text:
Định luật và định lý mạch điện
Chia sẻ: TA DAT | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:20
lượt xem 86
download
Định luật và định lý mạch điện
Tham khảo tài liệu 'định luật và định lý mạch điện', khoa học tự nhiên, vật lý phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả
Bình luận(0) Đăng nhập để gửi bình luận!
Nội dung Text: Định luật và định lý mạch điện
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 1 điện ‐ CHƯƠNG 2 ĐỊNH LUẬT VÀ ĐỊNH LÝ MẠCH ĐIỆN ĐỊNH LUẬT KIRCHHOF ĐIỆN TRỞ TƯƠNG ĐƯƠNG ĐỊNH LÝ MILLMAN ĐỊNH LÝ CHỒNG CHẤT ĐỊNH LÝ THEVENIN VÀ NORTON BIẾN ĐỔI Y ↔ ∆ (ĐỤNH LÝ KENNELY) __________________________________________________________________________________________ _____ Chương này đề cập đến hai định luật quan trọng làm cơ sở cho việc phân giải mạch, đó là các định luật Kirchhoff. Chúng ta cũng bàn đến một số định lý về mạch điện. Việc áp dụng các định lý này giúp ta giải quyết nhanh một số bài toán đơn giản hoặc biến đổi một mạch điện phức tạp thành một mạch đơn giản hơn, tạo thuận lợi cho việc áp dụng các định luật Kirchhoff để giải mạch. Trước hết, để đơn giản, chúng ta chỉ xét đến mạch gồm toàn điện trở và các loại nguồn, gọi chung là mạch DC. Các phương trình diễn tả cho loại mạch như vậy chỉ là các phương trình đại số (Đối với mạch có chứa L & C, ta cần đến các phương trình vi tích phân) Tuy nhiên, khi khảo sát và ứng dụng các định lý, chúng ta chỉ chú ý đến cấu trúc của mạch mà không quan tâm đến bản chất của các thành phần, do đó các kết quả trong chương này cũng áp dụng được cho các trường hợp tổng quát hơn. Trong các mạch DC, đáp ứng trong mạch luôn luôn có dạng giống như kích thích, nên để đơn giản, ta dùng kích thích là các nguồn độc lập có giá trị không đổi thay vì là các hàm theo thời gian. 2.1 định luật kirchhoff Một mạch điện gồm hai hay nhiều phần tử nối với nhau, các phần tử trong mạch tạo thành những nhánh. Giao điểm của hai hay nhiều nhánh được gọi là nút. Thường người ta coi nút là giao điểm của 3 nhánh trở nên. Xem mạch (H 2.1). (H 2.1) - Nếu xem mỗi phần tử trong mạch là một nhánh mạch này gồm 5 nhánh và 4 nút. - Nếu xem nguồn hiệu thế nối tiếp với R1 là một nhánh và 2 phần tử L và R2 là một nhánh (trên các phần tử này có cùng dòng điện chạy qua) thì mạch gồm 3 nhánh và 2 nút. Cách sau thường được chọn vì giúp việc phân giải mạch đơn giản hơn. ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 2 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ Hai định luật cơ bản làm nền tảng cho việc phân giải mạch điện là: 2.1.1. Định luật Kirchhoff về dòng điện : ( Kirchhoff's Current Law, KCL ) Tổng đại số các dòng điện tại một nút bằng không . ∑ij j =0 (2.1) ij là dòng điện trên các nhánh gặp nút j. Với qui ước: Dòng điện rời khỏi nút có giá trị âm và dòng điện hướng vào nút có giá trị dương (hay ngược lại). (H 2.2) Theo phát biểu trên, ta có phương trình ở nút A (H 2.2): i1 + i 2 - i 3 + i 4=0 (2.2) Nếu ta qui ước dấu ngược lại ta cũng được cùng kết quả: - i 1 - i 2 + i 3 - i 4 =0 (2.3) Hoặc ta có thể viết lại: i3= i1 + i2 + i4 (2.4) Và từ phương trình (2.4) ta có phát biểu khác của định luật KCL: Tổng các dòng điện chạy vào một nút bằng tổng các dòng điện chạy ra khỏi nút đó. Định luật Kirchhoff về dòng điện là hệ quả của nguyên lý bảo toàn điện tích: Tại một nút điện tích không được sinh ra cũng không bị mất đi. Dòng điện qua một điểm trong mạch chính là lượng điện tích đi qua điểm đó trong một đơn vị thời gian và nguyên lý bảo toàn điện tích cho rằng lượng điện tích đi vào một nút luôn luôn bằng lượng điện tích đi ra khỏi nút đó. 2.1.2. Định luật Kirchhoff về điện thế: ( Kirchhoff's Voltage Law, KVL ). Tổng đại số hiệu thế của các nhánh theo một vòng kín bằng không ∑v K K (t) = 0 (2.5) Để áp dụng định luật Kirchhoff về hiệu thế, ta chọn một chiều cho vòng và dùng qui ước: Hiệu thế có dấu (+) khi đi theo vòng theo chiều giảm của điện thế (tức gặp cực dương trước) và ngược lại. Định luật Kirchhoff về hiệu thế viết cho vòng abcd của (H 2.3). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 3 điện ‐ - v1 + v 2 - v 3 = 0 (H 2.3) Ta cũng có thể viết KVL cho mạch trên bằng cách chọn hiệu thế giữa 2 điểm và xác định hiệu thế đó theo một đường khác của vòng: v1 = vba = vbc+ vca = v2 - v3 Định luật Kirchhoff về hiệu thế là hệ quả của nguyên lý bảo toàn năng lượng: Công trong một đường cong kín bằng không. Vế trái của hệ thức (2.5) chính là công trong dịch chuyển điện tích đơn vị (+1) dọc theo một mạch kín. Thí dụ 2.1 . Tìm ix và vx trong (H2.4) (H 2.4) Giải: Áp dụng KCL lần lượt cho các cho nút a, b, c, d - i1 - 1 + 4 = 0 ⇒ i1 = 3A - 2A + i1 + i2 = 0 ⇒ i2 = -1A - i3 + 3A - i2 = 0 ⇒ i3 = 4A ix + i3 + 1A = 0 ⇒ ix = - 5A Áp dụng định luật KVL cho vòng abcd: - vx - 10 + v2 - v3 = 0 Với v2 = 5 i2 = 5.( - 1) = - 5V v3 = 2 i3 = 2.( 4) = 8V ⇒ vx =- 10 - 5 - 8 = -23V Trong thí dụ trên , ta có thể tính dòng ix từ các dòng điện ở bên ngoài vòng abcd đến các nút abcd. Xem vòng abcd được bao bởi một mặt kín ( vẽ nét gián đoạn). Định luật Kirchhoff tổng quát về dòng điện có thể phát biểu cho mặt kín như sau: Tổng đại số các dòng điện đến và rời khỏi mặt kín bằng không. Với qui ước dấu như định luật KCL cho một nút. Như vậy phương trình để tính ix là: ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 4 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ - ix - 4 + 2 - 3 = 0 Hay ix = - 5 A Định luật có thể được chứng minh dễ dàng từ các phương trình viết cho các nút abcd chứa trong mặt kín có dòng điện từ các nhánh bên ngoài đến. Thí dụ 2.2: L và R trong mạch (H 2.5a) diễn tả cuộn lệch ngang trong TiVi nếu L = 5H, R = 1Ω và dòng điện có dạng sóng như (H 2.5b). Tìm dạng sóng của nguồn hiệu thế v(t). (a) (b) (H 2.5) Giải: Định luật KVL cho : - v(t) + v R(t) + v L(t) = 0 (1) d i (t ) hay v (t) = v R + v L(t) = Ri(t) + L dt Thay trị số của R và L vào: d i (t ) v L(t) = 5 (2) dt v R(t) = 1. i(t) (3) d i (t ) Và v (t) = i(t) + 5 (4) dt Dựa vào dạng sóng của dòng điện i(t), suy ra đạo hàm của i(t) và ta vẽ được dạng sóng của vL(t) (H 2.6a) và v(t) (H 2.6b) từ các phương trình (2), (3) và (4). (a) (H 2.6) (b) ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 5 điện ‐ 2.2 Điện trở tương đương Hai mạch gọi là tương đương với nhau khi người ta không thể phân biệt hai mạch này bằng cách đo dòng điện và hiệu thế ở những đầu ra của chúng. Hai mạch lưỡng cực A và B ở (H 2.7) tương đương nếu và chỉ nếu: ia = ib với mọi nguồn v (H 2.7) Dưới đây là phát biểu về khái niệm điện trở tương đương: Bất cứ một lưỡng cực nào chỉ gồm điện trở và nguồn phụ thuộc đều tương đương với một điện trở. Điện trở tương đương nhìn từ hai đầu a & b của một lưỡng cực được định nghĩa: v Rtđ = (2.6) i Trong đó v là nguồn bất kỳ nối vào hai đầu lưỡng cực. (H 2.8) Thí dụ 2.3: Mạch (H 2.9a) và (H 2.9b) là cầu chia điện thế và cầu chia dòng điện. Xác định các điện thế và dòng điện trong mạch. (a) (H 2.9) (b) Giải: a/ (H 2.9a) cho v = v1+ v2 = R1 i + R2 i= (R1 + R2) i v ⇒ Rtđ = = R1 + R2 i v Từ các kết quả trên suy ra : i = R1 + R2 ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 6 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ R1 R2 ⇒ v1 = R1 i = v và v2 = R2 i = v R1 + R2 R1 + R2 b/ (H 2.9b) cho v v v i = i1+ i2 hay = + Rtâ R1 R2 1 1 1 ⇒ = + hay Gtđ = G1+ G2 Rtâ R1 R2 1 Từ các kết quả trên suy ra: v = i G1 + G 2 G1 R2 G2 R1 ⇒ i1 = G1v = i= i và i2 = G2v = i= i G1 + G 2 R1 + R2 G1 + G 2 R1 + R2 Thí dụ 2.4: Tính Rtđ của phần mạch (H 2.10a) (a) (b) (H 2.10) Giải: Mắc nguồn hiệu thế v vào hai đầu a và b như (H2.10b) và chú ý i = i1. 1 2 Định luật KCL cho i1 = i3 + i 1 ⇒ i3 = i 1 3 3 Hiệu thế giữa a &b chính là hiệu thế 2 đầu điện trở 3Ω v v = 3i3 = 2i1 = 2i ⇒ Rtđ = = 2Ω i 2.3. định lý Millman Định lý Millman giúp ta tính được hiệu thế hai đầu của một mạch gồm nhiều nhánh mắc song song. Xét mạch (H 2.11), trong đó một trong các hiệu thế Vas = Va - Vs ( s = 1,2,3 ) có thể triệt tiêu. (H 2.11) Định lý Millman áp dụng cho mạch (H 2.11) được phát biểu: ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 7 điện ‐ ∑ v .G s as s vab = (2.7) ∑G s s 1 Với Gs = là điện dẫn ở nhánh s. Rs Chứng minh: Gọi vsb là hiệu thế hai đầu của Rs: vsb = vab - vas Dòng điện qua Rs: v v − vas is = sb = ab = (vab − vas)Gs Rs Rs Tại nút b : ∑i s S =0 ∑ (v − v ) Gs = 0 s ab as Hay v ∑G = ∑v G ab s as s s s ∑v G as s vab = s ∑G s s Thí dụ 2.5 Dùng định lý Millman, xác định dòng điện i2 trong mạch (H 2.12). (H 2.12) 8 6,4 + 1 0,5 8 + 12,8 ta có vab = = 1 16 1+ + 2 5 5 vab = 6,5 V 6,5 Vậy i2 = = 1,3 A 5 2.4. Định lý chồng chất ( superposition theorem) Định lý chồng chất là kết quả của tính chất tuyến tính của mạch: Đáp ứng đối với nhiều nguồn độc lập là tổng số các đáp ứng đối với mỗi nguồn riêng lẻ. Khi tính đáp ứng đối với một nguồn độc lập, ta phải triệt tiêu các nguồn kia (Nối tắt nguồn hiệu thế và để hở nguồn dòng điện, tức cắt bỏ nhánh có nguồn dòng điện), riêng nguồn phụ thuộc vẫn giữ nguyên. Thí dụ 2.6 Tìm hiệu thế v2 trong mạch (H 2.13a). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 8 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ (a) (b) (c) (H 2.13) - Cho nguồn i3 = 0A (để hở nhánh chứa nguồn 3A), ta có mạch (H 2.13b): 6 v'2 =v1 = 1,8V (dùng cầu phân thế) 4+ 6 - Cho nguồn v1 = 0V (nối tắt nhánh chứa nguồn 3V), mạch (H 2.13c). 4 Dòng điện qua điện trở 6Ω: 2 = 0,8A (dùng cầu phân dòng) 6+ 4 v''2 = - 0,8 x 6 = - 4,8 V Vậy v2 = v'2 + v''2 = 1,8 - 4,8 = - 3V v2 = - 3V Thí dụ 2.7 Tính v2 trong mạch (H 2.14a). (a) (b) (c) (H 2.14) Giải: - Cắt nguồn dòng điện 3A, ta có mạch(H 2.14b). 2 1 i1 = = A 4 2 i3 = 2i1 = 1A → v'2 = 2 - 3i3 = -1 V - Nối tắt nguồn hiệu thế 2 V, ta có mạch (H 2.14c). Điện trở 4Ω bị nối tắt nên i1 = 0 A Vậy i3 = 3A ⇒ v''2 = - 3 x 3 = - 9 V Vậy v2 = v'2 + v''2 = -1 - 9 = -10 V ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 9 điện ‐ 2.5. Định lý Thevenin và Norton Định lý này cho phép thay một phần mạch phức tạp bằng một mạch đơn giản chỉ gồm một nguồn và một điện trở. Một mạch điện giả sử được chia làm hai phần (H 2.15) (H 2.15) Định lý Thevenin và Norton áp dụng cho những mạch thỏa các điều kiện sau: * Mạch A là mạch tuyến tính, chứa điện trở và nguồn. * Mạch B có thể chứa thành phần phi tuyến. * Nguồn phụ thuộc, nếu có, trong phần mạch nào thì chỉ phụ thuộc các đại lượng nằm trong phần mạch đó. Định lý Thevenin và Norton cho phép chúng ta sẽ thay mạch A bằng một nguồn và một điện trở mà không làm thay đổi hệ thức v - i ở hai cực a & b của mạch . Trước tiên, để xác định mạch tương đương của mạch A ta làm như sau: Thay mạch B bởi nguồn hiệu thế v sao cho không có gì thay đổi ở lưỡng cực ab (H2.16). (H 2.16) Áp dụng định lý chồng chất dòng điện i có thể xác địnhbởi: i = i1 + isc (2.8) Trong đó i1 là dòng điện tạo bởi nguồn và mạch A đã triệt tiêu các nguồn độc lập (H2.17a) và isc là dòng điện tạo bởi mạch A với nguồn v bị nối tắt (short circuit, sc) (H2.17b). (a) (H 2.17) (b) - Mạch thụ động A, tương đương với điện trở Rth, gọi là điện trở Thevenin, xác định bởi: v i1 =- (2.9) Rth Thay (2.9) vào (2.8) v i=- + isc (2.10) Rth ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 10 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ Hệ thức (2.10) diễn tả mạch A trong trường hợp tổng quát nên nó đúng trong mọi trường hợp. Trường hợp a, b để hở (Open circuit), dòng i = 0 A, phương trình (2.10) thành: voc 0= − + isc Rth Hay voc = Rth . isc (2.11) Thay (2.11) vào (2.10): v = - Rth . i + voc (2.12) Hệ thức (2.12) và (2.10) cho phép ta vẽ các mạch tương đương của mạch A (H 2.18) và (H 2.19) (H 2.18) (H 2.19) * (H 2.18) được vẽ từ hệ thức (2.12) được gọi là mạch tương đương Thevenin của mạch A ở (H 2.15). Và nội dung của định lý được phát biểu như sau: Một mạch lưỡng cực A có thể được thay bởi một nguồn hiệu thế voc nối tiếp với một điện trở Rth. Trong đó voc là hiệu thế của lưỡng cực A để hở và Rth là điện trở nhìn từ lưỡng cực khi triệt tiêu các nguồn độc lập trong mạch A (Giữ nguyên các nguồn phụ thuộc). Rth còn được gọi là điện trở tương đương của mạch A thụ động. * (H 2.19) được vẽ từ hệ thức (2.10) được gọi là mạch tương đương Norton của mạch A ở (H 2.15). Và định lý Norton được phát biểu như sau: Một mạch lưỡng cực A có thể được thay thế bởi một nguồn dòng điện isc song song với điện trở Rth. Trong đó isc là dòng điện ở lưỡng cực khi nối tắt và Rth là điện trở tương đương mạch A thụ động. Thí dụ 2.8 Vẽ mạch tương đương Thevenin và Norton của phần nằm trong khung của mạch (H2.20). (H 2.20) Giải: Để có mạch tương đương Thevenin, ta phải xác định được Rth và voc. Xác định Rth Rth là điện trở nhìn từ ab của mạch khi triệt tiêu nguồn độc lập. (H 2.21a). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 11 điện ‐ Từ (H 2.21a) : 6x 3 Rth = 2 + = 4Ω 6+ 3 (a) (b) (H 2.21) Xác định voc voc là hiệu thế giữa a và b khi mạch hở (H 2.21b). Vì a, b hở, không có dòng qua điện trở 2Ω nên voc chính là hiệu thế vcb. Xem nút b làm chuẩn ta có vd = - 6 + vc = - 6 + voc Đ/L KCL ở nút b cho : voc voc − 6 + = 2A 3 6 Suy ra voc = 6 V Vậy mạch tương đương Thevenin (H2.22) (H 2.22) (H 2.23) Để có mạch tương đương Norton, Rth đã có, ta phải xác định isc. Dòng isc chính là dòng qua ab khi nhánh này nối tắt. Ta có thể xác định từ mạch (H 2.20) trong đó nối tắt ab. Nhưng ta cũng có thể dùng hệ thức (2.11) để xác định isc theo voc: voc 6 = = 1,5A isc = Rth 4 Vậy mạch tương đương Norton (H 2.23) Thí dụ 2.9 Vẽ mạch tương đương Norton của mạch (H 2.24a). (a) ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 12 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ (b) (c) (H 2.24) Ta tìm isc từ mạch (H 2.24c) KCL ở nút b cho: i1 = 10 - i2 - isc Viết KVL cho 2 vòng bên phải: -4(10 - i2 - isc) - 2i1 + 6i2 = 0 - 6i2 + 3isc = 0 Giải hệ thống cho isc = 5A Để tính Rth ở (H 2.24b), do mạch có chứa nguồn phụ thuộc, ta có thể tính bằng cách áp vào a,b một nguồn v rồi xác định dòng điện i, để có Rth = v/i ( điện trở tương đương ). Tuy nhiên, ở đây ta sẽ tìm voc ở ab khi a,b để hở (H 2.25). (H 2.25) Ta có voc = 6i2 Viết định luật KVL cho vòng chứa nguồn phụ thuộc : -4(10 - i2) - 2 i1+ 6i2 = 0 Hay i2 = 5 A và voc = 6 x 5 = 30 V v 30 Vậy Rth = oc = = 6Ω i sc 5 Mạch tương đương Norton: (H 2.26) Thí dụ 2.10: Tính vo trong mạch (H 2.27a) bằng cách dùng định lý Thevenin ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 13 điện ‐ (a) (b) (c) (H 2.27) (d) Để có mạch thụ động, nối tắt nguồn v1 nhưng vẫn giữ nguồn phụ thuộc 1/3 i1, ta có mạch (H 2.27c). Mạch này giống mạch (H 2.10) trong thí dụ 2.4; Rth chính là Rtđ trong thí dụ 2.4. Rth = 2Ω Để tính voc, ta có mạch (H2.27b) voc = v5 + v1 v5 = 3i5 i4 = 0 A ( mạch hở ) nên: 1 1 v 1 4 2 2 i5= i1 = x 1 = x = A ⇒ voc = 3 +4=6V 3 3 2 3 2 3 3 voc = 6 V Mạch tương đương Thevenin vẽ ở (H 2.27d). voc 6 và vo = 10 = 10 = 5 V 2 + 10 12 vo = 5 V 2.6. Biến đổi ∆ - Y ( Định lý Kennely ). Coi một mạch gồm 3 điện trở Ra, Rb, Rc nối nhau theo hình (Y), nối với mạch ngoài tại 3 điểm a, b, c điểm chung O (H 2.28a). Và mạch gồm 3 điện trở Rab, Rbc, Rca nối nhau theo hình tam giác (∆), nối với mạch ngoài tại 3 điểm a, b, c (H 2.28b). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 14 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ (H 2.28) Hai mạch ∆ và Y tương đương khi mạch này có thể thay thế mạch kia mà không ảnh hưởng đến mạch ngoài, nghĩa là các dòng điện ia, ib, ic đi vào các nút a, b, c và các hiệu thế vab,vbc, vca giữa các nút không thay đổi. - Biến đổi ∆ ↔ Y là thay thế các mạch ∆ bằng các mạch Y và ngược lại. Người ta chứng minh được : Biến đổi Y → ∆: Ra R b + R b Rc + Rc Ra Rab = Rc Ra R b + R b Rc + Rc Ra Rbc = (2.13) Ra Ra R b + R b Rc + Rc Ra Rca = Rb Biến đổi ∆ → Y: Rab . Rca Ra = Rab + R bc + Rca Rab . R bc Rb = (2.14) Rab + R bc + Rca R bc . Rca Rc = Rab + R bc + Rca Nên thận trọng khi áp dụng biến đổi ∆ ↔ Y. Việc áp dụng đúng phải cho mạch tương đương đơn giản hơn. Thí dụ 2.11: Tìm dòng điện i trong mạch (H 2.29a). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 15 điện ‐ (a) (b) (c) (d) (H 2.29) - Biến đổi tam giác abc thành hình sao, ta được (H 2.29b) với các giá trị điện trở: 2x2 4 Raf = = = 0,8Ω 2+ 2+ 1 5 2x1 2 Rbf = = = 0,4Ω 5 5 2x1 2 Rcf = = = 0,4Ω 5 5 - Điện trở tương đương giữa f và d: 1,4x2,4 = 0,884 Ω 1,4 + 2,4 - Điện trở giữa a và e: Rac = 0,8 + 0,884 +1 = 2,684 Ω và dòng điện i trong mạch : v v i= = A Rac 2,684 2.7 Mạch khuếch đại thuật toán ( Operation amplifier, OPAMP ) Một trong những linh kiện điện tử quan trọng và thông dụng hiện nay là mạch khuếch đại thuật toán ( OPAMP ). Cấu tạo bên trong mạch sẽ được giới thiệu trong một giáo trình khác. Ở đây chúng ta chỉ giới thiệu mạch OPAMP được dùng trong một vài trường hợp phổ biến với mục đích xây dựng những mạch tương đương dùng nguồn phụ thuộc cho nó từ các định luật Kirchhoff . OPAMP là một mạch đa cực, nhưng để đơn giản ta chỉ để ý đến các ngõ vào và ngõ ra (bỏ qua các cực nối nguồn và Mass...). Mạch có hai ngõ vào (a) là ngõ vào không đảo, đánh dấu (+) và (b) là ngõ vào đảo đánh dấu (-), (c) là ngõ ra. ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 16 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ (H 2.30) Mạch có nhiều đặc tính quan trọng , ở đây ta xét mạch trong điều kiện lý tưởng: i1 và i2 dòng điện ở các ngõ vào bằng không (tức tổng trở vào của mạch rất lớn) và hiệu thế giữa hai ngõ vào cũng bằng không . Lưu ý là ta không thể dùng định luật KCL tổng quát cho mạch (H 2.30) được vì ta đã bỏ qua một số cực do đó mặc dù i1 = i2 = 0 nhưng i3 ≠ 0. Mạch OPAMP lý tưởng có độ lợi dòng điện → ∞ nên trong thực tế khi sử dụng người ta luôn dùng mạch hồi tiếp. Trước tiên ta xét mạch có dạng (H 2.31a), trong đó R2 là mạch hồi tiếp mắc từ ngõ ra (c) trở về ngã vào đảo (b), và mạch (H 2.31b) là mạch tương đương . (a) (b) (c) (H 2.31) Để vẽ mạch tương đương ta tìm liên hệ giữa v2 và v1. Áp dụng cho KVL cho vòng obco qua v2 vbc + v2 - vbo = 0 Hay vbc = vbo - v2 = v1 - v2 (vbo = v1) Áp dụng KCL ở nút b: vbo vbc v1 v1 − v2 + = + =0 R1 R2 R1 R2 R2 Giải phương trình cho: v2 = Av v1 với Av = 1 + R1 Ta có mạch tương đương (H 2.31b), trong đó Av là độ lợi điện thế. Xét trường hợp đặc biệt R2 = 0Ω và R1 = ∞, Av = 1 và v2 = v1 (H 2.31c) mạch không có tính khuếch đại và được gọi là mạch đệm ( Buffer ), có tác dụng biến đổi tổng trở. Một dạng khác của mạch OP-AMP vẽ ở (H 2.32a) Ap dụng KCL ở ngã vào đảo. v1 v2 R − − = 0 hay v2 = − 2 v1 R1 R2 R1 Ta thấy v2 có pha đảo lại so với v1 nên mạch được gọi là mạch đảo. Mạch tương đương vẽ ở (H 2.31b), dùng nguồn hiệu thế phụ thuộc hiệu thế . ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 17 điện ‐ v1 Nếu thay = i1 , ta được mạch tương đương (H 2.32c), trong đó nguồn hiệu thế phụ R1 thuộc hiệu thế đã được thay bằng nguồn hiệu thế phụ thuộc dòng điện . (a) (b) (c) (H 2.32) BÀI TẬP --o0o-- 2.1. Cho mạch (H P2.1) (H P2.1) ⎛v v ⎞ Chứng minh: v3 = − R0 ⎜ 1 + 2 ⎟ ⎜R R ⎟ ⎝ 1 2 ⎠ Lưu ý là v3 không phụ thuộc vào thành phần mắc ở a, b. Đây là một trong các mạch làm toán và có tên là mạch cộng. 2.2. Cho mạch (H P2.2a) (H P2.2a) (H P2.2b) ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 18 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ R2 Chứng minh rằng ta luôn có: v1 = v2 và i1 = i2 R1 Với bất kỳ thành phần nối vào b,d. Áp dụng kết quả trên vào mạch (H P2.2b) để xác định dòng điện i. 2.3. Tìm dòng điện i trong mạch (H P2.3). (H P2.3) 2.4. Cho mạch (H P2.4) a/ Tính vo. b/ Áp dụng bằng số v1 = 3 V, v2 = 2 V, R1 = 4KΩ, R2 = 3KΩ, Rf = 6KΩ và R = 1KΩ. 2.5. (H P2.5) là mạch tương đương của một mạch khuếch đại transistor. Dùng định lý Thevenin hoặc Norton để xác định io/ii (độ lợi dòng điện). (H P2.4) (H P2.5) 2.6. Cho mạch (H P2.6a). Tìm các giá trị C và R2 nếu vi(t) và i(t) có dạng như (H P2.6b) và (H P2.6c). (a) (b) (c) (H P2.6) v1 (t ) 2.7 Tính trong mạch (H P2.7) và thử đặt tên cho phần mạch nằm trong khung kẻ nét i 1 (t ) gián đoạn. 2.8. Tính Rtd của (H P2.8). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 19 điện ‐ (H P2.7) (H P2.8) 2.9. Cho mạch (H P2.9), tìm điều kiện để vo = 0. 2.10. Thay thế mạch điện trong khung của (H P2.10) bằng mạch tương đương Thevenin sau đó tính io. (H P2.9) (H P2.10) 2.11. Dùng định lý chồng chất xác định dòng i trong mạch (H P2.11). 2.12 Tìm mạch tương đương của mạch (H P2.12). (H P2.11) (H P2.12) 2.13. Dùng định lý Thevenin xác định dòng i trong mạch (H P2.14). (H P2.13) (H P2.14) 2.14. Dùng định lý Norton xác định dòng i của mạch (H P2.1). 2.15. Dùng định lý Norton ( hay Thevenin ) xác định dòng i trong mạch (H P2.16). (H P2.15) ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 20 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Ebook Lý thuyết trường điện từ - Kiều Khắc Lâu
126 p | 676 | 328
-
Kỹ thuật nhiệt - chương 2: định luật nhiệt động thứ nhất và các quá trình nhiệt động cơ bản của khí lý tưởng
14 p | 500 | 250
-
Lí thuyết và suy luận trong mạch điện xoay chiều
9 p | 390 | 196
-
Các định luật cơ bản của cơ học môi trường liên tục_chương 4
6 p | 256 | 80
-
Bài giảng Trường điện từ - Chương 2: Các định luật cơ bản của trường điện từ
12 p | 245 | 78
-
Bài giảng: Các định luật bảo toàn
146 p | 237 | 77
-
Chương 4. ĐỊNH LUẬT NHIỆT ĐỘNG THỨ II VÀ CHU TRÌNH KHÍ LÝ TƯỞNG
0 p | 91 | 29
-
Bài giảng Vật lý đại cương: Chương 2 - Lê Văn Nam
18 p | 111 | 28
-
Vật lý đại cương - Thuyết động học phân tử các chất khí và định luật phân bổ part 1
10 p | 124 | 27
-
Vật lý đại cương - Thuyết động học phân tử các chất khí và định luật phân bổ part 2
10 p | 131 | 22
-
Vật lý đại cương - Thuyết động học phân tử các chất khí và định luật phân bổ part 3
10 p | 80 | 18
-
Bài giảng Vật lý đại cương: Chương 3 - Các định luật bảo toàn
37 p | 59 | 12
-
Bài giảng Vật lý đại cương (PGS Đỗ Ngọc Uẩn) - Chương 13 Thuyết động học phân tử các chất khí và định luật phân bố
27 p | 55 | 10
-
Bài giảng Chương 3: Từ trường tĩnh trong chân không
34 p | 23 | 7
-
Bài giảng Cảm ứng điện từ - Lê Quang Nguyên
3 p | 37 | 5
-
Chương 6: Chất khí
7 p | 11 | 4
-
Bài giảng Định luật nhiệt động 2 (Second Law of Thermodynamics)
26 p | 11 | 2

markdown:
# Định luật và định lý mạch điện
Chia sẻ: TA DAT | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:20
lượt xem 86
download
![](http://image.tlvnimg.com/document/thumbnail/2010/20100817/kimheesun/80x100/chng_2stand_757.jpg)
##
Định luật và định lý mạch điện
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static.tlvnimg.com/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Tham khảo tài liệu 'định luật và định lý mạch điện', khoa học tự nhiên, vật lý phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Định luật và định lý mạch điện
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 1 điện ‐ CHƯƠNG 2 ĐỊNH LUẬT VÀ ĐỊNH LÝ MẠCH ĐIỆN ĐỊNH LUẬT KIRCHHOF ĐIỆN TRỞ TƯƠNG ĐƯƠNG ĐỊNH LÝ MILLMAN ĐỊNH LÝ CHỒNG CHẤT ĐỊNH LÝ THEVENIN VÀ NORTON BIẾN ĐỔI Y ↔ ∆ (ĐỤNH LÝ KENNELY) __________________________________________________________________________________________ _____ Chương này đề cập đến hai định luật quan trọng làm cơ sở cho việc phân giải mạch, đó là các định luật Kirchhoff. Chúng ta cũng bàn đến một số định lý về mạch điện. Việc áp dụng các định lý này giúp ta giải quyết nhanh một số bài toán đơn giản hoặc biến đổi một mạch điện phức tạp thành một mạch đơn giản hơn, tạo thuận lợi cho việc áp dụng các định luật Kirchhoff để giải mạch. Trước hết, để đơn giản, chúng ta chỉ xét đến mạch gồm toàn điện trở và các loại nguồn, gọi chung là mạch DC. Các phương trình diễn tả cho loại mạch như vậy chỉ là các phương trình đại số (Đối với mạch có chứa L & C, ta cần đến các phương trình vi tích phân) Tuy nhiên, khi khảo sát và ứng dụng các định lý, chúng ta chỉ chú ý đến cấu trúc của mạch mà không quan tâm đến bản chất của các thành phần, do đó các kết quả trong chương này cũng áp dụng được cho các trường hợp tổng quát hơn. Trong các mạch DC, đáp ứng trong mạch luôn luôn có dạng giống như kích thích, nên để đơn giản, ta dùng kích thích là các nguồn độc lập có giá trị không đổi thay vì là các hàm theo thời gian. 2.1 định luật kirchhoff Một mạch điện gồm hai hay nhiều phần tử nối với nhau, các phần tử trong mạch tạo thành những nhánh. Giao điểm của hai hay nhiều nhánh được gọi là nút. Thường người ta coi nút là giao điểm của 3 nhánh trở nên. Xem mạch (H 2.1). (H 2.1) - Nếu xem mỗi phần tử trong mạch là một nhánh mạch này gồm 5 nhánh và 4 nút. - Nếu xem nguồn hiệu thế nối tiếp với R1 là một nhánh và 2 phần tử L và R2 là một nhánh (trên các phần tử này có cùng dòng điện chạy qua) thì mạch gồm 3 nhánh và 2 nút. Cách sau thường được chọn vì giúp việc phân giải mạch đơn giản hơn. ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 2 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ Hai định luật cơ bản làm nền tảng cho việc phân giải mạch điện là: 2.1.1. Định luật Kirchhoff về dòng điện : ( Kirchhoff's Current Law, KCL ) Tổng đại số các dòng điện tại một nút bằng không . ∑ij j =0 (2.1) ij là dòng điện trên các nhánh gặp nút j. Với qui ước: Dòng điện rời khỏi nút có giá trị âm và dòng điện hướng vào nút có giá trị dương (hay ngược lại). (H 2.2) Theo phát biểu trên, ta có phương trình ở nút A (H 2.2): i1 + i 2 - i 3 + i 4=0 (2.2) Nếu ta qui ước dấu ngược lại ta cũng được cùng kết quả: - i 1 - i 2 + i 3 - i 4 =0 (2.3) Hoặc ta có thể viết lại: i3= i1 + i2 + i4 (2.4) Và từ phương trình (2.4) ta có phát biểu khác của định luật KCL: Tổng các dòng điện chạy vào một nút bằng tổng các dòng điện chạy ra khỏi nút đó. Định luật Kirchhoff về dòng điện là hệ quả của nguyên lý bảo toàn điện tích: Tại một nút điện tích không được sinh ra cũng không bị mất đi. Dòng điện qua một điểm trong mạch chính là lượng điện tích đi qua điểm đó trong một đơn vị thời gian và nguyên lý bảo toàn điện tích cho rằng lượng điện tích đi vào một nút luôn luôn bằng lượng điện tích đi ra khỏi nút đó. 2.1.2. Định luật Kirchhoff về điện thế: ( Kirchhoff's Voltage Law, KVL ). Tổng đại số hiệu thế của các nhánh theo một vòng kín bằng không ∑v K K (t) = 0 (2.5) Để áp dụng định luật Kirchhoff về hiệu thế, ta chọn một chiều cho vòng và dùng qui ước: Hiệu thế có dấu (+) khi đi theo vòng theo chiều giảm của điện thế (tức gặp cực dương trước) và ngược lại. Định luật Kirchhoff về hiệu thế viết cho vòng abcd của (H 2.3). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 3 điện ‐ - v1 + v 2 - v 3 = 0 (H 2.3) Ta cũng có thể viết KVL cho mạch trên bằng cách chọn hiệu thế giữa 2 điểm và xác định hiệu thế đó theo một đường khác của vòng: v1 = vba = vbc+ vca = v2 - v3 Định luật Kirchhoff về hiệu thế là hệ quả của nguyên lý bảo toàn năng lượng: Công trong một đường cong kín bằng không. Vế trái của hệ thức (2.5) chính là công trong dịch chuyển điện tích đơn vị (+1) dọc theo một mạch kín. Thí dụ 2.1 . Tìm ix và vx trong (H2.4) (H 2.4) Giải: Áp dụng KCL lần lượt cho các cho nút a, b, c, d - i1 - 1 + 4 = 0 ⇒ i1 = 3A - 2A + i1 + i2 = 0 ⇒ i2 = -1A - i3 + 3A - i2 = 0 ⇒ i3 = 4A ix + i3 + 1A = 0 ⇒ ix = - 5A Áp dụng định luật KVL cho vòng abcd: - vx - 10 + v2 - v3 = 0 Với v2 = 5 i2 = 5.( - 1) = - 5V v3 = 2 i3 = 2.( 4) = 8V ⇒ vx =- 10 - 5 - 8 = -23V Trong thí dụ trên , ta có thể tính dòng ix từ các dòng điện ở bên ngoài vòng abcd đến các nút abcd. Xem vòng abcd được bao bởi một mặt kín ( vẽ nét gián đoạn). Định luật Kirchhoff tổng quát về dòng điện có thể phát biểu cho mặt kín như sau: Tổng đại số các dòng điện đến và rời khỏi mặt kín bằng không. Với qui ước dấu như định luật KCL cho một nút. Như vậy phương trình để tính ix là: ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 4 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ - ix - 4 + 2 - 3 = 0 Hay ix = - 5 A Định luật có thể được chứng minh dễ dàng từ các phương trình viết cho các nút abcd chứa trong mặt kín có dòng điện từ các nhánh bên ngoài đến. Thí dụ 2.2: L và R trong mạch (H 2.5a) diễn tả cuộn lệch ngang trong TiVi nếu L = 5H, R = 1Ω và dòng điện có dạng sóng như (H 2.5b). Tìm dạng sóng của nguồn hiệu thế v(t). (a) (b) (H 2.5) Giải: Định luật KVL cho : - v(t) + v R(t) + v L(t) = 0 (1) d i (t ) hay v (t) = v R + v L(t) = Ri(t) + L dt Thay trị số của R và L vào: d i (t ) v L(t) = 5 (2) dt v R(t) = 1. i(t) (3) d i (t ) Và v (t) = i(t) + 5 (4) dt Dựa vào dạng sóng của dòng điện i(t), suy ra đạo hàm của i(t) và ta vẽ được dạng sóng của vL(t) (H 2.6a) và v(t) (H 2.6b) từ các phương trình (2), (3) và (4). (a) (H 2.6) (b) ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 5 điện ‐ 2.2 Điện trở tương đương Hai mạch gọi là tương đương với nhau khi người ta không thể phân biệt hai mạch này bằng cách đo dòng điện và hiệu thế ở những đầu ra của chúng. Hai mạch lưỡng cực A và B ở (H 2.7) tương đương nếu và chỉ nếu: ia = ib với mọi nguồn v (H 2.7) Dưới đây là phát biểu về khái niệm điện trở tương đương: Bất cứ một lưỡng cực nào chỉ gồm điện trở và nguồn phụ thuộc đều tương đương với một điện trở. Điện trở tương đương nhìn từ hai đầu a & b của một lưỡng cực được định nghĩa: v Rtđ = (2.6) i Trong đó v là nguồn bất kỳ nối vào hai đầu lưỡng cực. (H 2.8) Thí dụ 2.3: Mạch (H 2.9a) và (H 2.9b) là cầu chia điện thế và cầu chia dòng điện. Xác định các điện thế và dòng điện trong mạch. (a) (H 2.9) (b) Giải: a/ (H 2.9a) cho v = v1+ v2 = R1 i + R2 i= (R1 + R2) i v ⇒ Rtđ = = R1 + R2 i v Từ các kết quả trên suy ra : i = R1 + R2 ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 6 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ R1 R2 ⇒ v1 = R1 i = v và v2 = R2 i = v R1 + R2 R1 + R2 b/ (H 2.9b) cho v v v i = i1+ i2 hay = + Rtâ R1 R2 1 1 1 ⇒ = + hay Gtđ = G1+ G2 Rtâ R1 R2 1 Từ các kết quả trên suy ra: v = i G1 + G 2 G1 R2 G2 R1 ⇒ i1 = G1v = i= i và i2 = G2v = i= i G1 + G 2 R1 + R2 G1 + G 2 R1 + R2 Thí dụ 2.4: Tính Rtđ của phần mạch (H 2.10a) (a) (b) (H 2.10) Giải: Mắc nguồn hiệu thế v vào hai đầu a và b như (H2.10b) và chú ý i = i1. 1 2 Định luật KCL cho i1 = i3 + i 1 ⇒ i3 = i 1 3 3 Hiệu thế giữa a &b chính là hiệu thế 2 đầu điện trở 3Ω v v = 3i3 = 2i1 = 2i ⇒ Rtđ = = 2Ω i 2.3. định lý Millman Định lý Millman giúp ta tính được hiệu thế hai đầu của một mạch gồm nhiều nhánh mắc song song. Xét mạch (H 2.11), trong đó một trong các hiệu thế Vas = Va - Vs ( s = 1,2,3 ) có thể triệt tiêu. (H 2.11) Định lý Millman áp dụng cho mạch (H 2.11) được phát biểu: ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 7 điện ‐ ∑ v .G s as s vab = (2.7) ∑G s s 1 Với Gs = là điện dẫn ở nhánh s. Rs Chứng minh: Gọi vsb là hiệu thế hai đầu của Rs: vsb = vab - vas Dòng điện qua Rs: v v − vas is = sb = ab = (vab − vas)Gs Rs Rs Tại nút b : ∑i s S =0 ∑ (v − v ) Gs = 0 s ab as Hay v ∑G = ∑v G ab s as s s s ∑v G as s vab = s ∑G s s Thí dụ 2.5 Dùng định lý Millman, xác định dòng điện i2 trong mạch (H 2.12). (H 2.12) 8 6,4 + 1 0,5 8 + 12,8 ta có vab = = 1 16 1+ + 2 5 5 vab = 6,5 V 6,5 Vậy i2 = = 1,3 A 5 2.4. Định lý chồng chất ( superposition theorem) Định lý chồng chất là kết quả của tính chất tuyến tính của mạch: Đáp ứng đối với nhiều nguồn độc lập là tổng số các đáp ứng đối với mỗi nguồn riêng lẻ. Khi tính đáp ứng đối với một nguồn độc lập, ta phải triệt tiêu các nguồn kia (Nối tắt nguồn hiệu thế và để hở nguồn dòng điện, tức cắt bỏ nhánh có nguồn dòng điện), riêng nguồn phụ thuộc vẫn giữ nguyên. Thí dụ 2.6 Tìm hiệu thế v2 trong mạch (H 2.13a). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 8 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ (a) (b) (c) (H 2.13) - Cho nguồn i3 = 0A (để hở nhánh chứa nguồn 3A), ta có mạch (H 2.13b): 6 v'2 =v1 = 1,8V (dùng cầu phân thế) 4+ 6 - Cho nguồn v1 = 0V (nối tắt nhánh chứa nguồn 3V), mạch (H 2.13c). 4 Dòng điện qua điện trở 6Ω: 2 = 0,8A (dùng cầu phân dòng) 6+ 4 v''2 = - 0,8 x 6 = - 4,8 V Vậy v2 = v'2 + v''2 = 1,8 - 4,8 = - 3V v2 = - 3V Thí dụ 2.7 Tính v2 trong mạch (H 2.14a). (a) (b) (c) (H 2.14) Giải: - Cắt nguồn dòng điện 3A, ta có mạch(H 2.14b). 2 1 i1 = = A 4 2 i3 = 2i1 = 1A → v'2 = 2 - 3i3 = -1 V - Nối tắt nguồn hiệu thế 2 V, ta có mạch (H 2.14c). Điện trở 4Ω bị nối tắt nên i1 = 0 A Vậy i3 = 3A ⇒ v''2 = - 3 x 3 = - 9 V Vậy v2 = v'2 + v''2 = -1 - 9 = -10 V ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 9 điện ‐ 2.5. Định lý Thevenin và Norton Định lý này cho phép thay một phần mạch phức tạp bằng một mạch đơn giản chỉ gồm một nguồn và một điện trở. Một mạch điện giả sử được chia làm hai phần (H 2.15) (H 2.15) Định lý Thevenin và Norton áp dụng cho những mạch thỏa các điều kiện sau: * Mạch A là mạch tuyến tính, chứa điện trở và nguồn. * Mạch B có thể chứa thành phần phi tuyến. * Nguồn phụ thuộc, nếu có, trong phần mạch nào thì chỉ phụ thuộc các đại lượng nằm trong phần mạch đó. Định lý Thevenin và Norton cho phép chúng ta sẽ thay mạch A bằng một nguồn và một điện trở mà không làm thay đổi hệ thức v - i ở hai cực a & b của mạch . Trước tiên, để xác định mạch tương đương của mạch A ta làm như sau: Thay mạch B bởi nguồn hiệu thế v sao cho không có gì thay đổi ở lưỡng cực ab (H2.16). (H 2.16) Áp dụng định lý chồng chất dòng điện i có thể xác địnhbởi: i = i1 + isc (2.8) Trong đó i1 là dòng điện tạo bởi nguồn và mạch A đã triệt tiêu các nguồn độc lập (H2.17a) và isc là dòng điện tạo bởi mạch A với nguồn v bị nối tắt (short circuit, sc) (H2.17b). (a) (H 2.17) (b) - Mạch thụ động A, tương đương với điện trở Rth, gọi là điện trở Thevenin, xác định bởi: v i1 =- (2.9) Rth Thay (2.9) vào (2.8) v i=- + isc (2.10) Rth ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 10 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ Hệ thức (2.10) diễn tả mạch A trong trường hợp tổng quát nên nó đúng trong mọi trường hợp. Trường hợp a, b để hở (Open circuit), dòng i = 0 A, phương trình (2.10) thành: voc 0= − + isc Rth Hay voc = Rth . isc (2.11) Thay (2.11) vào (2.10): v = - Rth . i + voc (2.12) Hệ thức (2.12) và (2.10) cho phép ta vẽ các mạch tương đương của mạch A (H 2.18) và (H 2.19) (H 2.18) (H 2.19) * (H 2.18) được vẽ từ hệ thức (2.12) được gọi là mạch tương đương Thevenin của mạch A ở (H 2.15). Và nội dung của định lý được phát biểu như sau: Một mạch lưỡng cực A có thể được thay bởi một nguồn hiệu thế voc nối tiếp với một điện trở Rth. Trong đó voc là hiệu thế của lưỡng cực A để hở và Rth là điện trở nhìn từ lưỡng cực khi triệt tiêu các nguồn độc lập trong mạch A (Giữ nguyên các nguồn phụ thuộc). Rth còn được gọi là điện trở tương đương của mạch A thụ động. * (H 2.19) được vẽ từ hệ thức (2.10) được gọi là mạch tương đương Norton của mạch A ở (H 2.15). Và định lý Norton được phát biểu như sau: Một mạch lưỡng cực A có thể được thay thế bởi một nguồn dòng điện isc song song với điện trở Rth. Trong đó isc là dòng điện ở lưỡng cực khi nối tắt và Rth là điện trở tương đương mạch A thụ động. Thí dụ 2.8 Vẽ mạch tương đương Thevenin và Norton của phần nằm trong khung của mạch (H2.20). (H 2.20) Giải: Để có mạch tương đương Thevenin, ta phải xác định được Rth và voc. Xác định Rth Rth là điện trở nhìn từ ab của mạch khi triệt tiêu nguồn độc lập. (H 2.21a). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 11 điện ‐ Từ (H 2.21a) : 6x 3 Rth = 2 + = 4Ω 6+ 3 (a) (b) (H 2.21) Xác định voc voc là hiệu thế giữa a và b khi mạch hở (H 2.21b). Vì a, b hở, không có dòng qua điện trở 2Ω nên voc chính là hiệu thế vcb. Xem nút b làm chuẩn ta có vd = - 6 + vc = - 6 + voc Đ/L KCL ở nút b cho : voc voc − 6 + = 2A 3 6 Suy ra voc = 6 V Vậy mạch tương đương Thevenin (H2.22) (H 2.22) (H 2.23) Để có mạch tương đương Norton, Rth đã có, ta phải xác định isc. Dòng isc chính là dòng qua ab khi nhánh này nối tắt. Ta có thể xác định từ mạch (H 2.20) trong đó nối tắt ab. Nhưng ta cũng có thể dùng hệ thức (2.11) để xác định isc theo voc: voc 6 = = 1,5A isc = Rth 4 Vậy mạch tương đương Norton (H 2.23) Thí dụ 2.9 Vẽ mạch tương đương Norton của mạch (H 2.24a). (a) ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 12 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ (b) (c) (H 2.24) Ta tìm isc từ mạch (H 2.24c) KCL ở nút b cho: i1 = 10 - i2 - isc Viết KVL cho 2 vòng bên phải: -4(10 - i2 - isc) - 2i1 + 6i2 = 0 - 6i2 + 3isc = 0 Giải hệ thống cho isc = 5A Để tính Rth ở (H 2.24b), do mạch có chứa nguồn phụ thuộc, ta có thể tính bằng cách áp vào a,b một nguồn v rồi xác định dòng điện i, để có Rth = v/i ( điện trở tương đương ). Tuy nhiên, ở đây ta sẽ tìm voc ở ab khi a,b để hở (H 2.25). (H 2.25) Ta có voc = 6i2 Viết định luật KVL cho vòng chứa nguồn phụ thuộc : -4(10 - i2) - 2 i1+ 6i2 = 0 Hay i2 = 5 A và voc = 6 x 5 = 30 V v 30 Vậy Rth = oc = = 6Ω i sc 5 Mạch tương đương Norton: (H 2.26) Thí dụ 2.10: Tính vo trong mạch (H 2.27a) bằng cách dùng định lý Thevenin ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 13 điện ‐ (a) (b) (c) (H 2.27) (d) Để có mạch thụ động, nối tắt nguồn v1 nhưng vẫn giữ nguồn phụ thuộc 1/3 i1, ta có mạch (H 2.27c). Mạch này giống mạch (H 2.10) trong thí dụ 2.4; Rth chính là Rtđ trong thí dụ 2.4. Rth = 2Ω Để tính voc, ta có mạch (H2.27b) voc = v5 + v1 v5 = 3i5 i4 = 0 A ( mạch hở ) nên: 1 1 v 1 4 2 2 i5= i1 = x 1 = x = A ⇒ voc = 3 +4=6V 3 3 2 3 2 3 3 voc = 6 V Mạch tương đương Thevenin vẽ ở (H 2.27d). voc 6 và vo = 10 = 10 = 5 V 2 + 10 12 vo = 5 V 2.6. Biến đổi ∆ - Y ( Định lý Kennely ). Coi một mạch gồm 3 điện trở Ra, Rb, Rc nối nhau theo hình (Y), nối với mạch ngoài tại 3 điểm a, b, c điểm chung O (H 2.28a). Và mạch gồm 3 điện trở Rab, Rbc, Rca nối nhau theo hình tam giác (∆), nối với mạch ngoài tại 3 điểm a, b, c (H 2.28b). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 14 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ (H 2.28) Hai mạch ∆ và Y tương đương khi mạch này có thể thay thế mạch kia mà không ảnh hưởng đến mạch ngoài, nghĩa là các dòng điện ia, ib, ic đi vào các nút a, b, c và các hiệu thế vab,vbc, vca giữa các nút không thay đổi. - Biến đổi ∆ ↔ Y là thay thế các mạch ∆ bằng các mạch Y và ngược lại. Người ta chứng minh được : Biến đổi Y → ∆: Ra R b + R b Rc + Rc Ra Rab = Rc Ra R b + R b Rc + Rc Ra Rbc = (2.13) Ra Ra R b + R b Rc + Rc Ra Rca = Rb Biến đổi ∆ → Y: Rab . Rca Ra = Rab + R bc + Rca Rab . R bc Rb = (2.14) Rab + R bc + Rca R bc . Rca Rc = Rab + R bc + Rca Nên thận trọng khi áp dụng biến đổi ∆ ↔ Y. Việc áp dụng đúng phải cho mạch tương đương đơn giản hơn. Thí dụ 2.11: Tìm dòng điện i trong mạch (H 2.29a). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 15 điện ‐ (a) (b) (c) (d) (H 2.29) - Biến đổi tam giác abc thành hình sao, ta được (H 2.29b) với các giá trị điện trở: 2x2 4 Raf = = = 0,8Ω 2+ 2+ 1 5 2x1 2 Rbf = = = 0,4Ω 5 5 2x1 2 Rcf = = = 0,4Ω 5 5 - Điện trở tương đương giữa f và d: 1,4x2,4 = 0,884 Ω 1,4 + 2,4 - Điện trở giữa a và e: Rac = 0,8 + 0,884 +1 = 2,684 Ω và dòng điện i trong mạch : v v i= = A Rac 2,684 2.7 Mạch khuếch đại thuật toán ( Operation amplifier, OPAMP ) Một trong những linh kiện điện tử quan trọng và thông dụng hiện nay là mạch khuếch đại thuật toán ( OPAMP ). Cấu tạo bên trong mạch sẽ được giới thiệu trong một giáo trình khác. Ở đây chúng ta chỉ giới thiệu mạch OPAMP được dùng trong một vài trường hợp phổ biến với mục đích xây dựng những mạch tương đương dùng nguồn phụ thuộc cho nó từ các định luật Kirchhoff . OPAMP là một mạch đa cực, nhưng để đơn giản ta chỉ để ý đến các ngõ vào và ngõ ra (bỏ qua các cực nối nguồn và Mass...). Mạch có hai ngõ vào (a) là ngõ vào không đảo, đánh dấu (+) và (b) là ngõ vào đảo đánh dấu (-), (c) là ngõ ra. ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 16 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ (H 2.30) Mạch có nhiều đặc tính quan trọng , ở đây ta xét mạch trong điều kiện lý tưởng: i1 và i2 dòng điện ở các ngõ vào bằng không (tức tổng trở vào của mạch rất lớn) và hiệu thế giữa hai ngõ vào cũng bằng không . Lưu ý là ta không thể dùng định luật KCL tổng quát cho mạch (H 2.30) được vì ta đã bỏ qua một số cực do đó mặc dù i1 = i2 = 0 nhưng i3 ≠ 0. Mạch OPAMP lý tưởng có độ lợi dòng điện → ∞ nên trong thực tế khi sử dụng người ta luôn dùng mạch hồi tiếp. Trước tiên ta xét mạch có dạng (H 2.31a), trong đó R2 là mạch hồi tiếp mắc từ ngõ ra (c) trở về ngã vào đảo (b), và mạch (H 2.31b) là mạch tương đương . (a) (b) (c) (H 2.31) Để vẽ mạch tương đương ta tìm liên hệ giữa v2 và v1. Áp dụng cho KVL cho vòng obco qua v2 vbc + v2 - vbo = 0 Hay vbc = vbo - v2 = v1 - v2 (vbo = v1) Áp dụng KCL ở nút b: vbo vbc v1 v1 − v2 + = + =0 R1 R2 R1 R2 R2 Giải phương trình cho: v2 = Av v1 với Av = 1 + R1 Ta có mạch tương đương (H 2.31b), trong đó Av là độ lợi điện thế. Xét trường hợp đặc biệt R2 = 0Ω và R1 = ∞, Av = 1 và v2 = v1 (H 2.31c) mạch không có tính khuếch đại và được gọi là mạch đệm ( Buffer ), có tác dụng biến đổi tổng trở. Một dạng khác của mạch OP-AMP vẽ ở (H 2.32a) Ap dụng KCL ở ngã vào đảo. v1 v2 R − − = 0 hay v2 = − 2 v1 R1 R2 R1 Ta thấy v2 có pha đảo lại so với v1 nên mạch được gọi là mạch đảo. Mạch tương đương vẽ ở (H 2.31b), dùng nguồn hiệu thế phụ thuộc hiệu thế . ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 17 điện ‐ v1 Nếu thay = i1 , ta được mạch tương đương (H 2.32c), trong đó nguồn hiệu thế phụ R1 thuộc hiệu thế đã được thay bằng nguồn hiệu thế phụ thuộc dòng điện . (a) (b) (c) (H 2.32) BÀI TẬP --o0o-- 2.1. Cho mạch (H P2.1) (H P2.1) ⎛v v ⎞ Chứng minh: v3 = − R0 ⎜ 1 + 2 ⎟ ⎜R R ⎟ ⎝ 1 2 ⎠ Lưu ý là v3 không phụ thuộc vào thành phần mắc ở a, b. Đây là một trong các mạch làm toán và có tên là mạch cộng. 2.2. Cho mạch (H P2.2a) (H P2.2a) (H P2.2b) ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 18 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ R2 Chứng minh rằng ta luôn có: v1 = v2 và i1 = i2 R1 Với bất kỳ thành phần nối vào b,d. Áp dụng kết quả trên vào mạch (H P2.2b) để xác định dòng điện i. 2.3. Tìm dòng điện i trong mạch (H P2.3). (H P2.3) 2.4. Cho mạch (H P2.4) a/ Tính vo. b/ Áp dụng bằng số v1 = 3 V, v2 = 2 V, R1 = 4KΩ, R2 = 3KΩ, Rf = 6KΩ và R = 1KΩ. 2.5. (H P2.5) là mạch tương đương của một mạch khuếch đại transistor. Dùng định lý Thevenin hoặc Norton để xác định io/ii (độ lợi dòng điện). (H P2.4) (H P2.5) 2.6. Cho mạch (H P2.6a). Tìm các giá trị C và R2 nếu vi(t) và i(t) có dạng như (H P2.6b) và (H P2.6c). (a) (b) (c) (H P2.6) v1 (t ) 2.7 Tính trong mạch (H P2.7) và thử đặt tên cho phần mạch nằm trong khung kẻ nét i 1 (t ) gián đoạn. 2.8. Tính Rtd của (H P2.8). ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch 19 điện ‐ (H P2.7) (H P2.8) 2.9. Cho mạch (H P2.9), tìm điều kiện để vo = 0. 2.10. Thay thế mạch điện trong khung của (H P2.10) bằng mạch tương đương Thevenin sau đó tính io. (H P2.9) (H P2.10) 2.11. Dùng định lý chồng chất xác định dòng i trong mạch (H P2.11). 2.12 Tìm mạch tương đương của mạch (H P2.12). (H P2.11) (H P2.12) 2.13. Dùng định lý Thevenin xác định dòng i trong mạch (H P2.14). (H P2.13) (H P2.14) 2.14. Dùng định lý Norton xác định dòng i của mạch (H P2.1). 2.15. Dùng định lý Norton ( hay Thevenin ) xác định dòng i trong mạch (H P2.16). (H P2.15) ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
- 20 _________________________________________ Chương 2 Định luật và định lý mạch điện ‐ ___________________________________________________________________________ Nguyễn Minh Luân KỸ THUẬT ĐIỆN TỬ
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Ebook Lý thuyết trường điện từ - Kiều Khắc Lâu
126 p |
676 |
328
-
Kỹ thuật nhiệt - chương 2: định luật nhiệt động thứ nhất và các quá trình nhiệt động cơ bản của khí lý tưởng
14 p |
500 |
250
-
Lí thuyết và suy luận trong mạch điện xoay chiều
9 p |
390 |
196
-
Các định luật cơ bản của cơ học môi trường liên tục_chương 4
6 p |
256 |
80
-
Bài giảng Trường điện từ - Chương 2: Các định luật cơ bản của trường điện từ
12 p |
245 |
78
-
Bài giảng: Các định luật bảo toàn
146 p |
237 |
77
-
Chương 4. ĐỊNH LUẬT NHIỆT ĐỘNG THỨ II VÀ CHU TRÌNH KHÍ LÝ TƯỞNG
0 p |
91 |
29
-
Bài giảng Vật lý đại cương: Chương 2 - Lê Văn Nam
18 p |
111 |
28
-
Vật lý đại cương - Thuyết động học phân tử các chất khí và định luật phân bổ part 1
10 p |
124 |
27
-
Vật lý đại cương - Thuyết động học phân tử các chất khí và định luật phân bổ part 2
10 p |
131 |
22
-
Vật lý đại cương - Thuyết động học phân tử các chất khí và định luật phân bổ part 3
10 p |
80 |
18
-
Bài giảng Vật lý đại cương: Chương 3 - Các định luật bảo toàn
37 p |
59 |
12
-
Bài giảng Vật lý đại cương (PGS Đỗ Ngọc Uẩn) - Chương 13 Thuyết động học phân tử các chất khí và định luật phân bố
27 p |
55 |
10
-
Bài giảng Chương 3: Từ trường tĩnh trong chân không
34 p |
23 |
7
-
Bài giảng Cảm ứng điện từ - Lê Quang Nguyên
3 p |
37 |
5
-
Chương 6: Chất khí
7 p |
11 |
4
-
Bài giảng Định luật nhiệt động 2 (Second Law of Thermodynamics)
26 p |
11 |
2

Set-Cookie: TLDEVNamespace=i1bfe6557bld8hi6d323rbh7d5; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly