markdown:
# Trung Á
**Trung Á** là một vùng của [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) không tiếp giáp với [đại dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng). Có nhiều định nghĩa về Trung Á, nhưng không có định nghĩa nào được chấp nhận rộng rãi. Các tính chất chung của vùng đất này có thể kể ra như: vùng này trong lịch sử có [Con đường Tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a) và có những người dân [du mục](/w/index.php?title=Du_m%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1), từng là điểm trung chuyển hàng hóa giữa [Đông Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81), [Nam Á](/wiki/Nam_%C3%81), [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) và [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Đôi khi người ta còn gọi nó là vùng **Nội Á**.
## Mục lục
## Dân cư[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&action=edit§ion=1)]
Có tổng cộng hơn 80 triệu người sống tại Trung Á, chiếm 2% số dân châu Á. Vùng
[Bắc Á](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%81) dân cư thưa thớt, mật độ dân số chỉ vào khoảng 9 người trên một [cây số](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t) vuông, thấp hơn rất nhiều so với mật độ trung bình của châu Á là 80.5 người trên một cây số vuông.
## Lịch sử Trung Á[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&action=edit§ion=2)]
Vào
[trung kỳ đồ đá cũ](/w/index.php?title=Trung_k%E1%BB%B3_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_c%C5%A9&action=edit&redlink=1), cách đây 100.000 đến 35.000 năm, [cư dân Trung Á](/w/index.php?title=C%C6%B0_d%C3%A2n_Trung_%C3%81&action=edit&redlink=1) bị những đầm lầy, biển, những mảng băng,… cô lập với [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và những vùng khác. Những di cốt của [người tinh khôn Neandertal](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_tinh_kh%C3%B4n_Neandertal&action=edit&redlink=1) tìm thấy ở hang Aman Kutan gần [Samarkand](/wiki/Samarkand) có niên đại cách đây khoảng 100.000 đến 40.000 năm, và là di cốt con người cổ nhất đã phát hiện được ở Trung Á.
Lịch sử Trung Á bắt đầu ghi lại từ thế kỷ thứ 6 TCN, khi
[đế quốc Ba tư Achemenid](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_t%C6%B0_Achemenid&action=edit&redlink=1) rộng lớn bao gồm 3 vương quốc chư hầu bên kia sông Amu-Darya: [Sogdiana, Khorezm, Saka](/w/index.php?title=Sogdiana,_Khorezm,_Saka&action=edit&redlink=1). Sogdiana là vùng đất giữa 2 sông [Amu-Darya](/w/index.php?title=Amu-Darya&action=edit&redlink=1) và [Syr-Darya](/w/index.php?title=Syr-Darya&action=edit&redlink=1), người Hy Lạp gọi là [Transoxiana](/wiki/Transoxiana), người Ả rập gọi là [Movarannahr](/w/index.php?title=Movarannahr&action=edit&redlink=1). Khorezm nằm ở vùng đất thấp giữa nhánh Amu-Darya với nam biển Aral. Saka là quê hương của những chiến binh du mục, trãi dài vô tận qua những thảo nguyên bên kia sông Syr-Darya, bao gồm cả rặng Thiên Sơn.
Vào năm 330 TCN,
[Alexander Đại đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) đã đánh thắng vị vua Achemenid cuối cùng Darius III. Vào năm 329 TCN ông ta băng qua sông Amu-Darya và chiếm Trung Á. Năm 138 TCN, Đại tướng Trung Quốc [Trương Kiên](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ki%C3%AAn&action=edit&redlink=1) đã đến [Fergana](/wiki/Fergana) mong muốn mua được những con [ngựa thiên đường Fergana](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%B1a_thi%C3%AAn_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_Fergana&action=edit&redlink=1) nổi tiếng, những con ngựa này mồ hôi đẫm máu. Những thương nhân địa phương mà ông gặp rất ưa thích chiếc áo dài lụa ông mặc. [Parthia](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Parthia) là khách hàng nước ngoài tiêu thụ nhiều nhất [lụa Trung Quốc](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5a_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) vào cuối thế kỷ thứ II TCN. Sau Parthia lụa được đưa sang Rome. Vào khoảng 105, Parthia và Trung Quốc trao đổi sứ thần và trao đổi buôn bán song phương dọc theo tuyến đường bộ hành giữa 2 nước. Từ đó, Con đường Tơ lụa ra đời.
Vào thế kỷ thứ 1 TCN, Kushans Phật giáo (con cháu của bộ lạc
[Nguyệt Chi](/wiki/Nguy%E1%BB%87t_Chi), Trung Quốc) điều khiển Bắc Ấn Độ, Afghanistan và Sogdiana từ vùng gốc ở Ghandara. Với sự hùng mạnh của họ trong 3 thế kỷ đầu sau Công nguyên, họ là 1 trong 4 lực lượng mạnh của thế giới cùng với Rome, China and Parthia. Khoảng 1000 năm sau Công nguyên, Trung Á là một khung cảnh về sự tranh giành quyền lực (giống như con lắc) giữa những bộ lạc du cư trên lưng ngựa Heartland (nam Siberia) và những nền văn minh cố định chung quanh Á – Âu, để thu lợi nhuận từ con đường thương mại Trung Á. Trong chính lúc đó người Turks, mà ngày nay là Turkistan xuất hiện. Vào thế kỷ thứ III [Samanids Iran](/w/index.php?title=Samanids_Iran&action=edit&redlink=1) xâm chiếm Sogdiana. Vào thế kỷ thứ IV người Huns lại chiếm được quyền lợi này.
### Các dân tộc và ngôn ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&action=edit§ion=3)]
Ngôn ngữ của phần lớn cư dân tại các nước Cộng hòa Trung Á
[Xô viết](/wiki/X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt) cũ thuộc [nhóm ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Turk) của [hệ Altai](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Altai). [Tiếng Turkmen](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Turkmen), gần giống với [tiếng Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) (đều thuộc nhánh phía Nam của nhóm ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ), được nói chủ yếu ở [Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan), [Afghanistan](/wiki/Afghanistan), [Iran](/wiki/Iran) và [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3). [Tiếng Kazakh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kazakh), [Kyrgyz](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kyrgyz) và [Tatar](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tatar), thuộc nhánh phía Tây của nhóm ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ, được sử dụng tại [Kazakhstan](/wiki/Kazakhstan), [Kyrgyzstan](/wiki/Kyrgyzstan) và [Tajikistan](/wiki/Tajikistan) cũng như [Afghanistan](/wiki/Afghanistan), [Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng) và [Thanh Hải](/wiki/Thanh_H%E1%BA%A3i). [Tiếng Uzbek](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Uzbek) và [Duy Ngô Nhĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Uyghur) ( *Uighur*) được nói tại [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan), [Tajikistan](/wiki/Tajikistan) và Tân Cương. [Tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga) là ngôn ngữ của [người Nga](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga) sống tại Trung Á, là một * tại các nước Cộng hòa Trung Á Sô viết cũ. lingua franca* [Tiếng Hán](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c)cũng có một vị trí quan trọng tại [Nội Mông Cổ](/wiki/N%E1%BB%99i_M%C3%B4ng), Thanh Hải và Tân Cương.
Các
[ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Turk) thuộc [hệ Altai](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Altai), bao gồm [tiếng Mông Cổ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Tiếng Mông Cổ được nói khắp các vùng [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), Thanh Hải và Tân Cương. [Nhóm ngôn ngữ Ba Tư](/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Ba_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) từng một thời được dùng khắp Trung Á, tuy vậy các ngôn ngữ một thời được dùng nhiều như [tiếng Sogdiana](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Sogdiana&action=edit&redlink=1), [Bactria](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Bactria&action=edit&redlink=1) và [Scythia](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Scythia&action=edit&redlink=1) ngày nay không còn nữa. Tuy nhiên, [tiếng Ba Tư](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0) vẫn được nói trong vùng này, và được biết dưới tên gọi [Dari](/w/index.php?title=Dari_(Afghanistan)&action=edit&redlink=1) hay [Tajik](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tajik). [Tiếng Pushto](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Pushto&action=edit&redlink=1) được nói tại [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) và Tây [Pakistan](/wiki/Pakistan). [Tiếng Tây Tạng](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%E1%BA%A1ng) có khoảng triệu người sử dụng khắp [cao nguyên Thanh Tạng](/wiki/Cao_nguy%C3%AAn_Thanh_T%E1%BA%A1ng) và Thanh Hải.
## Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&action=edit§ion=4)]
Cơ sở
[giáo dục](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) [đại học](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) danh tiếng nhất tại các quốc gia Trung Á.
|STT||Quốc gia||Trường đại học||Trụ sở chính]]|
|1||
|![]()
|
|[Almaty](/wiki/Almaty) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Uzbekistan.svg/22px-Flag_of_Uzbekistan.svg.png)
[Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan) [Đại học Quốc gia Uzbekistan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_Uzbekistan&action=edit&redlink=1) [[2]](#cite_note-2) [Tashkent](/wiki/Tashkent) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Turkmenistan.svg/22px-Flag_of_Turkmenistan.svg.png)
[Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan) [Đại học Tổng hợp Turkmenistan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_Turkmenistan&action=edit&redlink=1) [Ashgabat](/wiki/Ashgabat) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Flag_of_Tajikistan.svg/22px-Flag_of_Tajikistan.svg.png)
[Tajikistan](/wiki/Tajikistan) [Đại học Tổng hợp Luật, Kinh doanh và Chính trị Tajikistan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_Lu%E1%BA%ADt,_Kinh_doanh_v%C3%A0_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Dushanbe](/wiki/Dushanbe) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Flag_of_Kyrgyzstan.svg/22px-Flag_of_Kyrgyzstan.svg.png)
[Kyrgyzstan](/wiki/Kyrgyzstan) [Đại học Quốc gia Kirgyzstan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_Kirgyzstan&action=edit&redlink=1) [Bishkek](/wiki/Bishkek)
## Cơ quan lập pháp[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&action=edit§ion=5)]
Cơ quan lập pháp tại các quốc gia Trung Á tập trung theo hai hệ thống, đơn viện gồm các quốc gia
[Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan) và [Kyrgyzstan](/wiki/Kyrgyzstan), lưỡng viện gồm các quốc gia [Kazakhstan](/wiki/Kazakhstan), [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan) và [Tajikistan](/wiki/Tajikistan).
|STT||Quốc gia||Tổng số ghế||Số ghế tại
|[hạ viện](/wiki/H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Flag_of_Kazakhstan.svg/22px-Flag_of_Kazakhstan.svg.png)
[Kazakhstan](/wiki/Kazakhstan) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Uzbekistan.svg/22px-Flag_of_Uzbekistan.svg.png)
[Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Flag_of_Tajikistan.svg/22px-Flag_of_Tajikistan.svg.png)
[Tajikistan](/wiki/Tajikistan) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Turkmenistan.svg/22px-Flag_of_Turkmenistan.svg.png)
[Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Flag_of_Kyrgyzstan.svg/22px-Flag_of_Kyrgyzstan.svg.png)
[Kyrgyzstan](/wiki/Kyrgyzstan)
## Các tôn giáo chính[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&action=edit§ion=6)]
Những tôn giáo chính tại vùng Trung Á gồm có, theo thứ tự số:
[Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)(nhất là giáo phái [Sunni](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Sunni)và giáo phái [Sufi](/w/index.php?title=Sufi&action=edit&redlink=1)), [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)(hầu hết là phái [Mật tông](/wiki/M%E1%BA%ADt_t%C3%B4ng); hay [Phật giáo Tây Tạng](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng)),
- và
[Cơ Đốc giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)(còn gọi là "Thiên chúa giáo"; hầu hết là phái [Chính thống](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng)).
## Các nước Cộng hòa Trung Á[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&action=edit§ion=7)]
Các nước Cộng hòa Trung Á là năm
[nước](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) nằm tại khu vực Trung Á trước đây thuộc [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), bao gồm:
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_%C3%81&action=edit§ion=8)]
|
|![]()
[Trung Á](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Central_Asia?uselang=vi)
|
|
![]()
|
||
|· · · ![ Vị trí của châu Đại Dương](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/LocationOceania.png/60px-LocationOceania.png)
![ Vị trí của châu Đại Dương](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/LocationOceania.png/60px-LocationOceania.png)
[Châu Đại Dương](/wiki/Ch%C3%A2u_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng) [Australasia](/wiki/Australasia) **·** [Melanesia](/wiki/Melanesia) **·** [Micronesia](/wiki/Micronesia) **·** [Polynesia](/wiki/Polynesia) ![ Location of Asia](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/LocationAsia.svg/60px-LocationAsia.svg.png)
![ Location of Asia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/LocationAsia.svg/60px-LocationAsia.svg.png)
[Châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) [Đông](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81)( [Viễn Đông](/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng)• [Châu Á-Thái Bình Dương](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81-Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)• [Đông Bắc](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BA%AFc_%C3%81)) **·** [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81)( [Đông Dương](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng)• [Quần đảo Mã Lai](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai)) **·** [Nam](/wiki/Nam_%C3%81) **·** [Tây Nam](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81) **·** **Trung** **·** [Bắc](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%81)( [Siberia](/wiki/Siberia)) ![ Location of the Polar regions](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)
![ Location of the Polar regions](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)
[Địa cực](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BB%B1c) [Bắc Cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c)· [Nam Cực](/wiki/Nam_C%E1%BB%B1c) ![ Location of Europe](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/LocationEurope.png/60px-LocationEurope.png)
![ Location of Europe](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/LocationEurope.png/60px-LocationEurope.png)
[Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) [Tây](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u) **·** [Trung](/wiki/Trung_%C3%82u) **·** [Đông](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) **·** [Bắc](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u) **·** [Nam](/wiki/Nam_%C3%82u)( [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i)) ![ Oceans of the world](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/LocationOceans.png/60px-LocationOceans.png)
![ Oceans of the world](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/LocationOceans.png/60px-LocationOceans.png)
**Các** [đại dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng) [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Ấn Độ Dương](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Nam Đại Dương](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng) [châu lục](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%A2u_l%E1%BB%A5c)

X-Cache: cp1065 hit (2), cp4008 hit (2), cp4017 frontend hit (4)