text:
Gieng dang can nhung khi nguoi dan khieng khuc go tha xuong, ky la thay nuoc lai phun len trong vat.
Ngoi tro chuyen voi anh Bui Van Hong, Pho Giam doc Trung tam y te huyen Lac Son (Hoa Binh) ve van de HIV/AIDS, tu dung anh Hong ke voi toi cau chuyen rat ly ky: “Hom cung doan di phun thuoc diet muoi, chong sot ret trong ban, to duoc tan mat mot cai gieng la lam. Chu la nha bao, thu len do tim hieu xem the nao?”.
Con duong tu huyen Lac Son len xa Ngoc Lau chenh venh tren suon nhung ngon nui da. Ngoc Lau la xa sau, xa va cao nhat cua huyen Lac Son, nam sat khu bao ton thien nhien Ngoc Son.
Ban Khop cua nguoi Muong nam o cuoi xa Ngoc Lau, quanh mom ngon doi duoc bao boc boi rung ru hoang ram.
Giua ban, tren suon mom doi ay, co mot gieng nuoc duoc xay cat dep de, nuoc trong vat, nhin duoc tan day gieng. Cac co gai giat giu ben gieng, cac chang trai hon nhien tam rua nhu tam ben gieng nha minh. Khong hieu cai gieng nuoc nay co gi dac biet ma anh Hong ke cho toi nghe bang giong huyen bi den vay…
Gieng bi an
Nguoi nam ro bi an ve cai gieng ma dong bao ton trong goi la “gieng than” nay la ong Bui Van Beo, hien da 90 tuoi, song trong ngoi nha san cach gieng khoang 200m.
Khi hoi ve “gieng than”, mat cu Beo chot sang ruc, cu hao hung ke ve cai gieng nay voi ve thanh kinh ky la.
"Cai gieng nay nam tren mom doi, o vi tri cao nhat ma quanh nam suot thang, luc nao nuoc cung doi dao, trong khi noi khac ruong kho nut ne. Chuyen ay da la lam roi, nhung la hon nua la cai khuc go o duoi day gieng, no nhu cai khoa cua may bom nuoc ay, la lam, khong the hieu noi, nen chung toi goi no la gieng than…”, cu Bui Van Beo ke voi giong day bi an.
Cu Beo nho ro, nam 1955, khap vung Lac Son gap han han. Ban Khop tuy van co nuoc tu gieng, nhung nuoc khong du phuc vu trong cay, ma chi du an.
Thanh nien ban Khop da he nhau khoi rong gieng, vet bun dat duoi day, khieng khuc go chim duoi long gieng len voi hy vong nuoc se chay len tu long dat manh hon. Do khuc go nang hang tan, nen phai may chuc nguoi vua bay, vua keo moi loi duoc khuc go nang nhu cuc chi khong lo ay.
Mot hien tuong ky la da xay ra. Sang hom sau, moi nguoi ra gieng muc nuoc thi giat minh khi thay gieng can den day, khong co tia nuoc nao ca.
Dan ban hoang qua, lien khieng khuc go nay tha xuong gieng. Ky la thay, khi khuc go duoc tha xuong, nuoc lai phut len trong vat.
Mot lan nua, ong Beo nho nhu in, vao nam 1966, thanh nien trong ban lai khoi bun dat, va van khuc go ra khoi day gieng cho nuoc chay manh, nham co nuoc mo rong dien tich cay lua. Theo ho, vi khuc go nam tren tia nuoc, nen no lam nuoc chay len cham hon. Va lai mot lan nua, nuoc khong chay len giot nao.
Lan gan day nhat, duoc ong Bui Trong Tay, Chu tich xa Ngoc Lau ke voi toi: Nam 2002, voi su ho tro cua UNICEF, thuc hien chuong trinh nuoc sach phuc vu nhan dan cac xa vung sau, vung xa, ban Khop duoc xay mot gieng nuoc hoanh trang. Dia diem xay gieng chi co the thuc hien o gieng cu, boi khong con nguon nuoc nao khac.
Nhung can bo, cong nhan xay gieng da tien hanh nao vet, keo khuc go quang lan loc ra ben canh, bat chap loi can gian tu phia dan ban.
Som hom sau, nhung nguoi xay gieng da kinh hai khi thay nuoc can sach. Ho lien bom nuoc vao gieng de thu, nhung nuoc cu dan ngam xuong long dat. Khong tim duoc ly do, ho bo di mat hut.
Lai mot lan nua, dan ban Khop lai tha cay go xuong co ca su chung kien cua cac can bo xa, trong do, co ong Chu tich xa Bui Trong Tay. Ky la thay, hang tram tia nuoc li ti lai phut len quanh khuc go, dan ban tha ho nuoc dung.
Huyen thoai khuc go
Cu Bui Van Beo dan toi ra gieng nuoc nha cu ngay duoi chan nha san. Toi nhin xuong, thay gieng sau hoam, tinh khong co giot nuoc nao. Xem gieng nuoc nhung nha ben canh cung tuyet doi khong co nuoc, mac du cho dao gieng o duoi suon doi, con “gieng than” cua ca ban thi nam o sat mom doi, tuc la cao hon rat nhieu.
Dung tren thanh gieng, toi nhin ro khuc go den lo mot phan len khoi day bun. Khuc go khong co gi dac biet ca, tuy nhien, theo cu Beo, no cung nhu thep, dao bo vao quan luoi.
Duoi lan nuoc trong vat, toi nhin ro hang chuc con ca, co con to nang den 2kg.
Toi hoi nhung nguoi dang muc nuoc o gieng rang, sao khong bat ca ve an, ai cung lac dau.
Ve khuc go, theo cu Beo, khong ai biet no co trong gieng tu khi nao, co truoc hay sau gieng, nhung to tien may doi nha cu khang dinh no co tu lau lam roi, phai tu 300 den 500 nam. Xua kia, gieng duoc dap don gian bang mot bo da, vet tich van con do.
Theo nguoi dan ban Khop khuc go trong gieng la cua mot cay Nhoi khong lo. Tan la cua no rong che khuat ca ban Muong.
Ngay xua trai trang cac ban mang dao cuoc len dinh nui chat rong ra 3 thang troi cay Nhoi moi chiu do. Goc no o ban Dien, nhung ngon do xuong tan ban Troi. Mot canh cay gay xuong, roi vao ban Khop, tao thanh mo nuoc. Khuc go duoi gieng bay gio chinh la mot phan nho canh cay do.
Theo nhung cu gia trong ban, go lim, go nghien, cung, tot nhu vay, song ngam duoi nuoc hang tram nam cung phai muc, mun, trong khi, khuc go Nhoi nay, la loai go khong tot lam, moc nhieu o xa Ngoc Lau va Ngoc Son lai ben nhu sat, da, nam duoi bun nuoc bao doi nay van khong thay hinh doi dang.
Theo chu tich xa Bui Trong Tay, vi co gieng nay ma ban Khop trong duoc lua nuoc quanh nam, trong khi cac ban khac chi trong ngo, san, hoa mau va trong vao nuoc troi, vi xa Ngoc Lau khong co con suoi nao ca. Nguon nuoc thua tu gieng chay ra canh dong du tuoi tieu cho 16ha lua nuoc.
Giu rung de giu nuoc
Ngoi trong nha san, may ua vao bau cua, nghe nhung cu gia ban Muong rau toc bac pho ke chuyen ky la ve “gieng than”, nhu vi sao o cho cao rao, lai co nuoc quanh nam, co the de dang giai thich bang khoa hoc. Nhung chuyen ve khuc go thi con phu kin man suong huyen bi.
Nhung, du khuc go do co huyen bi hay khong, voi 80 ho dan ban Khop, no khong quan trong. Nguoi ban Khop chi can doi nay qua doi khac, nuoc cu ngap gieng, cu trong leo leo. O noi khac, gieng nay het nuoc, con co gieng khac, chu o ban Khop ma mat nuoc, thi khong biet ho se song the nao.
Gia tre, gai trai, luon nhac nho nhau phai biet giu nguon nuoc trong sach, khong mot ai dam xam pham den khuc go, den “gieng than”. Va the la, dong bao ban Khop khong mot ai con len rung chat cay nua.
Dac biet la cay Nhoi, loai cay co trong truyen thuyet “gieng than” cu moc khap cac canh rung, khap cac nga doi. Chu tich xa Bui Trong Tay bao: “Nhoi moc nhieu lam, duong kinh cua no cu 2-3m mot cay, cay nao cay nay deu vai tram nam tuoi…”.

markdown:
**Gieng dang can nhung khi nguoi dan khieng khuc go tha xuong, ky la thay nuoc lai phun len trong vat.**
Ngoi tro chuyen voi anh Bui Van Hong, Pho Giam doc Trung tam y te huyen Lac Son (Hoa Binh) ve van de HIV/AIDS, tu dung anh Hong ke voi toi cau chuyen rat ly ky: “Hom cung doan di phun thuoc diet muoi, chong sot ret trong ban, to duoc tan mat mot cai gieng la lam. Chu la nha bao, thu len do tim hieu xem the nao?”.
|
|
|
|
Con duong tu huyen Lac Son len xa Ngoc Lau chenh venh tren suon nhung ngon nui da. Ngoc Lau la xa sau, xa va cao nhat cua huyen Lac Son, nam sat khu bao ton thien nhien Ngoc Son.
Ban Khop cua nguoi Muong nam o cuoi xa Ngoc Lau, quanh mom ngon doi duoc bao boc boi rung ru hoang ram.
Giua ban, tren suon mom doi ay, co mot gieng nuoc duoc xay cat dep de, nuoc trong vat, nhin duoc tan day gieng. Cac co gai giat giu ben gieng, cac chang trai hon nhien tam rua nhu tam ben gieng nha minh. Khong hieu cai gieng nuoc nay co gi dac biet ma anh Hong ke cho toi nghe bang giong huyen bi den vay…
**Gieng bi an**
Nguoi nam ro bi an ve cai gieng ma dong bao ton trong goi la “gieng than” nay la ong Bui Van Beo, hien da 90 tuoi, song trong ngoi nha san cach gieng khoang 200m.
Khi hoi ve “gieng than”, mat cu Beo chot sang ruc, cu hao hung ke ve cai gieng nay voi ve thanh kinh ky la.
|
|
"Cai gieng nay nam tren mom doi, o vi tri cao nhat ma quanh nam suot thang, luc nao nuoc cung doi dao, trong khi noi khac ruong kho nut ne. Chuyen ay da la lam roi, nhung la hon nua la cai khuc go o duoi day gieng, no nhu cai khoa cua may bom nuoc ay, la lam, khong the hieu noi, nen chung toi goi no la gieng than…”, cu Bui Van Beo ke voi giong day bi an.
Cu Beo nho ro, nam 1955, khap vung Lac Son gap han han. Ban Khop tuy van co nuoc tu gieng, nhung nuoc khong du phuc vu trong cay, ma chi du an.
Thanh nien ban Khop da he nhau khoi rong gieng, vet bun dat duoi day, khieng khuc go chim duoi long gieng len voi hy vong nuoc se chay len tu long dat manh hon. Do khuc go nang hang tan, nen phai may chuc nguoi vua bay, vua keo moi loi duoc khuc go nang nhu cuc chi khong lo ay.
Mot hien tuong ky la da xay ra. Sang hom sau, moi nguoi ra gieng muc nuoc thi giat minh khi thay gieng can den day, khong co tia nuoc nao ca.
Dan ban hoang qua, lien khieng khuc go nay tha xuong gieng. Ky la thay, khi khuc go duoc tha xuong, nuoc lai phut len trong vat.
|
|
Mot lan nua, ong Beo nho nhu in, vao nam 1966, thanh nien trong ban lai khoi bun dat, va van khuc go ra khoi day gieng cho nuoc chay manh, nham co nuoc mo rong dien tich cay lua. Theo ho, vi khuc go nam tren tia nuoc, nen no lam nuoc chay len cham hon. Va lai mot lan nua, nuoc khong chay len giot nao.
Lan gan day nhat, duoc ong Bui Trong Tay, Chu tich xa Ngoc Lau ke voi toi: Nam 2002, voi su ho tro cua UNICEF, thuc hien chuong trinh nuoc sach phuc vu nhan dan cac xa vung sau, vung xa, ban Khop duoc xay mot gieng nuoc hoanh trang. Dia diem xay gieng chi co the thuc hien o gieng cu, boi khong con nguon nuoc nao khac.
Nhung can bo, cong nhan xay gieng da tien hanh nao vet, keo khuc go quang lan loc ra ben canh, bat chap loi can gian tu phia dan ban.
Som hom sau, nhung nguoi xay gieng da kinh hai khi thay nuoc can sach. Ho lien bom nuoc vao gieng de thu, nhung nuoc cu dan ngam xuong long dat. Khong tim duoc ly do, ho bo di mat hut.
Lai mot lan nua, dan ban Khop lai tha cay go xuong co ca su chung kien cua cac can bo xa, trong do, co ong Chu tich xa Bui Trong Tay. Ky la thay, hang tram tia nuoc li ti lai phut len quanh khuc go, dan ban tha ho nuoc dung.
**Huyen thoai khuc go**
Cu Bui Van Beo dan toi ra gieng nuoc nha cu ngay duoi chan nha san. Toi nhin xuong, thay gieng sau hoam, tinh khong co giot nuoc nao. Xem gieng nuoc nhung nha ben canh cung tuyet doi khong co nuoc, mac du cho dao gieng o duoi suon doi, con “gieng than” cua ca ban thi nam o sat mom doi, tuc la cao hon rat nhieu.
Dung tren thanh gieng, toi nhin ro khuc go den lo mot phan len khoi day bun. Khuc go khong co gi dac biet ca, tuy nhien, theo cu Beo, no cung nhu thep, dao bo vao quan luoi.
|
|Khuc go duoc cho la ky la nam duoi day gieng da may tram nam nay.
Duoi lan nuoc trong vat, toi nhin ro hang chuc con ca, co con to nang den 2kg.
Toi hoi nhung nguoi dang muc nuoc o gieng rang, sao khong bat ca ve an, ai cung lac dau.
Ve khuc go, theo cu Beo, khong ai biet no co trong gieng tu khi nao, co truoc hay sau gieng, nhung to tien may doi nha cu khang dinh no co tu lau lam roi, phai tu 300 den 500 nam. Xua kia, gieng duoc dap don gian bang mot bo da, vet tich van con do.
Theo nguoi dan ban Khop khuc go trong gieng la cua mot cay Nhoi khong lo. Tan la cua no rong che khuat ca ban Muong.
Ngay xua trai trang cac ban mang dao cuoc len dinh nui chat rong ra 3 thang troi cay Nhoi moi chiu do. Goc no o ban Dien, nhung ngon do xuong tan ban Troi. Mot canh cay gay xuong, roi vao ban Khop, tao thanh mo nuoc. Khuc go duoi gieng bay gio chinh la mot phan nho canh cay do.
|
|Ong Chu tich xa Bui Trong Tay khang dinh da tan mat gieng ban Khop mat nuoc khi nhac khuc go len.
Theo nhung cu gia trong ban, go lim, go nghien, cung, tot nhu vay, song ngam duoi nuoc hang tram nam cung phai muc, mun, trong khi, khuc go Nhoi nay, la loai go khong tot lam, moc nhieu o xa Ngoc Lau va Ngoc Son lai ben nhu sat, da, nam duoi bun nuoc bao doi nay van khong thay hinh doi dang.
Theo chu tich xa Bui Trong Tay, vi co gieng nay ma ban Khop trong duoc lua nuoc quanh nam, trong khi cac ban khac chi trong ngo, san, hoa mau va trong vao nuoc troi, vi xa Ngoc Lau khong co con suoi nao ca. Nguon nuoc thua tu gieng chay ra canh dong du tuoi tieu cho 16ha lua nuoc.
**Giu rung de giu nuoc**
Ngoi trong nha san, may ua vao bau cua, nghe nhung cu gia ban Muong rau toc bac pho ke chuyen ky la ve “gieng than”, nhu vi sao o cho cao rao, lai co nuoc quanh nam, co the de dang giai thich bang khoa hoc. Nhung chuyen ve khuc go thi con phu kin man suong huyen bi.
Nhung, du khuc go do co huyen bi hay khong, voi 80 ho dan ban Khop, no khong quan trong. Nguoi ban Khop chi can doi nay qua doi khac, nuoc cu ngap gieng, cu trong leo leo. O noi khac, gieng nay het nuoc, con co gieng khac, chu o ban Khop ma mat nuoc, thi khong biet ho se song the nao.
Gia tre, gai trai, luon nhac nho nhau phai biet giu nguon nuoc trong sach, khong mot ai dam xam pham den khuc go, den “gieng than”. Va the la, dong bao ban Khop khong mot ai con len rung chat cay nua.
Dac biet la cay Nhoi, loai cay co trong truyen thuyet “gieng than” cu moc khap cac canh rung, khap cac nga doi. Chu tich xa Bui Trong Tay bao: “Nhoi moc nhieu lam, duong kinh cua no cu 2-3m mot cay, cay nao cay nay deu vai tram nam tuoi…”.
|
|
TIN
![]()
Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet
*Bí ẩn khúc gỗ trăm tuổi và giếng nước kỳ lạ ở Hòa Bình* bang cach nhan chuot vao duong dan tren.
Nhan xet, hay lien he ve tin
** co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Bi an khuc go tram tuoi va gieng nuoc ky la o Hoa Binh**