markdown:
# Friedrich I của Đế quốc La Mã Thần thánh
|Friedrich I Barbarossa|
|
|![]()
[Hoàng đế La Mã Thần thánh](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh) [Roma](/wiki/Roma) [Lothar III](/w/index.php?title=Lothar_III_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1) ![ Vua hoặc hoàng đế](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Heinrich VI](/w/index.php?title=Heinrich_VI_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1) ![ Vua hoặc hoàng đế](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Vua Ý](/w/index.php?title=Vua_%C3%9D&action=edit&redlink=1) [Pavia](/wiki/Pavia) [Vua Đức](/w/index.php?title=Vua_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1)
chính thức
[Vua của người La Mã](/wiki/Vua_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_La_M%C3%A3) [Aachen](/wiki/Aachen) [Konrad III](/wiki/Konrad_III_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) ![ Vua hoặc hoàng đế](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Heinrich VI](/w/index.php?title=Heinrich_VI_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1) ![ Vua hoặc hoàng đế](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Vua Bourgogne](/w/index.php?title=Vua_Bourgogne&action=edit&redlink=1) [30 tháng 6](/wiki/30_th%C3%A1ng_6)năm [1178](/wiki/1178), [Arles](/wiki/Arles)
|Hoàng hậu|
|
|
|Hậu duệ|
|Sophie
|
Beatrice
![]()
[Nhà Hohenstaufen](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Hohenstaufen&action=edit&redlink=1) [Friedrich II, Quận công xứ Schwaben](/w/index.php?title=Friedrich_II,_Qu%E1%BA%ADn_c%C3%B4ng_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1) [Judith xứ Bayern](/w/index.php?title=Judith_x%E1%BB%A9_Bayern,_Qu%E1%BA%ADn_ch%C3%BAa_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1) [1122](/wiki/1122) [10 tháng 6](/wiki/10_th%C3%A1ng_6)năm 1190 (67–68 tuổi)
Sông
[Göksu](/w/index.php?title=G%C3%B6ksu&action=edit&redlink=1), [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) [Antioch](/wiki/Antioch)
Thánh đường
[Týros](/wiki/T%C3%BDros) [Tarsus](/wiki/Tarsus_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)) [Công giáo La Mã](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) **Friedrich I Barbarossa** ( [1] [1122](/wiki/1122)– [10 tháng 6](/wiki/10_th%C3%A1ng_6)năm [1190](/wiki/1190)) là [Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)của [Đế quốc La Mã Thần thánh](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)từ năm 1155 cho đến khi [băng hà](/wiki/Ch%E1%BA%BFt). Ông được bầu làm [vua](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_vua_v%C3%A0_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1)nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)tại [Frankfurt](/wiki/Frankfurt_am_Main)vào ngày [4 tháng 3](/wiki/4_th%C3%A1ng_3)năm [1152](/wiki/1152)và lên ngôi tại [Aachen](/wiki/Aachen)ngày [9 tháng 3](/wiki/9_th%C3%A1ng_3), lên ngôi [vua](/w/index.php?title=Vua_%C3%9D&action=edit&redlink=1)nước [Ý](/wiki/%C3%9D)tại [Pavia](/wiki/Pavia)năm 1154, và cuối cùng được [Giáo hoàng Ađrianô IV](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_A%C4%91rian%C3%B4_IV)phong làm [Hoàng đế La Mã](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)vào ngày [18 tháng 6](/wiki/18_th%C3%A1ng_6)năm [1155](/wiki/1155). Hai năm sau, tên gọi "thần thánh" ( *sacrum*) mới xuất hiện lần đầu tiên trong một văn bản liên quan tới [đế quốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c)của ông. Về sau, ông lên ngôi vua xứ [[2]](#cite_note-2) [Bourgogne](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Bourgogne&action=edit&redlink=1)tại [Arles](/wiki/Arles)ngày [30 tháng 6](/wiki/30_th%C3%A1ng_6)năm [1178](/wiki/1178). Người ta gọi ông là *Barbarossa*(có nguồn gốc từ tiếng Ý nghĩa là "râu đỏ", từ các thành phố miền bắc Ý nơi ông cố gắng áp đặt nền của cai trị của mình), do ông có bộ râu màu đỏ và dài. Trong [[3]](#cite_note-haaren123-3) [tiếng Đức](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c), ông được gọi là **, với ý nghĩa tương tự.** [Kaiser](/wiki/Kaiser)Rotbart
Trước khi lên ngôi, ông lãnh quyền thừa kế Công quốc
[Schwaben](/w/index.php?title=Schwaben&action=edit&redlink=1) (1147 – 1152, với danh hiệu **Friedrich III**). Ông là con trai của Friedrich II, Quận công xứ Schwaben, thuộc dòng dõi nhà [Hohenstaufen](/wiki/Hohenstaufen). Mẹ ông là Quận chúa Judith xứ [Bayern](/wiki/Bayern), con gái của Quận công Heinrich IX xứ Bayern, thuộc nhà [Welf](/w/index.php?title=Welf&action=edit&redlink=1) đối nghịch, và như vậy ông xuất thân từ hai gia đình thế lực nhất nước Đức, khiến cho ông trở thành lựa chọn khả dĩ với các vị Tuyển hầu tước Đức. Do chế độ [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) phân quyền nên vương quyền tại Đức rất mềm mỏng và trong thời gian trị vì của mình, Barbarossa chú trọng đến tình hình Ý. Năm [1154](/wiki/1154), ông phát động một chiến dịch quân sự ở Ý và phục ngôi cho [Giáo hoàng Êugêniô III](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_%C3%8Aug%C3%AAni%C3%B4_III). Sau khi trở về Đức, ông thực hiện chính sách xoa dịu nhằm loại trừ các đối thủ tiềm ẩn của mình. Sau đó, ông chinh chiến tại Ý bốn lần nữa và thu được những kết quả lẫn lộn. Trở về Đức sau thất bại của chiến dịch Ý lần thứ năm vào năm [1777](/wiki/1777), ông trả đũa em họ mình là [Heinrich Sư tử](/wiki/Heinrich_S%C6%B0_t%E1%BB%AD), một lãnh chúa có thế lực đã không hỗ trợ ông trong các cuộc chiến ở Ý, bằng việc tước đoạt các lãnh địa của ông này. Song vị hoàng đế không thể thống nhất nước Đức thành một quốc gia tập quyền như [Anh](/wiki/Anh).
Ngoài ra, ông cũng giành thắng lợi trong một số chiến dịch
[quân sự](/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1) ở [Böhmen](/wiki/%C4%8Cechy), [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan), [Hungary](/wiki/Hungary). Năm 1189, vị hoàng đế cùng các vua Anh và Pháp tiến hành [cuộc thập tự chinh thứ ba](/wiki/Cu%E1%BB%99c_th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh_th%E1%BB%A9_ba) nhằm giành lại vùng [Đất Thánh](/wiki/Jerusalem) từ tay người [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o). Sau khi kéo quân qua lãnh thổ [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) với sự cho phép của Hoàng đế [Đông La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3) với sự cho phép, ông tiến vào [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) và đập tan quân [Thổ Seljuk](/wiki/H%E1%BB%93i_qu%E1%BB%91c_R%C3%BBm) trong một trận đánh lớn ở [Konja](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Iconium&action=edit&redlink=1). Nhưng rồi, ông bị [chết](/wiki/Ch%E1%BA%BFt) đuối khi vượt sông [Salelph](/w/index.php?title=G%C3%B6ksu&action=edit&redlink=1) ở miền Nam [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) ngày nay. Friedrich được đánh giá là vị hoàng đế vĩ đại nhất của triều Hohenstaufen, một lãnh đạo chính trị sắc sảo và thực dụng và là một nhà cai trị có tài, đồng thời là một viên tướng thao lược. [[4]](#cite_note-4) Ông được thần dân mến mộ đến mức mà trong vòng nhiều năm sau khi ông băng hà, những người [5] [nông dân](/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n)không tin là ông đã mất, mà đang ngủ trong hang động trên một ngọn núi ở Đức, với dũng sĩ hầu cận xung quanh ông. [[3]](#cite_note-haaren123-3) Về sau, [[6]](#cite_note-haaren115-6) [truyền thuyết](/wiki/Truy%E1%BB%81n_thuy%E1%BA%BFt)về Barbarossa đã trở nên gắn bó với [chủ nghĩa dân tộc](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c)Đức vào [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). [[7]](#cite_note-lenman39-7)
## Mục lục
## Thời trẻ[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=1)]
Friedrich chào đời năm 1122, năm 1147 ông trở thành Quận công xứ Schwaben, rồi chỉ một thời gian ngắn sau, tháp tùng chú của mình là vua Konrad III của Đức, tiến hành cuộc
[Thập tự chinh thứ hai](/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh_th%E1%BB%A9_hai). Cuộc thập tự chinh thất bại thảm hại, nhưng Friedrich lại nổi bật lên, và giành được sự tin tưởng tuyệt đối từ người chú của mình. Khi vua Konrad qua đời vào [tháng 2](/wiki/Th%C3%A1ng_hai) năm [1152](/wiki/1152), chỉ có Friedrich và Giám mục [Bamberg](/wiki/Bamberg) có mặt tại giường bệnh của ông, và chứng thực rằng Konrad trao vương hiệu lại cho Friedrich, để nối nghiệp mình. Friedrich Barbarossa theo đuổi ngai vàng một cách đầy nhiệt tình, và tới ngày [4 tháng 3](/wiki/4_th%C3%A1ng_3), các Tuyển hầu tước bầu ông làm vua nước Đức. Ông lên ngôi tại [Aachen](/wiki/Aachen) vài ngày sau, khi đó ông 28 tuổi. Khi đó, có sự phân biệt giữa việc được chọn lên làm "vua người La Mã", nhưng lên ngôi tại Đức, và với việc đăng quang tại [8] [Rôma](/wiki/Roma), và chính thức nhận đế hiệu. Ông nhận vương miện Hoàng đế Đế quốc La Mã thần thánh từ Giáo hoàng, tại Rôma ngày 18 tháng 6 năm 1155. Friedrich I là người nhà Hohenstaufen theo phía cha, và là người nhà Welf theo phía mẹ, tức là hai dòng họ hùng mạnh nhất nước Đức khi đó. [[9]](#cite_note-9)
Lúc đó vương quyền rất yếu, vua không có thực quyền. Nhà vua được các công vương bầu lên, nhưng chỉ cai quản lãnh địa riêng của mình, và không thực sự có quyền gì trên các phần khác của vương quốc. Vương miện hoàng đế được truyền từ dòng họ này sang dòng họ khác, để ngăn ngừa một dòng họ nào chiếm lấy làm của riêng mình. Khi Friedrich I Hohenstaufen lên ngôi vua năm 1152, vương quyền thực tế đã vô chủ trong 25 năm, và ở một chừng mực nào đó là hơn 80 năm. Tài lực khi đó tập trung chủ yếu ở các thành phố giàu có miền bắc Ý, nơi chừng nào theo danh nghĩa vẫn thuộc về hoàng đế Đức
Dòng dõi Salia chấm dứt khi vua Heinrich V từ trần năm 1125. Các thân vương Đức không chịu trao vương miện cho cháu vua là quận công Schwaben, vì sợ rằng ông này sẽ tập trung vương quyền của Heinrich V. Thay vào đó, họ chọn Lothiar (1125 - 1137), ông này vướng vào vòng tranh chấp với nhà [10] [Hohenstaufen](/wiki/Hohenstaufen), và thông gia với nhà [Welf](/w/index.php?title=Welf&action=edit&redlink=1). Một người của nhà Hohenstaufen giành được ngai vàng là Konrad III (1137 - 1152), và khi Friedrich Barbarossa kế nhiệm chú mình, ông có cơ hội tốt để chấm dứt sự xung khắc giữa hai nhà, vì ông xuất thân từ cả hai nhà. Nhưng quận công Welf xứ [Sachsen](/wiki/Sachsen)là Heinrich Sư tử không hài lòng. Ông tiếp tục coi dòng vua Hohenstaufen là địch thủ. Barbarossa có các lãnh địa Schwaben và [Franken](/wiki/Franken), có cá tính mạnh mẽ, nhưng cũng chỉ có thế, để xây dựng nên đế quốc của mình. [[11]](#cite_note-11)
Nước Đức mà Friedrich muốn thống nhất khi đó là một tập hợp chắp vá gồm hơn 1.600 tiểu quốc, mỗi tiểu quốc cai trị bởi một ông hoàng. Một vài tiểu quốc như Bayern và Sachsen tương đối lớn, đa phần còn lại nhỏ đến mức khó mà chỉ ra được trên bản đồ.
Danh vị dành cho vua Đức khi đó là "Caesar", "Augustus" và "hoàng đế người La Mã". Lúc Friedrich đăng quang, các danh tước đó chỉ còn là hư danh [12] Friedrich là một người thực tế, ông đối tiếp các vương hầu Đức trên cơ sở hai bên cùng có lợi. Không giống như [[13]](#cite_note-13) [Henry II của Anh](/wiki/Henry_II_c%E1%BB%A7a_Anh), Friedrich không tìm cách chấm dứt chế độ [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) [Trung Cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95), mà tìm cách hồi phục nó, nhưng điều này vượt quá khả năng của ông. Những phe phái lớn nhất trong cuộc nội chiến tranh giành ảnh hưởng tại Đức là Giáo hoàng, Hoàng đế, phe Ghibellini - tức nhà Hohenstaufen, và phe Guelfo - tức nhà Welf. Không phe nào trong số đó nổi trội hẳn lên được. [[14]](#cite_note-14)
## Trỗi dậy[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=2)]
Mong muốn khôi phục Đế quốc trở lại kỷ nguyên hoàng kim dưới thời các đại đế
[Karl](/wiki/Charlemagne) và [Otto I](/wiki/Otto_I_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh), vị tân hoàng đế nhận rõ rằng tái lập trật tự tại Đức là điều kiện tiên quyết để thiết lập vương quyền trên đất Ý. Bằng cách ra các chỉ dụ hòa bình, ông ban cho giới quý tộc nhiều nhân nhượng rộng rãi. Đối ngoại, Friedrich I can thiệp vào cuộc nội chiến tại [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) và bắt đầu đàm phán với Hoàng đế [Đông La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3) là [Manuel I Comnenus](/w/index.php?title=Manuel_I_Comnenus&action=edit&redlink=1). Có lẽ cũng thời gian này, ông được phép của Giáo hoàng hủy bỏ cuộc hôn nhân của ông với [Adelheid xứ Vohburg](/w/index.php?title=Adelheid_x%E1%BB%A9_Vohburg&action=edit&redlink=1), với lý do họ hàng gần (ông tổ 5 đời của ông là anh trai của bà tổ 5 đời của Adelheid). Ông tiếp đó cố gắng tiến hành một cuộc hôn nhân với triều đình [Constantinopolis](/wiki/Constantinopolis), nhưng không thành công. Khi lên ngôi, ông báo tin cho Giáo hoàng [Êugêniô III](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_%C3%8Aug%C3%AAni%C3%B4_III), nhưng sao lãng không yêu cầu Giáo hoàng chuẩn y. [Tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_ba) năm 1153, Friedrich ký kết hiệp ước với Giáo hoàng, theo đó để đổi lại việc chấp thuận để ông lên ngôi, ông hứa sẽ bảo vệ Giáo hoàng, không chấp thuận hòa ước với vua Roger II xứ [Sicilia](/wiki/Sicilia) hay các đối thủ khác của Giáo hội mà không có sự chấp thuận của Giáo hoàng, và giúp Giáo hoàng duy trì kiểm soát kinh thành [Rôma](/wiki/Roma). [[15]](#cite_note-15)
## Cai trị và chiến tranh ở Ý[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=3)]
Friedrich Barbarossa tiến hành sáu cuộc chinh phạt vào Ý. Cuộc chinh phạt đầu tiên, ông được trao vương miện Hoàng đế Đế quốc La Mã thần thánh tại Rôma bởi
[Giáo hoàng Ađrianô IV](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_A%C4%91rian%C3%B4_IV), sau việc quân đội Hoàng gia đàn áp lực lượng nổi dậy công xã, theo chủ nghĩa cộng hòa, lãnh đạo bởi [Arnold của Brescia](/w/index.php?title=Arnold_c%E1%BB%A7a_Brescia&action=edit&redlink=1). Trong chiến dịch năm 1155 tại Rôma, Friedrich nhanh chóng liên minh với [Giáo hoàng Ađrianô IV](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_A%C4%91rian%C3%B4_IV) để giành lại thành phố. Lực lượng chống đối chủ yếu theo [Arnold của Brescia](/w/index.php?title=Arnold_c%E1%BB%A7a_Brescia&action=edit&redlink=1), ông này vốn theo học với nhà thần học [Peter Abelard](/w/index.php?title=Peter_Abelard&action=edit&redlink=1). Arnold bị bắt, bị treo cổ với tội phản nghịch và [bạo loạn](/wiki/B%E1%BA%A1o_lo%E1%BA%A1n). [[16]](#cite_note-16)
Friedrich Barbarossa rời nước Ý vào mùa thu năm 1155 để chuẩn bị cho một cuộc viễn chinh mới và còn gay go hơn nữa.
Tình hình hỗn loạn lúc đó lan tràn tại Đức, đặc biệt là tại xứ Bayern, nhưng hòa bình đã được vãn hồi bởi các hoạt động mạnh mẽ, nhưng có tính xoa dịu của Friedrich. Đất quận công Bayern được chuyển từ tay bá tước Áo là
[Heinrich II Jasomirgott](/w/index.php?title=Heinrich_II_Jasomirgott&action=edit&redlink=1), cho người bà con đáng gờm của Friedrich là Heinrich Sư tử, quận công xứ [Sachsen](/wiki/Sachsen), thuộc nhà [Guelph](/w/index.php?title=Guelph&action=edit&redlink=1), cha ông này vốn kiểm soát cả hai vùng. Heinrich II Jasomirgott được phong làm quận công [Áo](/wiki/%C3%81o), để bù lại việc mất Bayern. Với chính sách thỏa hiệp với các lực lượng chính của các thân vương Đức và chấm dứt nội chiến trong vương quốc, Friedrich ve vãn Henry của Áo bằng cách ban cho Henry chỉ dụ [Privilegium Minus](/w/index.php?title=Privilegium_Minus&action=edit&redlink=1), phong Henry từ bá tước thành quận công Áo, việc chưa từng xảy ra. Đây được xem là cột mốc quan trọng, đánh dấu việc tách Áo khỏi Bayern, mở đầu cho việc thành lập nước Áo độc lập. Đây cũng là một sự nhân nhượng lớn từ phía Friedrich, vì ông hiểu rằng ông phải hòa giải với Heinrich Sư tử, thậm chí phải chia sẻ quyền lực nếu cần. Ông không thể ra mặt đối đầu với Heinrich ngay được. Ngày [17] [9 tháng 6](/wiki/9_th%C3%A1ng_6)năm 1156 tại [Würzburg](/wiki/W%C3%BCrzburg), Friedrich cưới Béatrice I, quận chúa [Bourgogne](/wiki/Bourgogne), con gái và là người thừa kế của bá tước [Renaud III xứ Bourgogne](/w/index.php?title=Renaud_III_x%E1%BB%A9_Bourgogne&action=edit&redlink=1), và như vậy thêm vào lãnh địa của mình vùng đất rộng lớn Bourgogne. [Tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [1158](/wiki/1158), Friedrich tiến hành cuộc viễn chinh Ý lần thứ hai, được hỗ trợ bởi Heinrich Sư tử và quân Sachsen của ông ta. Kết quả của cuộc viễn chinh là ông thiết lập các tướng lãnh Hoàng gia tại các thành phố bắc Ý, thành [Milano](/wiki/Milano) nổi dậy và bị chinh phục, và ông bắt đầu cuộc đấu tranh dai dẳng với Giáo hoàng [Alexanđê III](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Alexan%C4%91%C3%AA_III). Để đối lại việc ông bị rút phép thông công bởi Giáo hoàng năm 1160, Friedrich tuyên bố ủng hộ địch thủ của Giáo hoàng là Victor IV (1159-1164). Friedrich muốn triệu tập một hội đồng cùng với vua Louis của Pháp năm 1162 để quyết định ai sẽ là Giáo hoàng. Vua Louis đã đến gần nơi diễn ra hội nghị, thì biết rằng Friedrich đã dồn phiếu chống Giáo hoàng Alexanđê III, nên vua Louis quyết định không đến nữa. Kết quả là vấn đề này không được giải quyết xong khi đó. [18] [[19]](#cite_note-19)
Sự tranh chấp giữa ông và Giáo hoàng Alexanđê dẫn đến kết quả là vương quốc Sicilia của các vương tôn người Normandie và Giáo hoàng thành lập một liên minh chống lại Friedrich
. Trở về Đức vào cuối năm 1162, Friedrich ngăn ngừa sự leo thang xung đột giữa Heinrich Sư tử xứ Sachsen và một số các vương hầu lân bang, những người ngày càng tỏ ra lo ngại trước sự bành trướng thế lực, ảnh hưởng và lãnh thổ của Heinrich. Ông cũng trừng phạt dân chúng thành [20] [Mainz](/wiki/Mainz)một cách khắc nghiệt vì tội nổi loạn chống lại Tổng giám mục Arnold. Trong cuộc viễn hành tới Ý năm 1163, kế hoạch chinh phục [Sicilia](/wiki/Sicilia)của ông đổ vỡ vì một liên minh hùng mạnh đã thành lập để chống lại ông, nguyên nhân chính là để phản kháng lại việc đóng thuế cho vương quyền.
Friedrich sau đó quay sang tái lập hòa bình cho vùng
[Rheinland](/wiki/Rheinland), nơi ông tổ chức một đại tiệc mừng lễ phong thánh cho [Karl Đại đế](/wiki/Charlemagne) tại Aachen. [Tháng 10](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di) năm [1166](/wiki/1166), ông lại tiến vào Ý để hỗ trợ cho [Giáo hoàng đối lập Pascalê IIII](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%E1%BA%ADp_Pascal%C3%AA_IIII&action=edit&redlink=1), và để đăng quang cho vợ ông là Béatrice là hoàng hậu của Đế quốc La Mã thần thánh. Lần này, Heinrich Sư tử từ chối không đi Ý cùng ông, thay vào đó tập trung vào cuộc tranh giành với các lân bang và bành trướng vào lãnh thổ của người [Slavơ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav) ở đông bắc Đức. Quân của Friedrich đánh bại quân Rôma trong [trận Monte Porzio](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Monte_Porzio&action=edit&redlink=1), nhưng chiến dịch này phải ngưng lại vì bệnh dịch bùng phát, đe dọa tiêu hủy quân đội Hoàng gia, khiến ông phải chạy về Đức và ở lại đó trong 6 năm tiếp đó. Trong thời gian này, Friedrich phải ra các phán quyết phân định các lãnh địa giám mục thuộc về ai, áp đặt vương quyền lên các xứ [Böhmen](/wiki/%C4%8Cechy), [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan), [Hungary](/wiki/Hungary), thiết lập quan hệ hữu hảo với hoàng đế Đông La Mã là [Manuel I Comnenus](/w/index.php?title=Manuel_I_Comnenus&action=edit&redlink=1), và cải thiện mối liên lạc giữa các đối thủ [Henry II của Anh](/wiki/Henry_II_c%E1%BB%A7a_Anh) và [Louis VII của Pháp](/wiki/Louis_VII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p). Nhiều bá tước xứ Schwaben, bao gồm cả người bà con của ông là vị Quận công xứ Schwaben trẻ tuổi, Friedrich IV, chết năm 1167, khiến ông có thể tập trung các vùng đất này thành lãnh địa Quận công Schwaben, đặt dưới tay ông. Đứa con nhỏ của ông, Friedrich V, trở thành tân Quận công Schwaben.
## Những năm cuối đời[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=4)]
Năm 1174, vua Friedrich Barbarossa tiến hành cuộc viễn chinh Ý lần thứ năm, nhưng bị Liên minh
[Lombard](/wiki/Lombard) (giờ có thêm [Venezia](/wiki/Venezia), [Sicilia](/wiki/Sicilia) và [Constantinopolis](/wiki/Constantinopolis)) theo phe Giáo hoàng chống lại. Các thành phố miền bắc Ý đã trở nên hết sức thịnh vượng nhờ thương mại, và đại diện cho một bước ngoặt trong bước chuyển từ trật tự [21] [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) [Trung Cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95). Khi Friedrich Barbarossa bị liên minh các thành phố bắc Ý đánh bại, cả châu Âu bị sốc vì không tưởng tượng được việc đó có thể xảy ra. [[22]](#cite_note-22)
Cùng việc Heinrich Sư tử từ chối đưa viện quân vào Ý, cuộc viễn chinh thất bại thảm hại. Friedrich Barbarossa có thể hành binh vượt miền bắc Ý, chiếm Rôma, và đưa
[Giáo hoàng đối lập Pascalê III](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%E1%BA%ADp_Pascal%C3%AA_III) lên ngôi, nhưng người Lombard nổi dậy ở sau lưng ông, trong khi bệnh dịch làm quân đội của ông bị suy yếu nghiêm trọng. Friedrich tiếp đó bị đánh bại trong trận Legnano gần [21] [Milano](/wiki/Milano)ngày [29 tháng 5](/wiki/29_th%C3%A1ng_5)năm [1176](/wiki/1176). Ông bị thương, và có lúc người ta tưởng là ông đã chết. Trận chiến này là bước ngoặt trong cuộc đấu tranh giành quyền làm chủ đế quốc của ông. Ông không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải thương lượng với Giáo hoàng Alexanđê III và Liên minh Lombard. Theo hòa ước Anagni 1176, Friedrich công nhận Alexanđê III là Giáo hoàng, và với hiệp ước Venezia 1177, Friedrich và Giáo hoàng Alexanđê III chính thức hòa giải. [[23]](#cite_note-23) Friedrich phải chịu khuất phục trước Giáo hoàng tại Venezia. Ông công nhận quyền lực của Giáo hoàng tại Quốc gia Giáo hoàng (tức Rôma và vùng phụ cận), đổi lại Giáo hoàng Alexanđê III thừa nhận quyền chủ tể của Hoàng đế với Giáo hội Đế quốc. Cũng theo hòa ước Venezia, hòa bình được thiết lập với Liên minh các thành phố Lombard từ [[24]](#cite_note-24) [tháng 8](/wiki/Th%C3%A1ng_t%C3%A1m)năm [1178](/wiki/1178). Tiếp đó, hòa bình vĩnh viễn được thiết lập với hòa ước Constance, Friedrich thừa nhận quyền của các thành phố này được tự bầu thị trưởng thành phố. Như vậy Friedrich giành lại quyền cai trị trên danh nghĩa trên đất Ý, đó là cách chủ yếu mà ông áp đặt sức ép lên Giáo hoàng [[25]](#cite_note-25) [[26]](#cite_note-26)
Friedrich Barbarossa không tha thứ cho Heinrich Sư tử vì việc không đưa quân đến hỗ trợ cho ông trong chiến dịch năm 1174. Tới năm 1180, Heinrich đã thành công trong việc thiết lập một công quốc hùng mạnh và liên tục, gồm Sachsen, Bayern và nhiều lãnh thổ rộng lớn ở miền đông và bắc Đức. Lợi dụng sự thù địch của nhiều công vương Đức với Heinrich, Friedrich Barbarossa xử vắng mặt Heinrich trong một phiên tòa chủ tọa gồm nhiều giám mục và công vương Đức năm 1180, tuyên bố rằng luật đế quốc có hiệu lực hơn luật cổ truyền Đức, xử phạt Heinrich bằng cách tước bỏ đất đai của ông này, và đặt ông này ra ngoài vòng pháp luật.
[[27]](#cite_note-27)
Tiếp đó, ông đưa quân đội Đế quốc tiến đánh Sachsen. Heinrich bị các đồng minh bỏ rơi, và cuối cùng Heinrich phải chấp nhận đầu hàng vào
[tháng 11](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_m%E1%BB%99t) năm [1181](/wiki/1181). Heinrich phải chịu lưu vong trong 3 năm tại triều đình cha vợ mình là [Henry II của Anh](/wiki/Henry_II_c%E1%BB%A7a_Anh) tại [Normandy](/wiki/Normandie), trước khi được phép trở lại Đức. Heinrich sống những ngày cuối đời mình tại Đức với danh vị Quận công Brunswick trong một lãnh thổ nhỏ hẹp hơn rất nhiều. Khát vọng báo thù của Friedrich như vậy đã hoàn tất, Heinrich Sư tử giờ sống một cuộc đời bình lặng, bảo trợ nghệ thuật và kiến trúc.
Dù đã hạ bệ được Heinrich Sư tử, Friedrich không thể nào du nhập được hệ thống phong kiến tập quyền kiểu
[Anh](/wiki/Anh) vào Đức được. Ông phải đối diện với thực trạng hỗn loạn tại các tiểu quốc Đức, với nội chiến diễn ra liên miên giữa các công vương giành giật ngôi vị và đất đai. Sự thống nhất nước Ý dưới quyền lãnh đạo của hoàng đế Đức cũng chỉ là hư danh. Dù rằng đã tuyên bố quyền bá chủ của hoàng đế Đức, nhưng thực quyền trên đất Ý nằm trong tay Giáo hoàng. [28] Trở về Đức sau thất bại tại bắc Ý, Friedrich phải ngậm bồ hòn làm ngọt, hoàn toàn kiệt lực. Các công vương Đức, thay vì phục tùng dưới trướng hoàng đế, lại thu thập của cải, quyền lực, củng cố thế lực của mình. Bắt đầu xuất hiện khuynh hướng trong xã hội nhằm "thiết lập [[29]](#cite_note-29) [nước Đại Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c)" bằng cách chinh phục [người Slav](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav)ơ ở phía đông. [[30]](#cite_note-30)
## Thập tự chinh và cái chết[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=5)]
Hoàng đế Friedrich bắt tay vào chuẩn bị cho cuộc
[Thập tự chinh](/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh) lần thứ ba (1189), một cuộc viễn chinh quy mô lớn với sự phối hợp của quân Pháp, dưới quyền chỉ huy của vua [Philippe II](/wiki/Philippe_II_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) và quân Anh dưới quyền chỉ huy của vua [Richard I](/wiki/Richard_I_c%E1%BB%A7a_Anh). Ông tổ chức một đạo quân lớn với 100.000 người (bao gồm 20 ngàn [hiệp sỹ](/wiki/Hi%E1%BB%87p_s%C4%A9)) và hành tiến bằng đường bộ đến Đất Thánh. Tuy nhiên, một số sử gia tin rằng đây là con số phóng đại, và lực lượng viễn chinh thực tế chỉ khoảng 15 ngàn chiến binh, với khoảng 3 ngàn hiệp sỹ. [31] [[32]](#cite_note-army-32)
Thập tự quân vượt qua các Vương quốc
[Hungary](/wiki/Hungary), [Serbia](/wiki/Serbia) và [Bulgaria](/wiki/Bulgaria) rồi tiến vào lãnh thổ [Đông La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3), đến [Constantinopolis](/wiki/Constantinopolis) vào mùa thu năm 1189. Khi họ đến Hunary, Barbarossa thân hành mời một hoàng thân Hungary là Géza, em trai vua [Béla III của Hungary](/w/index.php?title=B%C3%A9la_III_c%E1%BB%A7a_Hungary&action=edit&redlink=1) tham gia cuộc Thập tự chinh, vì vậy 2.000 quân Hungary dưới sự chỉ huy của hoàng thân Géza hợp binh với quân Đức. Quân Tây Âu tiến sâu vào nội địa [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) (nơi họ giành thắng lợi và hạ được các thành [Aksehir](/w/index.php?title=Aksehir&action=edit&redlink=1), [Konya](/wiki/Konya)), rồi tiến vào vương quốc [Cilicia](/w/index.php?title=Cilicia&action=edit&redlink=1) của người [Armenia](/wiki/Armenia). Cuộc tiến quân của cánh quân lớn này khiến cho [Saladin](/wiki/%E1%B9%A2al%C4%81%E1%B8%A5_ad-D%C4%ABn) và các thủ lĩnh Hồi giáo khác hết sức lo lắng, và họ bắt đầu hội binh để chặn quân của Barbarossa.
Tuy nhiên ngày 10 tháng 6 năm 1190, Hoàng đế Friedrich Barbarossa không may bị chết tại sông
[Saleph](/w/index.php?title=Saleph&action=edit&redlink=1) khi quân Đức đang tiến về Antioch từ Armenia; các sử gia Ả rập nói rằng đạo quân này đóng trại tại bờ sông, và hoàng đế ra bờ sông để tắm thì bị dòng sông chảy xiết cuốn đi, khiến ông bị chết đuối. [[33]](#cite_note-33)
Cái chết của Hoàng đế Friedrich đã đẩy đạo quân của ông vào tình trạng hỗn loạn. Không có chỉ huy, rối loạn, bị quân Thổ tấn công tứ phía, rất nhiều binh sỹ Đức bỏ trốn, bị giết, thậm chí tự sát. Chỉ có chừng 5.000 quân, tức là một bộ phận nhỏ của lực lượng ban đầu đến được
[Acre](/wiki/Akko). Con trai ông, quận công Friedrich VI xứ Schwaben, tiếp tục cuộc viễn chinh với những lực lượng còn sót lại của cánh quân Đức, cùng với quân Hungary của hoàng thân Géza. Họ muốn chôn hoàng đế tại [Jerusalem](/wiki/Jerusalem), nhưng thi thể của ông không giữ được nguyên vẹn trong giấm, nên xác thịt của ông được chôn tại nhà thờ Thánh Phê-rô tại [Antioch](/wiki/Antioch), xương cốt của ông được chôn tại thánh đường [Týros](/wiki/T%C3%BDros), trái tim và nội tạng của ông tại [Tarsus](/wiki/Tarsus_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)).
Cái chết bất ngờ của Friedrich khiến cho quyền lãnh đạo cuộc Thập tự chinh chỉ còn nằm trong tay các vị vua
[Philippe II của Pháp](/wiki/Philippe_II_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) và [Richard I của Anh](/wiki/Richard_I_c%E1%BB%A7a_Anh), mà hai người này lại đối nghịch với nhau, dẫn đến việc lực lượng Thập tự chinh bị phân tán. Quân Pháp quay trở về, chỉ còn quân Anh tiếp tục đông tiến và giao chiến với [Saladin](/wiki/%E1%B9%A2al%C4%81%E1%B8%A5_ad-D%C4%ABn), nhưng không thực hiện được mục tiêu ban đầu của người Thiên chúa là chiếm lại Jerusalem và [Đất Thánh](/wiki/Palestine).
## Trong văn hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=6)]
Đương thời, Barbarossa là vị quân vương được kính nể nhất trong thế giới Ki-tô giáo phương Tây.
Ông được thần dân yêu mến đến mức người ta truyền tụng rằng: [34] *"Nước Đức và Friedrich Barbarossa là một thứ nằm trong những con*. [tim](/wiki/Tim)người Đức" Ông trở thành là trung tâm của rất nhiều huyền thoại, trong đó có truyền thuyết về vị vua ngự trong núi, giống như truyền thuyết cổ hơn của nước [[6]](#cite_note-haaren115-6) [Anh](/wiki/Anh)về [vua Arthur](/wiki/Vua_Arthur)và [Bendigeidfrân](/w/index.php?title=Bendigeidfr%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Truyền thuyết kể rằng ông không chết, mà ngủ trong một hang động tại vùng núi [Kyffhäuser](/w/index.php?title=Kyffh%C3%A4user&action=edit&redlink=1)tại [Thüringen](/wiki/Th%C3%BCringen), hay đỉnh [Untersberg](/w/index.php?title=Untersberg&action=edit&redlink=1)ở [Bayern](/wiki/Bayern), Đức, cùng với các hiệp sỹ của mình, và rằng bầy quạ sẽ ngừng bay xung quanh núi một khi ông thức giấc, và đưa nước Đức trở lại thời kỳ hoàng kim như xưa cũ. Theo truyền thuyết này, bộ râu đỏ của ông mọc dài tới cái bàn mà ông ngồi. Đôi mắt của ông lim dim như đang ngủ, nhưng thi thoảng ông lại phẩy tay, sai chú tiểu đồng ra xem bầy quạ đã ngưng bay chưa. Một thuyết tương tự, bối cảnh tại Sicilia, được gán cho cháu nội ông là [[35]](#cite_note-35) [Friedrich II, Hoàng đế Đế quốc La Mã thần thánh](/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh). [[36]](#cite_note-36)
Một huyền thoại khác kể rằng khi Friedrich Barbarossa chuẩn bị đánh chiếm thành
[Milano](/wiki/Milano) năm 1158, vợ ông là hoàng hậu Béatrice bị người Milano bắt giữ, và bị dong qua thành phố trên lưng lừa để biêu riếu. Theo nguồn này, để rửa hận, ông buộc giới chức thành này phải dùng răng để lấy hạt quả sung từ hậu môn một [con lừa](/wiki/L%E1%BB%ABa) Một nguồn khác thì cho rằng ông buộc tất cả đàn ông trong thành phố phải ngậm phân lừa. Người ta nói rằng hình phạt này là nguồn gốc của động tác sỉ nhục đặt ngón cái giữa ngón trỏ và ngón giữa, với bàn tay nắm chặt. [37] [[38]](#cite_note-38)
Friedrich Barbarossa được nhìn nhận là một trong những vị vua vĩ đại nhất trong
[lịch sử Đức](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_%C4%90%E1%BB%A9c). Vào [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), thế kỷ mà [nước Đức được thống nhất](/wiki/Th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%90%E1%BB%A9c), ông được [chủ nghĩa dân tộc](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c) Đức đề cao như một vị [anh hùng dân tộc](/wiki/Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c), một trong những người đầu tiên đã chiến đấu vì lý tưởng dân tộc. [[39]](#cite_note-39) Truyền thuyết về Barbarossa ngủ trong hang chờ đợi sự hồi sinh của Đức, cùng với câu chuyện về [40] [Hermann](/wiki/Arminius), đã thúc đẩy sự tôn sùng đối với [Wilhelm I](/wiki/Wilhelm_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c), vị [hoàng đế đầu tiên](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BB%A9c)của một nước Đức thống nhất, và điều này được thể hiện qua các minh họa trong sách vở thời đó và những bích họa Goslar của Wislicenus. Đặc biệt, để thu thập sự ủng hộ về [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), Nhà nước [Đế quốc Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c)đã cho xây dựng [đài kỷ niệm Kyffhäuser](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_k%E1%BB%B7_ni%E1%BB%87m_Kyffh%C3%A4user&action=edit&redlink=1)trên đỉnh núi Kyffhäuser, với ngụ ý ca ngợi Wilhelm I là hậu thân của Friedrich I; lễ cung hiến năm [1896](/wiki/1896)được tổ chức trong ngày [18 tháng 6](/wiki/18_th%C3%A1ng_6)với sự có mặt của [Đức hoàng](/wiki/Kaiser) [Wilhelm II](/wiki/Wilhelm_II_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c), chính là ngày đăng quang của ông. [[7]](#cite_note-lenman39-7) [[41]](#cite_note-41)
Trong thời kỳ
[Đức Quốc xã](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3), [Lãnh tụ](/wiki/F%C3%BChrer) [Adolf Hitler](/wiki/Adolf_Hitler) đã tôn vinh Friedrich như một trong những tấm gương sáng của [lịch sử](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) đất nước. Trên tinh thần đó, khi [40] [quân đội Đức](/wiki/Wehrmacht) [tấn công](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_X%C3%B4-%C4%90%E1%BB%A9c) [Liên bang Xô viết](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)năm [1941](/wiki/1941), chiến dịch này đã dược đặt theo tên hiệu của ông là [Chiến dịch Barbarossa](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barbarossa) . [[42]](#cite_note-VAM-42)
## Con cái[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=7)]
- Sophie (1161 – 1187), kết hôn với Bá tước
[William VI xứ Montferrat](/w/index.php?title=William_VI_x%E1%BB%A9_Montferrat&action=edit&redlink=1).
- Beatrice (1162 – 1174). Bà được hứa hôn với vua xứ Sicilia
[William II](/w/index.php?title=William_II_x%E1%BB%A9_Sicilia&action=edit&redlink=1)nhưng qua đời trước khi kết hôn. [Friedrich V, Công tước xứ Schwaben](/w/index.php?title=Friedrich_V,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1)(Pavia, [16 tháng 7](/wiki/16_th%C3%A1ng_7)năm 1164 – [28 tháng 11](/wiki/28_th%C3%A1ng_11)năm 1170). [Heinrich VI](/w/index.php?title=Heinrich_VI_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1)(Nijmegen, [tháng 11](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_m%E1%BB%99t)năm 1165 – Messina, [28 tháng 9](/wiki/28_th%C3%A1ng_9)năm 1197), sau là Hoàng đế La Mã Thần thánh.
- Conrad (Modigliana,
[tháng 2](/wiki/Th%C3%A1ng_hai)năm 1167 – Acre, [20 tháng 1](/wiki/20_th%C3%A1ng_1)năm 1191). Sau khi Công tước Friedrich V qua đời, ông trở thành [Friedrich VI, Công tước xứ Schwaben](/w/index.php?title=Friedrich_VI,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1).
- Một công chúa (Gisela?) (tháng 10/tháng 11 năm 1168 – 1184).
[Othon I, Bá tước xứ Bourgogne](/w/index.php?title=Othon_I,_B%C3%A1_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Bourgogne&action=edit&redlink=1)(tháng 6/tháng 7 năm 1170 – bị giết tại Besançon vào ngày [13 tháng 1](/wiki/13_th%C3%A1ng_1)năm 1200). [Conrad II, Công tước xứ Schwaben](/w/index.php?title=Conrad_II,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1)và Rothenburg (tháng 2/tháng 3 năm 1172 – bị giết tại Durlach vào ngày [15 tháng 8](/wiki/15_th%C3%A1ng_8)năm 1196).
- Renaud (tháng 10/tháng 11 năm 1173 – chết khi còn bé).
- William (tháng 6/tháng 7 1176 – chết khi còn bé).
[Philipp xứ Schwaben](/wiki/Philipp_c%E1%BB%A7a_Schwaben)(tháng 8 năm 1177 – bị giết tại Bamberg vào ngày [21 tháng 6](/wiki/21_th%C3%A1ng_6)năm 1208), lên ngôi vua nước Đức vào năm 1198.
- Agnes (1181 –
[8 tháng 10](/wiki/8_th%C3%A1ng_10)năm 1184). Bà được hứa hôn với vua Hungary [Emeric](/w/index.php?title=Emeric_c%E1%BB%A7a_Hungary&action=edit&redlink=1)nhưng qua đời trước khi kết hôn.
## Tổ phụ của Friedrich I[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=8)] **Tổ phụ của Hoàng đế La Mã Thần thánh Friedrich I**
|
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
|
|
||16. Frederick, Lãnh chúa Bá tước xứ Schwaben|
|
|
|
||
||
||
||
|
|
||8. Friedrich von Büren, Lãnh chúa Bá tước xứ Schwaben||
|
|
|
|
||
||
||
||
||
||
||
|
|
||17. Adelheid vom Filsgau|
|
|
|
||
||
||
||
|
|
||4.
|[Friedrich II, Công tước xứ Schwaben](/w/index.php?title=Friedrich_II,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1) [Heinrich III, Hoàng đế La Mã Thần thánh](/w/index.php?title=Heinrich_III,_Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1) [Heinrich IV, Hoàng đế La Mã Thần thánh](/wiki/Heinrich_IV_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh) [Agnes de Poitou](/w/index.php?title=Agnes_de_Poitou&action=edit&redlink=1) [Agnes của Đức](/w/index.php?title=Agnes_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Otto, Công tước xứ Savoie](/w/index.php?title=Otto,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Savoie&action=edit&redlink=1) [Bertha xứ Savoie](/w/index.php?title=Bertha_x%E1%BB%A9_Savoie&action=edit&redlink=1) [Adelaide xứ Susa](/w/index.php?title=Adelaide_x%E1%BB%A9_Susa&action=edit&redlink=1) **Friedrich I, Hoàng đế La Mã Thần thánh** [Albert Azzo II, Bá tước xứ Milan](/w/index.php?title=Albert_Azzo_II,_B%C3%A1_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Milan&action=edit&redlink=1) [Welf I, Công tước xứ Bayern](/w/index.php?title=Welf_I,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Bayern&action=edit&redlink=1) [Heinrich IX, Công tước xứ Schwaben](/w/index.php?title=Heinrich_IX,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1) [Baldwin IV, Bá tước xứ Flanders](/w/index.php?title=Baldwin_IV,_B%C3%A1_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Flanders&action=edit&redlink=1) [Judith xứ Flanders](/w/index.php?title=Judith_x%E1%BB%A9_Flanders,_N%E1%BB%AF_B%C3%A1_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Northumbria&action=edit&redlink=1) [Eleanor xứ Normandy](/w/index.php?title=Eleanor_x%E1%BB%A9_Normandy&action=edit&redlink=1) [Ordulf, Công tước xứ Sachsen](/w/index.php?title=Ordulf,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Sachsen&action=edit&redlink=1) [Magnus, Công tước xứ Schwaben](/w/index.php?title=Magnus,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1) [Wulfhild xứ Na Uy](/w/index.php?title=Wulfhild_x%E1%BB%A9_Na_Uy&action=edit&redlink=1) [Béla I của Hungary](/wiki/B%C3%A9la_I_c%E1%BB%A7a_Hungary) [Richeza của Ba Lan](/w/index.php?title=Richeza_c%E1%BB%A7a_Ba_Lan,_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Hungary&action=edit&redlink=1)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=9)] [Karl Đại đế](/wiki/Charlemagne) [Phả hệ các vua Đức](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A3_h%E1%BB%87_c%C3%A1c_vua_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Phả hệ các Công tước xứ Schwaben](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A3_h%E1%BB%87_c%C3%A1c_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%E1%BB%A9_Schwaben&action=edit&redlink=1) [Friedrich II của đế quốc La Mã Thần thánh](/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=10)] **Có nghĩa là** [^](#cite_ref-1) *Râu đỏ*. **Peter Moraw,** [^](#cite_ref-2) *Heiliges Reich*, in: *Lexikon des Mittelalters*, Munich & Zurich: Artemis 1977–1999, vol. 4, 2025–2028.
- ^
**a** [H. John Haaren,John H. Haaren, "Famous Men of the Middle Ages", các trang 123-126.](#cite_ref-haaren123_3-1) **ă** **Christopher Tyerman,** [^](#cite_ref-4) [God's War: A New History of the Crusades](http://books.google.com.vn/books?id=tNDCpBNqXuUC&pg=PT632&dq=%22iconium%22#v=onepage&q=%22iconium%22&f=false) **Spencer C. Tucker (biên tập),** [^](#cite_ref-tucker389_5-0) *A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East: From the Ancient World to the Modern Middle East*, trang 389
- ^
**a** [H. John Haaren,John H. Haaren, "Famous Men of the Middle Ages", trang 115](#cite_ref-haaren115_6-1) **ă**
- ^
**a** [Robin Lenman,](#cite_ref-lenman39_7-1) **ă** *Artists and Society in Germany, 1850-1914*, trang 39 **Harold Joseph Berman, "Law and revolution: the formation of the Western legal tradition", Harvard University Press, 1983, tr. 488** [^](#cite_ref-8) **Le Goff, J.** [^](#cite_ref-9) *Medieval Civilization, 400-1500*, Barnes and Noble, New York, 2000, p. 266. **Cantor, N. F.** [^](#cite_ref-10) *Medieval History*, Macmillan and Company, 1969, p. 302-3. **Cantor, N. F., ibid. p. 428-429.** [^](#cite_ref-11) **Dahmus, p. 359, ibid.** [^](#cite_ref-12) **Brown, R. A.,** [^](#cite_ref-13) *The Origins of Modern Europe*, Boydell Press, 1972. **Davis, R. H. C.** [^](#cite_ref-14) *A History of Medieval Europe*, Longmans, 1957, p. 318-319. **Falco, G.** [^](#cite_ref-15) *The Holy Roman Republic*, Barnes and Co., New York, 1964, p. 218 et seq. **Cantor, N. F., ibid. p. 368-9.** [^](#cite_ref-16) **Davis, R. H. C.,** [^](#cite_ref-17) *A History of Medieval Europe*, Longmans, 1957, p. 319. **Dahmus, J.,** [^](#cite_ref-18) *The Middle Ages, A Popular History*, Doubleday & Co. Garden City, New York, 1969, p. 295. **Munz, Peter.** [^](#cite_ref-19) *Frederick Barbarossa: A Study in Medieval Politics*. Cornell University Press, Ithaca and London, 1969, p. 228. **Davis, R. H. C., p. 326-7, ibid.** [^](#cite_ref-20)
- ^
**a** [Kampers, Franz.](#cite_ref-Kampers_6252b_21-1) **ă** ["Frederick I (Barbarossa)"](http://www.newadvent.org/cathen/06252b.htm). *The Catholic Encyclopedia*. Vol. 6. New York: Robert Appleton Company, 1909. 21 tháng 5 năm 2009. **Le Goff, J.** [^](#cite_ref-22) *Medieval Civilization 400-1500*. Barnes and Noble, New York, 2000, p. 104; reprint of B. Arthaud. *La civilization de l'Occident medieval*, Paris, 1964. **Davis, R. H. C., p. 332 et seq., ibid.** [^](#cite_ref-23) **Brown, R. A., p. 164-5 "The Origins of Modern Europe", Boydell, 1972** [^](#cite_ref-24) **online in the Yale Avalon project** [^](#cite_ref-25) **Le Goff, J., ibid. p. 96-97** [^](#cite_ref-26) **Davis, R. H. C., p. 333, ibid.** [^](#cite_ref-27) **Cantor, N. F., ibid. pp. 433-434.** [^](#cite_ref-28) **Le Goff, J. ibid. pp. 102-3.** [^](#cite_ref-29) **Cantor, N. F., ibid. p. 429.** [^](#cite_ref-30) **J. Phillips,** [^](#cite_ref-Phillips66_31-0) *The Fourth Crusade and the Sack of Constantinople*, 66 **Konstam,** [^](#cite_ref-army_32-0) *Historical Atlas of the Crusades*, 162 **See, eg, Ibn Al-Athir, XII, 30-32** [^](#cite_ref-33) **Donald S. Detwiler,** [^](#cite_ref-34) *Germany: A Short History*, trang 38 **Brown, R. A., p. 172, ibid.** [^](#cite_ref-35) [^](#cite_ref-36) [Kantorowicz](/w/index.php?title=Ernst_Hartwig_Kantorowicz&action=edit&redlink=1), *Frederick II*; last chapter **Walford, Edward, John Charles Cox, and George Latimer Apperson. "Digit Folklore part II".** [^](#cite_ref-37) *The Antiquary: A Magazine Devoted to the Study of the Past*1885 Volume XI: January-June. **Novobatzky, Peter and Ammon Shea.** [^](#cite_ref-38) *Depraved and Insulting English*. Orlando: Harcourt, 2001 **David Ohana, David Maisel,** [^](#cite_ref-39) *The Origins of Israeli Mythology: Neither Canaanites Nor Crusaders*, trang 132
- ^
**a** [Cyprian Blamires,](#cite_ref-blamires_40-1) **ă** *World Fascism: A Historical Encyclopedia*, Tập 1, trang 80 **Jarausch, KH. "After Unity; Reconfiguring German Identities", Berghahn Books Inc. New York, 1997, P 35,** [^](#cite_ref-41) [ISBN 1-57181-041-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1571810412) **Vasilevsky, Aleksandr Mikhailovich (1984), "Sự nghiệp cả cuộc đời",** [^](#cite_ref-VAM_42-0) [Moskva](/wiki/Moskva): NXB Tiến Bộ, tr. 567
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=11)]
- Tài liệu chính
[Otto of Freising](/w/index.php?title=Otto_of_Freising&action=edit&redlink=1)and his continuator Rahewin, *The deeds of Frederick Barbarossa*tr. [Charles Christopher Mierow](/w/index.php?title=Charles_Christopher_Mierow&action=edit&redlink=1)with Richard Emery. New York: Columbia University Press, 1953. Reprinted: Toronto: University of Toronto Press, 1994. [Ibn al-Athir](/w/index.php?title=Ibn_al-Athir&action=edit&redlink=1) [Romuald of Salerno](/w/index.php?title=Romuald_of_Salerno&action=edit&redlink=1). *Chronicon*in Rerum Italicarum scriptores. [Otto of Sankt Blasien](/w/index.php?title=Otto_of_Sankt_Blasien&action=edit&redlink=1)
- The "Bergamo Master".
*Carmen de gestis Frederici I imperatoris in Lombardia*.
- Tài liệu phụ
- Haverkamp, Alfred.
*Friedrich Barbarossa*, 1992
- Novobatzky, Peter and Ammon Shea.
*Depraved and Insulting English*. Orlando: Harcourt, 2001
- Munz, Peter. "Frederick Barbarossa: A Study in Medieval Politics". Cornell University Press, Ithaca and London, 1969
- Opll, Ferdinand.
*Friedrich Barbarossa*, 1998
- Reston, James.
*Warriors of God*, 2001
- Walford, Edward, John Charles Cox, and George Latimer Apperson. "Digit Folklore part II".
*The Antiquary: A Magazine Devoted to the Study of the Past*1885 Volume XI: January-June.
- Louise Fargo Brown,George Barr Carson,
["Men and centuries of European civilization"](http://books.google.com.vn/books?id=YEEv-xBhcPsC&pg=PA243&dq=%22Frederick+Barbarossa%22&hl=vi&ei=Xn41TIb2JYjJcanEnLgE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEAQ6AEwBg#v=onepage&q=%22Frederick%20Barbarossa%22&f=false), Ayer Publishing, 1971.
- H. John Haaren,John H. Haaren,
["Famous Men of the Middle Ages"](http://books.google.com.vn/books?id=3aTtfgXaOcEC&pg=PA123&dq=%22Frederick+Barbarossa%22&hl=vi&ei=eYA1TP2jH8KXcYfR8NYE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDoQ6AEwBDgK#v=onepage&q=%22Frederick%20Barbarossa%22&f=false), BiblioBazaar, LLC, 2007.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit§ion=12)]
|
|![]()
[Friedrich I của Đế quốc La Mã Thần thánh](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Frederick_I,_Holy_Roman_Emperor?uselang=vi) [Catholic Encyclopedia: Frederick I](http://www.newadvent.org/cathen/06252b.htm) [MSN Encarta – Frederick I (Holy Roman Empire)](http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561996/Frederick_I_(Holy_Roman_Empire).html)( [Archived](http://www.webcitation.org/5kwcQfXoE)2009-10-31) [Famous Men of the Middle Ages – Frederick Barbarossa](http://www.authorama.com/famous-men-of-the-middle-ages-22.html) [The Deeds of Frederick Barbarossa – Otto of Freising](http://www.columbia.edu/cu/cup/catalog/data/023113/0231134185.HTM) [Charter given by Emperor Frederick](http://lba.hist.uni-marburg.de/lba-cgi/kleioc/00101KlLBA/exec/apply2/width/%226109%22/height/%226109%22/url/%22http:%7B%7C%7D%7B%7C%7D137.248.186.134%7B%7C%7Dlba-cgi-local%7B%7C%7Dpic.sh%7B-%7Djpg%7B%7C%7DE4969.jpg%22)for the bishopric of [Bamberg](/wiki/Bamberg)showing the Emperor's seal, 6.4.1157. Taken from the collections of the [Lichtbildarchiv älterer Originalurkunden](http://lba.hist.uni-marburg.de/lba/pages/)at [Marburg University](/w/index.php?title=Marburg_University&action=edit&redlink=1) [Frederick I 'Barbarossa' issues rules for his army (1158)](http://www.deremilitari.org/resources/sources/rulesfrederick.htm)
|
|
|
|

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


markdown:
# Monpezat
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [43°30′11″B 0°03′59″T / 43,5030555556°B 0,0663888888889°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Monpezat¶ms=43.5030555556_N_-0.0663888888889_E_region:FR-64_type:city(90))
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Aquitaine](/wiki/Aquitaine) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Pyrénées-Atlantiques](/wiki/Pyr%C3%A9n%C3%A9es-Atlantiques) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Pau](/wiki/Pau_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2001–2008)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 225 m/738 ft)
1 2(1,2 sq mi) [Nhân khẩu](/wiki/Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Ph%C3%A1p) 2 [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(78 /sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [64394](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=64394-COM)/ [64350](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) 1Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 [acre](/wiki/Acre)) cũng như các cửa sông. 2 *Dân số không tính hai lần*: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần. **Monpezat** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) thuộc [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Pyrénées-Atlantiques](/wiki/Pyr%C3%A9n%C3%A9es-Atlantiques) trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Aquitaine](/wiki/Aquitaine) miền tây nam nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1052 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=01-Jul-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Sun, 02 Aug 2015 12:00:00 GMT


markdown:
# Nghệ thuật thị giác
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Nghệ thuật thị giác** hay **Nghệ thuật trực quan** là một hình thức [nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt) tạo ra các sản phẩm bắt nguồn tự nhiên, chủ yếu tác động vào [thị giác](/wiki/Th%E1%BB%8B_gi%C3%A1c) như [đồ gốm](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_g%E1%BB%91m), ký họa, [hội họa](/wiki/H%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Da), [điêu khắc](/wiki/%C4%90i%C3%AAu_kh%E1%BA%AFc), [kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), [đồ họa in ấn](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_h%E1%BB%8Da_in_%E1%BA%A5n) và các nghệ thuật thị giác hiện đại ( [nhiếp ảnh](/wiki/Nhi%E1%BA%BFp_%E1%BA%A3nh), [phim video](/wiki/Video) và làm phim), thiết kế và thủ công mĩ nghệ.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_th%E1%BB%8B_gi%C3%A1c&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_th%E1%BB%8B_gi%C3%A1c&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_th%E1%BB%8B_gi%C3%A1c&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_th%E1%BB%8B_gi%C3%A1c&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_th%E1%BB%8B_gi%C3%A1c&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_th%E1%BB%8B_gi%C3%A1c&action=edit§ion=3)] [ArtLex](http://www.artlex.com/)- từ điển mở vầ những thuật ngữ của nghệ thuật thị giác. [của](http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm) *Art History Timeline* [Metropolitan Museum of Art](/wiki/Metropolitan_Museum_of_Art). [- bài luận. (PDF)](http://people.msoe.edu/~mccrawt/resume/papers/HU438/mccrawt_hu438_art.pdf) *Tenability of the Distinction Between Arts and Crafts* ["Görsel Sanatlar Dergisi"](http://www.gorselsanatlardergisi.com/)
|
|![]()
[Nghệ thuật thị giác](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Visual_arts?uselang=vi)
|
|

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


markdown:
*Praedora marshalli*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Praedora marshalli
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lepidoptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Sphingidae](/wiki/Sphingidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Praedora](/wiki/Praedora) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. marshalli** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Praedora marshalli*
Rothschild & Jordan, 1903
[[1]](#cite_note-1) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Praedora marshalli australis*Clark, 1930 *Praedora marshalli swierstrae*Stevenson, 1938 * là một loài Praedora marshalli* [bướm đêm](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)thuộc họ [Sphingidae](/wiki/Sphingidae). Loài này có ở xavan và vùng cây bụi ở miền bắc [Nam Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi), [Angola](/wiki/Angola), [Botswana](/wiki/Botswana)và [Zambia](/wiki/Zambia). Chiều dài cánh trước khoảng 20 mm. Phía trên thân xám hơi nâu. [[2]](#cite_note-2)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Praedora_marshalli&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Praedora_marshalli&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“CATE Creating a Taxonomic eScience - Sphingidae”](https://www.cate-sphingidae.org/taxonomy/Praedora/marshalli.html). Cate-sphingidae.org. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2011. [^](#cite_ref-2) [Revised Catalogue of the African Sphingidae (Lepidoptera) with Descriptions of the East African species](http://www.biodiversitylibrary.org/jeanhs/XXVI%20No.3%20(115)_1_1967_Carcasson.pdf)

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


markdown:
# Tô Định Phương
**Tô Liệt** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 苏烈, [592](/wiki/592) – [667](/wiki/667)), tự **Định Phương** (chữ Hán: 定方), bởi ông quen dùng [tên tự](/wiki/T%C3%AAn_t%E1%BB%B1), nên người đời cũng gọi như vậy ; nguyên quán là Vũ Ấp, Ký Châu [1] , sinh quán là Thủy Bình [[1]](#cite_note-1) , là tướng lãnh [[2]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_2) [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), có công diệt 3 nước [Tây Đột Quyết](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1), Tư Kết, [Bách Tế](/wiki/B%C3%A1ch_T%E1%BA%BF), bắt quân chủ của họ dâng lên hoàng đế.
## Mục lục
## Trong chiến loạn cuối đời Tùy[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=1)]
Cha ông là Tô Ung, cuối
[đời Tùy](/wiki/%C4%90%E1%BB%9Di_T%C3%B9y) tập hợp mấy ngàn người trong làng chống lại các cánh nghĩa quân xâm phạm bản quận . Định Phương kiêu dũng phi thường, can đảm tuyệt luân, theo cha chiến đấu từ năm 15 tuổi, nhiều lần xung phong phá trận. Ung mất, quận thú lệnh ông thay cha thống lãnh bộ hạ, tự tay chém chết thủ lĩnh nghĩa quân [3] [Trương Kim Xưng](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Kim_X%C6%B0ng)ở phía nam quận, đánh bại [Dương Công Khanh](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_C%C3%B4ng_Khanh&action=edit&redlink=1)ở phía tây, truy kích hơn 20 dặm, giết địch rất nhiều; người trong vùng cậy nhờ . Sau theo về với [[4]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_3) [Đậu Kiến Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_Ki%E1%BA%BFn_%C4%90%E1%BB%A9c), bộ tướng của Kiến Đức là Cao Nhã Hiền rất yêu mến, nhận làm con nuôi. Nhã Hiền đi theo [Lưu Hắc Thát](/wiki/L%C6%B0u_H%E1%BA%AFc_Th%C3%A1t), Định Phương trận nào cũng lập công. Khi Hắc Thát, Nhã Hiền mất, ông về quê nhà . [[5]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_4)
## Tham gia quân đội đầu đời Đường[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=2)]
Đầu thời Trinh Quan (627 – 649), Định Phương làm Khuông Đạo phủ Chiết xung, theo
[Lý Tĩnh](/wiki/L%C3%BD_T%C4%A9nh) tập kích [Hiệt Lợi](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87t_L%E1%BB%A3i&action=edit&redlink=1) khả hãn của [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) ở Thích Khẩu. Tĩnh sai ông soái 200 kỵ binh làm tiền phong, nhân sương mù mà đi, được khoảng 1 dặm, bất ngờ sương tan, nhìn thấy lều trại của địch, ập vào tấn công, giết vài chục tên. Hiệt Lợi cùng công chúa nhà Tùy đưa nhau bỏ trốn, những người còn lại đều quỳ rạp xuống đất, đại quân đến nơi thì tất cả người Đột Quyết đã đầu hàng. Ban sư, được thụ Tả vũ hậu trung lang tướng. Sau đó theo [Trình Danh Chấn](/wiki/Tr%C3%ACnh_Danh_Ch%E1%BA%A5n) đánh [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), phá được. Được bái làm Hữu đồn vệ tướng quân, Lâm Thanh huyện công.
## Diệt Tây Đột Quyết[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=3)]
Giữa thời Vĩnh Huy (650 – 655), Định Phương chuyển làm Tả vệ huân nhất phủ trung lang tướng. Tháng 12 ÂL năm Hiển Khánh đầu tiên (655)
, theo Tả vệ đại tướng quân [6] [Trình Tri Tiết](/wiki/Tr%C3%ACnh_Tri_Ti%E1%BA%BFt)chinh phạt Sa Bát La khả hãn (tự lập) [A Sử Na Hạ Lỗ](/w/index.php?title=A_S%E1%BB%AD_Na_H%E1%BA%A1_L%E1%BB%97&action=edit&redlink=1)của hãn quốc Tây Đột Quyết, làm Tiền quân tổng quản. Đến Ưng Sa Xuyên , 2 vạn kỵ binh Đột Quyết đến cự, giao chiến với tổng quản [[2]](#cite_note-2) [Tô Hải Chánh](/w/index.php?title=T%C3%B4_H%E1%BA%A3i_Ch%C3%A1nh&action=edit&redlink=1), đôi bên lùi lại, rồi hơn 2 vạn kỵ binh của các bộ lạc Thử Ni Thi tiếp ứng. Ông đang dừng ngựa cách đó một ngọn núi, đi trước Tri Tiết khoảng 10 dặm, thấy bụi mù bốc cao, bèn soái 500 kỵ binh đi đánh, đập tan quân Đột Quyết, đuổi theo 20 dặm, giết hơn 1500 người, bắt 2000 thớt ngựa, xác người ngựa cùng binh khí giáp trượng phơi đầy núi non, không sao đếm xuể. Phó đại tổng quản [Vương Văn Độ](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%99&action=edit&redlink=1)ghen ghét, đề nghị kết phương trận để tiến quân; lại tuyên bố có thánh chỉ cho phép mình kềm chế Tri Tiết, thu quân không cho ra đánh nữa. Quân Đường ở trong phương trận rất thiếu thốn, ngựa đói chết, người mệt mỏi, mất hết đấu chí. Định Phương cho rằng Tri Tiết làm tướng ở ngoài có thể tự quyết, đòi bắt Văn Độ, nhưng Tri Tiết không nghe. Đến thành Hằng Đốc (hay Đát Đốc) [[7]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_6) , người Đột Quyết ra hàng. Văn Độ cho rằng người Hồ hàng rồi lại phản, đề nghị giết sạch mà chiếm lấy tài sản của họ. Ông phản đối: "Như vậy là làm giặc, nào phải dẹp loạn?" Tri Tiết nghe theo Văn Độ, khi chia tài sản, chỉ có Định Phương không lấy gì. [[3]](#cite_note-3) [Đường Cao Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%C3%B4ng)biết chuyện, gọi quân đội trở về, Tri Tiết bị miễn quan làm dân, Văn Độ bị kết tội chết, sau được giảm còn đặc trừ danh . [[8]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_7)
Năm sau (657), Định Phương đang là Hữu đồn vệ tướng quân
, được thăng Hành quân đại tổng quản, lại chinh phạt Hạ Lỗ, lấy [9] [Yên Nhiên](/w/index.php?title=Y%C3%AAn_Nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)đô hộ [Nhiệm Nhã Tướng](/w/index.php?title=Nhi%E1%BB%87m_Nh%C3%A3_T%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit&redlink=1), phó đô hộ [Tiêu Tự Nghiệp](/w/index.php?title=Ti%C3%AAu_T%E1%BB%B1_Nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1), Tả kiêu vệ tướng quân, [Hãn Hải](/w/index.php?title=H%C3%A3n_H%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1)đô đốc [Hồi Hột](/wiki/H%E1%BB%93i_H%E1%BB%99t) [Bà Nhuận](/w/index.php?title=B%C3%A0_Nhu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1)làm phó. Quân Đường từ phía bắc Kim Sơn xuất phát, trước tiên đánh bộ lạc Xử Mộc Côn, đại phá được. Sĩ cân của họ là Lãn Độc Lộc đưa hơn 1 vạn người đến xin hàng, ông phủ dụ rồi lấy 1 ngàn kỵ binh của họ đi cùng, tiến đến bộ lạc Đột Kỵ Thi ( [[4]](#cite_note-4) [Turgesh](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Turgesh&action=edit&redlink=1)) ở bờ tây Duệ Hý Hà . Hạ Lỗ soái binh mã của Hồ Lộc Ốc Khuyết xuyết, Nhiếp Xá Đề Thôn xuyết, Thử Ni Thi Xử Bán xuyết, Xử Mộc Côn Khuất Luật xuyết, 5 Nỗ Thất Tất [[10]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_9) [[11]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_10) , lên đến 10 vạn người, tấn công quân Đường. Định Phương soái hơn ngàn kỵ binh, hơn bộ binh vạn người Hán, Hồi Hột chống trả, Hạ Lỗ khinh ông ít quân, 4 mặt vây đánh. Định Phương lệnh bộ binh giữ cao điểm trên đồng bằng, tất cả hướng ngọn sóc ra ngoài, tự lãnh kỵ binh Hán bày trận ở phía bắc. Quân Đột Quyết trước hết tiến đánh bộ binh Đường, 3 lần xông vào không được; Định Phương thừa thế tấn công, quân Đột Quyết tan vỡ, quân Đường đuổi theo 30 dặm, giết mấy vạn người ngựa, Hạ Lỗ cùng Xử Mộc Côn Khuyết xuyết đưa khinh kỵ chạy thoát. Hôm sau, ông chỉnh đốn quân đội, tiếp tục tiến lên. Vì thế, 5 Nỗ Thất Tất đến xin hàng, còn Hạ Lỗ chạy lên bắc. 5 Đốt Lục nghe tin, cùng nhau theo Nam đạo đầu hàng [[12]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_9) [A Sử Na Bộ Chân](/w/index.php?title=A_S%E1%BB%AD_Na_B%E1%BB%99_Ch%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Định Phương lệnh phó tướng Tiêu Tự Nghiệp, Hồi Hột Bà Nhuận soái binh người Hán, Hồi Hột theo Da La Tư Xuyên đuổi lên bắc, tự mình và Nhiệm Nhã Tướng lãnh quân mới hàng theo sau. Gặp trời đổ tuyết lớn, bộ hạ xin tạm dừng, ông nói: "Giặc cậy tuyết, đang dừng lại nghỉ ngơi; nếu ta không nhân cơ hội này tiến lên, thì chúng sẽ chạy xa, khó lòng bắt được." Bèn xua quân đến Song Hà [[5]](#cite_note-5) , cùng [[6]](#cite_note-6) [A Sử Na Di Xạ](/w/index.php?title=A_S%E1%BB%AD_Na_Di_X%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1), Bộ Chân hợp binh; cách nha trướng của Hạ Lỗ ở Kim Nha Sơn trăm dặm, hạ lệnh bày trận tiến lên. Khi ấy Hạ Lỗ đang săn bắn, Định Phương thả quân tấn công, phá nha trướng của ông ta, bắt được mấy vạn người. Hạ Lỗ cùng con trai Hý Vận đưa hơn vạn kỵ binh trong đêm vượt sông Y Lệ [[7]](#cite_note-7) bỏ chạy. Định Phương đuổi nà, bắt kịp họ ở sông Toái Diệp [[8]](#cite_note-8) , Hạ Lỗ một lần nữa đại bại, cùng Hý Vận đưa hơn 10 kỵ binh nhắm hướng thành Tô Đốt thuộc Thạch Quốc [[9]](#cite_note-9) mà chạy. Ông sai phó tướng Tiêu Tự Nghiệp và con Di Xạ là Nguyên Sảng đuổi bắt bọn họ, người thành Tô Đốt giao nộp cha con Hạ Lỗ [[10]](#cite_note-10) . Sau đó Định Phương tu sửa thành quách, sắp xếp đường xá, xác định cương vực, thăm hỏi người bệnh, thu nhặt người chết, mở mang bờ cõi nhà Đường đến tận Tây Hải. Quân Đường ban sư, Cao Tông lâm hiên [[13]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_11) , ông mặc nhung phục dắt Hạ Lỗ hiến lên. Nhờ công được thăng Tả kiêu vệ đại tướng quân, phong Hình quốc công, lại phong con là Khánh Tiết làm Vũ Ấp huyện công. [[14]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_12)
## Dẹp Tư Kết bộ[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=4)]
Tháng 11 ÂL năm thứ 4 (659)
, Tư Kết Khuyết [15] sĩ cân Đô Mạn thuộc Thiết Lặc tộc cùng 3 nước Sơ Lặc, Chu Câu Ba, Yết Bàn Đà [[11]](#cite_note-11) phản Đường, có chiếu lấy Định Phương làm An phủ đại sứ, soái binh đánh dẹp. Đến Diệp Diệp Thủy [[16]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_13) , phản quân giữ Mã Đầu Xuyên [[17]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_14) , vì thế tuyển 1 vạn tinh binh, 3000 thớt ngựa bất ngờ tập kích, ngày đêm đi được 300 dặm, sáng sớm cách phía tây thành 10 dặm. Đô Mạn cả sợ, soái binh giao chiến bên ngoài cửa thành, thua chạy về giữ thành Mã Bảo. Tiền quân Đường đến đóng trại trước cửa thành; trong đêm, các cánh quân đều đến, 4 mặt vây đánh, chặt cây làm công cụ, xếp bày dưới thành. Đô Mạn biết là không thoát, tự trói mình, mở cửa ra hàng. [[12]](#cite_note-12)
Tháng giêng năm thứ 5 ÂL (660)
, ban sư về [18] [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng), Cao Tông ngự ở điện Càn Dương, Định Phương dắt Đô Mạn dâng lên. Pháp tư định Đô Mạn tội chết, ông xin tha, đế cho. Từ Thông Lĩnh về phía tây được yên, nhờ công được gia thực ấp 500 hộ [[13]](#cite_note-13) của [[19]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_15) [Cự Lộc](/wiki/C%E1%BB%B1_L%E1%BB%99c)thuộc Hình Châu, thăng làm Tả vũ vệ đại tướng quân.
## Diệt Bách Tế[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=5)]
Tháng 3
, theo xa giá đến Thái Nguyên, được thụ Thần Khâu Đạo đại tổng quản, soái bọn Tả kiêu vệ tướng quân Lưu Bá Anh [20] , đưa 10 vạn quân thủy lục thảo phạt [[21]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_16) [Bách Tế](/wiki/B%C3%A1ch_T%E1%BA%BF). Tháng 8 , Định Phương từ Thành Sơn [[22]](//vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng#endnote_5) vượt biển, đến Hùng Tân giang [[14]](#cite_note-14) khẩu, quân Bách Tế ngăn giữ ở đó. Ông lên bờ đông, dựa núi bày trận, cùng địch đại chiến; thủy quân Đường nối nhau kéo đến, quân Bách Tế thua chạy, chết đến vài ngàn, còn lại tan rã. Gặp lúc thủy triều lên, thủy quân Đường tiến vào cửa sông, Định Phương ở trên bờ bày trận, thủy lục cùng tiến, cờ giương trống mở, thẳng đến đô thành của Bách Tế. Cách thành 20 dặm, Bách Tế dốc quân cả nước đến cự, bị quân Đường đại phá, chết hơn vạn người. Định Phương đuổi theo vào được thành ngoài (quách), [[15]](#cite_note-15) [Nghĩa Từ vương](/wiki/Ngh%C4%A9a_T%E1%BB%AB_v%C6%B0%C6%A1ng)của Bách Tế cùng thái tử Long chạy lên phía bắc. Ông tiến quân vây thành, vương thứ tử Thái tự lập làm vương, con của Long là Văn Tư đưa bộ hạ trèo thành ra hàng, dân chúng đi theo, Thái không ngăn được. Định Phương mệnh cho binh sĩ lên thành cắm cờ, vì thế Thái mở cửa ra hàng, Nghĩa Từ vương cùng thái tử Long và các thành chủ đều nạp khoản xin hàng. Bình xong Bách Tế, bắt cha con Nghĩa Từ vương, Long, Thái dâng ở Lạc Dương.
## Những năm cuối đời[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=6)]
Định Phương trước sau diệt 3 nước, đều bắt sống quốc chủ, được thưởng trân bảo không đếm xuể, còn con trai Khánh Tiết được bái làm Thượng liễn phụng ngự, bản thân được thăng làm Tả vũ vệ đại tướng quân. Không lâu sau, ông làm Liêu Đông Đạo hành quân đại tổng quản, ít lâu dời sang Bình Nhưỡng Đạo. Định Phương phá quân Cao Ly ở Phối Giang
, đoạt Mã Ấp Sơn (phía đông [16] [Bình Nhưỡng](/wiki/B%C3%ACnh_Nh%C6%B0%E1%BB%A1ng)) làm doanh, rồi vây Bình Nhưỡng. Gặp trời đổ tuyết lớn, giải vây mà về. Sau đó được bái làm Lương Châu an tập đại sứ, để trấn định [Thổ Phiên](/wiki/Th%E1%BB%95_Phi%C3%AAn), [Thổ Cốc Hồn](/wiki/Th%E1%BB%95_C%E1%BB%91c_H%E1%BB%93n).
Năm Càn Phong thứ 2 (667) ông mất khi đang ở chức, hưởng thọ 76 tuổi. Đường Cao Tông nghe tin thì thương xót, trách thị thần rằng: "
*Tô Định Phương có công với nước, đáng được khen tặng, các khanh không nói gì, sao vậy?*" bèn tặng Tả kiêu vệ tướng quân, U Châu đô đốc, thụy là Trang. Năm Thần Long đầu tiên (705) thời [Trung Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_T%C3%B4ng), ông được liệt vào 25 công thần đời trước. Thời [Đại Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%B4ng), ông được xét là đệ nhị đẳng công thần.
## Di chỉ liên quan[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=7)]
Hiện nay tầng trệt của tòa tháp đá 5 tầng ở chùa Định Lâm thuộc quận Phù Dư (
[Buyeo](/wiki/Buyeo_(huy%E1%BB%87n))), đạo Trung Thanh Nam ( [Chungcheongnam-do](/wiki/Chungcheongnam-do)), [Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) vẫn còn bia " **Đại Đường bình Bách Tế tháp bi minh**" ghi lại chiến công của Tô Định Phương.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=8)] [^](#ref_1) [Cựu Đường thư](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0)(CĐT) **quyển 83 liệt truyện 33 Tô Định Phương truyện**, chép như trên. [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0)(TĐT) **quyển 111 liệt truyện 36 Tô Định Phương truyện**chỉ chép một cách lược giản tên của ông là Tô Định Phương. [^](#ref_2) **C/TĐT, tài liệu đã dẫn**(tlđd), đều chép Định Phương là " *người Vũ Ấp, Ký Châu*"; **TĐT q.111, tlđd**chép thêm " *về sau dời đến Thủy Bình*". Quận Thủy Bình ở Hoa Bắc được đặt vào đời Tây Tấn, trị sở tại Hòe Lý, nay là đông nam [Hưng Bình, Hàm Dương](/wiki/H%C6%B0ng_B%C3%ACnh,_H%C3%A0m_D%C6%B0%C6%A1ng), [Thiểm Tây](/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y), bị phế vào niên hiệu Thái Bình Chân Quân (440 – 451), thời [Bắc Ngụy Đạo Vũ đế](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ng%E1%BB%A5y_%C4%90%E1%BA%A1o_V%C5%A9_%C4%91%E1%BA%BF), đời [Nam Bắc triều](/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u_(Trung_Qu%E1%BB%91c)), như vậy họ Tô đã dời nhà đến Thiểm Tây từ nhiều thế hệ trước. **C/TĐT, tlđd**đều chép Tô Ung lãnh đạo người trong làng đánh dẹp các lực lượng nghĩa quân xâm phạm "bản quận", thành ra không rõ " *bản quận*" ở đây là nơi nào. Xét các lực lượng khởi nghĩa Trương Kim Xưng, Dương Công Khanh hoành hành chủ yếu ở Hà Bắc, nên " *bản quận*" có lẽ là Vũ Ấp. [^](#ref_3) **CĐT q.83, tlđd**chép cụ thể rằng Định Phương " *tự tay chém Trương Kim Xưng*"; **TĐT q.111, tlđd**, không có chi tiết này. [^](#ref_4) **CĐT q.83, tlđd**chép đoạn này; **TĐT q.111, tlđd**, không chép. **Chi tiết về thời gian dựa theo** [^](#ref_5) [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m)(TTTG) **quyển 200, Đường kỷ 16**. [^](#ref_6) **CĐT q.83, tlđd**chép là Hằng Đốc, **TĐT q.111, tlđd**chép là Đát Đốc. **TTTG, tlđd**dựa theo CĐT. [^](#ref_7) **TĐT q.111, tlđd**chép Trình Tri Tiết bị kết tội chết, giảm còn miễn quan. **CĐT q.83, tlđd**chép Vương Văn Độ bị kết tội chết, giảm còn trừ danh. **TTTG, tlđd**chép Tri Tiết bị miễn quan, Văn Độ bị kết tội chết, đặc trừ danh. Theo pháp luật nhà Đường, " *trừ danh*" tức là miễn quan, 6 năm sau mới được dùng lại; " *đặc trừ danh*" nhẹ hơn, 3 năm sau được dùng lại. Theo **CĐT q.199 thượng, liệt truyện 149 thượng, Bách Tế truyện**/ **TĐT q.220, liệt truyện 145, Bách Tế truyện**/ **TTTG, tlđd**, Văn Độ tham gia chinh phạt Bách Tế vào năm Long Sóc đầu tiên (661), nên ông ta chỉ bị " *đặc trừ danh*". Xét ra, Tri Tiết bị miễn quan vì chậm trễ không đuổi kịp giặc, Văn Độ là cấp phó nên được nhẹ tội hơn, cho dù đó là chủ ý của ông ta; nhưng Văn Độ bị kết tội chết là do làm giả chiếu thư - C/TĐT và TTTG đều chép chi tiết này – mà lại được tha bổng, thì dường như chiếu thư là có thật. [^](#ref_8) **CĐT q.194 hạ, liệt truyện 144, Đột Quyết truyện hạ**chép quan chức của Định Phương lúc này là Hữu đồn vệ tướng quân - vốn là tướng hiệu trước khi ông lên đường - cho thấy Định Phương không được thăng/thưởng gì sau khi trở về, tương ứng với việc phần liệt truyện trong **C/TĐT, tlđd**đều không chép gì. [^](#ref_9) **TĐT q.111, tlđd**chép " *tiến đến sông Duệ Hý*" [[17]](#cite_note-17) **TTTG, tlđd**chép là " *tiến đến bờ tây sông Duệ Hý*" dựa theo **CĐT q.194 hạ, tlđd**; **CĐT q.83, tlđd**chép " *tiến đến bộ lạc Đột Kỵ Thi*" (Turgesh). **TĐT q.111, tlđd**chép lược giản rằng Hạ Lỗ có 10 vạn quân, **CĐT q.83, tlđd**chép cụ thể 4/5 thành viên Đốt Lục và 5 Nỗ Thất Tất (không liệt kê), mà không nhắc đến Đột Kỵ Thi – Ha La Thi xuyết. Từ đó cho thấy, mục tiêu của Tô Định Phương là bộ lạc Đột Kỵ Thi, địa bàn của họ là ở sông Duệ Hý; còn mục tiêu của Hạ Lỗ là cứu viện bộ lạc Đột Kỵ Thi. **Theo** [^](#ref_10) [Tùy thư](/wiki/T%C3%B9y_th%C6%B0), **Liệt truyện 49, Tây Đột Quyết truyện**, sau khi hãn quốc Đột Quyết phân liệt ra 2 nước Đông – Tây, Đông Đột Quyết vẫn gọi là Đột Quyết; Tây Đột Quyết còn gọi là Thập Tiễn (Onoq), bởi sự tích về người có công mở mang bờ cõi Đột Quyết về phía tây - [Thất Điểm Mật](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A5t_%C4%90i%E1%BB%83m_M%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1)(chữ La Tinh: Estemi, ? - 575), khi còn là Thiền vu - đã chia 10 mũi tên cho 10 tù trưởng bộ lạc dưới quyền, tức là 10 họ Tây Đột Quyết (ngoài ra còn nhiều bộ lạc khác). Theo **CĐT q.194 hạ, tlđd**/ **TĐT q.215, liệt truyện 140, Đột Quyết truyện hạ**, 10 họ Tây Đột Quyết tham gia bàn bạc quốc sự với Khả Hãn chia làm 2 sương (nhánh): tả (hay đông) là [Đốt Lục](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%91t_L%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)(Duolu), hữu (hay tây) là [Nỗ Thất Tất](/w/index.php?title=N%E1%BB%97_Th%E1%BA%A5t_T%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)(Nushibi) – theo [Peter B. Golden](/w/index.php?title=Peter_B._Golden&action=edit&redlink=1)(chủ biên), [Haggai Ben-Shammai](/w/index.php?title=Haggai_Ben-Shammai&action=edit&redlink=1), [Andras Rona-Tas](/w/index.php?title=Andras_Rona-Tas&action=edit&redlink=1)– **The World of the Khazars**– được ngăn cách bởi sông Sở (Chu), mỗi nhánh 5 bộ lạc. Tù trưởng của 5 Đốt Lục mang hiệu **Xuyết**(chor): **Xử Mộc Côn – Luật**, **Hồ Lộc Cư/Ốc - Khuyết**(TTTG chép là Ốc), **Nhiếp Xá Đề - Thôn**, **Đột Kỵ Thi - Hạ La Thi**, **Thử Ni Thi - Xử Bán**; tù trưởng của 5 Nỗ Thất Tất mang hiệu **Sĩ Cân**(erkin): **A Tất Kết - Khuyết**, **Ca Thư - Khuyết**, **Bạt Hàn Cán - Thôn Sa**, **A Tất Kết - Nê Thục**, **Ca Thư - Xử Bán**. [^](#ref_11) **CĐT q.83, tlđd**không chép đoạn này, **CĐT q.194, tlđd**lại có chép, **TĐT q.111, tlđd**và **TTTG, tlđd**đều có chép. **Theo Tự điển** [^](#ref_12) [Thiều Chửu](/wiki/Thi%E1%BB%81u_Ch%E1%BB%ADu), Vua không ngự ở chính điện mà ra ngự ở nhà ngoài gọi là lâm hiên. [^](#ref_13) **CĐT q.83, tlđd**chép " *3 nước Sơ Lặc, Chu Câu Bàn, Thông Lĩnh*". **TĐT q.111, tlđd**chép " *3 nước Sơ Lặc, Chu Câu Ba, Hát Bàn Đà*". **TTTG, tlđd**chép " *3 nước Sơ Lặc, Chu Câu Ba, Yết Bàn Đà*". [^](#ref_14) **C/TĐT, tlđd**chép là " *Diệp Diệp Thủy*"; **TTTG, tlđd**chép " *Nghiệp Diệp Thủy*" . [[18]](#cite_note-18) [^](#ref_15) **CĐT q.83, tlđd**chép 500 hộ, **TĐT q.111, tlđd**chép 300 hộ. [^](#ref_16) **TTTG, tlđd**, [Hồ Tam Tỉnh](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Tam_T%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1)chú: " *Tân thư chép [Thần binh đạo]*" … " *khảo dị rằng: Định Phương truyện, Tân La truyện ở Cựu thư đều kể Định Phương làm Hùng Tân Đạo đại tổng quản. Định Phương truyện ở (Cao Tông) thực lục cũng kể như vậy. Nay dựa theo thực lục vào năm này, (Cao Tông) bản kỷ ở Tân Đường thư. Lại có bản kỷ ở Cựu thư, Đường Lịch đều kể [ngày Quý hợi tháng 12 năm thứ 4, lấy Định Phương làm Thần Khâu Đạo đại tổng quản, Lưu Bá Anh làm Ngu Di Đạo hành quân tổng quản]. Xét Định Phương khi ấy đánh dẹp Đô Mạn, chưa làm Thần Khâu Đạo tổng quản, Cựu thư, Đường lịch đều lầm. Nay dựa theo thực lục.*"
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=9)] **Nay là** [^](#cite_ref-1) [Vũ Ấp](/wiki/V%C5%A9_%E1%BA%A4p), [Hành Thủy](/wiki/H%C3%A0nh_Th%E1%BB%A7y), [Hà Bắc](/wiki/H%C3%A0_B%E1%BA%AFc_(Trung_Qu%E1%BB%91c)). **Nay là thượng du** [^](#cite_ref-2) [sông Khai Đô](/wiki/S%C3%B4ng_Khai_%C4%90%C3%B4), [Yên Kỳ](/wiki/Y%C3%AAn_K%E1%BB%B3,_T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng), [Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng). **Nay thuộc** [^](#cite_ref-3) [CH Kazakhstan](/wiki/Kazakhstan), vị trí cụ thể chưa khảo cứu được. **Nay là** [^](#cite_ref-4) [dãy núi Altay](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Altay). **Nay là trung du sông Khuê Đồn, Tân Cương.** [^](#cite_ref-5) **Nay là 1 dải** [^](#cite_ref-6) [Bác Lạc](/wiki/B%C3%A1c_L%E1%BA%A1c), [Ôn Tuyền](/wiki/%C3%94n_Tuy%E1%BB%81n)thuộc Tân Cương. **Nay là đông bắc thủ đô Tashkent, CH Uzbekistan.** [^](#cite_ref-7) **Nay là** [^](#cite_ref-8) [sông Y Lê](/wiki/S%C3%B4ng_Y_L%C3%AA). **Nay là** [^](#cite_ref-9) [sông Sở](/wiki/S%C3%B4ng_Chuy)(chữ La Tinh: Chu hay Chui). **Nay là thủ đô** [^](#cite_ref-10) [Tashkent](/wiki/Tashkent), [CH Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan). **Nay là thành phố** [^](#cite_ref-11) [Bayankhongor](/wiki/Bayankhongor), [CHND Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). **Nay là phía tây** [^](#cite_ref-12) [Mễ Tuyền](/w/index.php?title=M%E1%BB%85_Tuy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), Tân Cương. **Nay là** [^](#cite_ref-13) [dãy núi Pamir](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Pamir). **Nay là** [^](#cite_ref-14) [Vinh Thành](/wiki/Vinh_Th%C3%A0nh), [Sơn Đông](/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng). **Nay là sông Cẩm (** [^](#cite_ref-15) [Geum](/wiki/S%C3%B4ng_Geum)), [Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c). **Nay là** [^](#cite_ref-16) [sông Đại Đồng](/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%90%E1%BB%93ng), [CHDCND Triều Tiên](/wiki/CHDCND_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). **Nay là thượng du sông Ngạch Nhĩ Tư Tề (** [^](#cite_ref-17) [Irtysh](/wiki/S%C3%B4ng_Irtysh)); Tân Cương. **Nay là** [^](#cite_ref-18) [sông Syr Darya](/wiki/S%C3%B4ng_Syr_Darya).