [Dự án nghiên cứu phá hoại](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Vandalism_studies) [Phá hoại](/w/index.php?title=Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1). **Phá hoại** là bất kỳ hành động thêm, xóa hoặc sửa đổi nội dung được cố tình thực hiện nhằm làm hại tính toàn vẹn của Wikipedia.
Loại phá hoại thường gặp nhất là thay thế phần nội dung sẵn có bằng những lời tục tĩu, xóa trắng nội dung hoặc bổ sung
[những trò đùa vô duyên hay những lời vô nghĩa](/w/index.php?title=Wikipedia:Bad_Jokes_and_Other_Deleted_Nonsense&action=edit&redlink=1). May mắn là loại phá hoại này thường dễ phát hiện.
Một cố gắng bất kỳ
[với thiện ý](/wiki/Wikipedia:Gi%E1%BB%AF_thi%E1%BB%87n_%C3%BD) nhằm nâng cao chất lượng cho Wikipedia, ngay cả khi lạc hướng hoặc thiếu suy xét, không phải là một phá hoại. Các sửa đổi rõ ràng ác ý nhưng lại không thể hiện bản chất ác ý một cách tường minh cũng không được coi là phá hoại. Ví dụ, đưa ý kiến cá nhân vào bài chỉ một lần - nội dung này chỉ đơn giản là không có ích và nên bị xóa bỏ hoặc diễn đạt lại.
Thực hiện phá hoại là một vi phạm đối với quy định Wikipedia; những hành động này cần được
[phát hiện](#L.C3.A0m_th.E1.BA.BF_n.C3.A0o_.C4.91.E1.BB.83_ph.C3.A1t_hi.E1.BB.87n_ph.C3.A1_ho.E1.BA.A1i) và [xử lý](#X.E1.BB.AD_l.C3.BD_ph.C3.A1_ho.E1.BA.A1i) - nếu bạn không thể tự xử lý một phá hoại, bạn có thể tìm kiếm [sự giúp đỡ của người khác](/wiki/Wikipedia:Administrator_intervention_against_vandalism).
Không phải phá hoại nào cũng dễ thấy, cũng như không phải tất cả các thay đổi lớn hoặc gây tranh cãi đều là phá hoại; cần chú ý cẩn thận xem dữ liệu hay thông tin mới là đúng, sai nhưng có thiện ý, hay là phá hoại trắng trợn.
## Mục lục
## Xử lý phá hoại[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Wikipedia:Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&action=edit§ion=1)]
Các sửa đổi xóa trắng tất cả hoặc một phần của tiểu sử một người đang sống
[có thể không phải là một phá hoại](/wiki/Wikipedia:Ti%E1%BB%83u_s%E1%BB%AD_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91ang_s%E1%BB%91ng), mà chỉ là một cố gắng của chính khổ chủ nhằm xóa các nội dung thiên kiến hoặc không chính xác.
Nếu bạn thấy một phá hoại (như định nghĩa ở dưới), hãy
[hồi sửa](/wiki/Wikipedia:H%E1%BB%93i_s%E1%BB%ADa) và để một tin nhắn cảnh cáo vào **trang thảo luận** của người đã thực hiện phá hoại đó. Kiểm tra trang lịch sử trang sau khi hồi sửa để đảm bảo rằng bạn đã loại bỏ tất cả các phá hoại; có thể có nhiều sửa đổi phá hoại, đôi khi từ nhiều IP khác nhau. Nếu rõ ràng rằng tất cả các phiên bản của trang đều là phá hoại thuần túy, hãy đề nghị **. Ngoài ra, kiểm tra đóng góp khác của kẻ phá hoại - bạn thường sẽ tìm thấy các sửa đổi ác ý khác. xóa trang**
### Lần vết địa chỉ IP[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Wikipedia:Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&action=edit§ion=2)]
Ngoài ra, xem xét
**lần vết địa chỉ IP**. Tìm người sở hữu địa chỉ IP bằng một trong các công cụ sau: [ARIN](http://ws.arin.net/whois)(Bắc Mỹ) [RIPE](http://www.ripe.net/fcgi-bin/whois)(Châu Âu, Trung Đông và Trung Á) [APNIC](http://www.apnic.net/db/index.html)(Châu Á Thái Bình Dương) [LACNIC](http://lacnic.net/sp/index.html)(Nam Mỹ và Trung Mỹ) [AfriNIC](http://www.afrinic.net/)(Châu Phi)
(Nếu một địa chỉ không nằm trong vùng đăng ký này, nó có thể nằm trong một vùng đăng ký khác.) Sau đó gắn {{vandalip|Tên người sở hữu}} vào trang thảo luận của người dùng phá hoại.
Nếu một địa chỉ IP tiếp tục phá hoại và nó được đăng ký tại một cơ sở giáo dục hoặc các kiểu ISP khác, xem xét việc liệt kê IP đó tại
[Wikipedia:Báo cáo lạm dụng](/wiki/Wikipedia:B%C3%A1o_c%C3%A1o_l%E1%BA%A1m_d%E1%BB%A5ng) . Làm theo các hướng dẫn tại đó và đọc [hướng dẫn](/w/index.php?title=Wikipedia:B%C3%A1o_c%C3%A1o_l%E1%BA%A1m_d%E1%BB%A5ng/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_d%E1%BA%ABn_b%C3%A1o_c%C3%A1o_l%E1%BA%A1m_d%E1%BB%A5ng&action=edit&redlink=1) để xem có áp dụng được hay không. Nếu có, hãy liệt kê IP đó tại báo cáo lạm dụng.
## Các dạng phá hoại[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Wikipedia:Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&action=edit§ion=3)]
Các phá hoại đối với Wikipedia có thể thuộc một trong các loại sau:
- Xóa trắng
- Xóa tất cả hoặc một số phần quan trọng của trang (đôi khi thay thế nội dụng bị xóa bằng những lời tục tĩu) là một phá hoại thường gặp.
[Spam](/wiki/Wikipedia:Spam)
- Thêm các liên kết ngoài không thích hợp, nhằm mục đích quảng cáo hoặc tự quảng bá. Lưu ý rằng chỉ áp dụng cho việc đặt liên kết tại nhiều trang, các trang này có thể không liên quan. Bổ sung liên kết tự quảng cáo tại một vài trang có liên quan có thể là một việc làm không thích hợp, nhưng không phải một hành động phá hoại.
[VandalBot](/w/index.php?title=VandalBot&action=edit&redlink=1)
- Một
[Đoạn mã hoặc "robot"](/wiki/Wikipedia:Bot)cố ý phá hoại hoặc spam một số lớn (hàng trăm hoặc hàng nghìn) trang, xóa trắng hoặc thêm liên kết quảng cáo. Một loại VandalBot khác đăng nhập liên tục với nhiều tên ngẫu nhiên để phá hoại một bài viết.
- Nghịch
[Thêm lời lẽ linh tinh](http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dog&diff=9829910&oldid=9829151)hoặc [xóa trắng trang](http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Greenland&diff=7172688&oldid=7172681).
- Phá hoại thanh tóm lược sửa đổi
- Viết những thứ không thích hợp với các mục đích khác nhau lên thanh tóm lược sửa đổi (nó rất khó xóa đi vì không thể đơn giản chỉ là "lùi lại" mà phải nhờ các bảo quản viên thực hiện việc xóa này trong trang lịch sử của bài). Nó thường đi chung với một tài khoản dùng riêng cho việc quấy rối.
- Phá hoại đường dẫn
- Thêm hoặc thay đổi các đường dẫn đến những trang web có nội dung không thích hợp, phá hoại hay quảng cáo trong khi cho hiển thị tên của đường dẫn hoàn toàn khác.
- Phá hoại ngớ ngẩn
- Tạo các bài đùa cợt, thay các bài có sẵn bằng các nội dung vô nghĩa nhưng nghe có vẻ thật, hoặc thêm
[các trò đùa ngớ ngẩn](http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=World_Bank_Group&diff=19098621&oldid=19098470)vào các bài hiện có cũng được coi là phá hoại.
- Phá hoại lén
- Là kiểu phá hoại khó phát hiện. Bổ sung thông tin còn thiếu, thay đổi ngày tháng hoặc sửa chính tả hay các thay thế khác trông có vẻ hợp lý, che giấu phá hoại chẳng hạn bằng các tạo hai sửa đổi sai và hồi sửa chỉ một.
- Kiểu phá hoại gây chú ý
- Thêm các lời nhục mạ, sử dụng các tên người dùng có tính khiêu khích, thay nội dung các bài bằng các trò đùa v.v... (xem thêm
[Wikipedia:Không tấn công cá nhân](/wiki/Wikipedia:Kh%C3%B4ng_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_c%C3%A1_nh%C3%A2n)).
- Phá hoại trang thành viên
- Thay thế các
[trang thành viên](/wiki/Wikipedia:Trang_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn)bằng những lời hạ nhục, tục tĩu, hoặc vô nghĩa (xem thêm [Wikipedia:Không tấn công cá nhân](/wiki/Wikipedia:Kh%C3%B4ng_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_c%C3%A1_nh%C3%A2n)).
- Phá hoại hình ảnh
- Truyền lên những hình ảnh khiêu khích, thêm các thông điệp chính trị, tạo các ảnh GIF động có nội dung độc hại, v.v... Liên tiếp truyền lên các hình ảnh không có nguồn gốc và/hoặc không có thông tin bản quyền sau khi đã được thông báo rằng các thông tin đó là cần thiết.
## Những hành động không được cho là phá hoại[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Wikipedia:Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&action=edit§ion=4)]
Tuy đôi khi bị gọi là phá hoại, những hành động sau đây không phải là phá hoại và nên được đối xử khác:
- Thử nghiệm của người dùng mới
- Người dùng mới phát hiện ra nút "sửa đổi" đôi khi muốn biết có thật là họ có thể sửa trang hay không, và họ sẽ viết gì đó vào trong trang để thử xem. Đó không phải là phá hoại! Ngược lại, những người dùng này nên được chào đón nồng nhiệt (chẳng hạn bằng {{
[Nghịch thử](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ngh%E1%BB%8Bch_th%E1%BB%AD)}}, giới thiệu [Wikipedia:Chỗ thử](/wiki/Wikipedia:Ch%E1%BB%97_th%E1%BB%AD)- nơi họ có thể tiếp tục thử nghiệm. (Đôi khi họ sẽ tự lùi các sửa đổi của mình; khi đó hãy đặt {{ [selftest](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Selftest)}} vào trang thảo luận của họ.)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

Content-Encoding: gzip

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate