text:
Ngô
Ngô, bắp hay bẹ (danh pháp hai phần: Zea mays L. ssp. mays) là một loại cây lương thực được thuần canh tại khu vực Trung Mỹ và sau đó lan tỏa ra khắp châu Mỹ. Ngô lan tỏa ra phần còn lại của thế giới sau khi có tiếp xúc của người châu Âu với châu Mỹ vào cuối thế kỷ 15, đầu thế kỷ 16.
Ngô là cây lương thực được gieo trồng nhiều nhất tại châu Mỹ (Chỉ riêng tại Hoa Kỳ thì sản lượng đã là khoảng 270 triệu tấn mỗi năm). Các giống ngô lai ghép được các nông dân ưa chuộng hơn so với các giống, thứ ngô thông thường do có năng suất cao vì có ưu thế giống lai. Trong khi một vài giống, thứ ngô có thể cao tới 7 m (23 ft) tại một số nơi,[1] thì các giống ngô thương phẩm đã được tạo ra với chiều cao chỉ khoảng 2,5 m (8 ft). Ngô ngọt (Zea mays var. rugosa hay Zea mays var. saccharata) thông thường thấp hơn so với các thứ, giống ngô khác.
Mục lục
Tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]
Cây ngô được du nhập vào Việt Nam từ Trung Quốc. Ban đầu ngô được gọi là “lúa ngô”, về sau được gọi tắt thành “ngô”. “Ngô” trong “lúa ngô” là chỉ Trung Quốc. Trước đây người Việt từng gọi Trung Quốc là “Ngô”. Theo sách “Vân đài loại ngữ” (chữ Hán: 芸臺類語) của Lê Quý Đôn Trần Thế Vinh (陳世榮) (1634–1701) là người đã đem giống lúa ngô từ Trung Quốc về Việt Nam trong chuyến đi sứ nhà Thanh. Năm Ất Sửu, niên hiệu Chính Hòa năm thứ 6 (Tây lịch năm 1685), Trần Thế Vinh được cử làm phó sứ đoàn sứ thần Đại Việt sang nước Thanh.[2]
Trong dân gian có truyền thuyết nói rằng Phùng Khắc Khoan mới là người đầu tiên đem giống lúa ngô từ Trung Quốc về Việt Nam khi ông đi sứ nhà Minh năm Đinh Dậu, niên hiệu Quang Hưng năm thứ 20 (Tây lịch năm 1597).[3]
Sinh lý học[sửa | sửa mã nguồn]
Thân cây ngô trông tương tự như thân cây của các loài tre và các khớp nối (các mấu hay mắt) có thể có cách nhau khoảng 20–30 cm (8–12 inch). Ngô có hình thái phát triển rất khác biệt; các lá hình mũi mác rộng bản, dài 50–100 cm và rộng 5–10 cm (2–4 ft trên 2-4 inch); thân cây thẳng, thông thường cao 2–3 m (7–10 ft), với nhiều mấu, với các lá tỏa ra từ mỗi mấu với bẹ nhẵn. Dưới các lá này và ôm sát thân cây là các bắp. Khi còn non chúng dài ra khoảng 3 cm mỗi ngày. Từ các đốt ở phía dưới sinh ra một số rễ.
Các bắp ngô (bẹ ngô) là các cụm hoa cái hình bông, được bao bọc trong một số lớp lá, và được các lá này bao chặt vào thân đến mức chúng không lộ ra cho đến khi xuất hiện các râu ngô màu hung vàng từ vòng lá vào cuối của bắp ngô. Râu ngô là các núm nhụy thuôn dài trông giống như một búi tóc, ban đầu màu xanh lục và sau đó chuyển dần sang màu hung đỏ hay hung vàng. Khi được gieo trồng để làm cỏ ủ chua cho gia súc thì người ta gieo hạt dày dặc hơn và thu hoạch khi cây ngô bắt đầu xuất hiện các bắp non, do vậy tỷ lệ bắp là thấp. Một vài giống ngô cũng được tạo ra với tỷ lệ bắp non cao hơn với mục đích tạo nguồn cung cấp các loại "ngô bao tử" được sử dụng trong ẩm thực của một số quốc gia tại châu Á.
Ngô là loại thực vật cần thời gian ban đêm dài và ra hoa trong một lượng nhất định ngày nhiệt độ tăng trưởng > 10 °C (50 °F) trong môi trường mà nó thích nghi.[4] Biên độ ảnh hưởng mà thời gian ban đêm dài có đối với số ngày cần phải có để ngô ra hoa được quy định theo di truyền và được điều chỉnh bởi hệ thống sắc tố thực vật.[5] Tính chu kỳ theo ánh sáng có thể bị sai lệch ở các giống cây trồng cho khu vực nhiệt đới, nơi mà thời gian ban ngày kéo dài ở các cao độ lớn làm cho cây sẽ phát triển rất cao và chúng không đủ thời gian để ra hoa, tạo hạt trước khi bị chết vì sương giá. Tuy nhiên, đặc tính này là hữu ích khi sử dụng ngô làm nguồn cung cấp nhiên liệu sinh học[6].
Trên đỉnh của thân cây là cụm hoa đuôi sóc hình chùy chứa các hoa đực, được gọi là cờ ngô. Mỗi râu ngô đều có thể được thụ phấn để tạo ra một hạt ngô trên bắp. Các bắp ngô non có thể dùng làm rau ăn với toàn bộ lõi và râu, nhưng khi bắp đã già (thường là vài tháng sau khi trổ hoa) thì lõi ngô trở nên cứng và râu thì khô đi nên không ăn được. Vào cuối mỗi vụ mùa, các hạt ngô cũng khô và cứng, rất khó ăn nếu không được làm mềm bằng cách luộc. Các kỹ thuật hiện đại trong trồng trọt tại các nước phát triển thông thường dựa trên việc gieo hạt dày hơn, tạo ra trung bình khoảng 0,9 bắp.[7]
Các hạt ngô là các dạng quả thóc với vỏ quả hợp nhất với lớp áo hạt, là kiểu quả thông thường ở họ Hòa thảo (Poaceae). Nó gần giống như một loại quả phức về cấu trúc, ngoại trừ một điều là các quả riêng biệt (hạt ngô) không bao giờ hợp nhất thành một khối duy nhất. Các hạt ngô có kích thước cỡ hạt đậu Hà Lan, và bám chặt thành các hàng tương đối đều xung quanh một lõi trắng để tạo ra bắp ngô. Mỗi bắp ngô dài khoảng 10 – 25 cm (4 - 10 inch), chứa khoảng 200 - 400 hạt. Các hạt có màu như ánh đen, xám xanh, đỏ, trắng và vàng. Khi được nghiền thành bột, ngô tạo ra nhiều bột và ít cám hơn so với lúa mì. Tuy nhiên, nó không có gluten như ở lúa mì và như thế sẽ làm cho các thức ăn dạng nướng có độ trương nở nhỏ hơn.
Giống ngô tích lũy nhiều đường hơn tinh bột trong bắp (ngô ngọt) được tiêu dùng chủ yếu dưới dạng rau.
Thân cây ngô non tích lũy một chất kháng sinh mạnh là DIMBOA (2,4-dihydroxy-7-methoxy-1,4-benzoxazin-3-on). DIMBOA là thành viên của nhóm các axít hydroxamic (còn gọi là các benzoxazinoit) có khả năng phòng chống tự nhiên đối với một loạt các loài gây hại như côn trùng, nấm và vi khuẩn gây bệnh. DIMBOA cũng được tìm thấy trong một số loài "cỏ" có họ hàng gần, cụ thể là lúa mì. Giống ngô đột biến (bx) thiếu DIMBOA rất dễ bị các loài rệp và nấm gây bệnh. DIMBOA cũng là chất có tác dụng đề kháng tương đối của ngô non đối với sâu ngô bore châu Âu (họ Crambidae). Khi ngô trở nên già hơn thì hàm lượng DIMBOA cũng như khả năng đề kháng trước sâu bore cũng giảm đi.
Di truyền học[sửa | sửa mã nguồn]
Nhiều dạng ngô được sử dụng làm lương thực - thực phẩm, đôi khi được phân loại như là các phân loài khác nhau:
- Zea mays var. amylacea
- Zea mays var. ceratina
- Zea mays var. everta
- Zea mays var. indentata
- Zea mays var. indurata
- Zea mays var. japonica
- Zea mays var. rugosa
- Zea mays var. saccharata
- Zea mays var. tunicata
Hệ thống này đã bị thay thế (mặc dù không hoàn toàn) trong khoảng thời gian trên 60 năm bởi các phân loại nhiều biến đổi dựa trên nhiều dữ liệu hơn. Các dữ liệu nông học được bổ sung thêm các đặc điểm thực vật học cho phân loại thô sơ ban đầu, sau đó các chứng cứ di truyền học, tế bào học, protein và AND cũng được thêm vào. Hiện tại các phạm trù phân loại là dạng (ít dùng), chủng, phức hợp chủng và gần đây là các nhánh.
Ngô có 10 nhiễm sắc thể (n=10). Chiều dài tổng cộng của các nhiễm sắc thể là 1.500 cM. Một số nhiễm sắc thể của ngô có cái mà người ta gọi là "bướu nhiễm sắc thể": các vùng tạp sắc lặp đi lặp lại cao với vết màu sẫm. Mỗi bướu riêng biệt là đa hình trong số các giống của cả ngô lẫn cỏ ngô. Barbara McClintock đã sử dụng các bướu này để chứng minh thuyết transposon của bà về các "gen thay đổi đột ngột", và với công trình này bà đã đoạt giải Nobel năm 1983 trong lĩnh vực sinh lý học và y học. Ngô vẫn còn là sinh vật mẫu quan trọng cho di truyền học và sinh học phát triển ngày nay.
Tại Hoa Kỳ có một kho trung tâm các đột biến ở ngô, The Maize Genetics Cooperation — Stock Center, do Cục Nghiên cứu Nông nghiệp của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) thành lập và nằm tại Khoa các khoa học cây trồng của Đại học Illinois tại Urbana-Champaign. Tổng cộng bộ sưu tập có gần 80.000 mẫu. Bộ sưu tập này bao gồm vài trăm gen đã đặt tên, cọng với các tổ hợp gen bổ sung và các biến thể có thể di truyền khác. Ở đây có khoảng 1.000 sai lệch nhiễm sắc thể (chẳng hạn các hoán vị hay nghịch đảo) và các nguồn với số nhiễm sắc thể bất thường (như các dạng tứ bội). Dữ liệu di truyền miêu tả các nguồn đột biến ở ngô cũng như vô số các dữ liệu khác về di truyền học của ngô có thể truy cập tại MaizeGDB (Maize Genetics and Genomics Database: Cơ sở dữ liệu di truyền học và bộ gen ngô).[8]
Năm 2005, Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (NSF), Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ và Bộ Năng lượng Hoa Kỳ (DOE) đã thành lập một côngxoocxiom để xác định trình tự chuỗi bộ gen của ngô. Dữ liệu về chuối AND trong kết quả đã được đưa ngay vào Ngân hàng gen, kho chứa công cộng của các dữ liệu chuỗi gen. Việc thiết lập trình tự chuỗi cho bộ gen ngô là khá khó khăn do kích thước lớn và các sắp xếp phức tạp. Bộ gen ngô có 50.000–60.000 gen nằm rải rác trong 2,5 tỷ bazơ – các phân tử tạo ra ADN – mỗi gen lại có 10 nhiễm sắc thể. (Để so sánh, bộ gen người chứa khoảng 2,9 tỷ bazơ và 26.000 gen.)
Nguồn gốc[sửa | sửa mã nguồn]
Có một số thuyết về nguồn gốc của ngô tại Trung Mỹ:
- Ngô là sản phẩm thuần dưỡng trực tiếp từ cỏ ngô (Zea mays ssp. parviglumis) một năm ở Trung Mỹ, có nguồn gốc từ khu vực thung lũng sông Balsas ở miền nam México, với tối đa khoảng 12% vật chất gen của nó thu được từ Zea mays ssp. mexicana thông qua xâm nhập gen.
- Ngô sinh ra từ quá trình lai ghép giữa ngô đã thuần hóa nhỏ (dạng thay đổi không đáng kể của ngô dại) với cỏ ngô thuộc đoạn Luxuriantes, có thể là Z. luxurians hoặc Z. diploperennis.
- Ngô trải qua 2 hay nhiều lần thuần dưỡng của ngô dại hay cỏ ngô.
- Ngô tiến hóa từ quá trình lai ghép của Z. diploperennis với Tripsacum dactyloides. (Thuật ngữ cỏ ngô ở đây chỉ tất cả các loài và phân loài trong chi Zea, ngoại trừ Zea mays ssp. mays.) Vào cuối thập niên 1930, Paul Mangelsdorf cho rằng ngô thuần dưỡng là kết quả của lai ghép giữa ngô dại mà con người không biết rõ với loài trong chi Tripsacum, một chi có họ hàng gần. Tuy nhiên, vai trò được đề xuất của Tripsacum (cỏ gama) trong nguồn gốc của ngô đã bị phân tích gen hiện đại bác bỏ, qua đỏ phủ nhận mô hình của Mangelsdorf và thuyết thứ tư trên đây.
Mô hình thứ ba (thực ra là một nhóm các giả thuyết) không được hỗ trợ[cần dẫn nguồn]. Mô hình thứ hai giải thích chi li nhiều câu hỏi hóc búa nhưng nó là quá phức tạp[cần dẫn nguồn]. Mô hình thứ nhất do George Beadle (một nhà khoa học đoạt giải Nobel) năm 1939. Mặc dù nó có hỗ trợ từ thực nghiệm, nhưng nó không thể giải thích một loạt các vấn đề, trong số đó có:
- Sự đa dạng lớn các loài trong nhánh Zea đã phát sinh như thế nào,
- Các mẫu khảo cổ họcnhỏ xíu trong giai đoạn 3500–2700 TCN (chưa sửa chữa) có thể được chọn lựa từ cỏ ngô như thế nào, và
- Quá trình thuần dưỡng có thể được diễn ra mà không để lại các dấu tích của cỏ ngô hay ngô với các đặc điểm dạng cỏ ngô cho tới tận khoảng 1100 TCN như thế nào.
Quá trình thuần dưỡng ngô là đáng chú ý đối với các nhà nghiên cứu—bao gồm các nhà khảo cổ, nhà di truyền học, nhà thực vật dân tộc học, nhà địa lý học v.v. Quá trình này được một số người cho là đã bắt đầu vào khoảng năm 5.500 tới 10.000 TCN (đã điều chỉnh theo các dao động Mặt Trời). Chứng cứ di truyền học gần đây cho rằng quá trình thuần dưỡng ngô diễn ra vào khoảng năm 7000 TCN tại miền trung Mexico, có thể trong khu vực cao nguyên nằm giữa Oaxaca và Jalisco[9]. Cỏ ngô hoang dại gần giống nhất với ngô ngày nay vẫn còn mọc trong lưu vực sông Balsas. Các dấu tích khảo cổ của các bắp ngô có sớm nhất, được tìm thấy tại hang Guila Naquitz trong thung lũng Oaxaca, có niên đại vào khoảng năm 4.250 TCN (đã điều chỉnh; 3.450 TCN là chưa điều chỉnh); các bắp ngô cổ nhất trong các hang động gần Tehuacan, Puebla, có niên đại vào khoảng 2750 TCN. Có rất ít thay đổi diễn ra đối với hình dạng bắp ngô cho tới khoảng 1100 TCN khi các thay đổi lớn diễn ra trên các bắp ngô trong các hang động tại Mexico: sự đa dạng của ngô tăng lên nhanh chóng.
Có lẽ sớm nhất khoảng năm 1500 TCN, ngô bắt đầu phổ biến rộng và nhanh. Khi nó được du nhập vào các nền văn hóa mới, các công dụng mới cũng phát triển và các thứ mới đã được chọn lọc để phục vụ tốt hơn cho các công dụng này. Ngô là lương thực chính của phần lớn các nền văn hóa tiền Columbus tại Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ và khu vực Caribe. Các nền văn minh Trung Mỹ đã được tăng cường sức mạnh nhờ vào ngô; nhờ việc thu hoạch nó, nhờ tầm quan trọng về mặt tôn giáo và linh hồn của nó cũng như ảnh hưởng của nó đối với khẩu phần ăn uống của họ. Ngô tạo ra sự đồng nhất của người dân Trung Mỹ. Trong thiên niên kỷ 1, việc gieo trồng ngô đã lan rộng từ México vào tây nam Hoa Kỳ và khoảng một thiên niên kỷ sau vào đông bắc nước này cũng như đông nam Canada, làm biến đổi cảnh quan các vùng đất này do thổ dân châu Mỹ đã dọn sạch nhiều diện tích rừng và đồng cỏ cho loại cây trồng mới này.
Một điều vẫn chưa rõ là quá trình thuần dưỡng ngô ngưng tụ lại được gì, do phần ăn được của các thứ hoang dại là quá nhỏ và khó để có thể ăn trực tiếp, do mỗi hạt được bao bọc trong các vỏ hai mảnh rất cứng. Tuy nhiên, George Beadle đã chứng minh rằng các hạt của cỏ ngô là dễ dàng "trương nở" để con người sử dụng, tương tự như ngô để làm bỏng ngô ngày nay. Một số người lại tranh cãi rằng nó đã phải mất quá nhiều thế hệ nhân giống chọn lọc nhằm sản sinh các bắp ngô lớn để có thể gieo trồng có hiệu quả. Tuy nhiên, các nghiên cứu về các giống lai ghép dễ dàng thực hiện nhờ lai ghép chéo của cỏ ngô và ngô hiện đại cho thấy lý do phản đối này là không đủ cơ sở vững chắc.
Năm 2005, nghiên cứu của Cục Lâm nghiệp Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ chỉ ra rằng sự gia tăng trong gieo trồng ngô vào khoảng 500 tới 1.000 năm trước tại đông nam Hoa Kỳ góp phần vào sự suy giảm của các loài trai, hến nước ngọt, là các loài rất nhạy cảm đối với các thay đổi môi trường[10]
Gieo trồng[sửa | sửa mã nguồn]
Ngô được gieo trồng rộng khắp thế giới với sản lượng hàng năm cao hơn bất kỳ cây lương thực nào. Trong khi Hoa Kỳ sản xuất gần một nửa sản lượng chung của thế giới thì các nước sản xuất hàng đầu khác còn có Trung Quốc, Brasil, México, Argentina, Ấn Độ, Pháp, Indonesia, Nam Phi và Italia. Sản lượng toàn thế giới năm 2003 là trên 600 triệu tấn — hơn cả lúa và lúa mì. Năm 2004, gần 33 triệu ha ngô đã được gieo trồng trên khắp thế giới, với giá trị khoảng trên 23 tỷ USD.
Do ngô chịu lạnh kém nên trong khu vực ôn đới người ta trồng ngô vào mùa xuân. Hệ thống rễ của nó nói chung là nông vì thế ngô phụ thuộc nhiều vào độ ẩm của đất. Là một loại thực vật C4 (thực vật sử dụng cơ chế quang hợp C4), nên ngô là loại cây lương thực tương đối có hiệu quả hơn trong sử dụng nước so với các thực vật C3 như các loại cây lương thực nhỏ, cỏ linh lăng hay đậu tương. Ngô nhạy cảm nhất với khô hạn khi trổ bắp, lúc hoa (râu) ngô đã sẵn sàng cho việc thụ phấn. Tại Hoa Kỳ, vụ thu hoạch bội thu theo truyền thống được dự đoán là khi ngô "cao ngang đầu gối vào ngày 4 tháng 7", mặc dù các giống lai ghép hiện nay nói chung đều vượt quá tỷ lệ phát triển này. Ngô sử dụng để làm cỏ ủ chua được thu hoạch khi cây còn non và bắp chưa già. Ngô ngọt được thu hoạch khi hạt ở "giai đoạn sữa", sau khi thụ phấn nhưng trước khi hình thành tinh bột, ở Mỹ là vào khoảng cuối mùa hè, đầu đến giữa mùa thu. Ngô lấy hạt được để lại trên đồng cho tới cuối thu nhằm làm khô hạt và đôi khi người ta còn để nó qua mùa đông hay đầu mùa xuân. Tầm quan trọng của lượng hơi ẩm vừa đủ trong đất được thể hiện rõ nét tại nhiều khu vực thuộc châu Phi, nơi mà sự khô hạn mang tính chu kỳ luôn gây ra nạn đói do mùa màng thất bát.
Tại Hoa Kỳ, ngô đã từng được thổ dân gieo trồng trên các mô đất, trong một hệ thống phức tạp gọi là "Ba chị em": Các loài đậu, đỗ sử dụng thân cây ngô để lấy chỗ dựa, còn các loại bí thì có tác dụng che chắn cỏ dại. Phương pháp này đã bị thay thế gieo trồng đơn loài trên các mô đất trong đó mỗi mô đất cách nhau khoảng 60–120 cm (2–4 ft) được gieo 3 hay 4 hạt giống, một phương pháp hiện nay vẫn còn được những người làm vườn tại gia sử dụng. Các kỹ thuật muộn hơn là ngô ca rô, trong đó các mô đất cách nhau khoảng 1 m (40 inch), cho phép các máy xới chạy trên đồng theo cả hai hướng ngang và dọc. Tại các khu vực đất đai khô cằn hơn thì điều này bị thay thế và hạt được gieo tại đáy các rãnh sâu khoảng 10–12 cm (4–5 inch) để có thể lấy được nhiều nước hơn. Kỹ thuật hiện đại gieo trồng ngô thành các hàng để cho phép việc chăm sóc cây non được thuận tiện hơn, mặc dù kỹ thuật gieo trồng trên các đống đất vẫn còn được sử dụng tại các cánh đồng ngô trong một số khu bảo tồn của thổ dân châu Mỹ.
Tại Bắc Mỹ, các cánh đồng được gieo trồng theo phương pháp luân canh cây trồng với các cây trồng có tác dụng cố định đạm, thường là cỏ linh lăng ở khu vực có khí hậu lạnh hơn và đậu tương ở các khu vực có mùa hè dài hơn. Đôi khi, cây trồng thứ ba, lúa mì mùa đông, cũng được thêm vào trong vòng luân canh. Các cánh đồng thông thường được cày xới mỗi năm, mặc dù kiểu canh tác không cày xới ngày càng gia tăng. Nhiều giống ngô được trồng tại Hoa Kỳ và Canada là các giống lai. Trên một nửa diện tích gieo trồng ngô tại Hoa Kỳ là các giống ngô biến đổi gen bằng cách sử dụng công nghệ sinh học để có được các đặc tính tốt như sức kháng chịu sâu bệnh hay sức kháng chịu thuốc diệt cỏ.
Trước Thế chiến II, phần lớn ngô trồng tại Bắc Mỹ được thu hoạch thủ công. Công việc này đòi hỏi nhiều nhân lực và thường gắn với các sự kiện xã hội. Một số thiết bị bẻ ngô cơ khí 1 hay 2 hàng đã được sử dụng nhưng máy gặt đập liên hợp thì không được chấp nhận cho tới tận sau chiến tranh. Với thiết bị bẻ ngô cơ khí hay thủ công, toàn bộ bắp ngô được thu hoạch rồi sau đó cần một công việc tách rời nữa để lột vỏ, tách hạt ra khỏi lõi. Ngày nay, tại các quốc gia phát triển, người ta thu hoạch ngô bằng các máy gặt đập ngô liên hợp để thu hoạch hạt ngô.
Bệnh pellagra[sửa | sửa mã nguồn]
Khi ngô lần đầu tiên được đưa ngoài khu vực châu Mỹ nói chung nó được những người nông dân tại các nơi này chào đón với sự lạc quan do sản lượng cao của nó. Tuy nhiên, vấn đề phổ biến rộng của nạn kém dinh dưỡng đã nảy sinh nhanh chóng tại các khu vực mới gieo trồng ngô này. Nó từng là điều bí ẩn do kiểu kém dinh dưỡng này không được ghi nhận ở thổ dân châu Mỹ trong các điều kiện thông thường.[12]
Cuối cùng người ta đã phát hiện ra rằng thổ dân châu Mỹ đã biết rõ từ lâu về việc thêm các chất kiềm như tro đối với thổ dân Bắc Mỹ và đá vôi (cacbonat canxi) đối với thổ dân Trung Mỹ vào ngô để giải phóng vitamin B3 (niacin), mà sự thiếu hụt nó là nguyên nhân gây ra bệnh pellagra (bệnh nứt da).
Bên cạnh thiếu hụt niacin, pellagra còn có đặc trưng khác là thiếu hụt protein, kết quả của sự thiếu hụt cố hữu 2 axít amin quan trọng trong ngô tiền hiện đại là lysin và tryptophan. Quá trình kiềm hóa cũng làm gia tăng hàm lượng lysin và tryptophan trong ngô ở một mức độ nhất định, nhưng quan trọng hơn là thổ dân châu Mỹ đã biết cách làm cân bằng sự tiêu thụ ngô với đậu đỗ và các nguồn giàu protein khác như dền và đan sâm (Salvia spp.), cũng như thịt và cá, nhằm thu được toàn bộ các axít amin cần thiết cho tổng hợp protein một cách bình thường.
Do ngô được du nhập vào trong khẩu phần ăn uống của các dân tộc phi thổ dân châu Mỹ nhưng lại không kèm theo các kiến thức cần thiết mà thổ dân châu Mỹ phải mất hàng ngàn năm mới nắm rõ nên việc nương tựa nhiều vào ngô thông thường là bi kịch. Vào cuối thế kỷ 19 pellagra đã đạt tới ngưỡng đặc hữu tại các khu vực miền nam Hoa Kỳ, do các nhà nghiên cứu y học đã tranh cãi với nhau về 2 giả thuyết cho nguồn gốc của nó: thuyết thiếu hụt (cuối cùng là đúng) cho rằng bệnh pellagra là do thiếu hụt một số chất dinh dưỡng, còn thuyết mầm bệnh lại cho rằng bệnh pellagra là do mầm bệnh được truyền sang từ ruồi muỗi. Năm 1914, chính quyền Hoa Kỳ chính thức công nhận thuyết mầm bệnh của pellagra, nhưng đã phải hủy bỏ điều này sau vài năm do các chứng cứ chống lại nó ngày càng tăng. Vào giữa thập niên 1920 thuyết thiếu hụt của bệnh pellagra đã nhận được sự đồng thuận khoa học và được chứng minh vào năm 1932 khi thiếu hụt niacin được xác định là nguyên nhân của bệnh này.
Khi cách xử lý bằng kiềm và sự đa dạng trong chế độ ăn uống được hiểu rõ hơn và áp dụng thì bệnh pellagra đã biến mất. Sự phát triển của các giống ngô chứa nhiều lysin và khẩu phần ăn uống cân bằng hơn cũng đóng góp vào sự biến mất của căn bệnh này.
Bệnh tật và dịch hại[sửa | sửa mã nguồn]
Sâu bọ[sửa | sửa mã nguồn]
Dưới đây là một số loài sâu bọ hại ngô
- Sâu bắp ngô (Helicoverpa zea)
- Sâu bore thân ngô (Papaipema nebris)
- Rệp lá ngô (Rhopalosiphum maidis)
- Sâu bore ngô châu Âu (Ostrinia nubilalis) (ECB)
- Ruồi râu ngô (Euxesta stigmatis)
- Sâu bore nhỏ thân ngô (Elasmopalpus lignosellus)
- Bọ rễ ngô (Diabrotica virgifera virgifera LeConte)
Tính nhạy cảm của ngô đối với sâu bore ngô châu Âu, và hậu quả của nó là thất bát lớn về mùa màng đã dẫn tới sự phát triển của thực vật chuyển gen có chứa độc tố của vi khuẩn Bacillus thuringiensis. "Ngô Bt" được gieo trồng rộng rãi tại Hoa Kỳ và đã được chấp thuận để đưa vào châu Âu.
Bệnh[sửa | sửa mã nguồn]
- Bệng than ở ngô (Ustilago maydis): một loại bệnh do nấm gây ra, tại México gọi là huitlacoche, tạo ra các u bướu kỳ dị thay vì các hạt ngô thông thường.
- Bệnh khảm ở ngô
- Bệnh héo lá Stewart (Pantoea stewartii)
- Bệnh gỉ sắt (Puccinia sorghi)
- Bệnh héo lá Goss (Clavibacter michiganese)
- Bệnh đốm lá xám
- Mal de Río Cuarto Virus (MRCV)
- Bệnh thối cuống và hạt
Bảo quản[sửa | sửa mã nguồn]
Các bước bảo quản ngô khỏi vi khuẩn và côn trùng
- Thu hoạch
- Tuốt tẽ hạt
- Làm sạch và phân loại
- Làm khô
- Làm nguội
- Phân loại theo chất lượng
- Bảo quản trong các thung, chum hay kho silô
Ngô trong kho phải thông thoáng, sạch sẽ, không có lỗ hở nhỏ từ trong ra ngoài nhà kho
Sử dụng[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Hoa Kỳ và Canada, sử dụng chủ yếu của ngô là nuôi gia cầm và gia súc, cỏ khô, cỏ ủ chua hay lấy hạt làm lương thực. Cỏ ủ chua được sản xuất bằng cách lên men các đoạn thân cây ngô non. Hạt ngô có nhiều ứng dụng trong công nghiệp, như chuyển hóa thành chất dẻo hay vải sợi. Một lượng ngô nhất định được thủy phân hay xử lý bằng enzym để sản xuất xi rô, cụ thể là xi rô chứa nhiều fructoza, gọi là xi rô ngô, một tác nhân làm ngọt và đôi khi được lên men để sau đó chưng cất trong sản xuất một vài dạng rượu. Rượu sản xuất từ ngô theo truỳen thống là nguồn của wisky bourbon. Etanol từ ngô cũng được dùng ở hàm lượng thấp (10% hoặc ít hơn) như là phụ gia của xăng làm nhiên liệu cho một số động cơ để gia tăng chỉ số octan, giảm ô nhiễm và giảm cả mức tiêu thụ xăng (ngày nay gọi chung là "các nhiên liệu sinh học" và đã từng gây ra tranh cãi mạnh liên quan tới sự cần thiết về các nguồn nhiên liệu mới đối với con người với sự cần thiết phải duy trì, trong các khu vực như châu Mỹ Latinh, các thói quen ăn uống là bản chất của các nền văn minh như các nền văn minh xuất phát từ khu cực Trung Mỹ; Sự chấp nhận các thỏa thuận thương mại về ngô của NAFTA đã làm trầm trọng thêm các tranh cãi này, liên quan tới các điều kiện lao động tồi tệ của người công nhân trên các cánh đồng, và chủ yếu là NAFTA "mở cửa cho việc nhập khẩu ngô từ Hoa Kỳ, nơi mà các nông dân trồng ngô nhận được trợ cấp nhiều tỷ đôla và các hỗ trợ khác từ chính quyền. (...) Theo OXFAM UK, sau khi NAFTA có hiệu lực, giá ngô tại Mexico đã giảm 70% trong giai đoạn từ năm 1994 tới năm 2001. Số lượng việc làm cũng giảm theo: từ 8,1 triệu vào năm 1993 xuống còn 6,8 triệu vào năm 2002. Phần nhiều trong số những người mất việc làm là những người trồng ngô ở quy mô nhỏ[13]. Tuy nhiên, việc đưa vào các khu vực tại các vĩ độ xa hơn về phía bắc của Hoa Kỳ các loại ngô sản xuất nhiên liệu sinh học không nhằm mục tiêu tiêu thụ của con người hay động vật, có thể làm giảm xu hướng này. Sự tiêu thụ ngô từ phía con người như là một loại lương thực chính diễn ra tại nhiều khu vực trên thế giới. Trong nhiều nền văn hóa người ta sử dụng các món cháo ngô, như polenta ở Italia, angu ở Brasil, mămăligă ở România hay mush tại Hoa Kỳ hoặc các thức ăn gọi là sadza, nshima, ugali và mealie pap tại châu Phi. Ngô cũng là thành phần chính trong tortilla, atole và nhiều món ăn khác trong ẩm thực Mexico, hay chicha, một loại đồ uống lên men ở Trung và Nam Mỹ. Việc ăn ngô còn trên lõi cũng tùy thuộc vào từng nền văn hóa. Nó là khá phổ biến tại Hoa Kỳ nhưng dường như không thấy tại châu Âu.
Ngô ngọt là dạng biến đổi gen chứa nhiều đường và ít tinh bột, được dùng như một loại rau. Bỏng ngô là các hạt ngô từ một vài giống, thứ ngô sẽ nổ để xốp hơn khi bị rang nóng. Nó là một loại đồ ăn chủ yếu dành cho những người thích ăn quà vặt.
Ngô cũng có thể được chế biến thành bánh đúc ngô, với các hạt ngô được tẩy trắng bằng một số chất kiềm. Bánh đúc ngô nói chung hay được sử dụng tại khu vực đông nam Hoa Kỳ, loại thức ăn này là học tập từ cách chế biến của thổ dân Mỹ. Một loại thức ăn phổ biến khác từ ngô là bánh bông ngô. Bột ngô cũng được sử dụng làm một loại bánh mì và món tortilla của Mexico.
Một vài dạng ngô cũng được trồng làm cây cảnh. Đối với mục đích này, các dạng với lá hay bắp nhiều màu được sử dụng. Ngoài ra, các dạng ngô với kích thước lớn, ví dụ ngô cao tới 9,4 m (31 ft) hay ngô với bắp dài tới 60 cm (24 inch), là các dạng ngô cảnh trong ít nhất là một thế kỷ đã qua.[14]
Lõi ngô cũng có thể khoan lỗ và dùng như một loại tẩu hút thuốc rẻ tiền, lần đầu tiên được sản xuất tại Mỹ vào năm 1869. Lõi ngô cũng có thể dùng như một nguồn nhiên liệu. Ngô tương đối rẻ tiền và các lò sưởi tại gia với việc sử dụng hạt ngô làm nguồn nhiên liệu cũng đã được tạo ra.
Một công dụng không thông thường khác của ngô là tạo ra các Mê cung ngô nhằm thu hút du khách. Các mê cung này được tạo ra trên các cánh đồng ngô. Ý tưởng về mê cung ngô do Adrian Fisher, một nhà thiết kế mê cung hiện đại nhiều ý tưởng đưa ra, cùng với Công ty The American Maze đã đưa ra mê cung loại này tại Pennsylvania vào năm 1993. Các mê cung truyền thống tại Mỹ nói chung dùng các hàng rào thủy tùng, nhưng chúng phải mất vài năm mới có thể đủ lớn. Sự phát triển nhanh chóng của các cánh đồng ngô cho phép việc sắp xếp các mê cung bằng sử dụng Hệ thống định vị toàn cầu (GPS) vào đầu mùa và tạo ra mê cung khi ngô đủ cao để che khuất tầm nhìn của du khách vào mùa hè. Tại Canada và Hoa Kỳ, các "mê cung ngô" khá phổ biến trong nhiều cộng đồng nông dân.
Ngô ngày càng gia tăng vai trò như là một nguồn nhiên liệu sinh học, chẳng hạn etanol. Nhà máy điện khí hóa sinh khối tại Strem, gần Güssing, Burgenland, Áo đã hoạt động từ năm 2005. Nghiên cứu để sản xuất diesel từ khí sinh học theo phương pháp Fischer Tropsch cũng đã được thực hiện.
Ngô cũng được dùng như một loại mồi câu gọi là "viên bột nhão". Nó là phổ biến tại châu Âu để câu nhấp.
Các núm nhụy từ hoa cái của ngô (râu ngô), cũng được buôn bán như là một loại thảo dược có tác dụng lợi tiểu.
Hạt ngô cũng có thể dùng thay cho cát sỏi trong một số chỗ vui chơi cho trẻ em.[15]
Theo ẩm thực Việt Nam, hạt ngô còn được sử dụng để làm bánh ngô [16][17], hay canh súp ngô rất ngon mà bổ dưỡng.
Nghệ thuật[sửa | sửa mã nguồn]
Ngô là cây lương thực thiết yếu tại khu vực Andes kể từ các thời kỳ tiền Columbus. Nền văn hóa Moche ở miền bắc Peru sản xuất gốm sứ từ đất, nước và lửa. Đôg gốm ở hình bên là một tài sản linh thiêng, được dùng để thể hiện một số chủ đề quan trọng.[18]
Thư viện ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Ferro D.N., Weber D.C. Quản lý dịch hại ngô ngọt tại Massachusetts
- ITIS 42268 vào ngày 22 tháng 9 năm 2002
- Danh sách các tên phân loại chi Zea
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- A Zillion Uses for Corn
- NCGA Corn Industry Statistics
- Image of Zea mays from Flora von Deutschland Österreich und der Schweiz
- Zea mays at Plants For A Future
- Usage of Iowa and U.S. Corn Crop
- How a Corn Plant Develops
- Maize Genetics and Genomics Database project
- The Maize Genome Sequence Browser
- International Maize and Wheat Improvement Center
- Maize of Guatemala
- Maize research at the International Institute of Tropical Agriculture (IITA)
- Tropical maize could become biofuel 'super' crop in the US
- Jala Giant Corn (longest cob)
- European corn borer An ingenious pest
- Processing corn from seed to harvest to table
- Corn tại DMOZ
- The Great Corn Adventure - University of Illinois Extension
- Corn Facts
- Articles on maize written by Cristina Barros and Marco Buenrostro at their "Itacate" (the Nahuatl word for traveling provisions), in La Jornada, the Mexican journal
- ("Sin maíz no hay país", i.e., "There is no country without maize") This is a Mexican campaign defending the alimentary sovereignty and the reactivation of the Mexican field
Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Nguồn: E.Lewis Sturtevant, 1894, Bulletin of the Torrey Botanical Club, quyển 21, Lancaster, PA 20-8, Số 8, Notes On Maize, trang 1.
- ^ Trần Đình Ba, Nên nghiệp khoa bảng đúng giấc mơ bà hàng nước, Kiến Thức, truy cập ngày 26 tháng 6 năm 2015.
- ^ Tú Khôi, [ http://daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=77&NewsId=97265 Chuyện đi sứ của cha ông], Đại biểu nhân dân, truy cập ngày 26 tháng 6 năm 2015.
- ^ Nguồn: Coligado-1975, Salamini-1985, Poethig-1994, Paliwal-2000.
- ^ P.V.Nelson 1985.
- ^ Ngô nhiệt đới
- ^ bao nhiêu bắp trên thân lấy từ nguồn Trang web của Đại học bang Iowa
- ^ “MaizeGDB”. Truy cập 11 tháng 2 năm 2015.
- ^ www.maizegenetics.net
- ^ www.srs.fs.usda.gov
- ^ FAO 2005
- ^ “The origins of maize: the puzzle of pellagra”. EUFIC > Nutrition > Understanding Food. Hội đồng Thông tin Lương thực Thực phẩm châu Âu. Tháng 12 2001. Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(trợ giúp); Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessmonthday=(trợ giúp); Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ www.envio.org.ni
- ^ Nguồn: Eve. J. Wash. IA 1946, Kempton 1924.
- ^ “Maize Quest Fun Park: Corn Box”. Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(trợ giúp); Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessmonthday=(trợ giúp)
- ^ http://candycancook.com/2013/07/cach-lam-banh-ngo-tom/
- ^ Nguồn: Cách làm bánh ngô từ hạt ngô.
- ^ Berrin Katherine & Viện bảo tàng Larco. The Spirit of Ancient Peru:Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera. New York:Thames and Hudson, 1997.

markdown:
# Ngô
[Ngô (định hướng)](/wiki/Ng%C3%B4_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|Ngô|
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Monocots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_m%E1%BB%99t_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m) [Commelinids](/wiki/Nh%C3%A1nh_Th%C3%A0i_l%C3%A0i) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Poales](/wiki/B%E1%BB%99_H%C3%B2a_th%E1%BA%A3o) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Poaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C3%B2a_th%E1%BA%A3o) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Zea](/wiki/Chi_C%E1%BB%8F_ng%C3%B4) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **Z. mays** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Zea mays* [L.](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9) **Ngô**, **bắp** hay **bẹ** ( [danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n): **Zea mays** [L](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9). ssp. *) là một loại mays* [cây lương thực](/wiki/C%C3%A2y_l%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%B1c)được [thuần canh](/wiki/Thu%E1%BA%A7n_h%C3%B3a)tại khu vực [Trung Mỹ](/wiki/Trung_M%E1%BB%B9)và sau đó lan tỏa ra khắp [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9). Ngô lan tỏa ra phần còn lại của thế giới sau khi có [tiếp xúc của người châu Âu với châu Mỹ](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_h%C3%B3a_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1)vào cuối [thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15), đầu [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16).
Ngô là cây lương thực được gieo trồng nhiều nhất tại châu Mỹ (Chỉ riêng tại Hoa Kỳ thì sản lượng đã là khoảng 270 triệu tấn mỗi năm). Các giống ngô lai ghép được các nông dân ưa chuộng hơn so với các giống, thứ ngô thông thường do có năng suất cao vì có
[ưu thế giống lai](/w/index.php?title=%C6%AFu_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%91ng_lai&action=edit&redlink=1). Trong khi một vài giống, thứ ngô có thể cao tới 7 m (23 ft) tại một số nơi, thì các giống ngô thương phẩm đã được tạo ra với chiều cao chỉ khoảng 2,5 m (8 ft). [1] [Ngô ngọt](/wiki/Ng%C3%B4_ng%E1%BB%8Dt)( *Zea mays*var. *rugosa*hay *Zea mays*var. *saccharata*) thông thường thấp hơn so với các thứ, giống ngô khác.
## Mục lục
## Tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=1)]
Cây ngô được du nhập vào Việt Nam từ Trung Quốc. Ban đầu ngô được gọi là “lúa ngô”, về sau được gọi tắt thành “ngô”. “Ngô” trong “lúa ngô” là chỉ Trung Quốc. Trước đây người Việt từng gọi Trung Quốc là “Ngô”. Theo sách “
[Vân đài loại ngữ](/w/index.php?title=V%C3%A2n_%C4%91%C3%A0i_lo%E1%BA%A1i_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)” ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 芸臺類語) của [Lê Quý Đôn](/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n) [Trần Thế Vinh](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BA%BF_Vinh&action=edit&redlink=1) (陳世榮) (1634–1701) là người đã đem giống lúa ngô từ Trung Quốc về Việt Nam trong chuyến đi sứ [nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh). Năm Ất Sửu, niên hiệu Chính Hòa năm thứ 6 (Tây lịch năm 1685), Trần Thế Vinh được cử làm phó sứ đoàn sứ thần Đại Việt sang nước Thanh. [[2]](#cite_note-2)
Trong dân gian có truyền thuyết nói rằng
[Phùng Khắc Khoan](/wiki/Ph%C3%B9ng_Kh%E1%BA%AFc_Khoan) mới là người đầu tiên đem giống lúa ngô từ Trung Quốc về Việt Nam khi ông đi sứ [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) năm Đinh Dậu, niên hiệu Quang Hưng năm thứ 20 (Tây lịch năm 1597). [[3]](#cite_note-3)
## Sinh lý học[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=2)]
Thân cây ngô trông tương tự như thân cây của các loài
[tre](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D_Tre) và các khớp nối (các [mấu](/w/index.php?title=M%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1) hay mắt) có thể có cách nhau khoảng 20–30 cm (8–12 inch). Ngô có hình thái phát triển rất khác biệt; các lá hình mũi mác rộng bản, dài 50–100 cm và rộng 5–10 cm (2–4 ft trên 2-4 inch); thân cây thẳng, thông thường cao 2–3 m (7–10 ft), với nhiều mấu, với các lá tỏa ra từ mỗi mấu với bẹ nhẵn. Dưới các lá này và ôm sát thân cây là các bắp. Khi còn non chúng dài ra khoảng 3 cm mỗi ngày. Từ các đốt ở phía dưới sinh ra một số rễ.
Các bắp ngô (bẹ ngô) là các cụm hoa cái hình bông, được bao bọc trong một số lớp lá, và được các lá này bao chặt vào thân đến mức chúng không lộ ra cho đến khi xuất hiện các râu ngô màu hung vàng từ vòng lá vào cuối của bắp ngô. Râu ngô là các
[núm nhụy](/w/index.php?title=L%C3%A1_no%C3%A3n&action=edit&redlink=1) thuôn dài trông giống như một búi tóc, ban đầu màu xanh lục và sau đó chuyển dần sang màu hung đỏ hay hung vàng. Khi được gieo trồng để làm [cỏ ủ chua](/w/index.php?title=C%E1%BB%8F_%E1%BB%A7_chua&action=edit&redlink=1) cho gia súc thì người ta gieo hạt dày dặc hơn và thu hoạch khi cây ngô bắt đầu xuất hiện các bắp non, do vậy tỷ lệ bắp là thấp. Một vài giống ngô cũng được tạo ra với tỷ lệ bắp non cao hơn với mục đích tạo nguồn cung cấp các loại "ngô bao tử" được sử dụng trong [ẩm thực](/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c) của một số quốc gia tại [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81).
Ngô là loại thực vật cần thời gian ban đêm dài và ra hoa trong một lượng nhất định
[ngày nhiệt độ tăng trưởng](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_t%C4%83ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng&action=edit&redlink=1) > 10 °C (50 °F) trong môi trường mà nó thích nghi. Biên độ ảnh hưởng mà thời gian ban đêm dài có đối với số ngày cần phải có để ngô ra hoa được quy định theo di truyền và được điều chỉnh bởi hệ thống [4] [sắc tố thực vật](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFc_t%E1%BB%91_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1). Tính chu kỳ theo ánh sáng có thể bị sai lệch ở các giống cây trồng cho khu vực nhiệt đới, nơi mà thời gian ban ngày kéo dài ở các cao độ lớn làm cho cây sẽ phát triển rất cao và chúng không đủ thời gian để ra hoa, tạo hạt trước khi bị chết vì sương giá. Tuy nhiên, đặc tính này là hữu ích khi sử dụng ngô làm nguồn cung cấp [[5]](#cite_note-5) [nhiên liệu sinh học](/wiki/Nhi%C3%AAn_li%E1%BB%87u_sinh_h%E1%BB%8Dc) . [[6]](#cite_note-6)
Trên đỉnh của thân cây là cụm hoa đuôi sóc hình chùy chứa các hoa đực, được gọi là cờ ngô. Mỗi râu ngô đều có thể được thụ phấn để tạo ra một hạt ngô trên bắp. Các bắp ngô non có thể dùng làm rau ăn với toàn bộ lõi và râu, nhưng khi bắp đã già (thường là vài tháng sau khi trổ hoa) thì lõi ngô trở nên cứng và râu thì khô đi nên không ăn được. Vào cuối mỗi vụ mùa, các hạt ngô cũng khô và cứng, rất khó ăn nếu không được làm mềm bằng cách luộc. Các kỹ thuật hiện đại trong trồng trọt tại các nước phát triển thông thường dựa trên việc gieo hạt dày hơn, tạo ra trung bình khoảng 0,9 bắp.
[[7]](#cite_note-7)
Các hạt ngô là các dạng
[quả thóc](/wiki/Qu%E1%BA%A3_th%C3%B3c) với [vỏ quả](/w/index.php?title=V%E1%BB%8F_qu%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1) hợp nhất với lớp áo hạt, là kiểu quả thông thường ở [họ Hòa thảo](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C3%B2a_th%E1%BA%A3o) ( *Poaceae*). Nó gần giống như một loại [quả phức](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3_ph%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) về cấu trúc, ngoại trừ một điều là các quả riêng biệt (hạt ngô) không bao giờ hợp nhất thành một khối duy nhất. Các hạt ngô có kích thước cỡ hạt [đậu Hà Lan](/wiki/Chi_%C4%90%E1%BA%ADu_H%C3%A0_Lan), và bám chặt thành các hàng tương đối đều xung quanh một lõi trắng để tạo ra bắp ngô. Mỗi bắp ngô dài khoảng 10 – 25 cm (4 - 10 inch), chứa khoảng 200 - 400 hạt. Các hạt có màu như ánh đen, xám xanh, đỏ, trắng và vàng. Khi được nghiền thành bột, ngô tạo ra nhiều bột và ít cám hơn so với [lúa mì](/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC). Tuy nhiên, nó không có [gluten](/wiki/Gluten) như ở lúa mì và như thế sẽ làm cho các thức ăn dạng nướng có độ trương nở nhỏ hơn.
Giống ngô tích lũy nhiều đường hơn tinh bột trong bắp (ngô ngọt) được tiêu dùng chủ yếu dưới dạng rau.
Thân cây ngô non tích lũy một chất kháng sinh mạnh là
[DIMBOA](/w/index.php?title=DIMBOA&action=edit&redlink=1) (2,4-dihydroxy-7-methoxy-1,4-benzoxazin-3-on). DIMBOA là thành viên của nhóm các axít hydroxamic (còn gọi là các benzoxazinoit) có khả năng phòng chống tự nhiên đối với một loạt các loài gây hại như côn trùng, nấm và vi khuẩn gây bệnh. DIMBOA cũng được tìm thấy trong một số loài "cỏ" có họ hàng gần, cụ thể là lúa mì. Giống ngô đột biến (bx) thiếu DIMBOA rất dễ bị các loài rệp và nấm gây bệnh. DIMBOA cũng là chất có tác dụng đề kháng tương đối của ngô non đối với sâu ngô bore châu Âu (họ [Crambidae](/wiki/Crambidae)). Khi ngô trở nên già hơn thì hàm lượng DIMBOA cũng như khả năng đề kháng trước sâu bore cũng giảm đi.
## Di truyền học[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=3)]
Nhiều dạng ngô được sử dụng làm lương thực - thực phẩm, đôi khi được phân loại như là các phân loài khác nhau:
*Zea mays*var. *amylacea* *Zea mays*var. *ceratina* *Zea mays*var. *everta* *Zea mays*var. *indentata* *Zea mays*var. *indurata* *Zea mays*var. *japonica* *Zea mays*var. *rugosa* *Zea mays*var. *saccharata* *Zea mays*var. *tunicata*
Hệ thống này đã bị thay thế (mặc dù không hoàn toàn) trong khoảng thời gian trên 60 năm bởi các phân loại nhiều biến đổi dựa trên nhiều dữ liệu hơn. Các dữ liệu
[nông học](/wiki/N%C3%B4ng_h%E1%BB%8Dc) được bổ sung thêm các đặc điểm thực vật học cho phân loại thô sơ ban đầu, sau đó các chứng cứ di truyền học, [tế bào học](/wiki/T%E1%BA%BF_b%C3%A0o_h%E1%BB%8Dc), protein và AND cũng được thêm vào. Hiện tại các phạm trù phân loại là dạng (ít dùng), chủng, phức hợp chủng và gần đây là các nhánh.
Ngô có 10 nhiễm sắc thể (n=10). Chiều dài tổng cộng của các nhiễm sắc thể là 1.500
[cM](/w/index.php?title=Xentimorgan&action=edit&redlink=1). Một số nhiễm sắc thể của ngô có cái mà người ta gọi là "bướu nhiễm sắc thể": các vùng tạp sắc lặp đi lặp lại cao với vết màu sẫm. Mỗi bướu riêng biệt là [đa hình](/w/index.php?title=%C4%90a_h%C3%ACnh_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1) trong số các giống của cả ngô lẫn [cỏ ngô](/wiki/Chi_C%E1%BB%8F_ng%C3%B4). [Barbara McClintock](/wiki/Barbara_McClintock) đã sử dụng các bướu này để chứng minh thuyết [transposon](/w/index.php?title=Transposon&action=edit&redlink=1) của bà về các "gen thay đổi đột ngột", và với công trình này bà đã đoạt giải Nobel năm 1983 trong lĩnh vực sinh lý học và y học. Ngô vẫn còn là [sinh vật mẫu](/w/index.php?title=Sinh_v%E1%BA%ADt_m%E1%BA%ABu&action=edit&redlink=1) quan trọng cho di truyền học và [sinh học phát triển](/wiki/Sinh_h%E1%BB%8Dc_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n) ngày nay.
Tại Hoa Kỳ có một kho trung tâm các đột biến ở ngô,
*The Maize Genetics Cooperation — Stock Center*, do Cục Nghiên cứu Nông nghiệp của [Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_Hoa_K%E1%BB%B3) (USDA) thành lập và nằm tại Khoa các khoa học cây trồng của [Đại học Illinois tại Urbana-Champaign](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Illinois_t%E1%BA%A1i_Urbana-Champaign&action=edit&redlink=1). Tổng cộng bộ sưu tập có gần 80.000 mẫu. Bộ sưu tập này bao gồm vài trăm gen đã đặt tên, cọng với các tổ hợp gen bổ sung và các biến thể có thể di truyền khác. Ở đây có khoảng 1.000 sai lệch nhiễm sắc thể (chẳng hạn các hoán vị hay nghịch đảo) và các nguồn với số nhiễm sắc thể bất thường (như các dạng [tứ bội](/w/index.php?title=T%E1%BB%A9_b%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1)). Dữ liệu di truyền miêu tả các nguồn đột biến ở ngô cũng như vô số các dữ liệu khác về di truyền học của ngô có thể truy cập tại MaizeGDB (Maize Genetics and Genomics Database: Cơ sở dữ liệu di truyền học và bộ gen ngô). [[8]](#cite_note-8)
Năm 2005,
[Quỹ Khoa học Quốc gia](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_Khoa_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) Hoa Kỳ (NSF), Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ và [Bộ Năng lượng Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3) (DOE) đã thành lập một [côngxoocxiom](/wiki/C%C3%B4ngxoocxiom) để xác định trình tự chuỗi [bộ gen](/wiki/B%E1%BB%99_gen) của ngô. Dữ liệu về chuối AND trong kết quả đã được đưa ngay vào [Ngân hàng gen](/w/index.php?title=Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_gen&action=edit&redlink=1), kho chứa công cộng của các dữ liệu chuỗi gen. Việc thiết lập trình tự chuỗi cho bộ gen ngô là khá khó khăn do kích thước lớn và các sắp xếp phức tạp. Bộ gen ngô có 50.000–60.000 gen nằm rải rác trong 2,5 tỷ bazơ – các phân tử tạo ra ADN – mỗi gen lại có 10 nhiễm sắc thể. (Để so sánh, bộ gen người chứa khoảng 2,9 tỷ bazơ và 26.000 gen.)
## Nguồn gốc[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=4)]
Có một số thuyết về nguồn gốc của ngô tại Trung Mỹ:
- Ngô là sản phẩm thuần dưỡng trực tiếp từ cỏ ngô (
*Zea mays*ssp. *parviglumis*) một năm ở Trung Mỹ, có nguồn gốc từ khu vực thung lũng [sông Balsas](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Balsas&action=edit&redlink=1)ở miền nam [México](/wiki/M%C3%A9xico), với tối đa khoảng 12% vật chất gen của nó thu được từ *Zea mays*ssp. *mexicana*thông qua [xâm nhập gen](/w/index.php?title=X%C3%A2m_nh%E1%BA%ADp_gen&action=edit&redlink=1).
- Ngô sinh ra từ quá trình lai ghép giữa ngô đã thuần hóa nhỏ (dạng thay đổi không đáng kể của ngô dại) với cỏ ngô thuộc đoạn
*Luxuriantes*, có thể là *Z. luxurians*hoặc *Z. diploperennis*.
- Ngô trải qua 2 hay nhiều lần thuần dưỡng của ngô dại hay cỏ ngô.
- Ngô tiến hóa từ quá trình lai ghép của
*Z. diploperennis*với *Tripsacum dactyloides*. (Thuật ngữ cỏ ngô ở đây chỉ tất cả các loài và phân loài trong chi *Zea*, ngoại trừ *Zea mays*ssp. *mays*.) Vào cuối thập niên 1930, Paul Mangelsdorf cho rằng ngô thuần dưỡng là kết quả của lai ghép giữa ngô dại mà con người không biết rõ với loài trong chi *Tripsacum*, một chi có họ hàng gần. Tuy nhiên, vai trò được đề xuất của Tripsacum (cỏ gama) trong nguồn gốc của ngô đã bị phân tích gen hiện đại bác bỏ, qua đỏ phủ nhận mô hình của Mangelsdorf và thuyết thứ tư trên đây.
Mô hình thứ ba (thực ra là một nhóm các giả thuyết) không được hỗ trợ
[George Beadle](/wiki/George_Beadle) (một nhà khoa học đoạt giải Nobel) năm 1939. Mặc dù nó có hỗ trợ từ thực nghiệm, nhưng nó không thể giải thích một loạt các vấn đề, trong số đó có:
- Sự đa dạng lớn các loài trong nhánh
*Zea*đã phát sinh như thế nào,
- Các mẫu khảo cổ họcnhỏ xíu trong giai đoạn 3500–2700 TCN (chưa sửa chữa) có thể được chọn lựa từ cỏ ngô như thế nào, và
- Quá trình thuần dưỡng có thể được diễn ra mà không để lại các dấu tích của cỏ ngô hay ngô với các đặc điểm dạng cỏ ngô cho tới tận khoảng 1100 TCN như thế nào.
Quá trình thuần dưỡng ngô là đáng chú ý đối với các nhà nghiên cứu—bao gồm các
[nhà khảo cổ](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc), [nhà di truyền học](/wiki/Di_truy%E1%BB%81n_h%E1%BB%8Dc), [nhà thực vật dân tộc học](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1), [nhà địa lý học](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) v.v. Quá trình này được một số người cho là đã bắt đầu vào khoảng năm 5.500 tới 10.000 TCN (đã điều chỉnh theo các dao động Mặt Trời). Chứng cứ di truyền học gần đây cho rằng quá trình thuần dưỡng ngô diễn ra vào khoảng năm 7000 TCN tại miền trung Mexico, có thể trong khu vực cao nguyên nằm giữa [Oaxaca](/wiki/Oaxaca) và [Jalisco](/wiki/Jalisco) . Cỏ ngô hoang dại gần giống nhất với ngô ngày nay vẫn còn mọc trong lưu vực [9] [sông Balsas](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Balsas&action=edit&redlink=1). Các dấu tích khảo cổ của các bắp ngô có sớm nhất, được tìm thấy tại [hang Guila Naquitz](/w/index.php?title=Hang_Guila_Naquitz&action=edit&redlink=1)trong [thung lũng Oaxaca](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Oaxaca&action=edit&redlink=1), có niên đại vào khoảng năm 4.250 TCN (đã điều chỉnh; 3.450 TCN là chưa điều chỉnh); các bắp ngô cổ nhất trong các hang động gần [Tehuacan](/w/index.php?title=Tehuacan&action=edit&redlink=1), Puebla, có niên đại vào khoảng 2750 TCN. Có rất ít thay đổi diễn ra đối với hình dạng bắp ngô cho tới khoảng 1100 TCN khi các thay đổi lớn diễn ra trên các bắp ngô trong các hang động tại Mexico: sự đa dạng của ngô tăng lên nhanh chóng.
Có lẽ sớm nhất khoảng năm 1500 TCN, ngô bắt đầu phổ biến rộng và nhanh. Khi nó được du nhập vào các nền văn hóa mới, các công dụng mới cũng phát triển và các thứ mới đã được chọn lọc để phục vụ tốt hơn cho các công dụng này. Ngô là lương thực chính của phần lớn các nền văn hóa tiền Columbus tại Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ và khu vực
[Caribe](/wiki/V%C3%B9ng_Caribe). Các nền văn minh Trung Mỹ đã được tăng cường sức mạnh nhờ vào ngô; nhờ việc thu hoạch nó, nhờ tầm quan trọng về mặt tôn giáo và linh hồn của nó cũng như ảnh hưởng của nó đối với khẩu phần ăn uống của họ. Ngô tạo ra sự đồng nhất của người dân Trung Mỹ. Trong [thiên niên kỷ 1](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_1), việc gieo trồng ngô đã lan rộng từ [México](/wiki/M%C3%A9xico) vào tây nam Hoa Kỳ và khoảng một thiên niên kỷ sau vào đông bắc nước này cũng như đông nam [Canada](/wiki/Canada), làm biến đổi cảnh quan các vùng đất này do thổ dân châu Mỹ đã dọn sạch nhiều diện tích rừng và đồng cỏ cho loại cây trồng mới này.
Một điều vẫn chưa rõ là quá trình thuần dưỡng ngô ngưng tụ lại được gì, do phần ăn được của các thứ hoang dại là quá nhỏ và khó để có thể ăn trực tiếp, do mỗi hạt được bao bọc trong các vỏ hai mảnh rất cứng. Tuy nhiên, George Beadle đã chứng minh rằng các hạt của cỏ ngô là dễ dàng "trương nở" để con người sử dụng, tương tự như ngô để làm bỏng ngô ngày nay. Một số người lại tranh cãi rằng nó đã phải mất quá nhiều thế hệ
[nhân giống chọn lọc](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_gi%E1%BB%91ng_ch%E1%BB%8Dn_l%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) nhằm sản sinh các bắp ngô lớn để có thể gieo trồng có hiệu quả. Tuy nhiên, các nghiên cứu về các giống lai ghép dễ dàng thực hiện nhờ lai ghép chéo của cỏ ngô và ngô hiện đại cho thấy lý do phản đối này là không đủ cơ sở vững chắc.
Năm 2005, nghiên cứu của Cục Lâm nghiệp Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ chỉ ra rằng sự gia tăng trong gieo trồng ngô vào khoảng 500 tới 1.000 năm trước tại đông nam Hoa Kỳ góp phần vào sự suy giảm của các loài trai, hến nước ngọt, là các loài rất nhạy cảm đối với các thay đổi môi trường
[[10]](#cite_note-10)
## Gieo trồng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=5)]
|Các nhà sản xuất hàng đầu — năm 2005
|
(triệu tấn)
|
|![]()
|280|
|
|![]()
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) ![ Brasil](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Flag_of_Brazil.svg/22px-Flag_of_Brazil.svg.png)
![ Brasil](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Flag_of_Brazil.svg/22px-Flag_of_Brazil.svg.png)
[Brasil](/wiki/Brasil) ![ México](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Flag_of_Mexico.svg/23px-Flag_of_Mexico.svg.png)
![ México](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Flag_of_Mexico.svg/23px-Flag_of_Mexico.svg.png)
[México](/wiki/M%C3%A9xico) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Flag_of_Argentina.svg/23px-Flag_of_Argentina.svg.png)
[Argentina](/wiki/Argentina) ![ Ấn Độ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/23px-Flag_of_India.svg.png)
![ Ấn Độ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/23px-Flag_of_India.svg.png)
[Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/23px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Flag_of_Indonesia.svg/23px-Flag_of_Indonesia.svg.png)
[Indonesia](/wiki/Indonesia) ![ Cộng hòa Nam Phi](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Flag_of_South_Africa.svg/23px-Flag_of_South_Africa.svg.png)
![ Cộng hòa Nam Phi](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Flag_of_South_Africa.svg/23px-Flag_of_South_Africa.svg.png)
[Nam Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/23px-Flag_of_Italy.svg.png)
[Ý](/wiki/%C3%9D) **Toàn thế giới** **692** *Nguồn:*
[FAO](/w/index.php?title=T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_N%C3%B4ng_L%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)(FAO) [[11]](#cite_note-11)
Ngô được gieo trồng rộng khắp thế giới với sản lượng hàng năm cao hơn bất kỳ cây lương thực nào. Trong khi Hoa Kỳ sản xuất gần một nửa sản lượng chung của thế giới thì các nước sản xuất hàng đầu khác còn có
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Brasil](/wiki/Brasil), [México](/wiki/M%C3%A9xico), [Argentina](/wiki/Argentina), [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), [Indonesia](/wiki/Indonesia), [Nam Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) và [Italia](/wiki/%C3%9D). Sản lượng toàn thế giới năm 2003 là trên 600 triệu tấn — hơn cả [lúa](/wiki/L%C3%BAa) và [lúa mì](/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC). Năm 2004, gần 33 triệu ha ngô đã được gieo trồng trên khắp thế giới, với giá trị khoảng trên 23 tỷ USD.
Do ngô chịu lạnh kém nên trong khu vực ôn đới người ta trồng ngô vào
[mùa xuân](/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n). Hệ thống rễ của nó nói chung là nông vì thế ngô phụ thuộc nhiều vào độ ẩm của đất. Là một loại [thực vật C4](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_C4) (thực vật sử dụng cơ chế quang hợp C4), nên ngô là loại cây lương thực tương đối có hiệu quả hơn trong sử dụng nước so với các [thực vật C3](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_C3) như các loại cây lương thực nhỏ, [cỏ linh lăng](/wiki/C%E1%BB%8F_linh_l%C4%83ng) hay [đậu tương](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_t%C6%B0%C6%A1ng). Ngô nhạy cảm nhất với khô hạn khi trổ bắp, lúc hoa (râu) ngô đã sẵn sàng cho việc thụ phấn. Tại [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), vụ thu hoạch bội thu theo truyền thống được dự đoán là khi ngô "cao ngang đầu gối vào ngày [4 tháng 7](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_kh%C3%A1nh_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)", mặc dù các giống lai ghép hiện nay nói chung đều vượt quá tỷ lệ phát triển này. Ngô sử dụng để làm [cỏ ủ chua](/w/index.php?title=C%E1%BB%8F_%E1%BB%A7_chua&action=edit&redlink=1) được thu hoạch khi cây còn non và bắp chưa già. Ngô ngọt được thu hoạch khi hạt ở "giai đoạn sữa", sau khi thụ phấn nhưng trước khi hình thành tinh bột, ở Mỹ là vào khoảng cuối mùa hè, đầu đến giữa mùa thu. Ngô lấy hạt được để lại trên đồng cho tới cuối thu nhằm làm khô hạt và đôi khi người ta còn để nó qua mùa đông hay đầu mùa xuân. Tầm quan trọng của lượng hơi ẩm vừa đủ trong đất được thể hiện rõ nét tại nhiều khu vực thuộc [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi), nơi mà sự khô hạn mang tính chu kỳ luôn gây ra [nạn đói](/wiki/N%E1%BA%A1n_%C4%91%C3%B3i) do mùa màng thất bát.
Tại Hoa Kỳ, ngô đã từng được thổ dân gieo trồng trên các mô đất, trong một hệ thống phức tạp gọi là "Ba chị em": Các loài đậu, đỗ sử dụng thân cây ngô để lấy chỗ dựa, còn các loại bí thì có tác dụng che chắn cỏ dại. Phương pháp này đã bị thay thế gieo trồng đơn loài trên các mô đất trong đó mỗi mô đất cách nhau khoảng 60–120 cm (2–4 ft) được gieo 3 hay 4 hạt giống, một phương pháp hiện nay vẫn còn được những người làm vườn tại gia sử dụng. Các kỹ thuật muộn hơn là
*ngô ca rô*, trong đó các mô đất cách nhau khoảng 1 m (40 inch), cho phép các máy xới chạy trên đồng theo cả hai hướng ngang và dọc. Tại các khu vực đất đai khô cằn hơn thì điều này bị thay thế và hạt được gieo tại đáy các rãnh sâu khoảng 10–12 cm (4–5 inch) để có thể lấy được nhiều nước hơn. Kỹ thuật hiện đại gieo trồng ngô thành các hàng để cho phép việc chăm sóc cây non được thuận tiện hơn, mặc dù kỹ thuật gieo trồng trên các đống đất vẫn còn được sử dụng tại các cánh đồng ngô trong một số khu bảo tồn của thổ dân châu Mỹ.
Tại Bắc Mỹ, các cánh đồng được gieo trồng theo phương pháp
[luân canh cây trồng](/w/index.php?title=Lu%C3%A2n_canh_c%C3%A2y_tr%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1) với các cây trồng có tác dụng [cố định đạm](/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%E1%BB%8Bnh_%C4%91%E1%BA%A1m), thường là [cỏ linh lăng](/wiki/C%E1%BB%8F_linh_l%C4%83ng) ở khu vực có khí hậu lạnh hơn và [đậu tương](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_t%C6%B0%C6%A1ng) ở các khu vực có mùa hè dài hơn. Đôi khi, cây trồng thứ ba, [lúa mì mùa đông](/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC), cũng được thêm vào trong vòng luân canh. Các cánh đồng thông thường được cày xới mỗi năm, mặc dù kiểu [canh tác không cày xới](/w/index.php?title=Canh_t%C3%A1c_kh%C3%B4ng_c%C3%A0y_x%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) ngày càng gia tăng. Nhiều giống ngô được trồng tại Hoa Kỳ và Canada là các giống lai. Trên một nửa diện tích gieo trồng ngô tại Hoa Kỳ là các giống ngô [biến đổi gen](/w/index.php?title=Bi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BB%95i_gen&action=edit&redlink=1) bằng cách sử dụng [công nghệ sinh học](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_sinh_h%E1%BB%8Dc) để có được các đặc tính tốt như sức kháng chịu sâu bệnh hay sức kháng chịu thuốc diệt cỏ.
Trước
[Thế chiến II](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), phần lớn ngô trồng tại Bắc Mỹ được thu hoạch thủ công. Công việc này đòi hỏi nhiều nhân lực và thường gắn với các sự kiện xã hội. Một số thiết bị bẻ ngô cơ khí 1 hay 2 hàng đã được sử dụng nhưng [máy gặt đập liên hợp](/wiki/M%C3%A1y_g%E1%BA%B7t_%C4%91%E1%BA%ADp_li%C3%AAn_h%E1%BB%A3p) thì không được chấp nhận cho tới tận sau chiến tranh. Với thiết bị bẻ ngô cơ khí hay thủ công, toàn bộ bắp ngô được thu hoạch rồi sau đó cần một công việc tách rời nữa để lột vỏ, tách hạt ra khỏi lõi. Ngày nay, tại các quốc gia phát triển, người ta thu hoạch ngô bằng các máy gặt đập ngô liên hợp để thu hoạch hạt ngô.
## Bệnh pellagra[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=6)]
Khi ngô lần đầu tiên được đưa ngoài khu vực châu Mỹ nói chung nó được những người nông dân tại các nơi này chào đón với sự lạc quan do sản lượng cao của nó. Tuy nhiên, vấn đề phổ biến rộng của nạn kém dinh dưỡng đã nảy sinh nhanh chóng tại các khu vực mới gieo trồng ngô này. Nó từng là điều bí ẩn do kiểu kém dinh dưỡng này không được ghi nhận ở thổ dân châu Mỹ trong các điều kiện thông thường.
[[12]](#cite_note-pellagra_mystery-12)
Cuối cùng người ta đã phát hiện ra rằng thổ dân châu Mỹ đã biết rõ từ lâu về việc thêm các chất kiềm như tro đối với thổ dân Bắc Mỹ và đá vôi (
[cacbonat canxi](/wiki/Canxi_cacbonat)) đối với thổ dân Trung Mỹ vào ngô để giải phóng vitamin B3 ( [niacin](/wiki/Niacin)), mà sự thiếu hụt nó là nguyên nhân gây ra [bệnh pellagra](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_pellagra&action=edit&redlink=1) (bệnh nứt da).
Bên cạnh thiếu hụt niacin, pellagra còn có đặc trưng khác là thiếu hụt
[protein](/wiki/Protein), kết quả của sự thiếu hụt cố hữu 2 [axít amin](/wiki/Axit_amin) quan trọng trong ngô tiền hiện đại là [lysin](/wiki/Lysin) và [tryptophan](/wiki/Tryptophan). Quá trình kiềm hóa cũng làm gia tăng hàm lượng lysin và tryptophan trong ngô ở một mức độ nhất định, nhưng quan trọng hơn là thổ dân châu Mỹ đã biết cách làm cân bằng sự tiêu thụ ngô với đậu đỗ và các nguồn giàu protein khác như [dền](/wiki/Chi_D%E1%BB%81n) và [đan sâm](/w/index.php?title=Chi_%C4%90an_s%C3%A2m&action=edit&redlink=1) ( *Salvia* spp.), cũng như thịt và cá, nhằm thu được toàn bộ các axít amin cần thiết cho tổng hợp protein một cách bình thường.
Do ngô được du nhập vào trong khẩu phần ăn uống của các dân tộc phi thổ dân châu Mỹ nhưng lại không kèm theo các kiến thức cần thiết mà thổ dân châu Mỹ phải mất hàng ngàn năm mới nắm rõ nên việc nương tựa nhiều vào ngô thông thường là bi kịch. Vào cuối thế kỷ 19 pellagra đã đạt tới ngưỡng đặc hữu tại các khu vực miền nam Hoa Kỳ, do các nhà nghiên cứu y học đã tranh cãi với nhau về 2 giả thuyết cho nguồn gốc của nó: thuyết thiếu hụt (cuối cùng là đúng) cho rằng bệnh pellagra là do thiếu hụt một số chất dinh dưỡng, còn thuyết mầm bệnh lại cho rằng bệnh pellagra là do mầm bệnh được truyền sang từ ruồi muỗi. Năm 1914, chính quyền Hoa Kỳ chính thức công nhận thuyết mầm bệnh của pellagra, nhưng đã phải hủy bỏ điều này sau vài năm do các chứng cứ chống lại nó ngày càng tăng. Vào giữa thập niên 1920 thuyết thiếu hụt của bệnh pellagra đã nhận được sự đồng thuận khoa học và được chứng minh vào năm 1932 khi thiếu hụt niacin được xác định là nguyên nhân của bệnh này.
Khi cách xử lý bằng kiềm và sự đa dạng trong chế độ ăn uống được hiểu rõ hơn và áp dụng thì bệnh pellagra đã biến mất. Sự phát triển của các giống ngô chứa nhiều lysin và khẩu phần ăn uống cân bằng hơn cũng đóng góp vào sự biến mất của căn bệnh này.
## Bệnh tật và dịch hại[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=7)]
### Sâu bọ[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=8)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/GEM_corn.jpg/220px-GEM_corn.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/GEM_corn.jpg/220px-GEM_corn.jpg)
[đa dạng gen](/w/index.php?title=%C4%90a_d%E1%BA%A1ng_gen&action=edit&redlink=1)khi nhân giống chọn lọc các giống ngô thuần hóa mới.
Dưới đây là một số loài sâu bọ hại ngô
[Sâu bắp ngô](/w/index.php?title=S%C3%A2u_b%E1%BA%AFp_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *Helicoverpa zea*) [Sâu bore thân ngô](/w/index.php?title=S%C3%A2u_bore_th%C3%A2n_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *Papaipema nebris*) [Rệp lá ngô](/w/index.php?title=R%E1%BB%87p_l%C3%A1_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *Rhopalosiphum maidis*) [Sâu bore ngô châu Âu](/w/index.php?title=S%C3%A2u_bore_ng%C3%B4_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1)( *Ostrinia nubilalis*) (ECB) [Ruồi râu ngô](/w/index.php?title=Ru%E1%BB%93i_r%C3%A2u_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *Euxesta stigmatis*) [Sâu bore nhỏ thân ngô](/w/index.php?title=S%C3%A2u_bore_nh%E1%BB%8F_th%C3%A2n_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *Elasmopalpus lignosellus*) [Bọ rễ ngô](/w/index.php?title=B%E1%BB%8D_r%E1%BB%85_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *Diabrotica virgifera virgifera*LeConte)
Tính nhạy cảm của ngô đối với sâu bore ngô châu Âu, và hậu quả của nó là thất bát lớn về mùa màng đã dẫn tới sự phát triển của
[thực vật chuyển gen](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_chuy%E1%BB%83n_gen&action=edit&redlink=1) có chứa độc tố của vi khuẩn *. "Ngô Bt" được gieo trồng rộng rãi tại Hoa Kỳ và đã được chấp thuận để đưa vào Bacillus thuringiensis* [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u).
### Bệnh[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=9)] [Bệng than ở ngô](/w/index.php?title=B%E1%BB%87ng_than_%E1%BB%9F_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *Ustilago maydis*): một loại bệnh do nấm gây ra, tại [México](/wiki/M%C3%A9xico)gọi là *huitlacoche*, tạo ra các u bướu kỳ dị thay vì các hạt ngô thông thường. [Bệnh khảm ở ngô](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_kh%E1%BA%A3m_%E1%BB%9F_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Bệnh héo lá Stewart](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_h%C3%A9o_l%C3%A1_Stewart&action=edit&redlink=1)( *Pantoea stewartii*) [Bệnh gỉ sắt](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_g%E1%BB%89_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1)( *Puccinia sorghi*) [Bệnh héo lá Goss](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_h%C3%A9o_l%C3%A1_Goss&action=edit&redlink=1)( *Clavibacter michiganese*) [Bệnh đốm lá xám](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_%C4%91%E1%BB%91m_l%C3%A1_x%C3%A1m&action=edit&redlink=1) [Mal de Río Cuarto Virus](/w/index.php?title=Mal_de_R%C3%ADo_Cuarto_Virus&action=edit&redlink=1)(MRCV) [Bệnh thối cuống và hạt](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_th%E1%BB%91i_cu%E1%BB%91ng_v%C3%A0_h%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1)
## Bảo quản[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=10)]
Các bước bảo quản ngô khỏi vi khuẩn và côn trùng
- Thu hoạch
- Tuốt tẽ hạt
- Làm sạch và phân loại
- Làm khô
- Làm nguội
- Phân loại theo chất lượng
- Bảo quản trong các thung, chum hay kho silô
Ngô trong kho phải thông thoáng, sạch sẽ, không có lỗ hở nhỏ từ trong ra ngoài nhà kho
## Sử dụng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=11)]
Tại Hoa Kỳ và Canada, sử dụng chủ yếu của ngô là nuôi
[gia cầm](/wiki/Gia_c%E1%BA%A7m) và [gia súc](/wiki/Gia_s%C3%BAc), cỏ khô, cỏ ủ chua hay lấy hạt làm lương thực. [Cỏ ủ chua](/w/index.php?title=C%E1%BB%8F_%E1%BB%A7_chua&action=edit&redlink=1) được sản xuất bằng cách lên men các đoạn thân cây ngô non. Hạt ngô có nhiều ứng dụng trong công nghiệp, như chuyển hóa thành chất dẻo hay vải sợi. Một lượng ngô nhất định được thủy phân hay xử lý bằng [enzym](/wiki/Enzym) để sản xuất [xi rô](/wiki/Xi_r%C3%B4), cụ thể là xi rô chứa nhiều fructoza, gọi là [xi rô ngô](/w/index.php?title=Xi_r%C3%B4_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1), một tác nhân làm ngọt và đôi khi được lên men để sau đó chưng cất trong sản xuất một vài dạng [rượu](/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u). Rượu sản xuất từ ngô theo truỳen thống là nguồn của [wisky bourbon](/w/index.php?title=Wisky_bourbon&action=edit&redlink=1). [Etanol](/wiki/%C3%8Atanol) từ ngô cũng được dùng ở hàm lượng thấp (10% hoặc ít hơn) như là phụ gia của [xăng](/wiki/X%C4%83ng) làm nhiên liệu cho một số động cơ để gia tăng [chỉ số octan](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_octan&action=edit&redlink=1), giảm ô nhiễm và giảm cả mức tiêu thụ xăng (ngày nay gọi chung là "các [nhiên liệu sinh học](/wiki/Nhi%C3%AAn_li%E1%BB%87u_sinh_h%E1%BB%8Dc)" và đã từng gây ra tranh cãi mạnh liên quan tới sự cần thiết về các nguồn nhiên liệu mới đối với con người với sự cần thiết phải duy trì, trong các khu vực như châu Mỹ Latinh, các thói quen ăn uống là bản chất của các nền văn minh như các nền văn minh xuất phát từ khu cực Trung Mỹ; Sự chấp nhận các thỏa thuận thương mại về ngô của [NAFTA](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_T%E1%BB%B1_do_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) đã làm trầm trọng thêm các tranh cãi này, liên quan tới các điều kiện lao động tồi tệ của người công nhân trên các cánh đồng, và chủ yếu là NAFTA "mở cửa cho việc nhập khẩu ngô từ Hoa Kỳ, nơi mà các nông dân trồng ngô nhận được trợ cấp nhiều tỷ đôla và các hỗ trợ khác từ chính quyền. (...) Theo [OXFAM](/w/index.php?title=OXFAM&action=edit&redlink=1) UK, sau khi NAFTA có hiệu lực, giá ngô tại Mexico đã giảm 70% trong giai đoạn từ năm 1994 tới năm 2001. Số lượng việc làm cũng giảm theo: từ 8,1 triệu vào năm 1993 xuống còn 6,8 triệu vào năm 2002. Phần nhiều trong số những người mất việc làm là những người trồng ngô ở quy mô nhỏ . Tuy nhiên, việc đưa vào các khu vực tại các vĩ độ xa hơn về phía bắc của Hoa Kỳ các loại [13] [ngô sản xuất nhiên liệu sinh học](http://www.aces.uiuc.edu/news/stories/news4169.html)không nhằm mục tiêu tiêu thụ của con người hay động vật, có thể làm giảm xu hướng này. Sự tiêu thụ ngô từ phía con người như là một loại lương thực chính diễn ra tại nhiều khu vực trên thế giới. Trong nhiều nền văn hóa người ta sử dụng các món cháo ngô, như [polenta](/w/index.php?title=Polenta&action=edit&redlink=1)ở [Italia](/wiki/%C3%9D), angu ở [Brasil](/wiki/Brasil), [mămăligă](/w/index.php?title=M%C4%83m%C4%83lig%C4%83&action=edit&redlink=1)ở [România](/wiki/Rom%C3%A2nia)hay [mush](/w/index.php?title=Mush&action=edit&redlink=1)tại Hoa Kỳ hoặc các thức ăn gọi là [sadza](/w/index.php?title=Sadza&action=edit&redlink=1), [nshima](/wiki/Nshima), [ugali](/w/index.php?title=Ugali&action=edit&redlink=1)và [mealie pap](/w/index.php?title=Mealie_pap&action=edit&redlink=1)tại châu Phi. Ngô cũng là thành phần chính trong [tortilla](/wiki/Tortilla), [atole](/w/index.php?title=Atole&action=edit&redlink=1)và nhiều món ăn khác trong [ẩm thực Mexico](/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c_Mexico), hay [chicha](/wiki/Chicha), một loại đồ uống lên men ở [Trung](/wiki/Trung_M%E1%BB%B9)và [Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Việc ăn ngô còn trên lõi cũng tùy thuộc vào từng nền văn hóa. Nó là khá phổ biến tại Hoa Kỳ nhưng dường như không thấy tại châu Âu.
|Giá trị dinh dưỡng cho mỗi 100 g (3,5 oz)|
|
|[Đường](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_(th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m)) [Chất xơ thực phẩm](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_x%C6%A1_th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m) [Vitamin](/wiki/Vitamin) [Vitamin A equiv.](/wiki/Vitamin_A) [Thiamine (B1)](/wiki/Thiamine) [Niacin (B3)](/wiki/Niacin) [Folate (B9)](/w/index.php?title=Folic_acid&action=edit&redlink=1) [Vitamin C](/wiki/Vitamin_C) [Chất khoáng](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_kho%C3%A1ng_(dinh_d%C6%B0%E1%BB%A1ng)&action=edit&redlink=1) [Sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt#vai_tr.C3.B2_sinh_h.E1.BB.8Dc) [Magiê](/w/index.php?title=Magi%C3%AA_trong_sinh_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Kali](/wiki/Kali#trong_ch.E1.BA.BF_.C4.91.E1.BB.99_.C4.83n)
- Đơn vị quy đổi
- μg =
[microgam](/wiki/Microgam)• mg = [miligam](/w/index.php?title=Miligam&action=edit&redlink=1)
- IU =
[Đơn vị quốc tế](/wiki/%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)(International unit) [lượng hấp thụ thực phẩm tham chiếu](/w/index.php?title=L%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A5p_th%E1%BB%A5_th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m_tham_chi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1)(US recommendations) cho người trưởng thành.
Source:
[USDA Nutrient Database](http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list) [Ngô ngọt](/wiki/Ng%C3%B4_ng%E1%BB%8Dt) là dạng biến đổi gen chứa nhiều đường và ít tinh bột, được dùng như một loại rau. [Bỏng ngô](/wiki/B%E1%BB%8Fng_ng%C3%B4) là các hạt ngô từ một vài giống, thứ ngô sẽ nổ để xốp hơn khi bị rang nóng. Nó là một loại đồ ăn chủ yếu dành cho những người thích ăn quà vặt.
Ngô cũng có thể được chế biến thành
[bánh đúc ngô](/w/index.php?title=B%C3%A1nh_%C4%91%C3%BAc_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1), với các hạt ngô được tẩy trắng bằng một số chất kiềm. Bánh đúc ngô nói chung hay được sử dụng tại khu vực đông nam Hoa Kỳ, loại thức ăn này là học tập từ cách chế biến của thổ dân Mỹ. Một loại thức ăn phổ biến khác từ ngô là [bánh bông ngô](/w/index.php?title=B%C3%A1nh_b%C3%B4ng_ng%C3%B4&action=edit&redlink=1). Bột ngô cũng được sử dụng làm một loại bánh mì và món [tortilla](/wiki/Tortilla) của Mexico.
Một vài dạng ngô cũng được trồng làm cây cảnh. Đối với mục đích này, các dạng với lá hay bắp nhiều màu được sử dụng. Ngoài ra, các dạng ngô với kích thước lớn, ví dụ ngô cao tới 9,4 m (31 ft) hay ngô với bắp dài tới 60 cm (24 inch), là các dạng ngô cảnh trong ít nhất là một thế kỷ đã qua.
[[14]](#cite_note-14)
Lõi ngô cũng có thể khoan lỗ và dùng như một loại tẩu hút thuốc rẻ tiền, lần đầu tiên được sản xuất tại Mỹ vào năm 1869. Lõi ngô cũng có thể dùng như một nguồn nhiên liệu. Ngô tương đối rẻ tiền và các lò sưởi tại gia với việc sử dụng hạt ngô làm nguồn nhiên liệu cũng đã được tạo ra.
Một công dụng không thông thường khác của ngô là tạo ra các
*Mê cung ngô* nhằm thu hút du khách. Các [mê cung](/wiki/M%C3%AA_cung) này được tạo ra trên các cánh đồng ngô. Ý tưởng về mê cung ngô do [Adrian Fisher](/w/index.php?title=Adrian_Fisher&action=edit&redlink=1), một nhà thiết kế mê cung hiện đại nhiều ý tưởng đưa ra, cùng với Công ty The American Maze đã đưa ra mê cung loại này tại [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania) vào năm 1993. Các mê cung truyền thống tại Mỹ nói chung dùng các hàng rào [thủy tùng](/wiki/Th%C3%B4ng_n%C6%B0%E1%BB%9Bc), nhưng chúng phải mất vài năm mới có thể đủ lớn. Sự phát triển nhanh chóng của các cánh đồng ngô cho phép việc sắp xếp các mê cung bằng sử dụng [Hệ thống định vị toàn cầu](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u) (GPS) vào đầu mùa và tạo ra mê cung khi ngô đủ cao để che khuất tầm nhìn của du khách vào mùa hè. Tại Canada và Hoa Kỳ, các "mê cung ngô" khá phổ biến trong nhiều cộng đồng nông dân.
Ngô ngày càng gia tăng vai trò như là một nguồn nhiên liệu sinh học, chẳng hạn
[etanol](/w/index.php?title=Nhi%C3%AAn_li%E1%BB%87u_etanol&action=edit&redlink=1). Nhà máy điện [khí hóa sinh khối](/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%C3%B3a_sinh_kh%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1) tại Strem, gần [Güssing](/w/index.php?title=G%C3%BCssing&action=edit&redlink=1), [Burgenland](/wiki/Burgenland), [Áo](/wiki/%C3%81o) đã hoạt động từ năm 2005. Nghiên cứu để sản xuất [diesel](/wiki/D%E1%BA%A7u_diesel) từ khí sinh học theo phương pháp [Fischer Tropsch](/w/index.php?title=Fischer_Tropsch&action=edit&redlink=1) cũng đã được thực hiện.
Ngô cũng được dùng như một loại mồi câu gọi là "viên bột nhão". Nó là phổ biến tại
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) để câu nhấp.
Các núm nhụy từ hoa cái của ngô (râu ngô), cũng được buôn bán như là một loại thảo dược có tác dụng lợi tiểu.
Hạt ngô cũng có thể dùng thay cho cát sỏi trong một số chỗ vui chơi cho trẻ em.
[[15]](#cite_note-corn_box-15)
Theo ẩm thực Việt Nam, hạt ngô còn được sử dụng để làm bánh ngô
[[16]](#cite_note-16) , hay canh súp ngô rất ngon mà bổ dưỡng. [17]
## Nghệ thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=12)]
Ngô là cây lương thực thiết yếu tại khu vực
[Andes](/wiki/Andes) kể từ các thời kỳ tiền Columbus. Nền văn hóa [Moche](/w/index.php?title=Moche&action=edit&redlink=1) ở miền bắc [Peru](/wiki/Peru) sản xuất gốm sứ từ đất, nước và lửa. Đôg gốm ở hình bên là một tài sản linh thiêng, được dùng để thể hiện một số chủ đề quan trọng. [[18]](#cite_note-18)
## Thư viện ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=13)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=14)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=15)]
- Ferro D.N., Weber D.C.
[Quản lý dịch hại ngô ngọt tại Massachusetts](http://www.eap.mcgill.ca/CPMP_1.htm) [ITIS 42268](http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=42268)vào ngày [22 tháng 9](/wiki/22_th%C3%A1ng_9)năm [2002](/wiki/2002) [Danh sách các tên phân loại chi Zea](http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Zea.html)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=16)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[A Zillion Uses for Corn](http://www.ontariocorn.org/classroom/products.html) [NCGA Corn Industry Statistics](http://www.ncga.com/WorldOfCorn/main/index.htm) [Image of Zea mays from Flora von Deutschland Österreich und der Schweiz](http://caliban.mpiz-koeln.mpg.de/~stueber/thome/band1/tafel_088.html) [Zea mays at Plants For A Future](http://www.pfaf.org/database/plants.php?Zea+mays&CAN=WIKPEDIA) [Usage of Iowa and U.S. Corn Crop](http://www.iowacorn.org/cornuse/cornuse_3.html) [How a Corn Plant Develops](http://maize.agron.iastate.edu/corngrows.html) [Maize Genetics and Genomics Database project](http://www.maizegdb.org/) [The Maize Genome Sequence Browser](http://www.maizesequence.org) [International Maize and Wheat Improvement Center](http://www.cimmyt.org/) [Maize of Guatemala](http://www.milpa.nl) [Maize research at the International Institute of Tropical Agriculture (IITA)](http://www.iita.org/cms/details/maize_project_details.aspx?zoneid=63&articleid=273) [Tropical maize could become biofuel 'super' crop in the US](http://biopact.com/2007/10/tropical-maize-could-become-biofuel.html) [Jala Giant Corn (longest cob)](http://www.agron.missouri.edu/mnl/82/PDF_format/02karl.pdf) [European corn borer](http://www.gmo-safety.eu/en/maize/corn_borer/143.docu.html)An ingenious pest [Processing corn from seed to harvest to table](http://answers.google.com/answers/threadview?id=573703) [Corn](http://www.dmoz.org/Science/Agriculture/Field_Crops/Cereals/Corn/)tại [DMOZ](/wiki/DMOZ) [The Great Corn Adventure - University of Illinois Extension](http://www.urbanext.uiuc.edu/corn) [Corn Facts](http://web.archive.org/web/20060922210143/http://counties.cce.cornell.edu/monroe/nutrition/Farmers%20Market%20Recipes/Corn_final.pdf) [Articles on maize written by Cristina Barros and Marco Buenrostro at their "Itacate" (the Nahuatl word for traveling provisions), in](http://www.jornada.unam.mx) [La Jornada](/w/index.php?title=La_Jornada&action=edit&redlink=1), the Mexican journal [("Sin maíz no hay país", i.e., "There is no country without maize") This is a Mexican campaign defending the alimentary sovereignty and the reactivation of the Mexican field](http://www.sinmaiznohaypais.org)
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4&action=edit§ion=17)] **Nguồn: E.Lewis Sturtevant, 1894, Bulletin of the Torrey Botanical Club, quyển 21, Lancaster, PA 20-8, Số 8, Notes On Maize, trang 1.** [^](#cite_ref-1) **Trần Đình Ba,** [^](#cite_ref-2) [Nên nghiệp khoa bảng đúng giấc mơ bà hàng nước](http://kienthuc.net.vn/tham-cung/nen-nghiep-khoa-bang-dung-giac-mo-ba-hang-nuoc-188981.html), Kiến Thức, truy cập ngày 26 tháng 6 năm 2015. **Tú Khôi, [** [^](#cite_ref-3) [http://daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=77&NewsId=97265](http://daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=77&NewsId=97265)Chuyện đi sứ của cha ông], Đại biểu nhân dân, truy cập ngày 26 tháng 6 năm 2015. **Nguồn: Coligado-1975, Salamini-1985, Poethig-1994, Paliwal-2000.** [^](#cite_ref-4) **P.V.Nelson 1985.** [^](#cite_ref-5) [^](#cite_ref-6) [Ngô nhiệt đới](http://www.aces.uiuc.edu/news/stories/news4169.html) [^](#cite_ref-7) [bao nhiêu bắp trên thân](http://www.farmersalmanactv.com/blogs/barnblog/2005/10/03/how-many-ears-of-corn-on-a-stalk/)lấy từ nguồn [Trang web của Đại học bang Iowa](http://maize.agron.iastate.edu/ears.html) [^](#cite_ref-8) [“MaizeGDB”](http://www.maizegdb.org/). Truy cập 11 tháng 2 năm 2015. [^](#cite_ref-9) [www.maizegenetics.net](http://www.maizegenetics.net/publications/Matsuoka2002PNAS.pdf) [^](#cite_ref-10) [www.srs.fs.usda.gov](http://www.srs.fs.usda.gov/pubs/ja/ja_peacock001.pdf) [^](#cite_ref-11) [FAO 2005](http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?lang=en&item=56&year=2005) [^](#cite_ref-pellagra_mystery_12-0) [“The origins of maize: the puzzle of pellagra”](http://www.eufic.org/web/article.asp?cust=1&lng=en&sid=4&did=16&artid=103). *EUFIC > Nutrition > Understanding Food*. Hội đồng Thông tin Lương thực Thực phẩm châu Âu. Tháng 12 2001. Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessmonthday=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) [^](#cite_ref-13) [www.envio.org.ni](http://www.envio.org.ni/articulo/2676) **Nguồn: Eve. J. Wash. IA 1946, Kempton 1924.** [^](#cite_ref-14) [^](#cite_ref-corn_box_15-0) [“Maize Quest Fun Park: Corn Box”](http://www.mazefunpark.com/attractions/details.php?attraction_id=5). Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessmonthday=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) [^](#cite_ref-16) [http://candycancook.com/2013/07/cach-lam-banh-ngo-tom/](http://candycancook.com/2013/07/cach-lam-banh-ngo-tom/) **Nguồn: Cách làm bánh ngô từ hạt ngô.** [^](#cite_ref-17) **Berrin Katherine &** [^](#cite_ref-18) [Viện bảo tàng Larco](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_b%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Larco&action=edit&redlink=1). The Spirit of Ancient Peru:Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera. New York:Thames and Hudson, 1997.
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|
•
• |Công nghệ
||Khái niệm
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

X-Cache-Status: hit

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1066 hit/1, cp1067 miss

Connection: close

X-UA-Compatible: IE=Edge


text:
Papilio alexanor
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Papilio alexanor là một loài bướm thuộc họ Papilionidae.
Sải cánh dài 62 – 70 mm. Nó bay từ tháng 4 đến tháng 7 làm một đợt, ở vùng núi (1700 m) của châu Âu, Tiểu Á, Balkan và phía tây châu Á.
Ấu trùng ăn Umbelliferae, nổi tiếng là Trinia vulgaris, Seseli montanum, Ptychotis saxifraga và Opopanax chironium.
Bảo vệ[sửa | sửa mã nguồn]
Nó là loài được bảo vệ.
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Papilio alexanor tại Wikimedia Commons

markdown:
*Papilio alexanor*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Papilio alexanor
|
|![]()
![ Papilio alexanor MHNT CUT 2013 3 10 Cucuron Male Ventral.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Papilio_alexanor_MHNT_CUT_2013_3_10_Cucuron_Male_Ventral.jpg/260px-Papilio_alexanor_MHNT_CUT_2013_3_10_Cucuron_Male_Ventral.jpg)
![ Papilio alexanor MHNT CUT 2013 3 10 Cucuron Male Ventral.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Papilio_alexanor_MHNT_CUT_2013_3_10_Cucuron_Male_Ventral.jpg/260px-Papilio_alexanor_MHNT_CUT_2013_3_10_Cucuron_Male_Ventral.jpg)
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n)
Protected
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lepidoptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Papilionidae](/wiki/Swallowtail_Butterfly) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Papilio](/wiki/Papilio) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. alexanor** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Papilio alexanor* [Esper](/w/index.php?title=Eugenius_Johann_Christoph_Esper&action=edit&redlink=1), 1799 * là một loài Papilio alexanor* [bướm](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bm_ng%C3%A0y)thuộc họ [Papilionidae](/wiki/H%E1%BB%8D_B%C6%B0%E1%BB%9Bm_ph%C6%B0%E1%BB%A3ng). [Sải cánh](/wiki/S%E1%BA%A3i_c%C3%A1nh) dài 62 – 70 mm. Nó bay từ tháng 4 đến tháng 7 làm một đợt, ở vùng núi (1700 m) của [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81), [Balkan](/wiki/Balkan) và phía tây [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81). [Ấu trùng](/wiki/%E1%BA%A4u_tr%C3%B9ng) ăn [Umbelliferae](/wiki/H%E1%BB%8D_Hoa_t%C3%A1n), nổi tiếng là *, Trinia vulgaris* *,* [Seseli montanum](/w/index.php?title=Seseli_montanum&action=edit&redlink=1) [Ptychotis saxifraga](/w/index.php?title=Ptychotis_saxifraga&action=edit&redlink=1)và [Opopanax chironium](/w/index.php?title=Opopanax_chironium&action=edit&redlink=1).
## Bảo vệ[
[sửa](/w/index.php?title=Papilio_alexanor&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Papilio_alexanor&action=edit§ion=1)]
Nó là loài được bảo vệ.
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Papilio_alexanor&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Papilio_alexanor&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Papilio_alexanor&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Papilio_alexanor&action=edit§ion=3)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Papilio_alexanor&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Papilio_alexanor&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[Papilio alexanor](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Papilio_alexanor) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

WARC-Truncated: length

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1053 miss, cp1067 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
vozForums
>
Khu vui chơi giải trí
>
Chuyện trò linh tinh™
[Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
User Name
Remember Me?
Password
Register
FAQ
Social Groups
Calendar
Mark Forums Read
Page 1 of 13
1
2
3
11
>
Last
»
Thread Tools
#
1
13-04-2012, 07:12
L`amour
Senior Member
Join Date: 01-2009
Posts: 1,507
[Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
Các bác cho mình xin ý kiến với!
Cặp kính Rizoma Circuit 851 này mình mua bên sạp Trung Thu cách đây 2 tuần với giá là 6tr.
Tình trạng hiện tại là không có bất kỳ 1 vết trầy xước nào trên thân kính và mặt kính. Hộp còn đầy đủ.
Vậy thì mình có thể bán lại với giá bao nhiêu là hợp lý các bác nhỉ?
Hình ảnh thực của cặp kính này đang gắn xe.
L`amour
View Public Profile
Send a private message to L`amour
Find all posts by L`amour
#
2
13-04-2012, 07:15
KeShiTinh
K.I.A
Join Date: 10-2011
Location: Cúc..cu.... cúc..cu....cúc...cu...cúc....cu....cu....cu....cu....cu....cu....cu....cu.......
Posts: 22
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
~ 1 củ là có 1 cặp hàng fake rồi sao bác chơi sang thế
KeShiTinh
View Public Profile
Find all posts by KeShiTinh
#
3
13-04-2012, 07:16
midnight_knight_kut3
Đã tốn tiền
Join Date: 08-2010
Location: Vietnam Only-Gay Zone
Posts: 448
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
Ôi Nou SX
Bác L'amour có nhiều thứ làm mình chảy nước miếng mấy lâu nay
midnight_knight_kut3
View Public Profile
Send a private message to midnight_knight_kut3
Find all posts by midnight_knight_kut3
#
4
13-04-2012, 07:17
meochiii
K.I.A
Join Date: 08-2011
Posts: 633
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
cái này gửi xe nó tháo ra thì....
meochiii
View Public Profile
Find all posts by meochiii
#
5
13-04-2012, 07:22
L`amour
Senior Member
Join Date: 01-2009
Posts: 1,507
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
Quote:
Originally Posted by
meochiii
cái này gửi xe nó tháo ra thì....
Loại này thì không phải lo bác nhé! Vì khi bác vặn bằng tay thì nó sẽ bị tuôn quanh trục kính. Còn dùng lục giác thì đã có mấy nút cao su nhét vào các lỗ ốc rồi.
Kính đắt tiền nên nó cũng đã nghĩ tới vụ bị gian hồ đua rồi.
L`amour
View Public Profile
Send a private message to L`amour
Find all posts by L`amour
#
6
13-04-2012, 07:22
Omnia Vanitas
K.I.A
Join Date: 10-2011
Posts: 62
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
ôi bác chụp bằng máy gì mà đẹp thế
Omnia Vanitas
View Public Profile
Find all posts by Omnia Vanitas
#
7
13-04-2012, 07:23
zeus_ka88
Member
Join Date: 09-2011
Posts: 42
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
Quote:
Originally Posted by
KeShiTinh
~ 1 củ là có 1 cặp hàng fake rồi sao bác chơi sang thế
gửi xe ở đâu cũng phải tháo kính nhét túi
zeus_ka88
View Public Profile
Send a private message to zeus_ka88
Find all posts by zeus_ka88
#
8
13-04-2012, 07:24
L`amour
Senior Member
Join Date: 01-2009
Posts: 1,507
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
Quote:
Originally Posted by
KeShiTinh
~ 1 củ là có 1 cặp hàng fake rồi sao bác chơi sang thế
Xài hàng xịn sẽ thấy khác lắm bác.
Chưa cần nói nhiều, nội cái chuyện lớp gương siêu trong của nó không là đủ phê rồi.
Test độ trong của kính rizoma nè bác.
Các hình ảnh sau được zoom lên từ 1 bức ảnh duy nhất!
L`amour
View Public Profile
Send a private message to L`amour
Find all posts by L`amour
#
9
13-04-2012, 07:27
midnight_knight_kut3
Đã tốn tiền
Join Date: 08-2010
Location: Vietnam Only-Gay Zone
Posts: 448
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
:su rrender:
Tháng 6 mình mua nou sx chắc cũng phải học tập
midnight_knight_kut3
View Public Profile
Send a private message to midnight_knight_kut3
Find all posts by midnight_knight_kut3
#
10
13-04-2012, 07:30
ypdy
Senior Member
Join Date: 12-2010
Posts: 192
Re: [Hỏi] - Cặp kính Rizoma này bán lại giá bao nhiêu là hợp lý?
đẹp ghê, thèm :d
ypdy
View Public Profile
Send a private message to ypdy
Find all posts by ypdy
Page 1 of 13
1
2
3
11
>
Last
»
«
Previous Thread
|
Next Thread
»
Thread Tools
Show Printable Version
Email this Page
Posting Rules
You
may not
post new threads
You
may not
post replies
You
may not
post attachments
You
may not
edit your posts
BB code
is
On
Smilies
are
On
[IMG]
code is
On
HTML code is
Off
Forum Rules
Forum Jump
User Control Panel
Private Messages
Subscriptions
Who's Online
Search Forums
Forums Home
Đại sảnh
Thông báo
Thắc mắc & Góp ý
Thread post sai mục
Tin tức iNet
Review sản phẩm
Máy tính để bàn
Overclocking & Cooling
Modding
AMD
Intel
Mainboard & Memory
Đồ họa máy tính
Phần cứng chung
Thiết bị ngoại vi & Phụ kiện
Phần mềm
Download
Phát triển Phần mềm
Trường đua
Games
Thảo luận chung
DOTA2
League of Legends
Garena - Liên Quân Mobile
MMO -- Game Online
Pokemon GO
Overwatch
Hearthstone
FPS
Liên Minh Huyền Thoại
Sản phẩm công nghệ
Máy tính xách tay
Tất tần tật thông tin về Dell anh em cần biết
Các sản phẩm Apple
Máy tính chuyên dụng
Thiết bị di động
Đồ điện tử & Thiết bị gia dụng
Multimedia
HDmedia
theNEXTvoz
Mạng gia đình & Doanh nghiệp nhỏ
Tự build máy chạy macOS
Ô tô & Xe máy
miniPC
Giao lưu Doanh nghiệp & Người dùng (theo Alphabet)
DELL - Thông tin sản phẩm và dịch vụ chính hãng
Hoanghamobile.com
SaiBack.com - Cung cấp thiết bị lưu trữ chuyên nghiệp
WD - Thương hiệu ổ cứng tin cây, dịch vụ hỗ trợ tốt nhất
We can do
Khu vui chơi giải trí
Chuyện trò linh tinh™
Superthreads
From f17 with Love
Offline
Các món ăn chơi
Trưng cầu dân ý
Khu thương mại - Mua và Bán
Máy tính để bàn
Máy tính xách tay
Điện thoại di động
Các thiết bị công nghệ khác
All times are GMT +7. The time now is
04:25
.
Contact Us
-
vozExpress
-
Archive
-
Top
Steam Powered by vBulletin® 0.1 pre-alpha
Copyright ©2000 - 2017, Jelsoft Enterprises Ltd.

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Set-Cookie: vflastactivity=0; expires=Tue, 22-May-2018 21:25:20 GMT; path=/; domain=vozforums.com; secure

Cache-Control: private, post-check=0, pre-check=0, max-age=0

Pragma: no-cache


text:
Som Sujeera Theo dõi
Giới thiệu
Đọc thêm
Tác phẩm tiêu biểu: Luật Hấp Dẫn - Bí Mật Tối Cao
KHÁCH HÀNG NÓI GÌ VỀ WAKA!
Huỳnh Thị Tố Nga
Hai năm với Waka thực sự là trải nghiệm hay, mỗi ngày 1 cuốn sách - một bài học làm người.
Đỗ Thùy Linh
Waka đem tới cho tôi hàng ngàn cuốn sách hay, cho tôi không gian để thỏa sức trải mình.
Nguyễn Đức Thảo
Khi bắt đầu đọc những cuốn sách trên Waka, tôi dường như được tái sinh một cách diệu kỳ.
BÁO CHÍ VIẾT VỀ WAKA!
VnExpress
Truy cập Waka, người dùng tiếp cận thư viện sách điện tử uy tín với trên 10.000 tựa sách có bản quyền.
Dantri
Waka sẽ góp phần thay đổi tư duy và hành vi đọc sách của người Việt theo hướng tích cực.
Kenh14
Waka đã có hơn 2 triệu độc giả trên khắp cả nước, với hơn 2 triệu lượt cài đặt ứng dụng.
Đọc thêm
Tác phẩm tiêu biểu: Luật Hấp Dẫn - Bí Mật Tối Cao
Hỗ trợ
Tài khoản

markdown:
![ Cover Som Sujeera](/themes/desktop/images/cover_user_02.png)
![ Som Sujeera](/themes/default/images/default-avatar.png)
[Theo dõi](javascript:void(0);)
## Giới thiệu
Đọc thêm
Tác phẩm tiêu biểu: Luật Hấp Dẫn - Bí Mật Tối Cao
KHÁCH HÀNG NÓI GÌ VỀ
**WAKA**!
Huỳnh Thị Tố Nga
Hai năm với Waka thực sự là trải nghiệm hay, mỗi ngày 1 cuốn sách - một bài học làm người.
Đỗ Thùy Linh
Waka đem tới cho tôi hàng ngàn cuốn sách hay, cho tôi không gian để thỏa sức trải mình.
Nguyễn Đức Thảo
Khi bắt đầu đọc những cuốn sách trên Waka, tôi dường như được tái sinh một cách diệu kỳ.
BÁO CHÍ VIẾT VỀ
**WAKA**!
VnExpress
Truy cập Waka, người dùng tiếp cận thư viện sách điện tử uy tín với trên 10.000 tựa sách có bản quyền.
Dantri
Waka sẽ góp phần thay đổi tư duy và hành vi đọc sách của người Việt theo hướng tích cực.
Kenh14
Waka đã có hơn 2 triệu độc giả trên khắp cả nước, với hơn 2 triệu lượt cài đặt ứng dụng.
Đọc thêm
Tác phẩm tiêu biểu: Luật Hấp Dẫn - Bí Mật Tối Cao
Hỗ trợ
Tài khoản

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Host,Accept-Encoding


text:
Áo thun nam kiểu dáng suông, tay ngắn với màu sắc trang nhã, có hình in bắt mắt, sẽ là trang phục không thể thiếu khi đi chơi hay dạo phố, giúp các bạn nam trông trẻ trung và năng động hơn.
Hướng dẫn sử dụng
Thông tin thương hiệu
Thời trang BamBo là một trong những thành viên của Công Ty Cổ Phần Tống Linh Giang (TLG Corp.) tại Việt Nam, được thành lập từ năm 2005 và chính thức có mặt trên thị trường Việt Nam từ năm 2007. Các dòng sản phẩm chính của BamBo với thiết kế trẻ trung trên nền họa tiết ấn tượng, ngộ nghĩnh, cùng màu sắc vui tươi sinh động sẽ mang đến cho bạn phong cách thời trang tươi trẻ, độc đáo nhưng vẫn phù hợp với môi trường học tập và vui chơi.
Đánh giá & Bình luận

markdown:
![](https://static.vingroup.net/vgh_static/assets/images/modules/line/vingroup-card.dropdown.text.gif)
Áo thun nam kiểu dáng suông, tay ngắn với màu sắc trang nhã, có hình in bắt mắt, sẽ là trang phục không thể thiếu khi đi chơi hay dạo phố, giúp các bạn nam trông trẻ trung và năng động hơn.
|
|Chất liệu |Cotton pha|
|
|Mã size |M|
|
|Xuất xứ |Việt Nam|
|
|Vòng ngực |104 (cm)|
|
|Dài tay áo |19 (cm)|
|
|Độ rộng ống tay |16 (cm)|
|
|Vòng ngực người mẫu |97 (cm)|
|
|Vòng eo người mẫu |76 (cm)|
|
|Vòng mông người mẫu |96 (cm)|
|
|Chiều cao người mẫu |180 (cm)|
|
|Chiều dài áo |68 (cm)|
|
|Độ rộng vai |45 (cm)|
|
|![]()
Hướng dẫn sử dụng
Thông tin thương hiệu
Thời trang BamBo là một trong những thành viên của Công Ty Cổ Phần Tống Linh Giang (TLG Corp.) tại Việt Nam, được thành lập từ năm 2005 và chính thức có mặt trên thị trường Việt Nam từ năm 2007. Các dòng sản phẩm chính của BamBo với thiết kế trẻ trung trên nền họa tiết ấn tượng, ngộ nghĩnh, cùng màu sắc vui tươi sinh động sẽ mang đến cho bạn phong cách thời trang tươi trẻ, độc đáo nhưng vẫn phù hợp với môi trường học tập và vui chơi.
## Đánh giá & Bình luận

Cache-Control: private

Content-Type: text/html; charset=utf-8

X-XSS-Protection: 1; mode=block


text:
Với bản tính hiếu động, Tom Sawyer không lúc nào chịu yên. Chú quậy phá đủ trò tai quái cùng những người bạn. Thế nhưng, cũng trong những chuyến phiêu lưu ấy, Tom và bạn bè đã khám phá ra một vụ giết người, phá tan âm mưu của toán cướp, cứu bạn, tìm thấy kho báu và trở thành anh hùng của thị trấn.
Những Cuộc Phiêu Lưu Của Tom Sawyer là một câu chuyện lấp lánh những sắc màu rực rỡ của thế giới trẻ thơ. Không chỉ vậy, tác giả còn lồng vào những đoạn văn châm biếm xã hội vô cùng hài hước và sâu sắc. Trên hết, ông miêu tả xuất sắc tính cách, tâm lý, hành động của một Tom Sawyer thông minh, nghịch ngợm nhưng dũng cảm và có một tấm lòng nhân hậu, giàu tình nghĩa. Tác phẩm này cũng nhiều lần được chuyển thể thành phim và hoạt hình tại nhiều quốc gia.
Giới thiệu tác giả
Mark Twain tên thật là Samuel Langhorne Clemens, sinh năm 1835 tại Florida, Mỹ. Sau khi tham gia quân đội miền Nam trong thời nội chiến Mỹ và trải qua nhiều nghề khác nhau, năm 1863, ông bắt đầu viết văn, dùng bút danh Mark Twain. Ông để lại một sự nghiệp đồ sộ gồm nhiều tiểu thuyết, truyện ngắn, tiểu luận châm biếm chính trị… trong đó có: Những Cuộc Phiêu Lưu Của Tom Sawyer, Hoàng tử tí hon và chú bé nghèo khổ, Những cuộc phiêu lưu của Huck Finn...
Đánh giá & Bình luận

markdown:
![](https://static.vingroup.net/vgh_static/assets/images/modules/line/vingroup-card.dropdown.text.gif)
|
|Kích thước |13.5 x 20.5 cm|
|
|Tác giả |Mark Twain|
|
|Nhà xuất bản |Văn học|
|
|Dịch giả |Hoàng Văn Phương|
|
|Năm xuất bản |2013|
|
|Đơn vị phát hành |Đông A Books|
|
|Thể loại |Tiểu thuyết|
|
|Số trang |396 (trang)|
|
|Giá bìa |72.000 (đ)|
|
|Trọng lượng |400 (g)|
|
|Ngôn ngữ |Tiếng Việt|
|
|![]()
Với bản tính hiếu động, Tom Sawyer không lúc nào chịu yên. Chú quậy phá đủ trò tai quái cùng những người bạn. Thế nhưng, cũng trong những chuyến phiêu lưu ấy, Tom và bạn bè đã khám phá ra một vụ giết người, phá tan âm mưu của toán cướp, cứu bạn, tìm thấy kho báu và trở thành anh hùng của thị trấn.
**Những Cuộc Phiêu Lưu Của Tom Sawyer** là **Giới thiệu tác giả** **Mark Twain** tên thật là Samuel Langhorne Clemens, sinh năm 1835 tại Florida, Mỹ. Sau khi tham gia quân đội miền Nam trong thời nội chiến Mỹ và trải qua nhiều nghề khác nhau, năm 1863, ông bắt đầu viết văn, dùng bút danh Mark Twain. Ông để lại một sự nghiệp đồ sộ gồm nhiều tiểu thuyết, truyện ngắn, tiểu luận châm biếm chính trị… trong đó có: **Những Cuộc Phiêu Lưu Của Tom Sawyer**, Hoàng tử tí hon và chú bé nghèo khổ, Những cuộc phiêu lưu của Huck Finn...
## Đánh giá & Bình luận


text:
Đồ uống
Bia
Đồ uống có cồn
Nước ngọt
Nước trái cây
Nước tăng lực
Nước tinh khiết, khoáng
Nước trà giải khát
Trà
Cà phê pha Phin
Cà phê hoà tan
Ca Cao
Bột ngũ cốc
Nước dinh dưỡng
Bia
Đồ uống có cồn
Nước ngọt
Nước trái cây
Nước tăng lực
Nước tinh khiết, khoáng
Nước trà giải khát
Trà
Cà phê pha Phin
Cà phê hoà tan
Ca Cao
Bột ngũ cốc
Nước dinh dưỡng
Loại đóng gói:
Tất cả
Tất cả
Ly
Lon
Chai
Thùng
Sắp xếp:
Giá tăng dần
Giá giảm dần
Giá tăng dần
240ml
Nước tăng lực Rồng Đỏ hương Dâu ly 240ml
2.800₫
Tạm hết hàng
330ml
Nước tăng lực Rồng Đỏ hương Nho chai 330ml
4.800₫
330ml
Nước tăng lực Rồng Đỏ hương Dâu chai 330ml
4.800₫
330ml
Nước tăng lực Sting vàng lon cao 330ml
7.000₫
330ml
Nước tăng lực Sting vàng chai 330ml
7.500₫
330ml
Nước tăng lực Number 1 chai 330ml
7.800₫
330ml
Nước tăng lực Number 1 hương Chanh chai 330ml
7.800₫
390ml
Nước tăng lực Samurai hương Dâu chai 390ml
8.000₫
330ml
Nước tăng lực Samurai vàng chai 390ml
8.000₫
250ml
Nước tăng lực Redbull lon 250ml
9.000₫
330ml
Nước tăng lực Sting Dâu tây chai 330ml
9.000₫
330ml
Nước tăng lực Sting Dâu tây lon cao 330ml
9.000₫
250ml
Nước tăng lực M150 mật ong sâm lon 250ml
9.400₫
6 lon
250ml
Nước tăng lực Redbull lon 250ml (lốc 6 lon)
45.300₫
Sắp bán
6 chai
330ml
Nước tăng lực Sting Gold chai 330ml (lốc 6 chai)
45.600₫
Sắp bán
6 chai
390ml
Nước tăng lực Samurai vàng chai 330ml (lốc 6 chai)
46.800₫
Sắp bán
48 ly
240ml
Nước tăng lực Rồng Đỏ hương Dâu ly 240ml (thùng 48 ly)
118.000₫
24 lon
330ml
Nước tăng lực Sting vàng lon cao 330ml (thùng 24 lon)
160.000₫
Tạm hết hàng
24 chai
330ml
Nước tăng lực Sting vàng chai 330ml (thùng 24 chai)
170.000₫
Tạm hết hàng
24 chai
330ml
Nước tăng lực Number 1 chai 330ml (thùng 24 chai)
175.000₫
Tạm hết hàng
Xem thêm 3 sản phẩm
Tìm kiếm nhiều:
Nước tăng lực Redbull
Nước tăng lực Number 1
Ly
Lon
Chai
Thùng
Đồ uống
Bia
Đồ uống có cồn
Nước ngọt
Nước trái cây
Nước tăng lực
Nước tinh khiết, khoáng
Nước trà giải khát
Trà
Cà phê pha Phin
Cà phê hoà tan
Ca Cao
Bột ngũ cốc
Nước dinh dưỡng
Bia
Đồ uống có cồn
Nước ngọt
Nước trái cây
Nước tăng lực
Nước tinh khiết, khoáng
Nước trà giải khát
Trà
Cà phê pha Phin
Cà phê hoà tan
Ca Cao
Bột ngũ cốc
Nước dinh dưỡng
Loại đóng gói:
Tất cả
Tất cả
Ly
Lon
Chai
Thùng
Sắp xếp:
Giá tăng dần
Giá giảm dần
Giá tăng dần
Mẹo hay sử dụng Nước tăng lực
(Xem tất cả)
Những loại nước tăng lực đang được ưa chuộng
53 ngày trước
93
Có nên cho trẻ em uống nước tăng lực?
18 ngày trước
Những công dụng của nước tăng lực bạn nên biết
54 ngày trước
Danh mục sản phẩm
Đồ uống
Bia
Đồ uống có cồn
Nước ngọt
Nước trái cây
Nước tăng lực
Nước tinh khiết, khoáng
Nước trà giải khát
Trà
Cà phê pha Phin
Cà phê hoà tan
Ca Cao
Bột ngũ cốc
Nước dinh dưỡng
Sữa
Sữa tươi
Sữa đậu nành, mè, bắp
Sữa bột cho bé
Sữa bột cho người lớn
Sữa bột pha sẵn cho bé
Sữa cho bà bầu
Sữa cacao, socola
Sữa chua uống
Sữa trái cây
Sữa đặc
Gia vị nấu ăn
Đường
Bột ngọt
Hạt nêm
Bột canh
Muối
Muối ớt/tiêu
Tiêu
Dầu ăn
Nước mắm
Nước tương
Dầu hào
Tương ớt/cà/đen
Sốt Mayonnaise
Tương chao
Sa tế
Mù tạt
Gia vị tẩm, ướp
Mắm các loại
Gạo, gạo nếp
Bột làm bánh
Bột làm rau câu
Bột làm kem
Bột chiên
Các loại bột khác
Chăm sóc cá nhân
Dầu gội
Dầu xả
Sữa tắm
Xà bông
Sữa rửa mặt
Sữa dưỡng thể
Lăn, xịt khử mùi
Bàn chải đánh răng
Kem đánh răng
Nước súc miệng
Nước rửa tay
Tăm, chỉ nha khoa
Giấy cuộn
Khăn giấy khô
Khăn ướt
Bông ráy tai
Keo vuốt tóc
Dao cạo râu
Lưỡi dao cạo râu
Bọt cạo râu
Bao cao su
Băng vệ sinh
Dung dịch vệ sinh
Vệ sinh nhà cửa
Bột giặt
Nước giặt
Nước xả vải
Thuốc tẩy quần áo
Nước rửa chén
Nước lau nhà
Nước lau kính
Kem tẩy đa năng
Tẩy rửa bồn cầu
Sáp thơm
Nước xịt phòng
Túi thơm
Miếng thơm
Nước thơm
Diệt côn trùng
Long não
Túi đựng, ky, sọt rác
Thực phẩm ăn liền
Mì
Phở
Cháo
Bún
Miến
Hủ tiếu
Bánh đa cua
Thực phẩm khô
Mì, nui, miến khô
Hủ tiếu, phở, bún khô
Bánh tráng
Bánh phồng tôm
Đậu các loại
Đồ khô khác
Thực phẩm đóng hộp
Pa tê hộp
Cá hộp
Thịt heo hộp
Thịt bò hộp
Đồ hộp khác
Chà bông
Xúc xích
Lạp xưởng
Bánh kẹo, ăn vặt
Bánh bông lan
Bánh quy
Bánh xốp
Bánh quế
Bánh gạo
Bánh đũa
Bánh cá
Các loại bánh khác
Kẹo
Snack
Rong biển
Các loại hạt
Các loại khô khác
Trái cây sấy
Rau câu
Các loại mứt
Sản phẩm cho bé
Sữa bột cho bé
Sữa bột pha sẵn cho bé
Bột ăn dặm
Dầu ăn cho bé
Tã quần
Tã dán
Miếng lót
Dầu gội cho bé
Sữa tắm cho bé
Phấn thơm
Kem đánh răng cho bé
Bàn chải đánh răng cho bé
Nước xả vải cho bé
Đồ dùng nhà bếp
Ly, tô, chén, dĩa
Muỗng, nĩa, vá, vợt
Rổ rá, vợt
Dụng cụ nấu ăn
Nước lau bếp
Móc dán, treo tường
Đồ điện nhỏ
Ổ điện, phích cắm
Bóng đèn
Pin
Thực phẩm tươi sống
1800.1067
Từ 7:30 - 22:00
Xem 95 siêu thị
Mở cửa:6:30 - 21:30
Mẹo hay

Set-Cookie: SvID=bhx10|WSNYF|WSNYF; path=/

Strict-Transport-Security: max-age=31536000; preload;

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

Referrer-Policy: no-referrer

Content-Security-Policy: default-src 'self'; script-src 'self' 'unsafe-inline' https://script.crazyegg.com https://*.googleapis.com https://*.ampproject.org https://*.thegioididong.com https://*.tgdd.vn https://*.google-analytics.com https://*.googletagmanager.com https://*.google.com https://*.facebook.com https://*.facebook.net https://*.gstatic.com https://*.amazonaws.com; img-src 'self' data: https://*.gstatic.com https://*.googleapis.com https://www.google-analytics.com https://*.thegioididong.com https://*.tgdd.vn; style-src 'self' 'unsafe-inline' https://*.thegioididong.com https://*.tgdd.vn; font-src 'self' https://*.thegioididong.com https://*.tgdd.vn https://*.gstatic.com https://fonts.googleapis.com; frame-src 'self' https://*.facebook.com https://*.google.com https://*.youtube.com; media-src 'self' https://*.tgdd.vn https://*.dienmayxanh.com https://*.thegioididong.com; connect-src 'self' https://*.google-analytics.com wss://*.bachhoaxanh.com https://*.thegioididong.com; object-src 'self'