text:
Xem full hot nhất có link download tải về
Xem online tuyển tập www coithienthai us full hot nhất đang gây sốt, bạn có thể download tải www coithienthai us về miễn phí một cách nhanh nhất trên xinhkieu.com
Trọn bộ www coithienthai us mới nhất hiện nay.
Đây là những hình ảnh và video clip mới đăng tải giới thiệu Nóng mắt với cơ thể đẹp của cô nàng hót girl này khi mà người đẹp này lôi cuốn với cơ thể bốc lửa của mình đẹp khi khoe nữa dưới của ngực khủng nóng bỏng của mình. Trong nền ảnh trắng cô nàng xvideo tạo giáng khi với cái quần đùi cô nàng lôi cuốn với áo ba lỗ vén áo khoe nữa dưới bầu ngực nhìn người đẹp này lôi.
Hình ảnh giới thiệu www coithienthai us nóng bỏng.
Tuyển tập www coithienthai us phiên bản mới nhất vừa mới ra mắt, www coithienthai us hấp dẫn khi chơi Vụ tung ảnh nóng lên mạng rùm beng đang gây sốc cho cộng đồng mạng cũng như nạn nhân bị tung ảnh Sex lên mạng đầu tiên của năm 2015 là một cô giáo đang là giáo viên công tác ở Tỉnh Bắc Giang. Khi hình ảnh của cô giáo này xuất hiện thì hàng loạt các trang mạng cũng như facebook đăng tải lan truyền nhau với tốc độ chóng mặt.
Xem video clip www coithienthai us hấp dẫn nhất.
Mặt khác www coithienthai us Bộ phim88.net với cảnh khoe ảnh nóng 100% của em diễn viên phim cấp 3 Maria Ozawa siêu nóng bỏng mới nhất năm 2014 mà khi xem sẽ cảm thấy thốn cả tim dưới 18+ nên out. Maria Ozawa trên phim88.net nổi tiếng trên khắp thế giới về những kiểu ảnh ngươi lớn với biệt danh thánh nữ

markdown:
## Xem full hot nhất có link download tải về
Xem online tuyển tập
[ full hot nhất đang gây sốt, bạn có thể download tải www coithienthai us]() [về miễn phí một cách nhanh nhất trên xinhkieu.com]() **www coithienthai us** **Trọn bộ www coithienthai us mới nhất hiện nay.**
Đây là những hình ảnh và video clip mới đăng tải giới thiệu Nóng mắt với cơ thể đẹp của cô nàng hót girl này khi mà người đẹp này lôi cuốn với cơ thể bốc lửa của mình đẹp khi khoe nữa dưới của ngực khủng nóng bỏng của mình. Trong nền ảnh trắng cô nàng xvideo tạo giáng khi với cái quần đùi cô nàng lôi cuốn với áo ba lỗ vén áo khoe nữa dưới bầu ngực nhìn người đẹp này lôi.
**Hình ảnh giới thiệu www coithienthai us nóng bỏng.**
Tuyển tập
**www coithienthai us** phiên bản mới nhất vừa mới ra mắt, **www coithienthai us** hấp dẫn khi chơi Vụ tung ảnh nóng lên mạng rùm beng đang gây sốc cho cộng đồng mạng cũng như nạn nhân bị tung ảnh Sex lên mạng đầu tiên của năm 2015 là một cô giáo đang là giáo viên công tác ở Tỉnh Bắc Giang. Khi hình ảnh của cô giáo này xuất hiện thì hàng loạt các trang mạng cũng như facebook đăng tải lan truyền nhau với tốc độ chóng mặt. **Xem video clip www coithienthai us hấp dẫn nhất.**
Mặt khác
**www coithienthai us** Bộ phim88.net với cảnh khoe ảnh nóng 100% của em diễn viên phim cấp 3 Maria Ozawa siêu nóng bỏng mới nhất năm 2014 mà khi xem sẽ cảm thấy thốn cả tim dưới 18+ nên out. Maria Ozawa trên phim88.net nổi tiếng trên khắp thế giới về những kiểu ảnh ngươi lớn với biệt danh thánh nữ
### Xem phim online:
[Phim sex nhật bản](http://xinhkieu.com/online/phim-sex-nhat-ban-c2.html)
### Những từ khóa được tìm kiếm nhiều:
[phim thien su chung quyen](http://xinhkieu.com/search/phim-thien-su-chung-quyen/)| [phim thien than senza](http://xinhkieu.com/search/phim-thien-than-senza/)| [phim thieu lam tieu anh hung](http://xinhkieu.com/search/phim-thieu-lam-tieu-anh-hung/)| [phim thieu nhi cap 3 phu de](http://xinhkieu.com/search/phim-thieu-nhi-cap-3-phu-de/)| [phim thieu nu da tinh](http://xinhkieu.com/search/phim-thieu-nu-da-tinh/)| [phim thieu nu dang tam](http://xinhkieu.com/search/phim-thieu-nu-dang-tam/)| [phim thieu nu lam tinh](http://xinhkieu.com/search/phim-thieu-nu-lam-tinh/)| [phim thieu nu u hon](http://xinhkieu.com/search/phim-thieu-nu-u-hon/)| [phim tho ngay cua han quoc](http://xinhkieu.com/search/phim-tho-ngay-cua-han-quoc/)| [phim tho ngay full](http://xinhkieu.com/search/phim-tho-ngay-full/)| [phim tho ngay han quoc](http://xinhkieu.com/search/phim-tho-ngay-han-quoc/)| [phim tho ngay han quoc len song o viet nam](http://xinhkieu.com/search/phim-tho-ngay-han-quoc-len-song-o-viet-nam/)| [phim tho ngay kieu han](http://xinhkieu.com/search/phim-tho-ngay-kieu-han/)| [phim tho ngay sex](http://xinhkieu.com/search/phim-tho-ngay-sex/)| [phim tho nhay kieu han](http://xinhkieu.com/search/phim-tho-nhay-kieu-han/)| [phim thoat loan](http://xinhkieu.com/search/phim-thoat-loan/)| [phim thoaty](http://xinhkieu.com/search/phim-thoaty/)| [phim thoi ken](http://xinhkieu.com/search/phim-thoi-ken/)| [phim thu an thit](http://xinhkieu.com/search/phim-thu-an-thit/)| [phim thu choi nguoi](http://xinhkieu.com/search/phim-thu-choi-nguoi/)|


text:
Menu
Thư viện làm đẹp
Trang điểm
Dưỡng da
Mái tóc
Chống lão hoá
Hàm răng
Chăm sóc chân tay
Lời khuyên
Khỏe và đẹp
Mỹ phẩm
Địa chỉ làm đẹp
Trang điểm mắt
Môi
Mặt
Thảo dược
Che khiếm khuyết
Nước hoa
Phong cách
Trang phục nữ
Trang phục nam
Trang phục Teen
Phụ kiện
Nghệ thuật yêu
1001 cách tỏ tình
Adam và Eva
Cẩm nang cô dâu
Hôn nhân
Đàn ông muốn gì
Yêu chồng
Ứng xử
Tâm sự đàn ông
Mẹ chồng
Truyện hay
Tâm sự
Thế giới sao
Chuyện của Sao
Ngắm mỹ nhân
Hoa hậu
Sao & thương hiệu
Sao làm đẹp
Giải trí
Không gian sống
Phong thuỷ
Nhà sạch
Không gian đẹp
Nhà của sao
Món ngon dễ làm
Thực đơn
Tôi vào bếp
Mẹo vặt nhà bếp
Khéo tay
Quán ngon
Đồ gia dụng
Hương vị quê nhà
Tư vấn
Thư viện làm đẹp
Trang điểm
Dưỡng da
Mái tóc
Chống lão hoá
Hàm răng
Chăm sóc chân tay
Lời khuyên
Khỏe và đẹp
Mỹ phẩm
Địa chỉ làm đẹp
Trang điểm mắt
Môi
Mặt
Thảo dược
Che khiếm khuyết
Nước hoa
Phong cách
Trang phục nữ
Trang phục nam
Trang phục Teen
Phụ kiện
Nghệ thuật yêu
1001 cách tỏ tình
Adam và Eva
Cẩm nang cô dâu
Hôn nhân
Đàn ông muốn gì
Yêu chồng
Ứng xử
Tâm sự đàn ông
Mẹ chồng
Truyện hay
Tâm sự
Thế giới sao
Chuyện của Sao
Ngắm mỹ nhân
Hoa hậu
Sao & thương hiệu
Sao làm đẹp
Giải trí
Không gian sống
Phong thuỷ
Nhà sạch
Không gian đẹp
Nhà của sao
Món ngon dễ làm
Thực đơn
Tôi vào bếp
Mẹo vặt nhà bếp
Khéo tay
Quán ngon
Đồ gia dụng
Hương vị quê nhà
Tư vấn
Trang chủ
Dưỡng da
Cách điều trị nám da hiệu quả
Thứ Tư, 22-04-2009 07:49 |
(Xinh Xinh) - Nám da, nỗi lo lắng của đa số phụ nữ, khi tìm hiểu một nhóm phụ nữ đang gặp phải tình trạng nám da, chúng tôi phát hiện ra có những ngộ nhận trong điều trị nám da và cách điều trị nám da hiệu quả.
Khoảng 80% phụ nữ bị nám khi bước qua tuổi 30. Phần lớn trong số họ chung sống hòa bình với các vết thâm xấu xí đó bởi biết rằng “khuất phục” nám không dễ chút nào. Nhiều người cố sức chữa bằng nhiều cách. Thực ra, cả 2 nhóm người trên đều có các ngộ nhận về chứng bệnh này.
Nám không bao giờ hết vì nó do nội tiết gây ra?
Điều này hoàn toàn không đúng. Nám thường được gây ra bởi 3 nhóm nguyên nhân chính: sự thay đổi trong cơ thể, yếu tố bên ngoài và đời sống tinh thần. Có người bị nám do di truyền, ánh nắng, các cơ quan chức năng trong cơ thể yếu, sử dụng mỹ phẩm sai, do ngoại thương và cơ thể có quá nhiều độc tố toxin… Vì vậy, không phải ai bị nám cũng do nội tiết. Phải phân biệt các phương pháp phòng và loại bỏ nám, nhiều người có sự nhầm lẫn về điều này.
Để tránh nám, bạn cần phân biệt rõ sản phẩm bảo vệ kèm chức năng làm trắng da với biện pháp loại bỏ trực tiếp các đốm nám, máng nám trên da. Sản phẩm bảo vệ, dưỡng và làm trắng da thường chứa thành phần chống nắng, tái tạo tế bào da mới. Nhưng chúng không thể lấy đi đốm nám, máng nám rộng xuất hiện trên 3 năm. Đặc biệt, với loại nám xuất hiện do tổn thương cơ quan bên trong hay do tuần hoàn máu kém thì rất khó loại trừ vì nám đã tích tụ, bao quanh những mao mạch dưới da.
Nám có thể chữa dứt điểm?
Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần chữa nám dứt điểm một lần là có thể yên tâm suốt đời. Quan niệm này rất sai lầm. Ngay cả khi đã điều trị hết 95% nám, chị em vẫn bị nám trở lại nếu thiếu ý thức bảo vệ da khi ra nắng, sử dụng sai mỹ phẩm khiến da bị tổn thương, bị bệnh ở các cơ quan nội tạng, sử dụng thuốc tránh thai, mang thai (thay đổi hoóc môn), stress trong một thời gian dài… Vì vậy, cân bằng cuộc sống, bảo dưỡng làn da là cách hữu hiệu để thoát khỏi nám lâu dài.
Chữa nám như thế nào?
Hiện nay có nhiều phương pháp trị nám. Tuy nhiên, trị nám bằng phương pháp đắp mặt nạ thuốc Bắc được cho là hiệu quả và an toàn nhất. Đến với Thẩm mỹ viện (TMV) Nhật Vy - 89 Nguyễn Hữu Cầu, P. Tân Định, Quận 1, bạn sẽ được thực hiện phương pháp trị nám tiên tiến này, chi phí cho điều trị rất hợp lý từ 3.5 triệu - 5 triệu. Và trong quá trình điều trị không sử dụng hóa chất, do đó không gây độc hại và không có tác dụng phụ. TMV còn làm giấy cam kết sẽ hoàn tiền nếu điều trị không có kết quả.
Quy trình trị nám ở đây mất khoảng 12 ngày, mỗi ngày 40 phút đắp mặt nạ, sau đó là thoa kem tái tạo làn da mới. Đến ngày thứ 4, những mảng nám sẽ từ từ bong ra, hơi rát và đỏ. Đến ngày thứ 8, da bớt đỏ, các mảng nám mờ hẳn. Những ngày tiếp theo da trở nên trắng và đẹp hơn. Sang ngày thứ 13, tiến hành đắp dưỡng, da còn hơi đỏ, các vết nám gần như biến mất.. Sau đó khách hàng được các chuyên gia hướng dẫn dùng kem ban ngày và đêm để giữ cho da luôn sáng, đẹp và hạn chế sự hình thành nám trở lại. Một chế độ chăm sóc và kiểm tra định kỳ cho da cũng dược các chuyên gia tư vấn rất tận tình.
Sự khác biệt của phương pháp này là vừa loại bỏ các mảng nám và đốm nám sậm màu trên bề mặt da và đánh bật tận gốc chân nám nằm sâu dưới lớp hạ bì của làn da, đồng thời ngăn chặn sự hình thành tiền hắc sắc tố làm nám không còn cơ hội trở lại tấn công làn da của bạn. … Làn da bạn nhanh chóng được phục hồi và tràn đầy sức sống.
Có thể tham khảo phương pháp trị nám bằng thuốc Bắc tại TRUNG TÂM THẨM MỸ NHẬT VY
Tại TP Hồ Chí Minh
- 199 Nguyễn Thái Bình, F4, Q. Tân Bình.
ĐT
: 08. 62939547 - 08. 22449782
- 211 (số cũ 239) Phạm Văn Hai, F5, Q. Tân Bình.
ĐT:
08. 62970530
- 66B Cao Thắng, F4, Q.3.
Đ T: 08. 38398310
- 89 Nguyễn Hữu Cầu, F. Tân Định, Q.1.
ĐT
: 08. 22170107
Chi nhánh Nha Trang:
- 111 Nguyễn Trãi, TP. Nha Trang.
ĐT
: 058. 3510352 - 058. 6282586
Chi nhánh tại Đà Nẵng:
-335 Lê Duẩn. Thanh khê
ĐT:
0511. 2475547
Chi nhánh Vinh:
- 101 Lê Hồng Phong, TP Vinh, Nghệ An.
ĐT
: 038. 3849576
Chi nhánh tại Hà Nội:
- 217 Khâm Thiên, Q. Đống Đa.
ĐT
: 04.35131000
- 137 Kim Mã, Q. Ba Đình.
ĐT:
04. 37263687
Đại lý phân phối sản phẩm :
Thẩm Mỹ Viện IIC
ĐC
: Số 3 Ngô Gia Tự, Q. Ninh Kiều, Tp. Cần Thơ
ĐT:
0710. 3825851 - DĐ: 090909.8669 (gặp chị Trinh)
Chi tiết tham khảo tại
:
http://www.nhatvy.com.vn
và
http://www.trinamda.com.vn
Mách nhỏ:
Hiện nay, TMV Nhật Vy đang cần tìm các TMV làm đại lý phân phối sản phẩm trị nám La Beauté.
Vui lòng liên hệ Mr. Hùng 0903 662 055 - 08. 62791413
Tagged in
Tin cùng chuyên mục
Xinhxinh.com.vn Thời trang và làm đẹp dành cho phụ nữ
Copyright © 2011 xinhxinh.com.vn
Giấy phép số 1446/GP- STTTT cấp ngày 21/05/2014
Trụ sở: Số 4 ngõ 223/24 Đặng Tiến Đông - Đống Đa - Hà Nội
Tel: 04 3562 7382 * LH Quảng Cáo: 097 897 8686 * Email: quangworking@gmail.com
Cơ quan chủ quản: Công ty CP Truyền Thông Domino

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Cache-Control: private

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Connection: close


text:
Giải Toán online với “Cốc Cốc”
Mới đây, trang tìm kiếm thương hiệu Việt Cốc Cốc (CocCoc.com) đã ra mắt dịch vụ giải toán thông minh, quy đổi tiền tệ và chuyển đổi đơn vị đo lường với khả năng “hiểu” tiếng Việt.
Về cơ bản, dịch vụ này chắc chắn sẽ rất đa dụng với học sinh, sinh viên vốn là những người thường xuyên phải giảiphương trình và vẽ đồ thị, hay đối với những ai quan tâm đến việc tỉ giá tiền tệ.
Trong buổi ra mắt dịch vụ, đại diện của Cốc Cốc cho biết giảitoán thông minh hỗ trợ các bài toán trong chương trình từ lớp 1 tới lớp 12, kểcả nhiều dạng toán phức tạp như giải phương trình Logarit, khảo sát và vẽ đồ thịhàm số, phương trình vi phân, phương trình bậc 4… Tính năng giải toán và quy đổiđơn vị đã hoạt động tại địa chỉ http://coccoc.com/math/example.
Qua thử nghiệm, có thể thấy khả năng am hiểu tiếng Việt củadịch vụ này hoạt động khá hiệu quả. Với những truy vấn là tiếng Việt không dấu,dịch vụ vẫn hiểu và trả về kết quả chính xác. Chẳng hạn người dùng có thể gõ: “Vẽ đồ thị hàm số: y = x mũ 3 – 2 x mũ 2 + x”hay thậm chí “Ve do thi ham so: y = x mu3 – 2 x mu 2 + x” vẫn nhậnđược kết quả đúng. Hoặc “Giai phuongtrinh can bac hai cua (x + 1) = 9” hay “Tìmnguyên hàm của hàm số x^3+4x^2”…
Tuy nhiên phần lớn kết quả trả về đều thuộc dạng tối giản nhất có thể, hiện tại thì chỉ một số dạng toán mới được hệ thống hiển thị toàn bộ quy trình giải để người dùng hiểu tường tận cách giải quyết vấn đề.
Một số truy vấn quy đổi tiền tệ như “đổi 20USD + 50 euro thành đồng Việt Nam”, hoặc “60 km bằng bao nhiêu mét” cũng hoàntoàn được “hiểu ra”. Nghĩa là bạn có thể dùng cả ngôn ngữ nói vào việc tìm kiếm,cả có dấu hoặc không dấu, hệ thống đều trả về kết quả chính xác.
Cũng trong buổi ra mắt, đại diện Cốc Cốc cam đoan rằng cơ sởdữ liệu được xây dựng cẩn thận với hơn 800 đơn vị đo lường, toàn bộ bài toánngười dùng tìm kiếm đều cho kết quả chính xác 100%. Một số hình ảnh khi sử dụng dịch vụ:
Nhìn chung, dịch vụ này chắc chắn sẽ rất đa dụng cho học sinh, sinh viên sử dụng làm tài liệu tham khảo khi gặp phải những dạng toánkhó. Bên cạnh đó, việc quy đổi đơn vị đolường, tiền tệ, trọng lượng…cũng sẽ dễdàng hơn rất nhiều. Hi vọng trong tương lai, Cốc cốc sẽ ra mắt nhiều sản phẩmtiện dụng hơn nữa dành cho thị trường Việt Nam, để xứng đáng với cái tên “Bộmáy tìm kiếm dành cho người Việt”.
.
.
Posted on Thứ Năm, 19 Tháng Chín, 2013, in Ứng Dụng Hay and tagged Giải toán online, web giải toán online. Bookmark the permalink. Để lại bình luận.
Để lại bình luận
Comments 0

markdown:
# Giải Toán online với “Cốc Cốc”
Mới đây, trang tìm kiếm thương hiệu Việt Cốc Cốc (CocCoc.com) đã ra mắt dịch vụ giải toán thông minh, quy đổi tiền tệ và chuyển đổi đơn vị đo lường với khả năng “hiểu” tiếng Việt.
Về cơ bản, dịch vụ này chắc chắn sẽ rất đa dụng với học sinh, sinh viên vốn là những người thường xuyên phải giảiphương trình và vẽ đồ thị, hay đối với những ai quan tâm đến việc tỉ giá tiền tệ.
Trong buổi ra mắt dịch vụ, đại diện của Cốc Cốc cho biết giảitoán thông minh hỗ trợ các bài toán trong chương trình từ lớp 1 tới lớp 12, kểcả nhiều dạng toán phức tạp như giải phương trình Logarit, khảo sát và vẽ đồ thịhàm số, phương trình vi phân, phương trình bậc 4… Tính năng giải toán và quy đổiđơn vị đã hoạt động tại địa chỉ
[http://coccoc.com/math/example](http://coccoc.com/math/example).
Qua thử nghiệm, có thể thấy khả năng am hiểu tiếng Việt củadịch vụ này hoạt động khá hiệu quả. Với những truy vấn là tiếng Việt không dấu,dịch vụ vẫn hiểu và trả về kết quả chính xác. Chẳng hạn người dùng có thể gõ: “Vẽ đồ thị hàm số: y = x mũ 3 – 2 x mũ 2 + x”hay thậm chí “Ve do thi ham so: y = x mu3 – 2 x mu 2 + x” vẫn nhậnđược kết quả đúng. Hoặc “Giai phuongtrinh can bac hai cua (x + 1) = 9” hay “Tìmnguyên hàm của hàm số x^3+4x^2”…
Tuy nhiên phần lớn kết quả trả về đều thuộc dạng tối giản nhất có thể, hiện tại thì chỉ một số dạng toán mới được hệ thống hiển thị toàn bộ quy trình giải để người dùng hiểu tường tận cách giải quyết vấn đề.
Một số truy vấn quy đổi tiền tệ như “đổi 20USD + 50 euro thành đồng Việt Nam”, hoặc “60 km bằng bao nhiêu mét” cũng hoàntoàn được “hiểu ra”. Nghĩa là bạn có thể dùng cả ngôn ngữ nói vào việc tìm kiếm,cả có dấu hoặc không dấu, hệ thống đều trả về kết quả chính xác.
Cũng trong buổi ra mắt, đại diện Cốc Cốc cam đoan rằng cơ sởdữ liệu được xây dựng cẩn thận với hơn 800 đơn vị đo lường, toàn bộ bài toánngười dùng tìm kiếm đều cho kết quả chính xác 100%. Một số hình ảnh khi sử dụng dịch vụ:
Nhìn chung, dịch vụ này chắc chắn sẽ rất đa dụng cho học sinh, sinh viên sử dụng làm tài liệu tham khảo khi gặp phải những dạng toánkhó. Bên cạnh đó, việc quy đổi đơn vị đolường, tiền tệ, trọng lượng…cũng sẽ dễdàng hơn rất nhiều. Hi vọng trong tương lai, Cốc cốc sẽ ra mắt nhiều sản phẩmtiện dụng hơn nữa dành cho thị trường Việt Nam, để xứng đáng với cái tên “Bộmáy tìm kiếm dành cho người Việt”.
.
.
Posted on Thứ Năm, 19 Tháng Chín, 2013, in
[Ứng Dụng Hay](https://chuyendeonthi.wordpress.com/category/ung-dung-hay/) and tagged [Giải toán online](https://chuyendeonthi.wordpress.com/tag/giai-toan-online/), [web giải toán online](https://chuyendeonthi.wordpress.com/tag/web-giai-toan-online/). Bookmark the [permalink](https://chuyendeonthi.wordpress.com/2013/09/19/giai-toan-online-voi-coc-coc/). [Để lại bình luận](https://chuyendeonthi.wordpress.com/2013/09/19/giai-toan-online-voi-coc-coc/#respond).
## Để lại bình luận
## Comments 0

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Content-Encoding: gzip

X-ac: 1.dca _dca


text:
ĐẠI CƯƠNG
Thuật ngữ bơm tinh trùng vào buồng tử cung (intrauterine insemination – IUI) được dùng để chỉ kỹ thuật thụ tinh nhân tạo bằng bơm tinh trùng trực tiếp vào buồng tử cung nhằm giảm một số tác dụng có hại lên tinh trùng như pH acid của âm đạo, chất nhầy cổ tử cung (trong trường hợp chất nhầy có tác dụng có hại cho tinh trùng). IUI còn một lợi điểm lớn là mang số lượng tinh trùng có độ di động tốt, khả năng thụ tinh cao, cô đặc trong một thể tích nhỏ đến được gần trứng hơn xung quanh thời điểm trứng rụng.
Kỹ thuật bơm tinh trùng đã chuẩn bị vào buồng tử cung là kỹ thuật phổ biến và được chấp nhận ở hầu hết các trung tâm trên thế giới. Kỹ thuật này giúp ta xác định được một các tương đối chính xác số lượng tinh trùng đặt vào buồng tử cung. Cũng với bước tiến này, các nhược điểm của các kỹ thuật bơm tinh dịch cổ điển được khắc phục, làm tăng đáng kể tỉ lệ thành công và biến IUI thành một kỹ thuật điều trị an toàn với hiệu quả cao. Hiện nay, khi nói đến đến thụ tinh nhân tạo, người ta thường hiểu là kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung với tinh trùng đã được chuẩn bị (lọc rửa).
Khả năng sống và thời gian sống của tinh trùng trong đường sinh dục nữ đóng vai trò quan trọng vào tỉ lệ thành công. Chất lượng tinh trùng trước chuẩn bị và kỹ thuật chuẩn bị tinh trùng ảnh hưởng rất lớn lên khả năng và thời gian sống của tinh trùng cũng như khả năng thụ tinh của tinh trùng. Nên cô đặc tinh trùng trong một thể tích nhỏ để bơm vào buồng tử cung. Thể tích bơm vào buồng tử cung bình thường không vượt quá 0,3ml. Nếu lượng dịch bơm vào quá nhiều sẽ chảy trở ra ngoài, đồng thời dễ kích thích tử cung co bóp.
Kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung phải được thực hiện đảm bảo vô trùng để tránh gây viêm nhiễm đường sinh dục nữ. Kỹ thuật phải được thực hiện thật nhẹ nhàng, tránh tổn thương vì các phản ứng xảy ra khi các mô bị tổn thương sẽ ảnh hưởng xấu đến chất lượng tinh trùng và ngăn cản sự thụ tinh. Do đo, chúng ta nên sử dụng các loại catheter chuyên dụng cho IUI mềm và có đầu tù để đưa tinh trùng vào buồng tử cung để giảm thiểu tổn thương.
Từ khi các kỹ thuật chuẩn bị tinh trùng như sử dụng thang nồng độ, swim-up phát triển, việc sử dụng tinh trùng đã chuẩn bị và cô đặc đã trở thành chuẩn mực trong kỹ thuật IUI. Kỹ thuật này hiện tại trở thành kỹ thuật điều trị hiếm muộn phổ biến nhất và hiệu quả nhất cho những trường hợp vòi trứng còn hoạt động bình thường. Việc sử dụng tinh trùng qua lọc rửa trong kỹ thuật IUI đã làm tăng tỉ lệ thành công và giảm hẳn nhiều tai biến có thể xảy ra khi bơm tinh dịch tươi như đau, co thắt tử cung, nhiễm trùng, sốc phản vệ … IUI hiện đang được đánh giá là kỹ thuật điều trị hiếm muộn phổ biến và hiệu quả nhất.
SƠ LƯỢC VỀ PHÁC ĐỒ THỰC HIỆN IUI
IUI có thể áp dụng cho các chu kỳ tự nhiên hoặc có kích thích buồng trứng. Nhiều phác đồ kích thích buồng trứng đã được sử dụng phối hợp với IUI như:
- Clomiphene citrate (CC) đơn thuần hay phối hợp với gonadotrophins (FSH/hMG)
- Thuốc ức chế men thơm hóa (AI) đơn thuần hay phối hợp với gonadotrophins (FSH/hMG)
- Gonadotrophins (FSH/hMG) đơn thuần
- Đồng vận GnRH phối hợp với gonadotrophins (FSH/hMG)
Các phác đồ trên thường được phối hợp với hCG để kích thích giai đoạn phát triển tiếp theo của noãn và gây rụng trứng. Ở các chu kỳ có kích thích buồng trứng, nếu cho hCG vào thời điểm nang lớn nhất đạt khoảng 18-20mm, rụng trứng ước tính xảy ra khoảng 34-40 giờ sau.
Mục đích phối hợp kích thích buồng trứng với IUI là nhằm gia tăng số noãn phát triển và có khả năng thụ tinh, qua đó làm tăng tỉ lệ có trứng thụ tinh và phôi làm tổ trong chu kỳ điều trị. Kích thích buồng trứng còn làm tăng tổng hợp các hormone steroid, có khả năng làm tăng khả năng thụ tinh và làm tổ của phôi. Khi phối hợp IUI với kích thích buồng trứng cần cân nhắc giữa lợi ích là tăng khả năng có thai và những yếu tố bất lợi như chi phí điều trị tăng, nguy cơ quá kích buồng trứng và nguy cơ đa thai. Tuy nhiên, do hiệu quả làm tăng đáng kể tỉ lệ có thai so với chu kỳ tự nhiên, nên hiện nay việc phối hợp với kích thích buồng trứng đã trở thành chuẩn mực trong kỹ thuật IUI.
Kỹ thuật chuẩn bị tinh trùng lý tưởng là kỹ thuật có thể chọn được tối đa số tinh trùng di động, hình dạng bình thường, được cô đặc trong một thể tích nhỏ môi trường cấy sinh lý, không còn tinh dịch, bạch cầu và vi trùng. Mặc dù không có một ngưỡng tuyệt đối nào về số tinh trùng tối thiểu trong mẫu bơm để có thể có thai, người ta thấy rằng hầu hết trường hợp có thai đều có tổng số tinh trùng di động trong mẫu bơm ít nhất là 5 triệu. Độ di động của tinh trùng và tỉ lệ tinh trùng có hình dạng bình thường là những yếu tố tiên lượng quan trọng nhất. Có nhiều phương pháp chuẩn bị tinh trùng đã được giới thiệu, mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng. Phương pháp lọc tinh trùng sử dụng các thang nồng độ cho số lượng tinh trùng nhiều nhất so với phương pháp rửa đơn thuần và swim-up và phương pháp sử dụng thang nồng độ cũng rất hiệu quả trong việc loại trừ nhiễm khuẩn.
Bơm tinh trùng cần được thực hiện với catheter chuyên dụng, đảm bảo vô trùng. Kỹ thuật bơm tinhtrùng nếu được thực hiện bởi bác sĩ phụ khoa có kinh nghiệm sẽ giúp tăng hiệu quả của IUI.
CÁC CHỈ ĐỊNH CỦA IUI
Ban đầu, IUI được chỉ định cho các trường hợp rối loạn chức năng tinh trùng hoặc không có tinh trùng (cho tinh trùng). Hiện nay, do kỹ thuật đơn giản và hiệu quả, IUI được triển khai thực hiện với nhiều chỉ định khác nhau:
-
Bất thường phóng tinh: Lỗ tiểu đóng thấp, Chấn thương tủy sống, Xuất tinh ngược dòng, Bất lực do nguyên nhân thực thể hay tâm lý
- Yếu tố cổ tử cung: Chất nhầy cổ tử cung không thuận lợi, Ít chất nhầy cổ tử cung
- Vô sinh nam: Tinh trùng ít (oligozoospermia), Tinh trùng di động yếu(asthenozoospermia), Tinh trùng dị dạng (teratozoospermia), Phối hợp các bất thường trên (O.A.T.)
- Miễn dịch: Kháng thể kháng tinh trùng ở nam giới (tự kháng thể), Kháng thể kháng tinh trùng ở nữ (cổ tử cung, huyết thanh)
- Vô sinh không rõ nguyên nhân
- Lạc nội mạc tử cung: Dạng nhẹ, vừa
- Rối loạn phóng noãn: Phối hợp với gây phóng noãn
- Phối hợp nhiều bất thường trên
- Bơm tinh trùng người cho: Chồng không có tinh trùng
Chỉ định chủ yếu của IUI là tinh trùng ít, di động yếu và tỉ lệ dị dạng tăng. Tuy nhiên, chỉ định này là một trong nững chỉ định có tỉ lệ thành công thấp của IUI. Một chỉ định phổ biến khác là IUI với tinh trùng người cho trong trường hợp không có tinh trùng. IUI thường không hiệu quả nếu số lượng và chất lượng tinh trùng quá thấp. Sự ra đời của kỹ thuật ICSI (tiêm tinh trùng vào bào tương trứng) làm tăng đáng kể khả năng có con của những người rối loạn chức năng tinh trùng nặng với tinh trùng của chính họ. Với ICSI, người chồng có thể có con chỉ với một vài tinh trùng hoặc tinh trùng lấy từ mẫu sinh thiết tinh hoàn.
Hiện nay, ở hầu hết các nước, IUI với tinh trùng người cho bắt buộc phải sử dụng tinh trùng trữ lạnh để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm HIV cho người nhận.
KỸ THUẬT BƠM TINH TRÙNG
Kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung thường do bác sĩ phụ khoa thực hiện. Bác sĩ điều trị nên theo dõi bệnh nhân xuyên suốt từ đầu, từ khia nhận bệnh, chẩn đoán, kích thích buồng trứng, theo dõi và bơm tinh trùng. Ngoài ra, bác sĩ phụ khoa cũng cần có kiến thức về tinh dịch đồ và chuẩn bị tinh trùng để có thể phát huy tối đa hiệu quả của phương pháp điều trị.
Trang bị
Trang bị phòng bơm tinh trùng tương đương với phòng khám phụ khoa bình thường. Phòng bơm tinh trùng nên đặt gần phòng chuẩn bị tinh trùng.
Các dụng cụ cơ bản của phòng bơm tinh trùng:
- Bàn khám phụ khoa
- Bàn để dụng cụ bơm tinh trùng
- Bồn hạt đậu, chén đựng nước
- Mỏ vịt, pince dài, kẹp pozzi
- Bơm tiêm 1cc
- Gòn, gạc, que gòn
- Găng tay (tốt nhất là găng không bột), nón, mask
- Săng vải tiệt trùng
- Phòng bơm tinh trùng phải có bồn rửa tay và xà phòng rửa tay trước thủ thuật.
Kỹ thuật thực hiện IUI
- Tinh trùng sau khi chuẩn bị từ phòng xét nghiệm được đựng trong tube ly tâm và giữ ở tủ cấy CO2, nhiệt độ khoảng 10-15 phút trước khi thực hiện thủ thuật. Khi đem tinh trùng đến phòng bơm tinh trùng, có thể để ở nhiệt độ phòng một thời gian trước khi thực hiện thủ thuật. Tuy nhiên, không được để quá lâu sẽ ảnh hưởng đến chất lượng tinh trùng.
- Bác sĩ thực hiện bơm tinh trùng rửa tay sạch trước thủ thuật. Bác sĩ cần thiết phải đội nón, mang khẩu trang. Găng sử dụng là găng tiệt trùng, nên sử dụng loại ít bột talc, tốt nhất là loại không có bột, vì các loại bột trong găng có tác dụng độc đối với tinh trùng.
- Bệnh nhân được chuẩn bị ở tư thế sản khoa, được trải săng tiệt trùng.
- Nữ hộ sinh phụ chuẩn bị bàn dụng cụ: bao gồm trải săng và chuẩn bị sẵn các dụng cụ bơm tinh trùng.
- Lau âm hộ bằng nước muối sinh lý. Làm ẩm mỏ vịt với nước muối sinh lý, đặt mỏ vịt vào âm đạo và bộc lộ cổ tử cung. Lau nhẹ cổ tử cung với nước muối sinh lý. Nước muối sinh lý nên được giữ ấm trước.
- Chuẩn bị bơm tiêm 1ml và catheter chuyên dụng (SpermCat hoặc Smooze). Nên tráng bơm tiêm và catheter với môi trường cấy trước để loại bớt các độc tố đối với tinh trùng có thể có. Để tránh khoảng chết trong bơm tiêm, làm sót tinh trùng trong khi bơm, nên gắn catheter vào bơm tiêm trước rồi mới cho đầu catheter vào tube để hút lấy tinh trùng.
- Đưa catheter qua cổ tử cung vào buồng tử cung khoảng 5cm, không nên đưa quá sâu có thể gây tổn thương niêm mạc đáy tử cung. (Một số tác giả khuyên nên đưa catheter nhẹ nhàng vào buồng tử cung cho đến khi chạm đáy, sau đó lùi catheter khoảng 1cm và bơm tinh trùng). Bơm nhẹ nhàng tinh trùng vào buồng tử cung cho đến hết. Rút nhẹ nhàng catheter ra khỏi cổ tử cung.
- Sau khi bơm cho bệnh nhân nghỉ ở tư thế nằm ngửa trong khoảng 10-15 phút trước khi về. Ta có thể cho bệnh nhân nằm kê cao mông.
- Mục đích cuối cùng của thủ thuật không phải là đưa tinh trùng vào buồng tử cung bằng mọi giá, mà là đưa được tinh trùng vào buồng tử cung với sang chấn tối thiểu. Nếu thực hiện kỹ thuật không nhẹ nhàng, gây sang chấn nhiều, tỉ lệ thành công thường rất thấp. Người thực hiện kỹ thuật bơm tinh trùng càng nhiều kinh nghiệm, việc đưa catheter càng được thực hiện nhẹ nhàng, ít sang chấn, góp phần nâng cao tỉ lệ thành công của phương pháp điều trị. Chất lượng catheter cũng ảnh hưởng nhiều đến tỉ lệ thành công. Catheter chuyên dụng phù hợp sẽ giúp bác sĩ dễ dàng đưa vào buồng tử cung và sang chấn ít hơn.
- Tùy theo chỉ định của bác sĩ, bệnh nhân có thể được bơm tinh trùng 1 hoặc 2 lần trong một chu kỳ. Nếu chỉ thực hiện bơm tinh trùng một lần trong chu kỳ, bệnh nhân thường được hẹn để bơm tinh trùng xung quanh thời điểm dự đoán rụng trứng. Nếu bơm tinh trùng 2 lần trong chu kỳ, bệnh nhân thường được hẹn bơm 2 lần trước và sau thời điểm dự đoán rụng trứng khoảng 12 giờ.
- Nên siêu âm kiểm tra vào ngày hôm sau để đánh giá xem có rụng trứng không. Nếu nghi ngờ chưa rụng trứng có thể hẹn bệnh nhân để tiếp tục bơm tinh trùng.
- Sau bơm tinh trùng, bệnh nhân có thể được cho thuốc để hỗ trợ giai đoạn hoàng thể tùy theo phác đồ kích thích buồng trứng được sử dụng. Trong đa sốc các trường hợp, progesterone đường đặt âm đạo thường được sử dụng để hỗ trợ giai đoạn hoàng thể. Xét nghiệm thử thai thường được thực hiện 2 tuần sau khi bơm tinh trùng. Nếu xét nghiệm thử thai dương tính, bệnh nhân được hẹn siêu âm khoảng 2-3 tuần sau để xác định thai trong tử cung.
Lợi ích của việc chuẩn bị tinh trùng trước khi bơm vào buồng tử cung
- Chọn được các tinh trùng bình thường, di động tốt cho các phương pháp điều trị. Đồng thời cô đặc các tinh trùng này trong một thể tích nhỏ, thuận lợi cho các phương pháp điều trị.
- Loại được các tế bào chết, hầu hết các vi sinh vật, phần lớn các chất độc với tinh trùng
- Loại được một phần lớn prostaglandins trong tinh dịch, tránh co thắt tử cung trong phương pháp IUI.
- Kích thích sự hoạt hóa đầu tinh trùng, sự tăng động của tinh trùng và phản ứng cực đầu của tinhtrùng, tạo thuận lợi cho quá trình thụ tinh của tinhtrùng với trứng.
- Giảm được phần lớn nguy cơ nhiễm trùng từ tinh dịch, do các phương pháp chuẩn bị tinh trùng hiện nay có thể phát hiện và loại được hầu hết các vi sinh vật có trong tinh dịch
- Tránh được nguy cơ sốc phản vệ đôi khi xảy ra khi cho tinh dịch vào buồng tử cung.
KẾT QUẢ VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KẾT QUẢ
Kết quả của IUI thường tính bằng tỉ lệ có thai trên số chu kỳ điều trị. Kết quả này thường thay đổi tùy theo trung tâm, tùy bác sĩ điều trị, tùy chỉ định, đối tượng bệnh nhân, phác đồ kích thích buồng trứng và các phác đồ phối hợp. Tỉ lệ thành công của IUI có thể thay đổi từ 0% đến 50%. Tỉ lệ thành công trung bình của một chu kỳ nói chung khoảng 15-20%.
Chọn lựa bệnh nhân là một yếu tố quan trọng quyết định thành công. Những đối tượng có tỉ lệ thành công cao bao gồm: trẻ tuổi, hai vòi trứng thông, không bị lạc nội mạc tử cung nặng, rối loạn chức năng tinh trùng không quá nặng.
Nhiều nghiên cứu trên thế giới đều cho thấy IUI phối hợp với kích thích buồng trứng luôn có kết quả cao hơn kích thích buồng trứng đơn thuần phối hợp hướng dẫn giao hợp tự nhiên hoặc IUI đơn thuần không kích thích buồng trứng. Do đó hiện nay, hầu hết các trung tâm đều áp dụng IUI phối hợp với kích thích buồng trứng cho dù bệnh nhân có nội tiết và phóng noãn bình thường.
Tỉ lệ có thai lâm sàng sau IUI giảm dần theo tuổi của người phụ nữ. Tỉ lệ này giảm hẳn nếu bệnh nhân trên 35 tuổi. Theo một số thống kê, tỉ lệ có thai đối với bệnh nhân trên 40 tuổi chỉ vào khoảng 1% hoặc thấp hơn. Một số tác giả khuyến cáo không nên áp dụng IUI với bệnh nhân trên 40 tuổi vì hiệu quả điều trị quá thấp.
Tỉ lệ thành công thường cao trong khoảng 3 chu kỳ điều trị đầu và giảm dần. Đa số các trung tâm không tiếp tục bơm tinh trùng nếu thất bại từ 6 chu kỳ trở lên. Đối với bệnh nhân lớn tuổi (>35), không nên tiếp tục IUI nếu thất bại từ 3 chu kỳ trở lên.
Tỉ lệ có thai với chỉ định vô sinh nam của IUI không cao, từ 3-10% (Speroff and Fritz, 2005). Tuy nhiên, IUI tương đối rẻ tiền và hiệu quả trong điều trị vô sinh nam mức độ nhẹ. Đây là chọn lựa đầu tay cho bất thường tinh trùng nhẹ. Tinh trùng cần được lọc, rửa và cô đặc trong thể tích nhỏ. Chỉ nên thực hiện tối đa 3-4 chu kỳ và kết hợp với kích thích buồng trứng, nếu thất bại nên chuyển ICSI.
Tuy nhiên, tổng số tinh trùng di động trong mẫu tinh dịch phải đạt khoảng 10-20 triệu hoặc tổng số tinh trùng di động trong mẫu bơm phải đạt khoảng 5 triệu để đảm bảo tỉ lệ thành công ở mức chấp nhận được. Tỉ lệ tinh trùng hình dạng bình thường (theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt) trong mẫu tinh dịch cũng phải đạt từ 5% trở lên và tỉ lệ tinh trùng di động trong mẫu bơm phải trên 20% khi chỉ định IUI cho vô sinh nam. Đây là các giới hạn thấp nhất được ghi nhận qua y văn. Mỗi trung tâm, tùy theo phác đồ và kết quả cụ thể, có thể sẽ có các dữ liệu khác nhau về các ngưỡng này. Các dữ liệu này rất cần thiết để tư vấn và cho bệnh nhân và chọn lựa các điều trị phù hợp.
Việc trữ lạnh tinh trùng nhiều lần rồi gộp lại để bơm tinh trùng nhằm gia tăng số lượng tinh trùng là không hiệu quả vì tinh chất lượng càng kém thì tỉ lệ sống sau trữ lạnh càng thấp và khả năng thụ tinh của tinh trùng sau trữ lạnh cũng bị ảnh hưởng. Đối với tinh trùng chất lượng và số lượng bình thường, tỉ lệ sống sau trữ lạnh là vào khoảng 50% (HM Tường và CS., 1999).
Ở các trung tâm bắt đầu triển khai kỹ thuật IUI, tỉ lệ có thai thường thấp, khoảng 10%. Lý do thường gặp là do trang bị chưa đầy đủ, phác đồ chưa ổn định, sự phối hợp giữa các khâu chưa đồng bộ, hoặc ê-kíp thực hiện còn thiếu kinh nghiệm trong việc chỉ định và thực hiện. Sau một thời gian hoạt động, nếu tiếp tục đầu tư nghiên cứu để cải tiến và thu thập kinh nghiệm, tỉ lệ có thai sẽ tăng dần sau đó.
TAI BIẾN CỦA IUI
Các tai biến có thể gặp bao gồm: lây nhiễm các bệnh lây truyền qua đường tình dục, co thắt tử cung, nhiễm trùng đường sinh dục trên, sốc phản vệ. Tuy nhiên, các tai biến trên thường gặp trong các trường hợp bơm tinh dịch tươi, ít gặp đối với các trường hợp sử dụng tinh trùng đã qua xử lý. Cần chú trọng vấn đề vô trùng trong khâu xử lý tinh trùng, về trang bị cũng như thao tác để làm tăng chất lượng tinh trùng và giảm nguy cơ lây nhiễm. Tất nhiên phải đảm bảo vô trùng dụng cụ và thao tác khi thực hiện thủ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung.
Ngoài ra còn có các tai biến như hội chứng quá kích buồng trứng và đa thai. Những tai biến này thường gặp ở các chu kỳ có sử dụng thuốc kích thích buồng trứng và có thể tránh bằng cách theo dõi sát bệnh nhân trong chu kỳ điều trị.
KẾT LUẬN
IUI là một phương pháp điều trị hiệu quả, an toàn, ít tai biến, đơn giản, dễ thực hiện và rẻ tiền. Kỹ thuật này có thể được triển khai ở những cơ sở y tế tuyến tỉnh do không cần trang bị kỹ thuật và nhân sự nhiều. Do chỉ định rộng rãi, IUI có thể đáp ứng điều trị cho một tỉ lệ lớn bệnh nhân hiếm muộn. Ước tính khoảng 50% bệnh nhân hiếm muộn có thể điều trị bằng IUI. Tỉ lệ có thai dồn của IUI sau 3-4 chu kỳ có thể đạt khoảng 50%.
Hiện nay, nhiều bệnh viện và trung tâm y tế tuyến tỉnh đã có thể trang bị, huấn luyện nhân sự và triển khai kỹ thuật IUI. Điều này sẽ giúp từng bước mở rộng và nâng cấp các dịch vụ về chăm sóc sức khỏe sinh sản tại địa phương và tiết kiệm chi phí đi lại, ăn ở cho các bệnh nhân trong khi điều trị nếu phải đi đến cơ sở y tế tuyến trên.
BS. Hồ Mạnh Tường

markdown:
**ĐẠI CƯƠNG**
Thuật ngữ bơm tinh trùng vào buồng tử cung (intrauterine insemination – IUI) được dùng để chỉ kỹ thuật thụ tinh nhân tạo bằng bơm tinh trùng trực tiếp vào buồng tử cung nhằm giảm một số tác dụng có hại lên tinh trùng như pH acid của âm đạo, chất nhầy cổ tử cung (trong trường hợp chất nhầy có tác dụng có hại cho tinh trùng). IUI còn một lợi điểm lớn là mang số lượng tinh trùng có độ di động tốt, khả năng thụ tinh cao, cô đặc trong một thể tích nhỏ đến được gần trứng hơn xung quanh thời điểm trứng rụng.
Kỹ thuật bơm tinh trùng đã chuẩn bị vào buồng tử cung là kỹ thuật phổ biến và được chấp nhận ở hầu hết các trung tâm trên thế giới. Kỹ thuật này giúp ta xác định được một các tương đối chính xác số lượng tinh trùng đặt vào buồng tử cung. Cũng với bước tiến này, các nhược điểm của các kỹ thuật bơm tinh dịch cổ điển được khắc phục, làm tăng đáng kể tỉ lệ thành công và biến IUI thành một kỹ thuật điều trị an toàn với hiệu quả cao. Hiện nay, khi nói đến đến thụ tinh nhân tạo, người ta thường hiểu là kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung với tinh trùng đã được chuẩn bị (lọc rửa).
Khả năng sống và thời gian sống của tinh trùng trong đường sinh dục nữ đóng vai trò quan trọng vào tỉ lệ thành công. Chất lượng tinh trùng trước chuẩn bị và kỹ thuật chuẩn bị tinh trùng ảnh hưởng rất lớn lên khả năng và thời gian sống của tinh trùng cũng như khả năng thụ tinh của tinh trùng. Nên cô đặc tinh trùng trong một thể tích nhỏ để bơm vào buồng tử cung. Thể tích bơm vào buồng tử cung bình thường không vượt quá 0,3ml. Nếu lượng dịch bơm vào quá nhiều sẽ chảy trở ra ngoài, đồng thời dễ kích thích tử cung co bóp.
Kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung phải được thực hiện đảm bảo vô trùng để tránh gây viêm nhiễm đường sinh dục nữ. Kỹ thuật phải được thực hiện thật nhẹ nhàng, tránh tổn thương vì các phản ứng xảy ra khi các mô bị tổn thương sẽ ảnh hưởng xấu đến chất lượng tinh trùng và ngăn cản sự thụ tinh. Do đo, chúng ta nên sử dụng các loại catheter chuyên dụng cho IUI mềm và có đầu tù để đưa tinh trùng vào buồng tử cung để giảm thiểu tổn thương.
Từ khi các kỹ thuật chuẩn bị tinh trùng như sử dụng thang nồng độ, swim-up phát triển, việc sử dụng tinh trùng đã chuẩn bị và cô đặc đã trở thành chuẩn mực trong kỹ thuật IUI. Kỹ thuật này hiện tại trở thành kỹ thuật điều trị hiếm muộn phổ biến nhất và hiệu quả nhất cho những trường hợp vòi trứng còn hoạt động bình thường. Việc sử dụng tinh trùng qua lọc rửa trong kỹ thuật IUI đã làm tăng tỉ lệ thành công và giảm hẳn nhiều tai biến có thể xảy ra khi bơm tinh dịch tươi như đau, co thắt tử cung, nhiễm trùng, sốc phản vệ … IUI hiện đang được đánh giá là kỹ thuật điều trị hiếm muộn phổ biến và hiệu quả nhất.
**SƠ LƯỢC VỀ PHÁC ĐỒ THỰC HIỆN IUI**
IUI có thể áp dụng cho các chu kỳ tự nhiên hoặc có kích thích buồng trứng. Nhiều phác đồ kích thích buồng trứng đã được sử dụng phối hợp với IUI như:
- Clomiphene citrate (CC) đơn thuần hay phối hợp với gonadotrophins (FSH/hMG)
- Thuốc ức chế men thơm hóa (AI) đơn thuần hay phối hợp với gonadotrophins (FSH/hMG)
- Gonadotrophins (FSH/hMG) đơn thuần
- Đồng vận GnRH phối hợp với gonadotrophins (FSH/hMG)
Các phác đồ trên thường được phối hợp với hCG để kích thích giai đoạn phát triển tiếp theo của noãn và gây rụng trứng. Ở các chu kỳ có kích thích buồng trứng, nếu cho hCG vào thời điểm nang lớn nhất đạt khoảng 18-20mm, rụng trứng ước tính xảy ra khoảng 34-40 giờ sau.
Mục đích phối hợp kích thích buồng trứng với IUI là nhằm gia tăng số noãn phát triển và có khả năng thụ tinh, qua đó làm tăng tỉ lệ có trứng thụ tinh và phôi làm tổ trong chu kỳ điều trị. Kích thích buồng trứng còn làm tăng tổng hợp các hormone steroid, có khả năng làm tăng khả năng thụ tinh và làm tổ của phôi. Khi phối hợp IUI với kích thích buồng trứng cần cân nhắc giữa lợi ích là tăng khả năng có thai và những yếu tố bất lợi như chi phí điều trị tăng, nguy cơ quá kích buồng trứng và nguy cơ đa thai. Tuy nhiên, do hiệu quả làm tăng đáng kể tỉ lệ có thai so với chu kỳ tự nhiên, nên hiện nay việc phối hợp với kích thích buồng trứng đã trở thành chuẩn mực trong kỹ thuật IUI.
Kỹ thuật chuẩn bị tinh trùng lý tưởng là kỹ thuật có thể chọn được tối đa số tinh trùng di động, hình dạng bình thường, được cô đặc trong một thể tích nhỏ môi trường cấy sinh lý, không còn tinh dịch, bạch cầu và vi trùng. Mặc dù không có một ngưỡng tuyệt đối nào về số tinh trùng tối thiểu trong mẫu bơm để có thể có thai, người ta thấy rằng hầu hết trường hợp có thai đều có tổng số tinh trùng di động trong mẫu bơm ít nhất là 5 triệu. Độ di động của tinh trùng và tỉ lệ tinh trùng có hình dạng bình thường là những yếu tố tiên lượng quan trọng nhất. Có nhiều phương pháp chuẩn bị tinh trùng đã được giới thiệu, mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng. Phương pháp lọc tinh trùng sử dụng các thang nồng độ cho số lượng tinh trùng nhiều nhất so với phương pháp rửa đơn thuần và swim-up và phương pháp sử dụng thang nồng độ cũng rất hiệu quả trong việc loại trừ nhiễm khuẩn.
Bơm tinh trùng cần được thực hiện với catheter chuyên dụng, đảm bảo vô trùng. Kỹ thuật bơm tinhtrùng nếu được thực hiện bởi bác sĩ phụ khoa có kinh nghiệm sẽ giúp tăng hiệu quả của IUI.
**CÁC CHỈ ĐỊNH CỦA IUI**
Ban đầu, IUI được chỉ định cho các trường hợp rối loạn chức năng tinh trùng hoặc không có tinh trùng (cho tinh trùng). Hiện nay, do kỹ thuật đơn giản và hiệu quả, IUI được triển khai thực hiện với nhiều chỉ định khác nhau:
-
Bất thường phóng tinh: Lỗ tiểu đóng thấp, Chấn thương tủy sống, Xuất tinh ngược dòng, Bất lực do nguyên nhân thực thể hay tâm lý
- Yếu tố cổ tử cung: Chất nhầy cổ tử cung không thuận lợi, Ít chất nhầy cổ tử cung
- Vô sinh nam: Tinh trùng ít (oligozoospermia), Tinh trùng di động yếu(asthenozoospermia), Tinh trùng dị dạng (teratozoospermia), Phối hợp các bất thường trên (O.A.T.)
- Miễn dịch: Kháng thể kháng tinh trùng ở nam giới (tự kháng thể), Kháng thể kháng tinh trùng ở nữ (cổ tử cung, huyết thanh)
- Vô sinh không rõ nguyên nhân
- Lạc nội mạc tử cung: Dạng nhẹ, vừa
- Rối loạn phóng noãn: Phối hợp với gây phóng noãn
- Phối hợp nhiều bất thường trên
- Bơm tinh trùng người cho: Chồng không có tinh trùng
Chỉ định chủ yếu của IUI là tinh trùng ít, di động yếu và tỉ lệ dị dạng tăng. Tuy nhiên, chỉ định này là một trong nững chỉ định có tỉ lệ thành công thấp của IUI. Một chỉ định phổ biến khác là IUI với tinh trùng người cho trong trường hợp không có tinh trùng. IUI thường không hiệu quả nếu số lượng và chất lượng tinh trùng quá thấp. Sự ra đời của kỹ thuật ICSI (tiêm tinh trùng vào bào tương trứng) làm tăng đáng kể khả năng có con của những người rối loạn chức năng tinh trùng nặng với tinh trùng của chính họ. Với ICSI, người chồng có thể có con chỉ với một vài tinh trùng hoặc tinh trùng lấy từ mẫu sinh thiết tinh hoàn.
Hiện nay, ở hầu hết các nước, IUI với tinh trùng người cho bắt buộc phải sử dụng tinh trùng trữ lạnh để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm HIV cho người nhận.
**KỸ THUẬT BƠM TINH TRÙNG**
Kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung thường do bác sĩ phụ khoa thực hiện. Bác sĩ điều trị nên theo dõi bệnh nhân xuyên suốt từ đầu, từ khia nhận bệnh, chẩn đoán, kích thích buồng trứng, theo dõi và bơm tinh trùng. Ngoài ra, bác sĩ phụ khoa cũng cần có kiến thức về tinh dịch đồ và chuẩn bị tinh trùng để có thể phát huy tối đa hiệu quả của phương pháp điều trị.
**Trang bị**
Trang bị phòng bơm tinh trùng tương đương với phòng khám phụ khoa bình thường. Phòng bơm tinh trùng nên đặt gần phòng chuẩn bị tinh trùng.
Các dụng cụ cơ bản của phòng bơm tinh trùng:
- Bàn khám phụ khoa
- Bàn để dụng cụ bơm tinh trùng
- Bồn hạt đậu, chén đựng nước
- Mỏ vịt, pince dài, kẹp pozzi
- Bơm tiêm 1cc
- Gòn, gạc, que gòn
- Găng tay (tốt nhất là găng không bột), nón, mask
- Săng vải tiệt trùng
- Phòng bơm tinh trùng phải có bồn rửa tay và xà phòng rửa tay trước thủ thuật.
**Kỹ thuật thực hiện IUI**
- Tinh trùng sau khi chuẩn bị từ phòng xét nghiệm được đựng trong tube ly tâm và giữ ở tủ cấy CO2, nhiệt độ khoảng 10-15 phút trước khi thực hiện thủ thuật. Khi đem tinh trùng đến phòng bơm tinh trùng, có thể để ở nhiệt độ phòng một thời gian trước khi thực hiện thủ thuật. Tuy nhiên, không được để quá lâu sẽ ảnh hưởng đến chất lượng tinh trùng.
- Bác sĩ thực hiện bơm tinh trùng rửa tay sạch trước thủ thuật. Bác sĩ cần thiết phải đội nón, mang khẩu trang. Găng sử dụng là găng tiệt trùng, nên sử dụng loại ít bột talc, tốt nhất là loại không có bột, vì các loại bột trong găng có tác dụng độc đối với tinh trùng.
- Bệnh nhân được chuẩn bị ở tư thế sản khoa, được trải săng tiệt trùng.
- Nữ hộ sinh phụ chuẩn bị bàn dụng cụ: bao gồm trải săng và chuẩn bị sẵn các dụng cụ bơm tinh trùng.
- Lau âm hộ bằng nước muối sinh lý. Làm ẩm mỏ vịt với nước muối sinh lý, đặt mỏ vịt vào âm đạo và bộc lộ cổ tử cung. Lau nhẹ cổ tử cung với nước muối sinh lý. Nước muối sinh lý nên được giữ ấm trước.
- Chuẩn bị bơm tiêm 1ml và catheter chuyên dụng (SpermCat hoặc Smooze). Nên tráng bơm tiêm và catheter với môi trường cấy trước để loại bớt các độc tố đối với tinh trùng có thể có. Để tránh khoảng chết trong bơm tiêm, làm sót tinh trùng trong khi bơm, nên gắn catheter vào bơm tiêm trước rồi mới cho đầu catheter vào tube để hút lấy tinh trùng.
- Đưa catheter qua cổ tử cung vào buồng tử cung khoảng 5cm, không nên đưa quá sâu có thể gây tổn thương niêm mạc đáy tử cung. (Một số tác giả khuyên nên đưa catheter nhẹ nhàng vào buồng tử cung cho đến khi chạm đáy, sau đó lùi catheter khoảng 1cm và bơm tinh trùng). Bơm nhẹ nhàng tinh trùng vào buồng tử cung cho đến hết. Rút nhẹ nhàng catheter ra khỏi cổ tử cung.
- Sau khi bơm cho bệnh nhân nghỉ ở tư thế nằm ngửa trong khoảng 10-15 phút trước khi về. Ta có thể cho bệnh nhân nằm kê cao mông.
- Mục đích cuối cùng của thủ thuật không phải là đưa tinh trùng vào buồng tử cung bằng mọi giá, mà là đưa được tinh trùng vào buồng tử cung với sang chấn tối thiểu. Nếu thực hiện kỹ thuật không nhẹ nhàng, gây sang chấn nhiều, tỉ lệ thành công thường rất thấp. Người thực hiện kỹ thuật bơm tinh trùng càng nhiều kinh nghiệm, việc đưa catheter càng được thực hiện nhẹ nhàng, ít sang chấn, góp phần nâng cao tỉ lệ thành công của phương pháp điều trị. Chất lượng catheter cũng ảnh hưởng nhiều đến tỉ lệ thành công. Catheter chuyên dụng phù hợp sẽ giúp bác sĩ dễ dàng đưa vào buồng tử cung và sang chấn ít hơn.
- Tùy theo chỉ định của bác sĩ, bệnh nhân có thể được bơm tinh trùng 1 hoặc 2 lần trong một chu kỳ. Nếu chỉ thực hiện bơm tinh trùng một lần trong chu kỳ, bệnh nhân thường được hẹn để bơm tinh trùng xung quanh thời điểm dự đoán rụng trứng. Nếu bơm tinh trùng 2 lần trong chu kỳ, bệnh nhân thường được hẹn bơm 2 lần trước và sau thời điểm dự đoán rụng trứng khoảng 12 giờ.
- Nên siêu âm kiểm tra vào ngày hôm sau để đánh giá xem có rụng trứng không. Nếu nghi ngờ chưa rụng trứng có thể hẹn bệnh nhân để tiếp tục bơm tinh trùng.
- Sau bơm tinh trùng, bệnh nhân có thể được cho thuốc để hỗ trợ giai đoạn hoàng thể tùy theo phác đồ kích thích buồng trứng được sử dụng. Trong đa sốc các trường hợp, progesterone đường đặt âm đạo thường được sử dụng để hỗ trợ giai đoạn hoàng thể. Xét nghiệm thử thai thường được thực hiện 2 tuần sau khi bơm tinh trùng. Nếu xét nghiệm thử thai dương tính, bệnh nhân được hẹn siêu âm khoảng 2-3 tuần sau để xác định thai trong tử cung.
**Lợi ích của việc chuẩn bị tinh trùng trước khi bơm vào buồng tử cung**
- Chọn được các tinh trùng bình thường, di động tốt cho các phương pháp điều trị. Đồng thời cô đặc các tinh trùng này trong một thể tích nhỏ, thuận lợi cho các phương pháp điều trị.
- Loại được các tế bào chết, hầu hết các vi sinh vật, phần lớn các chất độc với tinh trùng
- Loại được một phần lớn prostaglandins trong tinh dịch, tránh co thắt tử cung trong phương pháp IUI.
- Kích thích sự hoạt hóa đầu tinh trùng, sự tăng động của tinh trùng và phản ứng cực đầu của tinhtrùng, tạo thuận lợi cho quá trình thụ tinh của tinhtrùng với trứng.
- Giảm được phần lớn nguy cơ nhiễm trùng từ tinh dịch, do các phương pháp chuẩn bị tinh trùng hiện nay có thể phát hiện và loại được hầu hết các vi sinh vật có trong tinh dịch
- Tránh được nguy cơ sốc phản vệ đôi khi xảy ra khi cho tinh dịch vào buồng tử cung.
**KẾT QUẢ VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KẾT QUẢ**
Kết quả của IUI thường tính bằng tỉ lệ có thai trên số chu kỳ điều trị. Kết quả này thường thay đổi tùy theo trung tâm, tùy bác sĩ điều trị, tùy chỉ định, đối tượng bệnh nhân, phác đồ kích thích buồng trứng và các phác đồ phối hợp. Tỉ lệ thành công của IUI có thể thay đổi từ 0% đến 50%. Tỉ lệ thành công trung bình của một chu kỳ nói chung khoảng 15-20%.
Chọn lựa bệnh nhân là một yếu tố quan trọng quyết định thành công. Những đối tượng có tỉ lệ thành công cao bao gồm: trẻ tuổi, hai vòi trứng thông, không bị lạc nội mạc tử cung nặng, rối loạn chức năng tinh trùng không quá nặng.
Nhiều nghiên cứu trên thế giới đều cho thấy IUI phối hợp với kích thích buồng trứng luôn có kết quả cao hơn kích thích buồng trứng đơn thuần phối hợp hướng dẫn giao hợp tự nhiên hoặc IUI đơn thuần không kích thích buồng trứng. Do đó hiện nay, hầu hết các trung tâm đều áp dụng IUI phối hợp với kích thích buồng trứng cho dù bệnh nhân có nội tiết và phóng noãn bình thường.
Tỉ lệ có thai lâm sàng sau IUI giảm dần theo tuổi của người phụ nữ. Tỉ lệ này giảm hẳn nếu bệnh nhân trên 35 tuổi. Theo một số thống kê, tỉ lệ có thai đối với bệnh nhân trên 40 tuổi chỉ vào khoảng 1% hoặc thấp hơn. Một số tác giả khuyến cáo không nên áp dụng IUI với bệnh nhân trên 40 tuổi vì hiệu quả điều trị quá thấp.
Tỉ lệ thành công thường cao trong khoảng 3 chu kỳ điều trị đầu và giảm dần. Đa số các trung tâm không tiếp tục bơm tinh trùng nếu thất bại từ 6 chu kỳ trở lên. Đối với bệnh nhân lớn tuổi (>35), không nên tiếp tục IUI nếu thất bại từ 3 chu kỳ trở lên.
Tỉ lệ có thai với chỉ định vô sinh nam của IUI không cao, từ 3-10% (Speroff and Fritz, 2005). Tuy nhiên, IUI tương đối rẻ tiền và hiệu quả trong điều trị vô sinh nam mức độ nhẹ. Đây là chọn lựa đầu tay cho bất thường tinh trùng nhẹ. Tinh trùng cần được lọc, rửa và cô đặc trong thể tích nhỏ. Chỉ nên thực hiện tối đa 3-4 chu kỳ và kết hợp với kích thích buồng trứng, nếu thất bại nên chuyển ICSI.
Tuy nhiên, tổng số tinh trùng di động trong mẫu tinh dịch phải đạt khoảng 10-20 triệu hoặc tổng số tinh trùng di động trong mẫu bơm phải đạt khoảng 5 triệu để đảm bảo tỉ lệ thành công ở mức chấp nhận được. Tỉ lệ tinh trùng hình dạng bình thường (theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt) trong mẫu tinh dịch cũng phải đạt từ 5% trở lên và tỉ lệ tinh trùng di động trong mẫu bơm phải trên 20% khi chỉ định IUI cho vô sinh nam. Đây là các giới hạn thấp nhất được ghi nhận qua y văn. Mỗi trung tâm, tùy theo phác đồ và kết quả cụ thể, có thể sẽ có các dữ liệu khác nhau về các ngưỡng này. Các dữ liệu này rất cần thiết để tư vấn và cho bệnh nhân và chọn lựa các điều trị phù hợp.
Việc trữ lạnh tinh trùng nhiều lần rồi gộp lại để bơm tinh trùng nhằm gia tăng số lượng tinh trùng là không hiệu quả vì tinh chất lượng càng kém thì tỉ lệ sống sau trữ lạnh càng thấp và khả năng thụ tinh của tinh trùng sau trữ lạnh cũng bị ảnh hưởng. Đối với tinh trùng chất lượng và số lượng bình thường, tỉ lệ sống sau trữ lạnh là vào khoảng 50% (HM Tường và CS., 1999).
Ở các trung tâm bắt đầu triển khai kỹ thuật IUI, tỉ lệ có thai thường thấp, khoảng 10%. Lý do thường gặp là do trang bị chưa đầy đủ, phác đồ chưa ổn định, sự phối hợp giữa các khâu chưa đồng bộ, hoặc ê-kíp thực hiện còn thiếu kinh nghiệm trong việc chỉ định và thực hiện. Sau một thời gian hoạt động, nếu tiếp tục đầu tư nghiên cứu để cải tiến và thu thập kinh nghiệm, tỉ lệ có thai sẽ tăng dần sau đó.
**TAI BIẾN CỦA IUI**
Các tai biến có thể gặp bao gồm: lây nhiễm các bệnh lây truyền qua đường tình dục, co thắt tử cung, nhiễm trùng đường sinh dục trên, sốc phản vệ. Tuy nhiên, các tai biến trên thường gặp trong các trường hợp bơm tinh dịch tươi, ít gặp đối với các trường hợp sử dụng tinh trùng đã qua xử lý. Cần chú trọng vấn đề vô trùng trong khâu xử lý tinh trùng, về trang bị cũng như thao tác để làm tăng chất lượng tinh trùng và giảm nguy cơ lây nhiễm. Tất nhiên phải đảm bảo vô trùng dụng cụ và thao tác khi thực hiện thủ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung.
Ngoài ra còn có các tai biến như hội chứng quá kích buồng trứng và đa thai. Những tai biến này thường gặp ở các chu kỳ có sử dụng thuốc kích thích buồng trứng và có thể tránh bằng cách theo dõi sát bệnh nhân trong chu kỳ điều trị.
**KẾT LUẬN**
IUI là một phương pháp điều trị hiệu quả, an toàn, ít tai biến, đơn giản, dễ thực hiện và rẻ tiền. Kỹ thuật này có thể được triển khai ở những cơ sở y tế tuyến tỉnh do không cần trang bị kỹ thuật và nhân sự nhiều. Do chỉ định rộng rãi, IUI có thể đáp ứng điều trị cho một tỉ lệ lớn bệnh nhân hiếm muộn. Ước tính khoảng 50% bệnh nhân hiếm muộn có thể điều trị bằng IUI. Tỉ lệ có thai dồn của IUI sau 3-4 chu kỳ có thể đạt khoảng 50%.
Hiện nay, nhiều bệnh viện và trung tâm y tế tuyến tỉnh đã có thể trang bị, huấn luyện nhân sự và triển khai kỹ thuật IUI. Điều này sẽ giúp từng bước mở rộng và nâng cấp các dịch vụ về chăm sóc sức khỏe sinh sản tại địa phương và tiết kiệm chi phí đi lại, ăn ở cho các bệnh nhân trong khi điều trị nếu phải đi đến cơ sở y tế tuyến trên.
BS. Hồ Mạnh Tường


text:
THIÊN SƠN
Trong Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Lý có ghi, tháng 11 năm 1029 vua Lý Thái Tông phong Đào Văn Lôi là Tả phúc tâm. Với chức vị ấy, ông là một trong những người gần gũi với vua và có thể tham gia vào nhiều quyết định quan trọng của triều đình. Vậy Đào Văn Lôi là ai? Quê quán ở đâu và sự nghiệp ra sao?
Đó hẳn còn là một bí ẩn đối với hầu hết mỗi chúng ta.
*
Tại Xã Diễn Kim (xưa gọi là Làng Hoa Lũy), Huyện Diễn Châu, Tỉnh Nghệ An trước đây có 3 ngôi đền từng được xây dựng và phụng thờ từ mấy trăm năm trước, nhưng sau cách mạng tháng 8, vì những thiên kiến của một số người, tất cả những ngôi đền ấy đã bị phá hủy.
Diễn Kim là vùng đất trước biển sau sông, dân sống chủ yếu bằng nghề chài lưới, dâu tằm và làm muối. Các cụ già thường kể lại nhiều câu chuyện kỳ lạ về sự linh ứng của thần linh nơi đây chở che cho dân trong những lần bão lớn ập vào làng. Một trong những giai thoại được truyền tụng rộng nhất kể rằng trong đợt hành quân vào phương Nam đánh Chiêm Thành năm 1471, khi thuyền rồng của Vua Lê Thánh Tông đi qua vùng biển Diễn Châu, đêm, vua được thần báo mộng có bão lớn, bèn sai lính cho thuyền đổ bộ lên bờ tránh nạn. Chỗ vua trú ngụ trên đất Hoa Lũy đến nay vẫn được nhân dân Diễn Kim ghi dấu, gọi là Bến Ngự. Sau lần đó, Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành thắng lợi, khi về đã ra lệnh lập đền thờ thần ở đất Làng Hoa Lũy. Nhiều sử liệu để lại cũng cho thấy, trước đó, vùng Lạch Vạn –cửa sông Bùng đổ ra biển (là ranh giới địa lý giữa Xã Diễn Kim và Diễn Bích ngày nay) cũng đã từng diễn ra nhiều trận đánh quan trọng giữa quân Đại Việt và quân Chiêm Thành ở phương Nam và kẻ thù phương Bắc. Huyền thoại ở Làng Hoa Lũy kể thần đã phù hộ cho quân của tướng Đinh Lễ trong trận thủy chiến quan trọng tại lạch Vạn năm 1425, góp phần quan trọng để quân Lê Lợi hạ thành Hoan châu, tạo tiền đề đi đến chiến thắng quân Minh 2 năm sau đó.
Nhà văn Sơn Tùng cho biết, sau khi những ngôi đền ở quê bị phá hủy, một người cháu họ ở quê (con một gia đình trước đây đã trông coi đền Trang ở Diễn Kim) đã gửi ra cho ông giữ 18 đạo sắc phong cho thần làng Hoa Lũy. Và chính nhà văn Sơn Tùng đã nhờ một người bạn là chuyên gia về Hán Nôm dịch toàn bộ 18 sắc phong đó từ chữ Hán sang chữ quốc ngữ. Mong muốn của nhà văn Sơn Tùng là sau này có điều kiện sẽ khôi phục lại đền và phục hồi lại lễ hội Làng Hoa Lũy, đón 18 sắc phong về quê.
Đầu năm 2010 nhà văn Sơn Tùng kêu gọi nhân dân Diễn Kim khôi phục lại đền Làng. Tháng 6 năm 2010 ông về quê và có tổ chức buổi nói chuyện về lịch sử quê hương Diễn Kim. Sau đó, khi trở lại Hà Nội một thời gian, không may ông bị tai biến và phải nằm viện một thời gian dài. Vì vậy, tôi đã tiếp tục tìm hiểu lịch sử các ngôi đền ở Làng Hoa Lũy trên cơ sở tư liệu nhà văn Sơn Tùng để lại và tiến hành khảo sát thêm, bổ sung các nguồn tư liệu mới.
Từ bản dịch sắc phong mà nhà văn Sơn Tùng đã cho dịch trước đây, tôi đã nhờ nhà nghiên cứu Chu Xuân Giao ở Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, một chuyên gia trong lĩnh vực này rà soát và biên tập thành một bản dịch hoàn chỉnh hơn. Qua đó chúng tôi tiến hành phân loại, thì thấy trong 18 đạo sắc trải dài trong 157 năm, đạo sắc cổ nhất là đời Lê Cảnh Hưng năm 28 (tức 1767), đạo sắc gần nhất là đời Nguyễn Khải Định năm thứ 9 (tức 1924), trong đó sắc phong cho 3 vị thần.
- Bản thổ linh quan
- Đại vương đô thái úy Thành quốc công
- Đông hải thái thú đại ngư ông.
Đông Hải Thái thú đại ngư ông được xác định là cá lớn (đại ngư), tức cá voi. Tục thờ cá voi cũng là một hiện tượng phổ biến của các ngư dân vùng ven biển.
Vấn đề đặt ra là phải xác định rõ thêm về lai lịch 2 vị thần còn lại.
Chúng tôi đã tiến hành tìm trong các tài liệu cổ, trong thư tịch còn lại của viện Hán Nôm, với hy vọng tìm ra thần tích của vị thần Bản thổ linh quan, nhưng không tìm thấy tài liệu nào có thể làm rõ thêm những điều được ghi trong các sắc phong. Mà nội dung ghi trong sắc phong thì vô cùng vắn tắt, ngắn gọn. Ví dụ đạo sắc Cảnh Hưng năm thứ 28 ghi: “Sắc cho bản thổ linh quan, cai quản vùng đông bắc, là vị đại thần thông minh mưu lược, quyết giữ vận mệnh nước nhà, che chở cho dân, công nhiều đức lớn, sáng suốt mạnh mẽ, đôn hậu hiền hoà, rộng lòng yêu người, mưu cao tài giỏi, trung thành, chính trực, đem lại vui sướng cho dân. Linh thiêng bậc nhất, có công lớn giúp Vua, ngăn tai cản nạn, giữ yên bờ cõi.”
Trước đây, nhà văn Sơn Tùng, bằng nguồn tư liệu riêng của dòng họ và truyền khẩu dân gian, kết hợp với những cứ liệu lịch sử do ông thu lượm được, trong một bài viết về quê hương, ông đã viết như sau: “Đền Cả ở thôn Thượng gọi nôm là thôn trên, nơi xuất xứ Kẻ Lũy. Đền Cả thờ thần thời Lý Nam Đế (Lý Bôn) quốc hiệu Vạn Xuân. Vùng biển Hàm Hoan (Diễn Châu), nơi diễn ra nhiều trận ác chiến (trong đó có Trang Hoa) giữa quân Lâm Ấp với quân ta, do Phục Man tướng quân Phạm Tu và Tả Tướng quân Triệu Quang Phục chỉ huy. Dẹp xong giặc Lâm Ấp, về sau dân ở Đức Thịnh, nay là xã Diễn Hải dựng đền thờ Triệu Quang Phục. Bên làng Hoa có đền Cả. Trước hai đền là cánh đồng màu rộng lớn, gọi là Đồng Ngô. Trước Cách mạng tháng Tám 1945, hàng năm đến ngày rằm tháng Ba (âm lịch), họ Bùi cúng giỗ tổ ở nhà thờ họ, đồng thời bày biện lễ vật tế tổ tại cánh Đồng Ngô. Ông tổ Mạnh Bá Đại tướng quân Bùi Văn Thôn tử trận tại đây.”
Như vậy, nhà văn Sơn Tùng đã cho chúng ta biết, vị thần Bản thổ Linh quan thờ tại đền Cả của xã Diễn Kim chính là Phạm Tu tướng quân (có tài liệu nói Pham Tu chính là Lý Phục Man), một vị đại thần của thời Tiền Lý.
*
Việc của chúng tôi là tập trung tìm hiểu vị thần được phong là Đại vương đô thái úy Thành quốc công thờ tại đền TRANG – trung tâm của xã Diễn Kim ngày nay.
Tôi và anh Chu Xuân Giao đã khảo sát trong các tài liệu cổ, xác minh nhân vật trong sắc phong chính là ĐÀO VĂN LÔI. Nhưng trong các tài liệu bằng chữ quốc ngữ hiện thời có ghi khá lộn xộn. Có một số ý kiến cho rằng ĐÀO VĂN LÔI là con của Đào Cam Mộc (người được phong Tín Nghĩa hầu dười thời Lý Thái Tổ, sau khi mất được phong Thái Sư, Á Vương, là một trong những nhân vật quan trọng nhất đưa Lý Công Uẩn lên ngôi).
Tình cờ, tôi đã đọc được ý kiến tranh luận của ông Lương Thế Phiệt (đăng trên Website Hội nhà văn Việt Nam), ông Phiệt người ở làng Vân Tra (thuộc Xã An Đồng, huyện An Dương, thành phố Hải Phòng). Ông Lương Thế Phiệt cho biết, vị ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG ĐÀO VĂN LÔI hiện được thờ tại ĐỀN VÂN TRA, là một trong những ngôi đền cổ nhất của Hải Phòng (gần 1000 năm), đền đã được công nhận là di tích quốc gia năm 1994. Đào Văn Lôi có quê mẹ ở làng Vân Tra, quê nội ở Nghệ An, cha của Đào Văn Lôi là Đào Mộc chứ không phải là Đào Cam Mộc như một số tài liệu nói.
Nhận được thông tin này tôi đã liên hệ với ông Lương Thế Phiệt và ông Phiệt hết sức vui mừng viết thư cho tôi nói rằng, từ bao nhiêu năm nay, người làng Vân Tra vẫn chờ đợi một ngày nào đó, sẽ có một người từ quê nội của Thần liên hệ với bên ngoại, nhưng mãi bây giờ mới thấy. Ông Phiệt cũng cho biết, thần tích đền Vân Tra đã được ông Ngô Đăng Lợi, một trong những nhà nghiên cứu lịch sử địa phương của Hải Phòng sơ dịch. Bản chính của thần tích còn được lưu giữ trong viện Hán Nôm.
Tôi đã liên hệ với chị Đỗ Bích Tuyển, hiện là nghiên cứu sinh, công tác lâu năm tại Viện Hán Nôm Việt Nam. Chị Tuyển đã tìm được và dịch bản thần tích này ra chữ quốc ngữ.
Bản thần tích này do Hàn lâm viện Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn bản chính vào niên đại Hồng Phúc (1572-1573), và Quản giám bách thần Tri điện Hùng lĩnh Thiếu khanh, Nguyễn Hiền sao chép lại ngày mồng 7 tháng 5 năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736).
Nội dung bản thần tích cho biết nhiều nội dung quan trọng như sau:
Về lai lịch: Thần tích kể, cha của Đào Văn Lôi người gốc Hoan châu, có tên là Mộc, trước có họ Nguyễn, sau đổi thành họ Đào… Mộ của mẹ ông Đào Mộc nằm trên núi Tung Sơn phía bắc dãy Tản Lĩnh (chúng tôi xác định nơi này có thể thuộc về xã Trung Sơn, huyện Đô Lương ngày nay). Mẹ Đào Văn Lôi là Đỗ Thị Uyển, người làng Vân Tra, thuộc Hải Phòng ngày nay. Sở dĩ có mối lương duyên giữa ông Đào Mộc và bà Đỗ Thị Uyển là vì ông Đào Mộc thời thanh niên rời quê ra Tràng An theo học. Nhờ một người bạn đưa về Vân Tra mà nảy nở mối lương duyên. Sau khi ông Mộc và bà Uyển cưới nhau thì họ trở lại Tràng An sinh sống. Đào Văn Lôi được sinh ra năm Đinh Hợi (987) ở Tràng An, và ở đó đến năm 13 tuổi thì cha mất, theo mẹ về Vân Tra sinh sống.
Đào Văn Lôi lúc nhỏ học hành thông tuệ. 24 tuổi đỗ đầu ở kinh đô, được cho vào làm ở Hàn Lâm Viện, rồi phong làm Phủ Úy Sơn Tây, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang. Vì có tài lại nổi tiếng thanh liêm, yêu dân như con, sau được gọi về kinh phong làm Đô Đài, rồi Bình Chương sự, Nội Thị. Có công trong dẹp loạn tam vương nên được phong làm Tả phúc tâm. Từ đó về sau lần lượt được phong làm Trung thư thị lang, Tả tham tri chính sự, rồi Thái Úy Thành Quốc công.
Cuối đời Đào Văn Lôi về thăm quê và qua đời ở núi Kim Nhan (nay là huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An), vua Lý Thánh Tông đã lệnh cho nhân dân lập đền thờ.
Điều lưu ý là trong bản thần tích có đề cập đến một số nội dung mà trong Đại Việt sử ký toàn thư không ghi, hoặc ghi rất chung chung. Ở đây, tôi xin nêu ra một số điểm.
1. Đại Việt sử ký toàn thư ghi trận đánh giặc Man (tức Mán Hạc Thác) (1014) vua cử Dực Thánh Vương cùng các tướng đi đánh; trong thần tích ghi rõ Đào Văn Lôi cùng với Dực Thánh Vương đã đánh tan 20 vạn quân Man ở trại Ngũ Hoa.
2. Đại Việt sử ký toàn thư ghi, trong loạn tam vương, khi Lê Phụng Hiểu từ cửa Quảng Phúc xông đến chỗ Vũ Đức Vương, vương đem ngựa tránh, ngựa khuỵu xuống, Phụng Hiểu bắt đươc và giết Vũ Đức Vương. Trong thần tích lại ghi, nội thị Đào Văn Lôi cũng có mặt lúc đó, chính Đào Văn Lôi chém ngựa Vũ Đức Vương khuỵu xuống nên Lê Phụng Hiểu mới bắt và giết được Vũ Đức Vương nhanh chóng.
3. Trận đánh Chiêm Thành năm (Giáp Thân) Đại Việt sử ký toàn thư ghi Quách Gia Di chém đầu vua Chiêm là Sạ Đẩu. Trong thần tích ghi Đào Văn Lôi cùng với Quách Gia Di chém đầu Sạ Đẩu và chính nhờ thành tích này ông được phong Thái Úy Thành quốc công.
….
Trong thần tích có những chỗ thần thánh hóa nhân vật. Nghĩa là có nhiều điểm dựa trên sự hư cấu của người viết, nhưng cũng có nhiều yếu tố hiện thực gần với chính sử.
Có một điều chúng tôi muốn nói ở đây: Đại Việt sử ký toàn thư bản nội các quan bản hoàn chỉnh và in lần đầu năm 1697, được soạn bởi nhiều đời sử quan thời hậu Lê, dựa trên những tài liệu trước đó (sớm nhất là Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu thời Trần) trước Lê Văn Hưu, hầu như lịch sử chỉ tồn tại ở dạng truyền thuyết đã có nhiều biến tấu theo tâm thức dân gian. Đại Việt sử ký toàn thư cũng chứa đầy màu sắc huyền thoại và nhiều phần trong số đó không thể kiểm chứng. Trong khi bản thần tích về Đào Văn Lôi chúng tôi có trong tay là do Nguyễn Bính soạn bản chính vào niên đại Hồng Phúc (1572-1573) và được Nguyễn Hiền chép lại năm 1736. Như vậy, hai văn bản này, về cơ bản được biên soạn vào những thời điểm lịch sử không xa nhau. Câu hỏi đặt ra là, tại sao trong Đại Việt sử ký toàn thư ghi về Đào Văn Lôi không đậm nét như tầm vóc được truyền tụng của ông? Đó hẳn còn là một bí ẩn của lịch sử. Theo chúng tôi, có thể, thời kỳ đầu nhà Lý, những tư liệu còn lại không nhiều, gây khó khăn cho các sử gia. Đến cả Vạn Hạnh, Đào Cam Mộc mà lịch sử cũng chỉ dành có mấy dòng, vậy Đào Văn Lôi không được nhắc đến nhiều cũng là điều dễ hiểu. Nhưng cũng có thể, có những lý do riêng trong lịch sử mà chúng ta chưa hiểu hết, đã khiến nhân vật này ít được đề cập trong chính sử.
*
Thời kỳ nhà Lý, vùng Hoan châu vẫn bị coi là Trại, lại thường nổi lên chống đối triều đình. Những người ở vùng này cho đến những thế kỷ sau vẫn ít có người đỗ đạt được triều đình trọng dụng. Trong lịch sử xứ Nghệ, Mai Hắc Đế là ông vua sớm nhất nổi lên chống giặc Phương Bắc, còn ĐÀO VĂN LÔI có thể là người đầu tiên đỗ đạt và làm quan đến hàng Thái Úy, rồi lại được xếp vào hàng Thái Bảo. Đó, hẳn nhiên là một niềm tự hào của người xứ Nghệ, nhưng hàng chục năm nay, người xứ Nghệ đã quên lãng.
Sau khi có trong tay bản thần tích, chúng tôi tiến hành khảo sát trên thực tế. Đoàn gồm ông Nguyễn Trọng Thể (Trưởng ban Ban Liên lạc đồng hương Diễn Kim tại Hà Nội), anh Chu Xuân Giao và tôi đã vào tận Kim Nhan, thuộc huyện Anh Sơn, rồi đến xã Trung Sơn thuộc huyện Đô Lương (nơi mà chúng tôi xác định là có núi Tung Sơn), những nơi này đền thờ cũ đã bị phá hết. Chúng tôi lại đến xã Nghi Thái (thuộc huyện Nghi Lộc) – một địa danh mà theo cuốn Di sản hán nôm Việt Nam chúng tôi xác định là có thờ Đại Vương đô thái úy thành quốc công Đào Văn Lôi. Ở đây, ngôi đền cũng bị phá, chỉ còn lại một nền đất nhân dân để một bát hương để thắp vào rằm, mồng một hàng tháng.
Chúng tôi cũng đã lập một đoàn vận động xây dựng lại Đền TRANG tại xã Diễn Kim do Ban Liên lạc đồng hương Diễn Kim tại Hà Nội làm nòng cốt, kết hợp với Ủy ban nhân dân xã Diễn Kim. Chúng tôi đã lên trình bày với nguyên Tổng bí thư Đỗ Mười. Chúng tôi cũng đã làm việc với đồng chí Trần Chiến Thắng, thứ trưởng bộ Văn hóa thể thao và Du lịch, và vào làm việc với đồng chí Phan Đình Trạc, lúc đó là chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An. Ở tất cả những nơi đó, chúng tôi đều nhận được sự ủng hộ của các vị lãnh đạo. Đồng chí Phan Đình Trạc đã về tận xã Diễn Kim thăm lại di tích, nơi đã từng thờ ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG.
Từ cảm thức, chúng tôi cho rằng, sở dĩ phải lập lại đền thờ Đại vương đô thái úy thành quốc công Đào Văn Lôi là vì: Trên quê hương xứ Nghệ, một mảnh đất anh hùng và văn hiến, nên có ít nhất một nơi thờ tự một vị anh hùng, một bậc đại trí thức, một bậc đại công thần thời hậu Lý mà từ lâu nhân dân đã phong thánh.
Tôi vẫn nhớ lời đồng chí Phan Đình Trạc đã nói với chúng tôi trong buổi làm việc của đoàn, rằng nên mở một hội thảo về ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG ĐÀO VĂN LÔI. Đó là việc cần làm sớm. Và trong tương lai, trên đất xứ Nghệ nên có một con đường mang tên ĐÀO VĂN LÔI.
Tôi nhớ mãi khi đoàn đại diện Ban liên lạc đồng hương Diễn Kim do ông Nguyễn Trọng Thể dẫn đầu, cùng anh Lê Trí Trịnh, Chu Quang Thiện, Bùi Thái Trọng, Chu Xuân Giao và tôi xuống đền Vân Tra dự lễ Khánh hạ ngày 10/8 âm lịch năm 2010, nhân dân Làng Vân Tra đã kéo ra hàng trăm người ôm chầm lấy chúng tôi. Người dân nói, đây là cuộc gặp gỡ lịch sử giữa đoàn đại diện quê nội của đức thánh ĐÀO VĂN LÔI với quê ngoại của Ngài.
Năm 2012, nhân kỷ niệm 1025 năm ngày sinh của ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG ĐÀO VĂN LÔI, nhân dân Diễn Kim đã chính thức khôi phục lại lễ hội làng Hoa Lũy và làm một Am thờ ngài trên nền cũ ngôi đền khi xưa. Toàn dân nô nức đi dự hội. Lòng vui khôn xiết sau nửa thế kỷ lại được thắp nén hương dâng lên vị thần làng, một vị công thần lập quốc ngàn năm trước, và là một ông tổ hiển vinh của người xứ Nghệ. Trong ngày lễ thiêng liêng đó, nhân dân được đọc lại những sắc phong của các đời vua thời trước phong cho thần. Ở đây xin trích đạo sắc năm Cảnh Hưng 44 (1783): “Đại Vương Đô Thái uý, Thành quốc công, gia phong là đấng cầm quyền trung hậu, theo điều nhân nghĩa, nêu cao tiết tháo, mưu lược sâu rộng, mạnh mẽ cương nghị, phù bật quân vương, khang dân, trạch vật, giúp đời, linh ứng. Lòng dạ sắt đá, chí phí sáng trong. Nơi trận tiền liều mạng trung tinh, hiển hách tự Thiên lôi; tấm thân tiết nghĩa lưu tiếng thơm mãi về sau. Sáng chói như mặt trời, tinh tú, thật đáng ngợi khen, vinh dự đã nêu cao…”
Trên những tư liệu hiện có, mùa thu năm 2012 này, tôi đã viết cuốn sách mang tên Hoa Ưu Đàm lại nở, đó là một cuốn truyện lịch sử về cuộc đời và thời đại của Thái Úy Thành quốc công Đào Văn Lôi, thể hiện dưới dạng một truyền thuyết hiện đại xen giữa hư cấu và lịch sử, giữa hiện thực và huyền thoại.
Mong rằng, mọi người dân xứ Nghệ, dù ở nơi đâu, hãy góp một tấm lòng, để sớm khôi phục lại được ngôi đền khang trang thờ ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG ĐÀO VĂN LÔI. Con người vĩ đại được phong thánh từ gần 1000 năm trước ấy, mãi mãi là niềm tự hào và niềm tôn kính của chúng ta.
Hà Nội, Thu 2012
T.S
Liên hệ: Nhà văn Thiên Sơn
ĐT: 0983082728
Filed under: Bài của bạn, Báo chí, Chân dung, Sự kiện Thẻ: | Thiên Sơn, ĐÀO VĂN LÔI
Gửi phản hồi

markdown:
**THIÊN SƠN**
Trong
*Đại Việt sử ký toàn thư*, kỷ nhà Lý có ghi, tháng 11 năm 1029 vua Lý Thái Tông phong Đào Văn Lôi là Tả phúc tâm. Với chức vị ấy, ông là một trong những người gần gũi với vua và có thể tham gia vào nhiều quyết định quan trọng của triều đình. Vậy Đào Văn Lôi là ai? Quê quán ở đâu và sự nghiệp ra sao?
Đó hẳn còn là một bí ẩn đối với hầu hết mỗi chúng ta.
*
Tại Xã Diễn Kim (xưa gọi là Làng Hoa Lũy), Huyện Diễn Châu, Tỉnh Nghệ An trước đây có 3 ngôi đền từng được xây dựng và phụng thờ từ mấy trăm năm trước, nhưng sau cách mạng tháng 8, vì những thiên kiến của một số người, tất cả những ngôi đền ấy đã bị phá hủy.
Diễn Kim là vùng đất trước biển sau sông, dân sống chủ yếu bằng nghề chài lưới, dâu tằm và làm muối. Các cụ già thường kể lại nhiều câu chuyện kỳ lạ về sự linh ứng của thần linh nơi đây chở che cho dân trong những lần bão lớn ập vào làng. Một trong những giai thoại được truyền tụng rộng nhất kể rằng trong đợt hành quân vào phương Nam đánh Chiêm Thành năm 1471, khi thuyền rồng của Vua Lê Thánh Tông đi qua vùng biển Diễn Châu, đêm, vua được thần báo mộng có bão lớn, bèn sai lính cho thuyền đổ bộ lên bờ tránh nạn. Chỗ vua trú ngụ trên đất Hoa Lũy đến nay vẫn được nhân dân Diễn Kim ghi dấu, gọi là Bến Ngự. Sau lần đó, Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành thắng lợi, khi về đã ra lệnh lập đền thờ thần ở đất Làng Hoa Lũy. Nhiều sử liệu để lại cũng cho thấy, trước đó, vùng Lạch Vạn –cửa sông Bùng đổ ra biển (là ranh giới địa lý giữa Xã Diễn Kim và Diễn Bích ngày nay) cũng đã từng diễn ra nhiều trận đánh quan trọng giữa quân Đại Việt và quân Chiêm Thành ở phương Nam và kẻ thù phương Bắc. Huyền thoại ở Làng Hoa Lũy kể thần đã phù hộ cho quân của tướng Đinh Lễ trong trận thủy chiến quan trọng tại lạch Vạn năm 1425, góp phần quan trọng để quân Lê Lợi hạ thành Hoan châu, tạo tiền đề đi đến chiến thắng quân Minh 2 năm sau đó.
Nhà văn Sơn Tùng cho biết, sau khi những ngôi đền ở quê bị phá hủy, một người cháu họ ở quê (con một gia đình trước đây đã trông coi đền Trang ở Diễn Kim) đã gửi ra cho ông giữ 18 đạo sắc phong cho thần làng Hoa Lũy. Và chính nhà văn Sơn Tùng đã nhờ một người bạn là chuyên gia về Hán Nôm dịch toàn bộ 18 sắc phong đó từ chữ Hán sang chữ quốc ngữ. Mong muốn của nhà văn Sơn Tùng là sau này có điều kiện sẽ khôi phục lại đền và phục hồi lại lễ hội Làng Hoa Lũy, đón 18 sắc phong về quê.
Đầu năm 2010 nhà văn Sơn Tùng kêu gọi nhân dân Diễn Kim khôi phục lại đền Làng. Tháng 6 năm 2010 ông về quê và có tổ chức buổi nói chuyện về lịch sử quê hương Diễn Kim. Sau đó, khi trở lại Hà Nội một thời gian, không may ông bị tai biến và phải nằm viện một thời gian dài. Vì vậy, tôi đã tiếp tục tìm hiểu lịch sử các ngôi đền ở Làng Hoa Lũy trên cơ sở tư liệu nhà văn Sơn Tùng để lại và tiến hành khảo sát thêm, bổ sung các nguồn tư liệu mới.
Từ bản dịch sắc phong mà nhà văn Sơn Tùng đã cho dịch trước đây, tôi đã nhờ nhà nghiên cứu Chu Xuân Giao ở Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, một chuyên gia trong lĩnh vực này rà soát và biên tập thành một bản dịch hoàn chỉnh hơn. Qua đó chúng tôi tiến hành phân loại, thì thấy trong 18 đạo sắc trải dài trong 157 năm, đạo sắc cổ nhất là đời Lê Cảnh Hưng năm 28 (tức 1767), đạo sắc gần nhất là đời Nguyễn Khải Định năm thứ 9 (tức 1924), trong đó sắc phong cho 3 vị thần.
- Bản thổ linh quan
- Đại vương đô thái úy Thành quốc công
- Đông hải thái thú đại ngư ông.
**Đông Hải Thái thú đại ngư ông** được xác định là cá lớn (đại ngư), tức cá voi. Tục thờ cá voi cũng là một hiện tượng phổ biến của các ngư dân vùng ven biển.
Vấn đề đặt ra là phải xác định rõ thêm về lai lịch 2 vị thần còn lại.
Chúng tôi đã tiến hành tìm trong các tài liệu cổ, trong thư tịch còn lại của viện Hán Nôm, với hy vọng tìm ra thần tích của vị thần
**Bản thổ linh quan**, nhưng không tìm thấy tài liệu nào có thể làm rõ thêm những điều được ghi trong các sắc phong. Mà nội dung ghi trong sắc phong thì vô cùng vắn tắt, ngắn gọn. Ví dụ đạo sắc Cảnh Hưng năm thứ 28 ghi: *“Sắc cho bản thổ linh quan, cai quản vùng đông bắc, là vị đại thần thông minh mưu lược, quyết giữ vận mệnh nước nhà, che chở cho dân, công nhiều đức lớn, sáng suốt mạnh mẽ, đôn hậu hiền hoà, rộng lòng yêu người, mưu cao tài giỏi, trung thành, chính trực, đem lại vui sướng cho dân. Linh thiêng bậc nhất, có công lớn giúp Vua, ngăn tai cản nạn, giữ yên bờ cõi.”*
Trước đây, nhà văn Sơn Tùng, bằng nguồn tư liệu riêng của dòng họ và truyền khẩu dân gian, kết hợp với những cứ liệu lịch sử do ông thu lượm được, trong một bài viết về quê hương, ông đã viết như sau:
*“Đền Cả ở thôn Thượng gọi nôm là thôn trên, nơi xuất xứ Kẻ Lũy. Đền Cả thờ thần thời Lý Nam Đế (Lý Bôn) quốc hiệu Vạn Xuân. Vùng biển Hàm Hoan (Diễn Châu), nơi diễn ra nhiều trận ác chiến (trong đó có Trang Hoa) giữa quân Lâm Ấp với quân ta, do Phục Man tướng quân Phạm Tu và Tả Tướng quân Triệu Quang Phục chỉ huy. Dẹp xong giặc Lâm Ấp, về sau dân ở Đức Thịnh, nay là xã Diễn Hải dựng đền thờ Triệu Quang Phục. Bên làng Hoa có đền Cả. Trước hai đền là cánh đồng màu rộng lớn, gọi là Đồng Ngô. Trước Cách mạng tháng Tám 1945, hàng năm đến ngày rằm tháng Ba (âm lịch), họ Bùi cúng giỗ tổ ở nhà thờ họ, đồng thời bày biện lễ vật tế tổ tại cánh Đồng Ngô. Ông tổ Mạnh Bá Đại tướng quân Bùi Văn Thôn tử trận tại đây.” *
Như vậy, nhà văn Sơn Tùng đã cho chúng ta biết, vị thần
**Bản thổ Linh quan** thờ tại đền Cả của xã Diễn Kim chính là Phạm Tu tướng quân (có tài liệu nói Pham Tu chính là Lý Phục Man), một vị đại thần của thời Tiền Lý.
*
Việc của chúng tôi là tập trung tìm hiểu vị thần được phong là
**Đại vương đô thái úy Thành quốc công** thờ tại đền TRANG – trung tâm của xã Diễn Kim ngày nay.
Tôi và anh Chu Xuân Giao đã khảo sát trong các tài liệu cổ, xác minh nhân vật trong sắc phong chính là ĐÀO VĂN LÔI. Nhưng trong các tài liệu bằng chữ quốc ngữ hiện thời có ghi khá lộn xộn. Có một số ý kiến cho rằng ĐÀO VĂN LÔI là con của Đào Cam Mộc (người được phong Tín Nghĩa hầu dười thời Lý Thái Tổ, sau khi mất được phong Thái Sư, Á Vương, là một trong những nhân vật quan trọng nhất đưa Lý Công Uẩn lên ngôi).
Tình cờ, tôi đã đọc được ý kiến tranh luận của ông Lương Thế Phiệt (đăng trên Website
*Hội nhà văn Việt Nam*), ông Phiệt người ở làng Vân Tra (thuộc Xã An Đồng, huyện An Dương, thành phố Hải Phòng). Ông Lương Thế Phiệt cho biết, vị ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG ĐÀO VĂN LÔI hiện được thờ tại ĐỀN VÂN TRA, là một trong những ngôi đền cổ nhất của Hải Phòng (gần 1000 năm), đền đã được công nhận là di tích quốc gia năm 1994. Đào Văn Lôi có quê mẹ ở làng Vân Tra, quê nội ở Nghệ An, cha của Đào Văn Lôi là Đào Mộc chứ không phải là Đào Cam Mộc như một số tài liệu nói.
Nhận được thông tin này tôi đã liên hệ với ông Lương Thế Phiệt và ông Phiệt hết sức vui mừng viết thư cho tôi nói rằng, từ bao nhiêu năm nay, người làng Vân Tra vẫn chờ đợi một ngày nào đó, sẽ có một người từ quê nội của Thần liên hệ với bên ngoại, nhưng mãi bây giờ mới thấy. Ông Phiệt cũng cho biết, thần tích đền Vân Tra đã được ông Ngô Đăng Lợi, một trong những nhà nghiên cứu lịch sử địa phương của Hải Phòng sơ dịch. Bản chính của thần tích còn được lưu giữ trong viện Hán Nôm.
Tôi đã liên hệ với chị Đỗ Bích Tuyển, hiện là nghiên cứu sinh, công tác lâu năm tại Viện Hán Nôm Việt Nam. Chị Tuyển đã tìm được và dịch bản thần tích này ra chữ quốc ngữ.
Bản thần tích này do Hàn lâm viện Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn bản chính vào niên đại Hồng Phúc (1572-1573), và Quản giám bách thần Tri điện Hùng lĩnh Thiếu khanh, Nguyễn Hiền sao chép lại ngày mồng 7 tháng 5 năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736).
Nội dung bản thần tích cho biết nhiều nội dung quan trọng như sau:
Về lai lịch: Thần tích kể, cha của Đào Văn Lôi người gốc Hoan châu, có tên là Mộc, trước có họ Nguyễn, sau đổi thành họ Đào… Mộ của mẹ ông Đào Mộc nằm trên núi Tung Sơn phía bắc dãy Tản Lĩnh (chúng tôi xác định nơi này có thể thuộc về xã Trung Sơn, huyện Đô Lương ngày nay). Mẹ Đào Văn Lôi là Đỗ Thị Uyển, người làng Vân Tra, thuộc Hải Phòng ngày nay. Sở dĩ có mối lương duyên giữa ông Đào Mộc và bà Đỗ Thị Uyển là vì ông Đào Mộc thời thanh niên rời quê ra Tràng An theo học. Nhờ một người bạn đưa về Vân Tra mà nảy nở mối lương duyên. Sau khi ông Mộc và bà Uyển cưới nhau thì họ trở lại Tràng An sinh sống. Đào Văn Lôi được sinh ra năm Đinh Hợi (987) ở Tràng An, và ở đó đến năm 13 tuổi thì cha mất, theo mẹ về Vân Tra sinh sống.
Đào Văn Lôi lúc nhỏ học hành thông tuệ. 24 tuổi đỗ đầu ở kinh đô, được cho vào làm ở Hàn Lâm Viện, rồi phong làm Phủ Úy Sơn Tây, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang. Vì có tài lại nổi tiếng thanh liêm, yêu dân như con, sau được gọi về kinh phong làm Đô Đài, rồi Bình Chương sự, Nội Thị. Có công trong dẹp loạn tam vương nên được phong làm Tả phúc tâm. Từ đó về sau lần lượt được phong làm Trung thư thị lang, Tả tham tri chính sự, rồi Thái Úy Thành Quốc công.
Cuối đời Đào Văn Lôi về thăm quê và qua đời ở núi Kim Nhan (nay là huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An), vua Lý Thánh Tông đã lệnh cho nhân dân lập đền thờ.
Điều lưu ý là trong bản thần tích có đề cập đến một số nội dung mà trong
*Đại Việt sử ký toàn thư* không ghi, hoặc ghi rất chung chung. Ở đây, tôi xin nêu ra một số điểm.
1.
*Đại Việt sử ký toàn thư* ghi trận đánh giặc Man (tức Mán Hạc Thác) (1014) vua cử Dực Thánh Vương cùng các tướng đi đánh; trong thần tích ghi rõ Đào Văn Lôi cùng với Dực Thánh Vương đã đánh tan 20 vạn quân Man ở trại Ngũ Hoa.
2.
*Đại Việt sử ký toàn thư* ghi, trong loạn tam vương, khi Lê Phụng Hiểu từ cửa Quảng Phúc xông đến chỗ Vũ Đức Vương, vương đem ngựa tránh, ngựa khuỵu xuống, Phụng Hiểu bắt đươc và giết Vũ Đức Vương. Trong thần tích lại ghi, nội thị Đào Văn Lôi cũng có mặt lúc đó, chính Đào Văn Lôi chém ngựa Vũ Đức Vương khuỵu xuống nên Lê Phụng Hiểu mới bắt và giết được Vũ Đức Vương nhanh chóng.
3. Trận đánh Chiêm Thành năm (Giáp Thân)
*Đại Việt sử ký toàn thư *ghi Quách Gia Di chém đầu vua Chiêm là Sạ Đẩu. Trong thần tích ghi Đào Văn Lôi cùng với Quách Gia Di chém đầu Sạ Đẩu và chính nhờ thành tích này ông được phong Thái Úy Thành quốc công.
….
Trong thần tích có những chỗ thần thánh hóa nhân vật. Nghĩa là có nhiều điểm dựa trên sự hư cấu của người viết, nhưng cũng có nhiều yếu tố hiện thực gần với chính sử.
Có một điều chúng tôi muốn nói ở đây:
*Đại Việt sử ký toàn thư* bản nội các quan bản hoàn chỉnh và in lần đầu năm 1697, được soạn bởi nhiều đời sử quan thời hậu Lê, dựa trên những tài liệu trước đó (sớm nhất là *Đại Việt sử ký* của Lê Văn Hưu thời Trần) trước Lê Văn Hưu, hầu như lịch sử chỉ tồn tại ở dạng truyền thuyết đã có nhiều biến tấu theo tâm thức dân gian. *Đại Việt sử ký toàn thư* cũng chứa đầy màu sắc huyền thoại và nhiều phần trong số đó không thể kiểm chứng. Trong khi bản thần tích về Đào Văn Lôi chúng tôi có trong tay là do Nguyễn Bính soạn bản chính vào niên đại Hồng Phúc (1572-1573) và được Nguyễn Hiền chép lại năm 1736. Như vậy, hai văn bản này, về cơ bản được biên soạn vào những thời điểm lịch sử không xa nhau. Câu hỏi đặt ra là, tại sao trong *Đại Việt sử ký toàn thư* ghi về Đào Văn Lôi không đậm nét như tầm vóc được truyền tụng của ông? Đó hẳn còn là một bí ẩn của lịch sử. Theo chúng tôi, có thể, thời kỳ đầu nhà Lý, những tư liệu còn lại không nhiều, gây khó khăn cho các sử gia. Đến cả Vạn Hạnh, Đào Cam Mộc mà lịch sử cũng chỉ dành có mấy dòng, vậy Đào Văn Lôi không được nhắc đến nhiều cũng là điều dễ hiểu. Nhưng cũng có thể, có những lý do riêng trong lịch sử mà chúng ta chưa hiểu hết, đã khiến nhân vật này ít được đề cập trong chính sử.
*
Thời kỳ nhà Lý, vùng Hoan châu vẫn bị coi là Trại, lại thường nổi lên chống đối triều đình. Những người ở vùng này cho đến những thế kỷ sau vẫn ít có người đỗ đạt được triều đình trọng dụng. Trong lịch sử xứ Nghệ, Mai Hắc Đế là ông vua sớm nhất nổi lên chống giặc Phương Bắc, còn ĐÀO VĂN LÔI có thể là người đầu tiên đỗ đạt và làm quan đến hàng Thái Úy, rồi lại được xếp vào hàng Thái Bảo. Đó, hẳn nhiên là một niềm tự hào của người xứ Nghệ, nhưng hàng chục năm nay, người xứ Nghệ đã quên lãng.
Sau khi có trong tay bản thần tích, chúng tôi tiến hành khảo sát trên thực tế. Đoàn gồm ông Nguyễn Trọng Thể (Trưởng ban Ban Liên lạc đồng hương Diễn Kim tại Hà Nội), anh Chu Xuân Giao và tôi đã vào tận Kim Nhan, thuộc huyện Anh Sơn, rồi đến xã Trung Sơn thuộc huyện Đô Lương (nơi mà chúng tôi xác định là có núi Tung Sơn), những nơi này đền thờ cũ đã bị phá hết. Chúng tôi lại đến xã Nghi Thái (thuộc huyện Nghi Lộc) – một địa danh mà theo cuốn
*Di sản hán nôm Việt Nam* chúng tôi xác định là có thờ Đại Vương đô thái úy thành quốc công Đào Văn Lôi. Ở đây, ngôi đền cũng bị phá, chỉ còn lại một nền đất nhân dân để một bát hương để thắp vào rằm, mồng một hàng tháng.
Chúng tôi cũng đã lập một đoàn vận động xây dựng lại Đền TRANG tại xã Diễn Kim do Ban Liên lạc đồng hương Diễn Kim tại Hà Nội làm nòng cốt, kết hợp với Ủy ban nhân dân xã Diễn Kim. Chúng tôi đã lên trình bày với nguyên Tổng bí thư Đỗ Mười. Chúng tôi cũng đã làm việc với đồng chí Trần Chiến Thắng, thứ trưởng bộ Văn hóa thể thao và Du lịch, và vào làm việc với đồng chí Phan Đình Trạc, lúc đó là chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An. Ở tất cả những nơi đó, chúng tôi đều nhận được sự ủng hộ của các vị lãnh đạo. Đồng chí Phan Đình Trạc đã về tận xã Diễn Kim thăm lại di tích, nơi đã từng thờ ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG.
Từ cảm thức, chúng tôi cho rằng, sở dĩ phải lập lại đền thờ Đại vương đô thái úy thành quốc công Đào Văn Lôi là vì: Trên quê hương xứ Nghệ, một mảnh đất anh hùng và văn hiến, nên có ít nhất một nơi thờ tự một vị anh hùng, một bậc đại trí thức, một bậc đại công thần thời hậu Lý mà từ lâu nhân dân đã phong thánh.
Tôi vẫn nhớ lời đồng chí Phan Đình Trạc đã nói với chúng tôi trong buổi làm việc của đoàn, rằng nên mở một hội thảo về ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG ĐÀO VĂN LÔI. Đó là việc cần làm sớm. Và trong tương lai, trên đất xứ Nghệ nên có một con đường mang tên ĐÀO VĂN LÔI.
Tôi nhớ mãi khi đoàn đại diện Ban liên lạc đồng hương Diễn Kim do ông Nguyễn Trọng Thể dẫn đầu, cùng anh Lê Trí Trịnh, Chu Quang Thiện, Bùi Thái Trọng, Chu Xuân Giao và tôi xuống đền Vân Tra dự lễ Khánh hạ ngày 10/8 âm lịch năm 2010, nhân dân Làng Vân Tra đã kéo ra hàng trăm người ôm chầm lấy chúng tôi. Người dân nói, đây là cuộc gặp gỡ lịch sử giữa đoàn đại diện quê nội của đức thánh ĐÀO VĂN LÔI với quê ngoại của Ngài.
Năm 2012, nhân kỷ niệm 1025 năm ngày sinh của ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG ĐÀO VĂN LÔI, nhân dân Diễn Kim đã chính thức khôi phục lại lễ hội làng Hoa Lũy và làm một Am thờ ngài trên nền cũ ngôi đền khi xưa. Toàn dân nô nức đi dự hội. Lòng vui khôn xiết sau nửa thế kỷ lại được thắp nén hương dâng lên vị thần làng, một vị công thần lập quốc ngàn năm trước, và là một ông tổ hiển vinh của người xứ Nghệ. Trong ngày lễ thiêng liêng đó, nhân dân được đọc lại những sắc phong của các đời vua thời trước phong cho thần. Ở đây xin trích đạo sắc năm Cảnh Hưng 44 (1783):
*“Đại Vương Đô Thái uý, Thành quốc công, gia phong là đấng cầm quyền trung hậu, theo điều nhân nghĩa, nêu cao tiết tháo, mưu lược sâu rộng, mạnh mẽ cương nghị, phù bật quân vương, khang dân, trạch vật, giúp đời, linh ứng. Lòng dạ sắt đá, chí phí sáng trong. Nơi trận tiền liều mạng trung tinh, hiển hách tự Thiên lôi; tấm thân tiết nghĩa lưu tiếng thơm mãi về sau. Sáng chói như mặt trời, tinh tú, thật đáng ngợi khen, vinh dự đã nêu cao…”*
Trên những tư liệu hiện có, mùa thu năm 2012 này, tôi đã viết cuốn sách mang tên
*Hoa Ưu Đàm lại nở*, đó là một cuốn truyện lịch sử về cuộc đời và thời đại của Thái Úy Thành quốc công Đào Văn Lôi, thể hiện dưới dạng một truyền thuyết hiện đại xen giữa hư cấu và lịch sử, giữa hiện thực và huyền thoại.
Mong rằng, mọi người dân xứ Nghệ, dù ở nơi đâu, hãy góp một tấm lòng, để sớm khôi phục lại được ngôi đền khang trang thờ ĐẠI VƯƠNG ĐÔ THÁI ÚY THÀNH QUỐC CÔNG ĐÀO VĂN LÔI. Con người vĩ đại được phong thánh từ gần 1000 năm trước ấy, mãi mãi là niềm tự hào và niềm tôn kính của chúng ta.
*Hà Nội, Thu 2012* *T.S* ** Liên hệ: Nhà văn Thiên Sơn** ** ĐT: 0983082728**
Filed under:
[Bài của bạn](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/category/bai-c%e1%bb%a7a-b%e1%ba%a1n/), [Báo chí](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/category/bao-chi/), [Chân dung](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/category/chan-dung/), [Sự kiện](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/category/s%e1%bb%b1-ki%e1%bb%87n/) Thẻ: | [Thiên Sơn](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/tag/thien-son/), [ĐÀO VĂN LÔI](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/tag/dao-van-loi/)
## Gửi phản hồi Hủy trả lời

Link: <http://wp.me/pzAka-2Rs>; rel=shortlink


text:
Brachycereus nesioticus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Brachycereus nesioticus là một loài thực vật có hoa trong họ Cactaceae. Loài này được (K.Schum. ex B.L.Rob.) Backeb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1935.[1]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Plant List (2010). “Brachycereus nesioticus”. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Phương tiện liên quan tới Brachycereus nesioticus tại Wikimedia Commons
- Dữ liệu liên quan tới Brachycereus nesioticus tại Wikispecies
- Vườn thực vật hoàng gia Kew; Đại học Harvard; Australian Plant Name Index (biên tập). “Brachycereus nesioticus”. International Plant Names Index. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013.

markdown:
*Brachycereus nesioticus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Brachycereus nesioticus
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Caryophyllales](/wiki/B%E1%BB%99_C%E1%BA%A9m_ch%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cactaceae](/wiki/Cactaceae) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Trichocereeae](/w/index.php?title=Trichocereeae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Brachycereus** [Britton](/wiki/Nathaniel_Lord_Britton)& [Rose](/w/index.php?title=Joseph_Nelson_Rose&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **B. nesioticus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Brachycereus nesioticus*
(
[K.Schum.](/w/index.php?title=Karl_Moritz_Schumann&action=edit&redlink=1)) [Backeb.](/w/index.php?title=Curt_Backeberg&action=edit&redlink=1) *in* [Backeb.](/w/index.php?title=Curt_Backeberg&action=edit&redlink=1)& [F.M.Knuth](/w/index.php?title=Frederik_Marcus_Knuth&action=edit&redlink=1), [1936](/wiki/1936) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Cereus nesioticus* [K.Schum.](/w/index.php?title=K.Schum.&action=edit&redlink=1) * là một loài Brachycereus nesioticus* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong họ [Cactaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_X%C6%B0%C6%A1ng_r%E1%BB%93ng). Loài này được (K.Schum. ex B.L.Rob.) Backeb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1935. [[1]](#cite_note-1)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Brachycereus_nesioticus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Brachycereus_nesioticus&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Brachycereus_nesioticus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Brachycereus_nesioticus&action=edit§ion=2)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2681173). Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013. *Brachycereus nesioticus*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Brachycereus_nesioticus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Brachycereus_nesioticus&action=edit§ion=3)]
Phương tiện liên quan tới
[Brachycereus nesioticus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Brachycereus_nesioticus)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Brachycereus nesioticus](//species.wikimedia.org/wiki/Brachycereus_nesioticus)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Vườn thực vật hoàng gia Kew](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_ho%C3%A0ng_gia_Kew); [Đại học Harvard](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard); [Australian Plant Name Index](/wiki/Australian_Plant_Name_Index)(biên tập). [“Brachycereus nesioticus”](http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=35892-2). *. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013.* [International Plant Names Index](/wiki/International_Plant_Names_Index)

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1066 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Phosphat
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Phốt phát là một hợp chất vô cơ và là muối của axít phốtphoric. Trong hóa hữu cơ, phốt phát hay hợp chất cơ phospho là este của axít phốtphoric. Phốt phát hữu cơ có vai trò quan trọng trong ngành hóa sinh, Hóa lý sinh, và sinh thái học. Phốt phát vô cơ được khai thác để điều chế phốtpho phục vụ nông nghiệp và công nghiệp[2].
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Phosphates – PubChem Public Chemical Database”. The PubChem Project. USA: National Center of Biotechnology Information.
- ^ “Phosphate Primer”.

markdown:
# Phosphat
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Phosphat|
|Tên hệ thống||Phosphate
|
|Nhận dạng|
|
|[14265-44-2](http://www.commonchemistry.org/ChemicalDetail.aspx?ref=14265-44-2) [PubChem](/w/index.php?title=PubChem&action=edit&redlink=1) [1061](http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=1061) [MeSH](/w/index.php?title=MeSH&action=edit&redlink=1) [Phosphates](http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2007/MB_cgi?mode=&term=Phosphates) [ChEBI](/w/index.php?title=ChEBI&action=edit&redlink=1) [18367](http://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:18367) [Jmol](/w/index.php?title=Jmol&action=edit&redlink=1)-3D [ảnh](http://chemapps.stolaf.edu/jmol/jmol.php?model=%5BO-%5DP%28%5BO-%5D%29%28%5BO-%5D%29%3DO) [ảnh 2](http://chemapps.stolaf.edu/jmol/jmol.php?model=%5BO-%5DP%28%3DO%29%28%5BO-%5D%29%5BO-%5D)
Danh sách
-
[O-]P([O-])([O-])=O
[O-]P(=O)([O-])[O-]
O=P([O-])([O-])[O-]
[Tham chiếu Beilstein](/w/index.php?title=C%C6%A1_s%E1%BB%9F_d%E1%BB%AF_li%E1%BB%87u_Beilstein&action=edit&redlink=1) [Tham chiếu Gmelin](/w/index.php?title=C%C6%A1_s%E1%BB%9F_d%E1%BB%AF_li%E1%BB%87u_Gmelin&action=edit&redlink=1) [Công thức phân tử](/wiki/C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) 4 3- [Phân tử gam](/wiki/Ph%C3%A2n_t%E1%BB%AD_gam) −1 **Phốt phát** là một [hợp chất vô cơ](/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t_v%C3%B4_c%C6%A1) và là [muối](/wiki/Mu%E1%BB%91i_(h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)) của [axít phốtphoric](/wiki/Axit_ph%C3%B4tphoric). Trong [hóa hữu cơ](/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1), phốt phát hay [hợp chất cơ phospho](/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t_c%C6%A1_phospho) là [este](/wiki/Este) của [axít phốtphoric](/wiki/Axit_ph%C3%B4tphoric). Phốt phát hữu cơ có vai trò quan trọng trong ngành [hóa sinh](/wiki/H%C3%B3a_sinh), **Hóa lý sinh**, và [sinh thái học](/wiki/Sinh_th%C3%A1i_h%E1%BB%8Dc). Phốt phát vô cơ được [khai thác](/wiki/Khai_th%C3%A1c_m%E1%BB%8F) để điều chế [phốtpho](/wiki/Ph%E1%BB%91tpho) phục vụ [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) và [công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) . [2]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Phosphat&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phosphat&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Phosphates – PubChem Public Chemical Database”](http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=1061&loc=ec_rcs). *The PubChem Project*. USA: National Center of Biotechnology Information. [^](#cite_ref-PhosphatePrimer_2-0) [“Phosphate Primer”](http://fipr1.state.fl.us/PhosphatePrimer).

X-Cache: cp1067 hit (1), cp1066 frontend miss (0)