markdown:
**THI PH√ÅP TRUY·ªÜN NG·∫ÆN TRUNG ƒê·∫†I VI·ªÜT NAM **
I. ƒê·ªäNH NGHƒ®A V√Ä PH√ÇN LO·∫†I TRUY·ªÜN NG·∫ÆN TRUNG ƒê·∫†I
Kh√°i ni·ªám
*truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i * l√† m·ªôt kh√°i ni·ªám t∆∞∆°ng ƒë·ªëi, c·ªßa khoa nghi√™n c·ª©u vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i √°p d·ª•ng cho th·ª±c t·∫ø vƒÉn h·ªçc th·ªùi trung ƒë·∫°i. Th·ªùi trung ƒë·∫°i ch∆∞a h·ªÅ bi·∫øt ƒë·∫øn kh√°i ni·ªám n√†y. Thay v√¨ d√πng m·ªôt kh√°i ni·ªám c√≥ t√≠nh ch·∫•t kh√°i qu√°t, ng∆∞·ªùi x∆∞a c√≥ t√™n g·ªçi ri√™ng cho m·ªói cu·ªën s√°ch (ch√≠, l·ª•c, ph·∫£, b√∫t, t√πy b√∫t, k√Ω, k√Ω s·ª±, thuy·∫øt‚Ä¶). Ngay trong m·ªôt cu·ªën s√°ch l·∫°i c√≥ nh·ªØng t√°c ph·∫©m kh√¥ng ho√†n to√†n gi·ªëng nhau v·ªÅ ƒë·∫∑c tr∆∞ng th·ªÉ lo·∫°i, c√≥ nh·ªØng t√°c ph·∫©m kh√° gi·ªëng v·ªõi truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i, nh∆∞ng c√≥ nh·ªØng t√°c ph·∫©m l·∫°i ho√†n to√†n kh√¥ng ƒë√°p ·ª©ng ƒë∆∞·ª£c ti√™u chu·∫©n c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn. Th·ª±c t·∫ø ƒë√≥ cho th·∫•y t√≠nh ch·∫•t ph·ª©c t·∫°p c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u. V·∫≠y ch√∫ng ta n√™n ch·ªçn ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng ƒë·ªÉ ph√¢n t√≠ch nh∆∞ th·∫ø n√†o? C√≥ nh·∫•t thi·∫øt ph·∫£i theo chu·∫©n m·ª±c c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i hay ph·∫£i t√≠nh ƒë·∫øn c·∫£ nh·ªØng n√©t ri√™ng bi·ªát c·ªßa c√°i g·ªçi l√† truy·ªán ng·∫Øn th·ªùi trung ƒë·∫°i ƒë·ªÉ nghi√™n c·ª©u? Trong s·ª± b√°c t·∫°p c·ªßa c√°i g·ªçi l√† truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i, c√≥ th·ªÉ t√¨m ki·∫øm m·ªôt s·ªë y·∫øu t·ªë thi ph√°p chung hay kh√¥ng?
Nh√¨n sang Trung Qu·ªëc l√† n∆∞·ªõc c√≥ n·ªÅn vƒÉn h·ªçc kh√° t∆∞∆°ng ƒë·ªìng, t·ª´ng c√≥ ·∫£nh h∆∞·ªüng ƒë·∫øn vƒÉn h·ªçc Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i, d·ªÖ th·∫•y l√† gi·ªõi nghi√™n c·ª©u c√≥ m·ªôt c√°ch ƒë·ªãnh danh kh√°c v·ªõi gi·ªõi nghi√™n c·ª©u n∆∞·ªõc ta trong lƒ©nh v·ª±c t√¨m hi·ªÉu truy·ªán ng·∫Øn. Kh√°i ni·ªám ‚Äúti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù ƒë∆∞·ª£c h·ªç s·ª≠ d·ª•ng ƒë·ªÉ di·ªÖn t·∫£ th·ªÉ lo·∫°i vƒÉn xu√¥i c√≥ c·ªët truy·ªán n√≥i chung, c√≤n s·ª± kh√°c bi·ªát v·ªÅ dung l∆∞·ª£ng ƒë∆∞·ª£c m√¥ t·∫£ b·∫±ng c√°ch ƒë·ªãnh danh th√™m c√°c t·ª´ ‚Äúch∆∞∆°ng h·ªìi‚Äù. ƒêi·ªÅu n√†y th·∫•y trong
*Trung Qu·ªëc ti·ªÉu thuy·∫øt s·ª≠ l∆∞·ª£c* c·ªßa L·ªó T·∫•n (vi·∫øt t·ª´ nƒÉm 1923) v√† v·∫´n ti·∫øp t·ª•c ƒë∆∞·ª£c duy tr√¨ trong nh·ªØng b·ªô s√°ch chuy√™n kh·∫£o g·∫ßn ƒë√¢y v·ªÅ l·ªãch s·ª≠ th·ªÉ lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt Trung Qu·ªëc. C√°c kh√°i ni·ªám ƒëo·∫£n thi√™n, trung thi√™n, tr∆∞·ªùng thi√™n ti·ªÉu thuy·∫øt l√† c·ªßa l√Ω lu·∫≠n th·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i ch·ª© ch∆∞a xu·∫•t hi·ªán trong th·ªùi c·ªï trung ƒë·∫°i (1). V·ªÅ ƒë·∫°i th·ªÉ, cho ƒë·∫øn nay, gi·ªõi khoa h·ªçc Trung Qu·ªëc ƒë·ªÅu ph√¢n bi·ªát hai lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt th·ªùi c·ªï trung ƒë·∫°i: vƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt v√† b·∫°ch tho·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt. VƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt c√≥ ·∫£nh h∆∞·ªüng s√¢u s·∫Øc ƒë·∫øn truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i n∆∞·ªõc ta, c√≤n b·∫°ch tho·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt l·∫°i ·∫£nh h∆∞·ªüng ƒë·∫øn th·ªÉ lo·∫°i truy·ªán th∆° Vi·ªát Nam n√™n ta kh√¥ng b√†n ƒë·∫øn ·ªü ƒë√¢y.
C√°c nh√† ƒê√¥ng ph∆∞∆°ng h·ªçc Nga s·ª≠ d·ª•ng kh√°i ni·ªám
*novella* ƒë·ªÉ ch·ªâ th·ªÉ lo·∫°i truy·ªán ng·∫Øn ·ªü c√°c n∆∞·ªõc ƒê√¥ng √Å, ph√¢n bi·ªát v·ªõi rasskaz v√¨ kh√°i ni·ªám sau ch·ªâ truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i. Nh√† nghi√™n c·ª©u Golyghina d√πng kh√°i ni·ªám novella ƒë·ªÉ ch·ªâ th·ªÉ lo·∫°i ‚Äútruy·ªÅn k·ª≥‚Äù th·ªùi ƒê∆∞·ªùng. Trong cu·ªën s√°ch *Truy·ªán ng·∫Øn (novella) Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°i*, nh√† nghi√™n c·ª©u D.D. Elixeev vi·∫øt: ‚ÄúTheo quan ƒëi·ªÉm c·ªßa ch√∫ng t√¥i, ƒë·ªÉ ƒë·ªãnh danh ‚Äútruy·ªán ng·∫Øn‚Äù th·ªùi trung ƒë·∫°i, ti·ªán h∆°n c·∫£ l√† d√πng kh√°i ni·ªám novella: novella ‚Äì thu·∫≠t ng·ªØ d√πng ƒë·ªÉ ƒë·ªãnh danh m·ªôt h√¨nh th·ª©c nh·ªè, c√≥ ƒë·∫∑c tr∆∞ng ri√™ng (m·∫∑c d√π trong ƒë√≥ c≈©ng th·ªÉ hi·ªán m·ªôt ki·ªÉu qu√° tr√¨nh cu·ªôc s·ªëng gi·ªëng nh∆∞ trong truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i). ƒê·∫∑c tr∆∞ng n√†y bao h√†m trong nguy√™n t·∫Øc l·ª±a ch·ªçn c√°c hi·ªán t∆∞·ª£ng ƒë·ªÉ th·ªÉ hi·ªán, trong nguy√™n t·∫Øc gi·∫£i th√≠ch ch√∫ng c≈©ng nh∆∞ trong s·ª± ƒë·ªôc ƒë√°o c·ªßa c√°c th·ªß ph√°p ngh·ªá thu·∫≠t‚Äù (2). ƒê·ªß th·∫•y l√† c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u Nga r·∫•t c√≥ √Ω th·ª©c ph√¢n bi·ªát ƒë·∫∑c tr∆∞ng lo·∫°i h√¨nh c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i v√† hi·ªán ƒë·∫°i. Elixeev c√≤n ƒë∆∞a ra ƒë·ªãnh nghƒ©a novella: ‚ÄúNovella l√† m·ªôt th·ªÉ lo·∫°i vƒÉn h·ªçc trong ƒë√≥ con ng∆∞·ªùi ƒë∆∞·ª£c th·ªÉ hi·ªán qua m·ªôt v√≠ d·ª• c·ªßa m·ªôt s·ª± ki·ªán. S·ª± ki·ªán n√†y ƒë∆∞·ª£c truy·ªÅn ƒë·∫°t ch·ªâ qua nh·ªØng th·ªùi ƒëi·ªÉm cƒÉn b·∫£n, ƒë·ªìng th·ªùi n√≥ b·∫±ng c√°ch n√†o ƒë√≥ ƒë∆∞·ª£c ƒë∆∞a v√†o cu·ªôc ƒë·ªùi nh√¢n v·∫≠t‚Äù (3). Theo c√°ch hi·ªÉu n√†y, ·ªü truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i (novella), t√≠nh c√°ch hay ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm c·ªßa nh√¢n v·∫≠t th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c minh h·ªça b·∫±ng m·ªôt s·ª± ki·ªán ti√™u bi·ªÉu n√†o ƒë√≥, v√†o m·ªôt s·ªë th·ªùi ƒëi·ªÉm n√†o ƒë√≥ c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi nh√¢n v·∫≠t. T·ª´ ƒë√≥, h∆∞·ªõng m√¥ t·∫£ thi ph√°p c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i c≈©ng ph·∫£i kh√°c so v·ªõi thi ph√°p hi·ªán ƒë·∫°i. Truy·ªán ng·∫Øn d·∫´u th·∫ø n√†o ƒëi n·ªØa c≈©ng ph·∫£i l·∫•y nh√¢n v·∫≠t l√†m ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng trung t√¢m v√† nh√¢n v·∫≠t n√†y b·ªôc l·ªô t√≠nh c√°ch qua m·ªôt hay m·ªôt v√†i s·ª± ki·ªán ƒë∆∞·ª£c ch·ªçn l·ªçc theo m·ªôt nguy√™n t·∫Øc nh·∫•t ƒë·ªãnh. Quan ƒëi·ªÉm l·∫•y nh√¢n v·∫≠t l√†m trung t√¢m v√† xem s·ª± ki·ªán c√≥ vai tr√≤ minh h·ªça cho t√≠nh c√°ch c·ªßa nh√¢n v·∫≠t s·∫Ω ƒë∆∞·ª£c ch√∫ng t√¥i v·∫≠n d·ª•ng ƒë·ªÉ ph√¢n t√≠ch thi ph√°p truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i.
ƒê·ªÉ m√¥ t·∫£ thi ph√°p c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i th√¨ ƒëi·ªÅu quan tr·ªçng l√† ph·∫£i ph√¢n lo·∫°i nh·ªØng s√°ng t√°c trung ƒë·∫°i ƒë∆∞·ª£c ta g·ªçi m·ªôt c√°ch ∆∞·ªõc l·ªá l√† truy·ªán ng·∫Øn. C√≥ nh·ªØng c√°ch ph√¢n lo·∫°i kh√°c nhau, xu·∫•t ph√°t t·ª´ c√°c g√≥c nh√¨n kh√°c nhau. Hi·ªán t∆∞·ª£ng ‚Äúb·∫°ch tho·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù h·∫ßu nh∆∞ kh√¥ng t·ªìn t·∫°i ·ªü n∆∞·ªõc ta n√™n ch√∫ng ta ch·ªâ c·∫ßn quan t√¢m ƒë·∫øn vi·ªác ph√¢n lo·∫°i ‚ÄúvƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù. Quan ƒëi·ªÉm ph√¢n lo·∫°i c·ªßa gi·ªõi nghi√™n c·ª©u c≈©ng kh√° ƒëa d·∫°ng. V√† v√¨ kh√¥ng c√≥ ƒë·ªãnh danh ch√≠nh th·ª©c ‚Äútruy·ªán ng·∫Øn‚Äù n√™n ch√∫ng ta ch·ªâ c√≥ th·ªÉ xem b·∫£ng ph√¢n lo·∫°i vƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± (hay l√† ti·ªÉu thuy·∫øt n√≥i chung). Hi·ªán nay, nhi·ªÅu h·ªçc gi·∫£ Trung Qu·ªëc xem ti·ªÉu thuy·∫øt trung ƒë·∫°i g·ªìm hai th√†nh ph·∫ßn, th·ª±c ra l√† ph√¢n lo·∫°i theo ti·∫øn tr√¨nh l·ªãch s·ª≠ c·ªßa th·ªÉ lo·∫°i n√†y. S√°ch
*C·ªï ƒëi·ªÉn vƒÉn h·ªçc tam b√°ch ƒë·ªÅ* vi·∫øt: ‚Äú Ti·ªÉu thuy·∫øt (ƒë√¢y n√≥i ƒë·∫øn vƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt ‚Äì TNT) do ng∆∞·ªùi th·ªùi H√°n, Ng·ª•y s√°ng t√°c, v√¥ lu·∫≠n n·ªôi dung ch√©p chuy·ªán ng∆∞·ªùi hay s·ª± ki·ªán, ƒë·ªÅu c√≥ xu h∆∞·ªõng l·∫•y s·ª± th·ª±c l√†m ch·ªß. T·ª´ th·ªùi T·∫•n v·ªÅ sau, v√¨ s·ª± h∆∞ng th·ªãnh c·ªßa hai t√¥n gi√°o Ph·∫≠t, ƒê·∫°o m√† ti·ªÉu thuy·∫øt do sƒ© ƒë·∫°i phu s√°ng t√°c c√≥ kh√° nhi·ªÅu nh·ªØng lu·∫≠n b√†n v·ªÅ *huy·ªÅn qu√°i linh d·ªã. *B·ªüi v·∫≠y m√† b√™n c·∫°nh lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt ghi ch√©p v·ªÅ vi·ªác c·ªßa con ng∆∞·ªùi, l·∫°i xu·∫•t hi·ªán m·ªôt lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt ch√©p vi·ªác qu·ªâ th·∫ßn nh∆∞ *S∆∞u th·∫ßn k√Ω* c·ªßa Can B·∫£o l√† ti√™u bi·ªÉu‚Äù (4). T·ª©c l√† ti·ªÉu thuy·∫øt (·ªü ƒë√¢y ta hi·ªÉu l√† ‚Äútruy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i‚Äù ‚Äì TNT) c√≥ hai nh√≥m: a) vi·∫øt v·ªÅ ng∆∞·ªùi th·ª±c, vi·ªác th·ª±c theo nghƒ©a hi·ªán th·ª±c; b) vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng chuy·ªán qu·ªâ th·∫ßn, qu√°i d·ªã.
Quan s√°t ti·ªÉu thuy·∫øt vƒÉn ng√¥n th·ªùi k·ª≥ L·ª•c Tri·ªÅu, c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u c≈©ng nh·∫≠n th·∫•y hai nh√≥m hay hai khuynh h∆∞·ªõng kh√°c nhau, v·ªÅ ƒë·∫°i th·ªÉ gi·ªëng nh∆∞ c√°ch m√¥ t·∫£ v·ª´a n√™u. ‚ÄúTi·ªÉu thuy·∫øt th·ªùi L·ª•c Tri·ªÅu ƒë∆∞·ª£c chia th√†nh hai lo·∫°i l√†
*ch√≠ qu√°i* (ghi ch√©p chuy·ªán k·ª≥ qu√°i) v√† *ch√≠ nh√¢n* (ghi ch√©p chuy·ªán c·ªßa ng∆∞·ªùi), ƒë√≥ l√† l·∫•y hai khuynh h∆∞·ªõng ƒë∆∞∆°ng th·ªùi l√†m cƒÉn b·∫£n: khuynh h∆∞·ªõng tr∆∞·ªõc l·∫•y c√°c ch·ªØ ‚Äúqu√°i‚Äù, ‚Äúd·ªã‚Äù l√†m t√™n s√°ch; khuynh h∆∞·ªõng sau l·∫•y ch·ªØ ‚Äúthuy·∫øt‚Äù, ‚Äúng·ªØ‚Äù l√†m t√™n s√°ch, c≈©ng ƒë∆∞·ª£c g·ªçi l√† ‚Äúth·∫ø thuy·∫øt th·ªÉ‚Äù (th·ªÉ lo·∫°i k·ªÉ truy·ªán ƒë·ªùi)‚Ä¶ Ti·ªÉu thuy·∫øt L·ª•c Tri·ªÅu ƒë√≥ l√† th·ªùi k·ª≥ m·ªü ƒë·∫ßu ch√≠nh th·ª©c cho ti·ªÉu thuy·∫øt vƒÉn ng√¥n Trung Qu·ªëc. C√°ch nh·∫≠n ƒë·ªãnh nh∆∞ v·∫≠y n·∫øu qu·∫£ ƒë·ª©ng v·ªØng ƒë∆∞·ª£c th√¨ n√≥ c≈©ng c√≥ √Ω nghƒ©a: ti·ªÉu thuy·∫øt L·ª•c Tri·ªÅu c√≥ ƒë·∫∑c tr∆∞ng r√µ r√†ng kh√°c v·ªõi c√°c lo·∫°i vƒÉn t·ª± s·ª± th·ªùi k·ª≥ tr∆∞·ªõc, ƒë·∫∑c tr∆∞ng n√†y ƒë∆∞·ª£c ti·∫øp t·ª•c v·ªÅ sau, t·ª´ ƒë√≥ m√† h√¨nh th√†nh m·ªôt h√¨nh th·ª©c vƒÉn h·ªçc m·ªõi kh√¥ng gi·ªëng v·ªõi c√°c lo·∫°i vƒÉn t·ª± s·ª± ƒë√≥‚Äù (5). C√≥ nghƒ©a l√† s·ª± ph√¢n lo·∫°i n√†y √°p d·ª•ng cho c·∫£ ch·∫∑ng ƒë∆∞·ªùng v·ªÅ sau c·ªßa ti·ªÉu thuy·∫øt (v√† c·∫£ truy·ªán ng·∫Øn) Trung Qu·ªëc. Nh∆∞ng tr√™n th·ª±c t·∫ø vƒÉn h·ªçc, y·∫øu t·ªë th·∫ßn qu√°i, k·ª≥ ·∫£o nhi·ªÅu khi l·∫°i xu·∫•t hi·ªán ƒëan xen trong c√°c truy·ªán ghi ch√©p ng∆∞·ªùi th·ª±c vi·ªác th·ª±c. Th√†nh th·ª≠, b·∫•t c·ª© ki·ªÉu ph√¢n lo·∫°i n√†o c≈©ng ch·ªâ l√† t∆∞∆°ng ƒë·ªëi.
C√°c nh√† nghi√™n c·ª©u Vi·ªát Nam d·ª±a tr√™n th·ª±c ti·ªÖn vƒÉn h·ªçc d√¢n t·ªôc, l·∫°i c√≥ c√°ch ph√¢n lo·∫°i ri√™ng. Nguy·ªÖn ƒêƒÉng Na ch·ªß tr∆∞∆°ng m·ªôt b·∫£ng ph√¢n lo·∫°i cho vƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± trung ƒë·∫°i th√†nh ba xu h∆∞·ªõng: xu h∆∞·ªõng d√¢n gian, xu h∆∞·ªõng l·ªãch s·ª≠, xu h∆∞·ªõng th·∫ø t·ª•c. Xu h∆∞·ªõng d√¢n gian ‚Äús∆∞u t·∫ßm, ghi ch√©p, c·∫£i bi√™n truy·ªán d√¢n gian‚Äù, ‚Äúƒë·∫•y l√† qu√° tr√¨nh vƒÉn h·ªçc h√≥a truy·ªán d√¢n gian, qu√° tr√¨nh l·ªôt x√°c, chuy·ªÉn t·ª´ s√°ng t√°c vƒÉn h·ªçc d√¢n gian sang s√°ng t√°c vƒÉn h·ªçc vi·∫øt‚Äù
(6). Xu h∆∞·ªõng l·ªãch s·ª≠ ‚Äús∆∞u t·∫ßm, ghi ch√©p v·ªÅ nh√¢n ki·ªát ƒë·ªãa linh ƒë·∫•t Vi·ªát, bao g·ªìm c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ (ng∆∞·ªùi, th·∫ßn) v√† c√°c s·ª± ki·ªán l·ªãch s·ª≠‚Äù, tuy nhi√™n √¥ng c≈©ng l∆∞u √Ω ‚Äúkhi chia th√†nh xu h∆∞·ªõng d√¢n gian v√† xu h∆∞·ªõng l·ªãch s·ª≠, ch√∫ng t√¥i ch·ªâ mu·ªën ƒë·ªÅ c·∫≠p t·ªõi hai m·∫°ch ph√°t tri·ªÉn chung c·ªßa ch√∫ng. Tr√™n th·ª±c t·∫ø, hai xu h∆∞·ªõng n√†y lu√¥n c√≥ s·ª± ƒëan xen v√† th√¢m nh·∫≠p v√†o nhau. Truy·ªán l·ªãch s·ª≠ th∆∞·ªùng b·ªã d√¢n gian h√≥a ƒë·ªÉ cho n√≥ tr·ªü th√†nh ly k·ª≥ h·∫•p d·∫´n; c√≤n truy·ªán d√¢n gian l·∫°i ƒë∆∞·ª£c l·ªãch s·ª≠ h√≥a ƒë·ªÉ t·ªè ra n√≥ c√≥ ‚Äúth·∫≠t‚Äù (7). Xu h∆∞·ªõng th·∫ø t·ª•c ‚Äúvi·∫øt v·ªÅ chuy·ªán th·∫ø t·ª•c‚Äù, ‚Äútruy·ªán th·∫ø t·ª•c l·∫•y con ng∆∞·ªùi l√†m ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng v√† trung t√¢m ph·∫£n √°nh‚Äù, ‚Äúƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa truy·ªán th·∫ø t·ª•c l√† con ng∆∞·ªùi v·ªõi nh·ªØng kh√°t khao tr·∫ßn th·∫ø nh·∫•t‚Äù (8) v√† truy·ªán th·∫ø t·ª•c ch·ªâ d·ª´ng l·∫°i ·ªü h√¨nh th·ª©c truy·ªán ng·∫Øn.
Tr·∫ßn ƒê√¨nh S·ª≠ ƒë·ªÅ ngh·ªã d√πng kh√°i ni·ªám ‚Äútruy·ªán‚Äù (ch·ª© kh√¥ng ph·∫£i ‚Äúti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù) ƒë·ªÉ ƒë·ªãnh danh lo·∫°i h√¨nh t·ª± s·ª± trung ƒë·∫°i. T·ª´ ƒë√≥ √¥ng ƒë∆∞a ra b·∫£ng ph√¢n lo·∫°i g·ªìm nƒÉm th·ªÉ lo·∫°i c·ªßa truy·ªán Vi·ªát Nam trung ƒë·∫°i: truy·ªán th·∫ßn qu√°i, truy·ªán truy·ªÅn k·ª≥, truy·ªán di·ªÖn ca l·ªãch s·ª≠, truy·ªán ti·ªÉu thuy·∫øt ch∆∞∆°ng h·ªìi, truy·ªán th∆° H√°n v√† N√¥m. D·ª±a tr√™n ch·ªØ ‚Äútruy·ªán‚Äù, Tr·∫ßn ƒê√¨nh S·ª≠ nh·∫•n m·∫°nh ‚Äúc·ªôi ngu·ªìn l·ªãch s·ª≠ c·ªßa truy·ªán k·ªÉ trung ƒë·∫°i‚Äù, ch√∫ √Ω ƒë·∫øn t√≠nh ch·∫•t vƒÉn s·ª≠ tri·∫øt b·∫•t ph√¢n c·ªßa truy·ªán trung ƒë·∫°i. Quan ƒëi·ªÉm n√†y chi ph·ªëi ƒë√°ng k·ªÉ ƒë·∫øn vi·ªác √¥ng ph√¢n t√≠ch thi ph√°p c·ªßa truy·ªán, ch·∫≥ng h·∫°n √¥ng l∆∞u √Ω nhi·ªÅu ƒë·∫øn tinh th·∫ßn th·ª±c l·ª•c, nguy√™n t·∫Øc ch√©p s·ª≠, l·∫≠p h·ªì s∆° nh√¢n v·∫≠t c·ªßa c√°c truy·ªán ng·∫Øn, k·ªÉ c·∫£
*Th√°nh t√¥ng di th·∫£o* v√† *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c. *√îng vi·∫øt: ‚ÄúL·ªùi tr·∫ßn thu·∫≠t c·ªßa t√°c gi·∫£ ƒë∆∞·ª£c ph√¢n l√†m hai: L·ªùi tr·∫ßn thu·∫≠t mi√™u t·∫£ c√¢u chuy·ªán v√† l·ªùi b√†n (b√¨nh) v·ªõi hai t∆∞ c√°ch kh√°c nhau. M·ªôt ng∆∞·ªùi l√†m [ng∆∞·ªùi k·ªÉ chuy·ªán](http://phebinhvanhoc.com.vn/nguoi-ke-chuyen/) kh√°ch quan ‚Äúbi·∫øt h·∫øt‚Äù, ‚Äúbi·∫øt tr∆∞·ªõc‚Äù v√† m·ªôt ng∆∞·ªùi b√¨nh lu·∫≠n v·ªÅ m·∫∑t ƒë·∫°o ƒë·ª©c ho·∫∑c ngh·ªá thu·∫≠t c√≥ quan ƒëi·ªÉm x√°c ƒë·ªãnh. ƒê√¢y l√† ƒëi·ªÉm l√†m cho *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c* v√† *Th√°nh T√¥ng di th·∫£o* gi·ªëng nhau, v√† ƒë·ªÅu cho th·∫•y ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa b√∫t ph√°p vi·∫øt s·ª≠ v√† s·ª≠ b√¨nh v√†o vƒÉn h·ªçc‚Äù (9).
Theo ch√∫ng t√¥i, l·∫°i c√≥ th·ªÉ ph√¢n lo·∫°i truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i theo m·ªôt ti√™u ch√≠ kh√°c, ti√™u ch√≠ c·ªët truy·ªán. X√©t v·ªÅ ngu·ªìn g·ªëc c·ªët truy·ªán, c√≥ th·ªÉ chia truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i th√†nh ba nh√≥m ch√≠nh: 1) Nh√≥m t√°c ph·∫©m l·∫•y c·ªët truy·ªán t·ª´ ch√≠nh s·ª≠. Thu·ªôc lo·∫°i n√†y c√≥ th·ªÉ k·ªÉ ƒë·∫øn ki·ªÉu
*Truy·ªán Tr√¢u Canh ·ªü x√£ T·ª≠ Tr·∫ßm* ( *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). C·ªët truy·ªán v·ªÅ Tr√¢u Canh ƒë√£ ch√©p ·ªü trong *ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞*, nƒÉm T√¢n M√£o, Thi·ªáu Phong nƒÉm th·ª© 11 (1351). T·∫•t nhi√™n ch√≠nh s·ª≠ ch·ªâ ch√©p v·∫Øn t·∫Øt s·ª± ki·ªán. ƒê·∫øn *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω *V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÅ ƒë√£ k·ªÉ chi ti·∫øt h∆°n, tƒÉng c∆∞·ªùng ph·∫ßn h∆∞ c·∫•u h∆°n, khi·∫øn cho truy·ªán h·∫•p d·∫´n h∆°n. Truy·ªÅn th·ªëng vi·∫øt truy·ªán m∆∞·ª£n c·ªët truy·ªán c·ªßa s√°ch ch√©p s·ª≠ ƒë√£ c√≥ t·ª´ l√¢u trong vƒÉn h·ªçc Trung Qu·ªëc v√† l√† m·ªôt qui lu·∫≠t c·ªßa s·ª± ph√°t tri·ªÉn ti·ªÉu thuy·∫øt. C√°c b·ªô s·ª≠ cung c·∫•p nh·ªØng ghi ch√©p g·ªëc v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t hay nh·ªØng s·ª± vi·ªác k·ª≥ l·∫°, c·ªë g·∫Øng ghi ch√©p ƒë√∫ng v·ªõi th·ª±c t·∫ø v·ªën c√≥ nh∆∞ng ch∆∞a quan t√¢m ƒë·∫øn k·ªπ thu·∫≠t k·ªÉ chuy·ªán. C√°c nh√† vƒÉn s·∫Ω ch·ªçn nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t v√† s·ª± ki·ªán n√†o ƒë∆∞·ª£c coi l√† th√∫ v·ªã v√† gia c√¥ng ngh·ªá thu·∫≠t, c√≥ th·ªÉ nh·∫≠n th·ª©c v√† l√Ω gi·∫£i di·ªÖn bi·∫øn c·ªët chuy·ªán theo m·ªôt chi·ªÅu h∆∞·ªõng kh√°c h·∫≥n c·ªët truy·ªán g·ªëc. ƒê√¢y l√† tr∆∞·ªùng h·ª£p t·ª´ *Tam qu·ªëc ch√≠* c·ªßa Tr·∫ßn Th·ªç ƒë·∫øn *Tam qu·ªëc di·ªÖn nghƒ©a* c·ªßa La Qu√°n Trung ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c nh√† Trung Qu·ªëc h·ªçc ng∆∞·ªùi Nga Riftin kh·∫£o s√°t r·∫•t k·ªπ l∆∞·ª°ng. 2) Nh√≥m t√°c ph·∫©m vay m∆∞·ª£n c·ªët truy·ªán Trung Qu·ªëc: nh√≥m n√†y thu·ªôc v·ªÅ m·ªôt s·ªë truy·ªán c·ªßa *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c *c·ªßa Nguy·ªÖn D·ªØ v√≠ d·ª• nh∆∞ *M·ªôc mi√™n th·ª• truy·ªán* (Truy·ªán Ma c√¢y g·∫°o) ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi nghi√™n c·ª©u cho r·∫±ng ƒë√£ m∆∞·ª£n c·ªët truy·ªán c·ªßa truy·ªán *M·∫´u ƒë∆°n ƒëƒÉng k√Ω* trong *Ti·ªÖn ƒëƒÉng t√¢n tho·∫°i* c·ªßa C√π H·ª±u (Trung Qu·ªëc). T·∫•t nhi√™n, c√≥ truy·ªán truy·ªÅn k·ª≥ m√† ·ªü ƒë√≥, vi·ªác m∆∞·ª£n c·ªët truy·ªán kh√¥ng r√µ nh∆∞ng d·∫•u ·∫•n ·∫£nh h∆∞·ªüng thi ph√°p truy·ªÅn k·ª≥ Trung Qu·ªëc l√† r·∫•t r√µ, v√≠ d·ª• nh∆∞ truy·ªán *T·ª´ Th·ª©c l·∫•y v·ª£ ti√™n* ( *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) *ƒê√†o hoa nguy√™n k√Ω *c·ªßa ƒê√†o Uy√™n Minh. 3) Nh√≥m t√°c ph·∫©m c√≥ c·ªët truy·ªán h∆∞ c·∫•u thu·∫ßn t√∫y c·ªßa Vi·ªát Nam. Lo·∫°i n√†y chi·∫øm s·ªë l∆∞·ª£ng l·ªõn nh·∫•t. N·ªôi dung th∆∞·ªùng k·ªÉ v·ªÅ c√°c nh√¢n v·∫≠t c·ªßa Vi·ªát Nam ‚Äì nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t h·ªØu danh v√† v√¥ danh trong l·ªãch s·ª≠, c√°c m√¥tip th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c s√°ng t·∫°o tr√™n c∆° s·ªü ph·ªèng l·∫°i nh·ªØng l·ªùi k·ªÉ c·ªßa ng∆∞·ªùi n√†y ng∆∞·ªùi kh√°c, t·ª©c l√† m√¥tip d√¢n gian, ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c l∆∞u truy·ªÅn theo con ƒë∆∞·ªùng truy·ªÅn mi·ªáng. M·ªói nh√≥m truy·ªán tr√™n c√≥ ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm thi ph√°p ri√™ng.
Vi·ªác ƒë·ªãnh danh v√† ph√¢n lo·∫°i truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i c√≥ th·ªÉ ·∫£nh h∆∞·ªüng ƒë·∫øn c√°ch ph√¢n t√≠ch thi ph√°p. Ch√∫ng t√¥i ch∆∞a c√≥ ƒëi·ªÅu ki·ªán so s√°nh, ƒë√°nh gi√° to√†n di·ªán c√°ch th·ª©c ph√¢n lo·∫°i n√≥i tr√™n c·ªßa c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u Vi·ªát Nam, song nh·∫≠n th·∫•y c√°c h·ªá th·ªëng ph√¢n lo·∫°i n√≥i tr√™n kh√¥ng thu·∫≠n l·ª£i ƒë·ªëi v·ªõi vi·ªác t√¨m hi·ªÉu thi ph√°p c·ªßa lo·∫°i truy·ªán ki·ªÉu truy·ªán ng·∫Øn th·ªùi trung ƒë·∫°i. Theo ch√∫ng t√¥i, vi·ªác nghi√™n c·ª©u thi ph√°p th·ª±c ch·∫•t l√† t√¨m hi·ªÉu c√°ch k·ªÉ chuy·ªán, m√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa vi·ªác k·ªÉ chuy·ªán ch√≠nh l√† con ng∆∞·ªùi. T·∫•t c·∫£ c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p ƒë·ªÅu xoay quanh vi·ªác th·ªÉ hi·ªán con ng∆∞·ªùi. Trong ch∆∞∆°ng n√†y, ch√∫ng t√¥i s·∫Ω ti·∫øn h√†nh ph√¢n t√≠ch thi ph√°p truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i tr√™n c∆° s·ªü x√°c ƒë·ªãnh hai lo·∫°i truy·ªán ch·ªß y·∫øu, vi·∫øt v·ªÅ hai nh√≥m nh√¢n v·∫≠t ch√≠nh: 1) lo·∫°i truy·ªán vi·∫øt v·ªÅ c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠, c√°c m·∫´u h√¨nh nh√¢n c√°ch cao th∆∞·ª£ng, nh·ªØng ki·ªÉu ‚Äúth√°nh nh√¢n‚Äù, ‚Äúd·ªã nh√¢n‚Äù c√≥ n√©t phi th∆∞·ªùng, k·ª≥ vƒ© ; 2) lo·∫°i truy·ªán vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng, con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n ki·ªÉu ‚Äúph√†m nh√¢n‚Äù.
Truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i l√† m·ªôt kh√°i ni·ªám ¬≠∆∞·ªõc l·ªá c·ªßa gi·ªõi nghi√™n c·ª©u hi·ªán ƒë·∫°i d√πng ƒë·ªÉ ch·ªâ m·ªôt hi·ªán t∆∞¬≠·ª£ng r·∫•t kh√¥ng thu·∫ßn nh·∫•t v·ªÅ c·∫£ n·ªôi dung v√† ngh·ªá thu·∫≠t, bao h√†m r·∫•t nhi·ªÅu lo·∫°i ki·ªÉu t√°c ph·∫©m kh√°c nhau ra ƒë·ªùi trong m·ªôt th·ªùi gian r·∫•t d√†i (kho·∫£ng m∆∞¬≠·ªùi th·∫ø k·ª∑). Do ƒë√≥, v·∫•n ƒë·ªÅ thi ph√°p c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i ƒë√≤i h·ªèi ƒë∆∞·ª£c nghi√™n c·ª©u kh√¥ng ch·ªâ v·ªÅ ph¬≠∆∞∆°ng di·ªán ƒë·ªìng ƒë·∫°i (lo·∫°i h√¨nh) m√† c·∫£ tr√™n ph∆∞¬≠∆°ng di·ªán l·ªãch ƒë·∫°i (l·ªãch s·ª≠). V·ªÅ m·∫∑t ƒë·ªìng ƒë·∫°i, ch√∫ng ta ph·∫£i n√™u l√™n ƒë¬≠∆∞·ª£c nh·ªØng n√©t chung nh·∫•t v·ªën ƒë√£ t·∫°o n√™n thi ph√°p c·ªßa vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i, ph√¢n bi·ªát v·ªõi thi ph√°p truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i. V·ªÅ m·∫∑t l·ªãch ƒë·∫°i, c·∫ßn ch·ªâ ra s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông, bi·∫øn ƒë·ªïi c·ªßa c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p qua c√°c giai ƒëo·∫°n kh√°c nhau, cu·ªëi c√πng h¬≠∆∞·ªõng ƒë·∫øn k·∫øt th√∫c c·ªßa vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i v√† chu·∫©n b·ªã cho vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i.
Truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i Vi·ªát Nam v·ªÅ c∆° b·∫£n l√† d·∫°ng truy·ªán gi·ªëng nh∆∞¬≠ lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt vƒÉn ng√¥n theo ph√¢n lo·∫°i c·ªßa c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u Trung Qu·ªëc. ƒê√¢y ƒë·ªÅu l√† t√°c ph·∫©m vi·∫øt b·∫±ng ch·ªØ H√°n c·ªßa c√°c t√°c gi·∫£ ƒëa ph·∫ßn l√† nh√† nho. Ch·ªâ c√≥ m·ªôt s·ªë tr∆∞·ªùng h·ª£p nh∆∞¬≠
*Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* v√† *Tam t·ªï th·ª±c l·ª•c* l√† c√≥ m√†u s·∫Øc t√¥n gi√°o nh∆∞ng ch¬≠∆∞a r√µ t√°c gi·∫£ l√† ai. Nh¬≠∆∞ng ngay c·∫£ khi t√°c gi·∫£ l√† nh√† s∆∞¬≠ th√¨ v·∫´n th·∫•y r·∫•t r√µ trong th·∫ø gi·ªõi quan c·ªßa c√°c t√°c gi·∫£ hai cu·ªën s√°ch n√†y nhi·ªÅu n√©t c·ªßa th·∫ø gi·ªõi quan v√† quan ni·ªám vƒÉn ho√° chung cho c√°c t√°c gi·∫£ nho sƒ© trung ƒë·∫°i. Vi·ªác ch√∫ √Ω ƒë·∫øn ƒë·∫∑c tr∆∞ng vƒÉn h√≥a trung ƒë·∫°i l√† h·∫øt s·ª©c c·∫ßn thi·∫øt ƒë·ªëi v·ªõi ch√∫ng ta, nh·ªØng ng∆∞·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i. C√≥ th·ªÉ m·ªôt s·ªë y·∫øu t·ªë c·ªßa thi ph√°p truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i kh√¥ng h·∫≥n h·∫•p d·∫´n ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i, nh∆∞ng ch·∫Øc ch·∫Øn l√† ƒë√£ h·∫øt s·ª©c h·∫•p d·∫´n ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi th·ªùi x∆∞a v√¨ ch√∫ng ph√π h·ª£p v·ªõi vƒÉn h√≥a c·ªßa th·ªùi ƒë·∫°i ·∫•y. L√†m r√µ s·ª± chi ph·ªëi c·ªßa n·ªÅn t·∫£ng vƒÉn h√≥a ƒë·∫øn vi·ªác ch·ªçn ƒë·ªÅ t√†i, c√°c th·ªß ph√°p ngh·ªá thu·∫≠t, v·∫•n ƒë·ªÅ kh√¥ng- th·ªùi gian, v·∫•n ƒë·ªÅ nh√¢n v·∫≠t trong truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i l√† m·ªôt ƒë·ªãnh h∆∞·ªõng quan tr·ªçng c·ªßa ch√∫ng t√¥i.
II. THI PH√ÅP TRUY·ªÜN NG·∫ÆN TRUNG ƒê·∫†I
B√™n c·∫°nh nh·ªØng n√©t t∆∞∆°ng ƒë·ªìng lo·∫°i h√¨nh, m·ªói lo·∫°i truy·ªán ng·∫Øn n√≥i tr√™n l·∫°i c√≥ m·ªôt s·ªë n√©t ƒë·∫∑c th√π ri√™ng do s·ª± qui ƒë·ªãnh c·ªßa c√°c quan ni·ªám vƒÉn h√≥a v·ªÅ con ng∆∞·ªùi th·ªùi trung ƒë·∫°i. C√°c danh nh√¢n th·ª±c ra l√† th·ªÉ hi·ªán m·∫´u h√¨nh nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng, m·∫´u ng∆∞·ªùi th√°nh nh√¢n c√≤n c√°c nh√¢n v·∫≠t tr·∫ßn th·∫ø l√† th·ªÉ hi·ªán m·∫´u ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, ng∆∞·ªùi b√¨nh ph√†m. ·ª®ng x·ª≠ c·ªßa c√°c m·∫´u ng∆∞·ªùi n√†y ƒë·ªëi v·ªõi x√£ h·ªôi, t·ª± nhi√™n v√† b·∫£n th√¢n l√† kh√°c nhau v√† c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p mi√™u t·∫£ ch√∫ng c≈©ng kh√°c nhau.
II. 1. Thi ph√°p c·ªßa lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ c√°c th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠
II.1.1. C√°c m√¥tip ph·ªï bi·∫øn
Th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠ l√† m·∫´u h√¨nh nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng c·ªßa nho gia. Tuy nhi√™n, kh√°i ni·ªám th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠ d√πng ·ªü ƒë√¢y kh√¥ng ch·ªâ n√≥i v·ªÅ c√°c m·∫´u h√¨nh c·ªßa nho gia m√† bao qu√°t c·∫£ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t n·ªïi danh, c√≥ nh·ªØng n√©t phi ph√†m, xu·∫•t ch√∫ng theo quan ni·ªám trung ƒë·∫°i, k·ªÉ c·∫£ c√°c thi·ªÅn s∆∞ n·ªïi danh. B·∫£ng ph√¢n lo·∫°i c·ªßa
*C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* ph·∫£n √°nh r·∫•t r√µ ph·∫°m vi nh√¢n v·∫≠t ƒë∆∞·ª£c nh√† nho quan t√¢m. Nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ thu·ªôc c√°c lo·∫°i ‚Äúth·∫ø gia‚Äù, ‚Äúdanh th·∫ßn‚Äù, ‚Äúdanh nho‚Äù, ‚Äúti·∫øt nghƒ©a‚Äù‚Ä¶ k·ªÉ c·∫£ c√°c truy·ªán ‚Äúth·∫ßn qu√°i‚Äù, ‚Äú√¢m ph·∫ßn d∆∞∆°ng tr·∫°ch‚Äù c≈©ng xa g·∫ßn g·∫Øn v·ªõi lo·∫°i truy·ªán th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠. C√°i l√†m n√™n ch·∫•t danh nh√¢n kh√¥ng ƒë∆°n gi·∫£n l√† n·ªïi ti·∫øng, v√¨ c√≥ nh·ªØng ng∆∞·ªùi n·ªïi ti·∫øng nh∆∞ng kh√¥ng h·ªÅ l√† danh nh√¢n. Danh nh√¢n n√≥i ƒë√¢y c√≥ m√†u s·∫Øc si√™u ph√†m c·ªßa l√Ω t∆∞·ªüng v·ªÅ th√°nh nh√¢n. Nh∆∞ng *Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh, Tam t·ªï th·ª±c l·ª•c*l·∫°i vi·∫øt v·ªÅ c√°c danh nh√¢n trong gi·ªõi Thi·ªÅn h·ªçc. V√¨ v·∫≠y, ph·∫£i n√≥i l√† c√≥ nhi·ªÅu lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng ho·∫∑c nh√¢n v·∫≠t ch√≠nh di·ªán: nh·ªØng ƒë√°ng b·∫≠c anh h√πng, th√°nh nh√¢n, vua ch√∫a, nho gia, thi·ªÅn s∆∞¬≠, nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t t√†i ƒë·ª©c l·ªói l·∫°c. Nh√¨n chung, n·∫øu x√©t v·ªÅ gi·ªõi t√≠nh, ƒë√¢y l√† nh√≥m truy·ªán ch·ªß y·∫øu vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng ng∆∞·ªùi ƒë√†n √¥ng. Tuy c√≥ th·ªÉ c√°c nh√¢n v·∫≠t thu·ªôc v·ªÅ Nho gi√°o hay Ph·∫≠t gi√°o nh∆∞ng v√¨ ƒë·ªÅu l√† nh√¢n v·∫≠t phi ph√†m xu·∫•t ch√∫ng n√™n ƒë·ªÅu ch·ªãu s·ª± chi ph·ªëi c·ªßa m·ªôt quan ni·ªám chung mang t√≠nh ch·∫•t vƒÉn h√≥a v·ªÅ nh√¢n c√°ch. C≈©ng ch√≠nh quan ni·ªám ƒë√≥ s·∫Ω qui ƒë·ªãnh vi·ªác l·ª±a ch·ªçn h·ªá th·ªëng c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p t·∫£ nh√¢n v·∫≠t.
Con ng¬≠∆∞·ªùi l√Ω t∆∞¬≠·ªüng x√©t v·ªÅ ngu·ªìn g·ªëc, theo quan ni·ªám vƒÉn h√≥a truy·ªÅn th·ªëng ph∆∞∆°ng ƒê√¥ng, l√† nh·ªØng nh√¢n c√°ch ƒë¬≠∆∞·ª£c v≈© tr·ª•, tr·ªùi ƒë·∫•t sinh ra. S√°ch
*L·ªÖ k√Ω* vi·∫øt: ‚ÄúNh√¢n gi·∫£, k·ª≥ thi√™n ƒë·ªãa chi ƒë·ª©c, √¢m d∆∞∆°ng chi giao, qu·ªâ th·∫ßn chi h·ªôi, ng≈© h√†nh chi t√∫ kh√≠‚Äù (Ng∆∞·ªùi ta l√† c√°i ƒë·ª©c c·ªßa Tr·ªùi ƒê·∫•t, s·ª± giao h·ªôi c·ªßa √¢m d∆∞∆°ng, s·ª± t·ª• h·ªôi c·ªßa qu·ªâ th·∫ßn, l√† c√°i kh√≠ t·ªët l√†nh c·ªßa ng≈© h√†nh). Nguy·ªÖn C√¥ng Tr·ª© vi·∫øt: ‚ÄúTr·ªùi ƒë·∫•t cho ta m·ªôt c√°i t√†i‚Äù v√† ‚ÄúThi√™n ph√∫ ng√¥, ƒë·ªãa t√°i ng√¥; Thi√™n ƒë·ªãa sinh ng√¥ nguy√™n h·ªØu √Ω; D√£ th·ªã giang s∆°n chung t√∫ kh√≠. Qu·∫£ nhi√™n ƒë√†i c√°c xu·∫•t danh c√¥ng‚Äù (Tr·ªùi che ta ƒë·∫•t ch·ªü ta, Tr·ªùi ƒë·∫•t sinh ta ƒë√£ c√≥ √Ω; V·ªën l√† s·ª± chung ƒë√∫c kh√≠ t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa n√∫i s√¥ng, N√™n nh·∫•t ƒë·ªãnh s·∫Ω c√≥ c√¥ng danh s·ª± nghi·ªáp trong ch·ªën ƒë√†i c√°c). M·ªôt c√°ch h√¨nh dung nh√¢n c√°ch b·∫£n th√¢n kh√¥ng xa l·∫° v·ªõi s√°ch *L·ªÖ k√Ω* nh∆∞ ta v·ª´a th·∫•y. B·ªüi v·∫≠y gi·ªõi nghi√™n c·ª©u r·∫•t c√≥ l√Ω khi nh·∫Øc ƒë·∫øn *con ng∆∞·ªùi v≈© tr·ª•* th·ªÉ hi·ªán trong vƒÉn th∆° c·ªï, trung ƒë·∫°i. ƒê√¢y l√† quan ni·ªám ph·ªï bi·∫øn c·ªßa c·∫£ vƒÉn ho√° d√¢n gian v√† vƒÉn ho√° b√°c h·ªçc ·ªü ph∆∞∆°ng ƒê√¥ng v√† ƒë√£ chi ph·ªëi ƒë·∫øn vi·ªác t·∫£ nh√¢n v·∫≠t. Kh√¥ng ph·∫£i ng·∫´u nhi√™n m√† trong b√†i t·ª±a s√°ch *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*, (10). B√†i b·∫°t s√°ch ‚ÄúTr√πng b·ªï *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh t·∫≠p to√†n bi√™n*‚Äù do Ng√¥ Gi√°p ƒê·∫≠u vi·∫øt nƒÉm 1919 v·∫´n ti·∫øp nh·∫≠n c√°ch nh√¨n n√†y c·ªßa L√Ω T·∫ø Xuy√™n: ‚ÄúN∆∞·ªõc Vi·ªát ta t·ª´ l·∫≠p qu·ªëc, s∆°n k·ª≥ th·ªßy t√∫, ƒë·ªãa linh nh√¢n ki·ªát, so v·ªõi c√°c n∆∞·ªõc trong to√†n c·∫ßu, th·ª±c l√† anh vƒ© ƒë·∫∑c bi·ªát, c·ªë nhi√™n l√† kh√¥ng ch·ªãu nh∆∞·ªùng ai r·ªìi. Chung ƒë√∫c c√°i ch√≠nh kh√≠ l·∫°i, t·ª´ ƒë√≥ xu·∫•t hi·ªán nhi·ªÅu ƒë·∫•ng th·∫ßn k·ª≥, s·ªëng l√†m b·∫≠c danh t∆∞·ªõng, ch·∫øt l√†m b·∫≠c danh th·∫ßn, l√†m b·∫≠c ti·∫øt nghƒ©a, l√†m b·∫≠c trinh li·ªát; ch√≠nh kh√≠ c·ªßa c√°c b·∫≠c ·∫•y b√†ng b·∫°c v√≤ng quanh v√≤m tr·ªùi xanh, ho·∫∑c l√† t·∫£n ra m√† th√†nh ti√™n phong th√†nh ƒë·∫°o c·ªët c≈©ng ƒë·ªÅu l∆∞u truy·ªÅn b·∫•t h·ªß v·ªÅ sau‚Äù (11). Nh√¨n c√°c nh√¢n v·∫≠t ki·ªát xu·∫•t nh∆∞ l√† nh·ªØng *con ng∆∞·ªùi v≈© tr·ª•* l√† c√°ch nh√¨n xuy√™n su·ªët th·ªùi trung ƒë·∫°i v√† c√≤n ti·∫øp t·ª•c ·ªü ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XX. K·ªÉ c·∫£ c√°c thi·ªÅn s∆∞ c≈©ng ƒë∆∞·ª£c mi√™u t·∫£ theo quan ni·ªám vƒÉn h√≥a chung v·ªÅ danh nh√¢n n√†y.
Theo quan s√°t c·ªßa nh√† nghi√™n c·ª©u D.D. Elixeev th√¨ c·∫•u tr√∫c c√°c truy·ªán ng·∫Øn pkhexol c·ªßa Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°i bao g·ªìm: 1. Exposition (Gi·ªõi thi·ªáu chung); 2. Episode (S·ª± ki·ªán, t√¨nh ti·∫øt); 3. Epilogue (L·ªùi k·∫øt). ‚ÄúPh·∫ßn gi·ªõi thi·ªáu chung c√≥ th·ªÉ r·∫•t ƒëa d·∫°ng v·ªÅ n·ªôi dung nh∆∞ng m·ªôt trong c√°c nhi·ªám v·ª• c·ªßa n√≥ l√† gi·ªõi thi·ªáu nh√¢n v·∫≠t v·ªõi ƒë·ªôc gi·∫£. Ti·∫øp theo t√°c gi·∫£ chuy·ªÉn sang kh·∫Øc h·ªça nh√¢n v·∫≠t. B∆∞·ªõc ƒëi n√†y c·ªßa truy·ªán t∆∞∆°ng ·ª©ng v·ªõi y·∫øu t·ªë ti·∫øp theo ‚Äì v√† l√† ch·ªß y·∫øu ‚Äì c·ªßa c·∫•u tr√∫c v√† c≈©ng l√† h·∫°t nh√¢n c·ªßa truy·ªán- s·ª± ki·ªán‚Ä¶ S·ª± ki·ªán th∆∞·ªùng bao g·ªìm m·ªôt v√†i t√¨nh ti·∫øt, h∆°n n·ªØa, c√°c t√¨nh ti·∫øt n√†y ph√¢n bi·ªát nhau v·ªÅ nhi·ªám v·ª•‚Ä¶ Ti·∫øp theo c√°c s·ª± ki·ªán l√† ph·∫ßn epilogue l√† ph·∫ßn c√πng v·ªõi l·ªùi gi·ªõi thi·ªáu t·∫°o ra ·ªü m·ª©c ƒë·ªô n√†o ƒë√≥ c√°i n·ªÅn c·ªßa to√†n b·ªô cu·ªôc ƒë·ªùi nh√¢n v·∫≠t, tr√™n c√°i n·ªÅn ƒë√≥, di·ªÖn ra s·ª± ki·ªán n√†y. H∆°n n·ªØa, c√°c l·ªùi k·∫øt th∆∞·ªùng ho√†n th√†nh nh·ªØng ch·ª©c nƒÉng kh√°c: ch√∫ng c√≥ th·ªÉ c·∫Øt nghƒ©a m·ªôt phong t·ª•c t·∫≠p qu√°n d√¢n gian n√†y kh√°c, m·ªôt c√¢u t·ª•c ng·ªØ, m·ªôt th√†nh ng·ªØ d√πng trong truy·ªán hay l√† ƒë∆∞a ra quan ƒëi·ªÉm ƒë√°nh gi√° c·ªßa t√°c gi·∫£ ƒë·ªëi v·ªõi nh√¢n v·∫≠t hay s·ª± ki·ªán‚Äù
(12). C√≥ th·ªÉ th·∫•y ngay l√† nh·ªØng nh·∫≠n x√©t kh√°i qu√°t v·ªÅ pkhexol tr√™n c√≥ th·ªÉ √°p d·ª•ng ƒë·ªÉ ph√¢n t√≠ch ki·ªÉu truy·ªán v·ªÅ c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c·ªßa Vi·ªát Nam trung ƒë·∫°i.
H·∫ßu h·∫øt c√°c truy·ªán n·∫øu k·ªÉ v·ªÅ c√°c nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng ƒë·ªÅu d√πng c√°c bi·ªán ph√°p ngh·ªá thu·∫≠t t√¥ ƒë·∫≠m m√†u s·∫Øc th·∫ßn k·ª≥, phi th∆∞·ªùng, kh√°c th∆∞·ªùng c·ªßa lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t n√†y. M·ªôt ƒëo·∫°n gi·ªõi thi·ªáu ng·∫Øn m·ªü ƒë·∫ßu truy·ªán, c√≥ d√°ng d·∫•p c·ªßa m·ªôt ƒëo·∫°n ‚Äútr√≠ch ngang‚Äù hi·ªán ƒë·∫°i, h∆∞·ªõng ngay s·ª± ch√∫ √Ω c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc ƒë·∫øn t√≠nh ch·∫•t phi th∆∞·ªùng n√†y. C√≥ nhi·ªÅu h√¨nh th·ª©c ƒë·∫∑c t·∫£ s·ª± phi th∆∞·ªùng. ƒê∆°n gi·∫£n nh·∫•t, ph·ªï bi·∫øn nh·∫•t l√† li·ªát k√™ m·ªôt s·ªë ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm phi th∆∞·ªùng v·ªÅ ngo·∫°i h√¨nh v√† c√°c ph·∫©m ch·∫•t ƒë·∫°o ƒë·ª©c, tinh th·∫ßn, nh·ªØng nƒÉng l·ª±c kh√°c.
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* (th·∫ø k·ª∑ XIV?) k·ªÉ c√¥ng t√≠ch 27 v·ªã th·∫ßn ƒë∆∞·ª£c th·ªù trong c√°c ƒë·ªÅn mi·∫øu m√† t√°c gi·∫£ ch√∫ √Ω ƒë·∫øn. C√°c v·ªã th·∫ßn l√∫c sinh th·ªùi, tr∆∞·ªõc khi hi·ªÉn linh, th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi thi·ªáu l√† c√≥ nh·ªØng n√©t k·ª≥ vƒ©, phi th∆∞·ªùng. Ph√πng H∆∞ng s·ª©c c√≥ th·ªÉ b·∫Øt c·ªçp, v·∫≠t tr√¢u. Em trai l√† Ph√πng H√£i c≈©ng c√≥ th·ªÉ v√°c ƒë√° n·∫∑ng ng√†n c√¢n ho·∫∑c chi·∫øc thuy·ªÅn ng√†n h·ªôc m√† ƒëi h∆°n m∆∞·ªùi d·∫∑m. L√Ω √îng Tr·ªçng ‚Äúth√¢n d√†i hai tr∆∞·ª£ng ba t·∫•c, kh√≠ ch·∫•t th·∫≥ng th·∫Øn d≈©ng m√£nh, kh√°c v·ªõi ng∆∞·ªùi th∆∞·ªùng‚Äù. L√Ω Th∆∞·ªùng Ki·ªát con nh√† gia th·∫ø ‚Äúƒë·ªùi ƒë·ªùi tr√¢m h·ªët‚Äù, ‚Äúl√† ng∆∞·ªùi nhi·ªÅu m∆∞u l∆∞·ª£c, c√≥ t√†i t∆∞·ªõng s√∫y, t·ª´ l√∫c √≠t tu·ªïi ƒë√£ l·ª´ng danh v√† phong t∆∞ tu·∫•n nh√£‚Äù. L√™ Ph·ª•ng Hi·ªÉu ‚Äúng∆∞·ªùi cao l·ªõn, t∆∞·ªõng ƒë·∫πp, r√¢u t·ªët, c√≥ s·ª©c kh·ªèe l·∫° th∆∞·ªùng‚Äù, t·ª´ng nh·ªï c·∫£ g·ªëc tre ƒë·ªÉ ƒë√°nh tr·∫≠n, ƒÉn h·∫øt n·ªìi c∆°m ba m∆∞∆°i. V√¨ th·∫ø c√°i phi th∆∞·ªùng n√≥i tr√™n kh√°c xa c√°i k·ª≥ qu√°i th∆∞·ªùng g·∫Øn v·ªõi nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t thu·ªôc lo·∫°i b√¨nh ph√†m, t·ª± nhi√™n m√† ta s·∫Ω ph√¢n t√≠ch trong ph·∫ßn sau. ƒê√£ l√† nh·ªØng b·∫≠c phi th∆∞·ªùng th√¨ kh√¥ng th·ªÉ c√≥ ch√¢n dung th·ª±c, gi·ªëng v·ªõi b·ªçn ph√†m phu t·ª•c t·ª≠ ƒë∆∞·ª£c. C√≥ l·∫Ω v√¨ th·∫ø m√† v·∫Øng b√≥ng vi·ªác t·∫£ ch√¢n dung chi ti·∫øt, c·ª• th·ªÉ theo b√∫t ph√°p t·∫£ ch√¢n ƒë∆∞·ª£c. K·∫øt qu·∫£ l√† ta ch·ªâ ƒë∆∞·ª£c ti·∫øp x√∫c v·ªõi c√°ch n√™u n√©t kh√°i qu√°t v·ªÅ ch√¢n dung, t√≠nh c√°ch.
Theo quan ni·ªám nho gia, m·ªôt trong nh·ªØng d·∫•u hi·ªáu b·ªôc l·ªô t√†i nƒÉng thi√™n ph√∫, khi·∫øn nh√¢n v·∫≠t ·∫•y kh√°c th∆∞·ªùng l√† t√†i th∆° vƒÉn. N·∫øu d·∫•u hi·ªáu c·ªßa h·ªï b√°o l√† c√°c v·∫±n ƒë·ªëm tr√™n b·ªô l√¥ng, d·∫•u hi·ªáu c·ªßa con ph∆∞·ª£ng l√† s·∫Øc l√¥ng s·∫∑c s·ª° th√¨ d·∫•u hi·ªáu c·ªßa m·ªôt thi√™n t√†i ch√≠nh l√† t√†i vƒÉn ch∆∞∆°ng. ƒê√≥ l√† quan ni·ªám ph·ªï bi·∫øn th·ªùi x∆∞a v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa t√†i nƒÉng vƒÉn ch∆∞∆°ng v·ªõi nh√¢n c√°ch.
*VƒÉn ch∆∞∆°ng n·∫øt ƒë·∫•t th√¥ng minh t√≠nh tr·ªùi. *Do v·∫≠y, c√°c m√¥tip v·ªÅ t√†i th∆° vƒÉn ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng r·ªông r√£i trong truy·ªán trung ƒë·∫°i. C√≥ nhi·ªÅu truy·ªán nh·∫Øc ƒë·∫øn t√†i s√°ng t√°c th∆° vƒÉn, k·ªÉ l·∫°i kh·∫£ nƒÉng ·ª©ng ƒë·ªëi nhanh nh·∫πn, xu·∫•t kh·∫©u th√†nh th∆°‚Ä¶ c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. Ghi ch√©p th∆° vƒÉn, c√¢u ƒë·ªëi c≈©ng l√† m·ªôt h√¨nh th·ª©c minh ch·ª©ng cho n√©t phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t. Th∆° vƒÉn kh√¥ng ch·ªâ l√† ƒë·ªÉ n√≥i ch√≠, b·ªôc l·ªô kh√°t v·ªçng, ho√†i b√£o ch√≠nh tr·ªã m√† c√≤n l√† ph∆∞∆°ng ti·ªán gi√∫p cho m·ªôt nh√¢n v·∫≠t n√†o ƒë√≥ ƒë·ªó ƒë·∫°t cao, tham gia v√†o tri·ªÅu ch√≠nh. B·ªüi l·∫Ω qua th∆° vƒÉn c·ªßa m·ªôt nh√¢n v·∫≠t, ng∆∞·ªùi x∆∞a cho l√† c√≥ th·ªÉ ƒë√°nh gi√° ƒë∆∞·ª£c ph·∫©m ch·∫•t, nƒÉng l·ª±c ho·∫°t ƒë·ªông ch√≠nh tr·ªã- x√£ h·ªôi c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë√≥. Lo·∫°i truy·ªán danh nho trong *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* r·∫•t ti√™u bi·ªÉu cho m√¥tip ki·ªÉu n√†y. *Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* k·ªÉ s·ª± t√≠ch c√°c thi·ªÅn s∆∞ l·∫°i thi√™n v·ªÅ nh·∫•n m·∫°nh t√≠nh ch·∫•t phi th∆∞·ªùng c·ªßa tr√≠ tu·ªá, h·ªçc v·∫•n. S∆∞ Khu√¥ng Vi·ªát ‚Äúd√°ng m·∫°o kh√¥i ng√¥ tu·∫•n t√∫, t√≠nh t√¨nh ph√≥ng kho√°ng, c√≥ ch√≠ kh√≠ cao xa‚Äù. Thi·ªÅn s∆∞ ƒê·∫°o Hu·ªá ‚Äút∆∞·ªõng m·∫°o ƒëoan ch√≠nh, gi·ªçng n√≥i trong tr·∫ªo‚Äù. S∆∞ C·ª©u Ch·ªâ ‚Äút·ª´ nh·ªè hi·∫øu h·ªçc, ƒë·ªçc kh·∫Øp c√°c kinh ƒëi·ªÉn Nho, Ph·∫≠t‚Äù. V·∫°n H·∫°nh t·ª´ nh·ªè th√¥ng minh kh√°c th∆∞·ªùng, h·ªçc th√¥ng ba gi√°o, ƒë·ªçc k·ªπ trƒÉm nh√†‚Äù.
C√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ tuy c√≥ th·ªÉ kh√¥ng thu·ªôc ƒë·∫•ng b·∫≠c nh∆∞ c√°c v·ªã trong
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* ƒë√£ hi·ªÉn th√°nh, ƒë∆∞·ª£c phong th·∫ßn song v·∫´n ƒë∆∞·ª£c t·∫£ theo c√¥ng th·ª©c chung c·ªßa th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠, c·ªßa m·∫´u ng∆∞·ªùi v≈© tr·ª•. C√≥ th·ªÉ l·∫•y c√°c truy·ªán ·ªü th·∫ø k·ª∑ XVIII ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XIX vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ l√†m d·∫´n ch·ª©ng. *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* c·ªßa V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÅ (1697- ?) c√≥ nhi·ªÅu truy·ªán mang d√°ng d·∫•p giai tho·∫°i d√¢n gian do c√°c tr√≠ th·ª©c nho sƒ© s∆∞u t·∫ßm nh∆∞ng khu√¥n m·∫´u truy·ªán th√°nh nh√¢n v·∫´n ƒë∆∞·ª£c tu√¢n th·ªß. Th∆∞·ª£ng th∆∞ Tr·ªãnh Thi·∫øt Tr∆∞·ªùng (th·∫ø k·ª∑ XV) th√¥ng minh kh√°c th∆∞·ªùng, t·ªè r√µ ph·∫©m ch·∫•t th·∫ßn ƒë·ªìng t·ª´ nh·ªè. C√≥ hai b·∫±ng ch·ª©ng: m·ªôt l√† l√∫c nh·ªè, n·∫∑n voi ƒë√£ bi·∫øt l·∫•y ƒë·ªâa l√†m v√≤i, b∆∞·ªõm l√†m tai; hai l√† m·ªôt vi√™n quan ph·ªß h·ªèi chuy·ªán h·ªçc h√†nh th√¨ c·∫≠u b√© ƒë·ªëi ƒë√°p tr√¥i ch·∫£y. Th∆∞·ª£ng th∆∞ L√™ Nh∆∞ H·ªï ‚Äúsinh ra ƒë√£ th√¥ng minh‚Äù. Hai n√©t ƒë·∫∑c bi·ªát l√† th√¢n th·ªÉ cao l·ªõn kh√°c th∆∞·ªùng, ƒÉn r·∫•t kh·ªèe v√† r·∫•t hi·∫øu h·ªçc. B√πi C·∫ßm H·ªï ƒëang ƒë·ªçc vƒÉn t·∫ø ·ªü Th√°i mi·∫øu th√¨ n·∫øn t·∫Øt, √¥ng ƒë·ªçc m√≤ kh√¥ng sai m·ªôt ch·ªØ; n·∫øn ƒë·ªët ƒë∆∞·ª£c th√¨ √¥ng c≈©ng v·ª´a ƒë·ªçc xong, vua r·∫•t khen ng·ª£i ( *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c*).
Nh∆∞ v·∫≠y, m√¥tip d·ªã th∆∞·ªùng, phi th∆∞·ªùng li√™n quan ƒë·∫øn th√¢n th·ªÉ v√† tr√≠ tu·ªá th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c c√°c truy·ªán quan t√¢m.
M√¥tip v·ªÅ s·ª± th·ª• thai k·ª≥ l·∫° gi·ªØa ng∆∞·ªùi m·∫π c·ªßa nh√¢n v·∫≠t v·ªõi c√°c lo√†i v·∫≠t c≈©ng nh·∫±m n√™u l√™n s·ª± kh√°c th∆∞·ªùng, ngu·ªìn g·ªëc v≈© tr·ª• c·ªßa danh nh√¢n ·∫•y. Thi·ªÅn s∆∞ Ng·ªô ·∫§n l√† con c·ªßa kh·ªâ (theo
*Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh*, b√† m·∫π ng·ªìi d·ªát v·∫£i th√¨ c√≥ con kh·ªâ l·ªõn trong r·ª´ng ch·∫°y ra √¥m l·∫•y l∆∞ng b√†, sau ƒë√≥ b√† c√≥ mang, sinh ra Ng·ªô ·∫§n). ƒêinh Ti√™n Ho√†ng l√† con c·ªßa r√°i c√° n√™n l·ªõn l√™n r·∫•t lanh l·ª£i v√† gi·ªèi b∆°i l·ªôi (theo *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*).
Ngu·ªìn g·ªëc v≈© tr·ª• c·ªßa m·ªôt nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠, m·ªôt danh nh√¢n nhi·ªÅu khi g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi thu·∫≠t phong th·ªßy huy·ªÅn b√≠. Ng∆∞·ªùi t√≠ch t·ª• ƒë∆∞·ª£c nƒÉng l∆∞·ª£ng c·ªßa v≈© tr·ª•, tr·ªùi ƒë·∫•t theo thu·∫≠t phong th·ªßy s·∫Ω l√† ng∆∞·ªùi c√≥ t√†i nƒÉng, s·ª©c m·∫°nh v√† kh·∫£ nƒÉng t·∫≠p h·ª£p d√¢n ch√∫ng, s·∫Ω th√†nh c√¥ng trong s·ª± nghi·ªáp. Th·ª±c ra x√©t cho c√πng, ƒë√¢y l√† bi·∫øn th·ªÉ c·ªßa quan ni·ªám v·ªÅ con ng∆∞·ªùi v≈© tr·ª•. Ng∆∞·ªùi x∆∞a tin r·∫±ng m·ªôt ng∆∞·ªùi phi th∆∞·ªùng c√≥ th·ªÉ ng·∫´u nhi√™n ƒë∆∞·ª£c tr·ªùi ƒë·∫•t ph√∫ b·∫©m cho t√†i nƒÉng, nh∆∞ng ng∆∞·ªùi ta c≈©ng c√≥ th·ªÉ ch·ªß ƒë·ªông t·∫°o ra ƒëi·ªÅu ki·ªán ti·∫øp nh·∫≠n nƒÉng l∆∞·ª£ng v≈© tr·ª• b·∫±ng thu·∫≠t phong th·ªßy. Do ƒë√≥, nhi·ªÅu truy·ªán v·ªÅ c√°c danh nh√¢n l·ªãch s·ª≠ ƒë∆∞·ª£c bao ph·ªß b·ªüi v√≤ng h√†o quang k·ª≥ ·∫£o c·ªßa thu·∫≠t phong th·ªßy. Nh·ªØng m√¥tip phong th·ªßy c√≥ s·ª©c h·∫•p d·∫´n l·ªõn ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc truy·ªán th·ªùi x∆∞a. Ch√∫ng th·ªèa m√£n tr√≠ t√≤ m√≤ c·ªßa con ng∆∞·ªùi trong ho√†n c·∫£nh c√≤n kh√° h·∫°n ch·∫ø c·ªßa kh·∫£ nƒÉng ph√¢n t√≠ch c√°c nguy√™n nh√¢n hi·ªán th·ª±c d·∫´n ƒë·∫øn th√†nh c√¥ng. M·∫∑t kh√°c, ch√∫ng c√≥ th·ªÉ g·ª£i li√™n t∆∞·ªüng ƒë·∫øn thu·∫≠t phong th·ªßy v·ªën ƒëang th·ªãnh h√†nh xung quanh con ng∆∞·ªùi, ƒë·∫øn nh·ªØng c√¢u chuy·ªán truy·ªÅn mi·ªáng d√¢n gian t·ª´ bao ƒë·ªùi v·ªÅ c√°c th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω T√†u, ƒë·ªãa l√Ω Ai Lao ƒë·∫∑t m·∫£, gi·∫•u c·ªßa ƒë·∫ßy huy·ªÅn b√≠, ly k·ª≥. Kh√¥ng gian ti·∫øp nh·∫≠n truy·ªán ng·∫Øn ƒë√≥ ng√†y nay kh√¥ng c√≤n t·ªìn t·∫°i v·ªõi ng∆∞·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i n·ªØa.
*Lam S∆°n th·ª±c l·ª•c* k·ªÉ v·ªÅ chuy·ªán L√™ L·ª£i ƒë∆∞·ª£c m·ªôt nh√† s∆∞ Ai Lao ch·ªâ cho m·ªôt huy·ªát m·ªô ph√°t t√≠ch, ƒë√£ t√°ng m·ªô cha v√†o huy·ªát ƒë√≥ n√™n sau n√†y s·ª± nghi·ªáp l·∫´y l·ª´ng. T·∫≠p truy·ªán k√Ω *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* c√≥ th·ªÉ l√† cu·ªën s√°ch ti√™u bi·ªÉu v·ªÅ ph∆∞∆°ng di·ªán kh·∫£o s√°t ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa thu·∫≠t phong thu·ª∑ ƒë·∫øn s·ª± nghi·ªáp c·ªßa c√°c danh nh√¢n. S√°ch n√†y c√≥ h·∫≥n chuy√™n m·ª•c *√Çm ph·∫ßn d∆∞∆°ng tr·∫°ch* d√†nh k·ªÉ v·ªÅ c√°c huy·ªát t√°ng, m·ªì m·∫£ ƒë√£ gi√∫p cho c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ tr·ªü n√™n n·ªïi ti·∫øng v√† th√†nh c√¥ng nh∆∞ th·∫ø n√†o. Ngo√†i ra, h·∫ßu nh∆∞ c√°c truy·ªán kh√°c ƒë·ªÅu c√≥ n·ªôi dung phong th·ªßy. ƒêinh Ti√™n Ho√†ng ƒë√£ ƒë·ªÉ x∆∞∆°ng r√°i c√° d√πng c·ªè bao b√™n ngo√†i l·∫∑n xu·ªëng v·ª±c s√¢u ƒë·∫∑t v√†o huy·ªát h√¨nh m√µm ng·ª±a n√™n nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi theo t√¥n ph·ª•c (theo *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). Th∆∞·ª£ng th∆∞ Nguy·ªÖn L·ªÖ c√≥ m·ªô c·ªßa √¥ng n·ªôi ƒë∆∞·ª£c t√°ng ch√≠nh gi·ªØa sau c·ª≠a th√†nh (th√†nh n√†o ?) ( *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). Nh∆∞ng ·ªü c√°c t·∫≠p truy·ªán kh√°c, v·∫´n c√≥ th·ªÉ th·∫•y √≠t nhi·ªÅu kh√¥ng kh√≠ phong th·ªßy ƒë√≥. ƒê·ªó U√¥ng th·ªùi nh√† M·∫°c s·ªü dƒ© ƒë·ªó B·∫£ng nh√£n v√¨ gia ƒë√¨nh √¥ng ƒë∆∞·ª£c ng∆∞·ªùi Hoa ƒë·∫∑t cho m·ªôt ng√¥i m·ªô ph√°t t√≠ch (theo *V≈© trung t√πy b√∫t*). Theo Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï, Nguy·ªÖn Phi Khanh (th√¢n sinh Nguy·ªÖn Tr√£i) th√≠ch phong th·ªßy ƒë√£ d·ªùi m·∫£ t·ªï ƒë·∫øn t√°ng ·ªü l√†ng Nh·ªã Kh√™. L√† ng∆∞·ªùi c·ªßa tr·ªùi ƒë·∫•t n√™n nh·ªØng m√¥tip c√≥ v·∫ª huy·ªÅn ho·∫∑c ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i l·∫°i r·∫•t ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ trung ƒë·∫°i ∆∞a th√≠ch s·ª≠ d·ª•ng ƒë·ªÉ n√™u l√™n t√≠nh ch·∫•t phi th∆∞·ªùng, t√≠nh ch·∫•t v≈© tr·ª• c·ªßa m·ªôt nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. V·ªÅ L√™ L·ª£i, *Lam s∆°n th·ª±c l·ª•c* ch√©p: ‚ÄúKhi vua (L√™ L·ª£i) ch∆∞a sinh, ·ªü x·ª© Du s∆°n trong l√†ng, th√¥n sau th√¥n Nh∆∞ √Ång, d∆∞·ªõi r·ª´ng c√¢y th∆∞·ªùng c√≥ con h·ªï ƒëen th√¢n v·ªõi ng∆∞·ªùi, ch∆∞a t·ª´ng l√†m h·∫°i ai, ƒë·∫øn gi·ªù th√¨n ng√†y m·ªìng 6 th√°ng 8 nƒÉm ·∫§t S·ª≠u (1385) vua sinh, th√¨ t·ª´ ƒë·∫•y kh√¥ng th·∫•y con h·ªï n·ªØa‚Ä¶ L√∫c vua sinh c√≥ √°nh s√°ng ƒë·ªè ƒë·∫ßy nh√†, m√πi h∆∞∆°ng l·∫° kh·∫Øp x√≥m‚Äù. ƒêinh Ti√™n Ho√†ng khi ƒë√°nh nhau, c√≥ k·∫ª ƒë·ªãnh ƒë√¢m th√¨ ‚Äúb·ªóng hai con r·ªìng v√†ng hi·ªán l√™n che ch·ªü‚Äù ( *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). K·ªÉ v·ªÅ L√™ Th√°nh T√¥ng, T√πng Ni√™n trong *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* ƒë√£ l·∫ßn theo d·∫•u v·∫øt ph√°t t√≠ch ƒë·∫ø v∆∞∆°ng ngay t·ª´ ng∆∞·ªùi m·∫π ƒë√£ sinh ra nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ n√†y. Th∆∞·ªü c√≤n l√† ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng, b√† ng·ª• t·∫°i ph√≠a T√¢y Nam nh√† Qu·ªëc T·ª≠ Gi√°m, n∆∞·ªõc h·ªì bao b·ªçc ch·ªó nh√† ·ªü, c√°c th·∫ßy t∆∞·ªõng s·ªë cho l√† c√≥ kh√≠ thi√™n t·ª≠. B√† v√¨ c√≥ quan h·ªá h·ªç h√†ng v·ªõi c√°c phi t·∫ßn n√™n ra v√†o ch·ªën cung c·∫•m, ƒë∆∞·ª£c vua L√™ Th√°i T√¥ng bi·∫øt ƒë·∫øn v√† y√™u th∆∞∆°ng. B√† c√≥ mang, sinh ra ng∆∞·ªùi con trai l√† L√™ Th√°nh T√¥ng sau n√†y. Khi b√† c√≥ mang, chi√™m bao th·∫•y th∆∞·ª£ng ƒë·∫ø sai m·ªôt ti√™n ƒë·ªìng gi√°ng th·∫ø l√†m vua n∆∞·ªõc Nam. Ti√™n ƒë·ªìng kh√¥ng v√¢ng ch·ªâ ngay, th∆∞·ª£ng ƒë·∫ø n√©m h√≤n ng·ªçc khu√™ l√†m s√¢y s√°t tr√°n. Ti√™n ƒë·ªìng d·∫≠p ƒë·∫ßu l·∫°y t·∫°, xin ban cho m·ªôt ng∆∞·ªùi gi√∫p vi·ªác. L√∫c b·ª´ng t·ªânh d·∫≠y, sinh ra vua Th√°nh T√¥ng, v·∫øt ng·ªçc khu√™ ·ªü tr√™n tr√°n h√£y c√≤n r√µ r·ªát. ƒê·∫øn khi l√†m vua, √¥ng t√¥n m·∫π l√†m Ho√†ng Th√°i h·∫≠u, th∆∞·ªùng d√≤ t√¨m ng∆∞·ªùi gi√∫p vi·ªác trong chi√™m bao ch∆∞a th·∫•y. R·ªìi cu·ªëi c√πng c√≥ ng∆∞·ªùi con g√°i Nguy·ªÖn Tr√£i b·ªã sung v√†o h√†ng n·ªØ nh·∫°c (khi Nguy·ªÖn Tr√£i ph·∫£i t·ªôi), xinh ƒë·∫πp, 17-18 tu·ªïi m√† kh√¥ng n√≥i. Khi vua l√™n ng·ª± t√≤a th√¨ n√†ng li·ªÅn c·∫ßm ph√°ch h√°t, ti·∫øng vang lanh l·∫£nh nh∆∞ ƒëi·ªáu Qu√¢n thi·ªÅu. H·ªèi th√¨ n√†ng n√≥i nƒÉng h·ªát nh∆∞ ng·ªçc n·ªØ tr√™n Th∆∞·ª£ng ƒë·∫ø, b√®n thu n·∫°p l√†m Ho√†ng h·∫≠u. ƒê·∫øn khoa thi Qu√≠ M√πi, Quang Thu·∫≠n nƒÉm th·ª© 4, Tr·∫°ng nguy√™n L∆∞∆°ng Th·∫ø Vinh v√†o b√°i y·∫øt, hai vai l·ªách kh√¥ng b·∫±ng ph·∫≥ng. Ho√†ng th√°i h·∫≠u th·∫•y gi·ªëng h·ªát nh∆∞ trong m·ªông v·ªÅ ng∆∞·ªùi gi√∫p vi·ªác Th∆∞·ª£ng ƒë·∫ø ph√°i xu·ªëng. Trong truy·ªán n√†y, m√¥tip phong th·ªßy ƒë∆∞·ª£c b·ªï sung th√™m b·∫±ng m√¥tip v·ªÅ gi·∫•c m·ªông tr√™n thi√™n ƒë√¨nh ƒë·ªÉ tƒÉng th√™m s·ª± thuy·∫øt ph·ª•c cho v·ªã tr√≠ ho√†ng ƒë·∫ø c·ªßa L√™ Th√°nh T√¥ng. T√≠nh ch·∫•t huy·ªÅn tho·∫°i c·ªßa c√¢u chuy·ªán l√† r·∫•t r√µ r√†ng. V≈© Th√°i phi l√∫c nh·ªè theo m·∫π ra ƒë·ªìng, ƒë∆∞∆°ng m√πa h√® n·∫Øng n√≥ng, c√¥ theo m·∫π ƒë·ª©ng tr√™n b·ªù ru·ªông, ‚Äúh·ªÖ ƒë·ª©ng ch·ªó n√†o th√¨ c√≥ ƒë√°m m√¢y che r·ª£p ƒë·∫•t, kh√¥ng sai b∆∞·ªõc n√†o‚Äù ( *V≈© trung t√πy b√∫t*). C√°c nh√† nho v·ªõi quan ƒëi·ªÉm ng·∫£ v·ªÅ *thi√™n m·ªánh* n√™n th∆∞·ªùng ch√∫ √Ω ƒë·∫øn t√≠nh ch·∫•t thi√™n ph√∫ c·ªßa ph·∫©m ch·∫•t danh nh√¢n. Nh√† ·ªü v√† m·ªì m·∫£ c√≥ v·ªã tr√≠ ƒë√∫ng theo thu·∫≠t phong th·ªßy c√≥ th·ªÉ ƒëem ƒë·∫øn thay ƒë·ªïi quan tr·ªçng cho s·ªë ph·∫≠n. M·∫£ t·ªï ƒë·∫∑t ƒë√∫ng huy·ªát t·ª©c l√† ƒë·∫∑t v√†o v·ªã tr√≠ c√≥ th·ªÉ t√≠ch h·ª£p ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng nƒÉng l∆∞·ª£ng v≈© tr·ª• (t∆∞·ª£ng tr∆∞ng b·∫±ng hai y·∫øu t·ªë gi√≥ v√† n∆∞·ªõc) n√™n ƒëem l·∫°i t√†i nƒÉng, nh√¢n c√°ch v√† s·ª± th√†nh ƒë·∫°t cho th√¢n ch·ªß. T·∫•t nhi√™n, khi v·ªã tr√≠ c·ªßa m·ªì m·∫£ t·ªï ti√™n kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c ƒë·∫Øc ƒë·ªãa, ho·∫∑c ƒë·∫∑t ·ªü v·ªã tr√≠ khuy·∫øt h√£m th√¨ s·ª± nghi·ªáp c·ªßa th√¢n ch·ªß c≈©ng kh√¥ng to√†n v·∫πn. ƒê√≥ l√† tr∆∞·ªùng h·ª£p c·ªßa gia ƒë√¨nh Nguy·ªÖn Tr√£i. *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* vi·∫øt: ‚ÄúNay x√©t m·∫£ t·ªï nh√† √¥ng ·ªü Nh·ªã Kh√™, huy·ªát t√°ng ·ªü ru·ªông b·∫±ng ph·∫≥ng, ng∆∞·ªùi th√¨ cho l√† c√°ch t∆∞·ªõng qu√¢n m·ªü c·ªù, ng∆∞·ªùi th√¨ cho l√† h√¨nh t∆∞·ªõng qu√¢n c·ª•t ƒë·∫ßu. V·ªÅ ph∆∞∆°ng m√πi th√¨ c√≥ c√°i g√≤ r√πa, ƒëu√¥i n√≥ ph·∫£n l·∫°i. Trong b·∫£n ki·ªÅm k√Ω c·ªßa Ho√†ng Ph√∫c n√≥i r·∫±ng: ‚ÄúNh·ªã Kh√™ m·∫°ch ƒëo·∫£n, h·ªça th·∫£m tru di‚Äù ch√≠nh l√† tr·ªè v√†o ƒë·∫•y v·∫≠y‚Äù. Theo *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*, ƒêinh Ti√™n Ho√†ng ƒë√£ t√°ng huy·ªát t·ªët m√† th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω T√†u t√¨m ra v√† ƒë√£ ƒëem x∆∞∆°ng c·ªët c·ªßa b·ªë t·ª´ Trung Qu·ªëc sang ƒë·ªãnh t√°ng v√†o huy·ªát ƒë√≥. V√¨ v·∫≠y √¥ng ta cƒÉm t·ª©c, quy·∫øt t√¢m l√†m h·∫°i. √îng ta ƒë∆∞a cho ƒêinh thanh ki·∫øm b·∫£o ƒë·∫∑t ki·∫øm v√†o c·ªï ng·ª±a th√¨ s·∫Ω t·ªët h∆°n. ƒêinh l√†m theo, nh∆∞ng k·∫øt qu·∫£ ng∆∞·ª£c l·∫°i, v·ªÅ sau c·∫£ hai cha con b·ªã t√™n h·∫ßu ƒê·ªó Th√≠ch s√°t h·∫°i ‚Äúv√¨ th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω d√πng k·∫ø ƒë√°nh l·ª´a ƒë·ªÉ g∆∞∆°m v√†o ƒë·∫ßu ng·ª±a, n√™n hai b·ªë con √¥ng m·ªõi nh∆∞ th·∫ø‚Äù. C√°c m√¥tip phong th·ªßy ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng trong truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi quan ni·ªám v·ªÅ b·∫£n ch·∫•t *thi√™n ph√∫ ƒë·ªãa t√°i* (tr·ªùi ph√∫ b·∫©m, ƒë·∫•t ch·ªü che) c·ªßa danh nh√¢n, ƒë·∫•ng b·∫≠c. T·∫•t c·∫£ c√°c ph·∫©m ch·∫•t phi th∆∞·ªùng ƒë·ªÅu ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi thi·ªáu nh∆∞ m·ªôt th·ª© *s·∫£n ph·∫©m c√≥ s·∫µn*, do v≈© tr·ª•, tr·ªùi ƒë·∫•t ph√∫ b·∫©m, ch·ªâ vi·ªác ·ª©ng d·ª•ng v√†o th·ª±c t·∫ø x√£ h·ªôi l√† n·ªïi danh. N√≥i nh∆∞ Nguy·ªÖn C√¥ng Tr·ª© *D√£ th·ªã giang s∆°n chung t√∫ kh√≠, Qu·∫£ nhi√™n ƒë√†i c√°c xu·∫•t danh c√¥ng *(V·ªën l√† s·ª± chung ƒë√∫c kh√≠ t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa n√∫i s√¥ng, N√™n nh·∫•t ƒë·ªãnh s·∫Ω c√≥ c√¥ng danh s·ª± nghi·ªáp trong ch·ªën ƒë√†i c√°c). Ng∆∞·ªùi x∆∞a kh√¥ng quan t√¢m ƒë·∫øn vai tr√≤ c·ªßa s·ª± ƒë√†o luy·ªán x√£ h·ªôi ƒë·ªëi v·ªõi t√†i nƒÉng. D∆∞·ªùng nh∆∞ ƒë√£ l√† ng∆∞·ªùi do tr·ªùi ƒë·∫•t, n√∫i s√¥ng sinh ra th√¨ t·∫•t ph·∫£i th√¥ng minh, t√†i tr√≠, ch·ªâ c√≤n ch·ªù d·ªãp ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªùi bi·∫øt ƒë·∫øn ƒë·ªÉ ra h√†nh ƒë·∫°o hay tr·ªï t√†i. ƒê√≥ l√† nh·ªØng s·∫£n ph·∫©m c√≥ s·∫µn. Kh√¥ng c√≥ c√¢u chuy·ªán n√†o k·ªÉ v·ªÅ nh·ªØng danh nh√¢n m√† thu·ªü nh·ªè l√† ng∆∞·ªùi t·ªè ra k√©m c·ªèi, ngu d·ªët, t·∫ßm th∆∞·ªùng. C√¢u chuy·ªán ti·∫øp theo v·ªÅ h√†nh t√≠ch c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ ch·ªâ l√† c∆° h·ªôi th·ªÉ hi·ªán ph·∫©m ch·∫•t ƒë∆∞·ª£c ph√∫ b·∫©m ƒë√≥. T√°c ƒë·ªông qua l·∫°i gi·ªØa t√≠nh c√°ch v√† ho√†n c·∫£nh ho√†n to√†n v·∫Øng b√≥ng trong c√°c truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i. Th√¥ng th∆∞·ªùng truy·ªán v·ªÅ c√°c danh nh√¢n sau ph·∫ßn gi·ªõi thi·ªáu c√°c ph·∫©m ch·∫•t ti√™n thi√™n, phi th∆∞·ªùng, t√°c gi·∫£ ch·ªçn m·ªôt v√†i s·ª± ki·ªán minh ch·ª©ng cho kh·∫£ nƒÉng ·ª©ng d·ª•ng t·∫•t y·∫øu c·ªßa t√†i nƒÉng, vai tr√≤, √Ω nghƒ©a x√£ h·ªôi c·ªßa s·ª± nghi·ªáp, s·ª± n·ªïi ti·∫øng ƒë√°ng ƒë∆∞·ª£c th·ªù ph·ª•ng v√† ca ng·ª£i c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë√≥. C√°c s·ª± ki·ªán th∆∞·ªùng kh√¥ng nh·∫•t thi·∫øt ph·∫£i g·∫Øn k·∫øt v·ªõi nhau m·ªôt c√°ch logich ƒë·∫ßu cu·ªëi, tr∆∞·ªõc sau m√† c√≥ gi√° tr·ªã ƒë·ªôc l·∫≠p ƒë·ªëi v·ªõi nhau. Cu·ªëi truy·ªán th∆∞·ªùng k·ªÉ v·ªÅ c√°i ch·∫øt c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, k√®m theo l·ªùi k·∫øt mang t√≠nh ch·∫•t ƒë√°nh gi√°, kh·∫≥ng ƒë·ªãnh ho·∫∑c th√¥ng b√°o v·ªÅ vi·ªác h·∫≠u th·∫ø ca ng·ª£i, t√¥n th·ªù nh√¢n v·∫≠t ·∫•y. Trong c√°c truy·ªán ·ªü giai ƒëo·∫°n m√† kinh nghi·ªám vi·∫øt truy·ªán ch∆∞a cao th√¨ c√°c s·ª± ki·ªán ch∆∞a th·∫≠t s·ª± h·∫•p d·∫´n, ch∆∞a sinh ƒë·ªông nh∆∞ng c√†ng v·ªÅ sau, ƒë·∫øn c√°c th·∫ø k·ª∑ XVIII, nh·ªØng s·ª± ki·ªán t√¨nh ti·∫øt ƒë√£ mang t√≠nh h∆∞ c·∫•u cao, phong ph√∫ v√† h·∫•p d·∫´n. C√≥ th·ªÉ so s√°nh: Truy·ªán v·ªÅ B·ªë c√°i ƒë·∫°i v∆∞∆°ng Ph√πng H∆∞ng ch√©p trong *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* d·∫´n ra c√°c s·ª± ki·ªán thu·∫ßn t√∫y: anh em v∆∞∆°ng ƒëi chinh ph·ª•c c√°c ·∫•p l√¢n c·∫≠n, ƒëi ƒë·∫øn ƒë√¢u c≈©ng d·∫πp y√™n, nhi·ªÅu v√πng qui ph·ª•c. ƒê√¥ h·ªô An Nam th·∫•y v·∫≠y ƒë∆∞a qu√¢n ƒë√°nh d·∫πp c≈©ng th·∫•t b·∫°i, ch·∫øt. Ph√πng H∆∞ng k√©o qu√¢n v√†o ph·ªß cai tr·ªã. Ch∆∞a c√≥ t√¨nh ti·∫øt, ch∆∞a c√≥ ng√¥n ng·ªØ nh√¢n v·∫≠t. ƒê·∫øn th·∫ø k·ª∑ XVIII, c√°c s·ª± ki·ªán tri·ªÉn khai m·ªü r·ªông s·ª± hi·ªán th·ª±c h√≥a ti·ªÅm nƒÉng c·ªßa thi√™n t√†i ƒë√£ phong ph√∫ h∆°n, t√¨nh ti·∫øt v√† ƒë·ªëi tho·∫°i nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch b·ªôc l·ªô ph·∫©m ch·∫•t nh√¢n v·∫≠t ƒë√£ xu·∫•t hi·ªán v√† l√†m cho c√¢u chuy·ªán tr·ªü n√™n h·∫•p d·∫´n h∆°n. Ch·∫≥ng h·∫°n, c≈©ng l√† lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ ng∆∞·ªùi c√≥ s·ª©c kh·ªèe phi th∆∞·ªùng, *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* d·∫´n ra h√†ng lo·∫°t chi ti·∫øt minh ch·ª©ng: chuy·ªán Nh∆∞ H·ªï m·ªôt m√¨nh ph·∫°t c·ªè ru·ªông, chuy·ªán ch√†ng m·ªôt m√¨nh g·∫∑t l√∫a, chuy·ªán ƒë·∫øn ch∆°i nh√† ng∆∞·ªùi b·∫°n ·ªü Thanh H√≥a ƒÉn h·∫øt nƒÉm s√°u m√¢m th·ª©c ƒÉn c√πng ba n·ªìi m∆∞·ªùi c∆°m, ƒë·∫øn khi ƒëi s·ª© Trung Qu·ªëc th√¨ ·∫•n t∆∞·ª£ng L√™ Nh∆∞ H·ªï g√¢y ra cho ng∆∞·ªùi Trung Qu·ªëc v·∫´n l√† s·ª± ƒÉn kh·ªèe. Nh∆∞ v·∫≠y, ƒë√£ c√≥ √≠t nh·∫•t ƒë·∫øn 4 s·ª± ki·ªán minh ch·ª©ng cho s·ª± phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t v·ªÅ ƒÉn kh·ªèe. Nh∆∞ng c√πng v·ªõi s·ª± ƒÉn kh·ªèe l√† tr√≠ tu·ªá kh√°c th∆∞·ªùng c·ªßa Nh∆∞ H·ªï: khi h·ªçc, vi·∫øt xong m·ªôt t·ªù gi·∫•y, ƒë·ªçc xong ƒë·ªët ngay; ƒëi thi ƒë·ªó ngay Ti·∫øn sƒ©, ƒë∆∞·ª£c phong L∆∞·ª°ng qu·ªëc Th∆∞·ª£ng th∆∞. ƒêi s·ª© Trung Qu·ªëc, bi·∫øt ngay m√≥n ƒë·∫ßu c√° ng∆∞·ªùi, v∆∞·ª£t qua nhi·ªÅu th·ª≠ th√°ch c·ªßa vua Trung Qu·ªëc, t·ª´ ti√™n c·∫ßu ƒë·∫£o ƒë·∫øn vi·ªác d·∫°y ho√†ng t·ª≠ Trung Qu·ªëc. M√¥tip ƒÉn kh·ªèe d∆∞·ªùng nh∆∞ ƒë∆∞·ª£c c√°c nh√† vƒÉn x∆∞a r·∫•t h·ª©ng th√∫ n√™n v·∫´n trong *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*, t√°c gi·∫£ l·∫°i k·ªÉ chuy·ªán L∆∞∆°ng H·ªØu Kh√°nh ƒÉn kh·ªèe, l√†m kh·ªèe v√† th√¥ng minh; chuy·ªán tr·∫°ng nguy√™n L√™ N·∫°i ƒÉn kh·ªèe. Nh∆∞ng chuy·ªán ƒÉn kh·ªèe ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ ƒë·∫øn ·ªü ƒë√¢y kh√¥ng ph·∫£i nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch ca ng·ª£i l·∫°c th√∫ ƒÉn u·ªëng ph√†m t·ª•c m√† ch·ªâ ƒë·ªÉ nh·∫•n m·∫°nh s·ª± kh√°c th∆∞·ªùng, phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t.
Kh√°c Nho gi√°o, Ph·∫≠t gi√°o ƒë·ªÅ cao qu√° tr√¨nh tu t√¢m v√† th·∫ßn b√≠ h√≥a k·∫øt qu·∫£ c·ªßa qu√° tr√¨nh tu luy·ªán ·∫•y. Ng∆∞·ªùi tu luy·ªán kh√¥ng ch·ªâ c√≥ ƒë·∫°o ƒë·ª©c cao ƒë·∫πp. C√°c thi·ªÅn s∆∞ nh·ªù c√¥ng phu tu t·∫≠p m√† c√≥ nh·ªØng kh·∫£ nƒÉng phi th∆∞·ªùng c√≥ th·ªÉ h·ªØu √≠ch cho nh√¢n d√¢n. Nhi·ªÅu truy·ªán v·ªÅ thi·ªÅn s∆∞ trong
*Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* v√† *Tam t·ªï th·ª±c l·ª•c* th∆∞·ªùng nh·∫•n m·∫°nh v√†o ph√©p l·∫° k·ª≥ d·ªã, phi th∆∞·ªùng c·ªßa thi·ªÅn s∆∞, nh·∫•t l√† nh·ªØng v·ªã tu theo ph√°i M·∫≠t t√¥ng. Thi·ªÅn s∆∞ Ma Ha t·ª´ng chuy√™n t·ª•ng ni·ªám kinh *ƒê·∫°i bi t√¢m ch√∫*, c√≥ kh·∫£ nƒÉng ni·ªám ch√∫ ch·ªØa nh·ªØng b·ªánh hi·ªÉm ngh√®o nh∆∞ b·ªánh h·ªßi cho nh√¢n d√¢n, c√≥ th·ªÉ tho√°t ra ngo√†i s·ª± giam gi·ªØ c·∫©n m·∫≠t c·ªßa nh√† vua. Thi·ªÅn s∆∞ ƒê·∫°o H·∫°nh c≈©ng chuy√™n t·ª•ng *ƒê·∫°i bi t√¢m ƒê√† la ni* n√™n c√≥ ph√°p thu·∫≠t cao c∆∞·ªùng, v·ª©t g·∫≠y xu·ªëng d√≤ng n∆∞·ªõc ch·∫£y xi·∫øt m√† g·∫≠y tr√¥i ng∆∞·ª£c d√≤ng, ‚Äúc√≥ th·ªÉ khi·∫øn r·∫Øn r·∫øt, mu√¥ng th√∫ ƒë·∫øn ch·∫ßu ph·ª•c, ƒë·ªët ng√≥n tay c·∫ßu m∆∞a, phun n∆∞·ªõc ph√©p ch·ªØa b·ªánh, kh√¥ng vi·ªác g√¨ kh√¥ng ·ª©ng nghi·ªám‚Äù. ƒêi·ªÉn h√¨nh nh·∫•t c·ªßa ph√°p thu·∫≠t l√† kh·∫£ nƒÉng th√°c sinh c·ªßa T·ª´ ƒê·∫°o H·∫°nh ƒë·ªÉ tr·ªü th√†nh vua L√Ω Th·∫ßn T√¥ng. Thi·ªÅn s∆∞ ƒê·∫°o Hu·ªá chuy√™n s√¢u ph√©p Tam qu√°n Tam ma ƒë·ªãa, khi ƒë·ªçc kinh c·∫£m h√≥a c·∫£ kh·ªâ v∆∞·ª£n trong n√∫i, k√©o nhau h√†ng ƒë√†n ƒë·∫øn nghe kinh. Khi ho√†ng phi c·ªßa L√Ω Anh T√¥ng b·ªã ·ªëm, s∆∞ v√†o cung xem b·ªánh, v·ª´a ƒë·∫øn c·ª≠a ph√≤ng th√¨ b·ªánh c·ªßa phi kh·ªèi. Huy·ªÅn Quang thi·ªÅn s∆∞ n·ªïi ti·∫øng kh√¥ng ch·ªâ v√¨ ƒë·∫°o ƒë·ª©c v√† tr√≠ tu·ªá m√† c√≤n l√† ng∆∞·ªùi c√≥ t·∫ßm v√≥c v≈© tr·ª•. Khi ng√†i v·ªÅ kinh ƒë√¥, ƒë·∫øn ch√πa B√°o √Çn gi·∫£ng kinh *Th·ªß LƒÉng*, chi·ªÅu quay v·ªÅ tƒÉng ph√≤ng ‚Äúch·ª£t th·∫•y m·ªôt ƒë√¥i chim th∆∞·ªõc tr·∫Øng kh√¥ng bi·∫øt t·ª´ ƒë√¢u bay ƒë·∫øn ƒë·∫≠u ·ªü c√†nh c√¢y gi·ªØa s√¢n, r·ªìi l·∫°i bay li·ªáng v·ª´a h√≥t, d∆∞·ªùng nh∆∞ c√≥ √Ω ch√∫c m·ª´ng‚Äù. S∆∞ c√≤n c√≥ kh·∫£ nƒÉng ph√π ph√©p, c·∫£m th√¥ng ƒë∆∞·ª£c tr·ªùi ƒë·∫•t, c√≥ th·ªÉ h√¥ gi√≥ g·ªçi m√¢y ‚Äúb·ªóng m·ªôt ƒë√°m m√¢y ƒëen hi·ªán ra ·ªü ph∆∞∆°ng nam, gi√≥ th·ªïi c√°t b·ª•i tung bay m·ªù m·ªãt b·∫ßu tr·ªùi, m·ªôt l√°t th√¨ tan h·∫øt‚Äù. C√≥ th·ªÉ n√≥i nh·ªØng chi ti·∫øt tr√™n khi·∫øn cho c√°c truy·ªán v·ªÅ danh nh√¢n mang m·ªôt d√°ng v·∫ª huy·ªÅn b√≠, cao xa nh∆∞ng c≈©ng ƒë·∫ßy h·∫•p d·∫´n, nh·∫•t l√† nh√¨n t·ª´ g√≥c ƒë·ªô quan ni·ªám v·ªÅ c√°c b·∫≠c th√°nh nh√¢n, th·∫ßn ph·∫≠t c·ªßa ng∆∞·ªùi x∆∞a. C≈©ng c·∫ßn nh·∫≠n x√©t th√™m l√† c√°i k·ª≥ ·∫£o c·∫•p cho kh·∫£ nƒÉng h∆∞ c·∫•u t∆∞·ªüng t∆∞·ª£ng m·ªôt kh√¥ng gian kh√° r·ªông r√£i, t·ª©c l√† c√≥ vai tr√≤ k√≠ch th√≠ch s·ª± s√°ng t·∫°o c·ªßa t√°c gi·∫£. C√≥ th·ªÉ l·∫•y v√≠ d·ª• b·∫±ng c√°ch so s√°nh c√πng m·ªôt t√¨nh ti·∫øt ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c ch√©p kh√°c nhau. *Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* k·ªÉ chuy·ªán ƒëua t√†i c·ªßa thi·ªÅn s∆∞ Gi√°c H·∫£i v√† ƒë·∫°o sƒ© Th√¥ng Huy·ªÅn. C√≥ hai con t·∫Øc k√® k√™u inh ·ªèi tr√™n ƒëi·ªán v√† vua L√Ω Nh√¢n T√¥ng y√™u c·∫ßu hai ng∆∞·ªùi b·∫Øt ch√∫ng ph·∫£i im l·∫∑ng. Th√¥ng Huy·ªÅn ni·ªám ch√∫ bu·ªôc m·ªôt con r∆°i xu·ªëng, Gi√°c H·∫£i nh√¨n ch·∫±m ch·∫±m v√†o con th·ª© hai khi·∫øn n√≥ c≈©ng r∆°i xu·ªëng. Chuy·ªán n√†y ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ kh√°c ƒëi trong *Nam √îng m·ªông l·ª•c* c·ªßa H·ªì Nguy√™n Tr·ª´ng. Hai ng∆∞·ªùi (danh tƒÉng Gi√°c H·∫£i v√† ƒë·∫°o sƒ© Th√¥ng Huy·ªÅn) tr·ªï t√†i y·ªÉm tr·ª´ y√™u qu√°i tr√™n t∆∞·ªùng cung ƒëi·ªán: Gi√°c H·∫£i l·∫•y m·∫•y h·∫°t ch√¢u g√µ v√†o n√≥c nh√†, ti·∫øng k√™u kh√≥c li·ªÅn im b·∫∑t. Th√¥ng Huy·ªÅn d√πng l·ªánh b√†i ƒë·∫≠p v√†o c·ªôt, b·ªóng th·∫•y m·ªôt b√†n tay to t∆∞·ªõng l·ªô ra tr√™n t∆∞·ªùng nh√†, c·∫ßm m·ªôt con r·∫Øn m·ªëi v·ª©t xu·ªëng ƒë·∫•t, y√™u qu√°i b√®n h·∫øt. ƒêi·ªÅu n√†y cho th·∫•y, c√°c s·ª± ki·ªán ly k·ª≥ ƒë∆∞·ª£c ch√©p kh√¥ng ph·∫£i v·ªõi tinh th·∫ßn ‚Äúth·ª±c l·ª•c‚Äù m√† mang t√≠nh ch·∫•t t∆∞·ªüng t∆∞·ª£ng, h∆∞ c·∫•u. V·∫´n l√† s·ª± ki·ªán d√πng ph√°p thu·∫≠t ƒë·ªÉ tr·∫•n y·ªÉm con t·∫Øc k√® (r·∫Øn m·ªëi) nh∆∞ng c√°ch k·ªÉ c·ªßa hai t√°c gi·∫£ kh√°c nhau. H·ªì Nguy√™n Tr·ª´ng cho xu·∫•t hi·ªán th√™m m·ªôt b√†n tay v·ª©t con r·∫Øn m·ªëi xu·ªëng ƒë·∫•t l√†m cho kh√¥ng kh√≠ th√™m th·∫ßn b√≠. Th·∫≠t kh√≥ k·∫øt lu·∫≠n c√°ch k·ªÉ n√†o g·∫ßn v·ªõi s·ª± th·∫≠t h∆°n v√¨ ƒë∆°n gi·∫£n l√† c·∫£ hai ƒë·ªÅu l√† s·∫£n ph·∫©m h∆∞ c·∫•u, c≈©ng c√≥ th·ªÉ l√† ghi ch√©p l·∫°i l·ªùi k·ªÉ l∆∞u truy·ªÅn trong d√¢n gian. Hai truy·ªán ƒë·ªÅu k·∫øt th√∫c b·∫±ng b√†i t√°n c·ªßa nh√† vua ·ª©ng kh·∫©u ƒë·ªçc ngay l√∫c ƒë√≥. B√†i th∆° c√≥ th·ªÉ c√≥ th·∫≠t, ra ƒë·ªùi trong m·ªôt ho√†n c·∫£nh n√†o ƒë√≥ ch∆∞a r√µ, c√≤n c√°c t√¨nh ti·∫øt kia l√† h∆∞ c·∫•u. N·∫øu ch·ª©ng minh ƒë∆∞·ª£c ch·∫Øc ch·∫Øn *Nam √¥ng m·ªông l·ª•c* ra ƒë·ªùi sau *Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* th√¨ th·∫•y r√µ l√† t√°c gi·∫£ c√≥ √Ω th·ª©c ƒë·ªïi m·ªõi c√°ch k·ªÉ cho chuy·ªán h·∫•p d·∫´n h∆°n. N√≥i c√°ch kh√°c, c√°i k·ª≥ ·∫£o ·ªü ƒë√¢y l√† th·ªß ph√°p ngh·ªá thu·∫≠t nhi·ªÅu h∆°n l√† th·∫ø gi·ªõi quan.
Trong m√¥ h√¨nh nh√¢n c√°ch l√Ω t∆∞·ªüng c·ªßa ph∆∞∆°ng ƒê√¥ng truy·ªÅn th·ªëng, b·∫≠c th·∫ßn, th√°nh, ph·∫≠t, ti√™n, ch√≠nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠ l√† b·∫≠c phi ph√†m, tho√°t t·ª•c. ƒê√≥ l√† nh·ªØng b·∫≠c si√™u tho√°t kh·ªèi c√°c c√°m d·ªó v·∫≠t ch·∫•t t·∫ßm th∆∞·ªùng. ƒÇn u·ªëng , sinh ho·∫°t kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c c√°c b·∫≠c th√°nh nh√¢n ƒë·ªÅ cao m√† tr√°i l·∫°i, th√°i ƒë·ªô ƒë·ªëi v·ªõi chuy·ªán ƒÉn u·ªëng sinh ho·∫°t ƒë∆∞·ª£c coi l√† th∆∞·ªõc ƒëo c·ªßa nh√¢n c√°ch cao qu√≠. Nguy·ªÖn Tr√£i ‚Äúc∆°m ƒÉn ch·∫≥ng qu·∫£n d∆∞a mu·ªëi, √°o m√£o n√†i chi g·∫•m l√†‚Äù, ƒë·ªÅ cao c√°c gi√° tr·ªã tinh th·∫ßn, ƒë·∫°o l√Ω h∆°n l√† c√°c gi√° tr·ªã v·∫≠t ch·∫•t c·ªßa ƒë·ªùi th∆∞·ªùng ph√†m nh√¢n. Nhi·ªÅu truy·ªán vi·∫øt v·ªÅ c√°c th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠ th·ªÉ hi·ªán ph·∫©m ch·∫•t chung ƒë√≥.
*Nam √îng m·ªông l·ª•c* c√≥ ‚ÄúTruy·ªán Ngh·ªá v∆∞∆°ng‚Äù k·ªÉ v∆∞∆°ng (t·ª©c Tr·∫ßn Ngh·ªá T√¥ng) khi c√≤n l√†m v∆∞∆°ng t·ª≠, ƒë·ªÉ tang cha ‚Äúm·∫Øt kh√¥ng l√∫c n√†o r√°o l·ªá‚Äù. ƒêo·∫°n tang, ‚Äúqu·∫ßn √°o kh√¥ng s·∫Øm c√°c th·ª© t∆° l·ª•a m√†u m√®; ƒÉn kh√¥ng c·∫ßn ngon; qu·∫£ mu·ªóm, c√° h·ªìng l√† nh·ªØng th·ª© ƒÉn qu√≠ ·ªü ph∆∞∆°ng Nam t·ª´ ƒë·∫•y tuy·ªát nhi√™n kh√¥ng t·ªõi mi·ªáng‚Äù. Th·∫ø gi·ªõi c·ªßa h·ªç l√† v√πng ƒë·∫•t ‚Äút·ªãnh th·ªï‚Äù, n∆°i c√°c c√°m d·ªó v·∫≠t ch·∫•t, d·ª•c v·ªçng nh·∫•t l√† s·∫Øc d·ª•c c·ªßa th·∫ø gi·ªõi ph√†m t·ª•c b·ªã truy ƒëu·ªïi g·∫Øt gao. Tr·∫ßn Th√°i T√¥ng tuy√™n ng√¥n trong *Kh√≥a h∆∞ l·ª•c*r·∫±ng *th√¢n x√°c l√† ngu·ªìn g·ªëc c·ªßa n·ªói kh·ªï*. T·ª©c l√† ƒë·ªÉ gi·∫£i tho√°t kh·ªèi n·ªói kh·ªï, c·∫ßn ph·∫£i v∆∞·ª£t tho√°t kh·ªèi c√°c c√°m d·ªó th√¢n x√°c, b·∫£n nƒÉng, ph·∫£i khinh mi·ªát b·∫£n nƒÉng. M·∫´u ng∆∞·ªùi l√Ω t∆∞·ªüng l√† ng∆∞·ªùi c√≥ th·ªÉ ch·∫ø ng·ª±, kh·∫Øc ph·ª•c b·∫£n nƒÉng. N·∫øu nh∆∞ c√≥ m√¥tip s·∫Øc d·ª•c trong truy·ªán c√°c danh nh√¢n th√¨ vai tr√≤ c·ªßa n√≥ ch·ªâ l√† ƒë·ªÉ t√¥ ƒë·∫≠m th√™m nh·ªØng ph·∫©m ch·∫•t phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë√≥. Xu·∫•t hi·ªán trong tr∆∞·ªùng h·ª£p n√†y, m√¥tip s·∫Øc d·ª•c ƒë√≥ng vai tr√≤ c·ªßa nh√¢n t·ªë th·ª≠ th√°ch nh√¢n c√°ch th√°nh thi·ªán c·ªßa b·∫≠c th√°nh nh√¢n. Nh∆∞ v·∫≠y, kh√¥ng ch·ªâ c√≥ y·∫øu t·ªë k·ª≥ ·∫£o m√† c·∫£ y·∫øu t·ªë tr·∫ßn th·∫ø, hi·ªán th·ª±c ƒë√£ tham gia v√†o c·ªët truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ c√°c danh nh√¢n. Truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ Huy·ªÅn Quang ki√™n tr√¨ ƒë·ª©c tu c≈©ng nh∆∞ s·ª± th·∫•t b·∫°i c·ªßa n√†ng ƒêi·ªÉm B√≠ch mu·ªën ƒëem s·∫Øc ƒë·∫πp c√°m d·ªó trong *Tam t·ªï th·ª±c l·ª•c* l√† m·ªôt v√≠ d·ª• ƒëi·ªÉn h√¨nh cho ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm n√†y. Nh∆∞ng m√¥tip th·ª≠ th√°ch c·ªßa s·∫Øc d·ª•c lo·∫°i n√†y th∆∞·ªùng ƒë·∫∑t nh√¢n v·∫≠t ƒë·ª©ng tr√™n m·ªôt v·ªã tr√≠ r·∫•t ch√™ng v√™nh, d·ªÖ b·ªã nghi ng·ªù. D∆∞·ªùng nh∆∞ nghi ng·ªù b·∫£n lƒ©nh di·ªát d·ª•c c·ªßa Tr√∫c l√¢m ƒë·ªá tam t·ªï Huy·ªÅn Quang n√™n ƒë·∫øn th·∫ø k·ª∑ XVIII, t√°c gi·∫£ *S∆°n c∆∞ t·∫°p thu·∫≠t* ƒë√£ ƒë·∫∑t l·∫°i v·∫•n ƒë·ªÅ v√† k·ªÉ l·∫°i c√¢u chuy·ªán r·∫±ng Huy·ªÅn Quang kh√¥ng k√¨m n√©n ƒë∆∞·ª£c l·ª≠a d·ª•c ƒë√£ ‚Äúth√¥ng d√¢m‚Äù v·ªõi ƒêi·ªÉm B√≠ch, k·∫øt c·ª•c l√† ph·∫£i th·ª´a nh·∫≠n s·ª± th·∫≠t. Hi·ªán t∆∞·ª£ng ‚Äúƒë·ªçc l·∫°i‚Äù truy·ªÅn thuy·∫øt Huy·ªÅn Quang ‚Äì ƒêi·ªÉm B√≠ch nh∆∞ trong *S∆°n c∆∞ t·∫°p thu·∫≠t* cho th·∫•y t·∫ßm quan tr·ªçng v√† s·ª± ‚Äúnh·∫°y c·∫£m‚Äù c·ªßa m√¥tip di·ªát d·ª•c ƒë·ªëi v·ªõi truy·ªán danh nh√¢n n√≥i chung th·ªùi trung ƒë·∫°i. N·∫øu s·ª± vi·ªác ki√™n tr√¨ l√≤ng ƒë·∫°o kh√¥ng c√≥ th·∫≠t ho·∫∑c ƒë·∫∑t d∆∞·ªõi s·ª± ho√†i nghi th√¨ to√†n b·ªô nh√¢n c√°ch cao th∆∞·ª£ng s·ª•p ƒë·ªï ho√†n to√†n. Do ƒë√≥, ta th·∫•y kh√¥ng ph·ªï bi·∫øn m√¥tip n√†y trong lo·∫°i truy·ªán danh nh√¢n. Thay v√¨ k·ªÉ c√°c chuy·ªán ki√™n tr√¨ c·ªßa l√≤ng tu ƒë·∫°o tr∆∞·ªõc c√°m d·ªó th√¢n x√°c t∆∞∆°ng t·ª±, c√°c t√°c gi·∫£ trung ƒë·∫°i th∆∞·ªùng n√© tr√°nh vi·ªác ƒë·ªÅ c·∫≠p ƒë·∫øn ƒë·ªùi s·ªëng t√¨nh d·ª•c c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠.
ƒê·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi ph∆∞∆°ng ƒê√¥ng n√≥i chung, ng∆∞·ªùi Vi·ªát Nam n√≥i ri√™ng, c√°i ch·∫øt l√† m·ªôt d·ªãp h·∫øt s·ª©c quan tr·ªçng ƒë·ªÉ ƒë√°nh gi√° s·ª± nghi·ªáp c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë√£ khu·∫•t. Vi·ªác l√†m ƒë√°m tang, t·ª´ c·ªó √°o quan ƒë·∫øn ƒë√°m tang, ph·∫ßn m·ªô, vi·ªác th·ªù t·ª± h∆∞∆°ng h·ªèa sau khi m·∫•t, vi·ªác ƒë∆∞·ª£c tri·ªÅu ƒë√¨nh ban s·∫Øc phong do ƒë√≥ ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ quan s√°t kh√° k·ªπ v√† h·∫ßu nh∆∞ c√°i ch·∫øt c·ªßa c√°c nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng, c√°c danh nh√¢n ƒë·ªÅu ƒë∆∞·ª£c soi r·ªçi d∆∞·ªõi √°nh s√°ng quan ni·ªám n√†y. Nhi·ªÅu truy·ªán ng·∫Øn vi·∫øt v·ªÅ c√°c danh nh√¢n ƒë·ªÅu ƒë·ªÅ c·∫≠p t·ªõi c√°i ch·∫øt c·ªßa h·ªç. M√¥tip hi·ªÉn linh, linh ·ª©ng, phong th·∫ßn, ƒë∆∞·ª£c t·∫ø t·ª± kh√≥i h∆∞∆°ng‚Ä¶ ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng truy·ªán v√†o lo·∫°i ƒë·∫ßu ti√™n c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i s·ª≠ d·ª•ng ƒë·ªÉ ƒë∆∞a ra s·ª± ƒë√°nh gi√° t√≠ch c·ª±c v·ªÅ c√¥ng ƒë·ª©c ng∆∞·ªùi ƒë√£ m·∫•t v√† hi·ªán t∆∞·ª£ng n√†y k√©o d√†i cho h·∫øt th·ªùi trung ƒë·∫°i. ƒê√¢y l√† ph·∫ßn c√≥ nhi·ªÅu chi ti·∫øt k·ª≥ ·∫£o, th·∫ßn d·ªã h∆°n c·∫£ trong to√†n b·ªô k·∫øt c·∫•u c·ªßa nh√≥m truy·ªán n√†y. Truy·ªán B·ªë C√°i ƒë·∫°i v∆∞∆°ng (
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*) vi·∫øt: ‚ÄúKhi H∆∞ng m·ªõi ch·∫øt ƒë√£ hi·ªÉn linh, th∆∞·ªùng hi·ªán h√¨nh trong ƒë√°m d√¢n qu√™. Ngh√¨n xe v·∫°n ng·ª±a bay tr√™n kho·∫£ng ng·ªçn c√¢y n√≥c nh√†. M·ªçi ng∆∞·ªùi ng·∫©ng l√™n th√¨ th·∫•y r·ª±c r·ª° nh∆∞ m√¢y k·∫øt nƒÉm m√†u, vƒÉng v·∫≥ng ti·∫øng ƒë√†n ti·∫øng s√°o ·ªü tr√™n tr·ªùi, l·∫°i c√≥ ti·∫øng h√≤ h√©t, ki·ªáu c√°ng s√°ng r·ª±c, t·∫•t c·∫£ ƒë·ªÅu nh√¨n th·∫•y ƒë∆∞·ª£c r√†nh r√†nh‚Äù, nh√¢n d√¢n l·∫≠p mi·∫øu th·ªù c√∫ng, kh√¥ng ƒëi·ªÅu g√¨ kh√¥ng ·ª©ng nghi·ªám. Ng√¥ Quy·ªÅn ƒë√£ xu·ªëng chi·∫øu l·∫≠p ƒë·ªÅn th·ªù to h∆°n c≈© v√† ƒë·∫øn ƒë·ªùi Tr·∫ßn th√¨ b·∫Øt ƒë·∫ßu ban s·∫Øc phong. Khu√¥n m·∫´u li·ªát k√™ n·∫øu ƒë·∫ßy ƒë·ªß l√†: hi·ªÉn linh, ·ª©ng nghi·ªám, ƒë∆∞·ª£c th·ªù t·ª± v√† ƒë∆∞·ª£c tri·ªÅu ƒë√¨nh c√°c ƒë·ªùi s·∫Øc phong. Nh∆∞ng c≈©ng c√≥ nhi·ªÅu tr∆∞·ªùng h·ª£p ch·ªâ li·ªát k√™ m·ªôt trong c√°c khu√¥n m·∫´u ƒë√≥, nh∆∞ng kh√¥ng th·ªÉ thi·∫øu vi·ªác th·ªù t·ª± (ho·∫∑c m·ªôt bi·∫øn th·ªÉ c·ªßa th·ªù t·ª± l√† s·ª± ng∆∞·ª°ng m·ªô c·ªßa h·∫≠u th·∫ø ƒë·ªëi v·ªõi nh√¢n c√°ch ƒë·∫°o ƒë·ª©c v√† t√†i nƒÉng ng∆∞·ªùi ƒë√£ m·∫•t) nh∆∞ l√† d·∫•u hi·ªáu tr√¢n tr·ªçng nh·∫•t ƒë·ªëi v·ªõi nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. M·ªôt s·ªë truy·ªán c√≥ th·ªÉ c√≥ th√™m s·ª± li·ªát k√™ th∆°, c√¢u ƒë·ªëi, th∆° vi·∫øng c·ªßa h·∫≠u th·∫ø ca ng·ª£i nh√¢n v·∫≠t ƒë√≥.
ƒê·ªëi v·ªõi c√°c thi·ªÅn s∆∞, m√¥tip ƒë·ªçc m·ªôt b√†i k·ªá tr∆∞·ªõc khi v·ªã thi·ªÅn s∆∞ ƒëi v√†o c√µi t·ªãch di·ªát l√† m·ªôt m√¥tip ph·ªï bi·∫øn. K·ªá l√† m·ªôt d·∫°ng tri·∫øt l√Ω c·ªßa thi·ªÅn s∆∞ th∆∞·ªùng ƒë·ªÅ c·∫≠p ƒë·∫øn ƒë·ªÅ t√†i sinh t·ª≠, l·∫Ω s·∫Øc kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c th·ª±c hi·ªán d∆∞·ªõi d·∫°ng b√†i th∆° v√†o th·ªùi ƒëi·ªÉm nh√† s∆∞ s·∫Øp t·ª´ gi√£ c√µi tr·∫ßn. D·∫°ng th·ª©c th∆° ca nh·∫±m m·ª•c ti√™u truy·ªÅn b√° s√¢u r·ªông tri·∫øt l√Ω m√† ch·ªâ c√≥ tr·∫£ gi√° b·∫±ng c·∫£ m·ªôt ƒë·ªùi tu h√†nh thi·ªÅn s∆∞ m·ªõi th·ªÉ ng·ªô ƒë∆∞·ª£c. Do ƒë√≥, b√†i k·ªá kh√¥ng ch·ªâ th·ªÉ hi·ªán d≈©ng kh√≠ v√¥ √∫y c·ªßa nh√† tu h√†nh m√† c√≤n kh·∫≥ng ƒë·ªãnh t√≠nh ch√¢n l√Ω s√¢u s·∫Øc c·ªßa l·ªùi k·ªá. N√≥i c√°ch kh√°c, n·∫øu nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng c·ªßa nho gia ti·∫øp t·ª•c ƒë∆∞·ª£c th·ªù ph·ª•ng h∆∞∆°ng h·ªèa th√¨ nh√¢n v·∫≠t thi·ªÅn s∆∞ ti·∫øp t·ª•c s·ªëng trong c√µi mai h·∫≠u th√¥ng qua vi·ªác c√°c ƒë·ªá t·ª≠ ti·∫øp t·ª•c tu tr√¨, ch·ª©ng nghi·ªám l·ªùi k·ªá m√† v·ªã thi·ªÅn s∆∞ ƒë√£ ƒë·ªçc ph√∫t l√¢m chung. ƒê√≥ l√† l√Ω do gi·∫£i th√≠ch t·∫°i sao c√°c l·ªùi k·ªá th∆∞·ªùng l√† l·ªùi d·∫°y ƒë·ªá t·ª≠ (
*Th·ªã ƒë·ªá t·ª≠*). L√Ω t∆∞·ªüng tu t√¢m ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªá t·ª≠ ti·∫øp t·ª•c kh√¥ng d·ª©t c≈©ng c√≥ nghƒ©a l√† vi·ªác h∆∞∆°ng kh√≥i kh√¥ng bao gi·ªù ng·ª´ng tr√™n b√†n th·ªù.
Trong k·∫øt c·∫•u ba ph·∫ßn c·ªßa m·ªôt truy·ªán danh nh√¢n m√† ta ƒë√£ s∆° b·ªô kh·∫£o s√°t tr√™n ƒë√¢y, ph·∫ßn s·ª± ki·ªán, t√¨nh ti·∫øt l√† quan tr·ªçng nh·∫•t. Kh√¥ng √≠t tr∆∞·ªùng h·ª£p, ph·∫ßn gi·ªõi thi·ªáu chung (exposition) v√† epilogue (l·ªùi k·∫øt) ·∫©n k√≠n sau c√°c s·ª± ki·ªán v√† t√¨nh ti·∫øt, nh∆∞ng n·∫øu thi·∫øu s·ª± ki·ªán v√† t√¨nh ti·∫øt th√¨ kh√¥ng th·ªÉ c√≥ truy·ªán. C√≥ th·ªÉ l·∫•y l·ªùi b√¨nh lu·∫≠n nh√¢n v·∫≠t tr·∫°ng nguy√™n Nguy·ªÖn ƒêƒÉng ƒê·∫°o trong
*Lan Tr√¨ ki·∫øn vƒÉn l·ª•c* c·ªßa V≈© Trinh ƒë·ªÉ hi·ªÉu hi·ªán t∆∞·ª£ng t·ªânh l∆∞·ª£c hai ph·∫ßn ƒë·∫ßu v√† cu·ªëi (ho·∫∑c m·ªôt trong hai ph·∫ßn n√†y) l√† hai ph·∫ßn v·ªën kh√¥ng th·ªÉ thi·∫øu trong m·ªôt truy·ªán ƒëi·ªÉn h√¨nh. Trong truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ Nguy·ªÖn ƒêƒÉng ƒê·∫°o, t√°c gi·∫£ ƒëi ngay v√†o m·ªôt s·ª± ki·ªán n·ªïi b·∫≠t nh·∫•t c√≥ kh·∫£ nƒÉng l√†m r√µ n√©t phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t n√†y. V√† ƒë√¢y c≈©ng l√† m·ªôt n√©t phi th∆∞·ªùng kh√° b·∫•t ng·ªù ƒë·ªëi v·ªõi c√°ch ƒë·ªçc th√¥ng th∆∞·ªùng: Ch√†ng th∆∞ sinh Nguy·ªÖn ƒêƒÉng ƒê·∫°o d√°m tr√®o t∆∞·ªùng chui v√†o ng·ªß chung v·ªõi con g√°i quan t·ªÉ t∆∞·ªõng, ƒë·∫∑t c√¥ g√°i v√† quan t·ªÉ t∆∞·ªõng v√†o t√¨nh th·∫ø ph·∫£i l·ª±a ch·ªçn m√¨nh, nh∆∞ng ƒë·ªìng th·ªùi c≈©ng d√°m ƒë∆∞∆°ng ƒë·∫ßu v·ªõi c√°i ch·∫øt n·∫øu kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c t·ªÉ t∆∞·ªõng ch·∫•p nh·∫≠n. Qu·∫£ nhi√™n quan t·ªÉ t∆∞·ªõng n·ªïi gi·∫≠n sai tr√≥i ch√†ng l·∫°i. C√≥ v·ªã ƒë·ªìng li√™u b√†n: ‚Äú *C√≥ chuy·ªán kh√°c th∆∞·ªùng ·∫Øt c√≥ t√†i kh√°c th∆∞·ªùng*, c√≥ th·ªÉ h·∫Øn s·∫Ω c√≥ ho√†i b√£o l·ªõn. B√¢y gi·ªù c·ª© th·ª≠ ngay tr∆∞·ªõc m·∫∑t, n·∫øu qu·∫£ n√≥ t√†i th√¨ n√™n t√°c th√†nh (g·∫£ con g√°i), n·∫øu kh√¥ng th√¨ c·ª© theo lu·∫≠t tr·ª´ng tr·ªã, vi·ªác g√¨ ph·∫£i n·ªïi gi·∫≠n‚Äù. Nh·ªù ƒë√≥ m√† ch√†ng trai Nguy·ªÖn ƒêƒÉng ƒê·∫°o c√≥ c∆° h·ªôi tr·ªï t√†i. Th·∫ø l√† ch√†ng ƒë∆∞·ª£c quan c·∫•p ti·ªÅn ƒÉn h·ªçc, ƒë∆∞·ª£c g·∫£ con g√°i, v√† ƒëi thi ƒë·ªó Tr·∫°ng Nguy√™n, m·ªôt quang vinh t·ªôt b·∫≠c theo quan ni·ªám ng∆∞·ªùi x∆∞a. Nh∆∞ v·∫≠y, c√¢u chuy·ªán ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ t·ª´ c√°ch th·ªÉ hi·ªán, c√°ch minh ch·ª©ng ph·∫©m ch·∫•t kh√°c th∆∞·ªùng ch·ª© kh√¥ng c·∫ßn l·ªùi gi·ªõi thi·ªáu d·∫´n d·∫Øt tr∆∞·ªõc. L·ªùi b√†n c·ªßa Lan Tr√¨ ng∆∞ gi·∫£ cho truy·ªán n√†y nh∆∞ sau: ‚ÄúTr√®o t∆∞·ªùng kho√©t ng·∫°ch, ƒë√≥ l√† vi·ªác x·∫•u xa, k·∫ª sƒ© kh√¥ng l√†m. Th·∫ø m√† b·∫≠c danh sƒ© l·∫°i l√†m vi·ªác ƒë√≥. C√≥ ng∆∞·ªùi n√≥i: ‚Äúc√≥ t√†i nh∆∞ √¥ng, th√¨ c√≥ th·ªÉ l√†m nh·ªØng vi·ªác nh∆∞ √¥ng!‚Äù. T√¥i cho r·∫±ng: ‚ÄúSao b·∫±ng c√≥ t√†i nh∆∞ √¥ng, m√† kh√¥ng ch∆°i b·ªùi du ƒë√£ng nh∆∞ v·∫≠y. T√†i nƒÉng v√† ƒë·ª©c h·∫°nh l√†m sao c√≥ th·ªÉ che l·∫•p l·∫´n nhau? D·∫´u sao, ƒë√≥ c≈©ng l√† h√†o kh√≠ phi th∆∞·ªùng v·∫≠y‚Äù. C√°c h√†nh vi l·∫° l√πng nh∆∞ tr√™n kh√¥ng th·∫ßn th√°nh h√≥a nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ m√† tr√°i l·∫°i c√≥ vai tr√≤ l√†m cho h·ªç g·∫ßn g≈©i v·ªõi cu·ªôc s·ªëng, t√≠nh ch·∫•t logich c·ªßa c√°c s·ª± ki·ªán b·∫Øt ƒë·∫ßu xu·∫•t hi·ªán, g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi t√≠nh c√°ch nh√¢n v·∫≠t nh·ªù c√≥ c√°c h√†nh vi ƒë√≥. M·∫∑t kh√°c, quan ni·ªám m·ªõi trong vi·ªác ch·ªçn s·ª± ki·ªán b·ªôc l·ªô s·ª± phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c·ªßa t√°c gi·∫£ ƒë√£ t·ªè ra th√†nh c√¥ng, t·∫°o n√™n s·ª± tranh lu·∫≠n nho nh·ªè c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc ƒë∆∞∆°ng th·ªùi. Xu h∆∞·ªõng n√†y ƒë∆∞·ª£c gia tƒÉng trong truy·ªán ng·∫Øn th·∫ø k·ª∑ XVIII ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XIX, t·∫°o n√™n nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t ph√†m tr·∫ßn. ƒêi·ªÅu n√†y ta s·∫Ω nh·∫Øc l·∫°i trong ph·∫ßn vi·∫øt sau.
Nh√¨n chung, c√°c m√¥tip li√™n quan ƒë·∫øn s·ª± k·ª≥ vƒ©, phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ r·∫•t ƒëa d·∫°ng nh∆∞ng t·ª±u trung thu·ªôc v·ªÅ nh·ªØng m√¥tip th·∫ßn b√≠ v√† nh·ªØng m√¥tip hi·ªán th·ª±c. Nh·ªØng m√¥tip th·∫ßn b√≠ th∆∞·ªùng kh√¥ng kh·∫Øc h·ªça t√≠nh c√°ch nh∆∞ng c√≥ th·ªÉ h·∫•p d·∫´n v√¨ ly k√¨, ph√π h·ª£p v·ªõi quan ni·ªám t√¢m linh v·ªÅ nh√¢n t√†i th·ªùi trung ƒë·∫°i. Nh·ªØng m√¥tip hi·ªán th·ª±c tuy c≈©ng ly k·ª≥ nh∆∞ng c√≥ th·ªÉ g√≥p ph·∫ßn kh·∫Øc h·ªça t√≠nh c√°ch nh√¢n v·∫≠t v√† t·∫°o n√™n s·ª± tranh lu·∫≠n ·ªü ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc1
II. 1.2. KH√îNG GIAN V√Ä TH·ªúI GIAN NGH·ªÜ THU·∫¨T C·ª¶A TRUY·ªÜN DANH NH√ÇN
Nh·ªØng danh nh√¢n, nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ l√† nh·ªØng con ng∆∞·ªùi c·ªßa tr·ªùi ƒë·∫•t, c·ªßa thi√™n h·∫°. Do ƒë√≥ c√°c d·∫°ng th·ª©c kh√¥ng gian c·ªßa lo·∫°i truy·ªán n√†y th∆∞·ªùng l√† lo·∫°i kh√¥ng gian vƒ© m√¥, mang t·∫ßm v√≥c v≈© tr·ª•. Nh√¢n v·∫≠t ho·∫°t ƒë·ªông tr√™n ph·∫°m vi v√πng (ƒë√°nh d·∫πp c√°c cu·ªôc n·ªïi lo·∫°n ·ªü c√°c v√πng), ph·∫°m vi kh√¥ng gian qu·ªëc gia (tr·∫•n th·ªß tr·ªã nh·∫≠m m·ªôt v√πng n√†o ƒë√≥, ƒë·∫£m nh·∫≠n c√¥ng vi·ªác tri·ªÅu ch√≠nh li√™n quan ƒë·∫øn qu·ªëc k·∫ø d√¢n sinh), kh√¥ng gian li√™n qu·ªëc gia (ƒëi s·ª© Trung Qu·ªëc). R·∫•t hi·∫øm b·∫Øt g·∫∑p lo·∫°i kh√¥ng gian vi m√¥ ki·ªÉu nh∆∞ m·∫£nh v∆∞·ªùn, con ƒë∆∞·ªùng, b·∫øn ƒë√≤, m√°i nh√† v·ªën g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi cu·ªôc s·ªëng ri√™ng t∆∞ nhi·ªÅu h∆°n l√† ho·∫°t ƒë·ªông ch√≠nh tr·ªã x√£ h·ªôi. N√≥i chung c√°i nh√¨n kh√¥ng gian trong truy·ªán lo·∫°i n√†y mang ƒë·∫≠m n√©t quan ni·ªám c·ªßa nho gia v·ªÅ ‚Äúthi√™n h·∫°‚Äù, v·ªÅ ‚Äútam t√†i‚Äù: ‚Äúthi√™n ‚Äì ƒë·ªãa- nh√¢n‚Äù.
Thi√™n h·∫° (kh√¥ng gian d∆∞·ªõi tr·ªùi) l√† kh√°i ni·ªám ƒë·∫∑c th√π th·ªùi x∆∞a ch·ªâ kh√¥ng gian x√£ h·ªôi d∆∞·ªõi s·ª± tr·ªã v√¨ c·ªßa thi√™n t·ª≠ (con tr·ªùi) l√† k·∫ª nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c thi√™n m·ªánh. C√°c ho·∫°t ƒë·ªông c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠, n√≥i theo ng√¥n t·ª´ c·ªßa tu·ªìng, ƒë·ªÅu v√¨ ‚Äúqu√¢n qu·ªëc‚Äù- n∆∞·ªõc kh√¥ng t√°ch r·ªùi vua. C√°c tri·ªÅu ƒë·∫°i v·ª´a l√† kh√¥ng gian v·ª´a l√† th·ªùi gian t·ªìn t·∫°i c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c vi·ªán d·∫´n ƒë·ªÉ x√°c ƒë·ªãnh t·ªça ƒë·ªô c·ªßa s·ª± t·ªìn t·∫°i nh√¢n v·∫≠t. Trung v·ªõi vua, d·∫πp y√™n lo·∫°n, tr·ªã nh·∫≠m thanh li√™m, s√°ng su·ªët, ƒë∆∞·ª£c vua khen th∆∞·ªüng, ƒë∆∞·ª£c phong v∆∞∆°ng t∆∞·ªõc, phong th·∫ßn, ƒë∆∞·ª£c l·∫≠p ƒë·ªÅn th·ªù, ƒë∆∞·ª£c x√¢y m·ªô sau khi m·∫•t, ƒë√≥ l√† nh·ªØng d·∫°ng th·ª©c ho·∫°t ƒë·ªông trong kh√¥ng gian thi√™n h·∫°. D·ª± khoa thi do tri·ªÅu ƒë√¨nh m·ªü r·ªìi ra l√†m quan (kh√¥ng gian tr∆∞·ªùng thi), c√¥ng vi·ªác trong kh√¥ng gian quan ph∆∞∆°ng (tri·ªÅu ƒë√¨nh, ph·ªß ƒë∆∞·ªùng), t·ª´ kh√¥ng gian ·∫©n d·∫≠t, tu h√†nh tr√™n n√∫i xu·ªëng ƒë·ªìng b·∫±ng, v·ªÅ tri·ªÅu n·ªôi (ƒë·∫øn nh∆∞ c√°c thi·ªÅn s∆∞ c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ t·ª´ ch·ªëi l·ªùi m·ªùi c·ªßa c√°c tri·ªÅu ƒë·∫°i ra l√†m qu·ªëc s∆∞ hay xu·ªëng n√∫i ch·ªØa b·ªánh cho ho√†ng t·ªôc), ƒë√≥ c≈©ng l√† nh·ªØng d·∫°ng th·ª©c kh√¥ng gian ho·∫°t ƒë·ªông c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. Kh√¥ng ph·∫£i ng·∫´u nhi√™n m√† h·∫ßu nh∆∞ t·∫•t c·∫£ c√°c truy·ªán danh nh√¢n ƒë·ªÅu ƒë∆∞·ª£c x√°c ƒë·ªãnh ni√™n ƒë·∫°i c·ª• th·ªÉ. Ch·∫≥ng h·∫°n nh∆∞ chuy·ªán x·∫©y ra v√†o ƒë·ªùi vua n√†o, tri·ªÅu ƒë·∫°i n√†o, ni√™n hi·ªáu n√†o, nƒÉm n√†o l√† ƒëi·ªÅu quan t√¢m c·ªßa t√°c gi·∫£
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* v√† *Lƒ©nh Nam ch√≠ch qu√°i*. T√¥ L·ªãch ƒë∆∞·ª£c L√Ω Th√°i T·ªï phong th√†nh ho√†ng ThƒÉng Long, ƒë·ªùi Tr·∫ßn, nƒÉm Tr√πng H∆∞ng th·ª© nh·∫•t s·∫Øc phong th√™m hai ch·ªØ ‚Äúb·∫£o qu·ªëc‚Äù, nƒÉm Tr√πng H∆∞ng th·ª© t∆∞ th√™m hai ch·ªØ ‚Äúhi·ªÉn linh‚Äù, nƒÉm H∆∞ng Long th·ª© hai m·ªët l·∫°i gia phong hai ch·ªØ ‚Äúƒê·ªãnh Bang‚Äù ( *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*). ƒê·ªïng Thi√™n V∆∞∆°ng c√≥ t·ª´ ƒë·ªùi H√πng V∆∞∆°ng, sau ƒë·∫øn ƒë·ªùi L√Ω Th√°i T·ªï ƒë∆∞·ª£c phong *Xung thi√™n th·∫ßn v∆∞∆°ng*. Ph·∫ßn l·ªõn c√°c truy·ªán k·ªÉ danh nh√¢n l·ªãch s·ª≠ ·ªü c√°c giai ƒëo·∫°n sau ƒë·ªÅu theo khu√¥n m·∫´u n√†y. Nhi·ªÅu nh√† nghi√™n c·ª©u c·∫Øt nghƒ©a ƒë√¢y l√† bi·ªán ph√°p *l·ªãch s·ª≠ h√≥a* th·∫ßn tho·∫°i v√† truy·ªÅn thuy·∫øt, l√† √°p l·ª±c c·ªßa b√∫t ph√°p ch√©p s·ª≠ bi√™n ni√™n ƒë·ªëi v·ªõi ti·ªÉu thuy·∫øt v√† truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i. Nh·ªØng s√°ng t√°c trong giai ƒëo·∫°n ƒë·∫ßu c·ªßa l·ªãch s·ª≠ vƒÉn xu√¥i ch·ªØ H√°n ch·ªãu ·∫£nh h∆∞·ªüng m·∫°nh m·∫Ω c·ªßa vƒÉn ch√©p s·ª≠. L√Ω T·∫ø Xuy√™n ƒë√£ l·∫•y 9 truy·ªán t·ª´ *S·ª≠ k√Ω* c·ªßa ƒê·ªó Thi·ªán (v·ªën ƒë∆∞·ª£c vi·∫øt theo l·ªëi k·ª∑ truy·ªán c·ªßa T∆∞ M√£ Thi√™n) ƒë·ªÉ vi·∫øt c√°c nh√¢n v·∫≠t c·ªßa *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* (13). Nh·ªØng nh·∫≠n ƒë·ªãnh v·ªÅ ngu·ªìn g·ªëc s·ª≠ h·ªçc c·ªßa truy·ªán k·ªÉ trung ƒë·∫°i l√† c√≥ cƒÉn c·ª©.
Nh∆∞ng nh√¨n t·ª´ g√≥c ƒë·ªô kh√¥ng gian ch√≠nh tr·ªã ‚Äì x√£ h·ªôi th√¨ ƒë√¢y l√† y·∫øu t·ªë kh√¥ng th·ªÉ thi·∫øu c·ªßa b·∫•t c·ª© m·ªôt ho·∫°t ƒë·ªông x√£ h·ªôi n√†o. Ng∆∞·ªùi x∆∞a kh√¥ng th·ªÉ h√¨nh dung m·ªôt s·ª± ki·ªán li√™n quan ƒë·∫øn nh·ªØng ƒë·∫•ng b·∫≠c, nh·ªØng danh nh√¢n l·∫°i n·∫±m ngo√†i kh√¥ng gian thi√™n h·∫°, t·ª©c l√† n·∫±m ngo√†i kh√¥ng gian c·ªßa m·ªôt tri·ªÅu ƒë·∫°i n√†o ƒë√≥. Ph·∫ßn l·ªõn c√°c truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i ƒë·ªÅu ch·ªâ r√µ qu√™ qu√°n nh√¢n v·∫≠t hay ƒë·ªãa ƒëi·ªÉm di·ªÖn ra s·ª± ki·ªán li√™n quan ƒë·∫øn nh√¢n v·∫≠t b·∫±ng c√°ch x√°c ƒë·ªãnh ƒë·ªãa danh h√†nh ch√≠nh ch√≠nh x√°c (l√†ng, x√£, huy·ªán, t·ªânh t√πy theo s·ª± bi·∫øn thi√™n c·ªßa c√°c ƒë∆°n v·ªã h√†nh ch√≠nh m·ªói th·ªùi) thay v√¨ n√≥i ƒë·∫øn kh√¥ng gian theo nguy√™n t·∫Øc topo h·ªçc (ƒë·ªãa l√Ω h·ªçc). D·ªÖ hi·ªÉu l√† c√°c bi·ªán ph√°p ƒë√≥ nh·∫±m t·∫°o ra c·∫£m t∆∞·ªüng ƒë√¢y l√† nh·ªØng chuy·ªán c√≥ th·∫≠t, t√°c gi·∫£ l√† ng∆∞·ªùi bi·∫øt t·∫•t c·∫£ v√† k·ªÉ l·∫°i ‚Äútrung th·ª±c‚Äù t·∫•t c·∫£ v√¨ nh√¢n v·∫≠t, ƒë·ªãa ƒëi·ªÉm v√† th·ªùi gian x·∫©y ra s·ª± ki·ªán ƒë·ªÅu c√≥ th·ªÉ ki·ªÉm ch·ª©ng. ƒê√¢y c≈©ng l√† nh·ªØng d·∫•u ·∫•n ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa l·ªëi vƒÉn ch√©p s·ª≠.
Quan h·ªá ch√≠nh tr·ªã ‚Äì vƒÉn h√≥a Trung ‚Äì Vi·ªát c≈©ng ƒë·ªÉ l·∫°i d·∫•u ·∫•n trong kh√¥ng gian ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i. Do th·ª±c t·∫ø l·ªãch s·ª≠ quan h·ªá Trung ‚Äì Vi·ªát m√† h·∫ßu nh∆∞ kh√¥ng ƒë·ªùi n√†o quan h·ªá hai qu·ªëc gia l·∫°i gi√°n ƒëo·∫°n. V√¨ th·∫ø m√† kh√¥ng gian ho·∫°t ƒë·ªông t·ª´ ph·∫°m vi ‚Äúthi√™n h·∫°‚Äù c·ªßa ƒê·∫°i Vi·ªát ƒë∆∞·ª£c m·ªü r·ªông ra c·∫£ ƒë·∫•t n∆∞·ªõc Trung Hoa. H√†nh ƒë·ªông chi·∫øn tranh, nh·∫•t l√† c√°c cu·ªôc ƒëi s·ª© l√†m phong ph√∫ th√™m c√°c s·ª± ki·ªán cu·ªôc ƒë·ªùi m·ªôt nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. C√°c t√°c gi·∫£ k·ªÉ v·ªÅ chuy·ªán ƒë·ªëi ƒë√°p khi ƒëi s·ª©, th·∫≠m ch√≠ kh√¥ng ng·∫°i ng·∫ßn h∆∞ c·∫•u s·ª± ki·ªán ng∆∞·ªùi Vi·ªát ƒë·ªó Tr·∫°ng nguy√™n ·ªü Trung Qu·ªëc. Chi ti·∫øt h∆°n, c√≥ th·ªÉ nh·∫Øc ƒë·∫øn c√°c c√¢u ƒë·ªëi, c√°c b√†i th∆° ƒë∆∞·ª£c s√°ng t√°c trong kh√¥ng gian ƒëi s·ª©. Truy·ªán Tr·ªãnh Thi·∫øt T∆∞·ªùng (th·∫ø k·ª∑ XV) ƒëi s·ª© Trung Qu·ªëc l√† m·ªôt truy·ªán ti√™u bi·ªÉu. √îng n√†y ƒë·ªó B·∫£ng nh√£n ƒë·ªùi L√™ Nh√¢n T√¥ng, c√πng Tr·∫°ng nguy√™n Nguy·ªÖn Tr·ª±c ƒëi s·ª© Trung Qu·ªëc, nh·∫±m ƒë√∫ng v√†o l√∫c ·ªü thi√™n tri·ªÅu ƒëang c√≥ thi H·ªôi. Vua Minh sai b·ªìi th·∫ßn c√°c n∆∞·ªõc c√πng v√†o thi v·ªõi c√°c c·ª≠ nh√¢n Trung Qu·ªëc. Tr·ªãnh Thi·∫øt T∆∞·ªùng nh∆∞·ªùng Nguy·ªÖn Tr·ª±c v√¨ ·ªü trong n∆∞·ªõc Nguy·ªÖn Tr·ª±c ƒë·ªó cao h∆°n √¥ng. Do ƒë√≥, √¥ng vi·∫øt ch·ªØ
*M√£* thi·∫øu m·ªôt ch·∫•m (ch·ªØ *m√£* ph·∫£i c√≥ b·ªën ch·∫•m). C√°c kh·∫£o quan cho r·∫±ng √¥ng coi khinh ng·ª±a c·ªßa thi√™n tri·ªÅu (ch·ªâ c√≥ ba ch√¢n) n√™n gi√°ng m·ªôt b·∫≠c. Khoa n√†y, Nguy·ªÖn Tr·ª±c ƒë∆∞·ª£c l·∫•y ƒë·ªó Tr·∫°ng nguy√™n c√≤n √¥ng l·∫°i ƒë∆∞·ª£c phong B·∫£ng nh√£n. M·ªôt ng∆∞·ªùi tr·ªü th√†nh L∆∞·ª°ng qu·ªëc Tr·∫°ng nguy√™n, m·ªôt ng∆∞·ªùi th√†nh L∆∞·ª°ng qu·ªëc B·∫£ng nh√£n. Ti·∫øp theo chuy·ªán thi c·ª≠ l√† c√°c th·ª≠ th√°ch kh√°c l√†m v·∫ª vang tr√≠ tu·ªá Vi·ªát Nam. K·∫øt th√∫c, t√°c gi·∫£ vi·∫øt: ‚ÄúDanh ti·∫øng hai √¥ng ƒë·ªìn kh·∫Øp B·∫Øc qu·ªëc, l√†m r√µ r·ªát n∆∞·ªõc ta l√† m·ªôt n∆∞·ªõc vƒÉn hi·∫øn‚Äù. K·ª≥ th·ª±c, kh√¥ng c√≥ chuy·ªán ƒë·ªó Tr·∫°ng nguy√™n hay B·∫£ng nh√£n (th·ªß khoa v√† √° nguy√™n k·ª≥ thi H·ªôi) ·ªü Trung Qu·ªëc, nh∆∞ng logich c·ªßa quan h·ªá vƒÉn h√≥a ‚Äì ch√≠nh tr·ªã Trung ‚Äì Vi·ªát qui ƒë·ªãnh truy·ªán k·ªÉ ki·ªÉu ƒë√≥. Kh√¥ng ai ƒë·∫∑t v·∫•n ƒë·ªÅ x√°c minh t√≠nh ch·∫•t x√°c th·ª±c c·ªßa c√¢u chuy·ªán, ng∆∞·ªùi ta tin r·∫±ng kh√¥ng gian vƒÉn hi·∫øn ƒê·∫°i Vi·ªát c≈©ng sinh ra nh√¢n t√†i h·ªát nh∆∞ Trung Hoa. Quan ni·ªám truy·ªÅn th·ªëng v·ªÅ nh√¢n ki·ªát ƒë·ªãa linh ƒë√£ m·ªü r·ªông kh√¥ng gian ho·∫°t ƒë·ªông c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ trong nhi·ªÅu truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i.
Ngo√†i kh√¥ng gian ‚Äúthi√™n h·∫°‚Äù, nh∆∞ ƒë√£ n√≥i, trong truy·ªán danh nh√¢n c√≤n t·ªìn t·∫°i d·∫°ng kh√¥ng gian tam t√†i (thi√™n-ƒë·ªãa-nh√¢n), trong ƒë√≥, theo quan ni·ªám truy·ªÅn th·ªëng, c√°c ƒë·∫•ng b·∫≠c l√† k·∫øt tinh t√∫ kh√≠ c·ªßa v≈© tr·ª•, ƒë·ª©ng ·ªü v·ªã tr√≠ li√™n th√¥ng v·ªõi tr·ªùi ƒë·∫•t, n·ªëi tr·ªùi v·ªõi ng∆∞·ªùi. R·∫•t nhi·ªÅu t√°c ph·∫©m b√†n lu·∫≠n v·ªÅ m·∫°ch ƒë·∫•t, th·∫ø ƒë·∫•t, h√¨nh th·∫ø n√∫i s√¥ng theo tinh th·∫ßn c·ªßa lo·∫°i s√°ch
*D∆∞ ƒë·ªãa ch√≠*. Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï trong *V≈© trung t√πy b√∫t*, m·ª•c *X√©t ƒë·ªãa m·∫°ch v√† nh√¢n v·∫≠t* ƒë√£ nh√¨n kh√¥ng gian theo quan ƒëi·ªÉm n√†y. Sau khi tr√¨nh b√†y th·∫ø ƒë·∫•t Vi·ªát Nam v√† Trung Qu·ªëc, √¥ng vi·∫øt: ‚Äúƒê·ªãa th·∫ø n∆∞·ªõc ta, to√†n th·ªÉ c≈©ng gi·ªëng n∆∞·ªõc Trung Qu·ªëc, ch·ªâ c√≥ nh·ªè h∆°n th√¥i‚Äù, c√°c nh√¢n v·∫≠t ‚Äúƒë·ªÅu l√† tinh anh c·ªßa non s√¥ng ƒë√∫c l·∫°i‚Äù. Nh√¨n t·ªïng qu√°t, ni·ªÅm t·ª± h√†o v·ªÅ m·∫°ch ƒë·∫•t n∆∞·ªõc Vi·ªát chi ph·ªëi c√°ch c·∫£m nh·∫≠n th·∫ø so s√°nh Trung ‚Äì Vi·ªát. Ng∆∞·ªùi Vi·ªát c√≥ th·ªÉ t·ªï ch·ª©c n∆°i ·ªü nh∆∞ th·∫ø n√†o ƒë·∫•y ƒë·ªÉ t√≠ch h·ª£p ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng kh√≠ t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa tr·ªùi ƒë·∫•t. Tr√¢u Canh ƒë∆∞·ª£c m·ªôt th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω Trung Qu·ªëc ch·ªâ cho m·ªôt th·∫ø ƒë·∫•t ƒë·∫πp b√™n c·∫°nh m·ªôt h√≤n ƒë√° h√¨nh c√≥c t√≠a, n·∫øu l√†m nh√† ·ªü th√¨ s·∫Ω ph√°t gi√†u sang ( *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). Ki·ªÉu truy·ªán nh∆∞ th·∫ø ph·∫£i chƒÉng ƒë√£ √°m ·∫£nh, th√∫c ƒë·∫©y nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi ƒëi t√¨m ƒë·∫•t ƒë·∫∑t m·ªì m·∫£, ch·ªçn h∆∞·ªõng nh√† cho m√£i ƒë·∫øn nay?
M·∫∑t kh√°c, vi·ªác li√™n th√¥ng v·ªõi th·∫ø gi·ªõi Tr·ªùi ƒê·∫•t ƒë∆∞·ª£c th·ª±c hi·ªán b·∫±ng nh·ªØng ph∆∞∆°ng c√°ch x√°c ƒë·ªãnh. Nh∆∞ tr√™n ƒë√¢y ƒë√£ n√≥i ƒë·∫øn motip phong th·ªßy trong nhi·ªÅu truy·ªán danh nh√¢n, li√™n quan ƒë·∫øn thu·∫≠t phong th·ªßy l√† c√°i kh√¥ng gian t·∫°m g·ªçi l√† nghƒ©a ƒë·ªãa, m·ªì m·∫£ t·ª©c l√† th·∫ø gi·ªõi c·ªßa ng∆∞·ªùi ch·∫øt. ƒê√¢y l√† th·∫ø gi·ªõi r·∫•t ph·ªï bi·∫øn, d∆∞·ªùng nh∆∞ t·ªìn t·∫°i b√™n c·∫°nh th·∫ø gi·ªõi ng∆∞·ªùi s·ªëng, c√≥ t√°c ƒë·ªông r√µ r·ªát ƒë·ªëi v·ªõi cu·ªôc s·ªëng c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒëang s·ªëng. Kh√¥ng gian m·ªì m·∫£ n√†y ho√†n to√†n kh√¥ng g·ª£i n√™n c·∫£m gi√°c ma qu√°i trong lo·∫°i truy·ªán th·∫ßn ma nh∆∞ ·ªü
*Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c* m√† tr√°i l·∫°i, g√¢y ·∫•n t∆∞·ª£ng th√¢n thi·ªán v√¨ ƒëem l·∫°i ph√∫c l·ªôc cho ng∆∞·ªùi s·ªëng. R·∫•t c√≥ th·ªÉ ƒë√¢y l√† bi·∫øn th·ªÉ c·ªßa t√≠n ng∆∞·ª°ng th·ªù t·ªï ti√™n c·ªï x∆∞a k·∫øt h·ª£p v·ªõi quan ni·ªám tam t√†i c·ªßa tri·∫øt h·ªçc Trung Qu·ªëc c·ªï. Nh∆∞ng s·ª± c√≥ m·∫∑t ph·ªï bi·∫øn c·ªßa nh√¢n v·∫≠t th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω Trung Qu·ªëc trong c√°c truy·ªán ki·ªÉu n√†y ch·ª©ng t·ªè ·∫£nh h∆∞·ªüng hi·ªÉn nhi√™n c·ªßa vƒÉn h√≥a Trung Qu·ªëc ƒë·∫øn vƒÉn h√≥a Vi·ªát (c≈©ng c√≥ tr∆∞·ªùng h·ª£p ngo·∫°i l·ªá, t·∫•t nhi√™n r·∫•t h√£n h·ªØu, nh√† s∆∞ t·ª´ x·ª© Ai Lao t·ªõi, ch·ª© kh√¥ng ph·∫£i th·∫ßy T√†u, ƒë√£ ch·ªâ m·ªôt huy·ªát ƒë·∫ø v∆∞∆°ng cho L√™ L·ª£i ƒë·ªÉ √¥ng t√°ng m·ªô cha, nh·ªù ƒë√≥ m√† L√™ L·ª£i ƒë√£ th√†nh c√¥ng ( *Lam S∆°n th·ª±c l·ª•c*). Sau khi t√°ng m·ªô xong th√¨ nh√† s∆∞ bi·∫øn l√™n tr·ªùi ‚Äì v·∫≠y t·ª©c l√† nh√† s∆∞ c≈©ng kh√¥ng ph·∫£i l√† ng∆∞·ªùi m·ªôt n∆∞·ªõc n√†o, x·ª© n√†o m√† l√† b·∫≠c thi√™n s·ª© b√°o tr∆∞·ªõc s·ª± h·ª£p hi·∫øn, h·ª£p ph√°p c·ªßa ƒë·∫ø quy·ªÅn L√™ L·ª£i sau n√†y.
V·ªÅ th·ªùi gian, c√≥ th·ªÉ th·∫•y lo·∫°i truy·ªán danh nh√¢n ch·ªâ k·ªÉ v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c√≥ th·ª±c c·ªßa qu√° kh·ª©. D·ªÖ hi·ªÉu l√† ng∆∞·ªùi k·ªÉ ƒë√£ bi·∫øt v·ªÅ c·∫£ cu·ªôc s·ªëng v√† th√¢n th·∫ø ng∆∞·ªùi ƒë√≥ sau khi ch·∫øt. H√¨nh th·ª©c th·ªùi gian ph·ªï bi·∫øn ƒë√£ qui ƒë·ªãnh k·∫øt c·∫•u c·ªßa h·∫ßu h·∫øt c√°c truy·ªán l√† th·ªùi gian tuy·∫øn t√≠nh, di·ªÖn ra theo di·ªÖn bi·∫øn c·ªßa sinh m·ªánh ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi: m√¥ h√¨nh
*sinh, l√£o, b·ªánh, t·ª≠* ƒë·ªëi v·ªõi truy·ªán thi·ªÅn s∆∞, m√¥ h√¨nh *h√†nh tr·∫°ng v√† ch·∫øt* ƒë·ªëi v·ªõi c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ theo quan ni·ªám nho gi√°o. Th·ªùi gian c√° nh√¢n r·∫•t m·ªù nh·∫°t v√† th∆∞·ªùng g·∫Øn ch·∫∑t v·ªõi th·ªùi gian ch√≠nh tr·ªã ‚Äì tri·ªÅu ƒë·∫°i, v√¨ nh∆∞ ƒë√£ n√≥i, kh√¥ng c√≥ chuy·ªán n√†o di·ªÖn ra b√™n ngo√†i kh√¥ng gian l·ªãch s·ª≠ ch√≠nh tr·ªã. Kh√¥ng c√≥ th·ªùi gian c√° nh√¢n theo nghƒ©a th·ª±c s·ª± c√° nh√¢n, ri√™ng t∆∞. V√≠ d·ª• nh∆∞ c√°c th·ªùi ƒëi·ªÉm ƒÉn u·ªëng, ngh·ªâ ng∆°i, g·∫∑p g·ª° b·∫°n t√¨nh‚Ä¶ v·∫Øng b√≥ng trong c√°c chuy·ªán n√†y.
II. 2.1 THI PH√ÅP C·ª¶A LO·∫†I TRUY·ªÜN V·ªÄ C√ÅC NH√ÇN V·∫¨T B√åNH PH√ÄM
C√πng v·ªõi s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông, ph√°t tri·ªÉn c·ªßa vƒÉn h·ªçc, nh√¢n v·∫≠t trong vƒÉn h·ªçc d·∫ßn d·∫ßn ƒë∆∞·ª£c d√¢n ch·ªß h√≥a. B√™n c·∫°nh c√°c nh√¢n v·∫≠t ki·ªÉu th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠, thi·ªÅn s∆∞ m√† ch√∫ng ta v·ª´a kh·∫£o s√°t, ta l·∫°i nh·∫≠n th·∫•y xu·∫•t hi·ªán nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m. N·∫øu nh√¢n v·∫≠t th√°nh nh√¢n c√≥ nh·ªØng n√©t phi ph√†m, si√™u vi·ªát v·ªÅ ph·∫©m ch·∫•t ƒë·∫°o ƒë·ª©c v√† h√†nh vi ƒë·ªÉ ph√¢n bi·ªát v·ªõi nh·ªØng con ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng th√¨ nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m l·∫°i l√† con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, kh√¥ng b·ªã l√Ω t∆∞·ªüng h√≥a, c√≥ nhi·ªÅu n√©t t√≠nh c√°ch v√† ph·∫©m ch·∫•t c·ªßa con ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng. Nh√¢n v·∫≠t lo·∫°i n√†y th∆∞·ªùng l√† nh·ªØng ch√†ng th∆∞ sinh, nh·ªØng tay th∆∞∆°ng gia, nh·ªØng ng∆∞·ªùi n√¥ng d√¢n‚Ä¶, c≈©ng c√≥ kh√¥ng √≠t nh√¢n v·∫≠t l√† nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c√≥ th·ª±c, tuy v·∫´n c√≥ c√¥ng t√≠ch v·ªõi ƒë·∫•t n∆∞·ªõc v√† ƒë∆∞·ª£c l·∫≠p ƒë·ªÅn th·ªù ƒë·ªÉ th·ªù c√∫ng, song h·ªç ƒë∆∞·ª£c ƒë·∫∑t trong t∆∞∆°ng quan v·ªõi ƒë·ªùi s·ªëng h√†ng ng√†y, ƒë∆∞·ª£c th·ªÉ hi·ªán b·∫±ng nh·ªØng y·∫øu t·ªë thi ph√°p ri√™ng kh√°c v·ªõi c√°c nh√¢n v·∫≠t th√°nh nh√¢n.
II.2.2. C√ÅC M√îTIP PH·ªî BI·∫æN
M·∫∑c d√π nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m c√≥ th·ªÉ l√† m·ªôt ng∆∞·ªùi c√≥ danh ti·∫øng trong x√£ h·ªôi (lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ danh nh√¢n r·∫•t ph·ªï bi·∫øn trong c√°c t√°c ph·∫©m ch√≠, l·ª•c, t√πy b√∫t‚Ä¶ ·ªü th·∫ø k·ª∑ XVIII v√† XIX) nh∆∞ng c√°c t√°c gi·∫£ l·∫°i th∆∞·ªùng mi√™u t·∫£ h·ªç nh∆∞ l√† con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, ph√†m tr·∫ßn. N·∫øu c√°c motip v·ªÅ m·ªì m·∫£, th·ª• thai hay s·ª± ra ƒë·ªùi th·∫ßn k·ª≥ ƒë∆∞·ª£c √°p d·ª•ng r·ªông r√£i cho c√°c nh√¢n v·∫≠t th√°nh nh√¢n th√¨ ·ªü lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m, t√°c gi·∫£ h∆∞·ªõng s·ª± ch√∫ √Ω ƒë·∫øn nh·ªØng motip ƒë·ªùi th∆∞·ªùng nh·∫•t. Hi·ªáu qu·∫£ c·ªßa vi·ªác s·ª≠ d·ª•ng c√°c motip n√†y l√† r·∫•t r√µ: n√≥ g√¢y ra m·ªôt ·∫•n t∆∞·ª£ng v·ªÅ con ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng v·ªõi t·∫•t c·∫£ nh·ªØng nhu c·∫ßu v√† bi·ªÉu hi·ªán trong ƒë·ªùi s·ªëng th∆∞·ªùng nh·∫≠t, con ng∆∞·ªùi kh√¥ng to√†n thi·ªán to√†n m·ªπ, con ng∆∞·ªùi v·ª´a c√≥ ∆∞u ƒëi·ªÉm v√† khuy·∫øt ƒëi·ªÉm, t·ª©c kh√¥ng ph·∫£i thu·ªôc m·∫´u l√Ω t∆∞·ªüng th√°nh nh√¢n m√† l√† con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, tr·∫ßn th·∫ø.
Nh·ªØng motip li√™n quan ƒë·∫øn v·∫≠t ch·∫•t (ƒÉn, ·ªü, ti·ªÅn b·∫°c) th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c d√πng ƒë·ªÉ t·ª± nhi√™n h√≥a, tr·∫ßn t·ª•c h√≥a nh√¢n v·∫≠t, ƒë∆∞a nh√¢n v·∫≠t ra kh·ªèi v·∫ßng h√†o quang c·ªßa b·∫≠c th√°nh nh√¢n. ƒê·ªÉ t·∫£ s·ª± b√¨nh th∆∞·ªùng, v·∫ª t·ª± nhi√™n, g·∫ßn g≈©i c·ªßa nh√¢n v·∫≠t th√¨ kh√¥ng c√≥ g√¨ t·ªët h∆°n l√† s·ª≠ d·ª•ng c√°c chi ti·∫øt li√™n quan ƒë·∫øn con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n nh∆∞ ƒÉn u·ªëng, m·∫∑c, ·ªü. Ch·ªâ c√≥ th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠ m·ªõi si√™u tho√°t kh·ªèi v√≤ng v·∫≠t ch·∫•t t·∫ßm th∆∞·ªùng c√≤n t·∫•t c·∫£ ng∆∞·ªùi b√¨nh ph√†m ƒë·ªÅu c√≥ t·ª•c duy√™n r·∫•t n·∫∑ng.
*Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* c·ªßa Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï v√† Nguy·ªÖn √Ån k·ªÉ v·ªÅ nh√¢n v·∫≠t Nguy·ªÖn VƒÉn Giai nh∆∞ sau: √¥ng l√† ng∆∞·ªùi r·∫•t nghi√™m kh·∫Øc trong vi·ªác x·ª≠ √°n (th·∫≠m ch√≠ vua ch√∫a c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ thay ƒë·ªïi ƒë∆∞·ª£c s·ª± quy·∫øt ƒë·ªãnh c·ªßa √¥ng!?). C√≥ v·ª• √°n n·ªç m√† ng∆∞·ªùi b·ªã t·ªôi l√† m·ªôt qu·∫≠n m√£ (con r·ªÉ ch√∫a Tr·ªãnh), b·ªã √¥ng cho b·∫Øt b·ªè ng·ª•c, k·∫øt √°n t·ª≠ h√¨nh. ƒê·∫øn ngay c·∫£ ch√∫a c≈©ng kh√¥ng xin cho con r·ªÉ ƒë∆∞·ª£c! V·ª£ c·ªßa ng∆∞·ªùi b·ªã t·ªôi (t·ª©c l√† qu·∫≠n ch√∫a) ph·∫£i c·∫ßu c·ª©u b√† v·ª£ ba c·ªßa Nguy·ªÖn VƒÉn Giai. V·ª£ √¥ng Giai m√°ch nh·ªè cho b√† qu·∫≠n ch√∫a n√†y bi·∫øt m·ªôt ƒëi·ªÉm y·∫øu r·∫•t ƒë·ªùi th∆∞·ªùng c·ªßa √¥ng Giai l√† th√≠ch ƒÉn th·ªãt l·ª£n lu·ªôc v·ªõi x√¥i n·∫øp c√°i. R·ªìi b√† v·ª£ ph·ªëi h·ª£p th·ª±c hi·ªán k·∫ø ho·∫°ch: bu·ªïi s√°ng √¥ng Giai v√†o tri·ªÅu l√†m vi·ªác b√† kh√¥ng d·ªçn c∆°m s√°ng. ‚ÄúL√∫c ·ªü trong tri·ªÅu v·ªÅ th√¨ b·ª•ng ƒë√≥i ng·∫•u, th·∫•y c√°i l·ªìng b√†n ƒë·∫≠y m·ªü ra, s·∫µn dao v√† th·ªõt, th√°i ngay th·ªãt l·ª£n ƒÉn l·∫´n v·ªõi x√¥i, ch·ªâ c√≥ m·ªôt l√∫c h·∫øt c·∫£‚Äù. ƒÇn xong m·ªõi ch·ª£t nghƒ© ƒë·∫øn ngu·ªìn g·ªëc c·ªßa th·ª© ƒë·ªì ƒÉn, bi·∫øt r·ªìi th√¨ t·ªè ra r·∫•t b·ª±c t·ª©c nh∆∞ng c≈©ng ƒë√£ ph·∫£i x√©t √°n l·∫°i: ‚ÄúTa l·∫ßm l·ªói r·ªìi! Nh∆∞ng v√¨ m·ªôt b·ªØa ƒÉn no m√† l√†m s·ªëng m·ªôt m·∫°ng ng∆∞·ªùi, ch·∫≥ng c≈©ng b·ªüi gi·ªùi sao! Li·ªÅn l√™n xe v√†o ph·ªß, xin tha cho ng∆∞·ªùi c√≥ t·ªôi. Ch√∫a m·ª´ng r·ª° m√† nghe theo ngay‚Äù. T√°c gi·∫£ ph·ª• ch√©p th√™m m·ªôt chi ti·∫øt nh·ªè nh∆∞ v√¥ t√¨nh: M·ªôt h√¥m √¥ng (√¥ng Giai ‚Äì TNT) v√†o tri·ªÅu ƒëi qua ch·ª£ C·ª≠a ƒê√¥ng, th·∫•y con c√° m√® l·ªõn b·ªÅ ngang ƒë·∫´y th∆∞·ªõc, √¥ng d·ª´ng l·∫°i h·ªèi v√† khen ng·ª£i. R·ªìi √¥ng v·ªÅ nh√†, th·∫•y r·∫•t nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi ƒëem bi·∫øu c√°, to√†n l√† nh·ªØng phi·∫øn c√° m√® c·∫£. √îng ƒë√πa b·∫£o th·ª≠ ch·∫Øp l·∫°i xem, th·∫•y ch·ªâ thi·∫øu ƒëu√¥i, c√≤n th√¨ ƒë·ªÅu ƒë·ªß th√¢n h√¨nh con c√°. H√© l·ªô m·ªôt s·ª± th·∫≠t l√† c√°c v·ªã ‚Äúd√¢n chi ph·ª• m·∫´u‚Äù x∆∞a th∆∞·ªùng xuy√™n nh·∫≠n c·ªßa bi·∫øu x√©n. Nh√¢n chuy·ªán √¥ng Nguy·ªÖn VƒÉn Giai, t√°c gi·∫£ ch√©p chuy·ªán qu·ªëc l√£o Ph·∫°m C√¥ng Tr·ª© th√≠ch ƒÉn chim s·∫ª v√†ng n∆∞·ªõng. Ng∆∞·ªùi t√π tr∆∞·ªüng th∆∞·ª£ng du ph·∫°m t·ªôi ch·∫øt, ng∆∞·ªùi v·ª£ th√¥ng qua ƒë·∫ßu b·∫øp nh√† √¥ng bi·∫øt ƒë∆∞·ª£c ƒëi·ªÉm y·∫øu n√†y n√™n d√¢ng chim s·∫ª v√†ng. ƒÇn xong √¥ng m·ªõi bi·∫øt n√™n ‚Äúth√≤ tay v√†o c·ªï h·ªçng m√≥c ƒë·ªÉ th·ªï ra‚Äù, nh∆∞ng k·∫øt c·ª•c l√† √¥ng c≈©ng tha t·ªôi ch·∫øt cho ng∆∞·ªùi t√π tr∆∞·ªüng ·∫•y. Vi·ªác th√≠ch ƒÉn m·ªôt m√≥n ngon n√†o ƒë√≥, l·∫°i v√¨ m√≥n ngon m√† b·∫ª cong h√¨nh √°n th·∫≠t ƒëa nghƒ©a, song v·ªÅ thi ph√°p th·ªÉ hi·ªán, chi ti·∫øt lo·∫°i n√†y ƒë√£ ‚Äúh·∫° b·ªá‚Äù m·ªôt c√°ch k√≠n ƒë√°o s·ª± nghi√™m minh b·ªÅ ngo√†i c·ªßa c√°c v·ªã quan l·∫°i c·∫ßm c√¢n n·∫£y m·ª±c th·ªùi x∆∞a. Qua chuy·ªán ƒÉn n√†y, b·ªôc l·ªô t√≠nh c√°ch h·∫øt s·ª©c ph√†m t·ª•c c·ªßa c√°c quan l·ªõn ƒë√®n tr·ªùi. C≈©ng nh√¢n ƒë√≥, l√†m l·ªô r√µ s·ª± y·∫øu k√©m v·ªÅ m·∫∑t ph√°p lu·∫≠t c·ªßa x√£ h·ªôi Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i. C√°ch x√©t √°n tr√¥ng c·∫≠y v√†o s·ª± anh minh, nghi√™m kh·∫Øc c·ªßa m·ªôt c√° nh√¢n r·∫•t d·ªÖ d·∫´n ƒë·∫øn s·ª± t√πy ti·ªán, nh·∫•t l√† khi h·ªá th·ªëng x√£ h·ªôi ƒë√≥ ƒë·∫∑t ni·ªÅm tin v√†o nh√¢n c√°ch ƒë·∫°o ƒë·ª©c con ng∆∞·ªùi m√† kh√¥ng c√≥ thi·∫øt ch·∫ø ki·ªÉm so√°t, ngƒÉn ch·∫∑n s·ª± l·∫°m quy·ªÅn, s·ª± t√πy ti·ªán c·ªßa c√° nh√¢n. M·ªôt chuy·ªán kh√°c c≈©ng ch√©p *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c *v·ªÅ th√∫ ƒÉn u·ªëng v√† t√≠nh c√°ch con ng∆∞·ªùi. Nguy·ªÖn ƒêƒÉng C·∫£o th√≠ch th·ªãt ch√≥ v√† r∆∞·ª£u ngon, ngo√†i ra kh√¥ng ham th√≠ch c√°i g√¨ kh√°c. √îng th√¥ng minh, c√≥ t√†i nh∆∞ng ng√¥ng ngh√™nh, b·ªã bi·∫øm tru·∫•t m·∫•y l·∫ßn. G·∫∑p m·ªôt ƒë·∫°o nh√¢n, xin b·ªè vi·ªác ƒë·ªùi ƒë·ªÉ tu ti√™n, ƒë·∫°o nh√¢n y√™u c·∫ßu ph·∫£i ki√™ng nhi·ªÅu th·ª© m√† th·ªãt ch√≥ l√† m·ªôt trong s·ªë c√°c m√≥n ƒë√≥ th√¨ √¥ng c≈©ng v√¢ng l·ªùi. Nh∆∞ng khi qua h√†ng th·ªãt ch√≥, m√πi th∆°m s·ª±c n·ª©c, n√©n ch·ªãu kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c, √¥ng xin ƒÉn b·ªØa cu·ªëi c√πng. ƒê·∫°o nh√¢n b·∫±ng l√≤ng nh∆∞ng sau ƒë√≥ tuy√™n b·ªë √¥ng kh√¥ng th·ªÉ ƒëi tu ƒë∆∞·ª£c. V·∫≠y l√† l√Ω t∆∞·ªüng ti√™n th√°nh c≈©ng kh√¥ng chi·∫øn th·∫Øng ƒë∆∞·ª£c con ng∆∞·ªùi tr·∫ßn t·ª•c.
Chuy·ªán u·ªëng tr√† c≈©ng c√≥ th·ªÉ t·∫°o n√™n ·∫•n t∆∞·ª£ng v·ªÅ s·ª± b√¨nh ph√†m c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ. M·ªôt truy·ªán ch√©p v·ªÅ h·ªç Nguy·ªÖn Ti√™n ƒêi·ªÅn trong
*V≈© trung t√πy b√∫t*, k·ªÉ v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá th√¢n thi·∫øt gi·ªØa Nguy·ªÖn Kh·∫£n (anh Nguy·ªÖn Du) v·ªõi ch√∫a Tr·ªãnh b·∫±ng m·ªôt s·ª± ki·ªán ch·ªçn l·ªçc: ‚ÄúM·ªôt ng√†y kia, trong nh√† Nguy·ªÖn Kh·∫£n b√†y cu·ªôc y·∫øn ti·ªác, thi·∫øu ch√® u·ªëng. Ch·ª£t quan Trung s·ª© c√≥ vi·ªác ra nh√† √¥ng, √¥ng kh√¥ng k·ªãp l√†m t·ªù kh·∫£i, ch·ªâ vi·∫øt tay m·∫•y ch·ªØ: Th·∫ßn Kh·∫£n kh·∫•t tr√† nh·∫•t l·∫°ng. Quan Trung s·ª© ƒëem v·ªÅ d√¢ng, ch√∫a Tr·ªãnh ban cho m·ªôt h√≤m ch√®‚Äù. Chi ti·∫øt hay s·ª± ki·ªán vay tr√† c·ªßa ch√∫a, ng∆∞·ªùi quy·ªÅn uy b·∫≠c nh·∫•t c·ªßa tri·ªÅu ƒë·∫°i L√™ Tr·ªãnh l√∫c ƒë√≥, n√≥i r·∫•t r√µ v√† sinh ƒë·ªông m·ªëi quan h·ªá th√¢n thi·∫øt ƒë·∫øn m·ª©c su·ªìng s√£ c·ªßa ch√∫a t√¥i, c√≥ gi√° tr·ªã t·∫°o h√¨nh r·∫•t ƒë·∫∑c s·∫Øc. R·∫•t c√≥ th·ªÉ c√≥ m·ªôt s·ª± ƒë√°nh gi√° ng·∫ßm ·∫©n n√†o ƒë√≥ n·∫±m sau chi ti·∫øt vay tr√† th√¢n m·∫≠t n√†y. B·ªüi v√¨ trong *M·∫´n Hi√™n thuy·∫øt lo·∫°i* (truy·ªán *Cha con Nguy·ªÖn B√°*)
Li√™n quan ƒë·∫øn c√°c motip v·∫≠t ch·∫•t c√≥ m·ªôt nh√≥m truy·ªán trung ƒë·∫°i vi·∫øt v·ªÅ th·ªùi h√†n vi c·ªßa nh·ªØng nh√† nho v·ªÅ sau hi·ªÉn danh. ƒê√¢y c≈©ng l√† nh√≥m truy·ªán ƒë√°ng ch√∫ √Ω v·ªÅ quan ni·ªám con ng∆∞·ªùi c≈©ng nh∆∞ v·ªÅ thi ph√°p. Kh√°c v·ªõi c√°ch nh√¨n theo quan ƒëi·ªÉm phong th·ªßy th·∫ßn b√≠ hay ƒë·ªÅ cao ngu·ªìn g·ªëc c√≥ d√°ng d·∫•p v≈© tr·ª• c·ªßa nh√¢n v·∫≠t trong truy·ªán, t√°c gi·∫£ c·ªßa lo·∫°i truy·ªán n√†y ƒë√£ ƒë·∫∑t th·ªùi ni√™n thi·∫øu c·ªßa c√°c nho sƒ© trong m·ªôt kh√¥ng gian h·∫øt s·ª©c th·∫ø t·ª•c v·ªõi s·ª± t√∫ng qu·∫´n ƒë·∫øn nh·ª•c nh√£ v√† th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ c·ª©u gi√∫p. T·∫•t nhi√™n lo·∫°i truy·ªán n√†y nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch th·ªèa m√£n s·ª± t·ª± √°i c√° nh√¢n c·ªßa nh·ªØng anh h·ªçc tr√≤ d√†i l∆∞ng t·ªën v·∫£i, mu·ªën nh·∫Øc nh·ªü nh·ªØng ng∆∞·ªùi coi th∆∞·ªùng khoa c·ª≠ h√£y nh·ªõ l·∫•y b√†i h·ªçc v·ªÅ vi·ªác ng∆∞·ª£c ƒë√£i, coi th∆∞·ªùng h·ªçc tr√≤. Nh∆∞ng √Ω nghƒ©a kh√°ch quan c·ªßa ki·ªÉu truy·ªán n√†y l·∫°i l√† ngu·ªìn g·ªëc t·∫ßm th∆∞·ªùng c·ªßa c√°c ‚Äúƒë·∫°i nh√¢n‚Äù.
*Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* k·ªÉ chuy·ªán √¥ng Nguy·ªÖn B√° D∆∞∆°ng l√∫c du h·ªçc ·ªü kinh s∆∞, nh√† ngh√®o ki·∫øt, u·ªëng r∆∞·ª£u ch·ªãu c·ªßa m·ªôt ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√† k·∫ª M∆° ƒë·∫øn trƒÉm ƒë·ªìng ti·ªÅn, b·ªã ƒë√≥n ƒë∆∞·ªùng ƒë√≤i. May l√† c√πng ƒëi c√≥ ng∆∞·ªùi con g√°i c√πng l√†ng ƒë√£ th∆∞∆°ng t√¨nh tr·∫£ h·ªô ti·ªÅn. C√¢u chuy·ªán ƒë√£ d·∫´n ƒë·∫øn duy√™n v·ª£ ch·ªìng sau n√†y gi·ªØa √¥ng D∆∞∆°ng v·ªõi c√¥ g√°i ƒë√≥. ƒêi·ªÅu ƒë√°ng ch√∫ √Ω ·ªü ƒë√¢y kh√¥ng ph·∫£i l√† k·∫øt th√∫c c√≥ h·∫≠u m√† l√† c√¢u n√≥i c·ªßa c√¥ g√°i : ‚ÄúT√¥i th·∫•y c·∫≠u l√† h·ªçc tr√≤, v√¨ n·ªói r∆∞·ª£u ch√® m√† b·ªã x·∫•u h·ªï v·ªõi m·ªôt ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√†, n√™n kh√¥ng ƒë√†nh l√≤ng m√† gi·∫£ h·ªô, kh√¥ng c√≥ √Ω g√¨ mong s·ª± ƒë·ªÅn b√°o‚Äù. M·ªôt c√¢u n√≥i khi·∫øn cho c√°c nh√† nho ph·∫£i nghi√™m kh·∫Øc suy nghƒ© v·ªÅ b·∫£n th√¢n m√¨nh. V·∫´n *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* k·ªÉ m·ªôt c√¢u chuy·ªán kh√°c v·ªÅ U√¥ng Sƒ© ƒêoan. Khi h√†n vi, √¥ng n√†y ph·∫£i ·ªü r·ªÉ nh√† gi√†u, v·ª£ coi th∆∞·ªùng √¥ng v√† c·∫£ b·∫°n b√® √¥ng. G·∫∑p khoa thi, √¥ng s·ª≠a so·∫°n ·ª©ng th√≠ th√¨ ng∆∞·ªùi v·ª£ keo ki·ªát kh√¥ng c·∫•p h√†nh l√Ω m√† c√≤n l·ªôt h·∫øt c·∫£ qu·∫ßn √°o, khi·∫øn √¥ng ph·∫£i l·ªôi xu·ªëng ao n√∫p. M·ªôt c√¥ g√°i l√†ng b√™n ƒëi b√°n v·∫£i th∆∞∆°ng t√¨nh x√© v·∫£i t·∫∑ng √¥ng ƒë√≥ng kh·ªë. Sau n√†y thi ƒë·ªó, √¥ng ƒë√£ c∆∞·ªõi ng∆∞·ªùi con g√°i ƒë√≥ l√†m v·ª£, phong l√† ch√≠nh phu nh√¢n. M√¥tip h√†n sƒ© kh√¥ng qu·∫ßn √°o ng√¢m m√¨nh d∆∞·ªõi ao r·ªìi h√†n sƒ© ƒë∆∞·ª£c ng∆∞·ªùi con g√°i n√†o ƒë√≥ gi√∫p ƒë·ª°, d·∫´n ƒë·∫øn t√¨nh duy√™n c√≥ v·∫ª ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ x∆∞a ∆∞a th√≠ch. Trong *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* ta th·∫•y t√°c gi·∫£ d√πng ƒë·ªÉ k·ªÉ v·ªÅ th·ªùi Nguy·ªÖn VƒÉn Giai ƒëi l√†m thu√™ l√†m m∆∞·ªõn. √îng n√†y ƒëang t·∫Øm th√¨ b·ªã l·∫•y tr·ªôm qu·∫ßn √°o, ph·∫£i ng√¢m m√¨nh d∆∞·ªõi ao m√£i kh√¥ng d√°m l√™n b·ªù. C√¥ g√°i nh√† ƒë·ªëi di·ªán b√™n kia ao ƒëi gi·∫∑t th·∫•y t√¨nh c·∫£nh ƒë√≥, c√¥ ƒë√£ t·∫ø nh·ªã b·ªè l·∫°i cu·ªôn v·∫£i tr√™n b·ªù ƒë·ªÉ √¥ng ƒë√≥ng kh·ªë ƒëi v·ªÅ. Sau n√†y ƒë·ªó ƒë·∫°t, √¥ng Giai ƒë√£ xin h·ªèi ng∆∞·ªùi con g√°i l√†m v·ª£ th·ª©. Kh√° t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v·ªõi ki·ªÉu truy·ªán h√†n sƒ© n√†y l√† c√¢u chuy·ªán v·ªÅ nh·ªØng h√†n sƒ© ph·∫£i ƒëi ƒÉn xin trong truy·ªán N√¥m b√¨nh d√¢n (Ph·∫°m T·∫£i trong *Ph·∫°m T·∫£i ‚Äì Ng·ªçc Hoa*, T·ªëng Tr√¢n trong *T·ªëng Tr√¢n ‚Äì C√∫c Hoa‚Ä¶*). C√≥ th·ªÉ gi·∫£ ƒë·ªãnh l√† c√°c truy·ªán k√Ω ch·ªØ H√°n m√† ta ph√¢n t√≠ch tr√™n ƒë√¢y ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c nho sƒ© b√¨nh d√¢n chuy·ªÉn th·ªÉ th√†nh c√°c truy·ªán n√¥m b√¨nh d√¢n. N·∫øu gi·∫£ ƒë·ªãnh tr√™n l√† ƒë√∫ng th√¨ c√°c truy·ªán ng·∫Øn ch·ªØ H√°n ƒë√£ g√≥p ph·∫ßn h√¨nh th√†nh m·ªôt d√≤ng truy·ªán N√¥m ƒë·ªôc ƒë√°o c·ªßa vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i.
Motip v·ªÅ s·ª± gi√∫p ƒë·ª° c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ b√¨nh th∆∞·ªùng d√†nh cho c√°c h√†n sƒ© ph·∫£n √°nh xu h∆∞·ªõng m·ªõi, ƒë·∫∑t m·∫´u h√¨nh nh√† nho trong m·ªôt m√¥i tr∆∞·ªùng t·ª± nhi√™n, hi·ªán th·ª±c. Hi·ªán t∆∞·ª£ng n√†y r·∫•t t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v·ªõi c√°ch tr√¨nh b√†y c·ªßa c√°c nh√† th∆° ·ªü cu·ªëi th·∫ø k·ª∑ XIX nh∆∞ Nguy·ªÖn Khuy·∫øn, T√∫ X∆∞∆°ng v·ªÅ ng∆∞·ªùi v·ª£ tao khang, hay lam hay l√†m c·ªßa h·ªç. Th∆° tr·ªØ t√¨nh c·ªßa hai nh√† th∆° n√†y th∆∞·ªùng tr√¨nh b√†y b·∫£n th√¢n b·∫±ng c√°i c∆∞·ªùi t·ª± ch·∫ø gi·ªÖu m√¨nh, t·ª©c l√† h·∫° b·ªá th·∫ßn t∆∞·ª£ng v·ªÅ nh√† nho.
*Quanh nƒÉm bu√¥n b√°n ·ªü mom s√¥ng ‚Äì Nu√¥i ƒë·ªß nƒÉm con v·ªõi m·ªôt ch·ªìng‚Ä¶ *T·∫•t nhi√™n, do th√†nh ki·∫øn x√£ h·ªôi nho gi√°o h√≥a m√† c√≥ nh·ªØng tr∆∞·ªùng h·ª£p nh√† nho th√†nh ƒë·∫°t m√† thu·ªü h√†n vi ƒë√£ t·ª´ng ƒë∆∞·ª£c ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ gi√∫p ƒë·ª° ƒë√£ kh√¥ng l·∫•y nhau, t·ª©c l√† truy·ªán kh√¥ng c√≥ k·∫øt th√∫c c√≥ h·∫≠u. ƒê√≥ l√† chuy·ªán v·ªÅ V≈© Kh√¢m L√¢n ƒë∆∞·ª£c V≈© Trinh k·ªÉ trong *Lan Tr√¨ ki·∫øn vƒÉn l·ª•c*. Thu·ªü thi·∫øu th·ªùi ·ªü v·ªõi m·∫π k·∫ø ƒë·ªôc √°c, b·∫Øt √¥ng b·ªè h·ªçc ƒëi chƒÉn tr√¢u. Kh√¥ng ch·ªãu n·ªïi c·ª±c kh·ªï, √¥ng b·ªè tr·ªën ƒë·∫øn x√£ D·ªãch V·ªçng, huy·ªán T·ª´ Li√™m, xin ƒë∆∞·ª£c m·ªôt √¥ng C·ª≠ d·∫°y h·ªçc c∆∞u mang, cho h·ªçc t·∫≠p. M·ªôt ng∆∞·ªùi k·ªπ n·ªØ xinh ƒë·∫πp, h√°t hay th·∫•y √¥ng l√† ng∆∞·ªùi c√≥ t√†i m√† ngh√®o kh·ªï, ƒë√£ l·∫•y ti·ªÅn ki·∫øm ƒë∆∞·ª£c b·∫±ng ngh·ªÅ h√°t x∆∞·ªõng gi√∫p ƒë·ª° √¥ng. Khi chu·∫©n b·ªã ƒëi thi, √¥ng ƒë∆∞·ª£c c√¥ t·∫∑ng r·∫•t h·∫≠u. Thi ƒë·ªó, √¥ng n√≥i v·ªõi cha cho l·∫•y ng∆∞·ªùi con g√°i ·∫•y l√†m v·ª£ nh∆∞ng b·ªã ng∆∞·ªùi cha ph·∫£n ƒë·ªëi v√¨ coi c√¥ ch·ªâ l√† g√°i giang h·ªì. Sau n√†y khi ra l√†m quan, √¥ng c√≥ t√¨m g·∫∑p ƒë·ªÉ b√°o ƒë√°p nh∆∞ng ng∆∞·ªùi ca k·ªπ ƒë√≥ c≈©ng nh·∫•t ƒë·ªãnh kh√¥ng nh·∫≠n ti·ªÅn b·∫°c. Th√†nh ki·∫øn x√£ h·ªôi ƒë·ªëi v·ªõi nh·ªØng ng∆∞·ªùi l√†m ngh·ªÅ h√°t x∆∞·ªõng qu√° n·∫∑ng n·ªÅ ƒë√£ c·∫£n tr·ªü nh√¢n duy√™n t·ªët ƒë·∫πp l·∫Ω ra ph·∫£i c√≥. Nh∆∞ng ·ªü ƒë√¢y ch√∫ng ta ch√∫ √Ω ƒë·∫øn motip h√†n vi c·ªßa k·∫ª sƒ© v√† s·ª± gi√∫p ƒë·ª° c·ªßa ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ nh∆∞ l√† m·ªôt y·∫øu t·ªë quan tr·ªçng t·∫°o n√™n c·ªët truy·ªán, l√†m ƒëa d·∫°ng h√≥a, sinh ƒë·ªông h√≥a nh√¢n v·∫≠t k·∫ª sƒ© trong vƒÉn h·ªçc.
ƒÇn c·∫Øp c≈©ng c√≥ th·ªÉ ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng nh∆∞ m·ªôt nh√¢n t·ªë t·∫°o n√™n c·ªët truy·ªán. √îng L√™ Th·ªùi Hi·∫øn l√∫c h√†n vi t·ª´ng ƒëi ƒÉn c·∫Øp ƒë·ªÉ gi√∫p ƒë·ª° ƒê√†o Duy T·ª´ ‚Äú√îng h·ªèi (ƒê√†o Duy T·ª´) ƒë·ªãnh bao gi·ªù ƒëi, ch√†ng NƒÉm n√≥i s√°ng mai s·∫Ω ƒë·ª£i ƒë·ªÉ t·ª´ bi·ªát ·ªü tr·∫°m Ho√†ng Mai. √îng y h·∫πn, ƒëi qua hi·ªáu b√°n v√†ng b·∫°c ·ªü Ho√†nh ƒê√¨nh, v√†o cu·ªóm l·∫•y hai m√≥n ƒë·ªì r·ªìi ch·∫°y ƒëi r·∫•t nhanh kh√¥ng ai ƒëu·ªïi k·ªãp. ƒê·∫øn Ho√†ng Mai, th·∫•y v·ª£ ch·ªìng ch√†ng NƒÉm ƒë√£ ·ªü ƒë·∫•y, h√†nh l√Ω tr∆° tr·ªèng ch·ªâ c√≥ m·∫•y c√¢n g·∫°o. √îng ƒë∆∞a t·∫∑ng ƒë·ªì v√†ng‚Äù (
*Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c*). C√°ch l√Ω gi·∫£i ch√≠nh tr·ªã c·ªßa t√°c gi·∫£ c√≥ v·∫ª r·∫•t h·ªìn nhi√™n: khi qu√¢n ƒê√†ng Trong v√† ƒê√†ng Ngo√†i giao tranh, ƒê√†o Duy T·ª´ bi·∫øt qu√¢n ƒê√†ng Ngo√†i do L√™ Th·ªùi Hi·∫øn ch·ªâ huy n√™n r√∫t lui (v√¨ ƒë√£ nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c √¢n nghƒ©a c·ªßa √¥ng n√†y th·ªùi h√†n vi). V·∫´n m√¥tip v·ªÅ tr·ªôm c·∫Øp c√≥ truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ hai ng∆∞·ªùi ƒÉn tr·ªôm gi·ªèi g·∫∑p nhau (trong *Lan Tr√¨ ki·∫øn vƒÉn l·ª•c*) ƒë√£ thi th·ªë t√†i ƒÉn tr·ªôm, sau ƒë√≥ b·ªè ngh·ªÅ ƒëi tr·ªôm, ƒëem t√†i nƒÉng tham gia v√†o ƒë·∫°o qu√¢n tri·ªÅu ƒë√¨nh. K·∫øt th√∫c l√† vi·ªác m·ªôt ng∆∞·ªùi tr·ªü th√†nh Tham t∆∞·ªõng S∆°n T√¢y, m·ªôt ng∆∞·ªùi tr·ªü th√†nh ƒë·ªôi tr∆∞·ªüng trong ph·ªß ƒê√¥ ƒë·ªëc. Th√¨ ra ngu·ªìn g·ªëc xu·∫•t th√¢n c·ªßa c√°c quan l·ªõn c≈©ng r·∫•t ƒëa d·∫°ng, ƒë√¢u ph·∫£i cao qu√≠ nh∆∞ l√† ng∆∞·ªùi ƒë∆∞·ª£c tr·ªùi ch·ªçn cho sinh ra ƒë·ªÉ h∆∞·ªõng ƒë·∫°o d√¢n ƒëen. M·ªôt nh√† th∆° tr√†o ph√∫ng ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XX ƒë√£ vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng quan l·ªõn nh∆∞ th·∫ø *L√≠nh h·∫ßu thu·ªü n·ªç tay ƒëeo tr√°p ‚Äì C·ª• l·ªõn ng√†y nay ng·ª±c g·∫Øn sao. *
M·ªôt trong nh·ªØng motip ƒë∆∞·ª£c khai th√°c nhi·ªÅu trong c√°c truy·ªán ng·∫Øn th·∫ø k·ª∑ XVIII ‚Äì XIX l√† thi c·ª≠. Chuy·ªán tr∆∞·ªùng thi v·ªõi t·∫•t c·∫£ s·ª± th·∫≠t tr·∫ßn tr·ª•i c·ªßa n√≥ ƒë∆∞·ª£c nh√¨n t·ª´ c√°c g√≥c ƒë·ªô kh√°c nhau ƒë√£ g√≥p ph·∫ßn ‚Äúph√†m t·ª•c h√≥a‚Äù ch√¢n dung c√°c nh√¢n v·∫≠t ƒë·ªó ƒë·∫°t cao. Thi vƒÉn v√† c·∫£ thi v√µ. Motip thi c·ª≠ ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ c√≥ d√°ng d·∫•p c·ªßa giai tho·∫°i. V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÅ k·ªÉ l·∫°i trong
*C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*v·ªÅ chuy·ªán thi v√µ c·ªßa Tr·∫°ng v·∫≠t V≈© H·ªØu ƒë·∫ßy ch·∫•t h√†i h∆∞·ªõc. √îng xin thi ƒë·∫•u v·ªõi ƒë√¥ l·ª±c sƒ© c·ªßa nh√† vua (L√™ Th√°nh T√¥ng): ‚ÄúVua ƒë·ªãnh ng√†y cho hai b√™n ƒë·∫•u v·∫≠t v√† vua th√¢n ng·ª± ra xem. Khi hai b√™n gi√°p tr·∫≠n, √¥ng n·∫Øm m·ªôt √≠t c√°t trong l√≤ng b√†n tay, r·ªìi b·∫•t ng·ªù vung tay n√©m c√°t v√†o m·∫∑t l·ª±c sƒ©. L·ª±c sƒ© kh√¥ng m·ªü ƒë∆∞·ª£c m·∫Øt, kh√¥ng k·ªãp tr·ªü tay, b·ªã √¥ng d√πng c√°ch lu·ªìn n√°ch qu·∫≠t ng√£ xu·ªëng ƒë·∫•t. Nh·ªØng ng∆∞·ªùi ƒë·ª©ng xem ƒë·ªÅu hoan h√¥. Vua khen √¥ng c√≥ s·ª©c kh·ªèe v√† l·∫•y ch·ª©c t∆∞·ªõc c·ªßa l·ª±c sƒ© phong cho √¥ng. Sau √¥ng l√†m ƒë·∫øn C·∫©m y v·ªá √∫y Ch·ªâ huy s·ª©‚Äù. Tr·∫°ng v·∫≠t ƒë√£ chi·∫øn th·∫Øng b·∫±ng m·∫πo v·∫∑t do lu·∫≠t l·ªá thi ƒë·∫•u kh√¥ng ch·∫∑t ch·∫Ω. Th√†nh c√¥ng c·ªßa c√°c tr·∫°ng ki·ªÉu n√†y gi·ªëng h·ªát nh∆∞ chuy·ªán th√†nh ƒë·∫°t c·ªßa Tr·∫°ng L·ª£n trong truy·ªán c∆∞·ªùi d√¢n gian.
Thi vƒÉn ch∆∞∆°ng v√† s·ª± ƒë·ªó ƒë·∫°t c·ªßa nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi ·ªü th·∫ø k·ª∑ XVIII qua c√°ch k·ªÉ c·ªßa V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÅ th√†nh chuy·ªán c∆∞·ªùi ra n∆∞·ªõc m·∫Øt. M·∫∑c d√π motip thi c·ª≠ th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c ƒëi k√®m v·ªõi thu·∫≠t phong th·ªßy ƒë·ªÉ gi·∫£i th√≠ch s·ª± th√†nh c√¥ng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, nh∆∞ng c√°c nh√¢n v·∫≠t n√†y kh√¥ng th·ªÉ ƒë∆∞·ª£c coi l√† th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠. ƒê∆°n gi·∫£n l√† v√¨ h·ªç kh√¥ng c√≥ l·∫•y m·ªôt ch√∫t t∆∞ ch·∫•t n√†o x·ª©ng ƒë√°ng l√† tinh hoa c·ªßa v≈© tr·ª•, tr·ªùi ƒë·∫•t ngo√†i s·ª± may m·∫Øn ng·∫´u nhi√™n. Nguy·ªÖn VƒÉn Huy (ƒë·ªùi M·∫°c) do kh√¥ng tham ti·ªÅn b·∫°c c·ªßa ng∆∞·ªùi T√†u n√™n ng∆∞·ªùi kh√°ch T√†u n√†y ƒë√£ t√¨m cho √¥ng m·ªôt th·∫ø ƒë·∫•t t·ªët ƒë·ªÉ t√°ng h√†i c·ªët ng∆∞·ªùi cha v√†o ƒë·∫•y. V·ªÅ sau con c√°i ƒë·ªÅu h·ªçc h√†nh, ƒë·ªó ƒë·∫°t v√† l√†m quan to. Nguy·ªÖn Hi·ªÉn T√≠ch l√† ch√°u c·ªßa Nguy·ªÖn VƒÉn Huy, t√≠nh hay u·ªëng r∆∞·ª£u, b·ªè c·∫£ h·ªçc h√†nh. M·ªôt h√¥m nh·∫∑t ƒë∆∞·ª£c m·ªôt b√†i ph√∫ c≈©, h·ªçc thu·ªôc l√≤ng. Khoa thi, k·ª≥ ƒë·ªá nh·∫•t ‚Äúƒë∆∞·ª£c b·∫°n h·ªØu gi√∫p ƒë·ª° n√™n ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªó. ƒê·∫øn k·ª≥ ƒë·ªá nh·ªã, √¥ng ƒëem m·ªôt b√¨nh r∆∞·ª£u v√†o tr∆∞·ªùng u·ªëng say r·ªìi ng·ªß. Tr·ªùi ƒë√£ x·∫ø chi·ªÅu, t·ª± nhi√™n c√≥ m·ªôt tr·∫≠n gi√≥ n·ªïi l√™n c√°t b·ª•i bay m√π tr·ªùi. √îng ƒëang ng·ªß, gi·∫≠t m√¨nh t·ªânh d·∫≠y, ng√≥ ƒë·∫ßu ra xem, th·∫•y m·∫•y m·∫£nh gi·∫•y c√≥ ch·ªØ bay ƒë·∫øn tr∆∞·ªõc m·∫∑t. √îng nh·∫∑t l√™n xem th√¨ l√† m·ªôt b√†i vƒÉn t·ª© l·ª•c. Hi·ªÉn T√≠ch m·ª´ng l·∫Øm n√≥i: Th·ª±c l√† tr·ªùi cho ta. R·ªìi √¥ng theo b√†i ·∫•y vi·∫øt v√†o quy·ªÉn thi ƒëem n·ªôp, k·∫øt qu·∫£ ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªó k·ª≥ ·∫•y. K·ª≥ ƒë·ªá tam thi m·ªôt b√†i ph√∫, th√¨ l·∫°i l√† b√†i ph√∫ Hi·ªÉn T√≠ch nh·∫∑t ƒë∆∞·ª£c ng√†y tr∆∞·ªõc ·ªü b√™n s√¥ng Nhƒ©, n√™n c≈©ng l·∫°i ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªó. K·ª≥ ƒë·ªá t·ª©, v√¨ √¥ng b·ªè h·ªçc ƒë√£ l√¢u, n√™n ch·∫≥ng l√†m ƒë∆∞·ª£c c√¢u n√†o. √îng ƒëem b√†i L∆∞u H·∫ßu (Tr∆∞∆°ng L∆∞∆°ng) l√†m b·∫±ng ch·ªØ N√¥m ng√†y tr∆∞·ªõc ra s·ª≠ d·ª•ng‚Äù. Sau b√†i vƒÉn N√¥m n√†y may m·∫Øn ƒë∆∞·ª£c l·∫•y ƒë·ªó th√™m ch·ªâ v√¨ vua nghe l√°ng m√°ng t√™n L∆∞u H·∫ßu v√† ph√°n r·∫±ng kh√¥ng l·∫•y ƒë·ªó L∆∞u H·∫ßu th√¨ c√≤n l·∫•y ng∆∞·ªùi n√†o n·ªØa (L∆∞u H·∫ßu l√† ch·ªâ Tr∆∞∆°ng L∆∞∆°ng, m·ªôt danh nh√¢n Trung Qu·ªëc c·ªï). ƒê·∫øn khi tr√¨nh quy·ªÉn l√™n, vua m·ªõi v·ª° l·∫Ω r·∫±ng ƒë√¢y l√† vƒÉn N√¥m, nh∆∞ng v√¨ tr√≥t l·∫•y ƒë·ªó n√™n ph·∫£i gi·∫•u k√≠n. K·∫øt h·ª£p c·ªßa y·∫øu t·ªë ng·∫´u nhi√™n, may m·∫Øn m·ªôt c√°ch kh√≥ tin, c·ªông v·ªõi s·ª± g√† m·ªù c·ªßa c·∫£ quan tr∆∞·ªùng v√† vua m√† d·∫´n ƒë·∫øn ƒë·ªó ƒë·∫°t. Motip thi c·ª≠ tr√¥ng nh·ªù v√†o may r·ªßi nh∆∞ th·∫ø ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ trung ƒë·∫°i s·ª≠ d·ª•ng kh√° ph·ªï bi·∫øn.
*Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* k·ªÉ chuy·ªán gia ƒë√¨nh √¥ng Nguy·ªÖn Tr·∫≠t ƒë∆∞·ª£c th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω t√¨m cho m·ªôt th·∫ø ƒë·∫•t t·ªët. Nh∆∞ng ƒëi·ªÅu ƒë·∫∑c bi·ªát l√† tuy√™n b·ªë c·ªßa √¥ng th·∫ßy n√†y ‚ÄúTi·∫øn sƒ© ph·∫£i h·ªçc m√† c√≥ ƒë∆∞·ª£c th√¨ c√≥ g√¨ l·∫°‚Äù. V·ªõi ch·ªß tr∆∞∆°ng ·∫•y, th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω c√≤n b·∫£o ƒëem ƒë·ªët h·∫øt s√°ch v·ªü! ƒê·∫øn khoa thi h·ªôi, Nguy·ªÖn Tr·∫≠t mi·ªÖn c∆∞·ª°ng l·ªÅu ch√µng ƒëi thi. √îng tr·∫£i qua c√°c tr∆∞·ªùng nh·∫•t, tr∆∞·ªùng nh√¨ do ng∆∞·ªùi quen gi√∫p. ƒê·∫øn tr∆∞·ªùng ba, nh·∫∑t ƒë∆∞·ª£c m·ªôt m·∫£nh gi·∫•y c·ª© th·∫ø ch√©p c≈©ng ƒë·ªó. ƒê·∫øn tr∆∞·ªùng th·ª© t∆∞, √¥ng n·∫±m m∆° th·∫•y c√≥ v·ªã th·∫ßn n√≥i ch·ªØ ‚Äúg·ª´ng‚Äù. Khi v√†o thi, √¥ng ƒëem theo g·ª´ng. B·∫•y gi·ªù ti·∫øt xu√¢n l·∫°nh gi√°. Chi·ªÅu t·ªëi, m·ªôt l·ªÅu b√™n c·∫°nh c√≥ m·ªôt th√≠ sinh ƒëau b·ª•ng k√™u r√™n. √îng ƒëun n∆∞·ªõc g·ª´ng ƒë·ªï cho u·ªëng. Ng∆∞·ªùi th√≠ sinh n·ªç l·∫•y quy·ªÉn vƒÉn ra b·∫£o ‚Äúƒë√¢y l√† b√†i vƒÉn r·∫•t ƒë·∫Øc √Ω c·ªßa t√¥i, may ch∆∞a ƒë·ªÅ t√™n, xin ƒë·ªÉ ƒë·ªÅn b√°o. Mong √¥ng anh c√µng ra kh·ªèi tr∆∞·ªùng, d√π ch·∫øt c≈©ng kh√¥ng bƒÉn khoƒÉn g√¨‚Äù. Sau ƒë√≥, √¥ng tr√∫ng c√°ch, vi·ªác b·ªã l·ªô, tri·ªÅu ƒë√¨nh b√£i b·ªè k·∫øt qu·∫£ k·ª≥ thi ƒë√¨nh. Chuy·ªán Ninh T·ªën (ch√©p trong *V≈© trung t√πy b√∫t*) nh·ªù bi·∫øt tr∆∞·ªõc n·ªôi dung ƒë·ªÅ thi n√™n ƒë√£ x√© hai trang s√°ch *Kinh D·ªãch *l√©n ƒëem v√†o tr∆∞·ªùng thi. Ch·∫•m quy·ªÉn c·ªßa Ninh T·ªën, kh·∫£o quan th·∫•y vƒÉn l√£o luy·ªán, ƒë·∫ßy ƒë·ªß, duy ch·ªâ c√≥ qu·∫ª Ki·ªÅn kh√¥ng n√≥i ƒë·∫øn, kh√¥ng t∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c nghƒ©a s√°ch. ƒê√≥ l√† v√¨ ch·ªâ x√© ƒë∆∞·ª£c hai trang m√† h·ª•t m·∫•t ƒëo·∫°n d∆∞·ªõi n√™n kh√¥ng c√≥ g√¨ m√† ch√©p. √îng ƒë∆∞·ª£c l·∫•y ƒë·ªó H·ªôi nguy√™n. *V≈© trung t√πy b√∫t* c·ªßa Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï k·ªÉ kh√° nhi·ªÅu c√°c m·∫©u chuy·ªán ng·∫Øn v·ªÅ khoa c·ª≠ m√† s·ª± may m·∫Øn ng·∫´u nhi√™n gi√∫p cho ng∆∞·ªùi ƒëi thi ƒë·ªó ƒë·∫°t l√† ph·ªï bi·∫øn nh·∫•t. V√µ Mi√™n ƒë·ªó khoa thi H·ªôi nƒÉm M·∫≠u Th√¨n (1748) m√† kh√¥ng hi·ªÉu v√¨ sao ƒë·ªó: √¥ng n·ªôp nh·∫ßm b√†i nh√°p vƒÉn, b√†i vi·∫øt c√≥ d·∫•u tr∆∞·ªùng thi v·∫´n n·∫±m trong ·ªëng quy·ªÉn. Th·∫ø m√† khi y·∫øt b·∫£ng, th·∫•y t√™n ƒë·ªó H·ªôi nguy√™n, v·ª´a m·ª´ng v·ª´a kinh ng·∫°c, kh√¥ng hi·ªÉu t·∫°i sao l·∫°i ƒë·ªó. C√≥ ng∆∞·ªùi b·∫£o nh√† √¥ng ba ƒë·ªùi kh√¥ng nu√¥i m√®o n√™n ƒë∆∞·ª£c b√°o c√°i ∆°n ·∫•y. V·∫´n chuy·ªán n·ªôp nh·∫ßm quy·ªÉn nh√°p l√† Nguy·ªÖn Qu√Ωnh (em Th√°m hoa Nguy·ªÖn O√°nh). N·ªôp xong quy·ªÉn ra v·ªÅ m·ªõi ph√°t hi·ªán ra n·ªôp nh·∫ßm, quy·ªÉn c√≥ ƒë√≥ng d·∫•u v·∫´n gi·ªØ l·∫°i. ƒê√™m h√¥m ·∫•y √¥ng ƒëem ra s·ª≠a ch·ªØa, s√°ng sau gi·∫•u quy·ªÉn v√†o tay √°o ƒëem v√†i m∆∞∆°i l·∫°ng b·∫°c ra c·ª≠a tr∆∞·ªùng. ƒêang v∆° v·∫©n ch∆∞a bi·∫øt t√≠nh sao th√¨ xu·∫•t hi·ªán m·ªôt ng∆∞·ªùi l√≠nh h·ªèi c·∫ßn g√¨ s·∫Ω gi√∫p. √îng n√≥i th·ª±c. Ng∆∞·ªùi l√≠nh n√≥i vi·ªác ·∫•y r·∫•t d·ªÖ, c√≥ th·ªÉ gi√∫p ƒë∆∞·ª£c. Ng∆∞·ªùi l√≠nh c√≤n d·∫∑n khi ƒë·ªó ƒë·∫°t nh·ªõ ƒë·∫øn ph∆∞·ªùng ƒê·ªìng Xu√¢n h·ªèi thƒÉm l√† ƒë·ªß. Sau qu·∫£ nhi√™n √¥ng ƒë·ªó ƒë·∫°i khoa, ƒë·∫øn ph∆∞·ªùng ƒê·ªìng Xu√¢n h·ªèi thƒÉm ƒë∆∞·ª£c bi·∫øt ƒë√≥ l√† m·ªôt ng∆∞·ªùi l√≠nh t√πy hi·ªáu ch·∫øt ƒë√£ h∆°n trƒÉm ng√†y r·ªìi. C√°c t√°c gi·∫£ ƒë√£ v√©n b·ª©c m√†n th·∫ßn b√≠ c·ªßa nh·ªØng ki·ªÉu ‚Äúti√™u c·ª±c‚Äù trong khoa c·ª≠; b·∫±ng nh·ªØng chi ti·∫øt hi·ªán th·ª±c kh√°c nhau ƒë√£ ch·ªâ r√µ kh√¥ng ph·∫£i t·∫•t th·∫£y nh·ªØng v·ªã ƒë·∫°i khoa ƒë·ªÅu c√≥ t√†i nƒÉng x·ª©ng ƒë√°ng. Motip phong th·ªßy trong tr∆∞·ªùng h·ª£p n√†y kh√¥ng h·ªÅ nh·∫±m t√¥n vinh s·ª± phi th∆∞·ªùng c·ªßa c√°c ƒë·∫•ng b·∫≠c m√† tr√°i l·∫°i, ch·ªâ d·∫´n ƒë·∫øn s·ª± ho√†i nghi gi√° tr·ªã v√† nh√¢n c√°ch c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ chuy·ªán. Khoa c·ª≠ ƒë·ªó ƒë·∫°t ch·∫≥ng qua l√† ph√≠a khu·∫•t l·∫•p c·ªßa cu·ªôc s·ªëng ƒë·∫ßy ph·ª©c t·∫°p m√† ng∆∞·ªùi ta th∆∞·ªùng c·ªë g·∫Øng che d·∫•u.
Ng∆∞·ª£c l·∫°i v·ªõi s·ª± b·∫•t t√†i c·ªßa Nguy·ªÖn Hi·ªÉn √çch hay s·ª± kh√¥ng c·∫ßn h·ªçc c·ªßa Nguy·ªÖn Tr·∫≠t, s·ª± gian l·∫≠n c·ªßa Ninh T·ªën l√† t√†i h·ªçc thi c·ªßa Ho√†ng Gi√°p ƒê·ªìng H√£ng (
*C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω)*. ƒê√°ng l∆∞u √Ω l√† t√°c gi·∫£ kh√¥ng nh·∫Øc ƒë·∫øn thu·∫≠t phong th·ªßy, m·ªì m·∫£, ƒë·∫•t c√°t c·ªßa gia ƒë√¨nh √¥ng. √îng n√†y n·ªïi ti·∫øng th·∫ßn ƒë·ªìng nh∆∞ng t√≠nh t√¨nh ph√≥ng t√∫ng, kh√¥ng ch·ªãu khu√¥n ph√©p, c√≥ nh·ªØng h√†nh vi kh√°c ng∆∞·ªùi. NƒÉm 14 tu·ªïi, nh√† Th√°i h·ªçc ra ƒë·ªÅ b√†i ph√∫ *Tr√πng tu Qu·ªëc t·ª≠ gi√°* *m*, √¥ng l√†m lu√¥n hai b√†i. H·ªèi v√¨ sao, tr·∫£ l·ªùi r·∫±ng v√¨ trong ƒë·∫ßu b√†i c√≥ ch·ªØ *Tr√πng*. Ng∆∞·ªùi ta ra ƒë·ªÅ l√†m m·ªôt b√†i th∆° th√¨ √¥ng xin l√†m lu√¥n c·∫£ trƒÉm b√†i. Nh√† ngh√®o, ·ªü r·ªÉ nh√† ph√∫ √¥ng, t·ª± ph·ª• t√†i ƒë·ªó ƒë·∫ßu thi√™n h·∫°. Khi s·ª≠a so·∫°n ƒëi thi, √¥ng tin ch·∫Øc ƒë·ªó n√™n xin b·ªë v·ª£ gi·∫øt tr√¢u khao th∆∞·ªüng v√† d·∫∑n d√¢n l√†ng s·∫Øm s·ª≠a c√°n tre l√†m c·ªù ƒë·ªÉ ƒë√≥n r∆∞·ªõc √¥ng. V√†o thi, quan tr∆∞·ªùng ƒë√°nh ƒë·ªë, ra ƒë·ªÅ hi·ªÉm h√≥c, √¥ng kh√¥ng hi·ªÉu n√™n b·ªè thi ƒëi ra, d·∫´u m·ªôt √¥ng ƒë·ªì gi√† b√™n c·∫°nh thu·ªôc l√≤ng c·∫£ ch∆∞∆°ng s·∫µn s√†ng ƒë·ªçc cho √¥ng ch√©p, nh∆∞ng √¥ng n√≥i ng∆∞·ªùi ƒë·ªó ƒë·∫ßu thi√™n h·∫° kh√¥ng ph·∫£i h·ªçc m√≥t k·∫ª kh√°c. Tr·ªü v·ªÅ √¥ng quy·∫øt t√¢m h·ªçc th√™m ba nƒÉm n·ªØa v√† tuy√™n b·ªë b√¢y gi·ªù m·∫∑c cho quan tr∆∞·ªùng ra ƒë·ªÅ hi·ªÉm h√≥c ƒë·∫øn ƒë√¢u √¥ng c≈©ng l√†m ƒë∆∞·ª£c. ƒê·∫øn khi d·ª± kho√° thi sau √¥ng l·∫°i ƒë√≤i b·ªë v·ª£ gi·∫øt tr√¢u nh∆∞ tr∆∞·ªõc, nh∆∞ng b·ªë v·ª£ kh√¥ng ch·ªãu. √îng sang l√†ng b√™n tr√™u gh·∫πo v·ª£ ng∆∞·ªùi, b·ªã ch·ªß nh√† b·∫Øt gi·ªØ, b·ªë v·ª£ ph·∫£i mang ti·ªÅn sang chu·ªôc v·ªÅ, r·ªìi bu·ªôc ph·∫£i gi·∫øt b√≤ ƒë·ªÉ √¥ng ƒëi thi. V√†o thi, √¥ng huy√™nh hoang th√°ch ƒë·ªë quan tr∆∞·ªùng ra ƒë∆∞·ª£c lo·∫°i ƒë·ªÅ m√† √¥ng ch∆∞a h·ªçc t·ªõi. Qu·∫£ nhi√™n √¥ng ƒë·ªó Ho√†ng gi√°p. Thi ƒê√¨nh b√†i √¥ng ƒë√°ng ƒë·ªó ƒë·ªá nh·∫•t gi√°p b·ªã tru·∫•t xu·ªëng h√†ng ƒë·ªá ngh·ªã gi√°p. √îng ph·∫´n u·∫•t, h√¥m vinh qui c√≥ xe ng·ª±a, v√µng l·ªçng m√† kh√¥ng th√®m ng·ªìi, ƒëi b·ªô, qua s√¥ng Tri·ªÅu D∆∞∆°ng n∆∞·ªõc ch·∫£y m·∫°nh √¥ng c≈©ng c·ª© l·ªôi qua ch·ª© kh√¥ng ng·ªìi ƒë√≤. Motip l·ªôi s√¥ng, l·ªôi ao m√† b·ªè qua ƒë∆∞·ªùng b·ªô hay ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng ƒë·ªÉ kh·∫Øc h·ªça t√≠nh n√≥ng n·∫£y b·ªôc tr·ª±c c·ªßa nh√¢n v·∫≠t. Chuy·ªán c·ªßa Ho√†ng Gi√°p ƒê·ªìng H√£ng tr√™n ƒë√¢y c√≥ nh·ªØng n√©t t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v·ªõi chuy·ªán c·ªßa nh√¢n v·∫≠t Nguy·ªÖn C√¥ng Ho√†n (th√¢n ph·ª• Nguy·ªÖn B√° L√¢n) ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ trong *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c*. T√°c gi·∫£ ƒë√£ s·ª≠ d·ª•ng h√†ng lo·∫°t chi ti·∫øt minh h·ªça cho t√≠nh c√°ch nh√¢n v·∫≠t. ƒê√¢y l√† nh√¢n v·∫≠t ham m√™ ch·ªØ nghƒ©a nh∆∞ng c√≥ thi√™n t√≠nh t·ª± ph·ª•, hi·∫øu th·∫Øng. ƒê·∫øn thƒÉm T·ªÉ t∆∞·ªõng Nguy·ªÖn C√¥ng H√£ng, √¥ng ƒë·ª©ng r√©o g·ªçi t√™n ng∆∞·ªùi ta ·ªü ngo√†i c·ªïng. Nghe tin m·ªôt ng∆∞·ªùi h·ªçc tr√≤ ·ªü Thanh Tr√¨ vƒÉn hay, t·∫≠p vƒÉn ·ªü tr∆∞·ªùng Gi√°m lu√¥n chi·∫øm gi·∫£i nh·∫•t, b√®n d√≤ t√¨m ƒë·∫øn t·∫≠n n∆°i. ƒê√™m khuya v√†o l√†ng, v√¨ ƒë∆∞·ªùng quanh co, b√®n l·ªôi qua ao, ƒë·∫øn g√µ c·ª≠a nh√† ng∆∞·ªùi h·ªçc tr√≤ ƒë√≤i thi vƒÉn. Ng∆∞·ªùi h·ªçc tr√≤ xin kh·∫•t ƒë·∫øn k·ª≥ vƒÉn tr∆∞·ªùng Gi√°m √¥ng m·ªõi th√¥i. Thi vƒÉn v·ªõi con, vƒÉn c·ªßa √¥ng h∆°i k√©m √¥ng li·ªÅn nh·∫£y xu·ªëng s√¥ng t·ª± t·ª≠. Nh·ªØng chi ti·∫øt d·ªã th∆∞·ªùng nh∆∞ th·∫ø khi·∫øn cho nh√¢n v·∫≠t c√≥ s·ª©c s·ªëng, ch√¢n dung nh√¢n v·∫≠t c√≥ t√≠nh t·∫°o h√¨nh ƒë·∫≠m n√©t, nh√¢n v·∫≠t b·∫Øt ƒë·∫ßu c√≥ t√≠nh c√°ch ·ªü m·ª©c n√†o ƒë√≥.
C√°c motip ƒë·ªùi th∆∞·ªùng r√µ r√†ng c√≥ d√°ng d·∫•p l√† s·∫£n ph·∫©m c·ªßa h∆∞ c·∫•u, kh√¥ng ph·∫£i c√≥ g·ªëc g√°c t·ª´ s√°ch v·ªü. C√≥ th·ªÉ h√¨nh dung ch√∫ng ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c l∆∞u truy·ªÅn trong gi·ªõi tr√≠ th·ª©c nho sƒ© nh∆∞ nh·ªØng c√¢u chuy·ªán ƒë√†m ti·∫øu v√† t√°c gi·∫£ ƒë√£ k·ªÉ l·∫°i theo nh√£n quan ri√™ng, trong ƒë√≥ r·∫•t kh√≥ bi·∫øt ƒë√¢u l√† h∆∞ c·∫•u, s√°ng t·∫°o ri√™ng, ƒë√¢u l√† l·ªùi k·ªÉ truy·ªÅn mi·ªáng trong d√¢n gian ƒë∆∞·ª£c t√°c gi·∫£ t√¥n tr·ªçng. Nh·ªØng motip h∆∞ c·∫•u c√≥ phong v·ªã d√¢n gian
Kh√°c v·ªõi c√°c truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ th√°nh nh√¢n th∆∞·ªùng n√© tr√°nh v·∫•n ƒë·ªÅ s·∫Øc d·ª•c ho·∫∑c xem vi·ªác kh∆∞·ªõc t·ª´ s·∫Øc d·ª•c l√† bi·ªÉu hi·ªán c·ªßa th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠, motip s·∫Øc d·ª•c ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng trong nh·ªØng truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ ng∆∞·ªùi b√¨nh ph√†m. T·∫•t nhi√™n trong kh√¥ng gian vƒÉn h√≥a Nho gi√°o v√† Ph·∫≠t gi√°o, ƒë·ªÉ c√≥ th·ªÉ n√≥i v·ªÅ c√°i b·∫£n nƒÉng t√¨nh d·ª•c, c·∫ßn c√≥ nh·ªØng v·ªè b·ªçc ch·∫Øc ch·∫Øn nh∆∞ l√† c√°ch th·ª©c ƒë·ªëi ph√≥ v·ªõi c·∫•m k·ªµ c·ªßa vƒÉn h√≥a di·ªát d·ª•c, c·∫•m d·ª•c. Trong
*Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c *c·ªßa Nguy·ªÖn D·ªØ, nhi·ªÅu truy·ªán vi·∫øt v·ªÅ quan h·ªá t√¨nh d·ª•c c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë∆∞·ª£c x√¢y d·ª±ng theo m·ªôt m√¥ h√¨nh chung : nh√¢n v·∫≠t nam th∆∞·ªùng l√† ng∆∞·ªùi, c√≤n nh√¢n v·∫≠t n·ªØ th∆∞·ªùng l√† ma. H√¨nh dung n·ªØ s·∫Øc c√≥ s·ª©c m·∫°nh c·ªßa ma qu√°i, coi ng∆∞·ªùi con g√°i ƒë·∫πp l√† h·ªì ly tinh, l√† y√™u nghi·ªát, l√† r·∫Øn b√°o o√°n, ƒë√≥ l√† t√¢m th·ª©c ti·∫øp nh·∫≠n h√¨nh ·∫£nh ph·ª• n·ªØ h·ªìng nhan r·∫•t ph·ªï bi·∫øn th·ªùi trung ƒë·∫°i ·ªü c·∫£ Vi·ªát Nam v√† Trung Qu·ªëc. M·∫∑t kh√°c, cu·ªëi m·ªói truy·ªán, l·∫°i c√≥ l·ªùi b√¨nh mang t√≠nh ch·∫•t gi√°o hu·∫•n, ph√™ ph√°n l·ªëi s·ªëng bu√¥ng th·∫£ ƒë·∫ßy b·∫£n nƒÉng v√† ch·ªâ r√µ t√°c h·∫°i c·ªßa l·ªëi s·ªëng ƒë√≥ ƒë·ªëi v·ªõi s·ª± th√†nh ƒë·∫°t c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë√†n √¥ng. C√°c ƒë√¥i l·ª©a n√†y th∆∞·ªùng bu√¥ng th·∫£ trong nh·ªØng cu·ªôc t√¨nh hoan l·∫°c √°i √¢n, th∆∞·ªùng kh√¥ng g·∫Øn k·∫øt v·ªõi m·ª•c ƒë√≠ch h√¥n nh√¢n. ƒê√≥ l√† c√°c truy·ªán *Chuy·ªán c√¢y g·∫°o, Cu·ªôc k·ª≥ ng·ªô ·ªü tr·∫°i T√¢y, Chuy·ªán y√™u qu√°i ·ªü X∆∞∆°ng Giang. *C√≥ th·ªÉ c√°ch k·ªÉ, c√°ch b√¨nh lu·∫≠n ƒë√≥ ph·∫£n √°nh quan ni·ªám vƒÉn h√≥a x∆∞a cho r·∫±ng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ ƒë·∫πp ‚Äì t∆∞·ª£ng tr∆∞ng cho d·ª•c v·ªçng b·∫£n nƒÉng ‚Äì l√† ƒë√°ng s·ª£ nh∆∞ ma qu·ªâ. Nh∆∞ng x√©t v·ªÅ thi ph√°p, c√≥ th·ªÉ nghƒ© ƒë·∫øn vai tr√≤ c·ªßa c√°i k·ª≥ ·∫£o nh∆∞ l√† m·ªôt bi·ªán ph√°p ƒë·ªëi ph√≥ v·ªõi c·∫•m k·ªµ. N√†ng Nh·ªã Khanh (ch·ªâ l√† m·ªôt h·ªìn ma) c√≥ nh·ªØng di·ªÖn ng√¥n ƒë·∫ßy t√≠nh tri·∫øt l√Ω v·ªÅ quan h·ªá nam n·ªØ v√† s·ª± h∆∞·ªüng th·ª• th√∫ nh·ª•c d·ª•c c·ªßa trong *Chuy·ªán c√¢y g·∫°o* nh∆∞ ‚ÄúNghƒ© ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi ta, th·∫≠t ch·∫≥ng kh√°c g√¨ gi·∫•c chi√™m bao. Chi b·∫±ng tr·ªùi ƒë·ªÉ s·ªëng ng√†y n√†o, n√™n t√¨m l·∫•y nh·ªØng th√∫ vui. K·∫ªo m·ªôt s·ªõm ch·∫øt ƒëi, s·∫Ω th√†nh ng∆∞·ªùi c·ªßa su·ªëi v√†ng, d√π c√≥ mu·ªën t√¨m cu·ªôc hoan l·∫°c √°i √¢n, c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ ƒë∆∞·ª£c n·ªØa‚Äù, th·∫≠m ch√≠ l√† di·ªÖn ng√¥n ƒë·ªÅ c·∫≠p kh√° tr·ª±c ti·∫øp, t√°o t·ª£n v·ªÅ chuy·ªán t√¨nh √°i nam n·ªØ ‚Äúnay d√°m mong qu√¢n t·ª≠ qu·∫°t h∆°i d∆∞∆°ng v√†o hang t·ªëi, th·∫£ kh√≠ n√≥ng t·ªõi m·∫ßm kh√¥, khi·∫øn cho t√≠a r·ª•ng h·ªìng r∆°i, ƒë∆∞·ª£c tr·ªôm b√©n xu√¢n quang ƒë√¥i ch√∫t, ƒë·ªùi s·ªëng c·ªßa thi·∫øp nh∆∞ th·∫ø s·∫Ω kh√¥ng ph·∫£i ph√†n n√†n g√¨ n·ªØa‚Äù. Ho·∫∑c truy·ªán *Cu·ªôc k·ª≥ ng·ªô ·ªü tr·∫°i t√¢y*, hai c√¥ g√°i Li·ªÖu Nhu N∆∞∆°ng v√† ƒê√†o H·ªìng N∆∞∆°ng (ch·ªâ l√† u h·ªìn c·ªßa hai gi·ªëng c√¢y li·ªÖu v√† ƒë√†o) ch·ªß ƒë·ªông n√≥i l√™n nh·ªØng tri·∫øt l√Ω h∆∞·ªüng th·ª• nh∆∞ ‚Äúnay g·∫∑p ti·∫øt xu√¢n t∆∞∆°i ƒë·∫πp, ch√∫ng em mu·ªën l√†m nh·ªØng b√¥ng hoa h∆∞·ªõng d∆∞∆°ng, ƒë·ªÉ kh·ªèi ho√†i ph√≠ m·∫•t xu√¢n quang‚Äù v√† c√≥ quan h·ªá t√¨nh √°i v·ªõi ch√†ng th∆∞ sinh H√† Nh√¢n r·∫•t m·∫°nh b·∫°o. N·∫øu kh√¥ng ƒë·∫∑t c√°c nh√¢n v·∫≠t ph·ª• n·ªØ v√†o v·ªã tr√≠ h·ªìn ma, ng∆∞·ªùi c·ªßa c√µi √¢m, th√¨ v·ªã t·∫•t t√°c gi·∫£ ƒë√£ d√°m k·ªÉ l·∫°i nh·ªØng √Ω nghƒ© v√† h√†nh ƒë·ªông v·ªën t·ª± nhi√™n, ph√†m t·ª•c c·ªßa c√°c nh√¢n v·∫≠t, c·∫£ nam l·∫´n n·ªØ. R√µ r√†ng vi·ªác s·ª≠ d·ª•ng y·∫øu t·ªë ma qu√°i k·ª≥ ·∫£o c√≥ √Ω nghƒ©a c·ªßa b·ª©c b√¨nh phong che ch·∫Øn b√∫a r√¨u d∆∞ lu·∫≠n c·ªßa x√£ h·ªôi nho gi√°o h√≥a v·ªën ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªãnh h∆∞·ªõng theo l√Ω t∆∞·ªüng qu·∫£ d·ª•c, ti·∫øt d·ª•c, th·∫≠m ch√≠ l√† di·ªát d·ª•c (theo l√Ω t∆∞·ªüng nh√† Ph·∫≠t). H∆°n n·ªØa, cu·ªëi m·ªói c√¢u chuy·ªán, ƒë·ªÉ ch·∫Øc ch·∫Øn h∆°n, l·∫°i c√≥ th√™m ph·∫ßn l·ªùi b√¨nh (c·ªßa t√°c gi·∫£ m√† c≈©ng c√≥ th·ªÉ c·ªßa ai ƒë√≥ ch∆∞a r√µ), rƒÉn d·∫°y k·∫ª sƒ© bi·∫øt ƒë·∫øn l√Ω t∆∞·ªüng qu·∫£ d·ª•c, s·ª± tai h·∫°i c·ªßa l·ªëi s·ªëng ph√≥ng d·ª•c. Kh√°ch quan m√† x√©t, chuy·ªán ng∆∞·ªùi c√≥ t√¨nh y√™u v·ªõi ma v√† nh·ªØng l·ªùi b√¨nh gi√°o hu·∫•n ƒë·∫°o ƒë·ª©c t·∫°o n√™n v·ªè b·ªçc kh√° ch·∫Øc ch·∫Øn cho ki·ªÉu truy·ªán c√≥ ch·∫•t tr·∫ßn t·ª•c hi·ªÉn nhi√™n n√†y. T·∫•t nhi√™n, m·ªói c√¢u chuy·ªán t√¨nh √°i c≈©ng c√≥ th·ªÉ ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ kh√°c ƒëi, nh∆∞ng ph·ªß m·ªôt m√†u s·∫Øc ma qu√°i l√™n ki·ªÉu t√¨nh y√™u ph√≥ng t√∫ng l√† nguy√™n t·∫Øc kh√¥ng thay ƒë·ªïi. Ch·∫≥ng h·∫°n c√¢u chuy·ªán nghi·ªáp oan c·ªßa ƒê√†o th·ªã k·ªÉ v·ªÅ cu·ªôc t√¨nh gi·ªØa ng∆∞·ªùi danh k·ªπ ƒê√†o H√†n Than v·ªõi nh√† s∆∞ V√¥ K·ª∑, hai ng∆∞·ªùi ch·∫øt ƒëi r·ªìi h√≥a th√†nh hai con r·∫Øn ƒë·∫ßu thai l√†m con quan H√†nh khi·ªÉn Ng·ª•y Nh∆∞·ª£c Ch√¢n. Nghƒ©a l√† nh·ªØng m·ªëi t√¨nh kh√¥ng thu·ªôc ch√≠nh ƒë·∫°o theo quan ni·ªám Nho gi√°o v√† Ph·∫≠t gi√°o t·∫•t y·∫øu d·∫´n ƒë·∫øn t√† ma, qu·ªâ qu√°i r·∫•t ƒë√°ng s·ª£. Th·∫≠t kh√≥ m√† b√≥c t√°ch gi·ªØa m·ª•c ƒë√≠ch gi√°o hu·∫•n v·ªõi m·ª•c ƒë√≠ch k·ªÉ chuy·ªán v·ªÅ s·ª©c m·∫°nh c·ªßa √°i t√¨nh qua ki·ªÉu truy·ªán tr√™n trong *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c.* Nh∆∞ng c·∫ßn ch√∫ √Ω r·∫±ng c√°c nh√† kinh ƒëi·ªÉn nho gi√°o h·∫ßu nh∆∞ n√© tr√°nh, kh√¥ng s·ª≠ d·ª•ng motip s·∫Øc d·ª•c. D·ªÖ hi·ªÉu l√† ƒë·ªÉ ƒë·∫°t m·ª•c ƒë√≠ch gi√°o hu·∫•n v·ªÅ s·ª± qu·∫£ d·ª•c, thanh t√¢m m√† l·∫°i k·ªÉ c√°c chuy·ªán y√™u ƒë∆∞∆°ng ƒë·∫≠m m√†u s·∫Øc d·ª•c th√¨ kh√°c n√†o s·ª≠ d·ª•ng con dao hai l∆∞·ª°i. Do ƒë√≥, c√≥ th·ªÉ nghƒ© r·∫±ng motip s·∫Øc d·ª•c nh·∫±m chuy·ªÉn t·∫£i t∆∞ t∆∞·ªüng v·ªÅ con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, nh·∫≠n th·ª©c s·ª©c m·∫°nh ti·ªÅm t√†ng c·ªßa y·∫øu t·ªë b·∫£n nƒÉng th√¥ng qua t√¢m th·ª©c ti·∫øp nh·∫≠n ph·ªï bi·∫øn c·ªßa th·ªùi trung ƒë·∫°i v·ªën xem ƒë√≥ l√† s·ª©c m·∫°nh ma qu√°i, ƒë·∫ßy quy·∫øn r≈© nh∆∞ng c≈©ng ƒë√°ng s·ª£. C≈©ng c√≥ tr∆∞·ªùng h·ª£p t√°c gi·∫£ m∆∞·ª£n c√¢u chuy·ªán t√¨nh √°i c·ªßa m·ªôt nh√¢n v·∫≠t k·ª≥ d·ªã ƒë·ªÉ ph·∫£n √°nh k√≠n ƒë√°o t√¨nh tr·∫°ng bu√¥ng th·∫£ t√¨nh d·ª•c c·ªßa gi·ªõi qu√≠ t·ªôc phong ki·∫øn ·ªü th·ªùi k·ª≥ m√† Nho gi√°o v·∫´n ch∆∞a th·ª±c s·ª± chi·∫øm ƒë·ªãa v·ªã ch·ªß ƒë·∫°o. ƒê√≥ l√† truy·ªán v·ªÅ H√† √î L√¥i ( *Lƒ©nh Nam ch√≠ch qu√°i*) *. *H√† √î L√¥i v·ªën l√† con c·ªßa La th·∫ßn, v·ªã th·∫ßn n√†y ƒë√£ l·∫ªn ƒë·∫øn nh√† V≈© th·ªã trong th·ªùi gian ch·ªìng V≈© th·ªã l√† ƒê·∫∑ng Sƒ© Doanh ƒëi s·ª© Trung Hoa. ƒê·∫øn l∆∞·ª£t m√¨nh, H√† √î L√¥i l·∫°i th√¥ng d√¢m v·ªõi qu·∫≠n ch√∫a. C√≥ ng∆∞·ªùi qu·∫£ quy·∫øt cho r·∫±ng c√¢u chuy·ªán H√† √î L√¥i ph·∫£n √°nh ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm ƒë·∫°o ƒë·ª©c x√£ h·ªôi th·ªùi Tr·∫ßn D·ª• T√¥ng l√† th·ªùi k·ª≥ giai c·∫•p qu√≠ t·ªôc nh√† Tr·∫ßn ƒÉn ch∆°i b·ª´a b√£i, ƒë√†ng ƒëi·∫øm.
Motip s·∫Øc d·ª•c c√≥ nh·ªØng bi·∫øn th√°i phong ph√∫ v√† c√≥ l·∫Ω ch∆∞a ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi nghi√™n c·ª©u n∆∞·ªõc ta quan t√¢m th√≠ch ƒë√°ng. Nh·ªØng motip v·ªÅ con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, b√¨nh ph√†m t·∫•t nhi√™n phong ph√∫, ƒëa d·∫°ng h∆°n c√°c motip v·ªÅ m·∫´u ng∆∞·ªùi th√°nh nh√¢n. V·∫´n l√† vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t ki·ªát xu·∫•t nh∆∞ng vi·ªác d√πng motip lo·∫°i n√†y l·∫°i khi·∫øn cho nh√¢n v·∫≠t ·∫•y tr·ªü n√™n b√¨nh ph√†m. Ch·∫≥ng h·∫°n c√¢u chuy·ªán v·ªÅ m·∫π tr·∫°ng nguy√™n Gi√°p H·∫£i ƒÉn n·∫±m v·ªõi m·ªôt ng∆∞·ªùi qua ƒë∆∞·ªùng ng·∫´u nhi√™n m√† sinh ra √¥ng th·ª±c ra ch·ªâ l√† m·ªôt trong mu√¥n v√†n c√¢u chuy·ªán c√≥ th·ª±c c·ªßa x√£ h·ªôi. Ch√≠nh nh·ªØng motip c√≥ v·∫ª c·∫•m k·ªµ n√†y ƒë√£ l√†m cho c√°c c√¢u chuy·ªán v·ªën ng·∫Øn ng·ªßi, ngh√®o n√†n chi ti·∫øt th√™m ph·∫ßn sinh ƒë·ªông, h·∫•p d·∫´n. C√≥ m·ªôt s·ªë truy·ªán, motip s·∫Øc d·ª•c ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng nh∆∞ l√† y·∫øu t·ªë tham gia v√†o c·ªët truy·ªán.
*V≈© trung t√πy b√∫t * k·ªÉ chuy·ªán v·ªÅ s·ª± hi·ªÉu l·∫ßm tai h·∫°i ƒë√£ d·∫´n ƒë·∫øn m·ªôt c√°i ch·∫øt oan ·ª©c. Ng∆∞·ªùi em trai c·ªßa Nguy·ªÖn Do√£n B·∫°t ph√°t hi·ªán th·∫•y m·ªôt chi·∫øc √°o l√≥t m√¨nh c·ªßa Do√£n B·∫°t trong bu·ªìng v·ª£ m√¨nh li·ªÅn ƒëem tr·∫£ l·∫°i anh (ng·ªù l√† c√≥ quan h·ªá gi·ªØa anh ch·ªìng v√† ch·ªã d√¢u). √îng b·ªë g·ªçi Do√£n B·∫°t v√†o tr√°ch m·∫Øng, khi·∫øn cho B·∫°t quy·∫øt l·∫•y c√°i ch·∫øt ƒë·ªÉ ch·ª©ng minh s·ª± ngay th·∫≥ng c·ªßa m√¨nh. C√≥ khi motip s·∫Øc d·ª•c ƒë∆∞·ª£c n√™u l√™n nh∆∞ ƒë·ªÉ ƒë·∫∑t l·∫°i m·ªôt v·∫•n ƒë·ªÅ t∆∞·ªüng nh∆∞ ƒë√£ gi·∫£i quy·∫øt: s·ª± kh√°c nhau c·ªßa ƒë·∫•ng ti√™n th√°nh v√† ng∆∞·ªùi ph√†m tr·∫ßn. Th√¥ng th∆∞·ªùng, ai c≈©ng nghƒ© b·∫≠c ti√™n th√°nh v√¥ d·ª•c, c√µi tr·ªùi l√† mi·ªÅn c·ª±c l·∫°c, n∆°i qu·∫ßn ti√™n s·ªëng ‚Äúkh√¥ng c·∫ßn g·∫°n m√† l√≤ng t·ª± trong, kh√¥ng c·∫ßn l·∫•p m√† d·ª•c v·∫´n l·∫∑ng‚Äù. Nh∆∞ng ch√†ng T·ª´ Th·ª©c ( *T·ª´ Th·ª©c l·∫•y v·ª£ ti√™n- Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) l·∫°i nghi ng·ªù: ‚ÄúNay qu·∫ßn ti√™n (‚Ä¶) s·ªëng trong c·∫£nh qu·∫°nh qu·∫Ω c√¥ li√™u, ƒë√≥ l√† v√¨ l√≤ng v·∫≠t d·ª•c kh√¥ng n·∫£y sinh hay l√† c≈©ng c√≥ nh∆∞ng ph·∫£i g∆∞·ª£ng n√©n?‚Äù. Ti√™n c≈©ng c√≥ tr√°i tim nh∆∞ng ƒë√£ d√πng l√Ω tr√≠ ƒë·ªÉ tr√≥i bu·ªôc tr√°i tim. Ph·∫≠t c≈©ng l√† ng∆∞·ªùi, c√≥ th·ªÉ c√≥ s·∫Øc d·ª•c. Pho t∆∞·ª£ng Gi√† Lam ƒë√£ h√≥a th√†nh ng∆∞·ªùi l√¥i ph·ª• n·ªØ v√†o ch√πa l√†m ƒëi·ªÅu d√¢m lo·∫°n, b·ªã d√¢n ch√∫ng ƒë·∫°p ƒë·ªï ( *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c*).
T√¨nh y√™u nam n·ªØ tuy kh√¥ng ph·∫£i l√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng k·ªÉ chuy·ªán ph·ªï bi·∫øn c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i nh∆∞ng ta v·∫´n c√≥ th·ªÉ b·∫Øt g·∫∑p. T·∫•t nhi√™n, kinh nghi·ªám k·ªÉ chuy·ªán t√¨nh y√™u nam n·ªØ trong vƒÉn xu√¥i trung ƒë·∫°i r·∫•t m·ªèng manh n√™n ƒëi·ªÅu d·ªÖ hi·ªÉu l√† kh√≥ tr√°nh kh·ªèi vi·ªác m√¥ ph·ªèng truy·ªán d√¢n gian. Ch·∫≥ng h·∫°n
*C√¢u chuy·ªán t√¨nh ·ªü Thanh Tr√¨ *(trong *Lan Tr√¨ ki·∫øn vƒÉn l·ª•c*) m√¥ ph·ªèng r√µ r√†ng truy·ªán d√¢n gian v·ªÅ ch√†ng Tr∆∞∆°ng Chi. Kh√°c v·ªõi c√°c nh√¢n v·∫≠t danh nh√¢n b·ªã k√©o xu·ªëng tr·∫ßn th·∫ø v√¨ nh·ªØng motip ƒë·ªùi th∆∞·ªùng, truy·ªán t√¨nh y√™u nam n·ªØ m·ªü c·ª≠a cho con ng∆∞·ªùi tr·∫ßn th·∫ø b∆∞·ªõc v√†o vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i. Ki·ªÉu truy·ªán n√†y t√°ch con ng∆∞·ªùi ra kh·ªèi nh·ªØng ho·∫°t ƒë·ªông x√£ h·ªôi truy·ªÅn th·ªëng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t trong vƒÉn h·ªçc nh√† nho (nh∆∞ thi c·ª≠, ƒë·ªó ƒë·∫°t, l√†m quan), ch·ªâ xem x√©t n√≥ trong cu·ªôc s·ªëng b√¨nh th∆∞·ªùng nh·∫•t: c√¥ g√°i ƒëem l√≤ng y√™u ch√†ng trai l√°i ƒë√≤, b·ªã ng∆∞·ªùi cha c·∫•m ƒëo√°n, t∆∞∆°ng t∆∞ ƒë·∫øn m·ª©c k·∫øt u·∫•t trong l√≤ng th√†nh m·ªôt kh·ªëi r·∫Øn r·ªìi ch·∫øt. Khi h·ªèa t√°ng, th·∫•y trong kh·ªëi ƒë√≥ c√≥ h√¨nh b√≥ng anh l√°i ƒë√≤. Ch·ªâ c√≥ n∆∞·ªõc m·∫Øt ch√†ng l√°i ƒë√≤ nƒÉm x∆∞a m·ªõi l√†m tan kh·ªëi ƒë√°.
II.2.3. KH√îNG GIAN V√Ä TH·ªúI GIAN NGH·ªÜ THU·∫¨T C·ª¶A LO·∫†I TRUY·ªÜN V·ªÄ NH√ÇN V·∫¨T B√åNH PH√ÄM
Kh√°c v·ªõi lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ c√°c danh nh√¢n v√† c√°c b·∫≠c th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠, lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m th∆∞·ªùng m√¥ t·∫£ kh√¥ng gian h·∫πp, c√≥ t√≠nh ch·∫•t ri√™ng t∆∞ nhi·ªÅu h∆°n. Nh·ªØng d·∫°ng th·ª©c kh√¥ng gian h·∫πp, g·∫ßn v·ªõi sinh ho·∫°t h√†ng ng√†y c·ªßa con ng∆∞·ªùi xu·∫•t hi·ªán nhi·ªÅu trong lo·∫°i truy·ªán n√†y. ƒê√≥ l√† kh√¥ng gian nh√† b·∫øp n∆°i ƒë·∫∑t ƒë·ªÉ ho·∫∑c chu·∫©n b·ªã m√≥n th·ªãt l·ª£n lu·ªôc, ch√µ x√¥i, m√≥n s·∫ª v√†ng n∆∞·ªõng. ƒê√≥ l√† c·∫£nh h√°t x∆∞·ªõng, u·ªëng tr√†, chuy·ªán gi·∫øt m·ªï tr√¢u b√≤ khao l√†ng. C·∫£nh quan thi√™n nhi√™n c·ªßa n√¥ng th√¥n, l√†ng x√£ ƒë√£ b·∫Øt ƒë·∫ßu ƒëi v√†o trong nhi·ªÅu truy·ªán: b·∫øn ƒë√≤, d√≤ng s√¥ng, ao chu√¥m, con ƒë∆∞·ªùng quanh co trong l√†ng, b√£i chƒÉn tr√¢u, c√¢y g·∫°o. M·ªôt s·ªë truy·ªán k√Ω ·ªü th·∫ø k·ª∑ XVIII ‚Äì ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XIX (v√≠ d·ª•:
*V≈© trung t√πy b√∫t* c·ªßa Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï, *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c *c·ªßa Nguy·ªÖn √Ån, Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï)
Kh√¥ng gian ‚Äúthi√™n h·∫°‚Äù trong lo·∫°i truy·ªán n√†y t·ªè ra r·∫•t m·ªù nh·∫°t. Khung c·∫£nh tr∆∞·ªùng thi tuy li√™n quan ƒë·∫øn m·ªôt ch·∫∑ng ƒë∆∞·ªùng c√¥ng danh c·ªßa nh√† nho, d·∫´n anh ta ƒë·∫øn ƒë√†i vinh quang, nh∆∞ng ·ªü ƒë√¢y l·∫°i ƒë∆∞·ª£c t·∫£ m·ªôt c√°ch tr·∫ßn tr·ª•i, n∆°i sƒ© t·ª≠ mang r∆∞·ª£u v√†o u·ªëng v√† n·∫±m ng·ªß, n∆°i ƒë√°nh tr√°o b√†i thi, n∆°i c√≥ th·ªÉ bi·∫øt tr∆∞·ªõc ƒë·ªÅ thi ƒë·ªÉ h·ªçc ‚Äút·ªß‚Äù, n∆°i l·∫•y vƒÉn b√†i c·ªßa ng∆∞·ªùi kh√°c l√†m c·ªßa m√¨nh‚Ä¶ t·∫•t c·∫£ m·ªçi s·ª± th·∫≠t ph≈© ph√†ng v·ªÅ tr∆∞·ªùng thi ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ ph∆°i b√†y.
Y·∫øu t·ªë kh√¥ng ‚Äì th·ªùi gian c·ªßa s·ª≠ h·ªçc v·∫´n chi ph·ªëi lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ nh√¢n v·∫≠t ph√†m tr·∫ßn. M·ªôt s·ªë truy·ªán v·∫´n c√≤n ghi ni√™n hi·ªáu di·ªÖn ra s·ª± ki·ªán v√† ƒë·ªãa danh, nh∆∞ng √Ω nghƒ©a c·ªßa c√°c ‚Äúth√¥ng s·ªë‚Äù n√†y l√† r·∫•t √≠t. Ch·∫≥ng h·∫°n
*Chuy·ªán t√¨nh ·ªü Thanh Tr√¨ *t√°c gi·∫£ ghi chi·∫øu l·ªá Nguy·ªÖn Sinh ng∆∞·ªùi Thanh Tr√¨. C√¢u chuy·ªán cho th·∫•y ƒë·ªãa danh Thanh Tr√¨ kh√¥ng c·∫ßn thi·∫øt cho di·ªÖn bi·∫øn c·ªët truy·ªán. N·∫øu ƒë·ªÉ ch·ª©ng t·ªè ƒë√¢y l√† chuy·ªán th·ª±c, c√≥ th·ªÉ ki·ªÉm tra th√¨ ch·ªâ ri√™ng ƒë·ªãa danh Thanh Tr√¨ l·∫°i t·ªè ra kh√¥ng ƒë·∫ßy ƒë·ªß. H·∫ßu h·∫øt c√°c truy·ªán lo·∫°i n√†y √≠t ho·∫∑c kh√¥ng ghi ni√™n hi·ªáu c√°c tri·ªÅu ƒë·∫°i, b·ªè qua qu√™ qu√°n nh√¢n v·∫≠t. *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c *vi·∫øt v·ªÅ c√°c n√©t ƒë·ªùi th∆∞·ªùng c·ªßa nhi·ªÅu nh√¢n v·∫≠t c√≥ t√™n tu·ªïi. D∆∞·ªùng nh∆∞ nh·∫≠n th·∫•y c√°c ni√™n hi·ªáu v√† ƒë·ªãa danh l√† kh√¥ng c·∫ßn thi·∫øt n√™n t√°c gi·∫£ b·ªè qua. C≈©ng c√≥ th·ªÉ, l√Ω do ƒë∆°n gi·∫£n l√† trong c√°ch nh√¨n c·ªßa t√°c gi·∫£, nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ ƒë·∫øn l√† nh·ªØng ng∆∞·ªùi ƒë∆∞∆°ng th·ªùi, ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc ƒë·ªÅu bi·∫øt c·∫£ n√™n kh√¥ng c·∫ßn y·∫øu t·ªë kh√¥ng ‚Äì th·ªùi gian n·ªØa. D·∫´u sao, ph·∫£i nh·∫≠n l√† trong kh√° nhi·ªÅu tr∆∞·ªùng h·ª£p, b√∫t ph√°p s·ª≠ h·ªçc chi ph·ªëi r·∫•t y·∫øu ·ªõt ho·∫∑c th·∫≠m ch√≠ bi·∫øn m·∫•t. So v·ªõi nh√≥m truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ nh·ªØng th√°nh nh√¢n, nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t phi ph√†m th√¨ r√µ r√†ng trong lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m, y·∫øu t·ªë th·ªùi gian l·ªãch s·ª≠ kh√¥ng ƒë·∫≠m n√©t b·∫±ng, m·ªôt √≠t truy·ªán c√≥ ghi ni√™n ƒë·∫°i, ni√™n hi·ªáu x·∫©y ra s·ª± ki·ªán, nhi·ªÅu truy·ªán b·ªè ni√™n ƒë·∫°i v√† ni√™n hi·ªáu. ƒê·ªìng th·ªùi ·ªü ƒë√¢y, lo·∫°i th·ªùi gian m√† c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u g·ªçi l√† ‚Äúth·ªùi gian ti·ªÉu s·ª≠‚Äù tr·ªü n√™n ƒë·∫≠m n√©t h∆°n. Th·ªùi gian ti·ªÉu s·ª≠ th·ª±c ch·∫•t l√† th·ªùi gian c√° nh√¢n, ph·∫£n √°nh c√°c ch·∫∑ng ƒë∆∞·ªùng ƒë·ªùi c·ªßa ri√™ng m·ªôt c√° nh√¢n, kh√¥ng c·∫ßn bi·∫øt ƒë·∫øn s·ª± t∆∞∆°ng t√°c v·ªõi th·ªùi gian l·ªãch s·ª≠, v·ªõi m·ªôt tri·ªÅu ƒë·∫°i. C√≥ nh·ªØng truy·ªán th·∫≠m ch√≠ ch·ªâ k·ªÉ m·ªôt ƒëo·∫°n ƒë·ªùi x√°c ƒë·ªãnh c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, kh√¥ng k·∫øt th√∫c b·∫±ng khu√¥n m·∫´u ch·∫øt ƒë∆∞·ª£c phong th·∫ßn hay hi·ªÉn th√°nh.
C√πng v·ªõi s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa √Ω th·ª©c th·∫©m m·ªπ, xu h∆∞·ªõng h∆∞ c·∫•u trong truy·ªán ng·∫Øn c√†ng ng√†y c√†ng m·∫°nh, l·∫•n √°t xu h∆∞·ªõng ch√©p l·∫°i l·ªãch s·ª≠. H∆∞ c·∫•u ·ªü ƒë√¢y ƒë∆∞·ª£c hi·ªÉu l√† t√°c gi·∫£ s·ª≠ d·ª•ng l·∫°i c√°c l·ªùi k·ªÉ truy·ªÅn mi·ªáng trong d√¢n gian ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ b·∫±ng hai ch·ªØ ‚Äút∆∞∆°ng truy·ªÅn‚Äù, ho·∫∑c c≈©ng c√≥ th·ªÉ do ch√≠nh t√°c gi·∫£ s√°ng t·∫°o n√™n. ƒêi·ªÅu quan tr·ªçng l√† s·ª± di chuy·ªÉn kh√¥ng ‚Äì th·ªùi gian t·ª´ ki·ªÉu kh√¥ng ‚Äì th·ªùi gian c·ªßa ch√≠nh s·ª≠, c√≥ t√≠nh ch·∫•t quan ph∆∞∆°ng sang kh√¥ng th·ªùi gian c√≥ t√≠nh ch·∫•t sinh ho·∫°t ƒë·ªùi th∆∞·ªùng, h√†ng ng√†y trong lo·∫°i truy·ªán k·ªÉ l·∫°i s·ª± ki·ªán ch√©p trong ch√≠nh s·ª≠. ƒê·ªÉ th·∫•y r√µ h∆∞·ªõng ph√°t tri·ªÉn n√†y, vi·ªác so s√°nh chuy·ªán Tr√¢u Canh ch√©p trong
*ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞* v·ªõi truy·ªán k·ªÉ trong *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω *l√† r·∫•t h·ªØu √≠ch *. * *ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞* ch√©p s·ª± ki·ªán ƒë·ªùi Tr·∫ßn D·ª• T√¥ng, nƒÉm T√¢n M√£o (Thi·ªáu Phong nƒÉm th·ª© 11, 1351): ‚ÄúTr√¢u Canh c√≥ t·ªôi ƒë√°ng ch·∫øt, ƒë∆∞·ª£c tha. B·∫•y gi·ªù Tr√¢u Canh th·∫•y vua b·ªã li·ªát d∆∞∆°ng, d√¢ng ph∆∞∆°ng thu·ªëc n√≥i r·∫±ng gi·∫øt ƒë·ª©a b√© con trai, l·∫•y m·∫≠t h√≤a v·ªõi d∆∞∆°ng kh·ªüi th·∫°ch m√† u·ªëng v√† th√¥ng d√¢m v·ªõi ch·ªã hay em ru·ªôt c·ªßa m√¨nh th√¨ s·∫Ω hi·ªáu nghi·ªám. Vua l√†m theo, th√¥ng d√¢m v·ªõi ch·ªã ru·ªôt l√† c√¥ng ch√∫a Thi√™n Ninh, qu·∫£ nhi√™n c√¥ng hi·ªáu‚Äù.
Canh t·ª´ ƒë√¢y c√†ng ƒë∆∞·ª£c y√™u qu√≠ h∆°n, ƒë∆∞·ª£c ng√†y ƒë√™m ·ªü lu√¥n trong h·∫≠u cung h·∫ßu h·∫° thu·ªëc thang. Canh li·ªÅn th√¥ng d√¢m v·ªõi cung n·ªØ. Vi·ªác ph√°t gi√°c, Th∆∞·ª£ng ho√†ng ƒë·ªãnh b·∫Øt Canh ch·∫øt, nh∆∞ng v√¨ c√≥ c√¥ng ch·ªØa kh·ªèi b·ªánh cho vua n√™n ƒë∆∞·ª£c tha.
(Canh l√† con Tr√¢u T√¥n ng∆∞·ªùi ph∆∞∆°ng B·∫Øc. Kho·∫£ng nƒÉm Thi·ªáu Phong, ng∆∞·ªùi Nguy√™n v√†o c∆∞·ªõp, T√¥n l√†m th·∫ßy thu·ªëc ƒëi theo qu√¢n Nguy√™n, ƒë·∫øn khi qu√¢n Nguy√™n thua, th√¨ b·ªã b·∫Øt. T√¥n ·ªü l·∫°i n∆∞·ªõc ta ch·ªØa thu·ªëc cho c√°c v∆∞∆°ng h·∫ßu th·ªùi ƒë√≥, ph·∫ßn nhi·ªÅu th·∫•y c√¥ng hi·ªáu. Ng∆∞·ªùi trong n∆∞·ªõc nhi·ªÅu l·∫ßn cho T√¥n ru·ªông, n√¥, th√†nh ra gi√†u c√≥. Canh n·ªëi nghi·ªáp cha, tr·ªü th√†nh danh y, nh∆∞ng kh√¥ng c√≥ h·∫°nh ki·ªÉm n√™n ƒë·∫øn n·ªói th·∫ø. ƒê·∫øn sau l·∫°i ƒë∆∞·ª£c ph·ª•c h·ªìi ch·ª©c v·ªã. D√≤ng d√µi c·ªßa Canh ƒë·∫øn tri·ªÅu nay c√≤n c√≥ ng∆∞·ªùi l√† Tr√¢u B·∫£o, ƒë∆∞·ª£c c·ªßa do Canh c·∫•t gi·ªØ tr·ªü n√™n gi√†u c√≥, nh∆∞ng c≈©ng v√¨ th·∫ø m√† l·ª•n b·∫°i)
(14). *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω * c·ªßa V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÉ k·ªÉ kh√°c h·∫≥n : M·ªü ƒë·∫ßu truy·ªán m√¥ t·∫£ th·∫ø ƒë·∫•t ph√≠a T√¢y x√£ T·ª≠ Tr·∫ßm, huy·ªán An S∆°n v·ªõi n√∫i v√† ƒë·ªông ƒë√°, d∆∞·ªõi c√≥ ch√πa n∆°i ti·ªÅn Th√°nh v∆∞∆°ng l·∫≠p h√†nh cung ·ªü ƒë√≥, th∆∞·ªùng ƒë·∫øn ch∆°i lu√¥n v√† ƒë·ªïi t√™n l√† x√£ Phong Ch√¢u. Ph√≠a ƒë√¥ng c√≥ h√≤n ƒë√° nh√¥ l√™n gi·ªëng h√¨nh m·ªôt con c√≥c t√≠a. C√°ch t·∫£ r√µ r√†ng nh·∫±m d·∫´n d·∫Øt ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc tin chuy·ªán s·∫Øp k·ªÉ ra l√† c√≥ th·∫≠t. ƒê·ªãa danh c·ª• th·ªÉ, l·∫°i ƒë∆∞·ª£c b·∫£o ƒë·∫£m b·∫±ng t√™n c·ªßa ch√∫a Tr·ªãnh (Th√°nh v∆∞∆°ng), v·∫´n l√† t∆∞ duy s·ª≠ h·ªçc khi ƒë∆∞a y·∫øu t·ªë kh√¥ng gian, th·ªùi gian c√≥ t√≠nh l·ªãch s·ª≠.
Nh∆∞ng b·∫Øt ƒë·∫ßu k·ªÉ v·ªÅ Tr√¢u Canh b·∫±ng ch·ªØ ‚ÄúT∆∞∆°ng truy·ªÅn‚Äù t·ª©c l√† t√°c gi·∫£ th√∫ nh·∫≠n ch·ªâ nghe qua truy·ªÅn mi·ªáng hay m·ªôt h√¨nh th·ª©c n√†o ƒë√≥ kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c th·∫≠t ch·∫Øc ch·∫Øn l·∫Øm. C√≥ ba ƒëi·ªÉm kh√¥ng th·∫•y ho·∫∑c tr√°i ng∆∞·ª£c ·ªü
*ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞*: 1) Tr√¢u Canh nh√† r·∫•t ngh√®o, ph·∫£i ƒëi l√†m thu√™ ki·∫øm ƒÉn (chu·∫©n b·ªã d·∫´n gi·∫£i ƒë·∫øn ch·ªó ƒë·ªïi ƒë·ªùi nh·ªù v·∫≠n may), 2) Ng∆∞·ªùi kh√°ch Trung Qu·ªëc ƒëi qua n√≥i c√≥ ng√¥i ƒë·∫•t t·ªët ai xin s·∫Ω cho ngay (thu·∫≠t phong th·ªßy). Truy·ªán k·ªÉ nh√¢n v·∫≠t b·∫Øt ƒë·∫ßu c√≥ t√≠nh c√°ch ri√™ng: b·ªè nh·ªï m·∫° ch·∫°y ƒë·∫øn v√°i ch√†o v√† m·ªùi √¥ng th√†y T√†u v·ªÅ nh√†. N√†i n·ªâ xin ƒë·∫•t. Chuy·ªán ch·ªâ th·∫ø ƒë·∫•t l√†m nh√† kh√° nhanh ch√≥ng. Th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω d·∫∑n : sau khi g·∫ßn vua ch√∫a r·ªìi ph·∫£i d·ªùi nh√† ƒëi n∆°i kh√°c kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c ·ªü l·∫°i d√π m·ªôt ng√†y. Sau n√†y Tr√¢u Canh kh√¥ng nghe l·ªùi n√™n d·∫´n ƒë·∫øn tai n·∫°n. Tr√¢u Canh l√†m nh√† b√™n h√≤n ƒë√° ·ªü ba nƒÉm th√¨ ph√°t gi√†u. 3) Chi ti·∫øt ly k·ª≥ v√† kh√°c v·ªõi ch√≠nh s·ª≠: Tr√¢u Canh l·ªôi xu·ªëng ao ƒë√°nh c√°, d√πng d√¢y bu·ªôc r·ªè c√° v√†o ng∆∞·ªùi, d√¢y b·ªã ƒë·ª©t. L√™n b·ªù l·∫•y ƒëo·∫°n d√¢y m√¢y qu·∫•n v√†o th·∫Øt l∆∞ng thay d√¢y ƒë√£ ƒë·ª©t, b·ªóng th·∫•y d∆∞∆°ng v·∫≠t kh·ªüi d·∫≠y. V√¨ nh√† ngh√®o ch·ªâ c√≥ chi·∫øc kh·ªë r√°ch n√™n x·∫•u h·ªï kh√¥ng d√°m l√™n b·ªù. Ph·∫£i c·ªüi b·ªè ƒëo·∫°n d√¢y m√¢y ƒë√≥ th√¨ d∆∞∆°ng v·∫≠t m·ªõi tr·ªü l·∫°i b√¨nh th∆∞·ªùng. B√† m·∫π th·∫•y s·ª£i d√¢y m√¢y c√≥ t√°c d·ª•ng th·∫ßn k·ª≥ n√™n ph∆°i kh√¥ s·ª£i d√¢y ƒë·ªÉ l√™n g√°c b·∫øp, th·ªânh tho·∫£ng sai Tr√¢u Canh l·∫•y s·ª£i d√¢y ƒëeo th·ª≠, l·∫ßn n√†o c≈©ng th·∫•y hi·ªáu nghi·ªám. Vua Tr·∫ßn D·ª• T√¥ng b·ªã b·ªánh li·ªát d∆∞∆°ng, ch·ªØa m√£i kh√¥ng kh·ªèi, cho s·ª© gi·∫£ ƒëi rao kh·∫Øp trong n∆∞·ªõc, h·ª©a ng∆∞·ªùi n√†o ch·ªØa cho vua kh·ªèi b·ªánh th√¨ s·∫Ω cho ƒÉn n·ª≠a l·ªôc thi√™n h·∫°. B√† m·∫π Tr√¢u Canh g·ªçi s·ª© gi·∫£ v√†o h·ªèi r·ªìi hai m·∫π con ƒëem d√¢y m√¢y theo s·ª© gi·∫£ v√†o Kinh d√¢ng vua. Vua ƒëeo d√¢y v√†o th·∫•y hi·ªáu nghi·ªám, sau l·∫°i sinh ƒë∆∞·ª£c hai ho√†ng t·ª≠. Vua cho Tr√¢u Canh l√† th·∫ßn y b√®n l∆∞u l·∫°i trong cung ƒë·ªÉ ch·ªØa b·ªánh. Nh∆∞ng khi ƒë∆∞·ª£c c√¥ng danh, ƒë√£ kh√¥ng r·ªùi nh√† ƒëi n∆°i kh√°c n√™n con th√¥ng d√¢m v·ªõi cung n·ªØ, √¥ng b·ªã ƒëu·ªïi v·ªÅ. Gia t∆∞ ƒëi·ªÅn s·∫£n b·ªã t·ªãch thu h·∫øt, l·∫°i ƒë√≥i r√©t nh∆∞ ng√†y tr∆∞·ªõc. T√°c gi·∫£ c√≥ nh·∫Øc ƒë·∫øn vi·ªác ch√©p c·ªßa qu·ªëc s·ª≠ (d∆∞·ªõi d·∫°ng t√≥m t·∫Øt) v√† bƒÉn khoƒÉn kh√¥ng bi·∫øt c√°ch k·ªÉ n√†o ƒë√∫ng. C√≥ d·∫´n th∆° Tho√°t Hi√™n ch√™ vi·ªác ng∆∞·ªùi ƒë·ªùi Tr·∫ßn g·ªçi Tr√¢u Canh l√† th·∫ßn y: *ƒê∆∞∆°ng th·ªùi m·∫°n thuy·∫øt th·ªã th·∫ßn y*(ƒê∆∞∆°ng th·ªùi g·ªçi b·∫≠y l√† th·∫ßn y). Nh∆∞ng chi ti·∫øt h∆∞ c·∫•u v·ªÅ s·ª£i d√¢y m√¢y th·∫ßn k·ª≥ v√† kh√¥ng gian c·ªßa truy·ªán r√µ r√†ng nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch ƒë∆∞a ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc v√† ng∆∞·ªùi nghe tr·ªü l·∫°i v·ªõi kh√¥ng gian l√†ng qu√™ Vi·ªát Nam v·ªõi t·∫•t c·∫£ c·∫£nh tr√≠ lao ƒë·ªông, sinh ho·∫°t h·∫øt s·ª©c quen thu·ªôc, d√¢n d√£: c·∫£nh ƒë√°nh c√° ·ªü ao l√†ng, ƒë√≥ng kh·ªë, ƒëeo gi·ªè b√™n s∆∞·ªùn, d√πng s·ª£i m√¢y bu·ªôc gi·ªè, s·∫•y s·ª£i d√¢y tr√™n g√°c b·∫øp (ng∆∞·ªùi n√¥ng d√¢n th∆∞·ªùng s·∫•y kh√¥ c√°c lo·∫°i s·∫£n ph·∫©m n√¥ng nghi·ªáp v√† ƒë·ªì ƒÉn tr√™n g√°c b·∫øp). S·ª± ki·ªán ch√©p trong *ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞ *ch·ªâ g√≥i g·ªçn trong kh√¥ng gian cung ƒë√¨nh (th√¢m cung b√≠ s·ª≠ ), nh∆∞ng ƒë·∫øn *Truy·ªán Tr√¢u Canh ·ªü x√£ T·ª≠ Tr·∫ßm *l·∫°i l·∫•y kh√¥ng gian l√†ng qu√™ l√†m kh√¥ng gian ch√≠nh, c√≤n cung ƒë√¨nh ch·ªâ ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi thi·ªáu qua loa. T·∫°o n√™n kh√¥ng gian ƒë√≥ l√† c√°c v·∫≠t d·ª•ng quen thu·ªôc c·ªßa l√†ng qu√™ (ao, gi·ªè ƒë·ª±ng c√°, d√¢y m√¢y, g√°c b·∫øp) v√† ng∆∞·ªùi n√¥ng d√¢n: ng∆∞·ªùi m·∫π qu√™ m√πa, ch·∫•t ph√°c c·ªßa Tr√¢u Canh ph·∫£i h·ªèi s·ª© gi·∫£ v√¨ kh√¥ng hi·ªÉu th·∫ø n√†o l√† b·ªánh li·ªát d∆∞∆°ng.
Kh√¥ng gian ‚Äì th·ªùi gian c·ªßa lo·∫°i truy·ªán truy·ªÅn k·ª≥ c√≥ y·∫øu t·ªë k·ª≥ ·∫£o, th·∫ßn ma ƒë∆∞·ª£c th·ªÉ hi·ªán theo nh·ªØng nguy√™n t·∫Øc kh√°c. V√¨ l√† th·∫ø gi·ªõi b√™n ngo√†i th·∫ø gi·ªõi con ng∆∞·ªùi n√™n ƒë·ªÉ c√≥ th·ªÉ b∆∞·ªõc v√†o th·∫ø gi·ªõi ƒë√≥, con ng∆∞·ªùi c·∫ßn c√≥ m·ªôt tr·∫°ng th√°i chuy·ªÉn ti·∫øp.
*Truy·ªán th·∫ßn n·ªØ V√¢n C√°t* ( *Truy·ªÅn k·ª≥ t√¢n ph·∫£*) k·ªÉ: V·ª£ L√™ Th√°i C√¥ng c√≥ mang, qu√° k·ª≥ sinh n·ªü m·∫Øc b·ªánh n·∫∑ng. M·ªôt ng∆∞·ªùi ƒë·∫°o sƒ© n√≥i c√≥ th·ªÉ gi√∫p sinh n·ªü nhanh. Cho m·ªùi v√†o, ƒë·∫°o sƒ© x√µa t√≥c b∆∞·ªõc l√™n ƒë√†n, Th√°i C√¥ng ng√£ ra b·∫•t t·ªânh, ƒë∆∞·ª£c l·ª±c sƒ© d·∫´n ƒëi l√™n thi√™n ƒë√¨nh. Khi √¥ng h·ªìi t·ªânh th√¨ b√† v·ª£ sinh con g√°i. V·∫´n motip ch·∫øt t·∫°m th·ªùi hay b·∫•t t·ªânh ·∫•y ·ªü m·ªôt truy·ªán kh√°c: ƒë·∫°o sƒ© ƒë∆∞a ng∆∞·ªùi sang th·∫ø gi·ªõi b√™n kia b·∫±ng c√°ch ƒë·ªçc th·∫ßn ch√∫ cho ng∆∞·ªùi ƒë√≥ n·∫±m v·∫≠t ra ch·∫øt ‚Äúl√¢m s√†ng‚Äù, ƒë∆∞a xu·ªëng Di√™m v∆∞∆°ng. ƒê·∫øn khi v·ªÅ nh√† th√¨ ƒë√£ ch·∫øt ƒë∆∞·ª£c m·ªôt ng√†y r·ªìi ( *Tr·∫°ng Nguy√™n Gi√°p H·∫£i x√£ Dƒ©nh K·∫ø- C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). Gi·ªØa cu·ªôc s·ªëng tr·∫ßn gian v√† th·∫ø gi·ªõi kh√°c (√¢m ph·ªß, th∆∞·ª£ng gi·ªõi ho·∫∑c ti√™n c·∫£nh) c√≥ m·ªôt danh gi·ªõi c·∫ßn v∆∞·ª£t qua. Ngo√†i c√°i ch·∫øt l√¢m th·ªùi ra, c√≥ th·ªÉ b∆∞·ªõc v√†o th·∫ø gi·ªõi si√™u vi·ªát ·∫•y b·∫±ng nhi·ªÅu c√°ch kh√°c, ch·∫≥ng h·∫°n T·ª´ Th·ª©c ( *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) ng·ªìi v√†o chi·∫øc xe gi√≥ c·ªßa th·∫ßy h·ªçc c≈© bay l√™n Thi√™n t√†o. T√∫ Uy√™n- Gi√°ng Ki·ªÅu c√πng con c∆∞·ª°i h·∫°c tr·∫Øng bay l√™n tr·ªùi ( *B√≠ch C√¢u k·ª≥ ng·ªô*). Danh gi·ªõi ngƒÉn c√°ch gi·ªØa hai th·∫ø gi·ªõi kh√¥ng th·ªÉ v∆∞·ª£t qua ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªÉ tr·ªü l·∫°i m·ªôt khi ƒë√£ ƒëi ra kh·ªèi ti√™n c·∫£nh. T·ª´ Th·ª©c v·ªÅ nh√† mu·ªën quay l·∫°i ti√™n c·∫£nh th√¨ xe ƒë√£ h√≥a th√†nh m·ªôt con chim loan bay ƒëi m·∫•t.
Th·∫ø gi·ªõi b√™n ngo√†i th·∫ø gian n√†y c√≥ c√°c chi·ªÅu k√≠ch kh√¥ng th·ªùi gian kh√°c h·∫≥n th·∫ø gi·ªõi c·ªßa ch√∫ng ta. Ti√™n c·∫£nh b·ªìng b·ªÅnh ngo√†i bi·ªÉn c·∫£, kh√¥ng c√≥ ch·ªó b√°m v√≠u (t·ª©c l√† t√°ch bi·ªát kh·ªèi tr√°i ƒë·∫•t). Ti·ªác c·ªßa ng∆∞·ªùi tr√™n ti√™n c·∫£nh b√†y tr√™n m√¢m m√£ n√£o, ƒëƒ©a b·∫±ng ng·ªçc th·∫°ch, c√°c m√≥n ƒÉn k·ª≥ l·∫°, r∆∞·ª£u kim t∆∞∆°ng, ng·ªçc l·ªÖ ‚Äúd∆∞·ªõi tr·∫ßn kh√¥ng bao gi·ªù c√≥ ƒë∆∞·ª£c c√°i c·ªßa qu√≠ nh∆∞ v·∫≠y‚Äù. Ch·ªën ti√™n c·∫£nh ƒë√≥ nh·ªØng ng∆∞·ªùi c∆∞ ng·ª• cho bi·∫øt m·ªõi ch∆°i ·ªü ƒë√≥ t√°m v·∫°n nƒÉm! M·ªôt nƒÉm T·ª´ Th·ª©c ·ªü ti√™n c·∫£nh d√†i b·∫±ng t√°m m∆∞∆°i nƒÉm ·ªü tr·∫ßn gian. Khi T·ª´ Th·ª©c tr·ªü v·ªÅ l√†ng c≈© ‚Äúth√¨ th·∫•y v·∫≠t ƒë·ªïi sao d·ªùi, th√†nh qu√°ch nh√¢n gian, h·∫øt th·∫£y ƒë·ªÅu kh√¥ng nh∆∞ tr∆∞·ªõc n·ªØa, duy c√≥ nh·ªØng c·∫£nh n√∫i khe l√† v·∫´n kh√¥ng thay ƒë·ªïi s·∫Øc bi·∫øc m√†u xanh thu·ªü n·ªç. B√®n ƒëem t√™n h·ªç m√¨nh h·ªèi thƒÉm nh·ªØng ng∆∞·ªùi gi√† c·∫£ th√¨ th·∫•y c√≥ ng∆∞·ªùi n√≥i : ‚ÄúThu·ªü b√© t√¥i nghe √¥ng c·ª• tam ƒë·∫°i nh√† t√¥i c≈©ng c√πng t√™n h·ªç nh∆∞ √¥ng, ƒëi v√†o n√∫i m·∫•t ƒë·∫øn nay ƒë√£ h∆°n t√°m m∆∞∆°i nƒÉm‚Äù (
*T·ª´ Th·ª©c l·∫•y v·ª£ ti√™n- Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*). Th√†nh ƒê·∫°o t·ª≠, m·ªôt ch√¢n nh√¢n l√™n ch∆°i n√∫i n·ªç, c·∫ßm ƒëu·ªëc v√†o soi m·ªôt hang ƒë√°, r·ªìi ƒëu·ªëc t·∫Øt, l·∫°c kh√¥ng bi·∫øt l·ªëi ra, ƒëi s√¢u v√†o hang th·∫•y nh·ªØng t·ªßy ƒë√° n√°t nh·∫Ωo nh∆∞ b√πn, ƒÉn th·∫•y m√πi th∆°m ngon, ƒë·ª° ƒë√≥i. M·ªôt h·ªìi l√¢u tr·ªü v·ªÅ nh√†, m·ªõi bi·∫øt ng∆∞·ªùi nh√† ƒë·ªÉ tang ƒë√£ s·∫Øp m√£n tang v√¨ t∆∞·ªüng √¥ng ƒë√£ ch·∫øt ( *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c).* Nh·ªØng th∆∞·ªõc ƒëo kh√¥ng gian- th·ªùi gian kh√°c bi·ªát t·∫°o n√™n ·∫•n t∆∞·ª£ng tho√°t t·ª•c, si√™u vi·ªát c·ªßa th·∫ø gi·ªõi b√™n ngo√†i th·∫ø gian. Tuy ti√™n c·∫£nh t∆∞∆°i ƒë·∫πp nh∆∞ng t·∫•t c·∫£ c√°c nh√¢n v·∫≠t l√† ng∆∞·ªùi tr·∫ßn th·∫ø ƒë·ªÅu nh·ªõ ch·ªën tr·∫ßn gian v√† cu·ªëi c√πng ƒë·ªÅu quay v·ªÅ ƒë√≥. D·∫´u sao c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ ƒÉn ƒë·ªùi ·ªü ki·∫øp n∆°i ti√™n c·∫£nh v√¨ con ng∆∞·ªùi ƒë·∫øn t·ª´ tr·∫ßn gian kh√¥ng th·ªÉ quen v·ªõi ti√™n c·∫£nh, cho d√π ƒë√≥ l√† mi·ªÅn c·ª±c l·∫°c. Mi·ªÅn nh√¢n gian d·∫´u nhi·ªÅu c∆° c·ª±c, kh·ªën kh√≥ v·∫´n l√† chu·∫©n m·ª±c ƒë·ªÉ so s√°nh v·ªõi c√°c ki·ªÉu th·∫ø gi·ªõi t∆∞·ªüng t∆∞·ª£ng kh√°c.
Kh√°c v·ªõi ti√™n c·∫£nh hay th∆∞·ª£ng gi·ªõi ƒë∆∞·ª£c t·∫£ b·∫±ng nh·ªØng √°nh s√°ng h√†o quang k·ª≥ ·∫£o, r·ª±c r·ª°, th·∫ø gi·ªõi ma qu√°i th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c t·∫£ b·∫±ng kh√¥ng gian ƒë√™m, th∆∞·ªùng l√† ƒë√™m c√≥ √°nh trƒÉng sao soi r·ªçi (n·∫øu ƒë√™m ƒëen nh∆∞ m·ª±c th√¨ kh√¥ng th·ªÉ nh√¨n th·∫•y g√¨). Tr√¨nh Trung Ng·ªô (
*Chuy·ªán c√¢y g·∫°o ‚Äì Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) th∆∞·ªùng g·∫∑p h·ªìn ma n√†ng Nh·ªã Khanh (d∆∞·ªõi d·∫°ng m·ªôt c√¥ g√°i xinh ƒë·∫πp) trong c·∫£nh ƒë√™m. N√≥i nh∆∞ Nh·ªã Khanh ‚Äúmang sao m√† ƒë·∫øn, ƒë·ªôi nguy·ªát m√† v·ªÅ‚Äù. R·ªìi Trung Ng·ªô ch·∫øt theo Nh·ªã Khanh, ‚Äúnh·ªØng ƒë√™m t·ªëi tr·ªùi, ng∆∞·ªùi ta th∆∞·ªùng th·∫•y hai ng∆∞·ªùi d·∫Øt tay nhau ƒëi d·∫°o, khi th√¨ h√°t, khi th√¨ kh√≥c‚Äù. Ng∆∞·ªùi ƒë·∫°o sƒ© th·∫•y ‚Äúgi·ªØa l√∫c s√¥ng qu·∫°nh trƒÉng m·ªù, b·ªën b·ªÅ im l·∫∑ng, ƒë·∫°o nh√¢n th·∫•y m·ªôt ƒë√¥i trai g√°i, th√¢n th·ªÉ l√µa l·ªì m√† c√πng c∆∞·ªùi ƒë√πa n√¥ gi·ª°n‚Äù. H·ªìn ma c·ªßa th·ªã Nghi ( *Chuy·ªán y√™u qu√°i ·ªü X∆∞∆°ng Giang ‚Äì Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) xu·∫•t hi·ªán trong c·∫£nh ƒë√™m ‚Äúb·∫•y gi·ªù trƒÉng t·ªè sao th∆∞a, b·ªën b·ªÅ im l·∫∑ng v·ªõi ti·∫øng kh√≥c ai o√°n‚Äù. C√°ch t·∫£ ma qu·ªâ trong ƒë√™m r·∫•t quen thu·ªôc trong vƒÉn h·ªçc vi·∫øt v√† trong truy·ªán k·ªÉ d√¢n gian, t·∫°o ·∫•n t∆∞·ª£ng t√¢m l√Ω r√πng r·ª£n, s·ª£ h√£i. M·∫∑t kh√°c, kh√¥ng gian ƒë√™m gi√∫p cho t√°c gi·∫£ tr√°nh ƒë∆∞·ª£c nhi·ªám v·ª• t·∫£ c·ª• th·ªÉ ma qu√°i, c√°i m√† kh√¥ng ai tr√¥ng th·∫•y bao gi·ªù.
Kh√¥ng gian nh√† ch√πa trong m·ªôt s·ªë truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i vi·∫øt v·ªÅ con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, b√¨nh ph√†m c≈©ng ƒë∆∞·ª£c tr√¨nh b√†y kh√¥ng t√°ch r·ªùi v·ªõi kh√¥ng gian th·∫ø t·ª•c b√™n ngo√†i. Ng√¥i ch√πa trong c√°ch c·∫£m nh·∫≠n c·ªßa ch√†ng trai T√∫ Uy√™n ch·ªâ l√† m·ªôt n∆°i g·∫∑p g·ª° c·ªßa nam thanh n·ªØ t√∫ (
*B√≠ch c√¢u k·ª≥ ng·ªô ‚Äì Truy·ªÅn k·ª≥ t√¢n ph·∫£)*. ƒêi·ªÅu th√∫ v·ªã l√† c·∫∑p T√∫ Uy√™n-Gi√°ng Ki·ªÅu khi g·∫∑p nhau trong ch√πa B√≠ch C√¢u ƒë√£ d√πng to√†n c√°c thu·∫≠t ng·ªØ nh√† Ph·∫≠t ƒë·ªÉ ƒë∆∞a ƒë·∫©y √Ω t·ª© trai g√°i (v√≠ d·ª•: ‚Äú *V∆∞·ªùn K·ª≥* r·ªông r√£i, xin m·ªü c·ª≠a *ph∆∞∆°ng ti·ªán*‚Äù- ‚Äú *B·ªÉ gi√°c t·ª´ bi*, qu·ªâ si m√™ kh√¥ng bao gi·ªù *ƒë·ªô* ƒë·∫øn‚Äù) l√†m cho m·ªëi t√¨nh th·∫•m ƒë·∫≠m kh√¥ng gian Ph·∫≠t gi√°o. Ch√πa kh√¥ng ph·∫£i l√† th·∫ø gi·ªõi kh√©p k√≠n, m·ªôt th·ª© thi√™n ƒë∆∞·ªùng gi·ªØa tr·∫ßn gian m√† ch√πa c≈©ng ch·ªâ l√† m·ªôt kh√¥ng gian m·ªü gi·ªØa th·∫ø gian tr·∫ßn t·ª•c. Nh·ªØng ch·ªß nh√¢n c·ªßa ch√πa kh√¥ng ph·∫£i bao gi·ªù c≈©ng l√† b·∫≠c phi ph√†m. *Chuy·ªán c√°i ch√πa hoang ·ªü ƒê√¥ng Tri·ªÅu (Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c) *k·ªÉ vi·ªác d·ª±ng ch√πa kh·∫Øp n∆°i th·ªùi Tr·∫ßn. Ng∆∞·ªùi th·ªùi ·∫•y m·ªôt l√≤ng k√≠nh tin Th·∫ßn, Ph·∫≠t. Nh∆∞ng b·ªóng m·ªôt d·∫°o ·ªü huy·ªán kia, n·∫°n tr·ªôm c·∫Øp ho√†nh h√†nh d·ªØ d·ªôi, t·ª´ g√† l·ª£n ng·ªóng ngan ƒë·∫øn c√° trong ao, qu·∫£ trong v∆∞·ªùn, h≈© r∆∞·ª£u, th·∫≠m ch√≠ k·∫ª tr·ªôm c√≤n v√†o t·∫≠n bu·ªìng gh·∫πo tr√™u v·ª£ con ng∆∞·ªùi ta. D√¢n l√†ng canh ph√≤ng c·∫©n m·∫≠t v·ªÅ ƒë√™m. ƒê√™m n·ªç, ng∆∞·ªùi ta b·∫Øn t√™n tr√∫ng k·∫ª tr·ªôm, l·∫ßn theo v·∫øt m√°u truy ƒëu·ªïi ƒë·∫øn ng√¥i ch√πa hoang, th·∫•y hai pho t∆∞·ª£ng xi√™u v·∫πo, tr√™n l∆∞ng m·ªói t∆∞·ª£ng ƒë·ªÅu c√≥ m·ªôt ph√°t t√™n c·∫Øm s√¢u l·∫Øm. M·ªçi ng∆∞·ªùi ƒë·∫©y ƒë·ªï hai pho t∆∞·ª£ng! *T∆∞·ª£ng Gi√† Lam ·ªü ng√¥i ch√πa ƒë·ªìng (Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c)* k·ªÉ chuy·ªán hai v·ª£ ch·ªìng ng∆∞·ªùi n√¥ng d√¢n l√†m vi·ªác ngo√†i ƒë·ªìng gi·ªØa bu·ªïi tr∆∞a. B·ªóng th·∫•y m·ªôt ng∆∞·ªùi ƒë√†n √¥ng to l·ªõn, cao h∆°n m·ªôt tr∆∞·ª£ng, m·∫∑t ƒë·ªè nh∆∞ g·∫•c ·ªü trong m·ªôt ng√¥i ch√πa gi·ªØa ƒë·ªìng ƒëi ra, l√¥i ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√†. Ng∆∞·ªùi ch·ªìng g·ªçi d√¢n l√†ng ƒë·∫øn ng√¥i ch√πa ·∫•y, ‚Äúth·∫•y ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√† ƒë∆∞∆°ng ƒë·ª©ng d·ª±a c·ªôt ·ªü gian b√™n h·ªØu ph√≠a tr∆∞·ªõc Ph·∫≠t ƒëi·ªán, m√™ m·ªát nh∆∞ say; pho t∆∞·ª£ng Gi√† Lam th√¨ s·∫Øc m·∫∑t th·ªët nhi√™n bi·∫øn ƒë·ªïi, tr√™n tay h·ªØu c√≤n ph·ªß m·ªôt c√°i khƒÉn vu√¥ng c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√†. Ai n·∫•y kinh d·ªã, b√®n ƒë·∫°p ƒë·ªï pho t∆∞·ª£ng ƒëi. *Th√°nh T√¥ng di th·∫£o* l·∫°i k·ªÉ chuy·ªán t∆∞·ª£ng hai v·ªã Ph·∫≠t c√£i nhau, c√πng l·ªùi l·∫Ω c·ªßa t∆∞·ª£ng Ph·∫≠t Th√≠ch Ca trong khi h·ªç h·∫° th·∫•p, t·ªë c√°o nhau th√¨ m·ªõi bi·∫øt ƒë√≥ ch·∫≥ng qua l√† m·∫•y kh·ªëi ƒë·∫•t, g·ªó, ng∆∞·ªùi d√¢n ƒë√£ u·ªïng c√¥ng v√¥ √≠ch khi ƒë√®n nhang c√∫ng t·∫ø. H·ªç ng·ªìi h∆∞·ªüng th·ª• l·ªôc c√∫ng t·∫ø c·ªßa nh√¢n d√¢n m√† ch·∫≥ng c√≥ m·ªôt ph·∫©m h·∫°nh, ƒë·ª©c t√≠nh n√†o ƒë√°ng k·ªÉ. Kh√¥ng gian ch√πa chi·ªÅn ƒë∆∞·ª£c soi chi·∫øu d∆∞·ªõi √°nh s√°ng tr·∫ßn th·∫ø, kh√¥ng c√≥ m·ªôt h√†o quang th·∫ßn di·ªáu n√†o. T·∫•t nhi√™n, kh√¥ng gian nh√† ch√πa n√≥i tr√™n ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c t√°i hi·ªán theo nh√£n quan c·ªßa nh√† nho v·ªën c√≥ th√°i ƒë·ªô ph√™ ph√°n ƒë·ªëi v·ªõi nh√† ch√πa. Nh∆∞ng c√°ch nh√¨n ƒë√≥ kh√¥ng ph·∫£i kh√¥ng c√≥ cƒÉn c·ª© t·ª´ th·ª±c tr·∫°ng ƒë·∫°o Ph·∫≠t. C√≥ nh·ªØng nh√† tu h√†nh ch√¢n ch√≠nh nh∆∞ng c≈©ng c√≥ nh√† s∆∞ h·ªï mang. Ch√πa c√≥ th·ªÉ l√† n∆°i g·ª≠i g·∫Øm ni·ªÅm tin c·ªßa con ng∆∞·ªùi v√†o s·ª± c·ª©u ƒë·ªô c·ªßa Quan Th·∫ø √Çm B·ªì T√°t nh∆∞ng c≈©ng c√≥ th·ªÉ l√† n∆°i tr√∫ ng·ª• c·ªßa k·∫ª gi·∫£ danh Ph·∫≠t ƒë·ªÉ l·ª´a m·ªã d√¢n gian. *K·∫øt lu·∫≠n*
‚ÄúTruy·ªán ng·∫Øn‚Äù trung ƒë·∫°i l√† m·ªôt kh√°i ni·ªám r·∫•t t∆∞∆°ng ƒë·ªëi, ch·ªâ m·ªôt t·∫≠p h·ª£p nh·ªØng s√°ng t√°c kh√° ƒëa d·∫°ng. Tuy nhi√™n n·∫øu l·∫•y con ng∆∞·ªùi ƒë∆∞·ª£c th·ªÉ hi·ªán trong c√°c s√°ng t√°c ƒë∆∞·ª£c coi l√† truy·ªán ng·∫Øn th√¨ ch√∫ng ta c≈©ng c√≥ th·ªÉ quan s√°t th·∫•y m·ªôt s·ªë ƒë·∫∑c tr∆∞ng thi ph√°p x√°c ƒë·ªãnh. D·∫´u l√† m·ªôt s√°ng t√°c th·ªùi trung ƒë·∫°i hay hi·ªán ƒë·∫°i, th√¨ trong ƒë√≥, nh√¢n v·∫≠t t·ª©c l√† con ng∆∞·ªùi bao gi·ªù c≈©ng l√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng trung t√¢m. S·ª± mi√™u t·∫£ c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p bao gi·ªù c≈©ng l√† s·ª± mi√™u t·∫£ con ng∆∞·ªùi v·ªõi hai chi·ªÅu k√≠ch t·ªìn t·∫°i cƒÉn b·∫£n c·ªßa n√≥ l√† kh√¥ng gian v√† th·ªùi gian.
Th·ªùi trung ƒë·∫°i, c√≥ s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông c·ªßa quan ni·ªám v·ªÅ con ng∆∞·ªùi. L√Ω t∆∞·ªüng v·ªÅ con ng∆∞·ªùi c·ªßa c√°c h·ªçc thuy·∫øt Nho, Ph·∫≠t, ƒê·∫°o th∆∞·ªùng h∆∞·ªõng ƒë·∫øn nh·ªØng gi√° tr·ªã si√™u vi·ªát. C√°c kh√°i ni·ªám Th√°nh, Ti√™n, Ph·∫≠t lu√¥n bao h√†m m·ªôt √Ω ni·ªám tho√°t t·ª•c, phi th∆∞·ªùng. L√Ω t∆∞·ªüng ·∫•y chi ph·ªëi ƒë·∫øn vi·ªác th·ªÉ hi·ªán con ng∆∞·ªùi trong vƒÉn h·ªçc n√≥i chung, trong truy·ªán ng·∫Øn n√≥i ri√™ng. Nh∆∞ng c≈©ng c√≥ l√∫c, con ng∆∞·ªùi v·ªõi c√°c gi√° tr·ªã tr·∫ßn th·∫ø, hi·ªán th·ª±c l·∫°i h·∫•p d·∫´n c√°c t√°c gia h∆°n. ƒêi·ªÅu ƒë√≥ ƒë√£ qui ƒë·ªãnh s·ª± thay ƒë·ªïi c·ªßa c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p t·∫£ nh√¢n v·∫≠t. M·ªôt trong nh·ªØng ghi nh·∫≠n ch·ªß y·∫øu l√† ƒë·ªëi v·ªõi con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, c√°c th·ªß ph√°p t·∫£ th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c tri·ªÉn khai tr√™n nh·ªØng y·∫øu t·ªë sinh ho·∫°t li√™n quan ƒë·∫øn th√¢n x√°c, g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi con ng∆∞·ªùi b·∫£n nƒÉng, ƒë·ªùi th∆∞·ªùng, v·ªõi cu·ªôc s·ªëng tr·∫ßn th·∫ø. ƒê·ªÉ h·∫° b·ªá c√°c nh√¢n v·∫≠t thu·ªôc lo·∫°i cao qu√≠, k·ªÉ c·∫£ c√°c pho t∆∞·ª£ng Ph·∫≠t, c√°c t√°c gi·∫£ c≈©ng s·ª≠ d·ª•ng motip v·∫≠t ‚Äì d·ª•c. ƒê√¢y l√† ƒëi·ªÅu t·∫•t y·∫øu v√¨ l√Ω t∆∞·ªüng v·ªÅ th√°nh nh√¢n, ti√™n, ph·∫≠t ƒë√£ ƒë·∫©y con ng∆∞·ªùi th√†nh si√™u ph√†m, phi t·ª± nhi√™n. Kh√¥ng gian, th·ªùi gian ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa m·ªói lo·∫°i truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t t∆∞∆°ng ·ª©ng c≈©ng kh√°c. Hai lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t v·ªõi hai lo·∫°i thi ph√°p mi√™u t·∫£ kh√°c nhau l√† ƒëi·ªÅu d·ªÖ quan s√°t th·∫•y. Tuy nhi√™n, s·∫Ω l√† c·ª±c ƒëoan n·∫øu n√≥i ƒë·∫øn m·ªôt s·ª± kh√°c bi·ªát tuy·ªát ƒë·ªëi v·ªÅ thi ph√°p gi·ªØa ch√∫ng. V·∫´n c√≥ m·ªôt s·ª± chuy·ªÉn ti·∫øp n√†o ƒë√≥, m·ªôt s·ª± giao thoa n√†o ƒë√≥ gi·ªØa hai ki·ªÉu t·∫£ hai lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t. Nh·ªØng quan s√°t c·ªßa ch√∫ng t√¥i nh·∫±m n√™u l√™n nh·ªØng xu h∆∞·ªõng chung nh·∫•t, nh·ªØng l·ª±a ch·ªçn b·∫£n ch·∫•t nh·∫•t ch·ª© kh√¥ng nh·∫±m x√°c l·∫≠p m·ªôt nguy√™n l√Ω tuy·ªát ƒë·ªëi.
T·∫•t nhi√™n, ai c≈©ng th·∫•y gi·ªØa c√°c s√°ng t√°c truy·ªÅn k·ª≥ ch·ªãu ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa thi ph√°p truy·ªÅn k·ª≥ Trung Qu·ªëc v√† c√°c s√°ng t√°c c·ªßa c√°c t√°c gi·∫£ Vi·ªát Nam ch·ªãu ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa thi ph√°p ch√©p s·ª≠ v√† s√°ng t√°c d√¢n gian c√≥ m·ªôt s·ªë ƒëi·ªÉm kh√°c nhau m√† l·∫Ω ra ch∆∞∆°ng n√†y c·ªßa ch√∫ng t√¥i ph·∫£i mi√™u t·∫£. Nh∆∞ng vi·ªác ƒëi s√¢u v√†o so s√°nh theo h∆∞·ªõng ph√¢n lo·∫°i nh∆∞ th·∫ø c√≥ th·ªÉ tr√πng l·∫∑p v·ªõi c√°c ch∆∞∆°ng kh√°c c·ªßa ƒë·ªÅ t√†i n√†y n√™n ch√∫ng t√¥i ch·ªâ d·ª´ng l·∫°i tr√™n nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm chung nh·∫•t cho t·∫•t c·∫£ c√°c s√°ng t√°c ƒë∆∞·ª£c coi l√† truy·ªán ng·∫Øn m√† kh√¥ng ƒëi s√¢u v√†o nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm qu√° ri√™ng bi·ªát
______________
(1) Xem ch·∫≥ng h·∫°n:
*C·ªï ƒëi·ªÉn vƒÉn h·ªçc tam b√°ch ƒë·ªÅ* *(Ba trƒÉm c√¢u h·ªèi v√† tr·∫£ l·ªùi v·ªÅ vƒÉn h·ªçc c·ªï ƒëi·ªÉn Trung Qu·ªëc*), Trung vƒÉn. Nhi·ªÅu t√°c gi·∫£, Th∆∞·ª£ng H·∫£i c·ªï t·ªãch xu·∫•t b·∫£n x√£, 1986, ph·∫ßn vi·∫øt v·ªÅ ti·ªÉu thuy·∫øt, ƒë·ªÅ m·ª•c 3 ‚ÄúTi·ªÉu thuy·∫øt c·ªï ƒë·∫°i n∆∞·ªõc ta ƒë∆∞·ª£c ph√¢n th√†nh m·∫•y lo·∫°i? Kh√°i ni·ªám ti·ªÉu thuy·∫øt ƒë√£ bi·∫øn h√≥a nh∆∞ th·∫ø n√†o?‚Äù vi·∫øt: ‚ÄúC√°i m√† hi·ªán nay ch√∫ng ta g·ªçi l√† ti·ªÉu thuy·∫øt ƒë√≥ l√† ch·ªâ lo·∫°i c·ªë s·ª± (chuy·ªán c≈©) d√πng h√¨nh th·ª©c vƒÉn xu√¥i ƒë·ªÉ mi√™u t·∫£. Trong chuy·ªán c≈©, c√≥ ho√†n c·∫£nh c·ª• th·ªÉ x√°c ƒë·ªãnh, c√≥ nh√¢n v·∫≠t c·ª• th·ªÉ x√°c ƒë·ªãnh. Nh√¢n v·∫≠t c√≥ th·ªÉ l√† nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c√≥ th·∫≠t m√† c≈©ng c√≥ th·ªÉ l√† h∆∞ c·∫•u (nguy√™n vƒÉn ‚Äì nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng ‚Äì TNT). Ho·∫°t ƒë·ªông c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë√£ c·∫•u th√†nh c√°c t√¨nh ti·∫øt c·ªßa chuy·ªán c≈©. Lo·∫°i c·ªë s·ª± ·∫•y c√≥ ng·∫Øn c√≥ d√†i, cƒÉn c·ª© v√†o khu√¥n kh·ªï vƒÉn ch∆∞∆°ng, lo·∫°i d√†i g·ªçi l√† tr∆∞·ªùng thi√™n ti·ªÉu thuy·∫øt, lo·∫°i ng·∫Øn g·ªçi l√† ƒëo·∫£n thi√™n ti·ªÉu thuy·∫øt, lo·∫°i gi·ªØa tr∆∞·ªùng v√† ƒëo·∫£n th√¨ g·ªçi l√† trung thi√™n ti·ªÉu thuy·∫øt. Lo·∫°i th·ªÉ v√† vƒÉn ch∆∞∆°ng n√†y, so v·ªõi kh√°i ni·ªám *novel* c·ªßa T√¢y ph∆∞∆°ng c√≥ ƒëi·ªÉm r·∫•t t∆∞∆°ng ƒë·ªìng, v√¨ s·ª± th·ª±c, ƒë√≥ l√† do ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa ti·ªÉu thuy·∫øt T√¢y ph∆∞∆°ng m√† d·∫ßn d·∫ßn h√¨nh th√†nh.
Kh√°i ni·ªám ‚Äúti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù v√† s√°ch ti·ªÉu thuy·∫øt ·ªü Trung Qu·ªëc c·ªï ƒë·∫°i so v·ªõi ti·ªÉu thuy·∫øt hi·ªán ƒë·∫°i kh√¥ng ph·∫£i l√† m·ªôt d·∫°ng. C√°i m√† th·ªùi c·ªï g·ªçi l√† ‚Äúti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù c√≥ hai lo·∫°i, m·ªôt lo·∫°i l√† vƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt, v·ªÅ n·ªôi dung l·∫•y ƒëi·ªÅu d·ªã th∆∞·ªùng nghe th·∫•y (d·ªã vƒÉn), nh·ªØng l·ªùi n√≥i v·ª•n v·∫∑t, nh·ªØng s·ª± vi·ªác ph·ªìn t·∫°p l√†m ch·ªß, m·ªôt lo·∫°i l√† b·∫°ch tho·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt di·ªÖn thu·∫≠t t·ª´ c√°c c·ªë s·ª± l·ªãch s·ª≠ cho ƒë·∫øn c√°c c·ªë s·ª± linh qu√°i, chuy·ªán k·ªπ n·ªØ thanh l√¢u, truy·ªÅn k·ª≥, c√¥ng √°n‚Äù (tr.514).
(2) D.D. Elixeev:
*Novella koreixkogo xrednhevekovia *( *Truy·ªán ng·∫Øn Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°*i), Nauka. M., 1977, tr.13. Nga vƒÉn.
(3) D.D. Elixeev:
*Novella koreixkogo xrednhevekovia *( *Truy·ªán ng·∫Øn Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°*i), Nauka. M., 1977, tr.13. Nga vƒÉn.
(4)
*C·ªï ƒëi·ªÉn vƒÉn h·ªçc tam b√°ch ƒë·ªÅ* . Sƒëd, ƒë·ªÅ m·ª•c 3 ‚ÄúTi·ªÉu thuy·∫øt c·ªï ƒë·∫°i n∆∞·ªõc ta ƒë∆∞·ª£c ph√¢n th√†nh m·∫•y lo·∫°i? Kh√°i ni·ªám ti·ªÉu thuy·∫øt ƒë√£ bi·∫øn h√≥a nh∆∞ th·∫ø n√†o?‚Äù, tr.516.
(5)
*Trung Qu·ªëc ph√¢n th·ªÉ vƒÉn h·ªçc s·ª≠. Ti·ªÉu thuy·∫øt quy·ªÉn*. ( *L·ªãch s·ª≠ vƒÉn h·ªçc Trung Qu·ªëc vi·∫øt theo th·ªÉ lo·∫°i. Quy·ªÉn v·ªÅ Ti·ªÉu thuy·∫øt*). Th∆∞·ª£ng H·∫£i c·ªï t·ªãch xu·∫•t b·∫£n x√£, 2001, tr. 8. Trung vƒÉn.
(6) Nguy·ªÖn ƒêƒÉng Na:
*VƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i*. T·∫≠p I ‚Äì Truy·ªán ng·∫Øn. Nxb. Gi√°o d·ª•c, 1999, tr.33, 35.
(7) Nguy·ªÖn ƒêƒÉng Na:
*VƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i*. Sƒëd, tr.33, 38.
(8) Nguy·ªÖn ƒêƒÉng Na:
*VƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i*. Sƒëd, tr.
(9) Tr·∫ßn ƒê√¨nh S·ª≠:
*Thi ph√°p vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i*. Nxb. Gi√°o d·ª•c, 1999, tr.353.
(10) L√Ω T·∫ø Xuy√™n:
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*. ƒêinh Gia Kh√°nh d·ªãch. Nxb. VƒÉn h·ªçc t√°i b·∫£n, 2001, tr.36.
(11) L√Ω T·∫ø Xuy√™n:
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*. Sƒëd, tr.41.
(12) D.D. Elixeev:
*Novella koreixkogo xrednhevekovia *( *Truy·ªán ng·∫Øn Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°*i). Sƒëd, tr.84-85.
(13) Theo T·∫° Ch√≠ ƒê·∫°i Tr∆∞·ªùng:
*S·ª≠ Vi·ªát ƒë·ªçc v√†i quy·ªÉn.* VƒÉn m·ªõi xu·∫•t b·∫£n. California, 2004, tr.41.
(14)
*ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞*. B·∫£n d·ªãch, t·∫≠p II, Nxb. VƒÉn h√≥a Th√¥ng tin, H,2003, t·∫≠p II, tr.204-205.
I. ƒê·ªäNH NGHƒ®A V√Ä PH√ÇN LO·∫†I TRUY·ªÜN NG·∫ÆN TRUNG ƒê·∫†I
Kh√°i ni·ªám
*truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i * l√† m·ªôt kh√°i ni·ªám t∆∞∆°ng ƒë·ªëi, c·ªßa khoa nghi√™n c·ª©u vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i √°p d·ª•ng cho th·ª±c t·∫ø vƒÉn h·ªçc th·ªùi trung ƒë·∫°i. Th·ªùi trung ƒë·∫°i ch∆∞a h·ªÅ bi·∫øt ƒë·∫øn kh√°i ni·ªám n√†y. Thay v√¨ d√πng m·ªôt kh√°i ni·ªám c√≥ t√≠nh ch·∫•t kh√°i qu√°t, ng∆∞·ªùi x∆∞a c√≥ t√™n g·ªçi ri√™ng cho m·ªói cu·ªën s√°ch (ch√≠, l·ª•c, ph·∫£, b√∫t, t√πy b√∫t, k√Ω, k√Ω s·ª±, thuy·∫øt‚Ä¶). Ngay trong m·ªôt cu·ªën s√°ch l·∫°i c√≥ nh·ªØng t√°c ph·∫©m kh√¥ng ho√†n to√†n gi·ªëng nhau v·ªÅ ƒë·∫∑c tr∆∞ng th·ªÉ lo·∫°i, c√≥ nh·ªØng t√°c ph·∫©m kh√° gi·ªëng v·ªõi truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i, nh∆∞ng c√≥ nh·ªØng t√°c ph·∫©m l·∫°i ho√†n to√†n kh√¥ng ƒë√°p ·ª©ng ƒë∆∞·ª£c ti√™u chu·∫©n c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn. Th·ª±c t·∫ø ƒë√≥ cho th·∫•y t√≠nh ch·∫•t ph·ª©c t·∫°p c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u. V·∫≠y ch√∫ng ta n√™n ch·ªçn ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng ƒë·ªÉ ph√¢n t√≠ch nh∆∞ th·∫ø n√†o? C√≥ nh·∫•t thi·∫øt ph·∫£i theo chu·∫©n m·ª±c c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i hay ph·∫£i t√≠nh ƒë·∫øn c·∫£ nh·ªØng n√©t ri√™ng bi·ªát c·ªßa c√°i g·ªçi l√† truy·ªán ng·∫Øn th·ªùi trung ƒë·∫°i ƒë·ªÉ nghi√™n c·ª©u? Trong s·ª± b√°c t·∫°p c·ªßa c√°i g·ªçi l√† truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i, c√≥ th·ªÉ t√¨m ki·∫øm m·ªôt s·ªë y·∫øu t·ªë thi ph√°p chung hay kh√¥ng?
Nh√¨n sang Trung Qu·ªëc l√† n∆∞·ªõc c√≥ n·ªÅn vƒÉn h·ªçc kh√° t∆∞∆°ng ƒë·ªìng, t·ª´ng c√≥ ·∫£nh h∆∞·ªüng ƒë·∫øn vƒÉn h·ªçc Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i, d·ªÖ th·∫•y l√† gi·ªõi nghi√™n c·ª©u c√≥ m·ªôt c√°ch ƒë·ªãnh danh kh√°c v·ªõi gi·ªõi nghi√™n c·ª©u n∆∞·ªõc ta trong lƒ©nh v·ª±c t√¨m hi·ªÉu truy·ªán ng·∫Øn. Kh√°i ni·ªám ‚Äúti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù ƒë∆∞·ª£c h·ªç s·ª≠ d·ª•ng ƒë·ªÉ di·ªÖn t·∫£ th·ªÉ lo·∫°i vƒÉn xu√¥i c√≥ c·ªët truy·ªán n√≥i chung, c√≤n s·ª± kh√°c bi·ªát v·ªÅ dung l∆∞·ª£ng ƒë∆∞·ª£c m√¥ t·∫£ b·∫±ng c√°ch ƒë·ªãnh danh th√™m c√°c t·ª´ ‚Äúch∆∞∆°ng h·ªìi‚Äù. ƒêi·ªÅu n√†y th·∫•y trong
*Trung Qu·ªëc ti·ªÉu thuy·∫øt s·ª≠ l∆∞·ª£c* c·ªßa L·ªó T·∫•n (vi·∫øt t·ª´ nƒÉm 1923) v√† v·∫´n ti·∫øp t·ª•c ƒë∆∞·ª£c duy tr√¨ trong nh·ªØng b·ªô s√°ch chuy√™n kh·∫£o g·∫ßn ƒë√¢y v·ªÅ l·ªãch s·ª≠ th·ªÉ lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt Trung Qu·ªëc. C√°c kh√°i ni·ªám ƒëo·∫£n thi√™n, trung thi√™n, tr∆∞·ªùng thi√™n ti·ªÉu thuy·∫øt l√† c·ªßa l√Ω lu·∫≠n th·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i ch·ª© ch∆∞a xu·∫•t hi·ªán trong th·ªùi c·ªï trung ƒë·∫°i (1). V·ªÅ ƒë·∫°i th·ªÉ, cho ƒë·∫øn nay, gi·ªõi khoa h·ªçc Trung Qu·ªëc ƒë·ªÅu ph√¢n bi·ªát hai lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt th·ªùi c·ªï trung ƒë·∫°i: vƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt v√† b·∫°ch tho·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt. VƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt c√≥ ·∫£nh h∆∞·ªüng s√¢u s·∫Øc ƒë·∫øn truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i n∆∞·ªõc ta, c√≤n b·∫°ch tho·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt l·∫°i ·∫£nh h∆∞·ªüng ƒë·∫øn th·ªÉ lo·∫°i truy·ªán th∆° Vi·ªát Nam n√™n ta kh√¥ng b√†n ƒë·∫øn ·ªü ƒë√¢y.
C√°c nh√† ƒê√¥ng ph∆∞∆°ng h·ªçc Nga s·ª≠ d·ª•ng kh√°i ni·ªám
*novella* ƒë·ªÉ ch·ªâ th·ªÉ lo·∫°i truy·ªán ng·∫Øn ·ªü c√°c n∆∞·ªõc ƒê√¥ng √Å, ph√¢n bi·ªát v·ªõi rasskaz v√¨ kh√°i ni·ªám sau ch·ªâ truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i. Nh√† nghi√™n c·ª©u Golyghina d√πng kh√°i ni·ªám novella ƒë·ªÉ ch·ªâ th·ªÉ lo·∫°i ‚Äútruy·ªÅn k·ª≥‚Äù th·ªùi ƒê∆∞·ªùng. Trong cu·ªën s√°ch *Truy·ªán ng·∫Øn (novella) Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°i*, nh√† nghi√™n c·ª©u D.D. Elixeev vi·∫øt: ‚ÄúTheo quan ƒëi·ªÉm c·ªßa ch√∫ng t√¥i, ƒë·ªÉ ƒë·ªãnh danh ‚Äútruy·ªán ng·∫Øn‚Äù th·ªùi trung ƒë·∫°i, ti·ªán h∆°n c·∫£ l√† d√πng kh√°i ni·ªám novella: novella ‚Äì thu·∫≠t ng·ªØ d√πng ƒë·ªÉ ƒë·ªãnh danh m·ªôt h√¨nh th·ª©c nh·ªè, c√≥ ƒë·∫∑c tr∆∞ng ri√™ng (m·∫∑c d√π trong ƒë√≥ c≈©ng th·ªÉ hi·ªán m·ªôt ki·ªÉu qu√° tr√¨nh cu·ªôc s·ªëng gi·ªëng nh∆∞ trong truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i). ƒê·∫∑c tr∆∞ng n√†y bao h√†m trong nguy√™n t·∫Øc l·ª±a ch·ªçn c√°c hi·ªán t∆∞·ª£ng ƒë·ªÉ th·ªÉ hi·ªán, trong nguy√™n t·∫Øc gi·∫£i th√≠ch ch√∫ng c≈©ng nh∆∞ trong s·ª± ƒë·ªôc ƒë√°o c·ªßa c√°c th·ªß ph√°p ngh·ªá thu·∫≠t‚Äù (2). ƒê·ªß th·∫•y l√† c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u Nga r·∫•t c√≥ √Ω th·ª©c ph√¢n bi·ªát ƒë·∫∑c tr∆∞ng lo·∫°i h√¨nh c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i v√† hi·ªán ƒë·∫°i. Elixeev c√≤n ƒë∆∞a ra ƒë·ªãnh nghƒ©a novella: ‚ÄúNovella l√† m·ªôt th·ªÉ lo·∫°i vƒÉn h·ªçc trong ƒë√≥ con ng∆∞·ªùi ƒë∆∞·ª£c th·ªÉ hi·ªán qua m·ªôt v√≠ d·ª• c·ªßa m·ªôt s·ª± ki·ªán. S·ª± ki·ªán n√†y ƒë∆∞·ª£c truy·ªÅn ƒë·∫°t ch·ªâ qua nh·ªØng th·ªùi ƒëi·ªÉm cƒÉn b·∫£n, ƒë·ªìng th·ªùi n√≥ b·∫±ng c√°ch n√†o ƒë√≥ ƒë∆∞·ª£c ƒë∆∞a v√†o cu·ªôc ƒë·ªùi nh√¢n v·∫≠t‚Äù (3). Theo c√°ch hi·ªÉu n√†y, ·ªü truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i (novella), t√≠nh c√°ch hay ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm c·ªßa nh√¢n v·∫≠t th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c minh h·ªça b·∫±ng m·ªôt s·ª± ki·ªán ti√™u bi·ªÉu n√†o ƒë√≥, v√†o m·ªôt s·ªë th·ªùi ƒëi·ªÉm n√†o ƒë√≥ c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi nh√¢n v·∫≠t. T·ª´ ƒë√≥, h∆∞·ªõng m√¥ t·∫£ thi ph√°p c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i c≈©ng ph·∫£i kh√°c so v·ªõi thi ph√°p hi·ªán ƒë·∫°i. Truy·ªán ng·∫Øn d·∫´u th·∫ø n√†o ƒëi n·ªØa c≈©ng ph·∫£i l·∫•y nh√¢n v·∫≠t l√†m ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng trung t√¢m v√† nh√¢n v·∫≠t n√†y b·ªôc l·ªô t√≠nh c√°ch qua m·ªôt hay m·ªôt v√†i s·ª± ki·ªán ƒë∆∞·ª£c ch·ªçn l·ªçc theo m·ªôt nguy√™n t·∫Øc nh·∫•t ƒë·ªãnh. Quan ƒëi·ªÉm l·∫•y nh√¢n v·∫≠t l√†m trung t√¢m v√† xem s·ª± ki·ªán c√≥ vai tr√≤ minh h·ªça cho t√≠nh c√°ch c·ªßa nh√¢n v·∫≠t s·∫Ω ƒë∆∞·ª£c ch√∫ng t√¥i v·∫≠n d·ª•ng ƒë·ªÉ ph√¢n t√≠ch thi ph√°p truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i.
ƒê·ªÉ m√¥ t·∫£ thi ph√°p c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i th√¨ ƒëi·ªÅu quan tr·ªçng l√† ph·∫£i ph√¢n lo·∫°i nh·ªØng s√°ng t√°c trung ƒë·∫°i ƒë∆∞·ª£c ta g·ªçi m·ªôt c√°ch ∆∞·ªõc l·ªá l√† truy·ªán ng·∫Øn. C√≥ nh·ªØng c√°ch ph√¢n lo·∫°i kh√°c nhau, xu·∫•t ph√°t t·ª´ c√°c g√≥c nh√¨n kh√°c nhau. Hi·ªán t∆∞·ª£ng ‚Äúb·∫°ch tho·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù h·∫ßu nh∆∞ kh√¥ng t·ªìn t·∫°i ·ªü n∆∞·ªõc ta n√™n ch√∫ng ta ch·ªâ c·∫ßn quan t√¢m ƒë·∫øn vi·ªác ph√¢n lo·∫°i ‚ÄúvƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù. Quan ƒëi·ªÉm ph√¢n lo·∫°i c·ªßa gi·ªõi nghi√™n c·ª©u c≈©ng kh√° ƒëa d·∫°ng. V√† v√¨ kh√¥ng c√≥ ƒë·ªãnh danh ch√≠nh th·ª©c ‚Äútruy·ªán ng·∫Øn‚Äù n√™n ch√∫ng ta ch·ªâ c√≥ th·ªÉ xem b·∫£ng ph√¢n lo·∫°i vƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± (hay l√† ti·ªÉu thuy·∫øt n√≥i chung). Hi·ªán nay, nhi·ªÅu h·ªçc gi·∫£ Trung Qu·ªëc xem ti·ªÉu thuy·∫øt trung ƒë·∫°i g·ªìm hai th√†nh ph·∫ßn, th·ª±c ra l√† ph√¢n lo·∫°i theo ti·∫øn tr√¨nh l·ªãch s·ª≠ c·ªßa th·ªÉ lo·∫°i n√†y. S√°ch
*C·ªï ƒëi·ªÉn vƒÉn h·ªçc tam b√°ch ƒë·ªÅ* vi·∫øt: ‚Äú Ti·ªÉu thuy·∫øt (ƒë√¢y n√≥i ƒë·∫øn vƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt ‚Äì TNT) do ng∆∞·ªùi th·ªùi H√°n, Ng·ª•y s√°ng t√°c, v√¥ lu·∫≠n n·ªôi dung ch√©p chuy·ªán ng∆∞·ªùi hay s·ª± ki·ªán, ƒë·ªÅu c√≥ xu h∆∞·ªõng l·∫•y s·ª± th·ª±c l√†m ch·ªß. T·ª´ th·ªùi T·∫•n v·ªÅ sau, v√¨ s·ª± h∆∞ng th·ªãnh c·ªßa hai t√¥n gi√°o Ph·∫≠t, ƒê·∫°o m√† ti·ªÉu thuy·∫øt do sƒ© ƒë·∫°i phu s√°ng t√°c c√≥ kh√° nhi·ªÅu nh·ªØng lu·∫≠n b√†n v·ªÅ *huy·ªÅn qu√°i linh d·ªã. *B·ªüi v·∫≠y m√† b√™n c·∫°nh lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt ghi ch√©p v·ªÅ vi·ªác c·ªßa con ng∆∞·ªùi, l·∫°i xu·∫•t hi·ªán m·ªôt lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt ch√©p vi·ªác qu·ªâ th·∫ßn nh∆∞ *S∆∞u th·∫ßn k√Ω* c·ªßa Can B·∫£o l√† ti√™u bi·ªÉu‚Äù (4). T·ª©c l√† ti·ªÉu thuy·∫øt (·ªü ƒë√¢y ta hi·ªÉu l√† ‚Äútruy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i‚Äù ‚Äì TNT) c√≥ hai nh√≥m: a) vi·∫øt v·ªÅ ng∆∞·ªùi th·ª±c, vi·ªác th·ª±c theo nghƒ©a hi·ªán th·ª±c; b) vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng chuy·ªán qu·ªâ th·∫ßn, qu√°i d·ªã.
Quan s√°t ti·ªÉu thuy·∫øt vƒÉn ng√¥n th·ªùi k·ª≥ L·ª•c Tri·ªÅu, c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u c≈©ng nh·∫≠n th·∫•y hai nh√≥m hay hai khuynh h∆∞·ªõng kh√°c nhau, v·ªÅ ƒë·∫°i th·ªÉ gi·ªëng nh∆∞ c√°ch m√¥ t·∫£ v·ª´a n√™u. ‚ÄúTi·ªÉu thuy·∫øt th·ªùi L·ª•c Tri·ªÅu ƒë∆∞·ª£c chia th√†nh hai lo·∫°i l√†
*ch√≠ qu√°i* (ghi ch√©p chuy·ªán k·ª≥ qu√°i) v√† *ch√≠ nh√¢n* (ghi ch√©p chuy·ªán c·ªßa ng∆∞·ªùi), ƒë√≥ l√† l·∫•y hai khuynh h∆∞·ªõng ƒë∆∞∆°ng th·ªùi l√†m cƒÉn b·∫£n: khuynh h∆∞·ªõng tr∆∞·ªõc l·∫•y c√°c ch·ªØ ‚Äúqu√°i‚Äù, ‚Äúd·ªã‚Äù l√†m t√™n s√°ch; khuynh h∆∞·ªõng sau l·∫•y ch·ªØ ‚Äúthuy·∫øt‚Äù, ‚Äúng·ªØ‚Äù l√†m t√™n s√°ch, c≈©ng ƒë∆∞·ª£c g·ªçi l√† ‚Äúth·∫ø thuy·∫øt th·ªÉ‚Äù (th·ªÉ lo·∫°i k·ªÉ truy·ªán ƒë·ªùi)‚Ä¶ Ti·ªÉu thuy·∫øt L·ª•c Tri·ªÅu ƒë√≥ l√† th·ªùi k·ª≥ m·ªü ƒë·∫ßu ch√≠nh th·ª©c cho ti·ªÉu thuy·∫øt vƒÉn ng√¥n Trung Qu·ªëc. C√°ch nh·∫≠n ƒë·ªãnh nh∆∞ v·∫≠y n·∫øu qu·∫£ ƒë·ª©ng v·ªØng ƒë∆∞·ª£c th√¨ n√≥ c≈©ng c√≥ √Ω nghƒ©a: ti·ªÉu thuy·∫øt L·ª•c Tri·ªÅu c√≥ ƒë·∫∑c tr∆∞ng r√µ r√†ng kh√°c v·ªõi c√°c lo·∫°i vƒÉn t·ª± s·ª± th·ªùi k·ª≥ tr∆∞·ªõc, ƒë·∫∑c tr∆∞ng n√†y ƒë∆∞·ª£c ti·∫øp t·ª•c v·ªÅ sau, t·ª´ ƒë√≥ m√† h√¨nh th√†nh m·ªôt h√¨nh th·ª©c vƒÉn h·ªçc m·ªõi kh√¥ng gi·ªëng v·ªõi c√°c lo·∫°i vƒÉn t·ª± s·ª± ƒë√≥‚Äù (5). C√≥ nghƒ©a l√† s·ª± ph√¢n lo·∫°i n√†y √°p d·ª•ng cho c·∫£ ch·∫∑ng ƒë∆∞·ªùng v·ªÅ sau c·ªßa ti·ªÉu thuy·∫øt (v√† c·∫£ truy·ªán ng·∫Øn) Trung Qu·ªëc. Nh∆∞ng tr√™n th·ª±c t·∫ø vƒÉn h·ªçc, y·∫øu t·ªë th·∫ßn qu√°i, k·ª≥ ·∫£o nhi·ªÅu khi l·∫°i xu·∫•t hi·ªán ƒëan xen trong c√°c truy·ªán ghi ch√©p ng∆∞·ªùi th·ª±c vi·ªác th·ª±c. Th√†nh th·ª≠, b·∫•t c·ª© ki·ªÉu ph√¢n lo·∫°i n√†o c≈©ng ch·ªâ l√† t∆∞∆°ng ƒë·ªëi.
C√°c nh√† nghi√™n c·ª©u Vi·ªát Nam d·ª±a tr√™n th·ª±c ti·ªÖn vƒÉn h·ªçc d√¢n t·ªôc, l·∫°i c√≥ c√°ch ph√¢n lo·∫°i ri√™ng. Nguy·ªÖn ƒêƒÉng Na ch·ªß tr∆∞∆°ng m·ªôt b·∫£ng ph√¢n lo·∫°i cho vƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± trung ƒë·∫°i th√†nh ba xu h∆∞·ªõng: xu h∆∞·ªõng d√¢n gian, xu h∆∞·ªõng l·ªãch s·ª≠, xu h∆∞·ªõng th·∫ø t·ª•c. Xu h∆∞·ªõng d√¢n gian ‚Äús∆∞u t·∫ßm, ghi ch√©p, c·∫£i bi√™n truy·ªán d√¢n gian‚Äù, ‚Äúƒë·∫•y l√† qu√° tr√¨nh vƒÉn h·ªçc h√≥a truy·ªán d√¢n gian, qu√° tr√¨nh l·ªôt x√°c, chuy·ªÉn t·ª´ s√°ng t√°c vƒÉn h·ªçc d√¢n gian sang s√°ng t√°c vƒÉn h·ªçc vi·∫øt‚Äù
(6). Xu h∆∞·ªõng l·ªãch s·ª≠ ‚Äús∆∞u t·∫ßm, ghi ch√©p v·ªÅ nh√¢n ki·ªát ƒë·ªãa linh ƒë·∫•t Vi·ªát, bao g·ªìm c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ (ng∆∞·ªùi, th·∫ßn) v√† c√°c s·ª± ki·ªán l·ªãch s·ª≠‚Äù, tuy nhi√™n √¥ng c≈©ng l∆∞u √Ω ‚Äúkhi chia th√†nh xu h∆∞·ªõng d√¢n gian v√† xu h∆∞·ªõng l·ªãch s·ª≠, ch√∫ng t√¥i ch·ªâ mu·ªën ƒë·ªÅ c·∫≠p t·ªõi hai m·∫°ch ph√°t tri·ªÉn chung c·ªßa ch√∫ng. Tr√™n th·ª±c t·∫ø, hai xu h∆∞·ªõng n√†y lu√¥n c√≥ s·ª± ƒëan xen v√† th√¢m nh·∫≠p v√†o nhau. Truy·ªán l·ªãch s·ª≠ th∆∞·ªùng b·ªã d√¢n gian h√≥a ƒë·ªÉ cho n√≥ tr·ªü th√†nh ly k·ª≥ h·∫•p d·∫´n; c√≤n truy·ªán d√¢n gian l·∫°i ƒë∆∞·ª£c l·ªãch s·ª≠ h√≥a ƒë·ªÉ t·ªè ra n√≥ c√≥ ‚Äúth·∫≠t‚Äù (7). Xu h∆∞·ªõng th·∫ø t·ª•c ‚Äúvi·∫øt v·ªÅ chuy·ªán th·∫ø t·ª•c‚Äù, ‚Äútruy·ªán th·∫ø t·ª•c l·∫•y con ng∆∞·ªùi l√†m ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng v√† trung t√¢m ph·∫£n √°nh‚Äù, ‚Äúƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa truy·ªán th·∫ø t·ª•c l√† con ng∆∞·ªùi v·ªõi nh·ªØng kh√°t khao tr·∫ßn th·∫ø nh·∫•t‚Äù (8) v√† truy·ªán th·∫ø t·ª•c ch·ªâ d·ª´ng l·∫°i ·ªü h√¨nh th·ª©c truy·ªán ng·∫Øn.
Tr·∫ßn ƒê√¨nh S·ª≠ ƒë·ªÅ ngh·ªã d√πng kh√°i ni·ªám ‚Äútruy·ªán‚Äù (ch·ª© kh√¥ng ph·∫£i ‚Äúti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù) ƒë·ªÉ ƒë·ªãnh danh lo·∫°i h√¨nh t·ª± s·ª± trung ƒë·∫°i. T·ª´ ƒë√≥ √¥ng ƒë∆∞a ra b·∫£ng ph√¢n lo·∫°i g·ªìm nƒÉm th·ªÉ lo·∫°i c·ªßa truy·ªán Vi·ªát Nam trung ƒë·∫°i: truy·ªán th·∫ßn qu√°i, truy·ªán truy·ªÅn k·ª≥, truy·ªán di·ªÖn ca l·ªãch s·ª≠, truy·ªán ti·ªÉu thuy·∫øt ch∆∞∆°ng h·ªìi, truy·ªán th∆° H√°n v√† N√¥m. D·ª±a tr√™n ch·ªØ ‚Äútruy·ªán‚Äù, Tr·∫ßn ƒê√¨nh S·ª≠ nh·∫•n m·∫°nh ‚Äúc·ªôi ngu·ªìn l·ªãch s·ª≠ c·ªßa truy·ªán k·ªÉ trung ƒë·∫°i‚Äù, ch√∫ √Ω ƒë·∫øn t√≠nh ch·∫•t vƒÉn s·ª≠ tri·∫øt b·∫•t ph√¢n c·ªßa truy·ªán trung ƒë·∫°i. Quan ƒëi·ªÉm n√†y chi ph·ªëi ƒë√°ng k·ªÉ ƒë·∫øn vi·ªác √¥ng ph√¢n t√≠ch thi ph√°p c·ªßa truy·ªán, ch·∫≥ng h·∫°n √¥ng l∆∞u √Ω nhi·ªÅu ƒë·∫øn tinh th·∫ßn th·ª±c l·ª•c, nguy√™n t·∫Øc ch√©p s·ª≠, l·∫≠p h·ªì s∆° nh√¢n v·∫≠t c·ªßa c√°c truy·ªán ng·∫Øn, k·ªÉ c·∫£
*Th√°nh t√¥ng di th·∫£o* v√† *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c. *√îng vi·∫øt: ‚ÄúL·ªùi tr·∫ßn thu·∫≠t c·ªßa t√°c gi·∫£ ƒë∆∞·ª£c ph√¢n l√†m hai: L·ªùi tr·∫ßn thu·∫≠t mi√™u t·∫£ c√¢u chuy·ªán v√† l·ªùi b√†n (b√¨nh) v·ªõi hai t∆∞ c√°ch kh√°c nhau. M·ªôt ng∆∞·ªùi l√†m [ng∆∞·ªùi k·ªÉ chuy·ªán](http://phebinhvanhoc.com.vn/nguoi-ke-chuyen/) kh√°ch quan ‚Äúbi·∫øt h·∫øt‚Äù, ‚Äúbi·∫øt tr∆∞·ªõc‚Äù v√† m·ªôt ng∆∞·ªùi b√¨nh lu·∫≠n v·ªÅ m·∫∑t ƒë·∫°o ƒë·ª©c ho·∫∑c ngh·ªá thu·∫≠t c√≥ quan ƒëi·ªÉm x√°c ƒë·ªãnh. ƒê√¢y l√† ƒëi·ªÉm l√†m cho *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c* v√† *Th√°nh T√¥ng di th·∫£o* gi·ªëng nhau, v√† ƒë·ªÅu cho th·∫•y ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa b√∫t ph√°p vi·∫øt s·ª≠ v√† s·ª≠ b√¨nh v√†o vƒÉn h·ªçc‚Äù (9).
Theo ch√∫ng t√¥i, l·∫°i c√≥ th·ªÉ ph√¢n lo·∫°i truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i theo m·ªôt ti√™u ch√≠ kh√°c, ti√™u ch√≠ c·ªët truy·ªán. X√©t v·ªÅ ngu·ªìn g·ªëc c·ªët truy·ªán, c√≥ th·ªÉ chia truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i th√†nh ba nh√≥m ch√≠nh: 1) Nh√≥m t√°c ph·∫©m l·∫•y c·ªët truy·ªán t·ª´ ch√≠nh s·ª≠. Thu·ªôc lo·∫°i n√†y c√≥ th·ªÉ k·ªÉ ƒë·∫øn ki·ªÉu
*Truy·ªán Tr√¢u Canh ·ªü x√£ T·ª≠ Tr·∫ßm* ( *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). C·ªët truy·ªán v·ªÅ Tr√¢u Canh ƒë√£ ch√©p ·ªü trong *ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞*, nƒÉm T√¢n M√£o, Thi·ªáu Phong nƒÉm th·ª© 11 (1351). T·∫•t nhi√™n ch√≠nh s·ª≠ ch·ªâ ch√©p v·∫Øn t·∫Øt s·ª± ki·ªán. ƒê·∫øn *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω *V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÅ ƒë√£ k·ªÉ chi ti·∫øt h∆°n, tƒÉng c∆∞·ªùng ph·∫ßn h∆∞ c·∫•u h∆°n, khi·∫øn cho truy·ªán h·∫•p d·∫´n h∆°n. Truy·ªÅn th·ªëng vi·∫øt truy·ªán m∆∞·ª£n c·ªët truy·ªán c·ªßa s√°ch ch√©p s·ª≠ ƒë√£ c√≥ t·ª´ l√¢u trong vƒÉn h·ªçc Trung Qu·ªëc v√† l√† m·ªôt qui lu·∫≠t c·ªßa s·ª± ph√°t tri·ªÉn ti·ªÉu thuy·∫øt. C√°c b·ªô s·ª≠ cung c·∫•p nh·ªØng ghi ch√©p g·ªëc v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t hay nh·ªØng s·ª± vi·ªác k·ª≥ l·∫°, c·ªë g·∫Øng ghi ch√©p ƒë√∫ng v·ªõi th·ª±c t·∫ø v·ªën c√≥ nh∆∞ng ch∆∞a quan t√¢m ƒë·∫øn k·ªπ thu·∫≠t k·ªÉ chuy·ªán. C√°c nh√† vƒÉn s·∫Ω ch·ªçn nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t v√† s·ª± ki·ªán n√†o ƒë∆∞·ª£c coi l√† th√∫ v·ªã v√† gia c√¥ng ngh·ªá thu·∫≠t, c√≥ th·ªÉ nh·∫≠n th·ª©c v√† l√Ω gi·∫£i di·ªÖn bi·∫øn c·ªët chuy·ªán theo m·ªôt chi·ªÅu h∆∞·ªõng kh√°c h·∫≥n c·ªët truy·ªán g·ªëc. ƒê√¢y l√† tr∆∞·ªùng h·ª£p t·ª´ *Tam qu·ªëc ch√≠* c·ªßa Tr·∫ßn Th·ªç ƒë·∫øn *Tam qu·ªëc di·ªÖn nghƒ©a* c·ªßa La Qu√°n Trung ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c nh√† Trung Qu·ªëc h·ªçc ng∆∞·ªùi Nga Riftin kh·∫£o s√°t r·∫•t k·ªπ l∆∞·ª°ng. 2) Nh√≥m t√°c ph·∫©m vay m∆∞·ª£n c·ªët truy·ªán Trung Qu·ªëc: nh√≥m n√†y thu·ªôc v·ªÅ m·ªôt s·ªë truy·ªán c·ªßa *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c *c·ªßa Nguy·ªÖn D·ªØ v√≠ d·ª• nh∆∞ *M·ªôc mi√™n th·ª• truy·ªán* (Truy·ªán Ma c√¢y g·∫°o) ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi nghi√™n c·ª©u cho r·∫±ng ƒë√£ m∆∞·ª£n c·ªët truy·ªán c·ªßa truy·ªán *M·∫´u ƒë∆°n ƒëƒÉng k√Ω* trong *Ti·ªÖn ƒëƒÉng t√¢n tho·∫°i* c·ªßa C√π H·ª±u (Trung Qu·ªëc). T·∫•t nhi√™n, c√≥ truy·ªán truy·ªÅn k·ª≥ m√† ·ªü ƒë√≥, vi·ªác m∆∞·ª£n c·ªët truy·ªán kh√¥ng r√µ nh∆∞ng d·∫•u ·∫•n ·∫£nh h∆∞·ªüng thi ph√°p truy·ªÅn k·ª≥ Trung Qu·ªëc l√† r·∫•t r√µ, v√≠ d·ª• nh∆∞ truy·ªán *T·ª´ Th·ª©c l·∫•y v·ª£ ti√™n* ( *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) *ƒê√†o hoa nguy√™n k√Ω *c·ªßa ƒê√†o Uy√™n Minh. 3) Nh√≥m t√°c ph·∫©m c√≥ c·ªët truy·ªán h∆∞ c·∫•u thu·∫ßn t√∫y c·ªßa Vi·ªát Nam. Lo·∫°i n√†y chi·∫øm s·ªë l∆∞·ª£ng l·ªõn nh·∫•t. N·ªôi dung th∆∞·ªùng k·ªÉ v·ªÅ c√°c nh√¢n v·∫≠t c·ªßa Vi·ªát Nam ‚Äì nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t h·ªØu danh v√† v√¥ danh trong l·ªãch s·ª≠, c√°c m√¥tip th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c s√°ng t·∫°o tr√™n c∆° s·ªü ph·ªèng l·∫°i nh·ªØng l·ªùi k·ªÉ c·ªßa ng∆∞·ªùi n√†y ng∆∞·ªùi kh√°c, t·ª©c l√† m√¥tip d√¢n gian, ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c l∆∞u truy·ªÅn theo con ƒë∆∞·ªùng truy·ªÅn mi·ªáng. M·ªói nh√≥m truy·ªán tr√™n c√≥ ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm thi ph√°p ri√™ng.
Vi·ªác ƒë·ªãnh danh v√† ph√¢n lo·∫°i truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i c√≥ th·ªÉ ·∫£nh h∆∞·ªüng ƒë·∫øn c√°ch ph√¢n t√≠ch thi ph√°p. Ch√∫ng t√¥i ch∆∞a c√≥ ƒëi·ªÅu ki·ªán so s√°nh, ƒë√°nh gi√° to√†n di·ªán c√°ch th·ª©c ph√¢n lo·∫°i n√≥i tr√™n c·ªßa c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u Vi·ªát Nam, song nh·∫≠n th·∫•y c√°c h·ªá th·ªëng ph√¢n lo·∫°i n√≥i tr√™n kh√¥ng thu·∫≠n l·ª£i ƒë·ªëi v·ªõi vi·ªác t√¨m hi·ªÉu thi ph√°p c·ªßa lo·∫°i truy·ªán ki·ªÉu truy·ªán ng·∫Øn th·ªùi trung ƒë·∫°i. Theo ch√∫ng t√¥i, vi·ªác nghi√™n c·ª©u thi ph√°p th·ª±c ch·∫•t l√† t√¨m hi·ªÉu c√°ch k·ªÉ chuy·ªán, m√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa vi·ªác k·ªÉ chuy·ªán ch√≠nh l√† con ng∆∞·ªùi. T·∫•t c·∫£ c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p ƒë·ªÅu xoay quanh vi·ªác th·ªÉ hi·ªán con ng∆∞·ªùi. Trong ch∆∞∆°ng n√†y, ch√∫ng t√¥i s·∫Ω ti·∫øn h√†nh ph√¢n t√≠ch thi ph√°p truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i tr√™n c∆° s·ªü x√°c ƒë·ªãnh hai lo·∫°i truy·ªán ch·ªß y·∫øu, vi·∫øt v·ªÅ hai nh√≥m nh√¢n v·∫≠t ch√≠nh: 1) lo·∫°i truy·ªán vi·∫øt v·ªÅ c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠, c√°c m·∫´u h√¨nh nh√¢n c√°ch cao th∆∞·ª£ng, nh·ªØng ki·ªÉu ‚Äúth√°nh nh√¢n‚Äù, ‚Äúd·ªã nh√¢n‚Äù c√≥ n√©t phi th∆∞·ªùng, k·ª≥ vƒ© ; 2) lo·∫°i truy·ªán vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng, con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n ki·ªÉu ‚Äúph√†m nh√¢n‚Äù.
Truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i l√† m·ªôt kh√°i ni·ªám ¬≠∆∞·ªõc l·ªá c·ªßa gi·ªõi nghi√™n c·ª©u hi·ªán ƒë·∫°i d√πng ƒë·ªÉ ch·ªâ m·ªôt hi·ªán t∆∞¬≠·ª£ng r·∫•t kh√¥ng thu·∫ßn nh·∫•t v·ªÅ c·∫£ n·ªôi dung v√† ngh·ªá thu·∫≠t, bao h√†m r·∫•t nhi·ªÅu lo·∫°i ki·ªÉu t√°c ph·∫©m kh√°c nhau ra ƒë·ªùi trong m·ªôt th·ªùi gian r·∫•t d√†i (kho·∫£ng m∆∞¬≠·ªùi th·∫ø k·ª∑). Do ƒë√≥, v·∫•n ƒë·ªÅ thi ph√°p c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i ƒë√≤i h·ªèi ƒë∆∞·ª£c nghi√™n c·ª©u kh√¥ng ch·ªâ v·ªÅ ph¬≠∆∞∆°ng di·ªán ƒë·ªìng ƒë·∫°i (lo·∫°i h√¨nh) m√† c·∫£ tr√™n ph∆∞¬≠∆°ng di·ªán l·ªãch ƒë·∫°i (l·ªãch s·ª≠). V·ªÅ m·∫∑t ƒë·ªìng ƒë·∫°i, ch√∫ng ta ph·∫£i n√™u l√™n ƒë¬≠∆∞·ª£c nh·ªØng n√©t chung nh·∫•t v·ªën ƒë√£ t·∫°o n√™n thi ph√°p c·ªßa vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i, ph√¢n bi·ªát v·ªõi thi ph√°p truy·ªán ng·∫Øn hi·ªán ƒë·∫°i. V·ªÅ m·∫∑t l·ªãch ƒë·∫°i, c·∫ßn ch·ªâ ra s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông, bi·∫øn ƒë·ªïi c·ªßa c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p qua c√°c giai ƒëo·∫°n kh√°c nhau, cu·ªëi c√πng h¬≠∆∞·ªõng ƒë·∫øn k·∫øt th√∫c c·ªßa vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i v√† chu·∫©n b·ªã cho vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i.
Truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i Vi·ªát Nam v·ªÅ c∆° b·∫£n l√† d·∫°ng truy·ªán gi·ªëng nh∆∞¬≠ lo·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt vƒÉn ng√¥n theo ph√¢n lo·∫°i c·ªßa c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u Trung Qu·ªëc. ƒê√¢y ƒë·ªÅu l√† t√°c ph·∫©m vi·∫øt b·∫±ng ch·ªØ H√°n c·ªßa c√°c t√°c gi·∫£ ƒëa ph·∫ßn l√† nh√† nho. Ch·ªâ c√≥ m·ªôt s·ªë tr∆∞·ªùng h·ª£p nh∆∞¬≠
*Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* v√† *Tam t·ªï th·ª±c l·ª•c* l√† c√≥ m√†u s·∫Øc t√¥n gi√°o nh∆∞ng ch¬≠∆∞a r√µ t√°c gi·∫£ l√† ai. Nh¬≠∆∞ng ngay c·∫£ khi t√°c gi·∫£ l√† nh√† s∆∞¬≠ th√¨ v·∫´n th·∫•y r·∫•t r√µ trong th·∫ø gi·ªõi quan c·ªßa c√°c t√°c gi·∫£ hai cu·ªën s√°ch n√†y nhi·ªÅu n√©t c·ªßa th·∫ø gi·ªõi quan v√† quan ni·ªám vƒÉn ho√° chung cho c√°c t√°c gi·∫£ nho sƒ© trung ƒë·∫°i. Vi·ªác ch√∫ √Ω ƒë·∫øn ƒë·∫∑c tr∆∞ng vƒÉn h√≥a trung ƒë·∫°i l√† h·∫øt s·ª©c c·∫ßn thi·∫øt ƒë·ªëi v·ªõi ch√∫ng ta, nh·ªØng ng∆∞·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i. C√≥ th·ªÉ m·ªôt s·ªë y·∫øu t·ªë c·ªßa thi ph√°p truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i kh√¥ng h·∫≥n h·∫•p d·∫´n ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i, nh∆∞ng ch·∫Øc ch·∫Øn l√† ƒë√£ h·∫øt s·ª©c h·∫•p d·∫´n ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi th·ªùi x∆∞a v√¨ ch√∫ng ph√π h·ª£p v·ªõi vƒÉn h√≥a c·ªßa th·ªùi ƒë·∫°i ·∫•y. L√†m r√µ s·ª± chi ph·ªëi c·ªßa n·ªÅn t·∫£ng vƒÉn h√≥a ƒë·∫øn vi·ªác ch·ªçn ƒë·ªÅ t√†i, c√°c th·ªß ph√°p ngh·ªá thu·∫≠t, v·∫•n ƒë·ªÅ kh√¥ng- th·ªùi gian, v·∫•n ƒë·ªÅ nh√¢n v·∫≠t trong truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i l√† m·ªôt ƒë·ªãnh h∆∞·ªõng quan tr·ªçng c·ªßa ch√∫ng t√¥i.
II. THI PH√ÅP TRUY·ªÜN NG·∫ÆN TRUNG ƒê·∫†I
B√™n c·∫°nh nh·ªØng n√©t t∆∞∆°ng ƒë·ªìng lo·∫°i h√¨nh, m·ªói lo·∫°i truy·ªán ng·∫Øn n√≥i tr√™n l·∫°i c√≥ m·ªôt s·ªë n√©t ƒë·∫∑c th√π ri√™ng do s·ª± qui ƒë·ªãnh c·ªßa c√°c quan ni·ªám vƒÉn h√≥a v·ªÅ con ng∆∞·ªùi th·ªùi trung ƒë·∫°i. C√°c danh nh√¢n th·ª±c ra l√† th·ªÉ hi·ªán m·∫´u h√¨nh nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng, m·∫´u ng∆∞·ªùi th√°nh nh√¢n c√≤n c√°c nh√¢n v·∫≠t tr·∫ßn th·∫ø l√† th·ªÉ hi·ªán m·∫´u ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, ng∆∞·ªùi b√¨nh ph√†m. ·ª®ng x·ª≠ c·ªßa c√°c m·∫´u ng∆∞·ªùi n√†y ƒë·ªëi v·ªõi x√£ h·ªôi, t·ª± nhi√™n v√† b·∫£n th√¢n l√† kh√°c nhau v√† c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p mi√™u t·∫£ ch√∫ng c≈©ng kh√°c nhau.
II. 1. Thi ph√°p c·ªßa lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ c√°c th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠
II.1.1. C√°c m√¥tip ph·ªï bi·∫øn
Th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠ l√† m·∫´u h√¨nh nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng c·ªßa nho gia. Tuy nhi√™n, kh√°i ni·ªám th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠ d√πng ·ªü ƒë√¢y kh√¥ng ch·ªâ n√≥i v·ªÅ c√°c m·∫´u h√¨nh c·ªßa nho gia m√† bao qu√°t c·∫£ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t n·ªïi danh, c√≥ nh·ªØng n√©t phi ph√†m, xu·∫•t ch√∫ng theo quan ni·ªám trung ƒë·∫°i, k·ªÉ c·∫£ c√°c thi·ªÅn s∆∞ n·ªïi danh. B·∫£ng ph√¢n lo·∫°i c·ªßa
*C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* ph·∫£n √°nh r·∫•t r√µ ph·∫°m vi nh√¢n v·∫≠t ƒë∆∞·ª£c nh√† nho quan t√¢m. Nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ thu·ªôc c√°c lo·∫°i ‚Äúth·∫ø gia‚Äù, ‚Äúdanh th·∫ßn‚Äù, ‚Äúdanh nho‚Äù, ‚Äúti·∫øt nghƒ©a‚Äù‚Ä¶ k·ªÉ c·∫£ c√°c truy·ªán ‚Äúth·∫ßn qu√°i‚Äù, ‚Äú√¢m ph·∫ßn d∆∞∆°ng tr·∫°ch‚Äù c≈©ng xa g·∫ßn g·∫Øn v·ªõi lo·∫°i truy·ªán th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠. C√°i l√†m n√™n ch·∫•t danh nh√¢n kh√¥ng ƒë∆°n gi·∫£n l√† n·ªïi ti·∫øng, v√¨ c√≥ nh·ªØng ng∆∞·ªùi n·ªïi ti·∫øng nh∆∞ng kh√¥ng h·ªÅ l√† danh nh√¢n. Danh nh√¢n n√≥i ƒë√¢y c√≥ m√†u s·∫Øc si√™u ph√†m c·ªßa l√Ω t∆∞·ªüng v·ªÅ th√°nh nh√¢n. Nh∆∞ng *Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh, Tam t·ªï th·ª±c l·ª•c*l·∫°i vi·∫øt v·ªÅ c√°c danh nh√¢n trong gi·ªõi Thi·ªÅn h·ªçc. V√¨ v·∫≠y, ph·∫£i n√≥i l√† c√≥ nhi·ªÅu lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng ho·∫∑c nh√¢n v·∫≠t ch√≠nh di·ªán: nh·ªØng ƒë√°ng b·∫≠c anh h√πng, th√°nh nh√¢n, vua ch√∫a, nho gia, thi·ªÅn s∆∞¬≠, nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t t√†i ƒë·ª©c l·ªói l·∫°c. Nh√¨n chung, n·∫øu x√©t v·ªÅ gi·ªõi t√≠nh, ƒë√¢y l√† nh√≥m truy·ªán ch·ªß y·∫øu vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng ng∆∞·ªùi ƒë√†n √¥ng. Tuy c√≥ th·ªÉ c√°c nh√¢n v·∫≠t thu·ªôc v·ªÅ Nho gi√°o hay Ph·∫≠t gi√°o nh∆∞ng v√¨ ƒë·ªÅu l√† nh√¢n v·∫≠t phi ph√†m xu·∫•t ch√∫ng n√™n ƒë·ªÅu ch·ªãu s·ª± chi ph·ªëi c·ªßa m·ªôt quan ni·ªám chung mang t√≠nh ch·∫•t vƒÉn h√≥a v·ªÅ nh√¢n c√°ch. C≈©ng ch√≠nh quan ni·ªám ƒë√≥ s·∫Ω qui ƒë·ªãnh vi·ªác l·ª±a ch·ªçn h·ªá th·ªëng c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p t·∫£ nh√¢n v·∫≠t.
Con ng¬≠∆∞·ªùi l√Ω t∆∞¬≠·ªüng x√©t v·ªÅ ngu·ªìn g·ªëc, theo quan ni·ªám vƒÉn h√≥a truy·ªÅn th·ªëng ph∆∞∆°ng ƒê√¥ng, l√† nh·ªØng nh√¢n c√°ch ƒë¬≠∆∞·ª£c v≈© tr·ª•, tr·ªùi ƒë·∫•t sinh ra. S√°ch
*L·ªÖ k√Ω* vi·∫øt: ‚ÄúNh√¢n gi·∫£, k·ª≥ thi√™n ƒë·ªãa chi ƒë·ª©c, √¢m d∆∞∆°ng chi giao, qu·ªâ th·∫ßn chi h·ªôi, ng≈© h√†nh chi t√∫ kh√≠‚Äù (Ng∆∞·ªùi ta l√† c√°i ƒë·ª©c c·ªßa Tr·ªùi ƒê·∫•t, s·ª± giao h·ªôi c·ªßa √¢m d∆∞∆°ng, s·ª± t·ª• h·ªôi c·ªßa qu·ªâ th·∫ßn, l√† c√°i kh√≠ t·ªët l√†nh c·ªßa ng≈© h√†nh). Nguy·ªÖn C√¥ng Tr·ª© vi·∫øt: ‚ÄúTr·ªùi ƒë·∫•t cho ta m·ªôt c√°i t√†i‚Äù v√† ‚ÄúThi√™n ph√∫ ng√¥, ƒë·ªãa t√°i ng√¥; Thi√™n ƒë·ªãa sinh ng√¥ nguy√™n h·ªØu √Ω; D√£ th·ªã giang s∆°n chung t√∫ kh√≠. Qu·∫£ nhi√™n ƒë√†i c√°c xu·∫•t danh c√¥ng‚Äù (Tr·ªùi che ta ƒë·∫•t ch·ªü ta, Tr·ªùi ƒë·∫•t sinh ta ƒë√£ c√≥ √Ω; V·ªën l√† s·ª± chung ƒë√∫c kh√≠ t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa n√∫i s√¥ng, N√™n nh·∫•t ƒë·ªãnh s·∫Ω c√≥ c√¥ng danh s·ª± nghi·ªáp trong ch·ªën ƒë√†i c√°c). M·ªôt c√°ch h√¨nh dung nh√¢n c√°ch b·∫£n th√¢n kh√¥ng xa l·∫° v·ªõi s√°ch *L·ªÖ k√Ω* nh∆∞ ta v·ª´a th·∫•y. B·ªüi v·∫≠y gi·ªõi nghi√™n c·ª©u r·∫•t c√≥ l√Ω khi nh·∫Øc ƒë·∫øn *con ng∆∞·ªùi v≈© tr·ª•* th·ªÉ hi·ªán trong vƒÉn th∆° c·ªï, trung ƒë·∫°i. ƒê√¢y l√† quan ni·ªám ph·ªï bi·∫øn c·ªßa c·∫£ vƒÉn ho√° d√¢n gian v√† vƒÉn ho√° b√°c h·ªçc ·ªü ph∆∞∆°ng ƒê√¥ng v√† ƒë√£ chi ph·ªëi ƒë·∫øn vi·ªác t·∫£ nh√¢n v·∫≠t. Kh√¥ng ph·∫£i ng·∫´u nhi√™n m√† trong b√†i t·ª±a s√°ch *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*, (10). B√†i b·∫°t s√°ch ‚ÄúTr√πng b·ªï *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh t·∫≠p to√†n bi√™n*‚Äù do Ng√¥ Gi√°p ƒê·∫≠u vi·∫øt nƒÉm 1919 v·∫´n ti·∫øp nh·∫≠n c√°ch nh√¨n n√†y c·ªßa L√Ω T·∫ø Xuy√™n: ‚ÄúN∆∞·ªõc Vi·ªát ta t·ª´ l·∫≠p qu·ªëc, s∆°n k·ª≥ th·ªßy t√∫, ƒë·ªãa linh nh√¢n ki·ªát, so v·ªõi c√°c n∆∞·ªõc trong to√†n c·∫ßu, th·ª±c l√† anh vƒ© ƒë·∫∑c bi·ªát, c·ªë nhi√™n l√† kh√¥ng ch·ªãu nh∆∞·ªùng ai r·ªìi. Chung ƒë√∫c c√°i ch√≠nh kh√≠ l·∫°i, t·ª´ ƒë√≥ xu·∫•t hi·ªán nhi·ªÅu ƒë·∫•ng th·∫ßn k·ª≥, s·ªëng l√†m b·∫≠c danh t∆∞·ªõng, ch·∫øt l√†m b·∫≠c danh th·∫ßn, l√†m b·∫≠c ti·∫øt nghƒ©a, l√†m b·∫≠c trinh li·ªát; ch√≠nh kh√≠ c·ªßa c√°c b·∫≠c ·∫•y b√†ng b·∫°c v√≤ng quanh v√≤m tr·ªùi xanh, ho·∫∑c l√† t·∫£n ra m√† th√†nh ti√™n phong th√†nh ƒë·∫°o c·ªët c≈©ng ƒë·ªÅu l∆∞u truy·ªÅn b·∫•t h·ªß v·ªÅ sau‚Äù (11). Nh√¨n c√°c nh√¢n v·∫≠t ki·ªát xu·∫•t nh∆∞ l√† nh·ªØng *con ng∆∞·ªùi v≈© tr·ª•* l√† c√°ch nh√¨n xuy√™n su·ªët th·ªùi trung ƒë·∫°i v√† c√≤n ti·∫øp t·ª•c ·ªü ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XX. K·ªÉ c·∫£ c√°c thi·ªÅn s∆∞ c≈©ng ƒë∆∞·ª£c mi√™u t·∫£ theo quan ni·ªám vƒÉn h√≥a chung v·ªÅ danh nh√¢n n√†y.
Theo quan s√°t c·ªßa nh√† nghi√™n c·ª©u D.D. Elixeev th√¨ c·∫•u tr√∫c c√°c truy·ªán ng·∫Øn pkhexol c·ªßa Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°i bao g·ªìm: 1. Exposition (Gi·ªõi thi·ªáu chung); 2. Episode (S·ª± ki·ªán, t√¨nh ti·∫øt); 3. Epilogue (L·ªùi k·∫øt). ‚ÄúPh·∫ßn gi·ªõi thi·ªáu chung c√≥ th·ªÉ r·∫•t ƒëa d·∫°ng v·ªÅ n·ªôi dung nh∆∞ng m·ªôt trong c√°c nhi·ªám v·ª• c·ªßa n√≥ l√† gi·ªõi thi·ªáu nh√¢n v·∫≠t v·ªõi ƒë·ªôc gi·∫£. Ti·∫øp theo t√°c gi·∫£ chuy·ªÉn sang kh·∫Øc h·ªça nh√¢n v·∫≠t. B∆∞·ªõc ƒëi n√†y c·ªßa truy·ªán t∆∞∆°ng ·ª©ng v·ªõi y·∫øu t·ªë ti·∫øp theo ‚Äì v√† l√† ch·ªß y·∫øu ‚Äì c·ªßa c·∫•u tr√∫c v√† c≈©ng l√† h·∫°t nh√¢n c·ªßa truy·ªán- s·ª± ki·ªán‚Ä¶ S·ª± ki·ªán th∆∞·ªùng bao g·ªìm m·ªôt v√†i t√¨nh ti·∫øt, h∆°n n·ªØa, c√°c t√¨nh ti·∫øt n√†y ph√¢n bi·ªát nhau v·ªÅ nhi·ªám v·ª•‚Ä¶ Ti·∫øp theo c√°c s·ª± ki·ªán l√† ph·∫ßn epilogue l√† ph·∫ßn c√πng v·ªõi l·ªùi gi·ªõi thi·ªáu t·∫°o ra ·ªü m·ª©c ƒë·ªô n√†o ƒë√≥ c√°i n·ªÅn c·ªßa to√†n b·ªô cu·ªôc ƒë·ªùi nh√¢n v·∫≠t, tr√™n c√°i n·ªÅn ƒë√≥, di·ªÖn ra s·ª± ki·ªán n√†y. H∆°n n·ªØa, c√°c l·ªùi k·∫øt th∆∞·ªùng ho√†n th√†nh nh·ªØng ch·ª©c nƒÉng kh√°c: ch√∫ng c√≥ th·ªÉ c·∫Øt nghƒ©a m·ªôt phong t·ª•c t·∫≠p qu√°n d√¢n gian n√†y kh√°c, m·ªôt c√¢u t·ª•c ng·ªØ, m·ªôt th√†nh ng·ªØ d√πng trong truy·ªán hay l√† ƒë∆∞a ra quan ƒëi·ªÉm ƒë√°nh gi√° c·ªßa t√°c gi·∫£ ƒë·ªëi v·ªõi nh√¢n v·∫≠t hay s·ª± ki·ªán‚Äù
(12). C√≥ th·ªÉ th·∫•y ngay l√† nh·ªØng nh·∫≠n x√©t kh√°i qu√°t v·ªÅ pkhexol tr√™n c√≥ th·ªÉ √°p d·ª•ng ƒë·ªÉ ph√¢n t√≠ch ki·ªÉu truy·ªán v·ªÅ c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c·ªßa Vi·ªát Nam trung ƒë·∫°i.
H·∫ßu h·∫øt c√°c truy·ªán n·∫øu k·ªÉ v·ªÅ c√°c nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng ƒë·ªÅu d√πng c√°c bi·ªán ph√°p ngh·ªá thu·∫≠t t√¥ ƒë·∫≠m m√†u s·∫Øc th·∫ßn k·ª≥, phi th∆∞·ªùng, kh√°c th∆∞·ªùng c·ªßa lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t n√†y. M·ªôt ƒëo·∫°n gi·ªõi thi·ªáu ng·∫Øn m·ªü ƒë·∫ßu truy·ªán, c√≥ d√°ng d·∫•p c·ªßa m·ªôt ƒëo·∫°n ‚Äútr√≠ch ngang‚Äù hi·ªán ƒë·∫°i, h∆∞·ªõng ngay s·ª± ch√∫ √Ω c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc ƒë·∫øn t√≠nh ch·∫•t phi th∆∞·ªùng n√†y. C√≥ nhi·ªÅu h√¨nh th·ª©c ƒë·∫∑c t·∫£ s·ª± phi th∆∞·ªùng. ƒê∆°n gi·∫£n nh·∫•t, ph·ªï bi·∫øn nh·∫•t l√† li·ªát k√™ m·ªôt s·ªë ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm phi th∆∞·ªùng v·ªÅ ngo·∫°i h√¨nh v√† c√°c ph·∫©m ch·∫•t ƒë·∫°o ƒë·ª©c, tinh th·∫ßn, nh·ªØng nƒÉng l·ª±c kh√°c.
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* (th·∫ø k·ª∑ XIV?) k·ªÉ c√¥ng t√≠ch 27 v·ªã th·∫ßn ƒë∆∞·ª£c th·ªù trong c√°c ƒë·ªÅn mi·∫øu m√† t√°c gi·∫£ ch√∫ √Ω ƒë·∫øn. C√°c v·ªã th·∫ßn l√∫c sinh th·ªùi, tr∆∞·ªõc khi hi·ªÉn linh, th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi thi·ªáu l√† c√≥ nh·ªØng n√©t k·ª≥ vƒ©, phi th∆∞·ªùng. Ph√πng H∆∞ng s·ª©c c√≥ th·ªÉ b·∫Øt c·ªçp, v·∫≠t tr√¢u. Em trai l√† Ph√πng H√£i c≈©ng c√≥ th·ªÉ v√°c ƒë√° n·∫∑ng ng√†n c√¢n ho·∫∑c chi·∫øc thuy·ªÅn ng√†n h·ªôc m√† ƒëi h∆°n m∆∞·ªùi d·∫∑m. L√Ω √îng Tr·ªçng ‚Äúth√¢n d√†i hai tr∆∞·ª£ng ba t·∫•c, kh√≠ ch·∫•t th·∫≥ng th·∫Øn d≈©ng m√£nh, kh√°c v·ªõi ng∆∞·ªùi th∆∞·ªùng‚Äù. L√Ω Th∆∞·ªùng Ki·ªát con nh√† gia th·∫ø ‚Äúƒë·ªùi ƒë·ªùi tr√¢m h·ªët‚Äù, ‚Äúl√† ng∆∞·ªùi nhi·ªÅu m∆∞u l∆∞·ª£c, c√≥ t√†i t∆∞·ªõng s√∫y, t·ª´ l√∫c √≠t tu·ªïi ƒë√£ l·ª´ng danh v√† phong t∆∞ tu·∫•n nh√£‚Äù. L√™ Ph·ª•ng Hi·ªÉu ‚Äúng∆∞·ªùi cao l·ªõn, t∆∞·ªõng ƒë·∫πp, r√¢u t·ªët, c√≥ s·ª©c kh·ªèe l·∫° th∆∞·ªùng‚Äù, t·ª´ng nh·ªï c·∫£ g·ªëc tre ƒë·ªÉ ƒë√°nh tr·∫≠n, ƒÉn h·∫øt n·ªìi c∆°m ba m∆∞∆°i. V√¨ th·∫ø c√°i phi th∆∞·ªùng n√≥i tr√™n kh√°c xa c√°i k·ª≥ qu√°i th∆∞·ªùng g·∫Øn v·ªõi nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t thu·ªôc lo·∫°i b√¨nh ph√†m, t·ª± nhi√™n m√† ta s·∫Ω ph√¢n t√≠ch trong ph·∫ßn sau. ƒê√£ l√† nh·ªØng b·∫≠c phi th∆∞·ªùng th√¨ kh√¥ng th·ªÉ c√≥ ch√¢n dung th·ª±c, gi·ªëng v·ªõi b·ªçn ph√†m phu t·ª•c t·ª≠ ƒë∆∞·ª£c. C√≥ l·∫Ω v√¨ th·∫ø m√† v·∫Øng b√≥ng vi·ªác t·∫£ ch√¢n dung chi ti·∫øt, c·ª• th·ªÉ theo b√∫t ph√°p t·∫£ ch√¢n ƒë∆∞·ª£c. K·∫øt qu·∫£ l√† ta ch·ªâ ƒë∆∞·ª£c ti·∫øp x√∫c v·ªõi c√°ch n√™u n√©t kh√°i qu√°t v·ªÅ ch√¢n dung, t√≠nh c√°ch.
Theo quan ni·ªám nho gia, m·ªôt trong nh·ªØng d·∫•u hi·ªáu b·ªôc l·ªô t√†i nƒÉng thi√™n ph√∫, khi·∫øn nh√¢n v·∫≠t ·∫•y kh√°c th∆∞·ªùng l√† t√†i th∆° vƒÉn. N·∫øu d·∫•u hi·ªáu c·ªßa h·ªï b√°o l√† c√°c v·∫±n ƒë·ªëm tr√™n b·ªô l√¥ng, d·∫•u hi·ªáu c·ªßa con ph∆∞·ª£ng l√† s·∫Øc l√¥ng s·∫∑c s·ª° th√¨ d·∫•u hi·ªáu c·ªßa m·ªôt thi√™n t√†i ch√≠nh l√† t√†i vƒÉn ch∆∞∆°ng. ƒê√≥ l√† quan ni·ªám ph·ªï bi·∫øn th·ªùi x∆∞a v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa t√†i nƒÉng vƒÉn ch∆∞∆°ng v·ªõi nh√¢n c√°ch.
*VƒÉn ch∆∞∆°ng n·∫øt ƒë·∫•t th√¥ng minh t√≠nh tr·ªùi. *Do v·∫≠y, c√°c m√¥tip v·ªÅ t√†i th∆° vƒÉn ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng r·ªông r√£i trong truy·ªán trung ƒë·∫°i. C√≥ nhi·ªÅu truy·ªán nh·∫Øc ƒë·∫øn t√†i s√°ng t√°c th∆° vƒÉn, k·ªÉ l·∫°i kh·∫£ nƒÉng ·ª©ng ƒë·ªëi nhanh nh·∫πn, xu·∫•t kh·∫©u th√†nh th∆°‚Ä¶ c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. Ghi ch√©p th∆° vƒÉn, c√¢u ƒë·ªëi c≈©ng l√† m·ªôt h√¨nh th·ª©c minh ch·ª©ng cho n√©t phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t. Th∆° vƒÉn kh√¥ng ch·ªâ l√† ƒë·ªÉ n√≥i ch√≠, b·ªôc l·ªô kh√°t v·ªçng, ho√†i b√£o ch√≠nh tr·ªã m√† c√≤n l√† ph∆∞∆°ng ti·ªán gi√∫p cho m·ªôt nh√¢n v·∫≠t n√†o ƒë√≥ ƒë·ªó ƒë·∫°t cao, tham gia v√†o tri·ªÅu ch√≠nh. B·ªüi l·∫Ω qua th∆° vƒÉn c·ªßa m·ªôt nh√¢n v·∫≠t, ng∆∞·ªùi x∆∞a cho l√† c√≥ th·ªÉ ƒë√°nh gi√° ƒë∆∞·ª£c ph·∫©m ch·∫•t, nƒÉng l·ª±c ho·∫°t ƒë·ªông ch√≠nh tr·ªã- x√£ h·ªôi c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë√≥. Lo·∫°i truy·ªán danh nho trong *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* r·∫•t ti√™u bi·ªÉu cho m√¥tip ki·ªÉu n√†y. *Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* k·ªÉ s·ª± t√≠ch c√°c thi·ªÅn s∆∞ l·∫°i thi√™n v·ªÅ nh·∫•n m·∫°nh t√≠nh ch·∫•t phi th∆∞·ªùng c·ªßa tr√≠ tu·ªá, h·ªçc v·∫•n. S∆∞ Khu√¥ng Vi·ªát ‚Äúd√°ng m·∫°o kh√¥i ng√¥ tu·∫•n t√∫, t√≠nh t√¨nh ph√≥ng kho√°ng, c√≥ ch√≠ kh√≠ cao xa‚Äù. Thi·ªÅn s∆∞ ƒê·∫°o Hu·ªá ‚Äút∆∞·ªõng m·∫°o ƒëoan ch√≠nh, gi·ªçng n√≥i trong tr·∫ªo‚Äù. S∆∞ C·ª©u Ch·ªâ ‚Äút·ª´ nh·ªè hi·∫øu h·ªçc, ƒë·ªçc kh·∫Øp c√°c kinh ƒëi·ªÉn Nho, Ph·∫≠t‚Äù. V·∫°n H·∫°nh t·ª´ nh·ªè th√¥ng minh kh√°c th∆∞·ªùng, h·ªçc th√¥ng ba gi√°o, ƒë·ªçc k·ªπ trƒÉm nh√†‚Äù.
C√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ tuy c√≥ th·ªÉ kh√¥ng thu·ªôc ƒë·∫•ng b·∫≠c nh∆∞ c√°c v·ªã trong
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* ƒë√£ hi·ªÉn th√°nh, ƒë∆∞·ª£c phong th·∫ßn song v·∫´n ƒë∆∞·ª£c t·∫£ theo c√¥ng th·ª©c chung c·ªßa th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠, c·ªßa m·∫´u ng∆∞·ªùi v≈© tr·ª•. C√≥ th·ªÉ l·∫•y c√°c truy·ªán ·ªü th·∫ø k·ª∑ XVIII ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XIX vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ l√†m d·∫´n ch·ª©ng. *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* c·ªßa V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÅ (1697- ?) c√≥ nhi·ªÅu truy·ªán mang d√°ng d·∫•p giai tho·∫°i d√¢n gian do c√°c tr√≠ th·ª©c nho sƒ© s∆∞u t·∫ßm nh∆∞ng khu√¥n m·∫´u truy·ªán th√°nh nh√¢n v·∫´n ƒë∆∞·ª£c tu√¢n th·ªß. Th∆∞·ª£ng th∆∞ Tr·ªãnh Thi·∫øt Tr∆∞·ªùng (th·∫ø k·ª∑ XV) th√¥ng minh kh√°c th∆∞·ªùng, t·ªè r√µ ph·∫©m ch·∫•t th·∫ßn ƒë·ªìng t·ª´ nh·ªè. C√≥ hai b·∫±ng ch·ª©ng: m·ªôt l√† l√∫c nh·ªè, n·∫∑n voi ƒë√£ bi·∫øt l·∫•y ƒë·ªâa l√†m v√≤i, b∆∞·ªõm l√†m tai; hai l√† m·ªôt vi√™n quan ph·ªß h·ªèi chuy·ªán h·ªçc h√†nh th√¨ c·∫≠u b√© ƒë·ªëi ƒë√°p tr√¥i ch·∫£y. Th∆∞·ª£ng th∆∞ L√™ Nh∆∞ H·ªï ‚Äúsinh ra ƒë√£ th√¥ng minh‚Äù. Hai n√©t ƒë·∫∑c bi·ªát l√† th√¢n th·ªÉ cao l·ªõn kh√°c th∆∞·ªùng, ƒÉn r·∫•t kh·ªèe v√† r·∫•t hi·∫øu h·ªçc. B√πi C·∫ßm H·ªï ƒëang ƒë·ªçc vƒÉn t·∫ø ·ªü Th√°i mi·∫øu th√¨ n·∫øn t·∫Øt, √¥ng ƒë·ªçc m√≤ kh√¥ng sai m·ªôt ch·ªØ; n·∫øn ƒë·ªët ƒë∆∞·ª£c th√¨ √¥ng c≈©ng v·ª´a ƒë·ªçc xong, vua r·∫•t khen ng·ª£i ( *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c*).
Nh∆∞ v·∫≠y, m√¥tip d·ªã th∆∞·ªùng, phi th∆∞·ªùng li√™n quan ƒë·∫øn th√¢n th·ªÉ v√† tr√≠ tu·ªá th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c c√°c truy·ªán quan t√¢m.
M√¥tip v·ªÅ s·ª± th·ª• thai k·ª≥ l·∫° gi·ªØa ng∆∞·ªùi m·∫π c·ªßa nh√¢n v·∫≠t v·ªõi c√°c lo√†i v·∫≠t c≈©ng nh·∫±m n√™u l√™n s·ª± kh√°c th∆∞·ªùng, ngu·ªìn g·ªëc v≈© tr·ª• c·ªßa danh nh√¢n ·∫•y. Thi·ªÅn s∆∞ Ng·ªô ·∫§n l√† con c·ªßa kh·ªâ (theo
*Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh*, b√† m·∫π ng·ªìi d·ªát v·∫£i th√¨ c√≥ con kh·ªâ l·ªõn trong r·ª´ng ch·∫°y ra √¥m l·∫•y l∆∞ng b√†, sau ƒë√≥ b√† c√≥ mang, sinh ra Ng·ªô ·∫§n). ƒêinh Ti√™n Ho√†ng l√† con c·ªßa r√°i c√° n√™n l·ªõn l√™n r·∫•t lanh l·ª£i v√† gi·ªèi b∆°i l·ªôi (theo *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*).
Ngu·ªìn g·ªëc v≈© tr·ª• c·ªßa m·ªôt nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠, m·ªôt danh nh√¢n nhi·ªÅu khi g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi thu·∫≠t phong th·ªßy huy·ªÅn b√≠. Ng∆∞·ªùi t√≠ch t·ª• ƒë∆∞·ª£c nƒÉng l∆∞·ª£ng c·ªßa v≈© tr·ª•, tr·ªùi ƒë·∫•t theo thu·∫≠t phong th·ªßy s·∫Ω l√† ng∆∞·ªùi c√≥ t√†i nƒÉng, s·ª©c m·∫°nh v√† kh·∫£ nƒÉng t·∫≠p h·ª£p d√¢n ch√∫ng, s·∫Ω th√†nh c√¥ng trong s·ª± nghi·ªáp. Th·ª±c ra x√©t cho c√πng, ƒë√¢y l√† bi·∫øn th·ªÉ c·ªßa quan ni·ªám v·ªÅ con ng∆∞·ªùi v≈© tr·ª•. Ng∆∞·ªùi x∆∞a tin r·∫±ng m·ªôt ng∆∞·ªùi phi th∆∞·ªùng c√≥ th·ªÉ ng·∫´u nhi√™n ƒë∆∞·ª£c tr·ªùi ƒë·∫•t ph√∫ b·∫©m cho t√†i nƒÉng, nh∆∞ng ng∆∞·ªùi ta c≈©ng c√≥ th·ªÉ ch·ªß ƒë·ªông t·∫°o ra ƒëi·ªÅu ki·ªán ti·∫øp nh·∫≠n nƒÉng l∆∞·ª£ng v≈© tr·ª• b·∫±ng thu·∫≠t phong th·ªßy. Do ƒë√≥, nhi·ªÅu truy·ªán v·ªÅ c√°c danh nh√¢n l·ªãch s·ª≠ ƒë∆∞·ª£c bao ph·ªß b·ªüi v√≤ng h√†o quang k·ª≥ ·∫£o c·ªßa thu·∫≠t phong th·ªßy. Nh·ªØng m√¥tip phong th·ªßy c√≥ s·ª©c h·∫•p d·∫´n l·ªõn ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc truy·ªán th·ªùi x∆∞a. Ch√∫ng th·ªèa m√£n tr√≠ t√≤ m√≤ c·ªßa con ng∆∞·ªùi trong ho√†n c·∫£nh c√≤n kh√° h·∫°n ch·∫ø c·ªßa kh·∫£ nƒÉng ph√¢n t√≠ch c√°c nguy√™n nh√¢n hi·ªán th·ª±c d·∫´n ƒë·∫øn th√†nh c√¥ng. M·∫∑t kh√°c, ch√∫ng c√≥ th·ªÉ g·ª£i li√™n t∆∞·ªüng ƒë·∫øn thu·∫≠t phong th·ªßy v·ªën ƒëang th·ªãnh h√†nh xung quanh con ng∆∞·ªùi, ƒë·∫øn nh·ªØng c√¢u chuy·ªán truy·ªÅn mi·ªáng d√¢n gian t·ª´ bao ƒë·ªùi v·ªÅ c√°c th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω T√†u, ƒë·ªãa l√Ω Ai Lao ƒë·∫∑t m·∫£, gi·∫•u c·ªßa ƒë·∫ßy huy·ªÅn b√≠, ly k·ª≥. Kh√¥ng gian ti·∫øp nh·∫≠n truy·ªán ng·∫Øn ƒë√≥ ng√†y nay kh√¥ng c√≤n t·ªìn t·∫°i v·ªõi ng∆∞·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i n·ªØa.
*Lam S∆°n th·ª±c l·ª•c* k·ªÉ v·ªÅ chuy·ªán L√™ L·ª£i ƒë∆∞·ª£c m·ªôt nh√† s∆∞ Ai Lao ch·ªâ cho m·ªôt huy·ªát m·ªô ph√°t t√≠ch, ƒë√£ t√°ng m·ªô cha v√†o huy·ªát ƒë√≥ n√™n sau n√†y s·ª± nghi·ªáp l·∫´y l·ª´ng. T·∫≠p truy·ªán k√Ω *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* c√≥ th·ªÉ l√† cu·ªën s√°ch ti√™u bi·ªÉu v·ªÅ ph∆∞∆°ng di·ªán kh·∫£o s√°t ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa thu·∫≠t phong thu·ª∑ ƒë·∫øn s·ª± nghi·ªáp c·ªßa c√°c danh nh√¢n. S√°ch n√†y c√≥ h·∫≥n chuy√™n m·ª•c *√Çm ph·∫ßn d∆∞∆°ng tr·∫°ch* d√†nh k·ªÉ v·ªÅ c√°c huy·ªát t√°ng, m·ªì m·∫£ ƒë√£ gi√∫p cho c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ tr·ªü n√™n n·ªïi ti·∫øng v√† th√†nh c√¥ng nh∆∞ th·∫ø n√†o. Ngo√†i ra, h·∫ßu nh∆∞ c√°c truy·ªán kh√°c ƒë·ªÅu c√≥ n·ªôi dung phong th·ªßy. ƒêinh Ti√™n Ho√†ng ƒë√£ ƒë·ªÉ x∆∞∆°ng r√°i c√° d√πng c·ªè bao b√™n ngo√†i l·∫∑n xu·ªëng v·ª±c s√¢u ƒë·∫∑t v√†o huy·ªát h√¨nh m√µm ng·ª±a n√™n nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi theo t√¥n ph·ª•c (theo *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). Th∆∞·ª£ng th∆∞ Nguy·ªÖn L·ªÖ c√≥ m·ªô c·ªßa √¥ng n·ªôi ƒë∆∞·ª£c t√°ng ch√≠nh gi·ªØa sau c·ª≠a th√†nh (th√†nh n√†o ?) ( *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). Nh∆∞ng ·ªü c√°c t·∫≠p truy·ªán kh√°c, v·∫´n c√≥ th·ªÉ th·∫•y √≠t nhi·ªÅu kh√¥ng kh√≠ phong th·ªßy ƒë√≥. ƒê·ªó U√¥ng th·ªùi nh√† M·∫°c s·ªü dƒ© ƒë·ªó B·∫£ng nh√£n v√¨ gia ƒë√¨nh √¥ng ƒë∆∞·ª£c ng∆∞·ªùi Hoa ƒë·∫∑t cho m·ªôt ng√¥i m·ªô ph√°t t√≠ch (theo *V≈© trung t√πy b√∫t*). Theo Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï, Nguy·ªÖn Phi Khanh (th√¢n sinh Nguy·ªÖn Tr√£i) th√≠ch phong th·ªßy ƒë√£ d·ªùi m·∫£ t·ªï ƒë·∫øn t√°ng ·ªü l√†ng Nh·ªã Kh√™. L√† ng∆∞·ªùi c·ªßa tr·ªùi ƒë·∫•t n√™n nh·ªØng m√¥tip c√≥ v·∫ª huy·ªÅn ho·∫∑c ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi hi·ªán ƒë·∫°i l·∫°i r·∫•t ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ trung ƒë·∫°i ∆∞a th√≠ch s·ª≠ d·ª•ng ƒë·ªÉ n√™u l√™n t√≠nh ch·∫•t phi th∆∞·ªùng, t√≠nh ch·∫•t v≈© tr·ª• c·ªßa m·ªôt nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. V·ªÅ L√™ L·ª£i, *Lam s∆°n th·ª±c l·ª•c* ch√©p: ‚ÄúKhi vua (L√™ L·ª£i) ch∆∞a sinh, ·ªü x·ª© Du s∆°n trong l√†ng, th√¥n sau th√¥n Nh∆∞ √Ång, d∆∞·ªõi r·ª´ng c√¢y th∆∞·ªùng c√≥ con h·ªï ƒëen th√¢n v·ªõi ng∆∞·ªùi, ch∆∞a t·ª´ng l√†m h·∫°i ai, ƒë·∫øn gi·ªù th√¨n ng√†y m·ªìng 6 th√°ng 8 nƒÉm ·∫§t S·ª≠u (1385) vua sinh, th√¨ t·ª´ ƒë·∫•y kh√¥ng th·∫•y con h·ªï n·ªØa‚Ä¶ L√∫c vua sinh c√≥ √°nh s√°ng ƒë·ªè ƒë·∫ßy nh√†, m√πi h∆∞∆°ng l·∫° kh·∫Øp x√≥m‚Äù. ƒêinh Ti√™n Ho√†ng khi ƒë√°nh nhau, c√≥ k·∫ª ƒë·ªãnh ƒë√¢m th√¨ ‚Äúb·ªóng hai con r·ªìng v√†ng hi·ªán l√™n che ch·ªü‚Äù ( *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). K·ªÉ v·ªÅ L√™ Th√°nh T√¥ng, T√πng Ni√™n trong *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* ƒë√£ l·∫ßn theo d·∫•u v·∫øt ph√°t t√≠ch ƒë·∫ø v∆∞∆°ng ngay t·ª´ ng∆∞·ªùi m·∫π ƒë√£ sinh ra nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ n√†y. Th∆∞·ªü c√≤n l√† ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng, b√† ng·ª• t·∫°i ph√≠a T√¢y Nam nh√† Qu·ªëc T·ª≠ Gi√°m, n∆∞·ªõc h·ªì bao b·ªçc ch·ªó nh√† ·ªü, c√°c th·∫ßy t∆∞·ªõng s·ªë cho l√† c√≥ kh√≠ thi√™n t·ª≠. B√† v√¨ c√≥ quan h·ªá h·ªç h√†ng v·ªõi c√°c phi t·∫ßn n√™n ra v√†o ch·ªën cung c·∫•m, ƒë∆∞·ª£c vua L√™ Th√°i T√¥ng bi·∫øt ƒë·∫øn v√† y√™u th∆∞∆°ng. B√† c√≥ mang, sinh ra ng∆∞·ªùi con trai l√† L√™ Th√°nh T√¥ng sau n√†y. Khi b√† c√≥ mang, chi√™m bao th·∫•y th∆∞·ª£ng ƒë·∫ø sai m·ªôt ti√™n ƒë·ªìng gi√°ng th·∫ø l√†m vua n∆∞·ªõc Nam. Ti√™n ƒë·ªìng kh√¥ng v√¢ng ch·ªâ ngay, th∆∞·ª£ng ƒë·∫ø n√©m h√≤n ng·ªçc khu√™ l√†m s√¢y s√°t tr√°n. Ti√™n ƒë·ªìng d·∫≠p ƒë·∫ßu l·∫°y t·∫°, xin ban cho m·ªôt ng∆∞·ªùi gi√∫p vi·ªác. L√∫c b·ª´ng t·ªânh d·∫≠y, sinh ra vua Th√°nh T√¥ng, v·∫øt ng·ªçc khu√™ ·ªü tr√™n tr√°n h√£y c√≤n r√µ r·ªát. ƒê·∫øn khi l√†m vua, √¥ng t√¥n m·∫π l√†m Ho√†ng Th√°i h·∫≠u, th∆∞·ªùng d√≤ t√¨m ng∆∞·ªùi gi√∫p vi·ªác trong chi√™m bao ch∆∞a th·∫•y. R·ªìi cu·ªëi c√πng c√≥ ng∆∞·ªùi con g√°i Nguy·ªÖn Tr√£i b·ªã sung v√†o h√†ng n·ªØ nh·∫°c (khi Nguy·ªÖn Tr√£i ph·∫£i t·ªôi), xinh ƒë·∫πp, 17-18 tu·ªïi m√† kh√¥ng n√≥i. Khi vua l√™n ng·ª± t√≤a th√¨ n√†ng li·ªÅn c·∫ßm ph√°ch h√°t, ti·∫øng vang lanh l·∫£nh nh∆∞ ƒëi·ªáu Qu√¢n thi·ªÅu. H·ªèi th√¨ n√†ng n√≥i nƒÉng h·ªát nh∆∞ ng·ªçc n·ªØ tr√™n Th∆∞·ª£ng ƒë·∫ø, b√®n thu n·∫°p l√†m Ho√†ng h·∫≠u. ƒê·∫øn khoa thi Qu√≠ M√πi, Quang Thu·∫≠n nƒÉm th·ª© 4, Tr·∫°ng nguy√™n L∆∞∆°ng Th·∫ø Vinh v√†o b√°i y·∫øt, hai vai l·ªách kh√¥ng b·∫±ng ph·∫≥ng. Ho√†ng th√°i h·∫≠u th·∫•y gi·ªëng h·ªát nh∆∞ trong m·ªông v·ªÅ ng∆∞·ªùi gi√∫p vi·ªác Th∆∞·ª£ng ƒë·∫ø ph√°i xu·ªëng. Trong truy·ªán n√†y, m√¥tip phong th·ªßy ƒë∆∞·ª£c b·ªï sung th√™m b·∫±ng m√¥tip v·ªÅ gi·∫•c m·ªông tr√™n thi√™n ƒë√¨nh ƒë·ªÉ tƒÉng th√™m s·ª± thuy·∫øt ph·ª•c cho v·ªã tr√≠ ho√†ng ƒë·∫ø c·ªßa L√™ Th√°nh T√¥ng. T√≠nh ch·∫•t huy·ªÅn tho·∫°i c·ªßa c√¢u chuy·ªán l√† r·∫•t r√µ r√†ng. V≈© Th√°i phi l√∫c nh·ªè theo m·∫π ra ƒë·ªìng, ƒë∆∞∆°ng m√πa h√® n·∫Øng n√≥ng, c√¥ theo m·∫π ƒë·ª©ng tr√™n b·ªù ru·ªông, ‚Äúh·ªÖ ƒë·ª©ng ch·ªó n√†o th√¨ c√≥ ƒë√°m m√¢y che r·ª£p ƒë·∫•t, kh√¥ng sai b∆∞·ªõc n√†o‚Äù ( *V≈© trung t√πy b√∫t*). C√°c nh√† nho v·ªõi quan ƒëi·ªÉm ng·∫£ v·ªÅ *thi√™n m·ªánh* n√™n th∆∞·ªùng ch√∫ √Ω ƒë·∫øn t√≠nh ch·∫•t thi√™n ph√∫ c·ªßa ph·∫©m ch·∫•t danh nh√¢n. Nh√† ·ªü v√† m·ªì m·∫£ c√≥ v·ªã tr√≠ ƒë√∫ng theo thu·∫≠t phong th·ªßy c√≥ th·ªÉ ƒëem ƒë·∫øn thay ƒë·ªïi quan tr·ªçng cho s·ªë ph·∫≠n. M·∫£ t·ªï ƒë·∫∑t ƒë√∫ng huy·ªát t·ª©c l√† ƒë·∫∑t v√†o v·ªã tr√≠ c√≥ th·ªÉ t√≠ch h·ª£p ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng nƒÉng l∆∞·ª£ng v≈© tr·ª• (t∆∞·ª£ng tr∆∞ng b·∫±ng hai y·∫øu t·ªë gi√≥ v√† n∆∞·ªõc) n√™n ƒëem l·∫°i t√†i nƒÉng, nh√¢n c√°ch v√† s·ª± th√†nh ƒë·∫°t cho th√¢n ch·ªß. T·∫•t nhi√™n, khi v·ªã tr√≠ c·ªßa m·ªì m·∫£ t·ªï ti√™n kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c ƒë·∫Øc ƒë·ªãa, ho·∫∑c ƒë·∫∑t ·ªü v·ªã tr√≠ khuy·∫øt h√£m th√¨ s·ª± nghi·ªáp c·ªßa th√¢n ch·ªß c≈©ng kh√¥ng to√†n v·∫πn. ƒê√≥ l√† tr∆∞·ªùng h·ª£p c·ªßa gia ƒë√¨nh Nguy·ªÖn Tr√£i. *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* vi·∫øt: ‚ÄúNay x√©t m·∫£ t·ªï nh√† √¥ng ·ªü Nh·ªã Kh√™, huy·ªát t√°ng ·ªü ru·ªông b·∫±ng ph·∫≥ng, ng∆∞·ªùi th√¨ cho l√† c√°ch t∆∞·ªõng qu√¢n m·ªü c·ªù, ng∆∞·ªùi th√¨ cho l√† h√¨nh t∆∞·ªõng qu√¢n c·ª•t ƒë·∫ßu. V·ªÅ ph∆∞∆°ng m√πi th√¨ c√≥ c√°i g√≤ r√πa, ƒëu√¥i n√≥ ph·∫£n l·∫°i. Trong b·∫£n ki·ªÅm k√Ω c·ªßa Ho√†ng Ph√∫c n√≥i r·∫±ng: ‚ÄúNh·ªã Kh√™ m·∫°ch ƒëo·∫£n, h·ªça th·∫£m tru di‚Äù ch√≠nh l√† tr·ªè v√†o ƒë·∫•y v·∫≠y‚Äù. Theo *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*, ƒêinh Ti√™n Ho√†ng ƒë√£ t√°ng huy·ªát t·ªët m√† th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω T√†u t√¨m ra v√† ƒë√£ ƒëem x∆∞∆°ng c·ªët c·ªßa b·ªë t·ª´ Trung Qu·ªëc sang ƒë·ªãnh t√°ng v√†o huy·ªát ƒë√≥. V√¨ v·∫≠y √¥ng ta cƒÉm t·ª©c, quy·∫øt t√¢m l√†m h·∫°i. √îng ta ƒë∆∞a cho ƒêinh thanh ki·∫øm b·∫£o ƒë·∫∑t ki·∫øm v√†o c·ªï ng·ª±a th√¨ s·∫Ω t·ªët h∆°n. ƒêinh l√†m theo, nh∆∞ng k·∫øt qu·∫£ ng∆∞·ª£c l·∫°i, v·ªÅ sau c·∫£ hai cha con b·ªã t√™n h·∫ßu ƒê·ªó Th√≠ch s√°t h·∫°i ‚Äúv√¨ th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω d√πng k·∫ø ƒë√°nh l·ª´a ƒë·ªÉ g∆∞∆°m v√†o ƒë·∫ßu ng·ª±a, n√™n hai b·ªë con √¥ng m·ªõi nh∆∞ th·∫ø‚Äù. C√°c m√¥tip phong th·ªßy ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng trong truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi quan ni·ªám v·ªÅ b·∫£n ch·∫•t *thi√™n ph√∫ ƒë·ªãa t√°i* (tr·ªùi ph√∫ b·∫©m, ƒë·∫•t ch·ªü che) c·ªßa danh nh√¢n, ƒë·∫•ng b·∫≠c. T·∫•t c·∫£ c√°c ph·∫©m ch·∫•t phi th∆∞·ªùng ƒë·ªÅu ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi thi·ªáu nh∆∞ m·ªôt th·ª© *s·∫£n ph·∫©m c√≥ s·∫µn*, do v≈© tr·ª•, tr·ªùi ƒë·∫•t ph√∫ b·∫©m, ch·ªâ vi·ªác ·ª©ng d·ª•ng v√†o th·ª±c t·∫ø x√£ h·ªôi l√† n·ªïi danh. N√≥i nh∆∞ Nguy·ªÖn C√¥ng Tr·ª© *D√£ th·ªã giang s∆°n chung t√∫ kh√≠, Qu·∫£ nhi√™n ƒë√†i c√°c xu·∫•t danh c√¥ng *(V·ªën l√† s·ª± chung ƒë√∫c kh√≠ t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa n√∫i s√¥ng, N√™n nh·∫•t ƒë·ªãnh s·∫Ω c√≥ c√¥ng danh s·ª± nghi·ªáp trong ch·ªën ƒë√†i c√°c). Ng∆∞·ªùi x∆∞a kh√¥ng quan t√¢m ƒë·∫øn vai tr√≤ c·ªßa s·ª± ƒë√†o luy·ªán x√£ h·ªôi ƒë·ªëi v·ªõi t√†i nƒÉng. D∆∞·ªùng nh∆∞ ƒë√£ l√† ng∆∞·ªùi do tr·ªùi ƒë·∫•t, n√∫i s√¥ng sinh ra th√¨ t·∫•t ph·∫£i th√¥ng minh, t√†i tr√≠, ch·ªâ c√≤n ch·ªù d·ªãp ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªùi bi·∫øt ƒë·∫øn ƒë·ªÉ ra h√†nh ƒë·∫°o hay tr·ªï t√†i. ƒê√≥ l√† nh·ªØng s·∫£n ph·∫©m c√≥ s·∫µn. Kh√¥ng c√≥ c√¢u chuy·ªán n√†o k·ªÉ v·ªÅ nh·ªØng danh nh√¢n m√† thu·ªü nh·ªè l√† ng∆∞·ªùi t·ªè ra k√©m c·ªèi, ngu d·ªët, t·∫ßm th∆∞·ªùng. C√¢u chuy·ªán ti·∫øp theo v·ªÅ h√†nh t√≠ch c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ ch·ªâ l√† c∆° h·ªôi th·ªÉ hi·ªán ph·∫©m ch·∫•t ƒë∆∞·ª£c ph√∫ b·∫©m ƒë√≥. T√°c ƒë·ªông qua l·∫°i gi·ªØa t√≠nh c√°ch v√† ho√†n c·∫£nh ho√†n to√†n v·∫Øng b√≥ng trong c√°c truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i. Th√¥ng th∆∞·ªùng truy·ªán v·ªÅ c√°c danh nh√¢n sau ph·∫ßn gi·ªõi thi·ªáu c√°c ph·∫©m ch·∫•t ti√™n thi√™n, phi th∆∞·ªùng, t√°c gi·∫£ ch·ªçn m·ªôt v√†i s·ª± ki·ªán minh ch·ª©ng cho kh·∫£ nƒÉng ·ª©ng d·ª•ng t·∫•t y·∫øu c·ªßa t√†i nƒÉng, vai tr√≤, √Ω nghƒ©a x√£ h·ªôi c·ªßa s·ª± nghi·ªáp, s·ª± n·ªïi ti·∫øng ƒë√°ng ƒë∆∞·ª£c th·ªù ph·ª•ng v√† ca ng·ª£i c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë√≥. C√°c s·ª± ki·ªán th∆∞·ªùng kh√¥ng nh·∫•t thi·∫øt ph·∫£i g·∫Øn k·∫øt v·ªõi nhau m·ªôt c√°ch logich ƒë·∫ßu cu·ªëi, tr∆∞·ªõc sau m√† c√≥ gi√° tr·ªã ƒë·ªôc l·∫≠p ƒë·ªëi v·ªõi nhau. Cu·ªëi truy·ªán th∆∞·ªùng k·ªÉ v·ªÅ c√°i ch·∫øt c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, k√®m theo l·ªùi k·∫øt mang t√≠nh ch·∫•t ƒë√°nh gi√°, kh·∫≥ng ƒë·ªãnh ho·∫∑c th√¥ng b√°o v·ªÅ vi·ªác h·∫≠u th·∫ø ca ng·ª£i, t√¥n th·ªù nh√¢n v·∫≠t ·∫•y. Trong c√°c truy·ªán ·ªü giai ƒëo·∫°n m√† kinh nghi·ªám vi·∫øt truy·ªán ch∆∞a cao th√¨ c√°c s·ª± ki·ªán ch∆∞a th·∫≠t s·ª± h·∫•p d·∫´n, ch∆∞a sinh ƒë·ªông nh∆∞ng c√†ng v·ªÅ sau, ƒë·∫øn c√°c th·∫ø k·ª∑ XVIII, nh·ªØng s·ª± ki·ªán t√¨nh ti·∫øt ƒë√£ mang t√≠nh h∆∞ c·∫•u cao, phong ph√∫ v√† h·∫•p d·∫´n. C√≥ th·ªÉ so s√°nh: Truy·ªán v·ªÅ B·ªë c√°i ƒë·∫°i v∆∞∆°ng Ph√πng H∆∞ng ch√©p trong *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* d·∫´n ra c√°c s·ª± ki·ªán thu·∫ßn t√∫y: anh em v∆∞∆°ng ƒëi chinh ph·ª•c c√°c ·∫•p l√¢n c·∫≠n, ƒëi ƒë·∫øn ƒë√¢u c≈©ng d·∫πp y√™n, nhi·ªÅu v√πng qui ph·ª•c. ƒê√¥ h·ªô An Nam th·∫•y v·∫≠y ƒë∆∞a qu√¢n ƒë√°nh d·∫πp c≈©ng th·∫•t b·∫°i, ch·∫øt. Ph√πng H∆∞ng k√©o qu√¢n v√†o ph·ªß cai tr·ªã. Ch∆∞a c√≥ t√¨nh ti·∫øt, ch∆∞a c√≥ ng√¥n ng·ªØ nh√¢n v·∫≠t. ƒê·∫øn th·∫ø k·ª∑ XVIII, c√°c s·ª± ki·ªán tri·ªÉn khai m·ªü r·ªông s·ª± hi·ªán th·ª±c h√≥a ti·ªÅm nƒÉng c·ªßa thi√™n t√†i ƒë√£ phong ph√∫ h∆°n, t√¨nh ti·∫øt v√† ƒë·ªëi tho·∫°i nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch b·ªôc l·ªô ph·∫©m ch·∫•t nh√¢n v·∫≠t ƒë√£ xu·∫•t hi·ªán v√† l√†m cho c√¢u chuy·ªán tr·ªü n√™n h·∫•p d·∫´n h∆°n. Ch·∫≥ng h·∫°n, c≈©ng l√† lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ ng∆∞·ªùi c√≥ s·ª©c kh·ªèe phi th∆∞·ªùng, *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω* d·∫´n ra h√†ng lo·∫°t chi ti·∫øt minh ch·ª©ng: chuy·ªán Nh∆∞ H·ªï m·ªôt m√¨nh ph·∫°t c·ªè ru·ªông, chuy·ªán ch√†ng m·ªôt m√¨nh g·∫∑t l√∫a, chuy·ªán ƒë·∫øn ch∆°i nh√† ng∆∞·ªùi b·∫°n ·ªü Thanh H√≥a ƒÉn h·∫øt nƒÉm s√°u m√¢m th·ª©c ƒÉn c√πng ba n·ªìi m∆∞·ªùi c∆°m, ƒë·∫øn khi ƒëi s·ª© Trung Qu·ªëc th√¨ ·∫•n t∆∞·ª£ng L√™ Nh∆∞ H·ªï g√¢y ra cho ng∆∞·ªùi Trung Qu·ªëc v·∫´n l√† s·ª± ƒÉn kh·ªèe. Nh∆∞ v·∫≠y, ƒë√£ c√≥ √≠t nh·∫•t ƒë·∫øn 4 s·ª± ki·ªán minh ch·ª©ng cho s·ª± phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t v·ªÅ ƒÉn kh·ªèe. Nh∆∞ng c√πng v·ªõi s·ª± ƒÉn kh·ªèe l√† tr√≠ tu·ªá kh√°c th∆∞·ªùng c·ªßa Nh∆∞ H·ªï: khi h·ªçc, vi·∫øt xong m·ªôt t·ªù gi·∫•y, ƒë·ªçc xong ƒë·ªët ngay; ƒëi thi ƒë·ªó ngay Ti·∫øn sƒ©, ƒë∆∞·ª£c phong L∆∞·ª°ng qu·ªëc Th∆∞·ª£ng th∆∞. ƒêi s·ª© Trung Qu·ªëc, bi·∫øt ngay m√≥n ƒë·∫ßu c√° ng∆∞·ªùi, v∆∞·ª£t qua nhi·ªÅu th·ª≠ th√°ch c·ªßa vua Trung Qu·ªëc, t·ª´ ti√™n c·∫ßu ƒë·∫£o ƒë·∫øn vi·ªác d·∫°y ho√†ng t·ª≠ Trung Qu·ªëc. M√¥tip ƒÉn kh·ªèe d∆∞·ªùng nh∆∞ ƒë∆∞·ª£c c√°c nh√† vƒÉn x∆∞a r·∫•t h·ª©ng th√∫ n√™n v·∫´n trong *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*, t√°c gi·∫£ l·∫°i k·ªÉ chuy·ªán L∆∞∆°ng H·ªØu Kh√°nh ƒÉn kh·ªèe, l√†m kh·ªèe v√† th√¥ng minh; chuy·ªán tr·∫°ng nguy√™n L√™ N·∫°i ƒÉn kh·ªèe. Nh∆∞ng chuy·ªán ƒÉn kh·ªèe ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ ƒë·∫øn ·ªü ƒë√¢y kh√¥ng ph·∫£i nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch ca ng·ª£i l·∫°c th√∫ ƒÉn u·ªëng ph√†m t·ª•c m√† ch·ªâ ƒë·ªÉ nh·∫•n m·∫°nh s·ª± kh√°c th∆∞·ªùng, phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t.
Kh√°c Nho gi√°o, Ph·∫≠t gi√°o ƒë·ªÅ cao qu√° tr√¨nh tu t√¢m v√† th·∫ßn b√≠ h√≥a k·∫øt qu·∫£ c·ªßa qu√° tr√¨nh tu luy·ªán ·∫•y. Ng∆∞·ªùi tu luy·ªán kh√¥ng ch·ªâ c√≥ ƒë·∫°o ƒë·ª©c cao ƒë·∫πp. C√°c thi·ªÅn s∆∞ nh·ªù c√¥ng phu tu t·∫≠p m√† c√≥ nh·ªØng kh·∫£ nƒÉng phi th∆∞·ªùng c√≥ th·ªÉ h·ªØu √≠ch cho nh√¢n d√¢n. Nhi·ªÅu truy·ªán v·ªÅ thi·ªÅn s∆∞ trong
*Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* v√† *Tam t·ªï th·ª±c l·ª•c* th∆∞·ªùng nh·∫•n m·∫°nh v√†o ph√©p l·∫° k·ª≥ d·ªã, phi th∆∞·ªùng c·ªßa thi·ªÅn s∆∞, nh·∫•t l√† nh·ªØng v·ªã tu theo ph√°i M·∫≠t t√¥ng. Thi·ªÅn s∆∞ Ma Ha t·ª´ng chuy√™n t·ª•ng ni·ªám kinh *ƒê·∫°i bi t√¢m ch√∫*, c√≥ kh·∫£ nƒÉng ni·ªám ch√∫ ch·ªØa nh·ªØng b·ªánh hi·ªÉm ngh√®o nh∆∞ b·ªánh h·ªßi cho nh√¢n d√¢n, c√≥ th·ªÉ tho√°t ra ngo√†i s·ª± giam gi·ªØ c·∫©n m·∫≠t c·ªßa nh√† vua. Thi·ªÅn s∆∞ ƒê·∫°o H·∫°nh c≈©ng chuy√™n t·ª•ng *ƒê·∫°i bi t√¢m ƒê√† la ni* n√™n c√≥ ph√°p thu·∫≠t cao c∆∞·ªùng, v·ª©t g·∫≠y xu·ªëng d√≤ng n∆∞·ªõc ch·∫£y xi·∫øt m√† g·∫≠y tr√¥i ng∆∞·ª£c d√≤ng, ‚Äúc√≥ th·ªÉ khi·∫øn r·∫Øn r·∫øt, mu√¥ng th√∫ ƒë·∫øn ch·∫ßu ph·ª•c, ƒë·ªët ng√≥n tay c·∫ßu m∆∞a, phun n∆∞·ªõc ph√©p ch·ªØa b·ªánh, kh√¥ng vi·ªác g√¨ kh√¥ng ·ª©ng nghi·ªám‚Äù. ƒêi·ªÉn h√¨nh nh·∫•t c·ªßa ph√°p thu·∫≠t l√† kh·∫£ nƒÉng th√°c sinh c·ªßa T·ª´ ƒê·∫°o H·∫°nh ƒë·ªÉ tr·ªü th√†nh vua L√Ω Th·∫ßn T√¥ng. Thi·ªÅn s∆∞ ƒê·∫°o Hu·ªá chuy√™n s√¢u ph√©p Tam qu√°n Tam ma ƒë·ªãa, khi ƒë·ªçc kinh c·∫£m h√≥a c·∫£ kh·ªâ v∆∞·ª£n trong n√∫i, k√©o nhau h√†ng ƒë√†n ƒë·∫øn nghe kinh. Khi ho√†ng phi c·ªßa L√Ω Anh T√¥ng b·ªã ·ªëm, s∆∞ v√†o cung xem b·ªánh, v·ª´a ƒë·∫øn c·ª≠a ph√≤ng th√¨ b·ªánh c·ªßa phi kh·ªèi. Huy·ªÅn Quang thi·ªÅn s∆∞ n·ªïi ti·∫øng kh√¥ng ch·ªâ v√¨ ƒë·∫°o ƒë·ª©c v√† tr√≠ tu·ªá m√† c√≤n l√† ng∆∞·ªùi c√≥ t·∫ßm v√≥c v≈© tr·ª•. Khi ng√†i v·ªÅ kinh ƒë√¥, ƒë·∫øn ch√πa B√°o √Çn gi·∫£ng kinh *Th·ªß LƒÉng*, chi·ªÅu quay v·ªÅ tƒÉng ph√≤ng ‚Äúch·ª£t th·∫•y m·ªôt ƒë√¥i chim th∆∞·ªõc tr·∫Øng kh√¥ng bi·∫øt t·ª´ ƒë√¢u bay ƒë·∫øn ƒë·∫≠u ·ªü c√†nh c√¢y gi·ªØa s√¢n, r·ªìi l·∫°i bay li·ªáng v·ª´a h√≥t, d∆∞·ªùng nh∆∞ c√≥ √Ω ch√∫c m·ª´ng‚Äù. S∆∞ c√≤n c√≥ kh·∫£ nƒÉng ph√π ph√©p, c·∫£m th√¥ng ƒë∆∞·ª£c tr·ªùi ƒë·∫•t, c√≥ th·ªÉ h√¥ gi√≥ g·ªçi m√¢y ‚Äúb·ªóng m·ªôt ƒë√°m m√¢y ƒëen hi·ªán ra ·ªü ph∆∞∆°ng nam, gi√≥ th·ªïi c√°t b·ª•i tung bay m·ªù m·ªãt b·∫ßu tr·ªùi, m·ªôt l√°t th√¨ tan h·∫øt‚Äù. C√≥ th·ªÉ n√≥i nh·ªØng chi ti·∫øt tr√™n khi·∫øn cho c√°c truy·ªán v·ªÅ danh nh√¢n mang m·ªôt d√°ng v·∫ª huy·ªÅn b√≠, cao xa nh∆∞ng c≈©ng ƒë·∫ßy h·∫•p d·∫´n, nh·∫•t l√† nh√¨n t·ª´ g√≥c ƒë·ªô quan ni·ªám v·ªÅ c√°c b·∫≠c th√°nh nh√¢n, th·∫ßn ph·∫≠t c·ªßa ng∆∞·ªùi x∆∞a. C≈©ng c·∫ßn nh·∫≠n x√©t th√™m l√† c√°i k·ª≥ ·∫£o c·∫•p cho kh·∫£ nƒÉng h∆∞ c·∫•u t∆∞·ªüng t∆∞·ª£ng m·ªôt kh√¥ng gian kh√° r·ªông r√£i, t·ª©c l√† c√≥ vai tr√≤ k√≠ch th√≠ch s·ª± s√°ng t·∫°o c·ªßa t√°c gi·∫£. C√≥ th·ªÉ l·∫•y v√≠ d·ª• b·∫±ng c√°ch so s√°nh c√πng m·ªôt t√¨nh ti·∫øt ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c ch√©p kh√°c nhau. *Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* k·ªÉ chuy·ªán ƒëua t√†i c·ªßa thi·ªÅn s∆∞ Gi√°c H·∫£i v√† ƒë·∫°o sƒ© Th√¥ng Huy·ªÅn. C√≥ hai con t·∫Øc k√® k√™u inh ·ªèi tr√™n ƒëi·ªán v√† vua L√Ω Nh√¢n T√¥ng y√™u c·∫ßu hai ng∆∞·ªùi b·∫Øt ch√∫ng ph·∫£i im l·∫∑ng. Th√¥ng Huy·ªÅn ni·ªám ch√∫ bu·ªôc m·ªôt con r∆°i xu·ªëng, Gi√°c H·∫£i nh√¨n ch·∫±m ch·∫±m v√†o con th·ª© hai khi·∫øn n√≥ c≈©ng r∆°i xu·ªëng. Chuy·ªán n√†y ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ kh√°c ƒëi trong *Nam √îng m·ªông l·ª•c* c·ªßa H·ªì Nguy√™n Tr·ª´ng. Hai ng∆∞·ªùi (danh tƒÉng Gi√°c H·∫£i v√† ƒë·∫°o sƒ© Th√¥ng Huy·ªÅn) tr·ªï t√†i y·ªÉm tr·ª´ y√™u qu√°i tr√™n t∆∞·ªùng cung ƒëi·ªán: Gi√°c H·∫£i l·∫•y m·∫•y h·∫°t ch√¢u g√µ v√†o n√≥c nh√†, ti·∫øng k√™u kh√≥c li·ªÅn im b·∫∑t. Th√¥ng Huy·ªÅn d√πng l·ªánh b√†i ƒë·∫≠p v√†o c·ªôt, b·ªóng th·∫•y m·ªôt b√†n tay to t∆∞·ªõng l·ªô ra tr√™n t∆∞·ªùng nh√†, c·∫ßm m·ªôt con r·∫Øn m·ªëi v·ª©t xu·ªëng ƒë·∫•t, y√™u qu√°i b√®n h·∫øt. ƒêi·ªÅu n√†y cho th·∫•y, c√°c s·ª± ki·ªán ly k·ª≥ ƒë∆∞·ª£c ch√©p kh√¥ng ph·∫£i v·ªõi tinh th·∫ßn ‚Äúth·ª±c l·ª•c‚Äù m√† mang t√≠nh ch·∫•t t∆∞·ªüng t∆∞·ª£ng, h∆∞ c·∫•u. V·∫´n l√† s·ª± ki·ªán d√πng ph√°p thu·∫≠t ƒë·ªÉ tr·∫•n y·ªÉm con t·∫Øc k√® (r·∫Øn m·ªëi) nh∆∞ng c√°ch k·ªÉ c·ªßa hai t√°c gi·∫£ kh√°c nhau. H·ªì Nguy√™n Tr·ª´ng cho xu·∫•t hi·ªán th√™m m·ªôt b√†n tay v·ª©t con r·∫Øn m·ªëi xu·ªëng ƒë·∫•t l√†m cho kh√¥ng kh√≠ th√™m th·∫ßn b√≠. Th·∫≠t kh√≥ k·∫øt lu·∫≠n c√°ch k·ªÉ n√†o g·∫ßn v·ªõi s·ª± th·∫≠t h∆°n v√¨ ƒë∆°n gi·∫£n l√† c·∫£ hai ƒë·ªÅu l√† s·∫£n ph·∫©m h∆∞ c·∫•u, c≈©ng c√≥ th·ªÉ l√† ghi ch√©p l·∫°i l·ªùi k·ªÉ l∆∞u truy·ªÅn trong d√¢n gian. Hai truy·ªán ƒë·ªÅu k·∫øt th√∫c b·∫±ng b√†i t√°n c·ªßa nh√† vua ·ª©ng kh·∫©u ƒë·ªçc ngay l√∫c ƒë√≥. B√†i th∆° c√≥ th·ªÉ c√≥ th·∫≠t, ra ƒë·ªùi trong m·ªôt ho√†n c·∫£nh n√†o ƒë√≥ ch∆∞a r√µ, c√≤n c√°c t√¨nh ti·∫øt kia l√† h∆∞ c·∫•u. N·∫øu ch·ª©ng minh ƒë∆∞·ª£c ch·∫Øc ch·∫Øn *Nam √¥ng m·ªông l·ª•c* ra ƒë·ªùi sau *Thi·ªÅn uy·ªÉn t·∫≠p anh* th√¨ th·∫•y r√µ l√† t√°c gi·∫£ c√≥ √Ω th·ª©c ƒë·ªïi m·ªõi c√°ch k·ªÉ cho chuy·ªán h·∫•p d·∫´n h∆°n. N√≥i c√°ch kh√°c, c√°i k·ª≥ ·∫£o ·ªü ƒë√¢y l√† th·ªß ph√°p ngh·ªá thu·∫≠t nhi·ªÅu h∆°n l√† th·∫ø gi·ªõi quan.
Trong m√¥ h√¨nh nh√¢n c√°ch l√Ω t∆∞·ªüng c·ªßa ph∆∞∆°ng ƒê√¥ng truy·ªÅn th·ªëng, b·∫≠c th·∫ßn, th√°nh, ph·∫≠t, ti√™n, ch√≠nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠ l√† b·∫≠c phi ph√†m, tho√°t t·ª•c. ƒê√≥ l√† nh·ªØng b·∫≠c si√™u tho√°t kh·ªèi c√°c c√°m d·ªó v·∫≠t ch·∫•t t·∫ßm th∆∞·ªùng. ƒÇn u·ªëng , sinh ho·∫°t kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c c√°c b·∫≠c th√°nh nh√¢n ƒë·ªÅ cao m√† tr√°i l·∫°i, th√°i ƒë·ªô ƒë·ªëi v·ªõi chuy·ªán ƒÉn u·ªëng sinh ho·∫°t ƒë∆∞·ª£c coi l√† th∆∞·ªõc ƒëo c·ªßa nh√¢n c√°ch cao qu√≠. Nguy·ªÖn Tr√£i ‚Äúc∆°m ƒÉn ch·∫≥ng qu·∫£n d∆∞a mu·ªëi, √°o m√£o n√†i chi g·∫•m l√†‚Äù, ƒë·ªÅ cao c√°c gi√° tr·ªã tinh th·∫ßn, ƒë·∫°o l√Ω h∆°n l√† c√°c gi√° tr·ªã v·∫≠t ch·∫•t c·ªßa ƒë·ªùi th∆∞·ªùng ph√†m nh√¢n. Nhi·ªÅu truy·ªán vi·∫øt v·ªÅ c√°c th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠ th·ªÉ hi·ªán ph·∫©m ch·∫•t chung ƒë√≥.
*Nam √îng m·ªông l·ª•c* c√≥ ‚ÄúTruy·ªán Ngh·ªá v∆∞∆°ng‚Äù k·ªÉ v∆∞∆°ng (t·ª©c Tr·∫ßn Ngh·ªá T√¥ng) khi c√≤n l√†m v∆∞∆°ng t·ª≠, ƒë·ªÉ tang cha ‚Äúm·∫Øt kh√¥ng l√∫c n√†o r√°o l·ªá‚Äù. ƒêo·∫°n tang, ‚Äúqu·∫ßn √°o kh√¥ng s·∫Øm c√°c th·ª© t∆° l·ª•a m√†u m√®; ƒÉn kh√¥ng c·∫ßn ngon; qu·∫£ mu·ªóm, c√° h·ªìng l√† nh·ªØng th·ª© ƒÉn qu√≠ ·ªü ph∆∞∆°ng Nam t·ª´ ƒë·∫•y tuy·ªát nhi√™n kh√¥ng t·ªõi mi·ªáng‚Äù. Th·∫ø gi·ªõi c·ªßa h·ªç l√† v√πng ƒë·∫•t ‚Äút·ªãnh th·ªï‚Äù, n∆°i c√°c c√°m d·ªó v·∫≠t ch·∫•t, d·ª•c v·ªçng nh·∫•t l√† s·∫Øc d·ª•c c·ªßa th·∫ø gi·ªõi ph√†m t·ª•c b·ªã truy ƒëu·ªïi g·∫Øt gao. Tr·∫ßn Th√°i T√¥ng tuy√™n ng√¥n trong *Kh√≥a h∆∞ l·ª•c*r·∫±ng *th√¢n x√°c l√† ngu·ªìn g·ªëc c·ªßa n·ªói kh·ªï*. T·ª©c l√† ƒë·ªÉ gi·∫£i tho√°t kh·ªèi n·ªói kh·ªï, c·∫ßn ph·∫£i v∆∞·ª£t tho√°t kh·ªèi c√°c c√°m d·ªó th√¢n x√°c, b·∫£n nƒÉng, ph·∫£i khinh mi·ªát b·∫£n nƒÉng. M·∫´u ng∆∞·ªùi l√Ω t∆∞·ªüng l√† ng∆∞·ªùi c√≥ th·ªÉ ch·∫ø ng·ª±, kh·∫Øc ph·ª•c b·∫£n nƒÉng. N·∫øu nh∆∞ c√≥ m√¥tip s·∫Øc d·ª•c trong truy·ªán c√°c danh nh√¢n th√¨ vai tr√≤ c·ªßa n√≥ ch·ªâ l√† ƒë·ªÉ t√¥ ƒë·∫≠m th√™m nh·ªØng ph·∫©m ch·∫•t phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë√≥. Xu·∫•t hi·ªán trong tr∆∞·ªùng h·ª£p n√†y, m√¥tip s·∫Øc d·ª•c ƒë√≥ng vai tr√≤ c·ªßa nh√¢n t·ªë th·ª≠ th√°ch nh√¢n c√°ch th√°nh thi·ªán c·ªßa b·∫≠c th√°nh nh√¢n. Nh∆∞ v·∫≠y, kh√¥ng ch·ªâ c√≥ y·∫øu t·ªë k·ª≥ ·∫£o m√† c·∫£ y·∫øu t·ªë tr·∫ßn th·∫ø, hi·ªán th·ª±c ƒë√£ tham gia v√†o c·ªët truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ c√°c danh nh√¢n. Truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ Huy·ªÅn Quang ki√™n tr√¨ ƒë·ª©c tu c≈©ng nh∆∞ s·ª± th·∫•t b·∫°i c·ªßa n√†ng ƒêi·ªÉm B√≠ch mu·ªën ƒëem s·∫Øc ƒë·∫πp c√°m d·ªó trong *Tam t·ªï th·ª±c l·ª•c* l√† m·ªôt v√≠ d·ª• ƒëi·ªÉn h√¨nh cho ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm n√†y. Nh∆∞ng m√¥tip th·ª≠ th√°ch c·ªßa s·∫Øc d·ª•c lo·∫°i n√†y th∆∞·ªùng ƒë·∫∑t nh√¢n v·∫≠t ƒë·ª©ng tr√™n m·ªôt v·ªã tr√≠ r·∫•t ch√™ng v√™nh, d·ªÖ b·ªã nghi ng·ªù. D∆∞·ªùng nh∆∞ nghi ng·ªù b·∫£n lƒ©nh di·ªát d·ª•c c·ªßa Tr√∫c l√¢m ƒë·ªá tam t·ªï Huy·ªÅn Quang n√™n ƒë·∫øn th·∫ø k·ª∑ XVIII, t√°c gi·∫£ *S∆°n c∆∞ t·∫°p thu·∫≠t* ƒë√£ ƒë·∫∑t l·∫°i v·∫•n ƒë·ªÅ v√† k·ªÉ l·∫°i c√¢u chuy·ªán r·∫±ng Huy·ªÅn Quang kh√¥ng k√¨m n√©n ƒë∆∞·ª£c l·ª≠a d·ª•c ƒë√£ ‚Äúth√¥ng d√¢m‚Äù v·ªõi ƒêi·ªÉm B√≠ch, k·∫øt c·ª•c l√† ph·∫£i th·ª´a nh·∫≠n s·ª± th·∫≠t. Hi·ªán t∆∞·ª£ng ‚Äúƒë·ªçc l·∫°i‚Äù truy·ªÅn thuy·∫øt Huy·ªÅn Quang ‚Äì ƒêi·ªÉm B√≠ch nh∆∞ trong *S∆°n c∆∞ t·∫°p thu·∫≠t* cho th·∫•y t·∫ßm quan tr·ªçng v√† s·ª± ‚Äúnh·∫°y c·∫£m‚Äù c·ªßa m√¥tip di·ªát d·ª•c ƒë·ªëi v·ªõi truy·ªán danh nh√¢n n√≥i chung th·ªùi trung ƒë·∫°i. N·∫øu s·ª± vi·ªác ki√™n tr√¨ l√≤ng ƒë·∫°o kh√¥ng c√≥ th·∫≠t ho·∫∑c ƒë·∫∑t d∆∞·ªõi s·ª± ho√†i nghi th√¨ to√†n b·ªô nh√¢n c√°ch cao th∆∞·ª£ng s·ª•p ƒë·ªï ho√†n to√†n. Do ƒë√≥, ta th·∫•y kh√¥ng ph·ªï bi·∫øn m√¥tip n√†y trong lo·∫°i truy·ªán danh nh√¢n. Thay v√¨ k·ªÉ c√°c chuy·ªán ki√™n tr√¨ c·ªßa l√≤ng tu ƒë·∫°o tr∆∞·ªõc c√°m d·ªó th√¢n x√°c t∆∞∆°ng t·ª±, c√°c t√°c gi·∫£ trung ƒë·∫°i th∆∞·ªùng n√© tr√°nh vi·ªác ƒë·ªÅ c·∫≠p ƒë·∫øn ƒë·ªùi s·ªëng t√¨nh d·ª•c c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠.
ƒê·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi ph∆∞∆°ng ƒê√¥ng n√≥i chung, ng∆∞·ªùi Vi·ªát Nam n√≥i ri√™ng, c√°i ch·∫øt l√† m·ªôt d·ªãp h·∫øt s·ª©c quan tr·ªçng ƒë·ªÉ ƒë√°nh gi√° s·ª± nghi·ªáp c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë√£ khu·∫•t. Vi·ªác l√†m ƒë√°m tang, t·ª´ c·ªó √°o quan ƒë·∫øn ƒë√°m tang, ph·∫ßn m·ªô, vi·ªác th·ªù t·ª± h∆∞∆°ng h·ªèa sau khi m·∫•t, vi·ªác ƒë∆∞·ª£c tri·ªÅu ƒë√¨nh ban s·∫Øc phong do ƒë√≥ ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ quan s√°t kh√° k·ªπ v√† h·∫ßu nh∆∞ c√°i ch·∫øt c·ªßa c√°c nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng, c√°c danh nh√¢n ƒë·ªÅu ƒë∆∞·ª£c soi r·ªçi d∆∞·ªõi √°nh s√°ng quan ni·ªám n√†y. Nhi·ªÅu truy·ªán ng·∫Øn vi·∫øt v·ªÅ c√°c danh nh√¢n ƒë·ªÅu ƒë·ªÅ c·∫≠p t·ªõi c√°i ch·∫øt c·ªßa h·ªç. M√¥tip hi·ªÉn linh, linh ·ª©ng, phong th·∫ßn, ƒë∆∞·ª£c t·∫ø t·ª± kh√≥i h∆∞∆°ng‚Ä¶ ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng truy·ªán v√†o lo·∫°i ƒë·∫ßu ti√™n c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i s·ª≠ d·ª•ng ƒë·ªÉ ƒë∆∞a ra s·ª± ƒë√°nh gi√° t√≠ch c·ª±c v·ªÅ c√¥ng ƒë·ª©c ng∆∞·ªùi ƒë√£ m·∫•t v√† hi·ªán t∆∞·ª£ng n√†y k√©o d√†i cho h·∫øt th·ªùi trung ƒë·∫°i. ƒê√¢y l√† ph·∫ßn c√≥ nhi·ªÅu chi ti·∫øt k·ª≥ ·∫£o, th·∫ßn d·ªã h∆°n c·∫£ trong to√†n b·ªô k·∫øt c·∫•u c·ªßa nh√≥m truy·ªán n√†y. Truy·ªán B·ªë C√°i ƒë·∫°i v∆∞∆°ng (
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*) vi·∫øt: ‚ÄúKhi H∆∞ng m·ªõi ch·∫øt ƒë√£ hi·ªÉn linh, th∆∞·ªùng hi·ªán h√¨nh trong ƒë√°m d√¢n qu√™. Ngh√¨n xe v·∫°n ng·ª±a bay tr√™n kho·∫£ng ng·ªçn c√¢y n√≥c nh√†. M·ªçi ng∆∞·ªùi ng·∫©ng l√™n th√¨ th·∫•y r·ª±c r·ª° nh∆∞ m√¢y k·∫øt nƒÉm m√†u, vƒÉng v·∫≥ng ti·∫øng ƒë√†n ti·∫øng s√°o ·ªü tr√™n tr·ªùi, l·∫°i c√≥ ti·∫øng h√≤ h√©t, ki·ªáu c√°ng s√°ng r·ª±c, t·∫•t c·∫£ ƒë·ªÅu nh√¨n th·∫•y ƒë∆∞·ª£c r√†nh r√†nh‚Äù, nh√¢n d√¢n l·∫≠p mi·∫øu th·ªù c√∫ng, kh√¥ng ƒëi·ªÅu g√¨ kh√¥ng ·ª©ng nghi·ªám. Ng√¥ Quy·ªÅn ƒë√£ xu·ªëng chi·∫øu l·∫≠p ƒë·ªÅn th·ªù to h∆°n c≈© v√† ƒë·∫øn ƒë·ªùi Tr·∫ßn th√¨ b·∫Øt ƒë·∫ßu ban s·∫Øc phong. Khu√¥n m·∫´u li·ªát k√™ n·∫øu ƒë·∫ßy ƒë·ªß l√†: hi·ªÉn linh, ·ª©ng nghi·ªám, ƒë∆∞·ª£c th·ªù t·ª± v√† ƒë∆∞·ª£c tri·ªÅu ƒë√¨nh c√°c ƒë·ªùi s·∫Øc phong. Nh∆∞ng c≈©ng c√≥ nhi·ªÅu tr∆∞·ªùng h·ª£p ch·ªâ li·ªát k√™ m·ªôt trong c√°c khu√¥n m·∫´u ƒë√≥, nh∆∞ng kh√¥ng th·ªÉ thi·∫øu vi·ªác th·ªù t·ª± (ho·∫∑c m·ªôt bi·∫øn th·ªÉ c·ªßa th·ªù t·ª± l√† s·ª± ng∆∞·ª°ng m·ªô c·ªßa h·∫≠u th·∫ø ƒë·ªëi v·ªõi nh√¢n c√°ch ƒë·∫°o ƒë·ª©c v√† t√†i nƒÉng ng∆∞·ªùi ƒë√£ m·∫•t) nh∆∞ l√† d·∫•u hi·ªáu tr√¢n tr·ªçng nh·∫•t ƒë·ªëi v·ªõi nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. M·ªôt s·ªë truy·ªán c√≥ th·ªÉ c√≥ th√™m s·ª± li·ªát k√™ th∆°, c√¢u ƒë·ªëi, th∆° vi·∫øng c·ªßa h·∫≠u th·∫ø ca ng·ª£i nh√¢n v·∫≠t ƒë√≥.
ƒê·ªëi v·ªõi c√°c thi·ªÅn s∆∞, m√¥tip ƒë·ªçc m·ªôt b√†i k·ªá tr∆∞·ªõc khi v·ªã thi·ªÅn s∆∞ ƒëi v√†o c√µi t·ªãch di·ªát l√† m·ªôt m√¥tip ph·ªï bi·∫øn. K·ªá l√† m·ªôt d·∫°ng tri·∫øt l√Ω c·ªßa thi·ªÅn s∆∞ th∆∞·ªùng ƒë·ªÅ c·∫≠p ƒë·∫øn ƒë·ªÅ t√†i sinh t·ª≠, l·∫Ω s·∫Øc kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c th·ª±c hi·ªán d∆∞·ªõi d·∫°ng b√†i th∆° v√†o th·ªùi ƒëi·ªÉm nh√† s∆∞ s·∫Øp t·ª´ gi√£ c√µi tr·∫ßn. D·∫°ng th·ª©c th∆° ca nh·∫±m m·ª•c ti√™u truy·ªÅn b√° s√¢u r·ªông tri·∫øt l√Ω m√† ch·ªâ c√≥ tr·∫£ gi√° b·∫±ng c·∫£ m·ªôt ƒë·ªùi tu h√†nh thi·ªÅn s∆∞ m·ªõi th·ªÉ ng·ªô ƒë∆∞·ª£c. Do ƒë√≥, b√†i k·ªá kh√¥ng ch·ªâ th·ªÉ hi·ªán d≈©ng kh√≠ v√¥ √∫y c·ªßa nh√† tu h√†nh m√† c√≤n kh·∫≥ng ƒë·ªãnh t√≠nh ch√¢n l√Ω s√¢u s·∫Øc c·ªßa l·ªùi k·ªá. N√≥i c√°ch kh√°c, n·∫øu nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng c·ªßa nho gia ti·∫øp t·ª•c ƒë∆∞·ª£c th·ªù ph·ª•ng h∆∞∆°ng h·ªèa th√¨ nh√¢n v·∫≠t thi·ªÅn s∆∞ ti·∫øp t·ª•c s·ªëng trong c√µi mai h·∫≠u th√¥ng qua vi·ªác c√°c ƒë·ªá t·ª≠ ti·∫øp t·ª•c tu tr√¨, ch·ª©ng nghi·ªám l·ªùi k·ªá m√† v·ªã thi·ªÅn s∆∞ ƒë√£ ƒë·ªçc ph√∫t l√¢m chung. ƒê√≥ l√† l√Ω do gi·∫£i th√≠ch t·∫°i sao c√°c l·ªùi k·ªá th∆∞·ªùng l√† l·ªùi d·∫°y ƒë·ªá t·ª≠ (
*Th·ªã ƒë·ªá t·ª≠*). L√Ω t∆∞·ªüng tu t√¢m ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªá t·ª≠ ti·∫øp t·ª•c kh√¥ng d·ª©t c≈©ng c√≥ nghƒ©a l√† vi·ªác h∆∞∆°ng kh√≥i kh√¥ng bao gi·ªù ng·ª´ng tr√™n b√†n th·ªù.
Trong k·∫øt c·∫•u ba ph·∫ßn c·ªßa m·ªôt truy·ªán danh nh√¢n m√† ta ƒë√£ s∆° b·ªô kh·∫£o s√°t tr√™n ƒë√¢y, ph·∫ßn s·ª± ki·ªán, t√¨nh ti·∫øt l√† quan tr·ªçng nh·∫•t. Kh√¥ng √≠t tr∆∞·ªùng h·ª£p, ph·∫ßn gi·ªõi thi·ªáu chung (exposition) v√† epilogue (l·ªùi k·∫øt) ·∫©n k√≠n sau c√°c s·ª± ki·ªán v√† t√¨nh ti·∫øt, nh∆∞ng n·∫øu thi·∫øu s·ª± ki·ªán v√† t√¨nh ti·∫øt th√¨ kh√¥ng th·ªÉ c√≥ truy·ªán. C√≥ th·ªÉ l·∫•y l·ªùi b√¨nh lu·∫≠n nh√¢n v·∫≠t tr·∫°ng nguy√™n Nguy·ªÖn ƒêƒÉng ƒê·∫°o trong
*Lan Tr√¨ ki·∫øn vƒÉn l·ª•c* c·ªßa V≈© Trinh ƒë·ªÉ hi·ªÉu hi·ªán t∆∞·ª£ng t·ªânh l∆∞·ª£c hai ph·∫ßn ƒë·∫ßu v√† cu·ªëi (ho·∫∑c m·ªôt trong hai ph·∫ßn n√†y) l√† hai ph·∫ßn v·ªën kh√¥ng th·ªÉ thi·∫øu trong m·ªôt truy·ªán ƒëi·ªÉn h√¨nh. Trong truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ Nguy·ªÖn ƒêƒÉng ƒê·∫°o, t√°c gi·∫£ ƒëi ngay v√†o m·ªôt s·ª± ki·ªán n·ªïi b·∫≠t nh·∫•t c√≥ kh·∫£ nƒÉng l√†m r√µ n√©t phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t n√†y. V√† ƒë√¢y c≈©ng l√† m·ªôt n√©t phi th∆∞·ªùng kh√° b·∫•t ng·ªù ƒë·ªëi v·ªõi c√°ch ƒë·ªçc th√¥ng th∆∞·ªùng: Ch√†ng th∆∞ sinh Nguy·ªÖn ƒêƒÉng ƒê·∫°o d√°m tr√®o t∆∞·ªùng chui v√†o ng·ªß chung v·ªõi con g√°i quan t·ªÉ t∆∞·ªõng, ƒë·∫∑t c√¥ g√°i v√† quan t·ªÉ t∆∞·ªõng v√†o t√¨nh th·∫ø ph·∫£i l·ª±a ch·ªçn m√¨nh, nh∆∞ng ƒë·ªìng th·ªùi c≈©ng d√°m ƒë∆∞∆°ng ƒë·∫ßu v·ªõi c√°i ch·∫øt n·∫øu kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c t·ªÉ t∆∞·ªõng ch·∫•p nh·∫≠n. Qu·∫£ nhi√™n quan t·ªÉ t∆∞·ªõng n·ªïi gi·∫≠n sai tr√≥i ch√†ng l·∫°i. C√≥ v·ªã ƒë·ªìng li√™u b√†n: ‚Äú *C√≥ chuy·ªán kh√°c th∆∞·ªùng ·∫Øt c√≥ t√†i kh√°c th∆∞·ªùng*, c√≥ th·ªÉ h·∫Øn s·∫Ω c√≥ ho√†i b√£o l·ªõn. B√¢y gi·ªù c·ª© th·ª≠ ngay tr∆∞·ªõc m·∫∑t, n·∫øu qu·∫£ n√≥ t√†i th√¨ n√™n t√°c th√†nh (g·∫£ con g√°i), n·∫øu kh√¥ng th√¨ c·ª© theo lu·∫≠t tr·ª´ng tr·ªã, vi·ªác g√¨ ph·∫£i n·ªïi gi·∫≠n‚Äù. Nh·ªù ƒë√≥ m√† ch√†ng trai Nguy·ªÖn ƒêƒÉng ƒê·∫°o c√≥ c∆° h·ªôi tr·ªï t√†i. Th·∫ø l√† ch√†ng ƒë∆∞·ª£c quan c·∫•p ti·ªÅn ƒÉn h·ªçc, ƒë∆∞·ª£c g·∫£ con g√°i, v√† ƒëi thi ƒë·ªó Tr·∫°ng Nguy√™n, m·ªôt quang vinh t·ªôt b·∫≠c theo quan ni·ªám ng∆∞·ªùi x∆∞a. Nh∆∞ v·∫≠y, c√¢u chuy·ªán ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ t·ª´ c√°ch th·ªÉ hi·ªán, c√°ch minh ch·ª©ng ph·∫©m ch·∫•t kh√°c th∆∞·ªùng ch·ª© kh√¥ng c·∫ßn l·ªùi gi·ªõi thi·ªáu d·∫´n d·∫Øt tr∆∞·ªõc. L·ªùi b√†n c·ªßa Lan Tr√¨ ng∆∞ gi·∫£ cho truy·ªán n√†y nh∆∞ sau: ‚ÄúTr√®o t∆∞·ªùng kho√©t ng·∫°ch, ƒë√≥ l√† vi·ªác x·∫•u xa, k·∫ª sƒ© kh√¥ng l√†m. Th·∫ø m√† b·∫≠c danh sƒ© l·∫°i l√†m vi·ªác ƒë√≥. C√≥ ng∆∞·ªùi n√≥i: ‚Äúc√≥ t√†i nh∆∞ √¥ng, th√¨ c√≥ th·ªÉ l√†m nh·ªØng vi·ªác nh∆∞ √¥ng!‚Äù. T√¥i cho r·∫±ng: ‚ÄúSao b·∫±ng c√≥ t√†i nh∆∞ √¥ng, m√† kh√¥ng ch∆°i b·ªùi du ƒë√£ng nh∆∞ v·∫≠y. T√†i nƒÉng v√† ƒë·ª©c h·∫°nh l√†m sao c√≥ th·ªÉ che l·∫•p l·∫´n nhau? D·∫´u sao, ƒë√≥ c≈©ng l√† h√†o kh√≠ phi th∆∞·ªùng v·∫≠y‚Äù. C√°c h√†nh vi l·∫° l√πng nh∆∞ tr√™n kh√¥ng th·∫ßn th√°nh h√≥a nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ m√† tr√°i l·∫°i c√≥ vai tr√≤ l√†m cho h·ªç g·∫ßn g≈©i v·ªõi cu·ªôc s·ªëng, t√≠nh ch·∫•t logich c·ªßa c√°c s·ª± ki·ªán b·∫Øt ƒë·∫ßu xu·∫•t hi·ªán, g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi t√≠nh c√°ch nh√¢n v·∫≠t nh·ªù c√≥ c√°c h√†nh vi ƒë√≥. M·∫∑t kh√°c, quan ni·ªám m·ªõi trong vi·ªác ch·ªçn s·ª± ki·ªán b·ªôc l·ªô s·ª± phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c·ªßa t√°c gi·∫£ ƒë√£ t·ªè ra th√†nh c√¥ng, t·∫°o n√™n s·ª± tranh lu·∫≠n nho nh·ªè c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc ƒë∆∞∆°ng th·ªùi. Xu h∆∞·ªõng n√†y ƒë∆∞·ª£c gia tƒÉng trong truy·ªán ng·∫Øn th·∫ø k·ª∑ XVIII ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XIX, t·∫°o n√™n nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t ph√†m tr·∫ßn. ƒêi·ªÅu n√†y ta s·∫Ω nh·∫Øc l·∫°i trong ph·∫ßn vi·∫øt sau.
Nh√¨n chung, c√°c m√¥tip li√™n quan ƒë·∫øn s·ª± k·ª≥ vƒ©, phi th∆∞·ªùng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ r·∫•t ƒëa d·∫°ng nh∆∞ng t·ª±u trung thu·ªôc v·ªÅ nh·ªØng m√¥tip th·∫ßn b√≠ v√† nh·ªØng m√¥tip hi·ªán th·ª±c. Nh·ªØng m√¥tip th·∫ßn b√≠ th∆∞·ªùng kh√¥ng kh·∫Øc h·ªça t√≠nh c√°ch nh∆∞ng c√≥ th·ªÉ h·∫•p d·∫´n v√¨ ly k√¨, ph√π h·ª£p v·ªõi quan ni·ªám t√¢m linh v·ªÅ nh√¢n t√†i th·ªùi trung ƒë·∫°i. Nh·ªØng m√¥tip hi·ªán th·ª±c tuy c≈©ng ly k·ª≥ nh∆∞ng c√≥ th·ªÉ g√≥p ph·∫ßn kh·∫Øc h·ªça t√≠nh c√°ch nh√¢n v·∫≠t v√† t·∫°o n√™n s·ª± tranh lu·∫≠n ·ªü ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc1
II. 1.2. KH√îNG GIAN V√Ä TH·ªúI GIAN NGH·ªÜ THU·∫¨T C·ª¶A TRUY·ªÜN DANH NH√ÇN
Nh·ªØng danh nh√¢n, nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ l√† nh·ªØng con ng∆∞·ªùi c·ªßa tr·ªùi ƒë·∫•t, c·ªßa thi√™n h·∫°. Do ƒë√≥ c√°c d·∫°ng th·ª©c kh√¥ng gian c·ªßa lo·∫°i truy·ªán n√†y th∆∞·ªùng l√† lo·∫°i kh√¥ng gian vƒ© m√¥, mang t·∫ßm v√≥c v≈© tr·ª•. Nh√¢n v·∫≠t ho·∫°t ƒë·ªông tr√™n ph·∫°m vi v√πng (ƒë√°nh d·∫πp c√°c cu·ªôc n·ªïi lo·∫°n ·ªü c√°c v√πng), ph·∫°m vi kh√¥ng gian qu·ªëc gia (tr·∫•n th·ªß tr·ªã nh·∫≠m m·ªôt v√πng n√†o ƒë√≥, ƒë·∫£m nh·∫≠n c√¥ng vi·ªác tri·ªÅu ch√≠nh li√™n quan ƒë·∫øn qu·ªëc k·∫ø d√¢n sinh), kh√¥ng gian li√™n qu·ªëc gia (ƒëi s·ª© Trung Qu·ªëc). R·∫•t hi·∫øm b·∫Øt g·∫∑p lo·∫°i kh√¥ng gian vi m√¥ ki·ªÉu nh∆∞ m·∫£nh v∆∞·ªùn, con ƒë∆∞·ªùng, b·∫øn ƒë√≤, m√°i nh√† v·ªën g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi cu·ªôc s·ªëng ri√™ng t∆∞ nhi·ªÅu h∆°n l√† ho·∫°t ƒë·ªông ch√≠nh tr·ªã x√£ h·ªôi. N√≥i chung c√°i nh√¨n kh√¥ng gian trong truy·ªán lo·∫°i n√†y mang ƒë·∫≠m n√©t quan ni·ªám c·ªßa nho gia v·ªÅ ‚Äúthi√™n h·∫°‚Äù, v·ªÅ ‚Äútam t√†i‚Äù: ‚Äúthi√™n ‚Äì ƒë·ªãa- nh√¢n‚Äù.
Thi√™n h·∫° (kh√¥ng gian d∆∞·ªõi tr·ªùi) l√† kh√°i ni·ªám ƒë·∫∑c th√π th·ªùi x∆∞a ch·ªâ kh√¥ng gian x√£ h·ªôi d∆∞·ªõi s·ª± tr·ªã v√¨ c·ªßa thi√™n t·ª≠ (con tr·ªùi) l√† k·∫ª nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c thi√™n m·ªánh. C√°c ho·∫°t ƒë·ªông c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠, n√≥i theo ng√¥n t·ª´ c·ªßa tu·ªìng, ƒë·ªÅu v√¨ ‚Äúqu√¢n qu·ªëc‚Äù- n∆∞·ªõc kh√¥ng t√°ch r·ªùi vua. C√°c tri·ªÅu ƒë·∫°i v·ª´a l√† kh√¥ng gian v·ª´a l√† th·ªùi gian t·ªìn t·∫°i c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c vi·ªán d·∫´n ƒë·ªÉ x√°c ƒë·ªãnh t·ªça ƒë·ªô c·ªßa s·ª± t·ªìn t·∫°i nh√¢n v·∫≠t. Trung v·ªõi vua, d·∫πp y√™n lo·∫°n, tr·ªã nh·∫≠m thanh li√™m, s√°ng su·ªët, ƒë∆∞·ª£c vua khen th∆∞·ªüng, ƒë∆∞·ª£c phong v∆∞∆°ng t∆∞·ªõc, phong th·∫ßn, ƒë∆∞·ª£c l·∫≠p ƒë·ªÅn th·ªù, ƒë∆∞·ª£c x√¢y m·ªô sau khi m·∫•t, ƒë√≥ l√† nh·ªØng d·∫°ng th·ª©c ho·∫°t ƒë·ªông trong kh√¥ng gian thi√™n h·∫°. D·ª± khoa thi do tri·ªÅu ƒë√¨nh m·ªü r·ªìi ra l√†m quan (kh√¥ng gian tr∆∞·ªùng thi), c√¥ng vi·ªác trong kh√¥ng gian quan ph∆∞∆°ng (tri·ªÅu ƒë√¨nh, ph·ªß ƒë∆∞·ªùng), t·ª´ kh√¥ng gian ·∫©n d·∫≠t, tu h√†nh tr√™n n√∫i xu·ªëng ƒë·ªìng b·∫±ng, v·ªÅ tri·ªÅu n·ªôi (ƒë·∫øn nh∆∞ c√°c thi·ªÅn s∆∞ c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ t·ª´ ch·ªëi l·ªùi m·ªùi c·ªßa c√°c tri·ªÅu ƒë·∫°i ra l√†m qu·ªëc s∆∞ hay xu·ªëng n√∫i ch·ªØa b·ªánh cho ho√†ng t·ªôc), ƒë√≥ c≈©ng l√† nh·ªØng d·∫°ng th·ª©c kh√¥ng gian ho·∫°t ƒë·ªông c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. Kh√¥ng ph·∫£i ng·∫´u nhi√™n m√† h·∫ßu nh∆∞ t·∫•t c·∫£ c√°c truy·ªán danh nh√¢n ƒë·ªÅu ƒë∆∞·ª£c x√°c ƒë·ªãnh ni√™n ƒë·∫°i c·ª• th·ªÉ. Ch·∫≥ng h·∫°n nh∆∞ chuy·ªán x·∫©y ra v√†o ƒë·ªùi vua n√†o, tri·ªÅu ƒë·∫°i n√†o, ni√™n hi·ªáu n√†o, nƒÉm n√†o l√† ƒëi·ªÅu quan t√¢m c·ªßa t√°c gi·∫£
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* v√† *Lƒ©nh Nam ch√≠ch qu√°i*. T√¥ L·ªãch ƒë∆∞·ª£c L√Ω Th√°i T·ªï phong th√†nh ho√†ng ThƒÉng Long, ƒë·ªùi Tr·∫ßn, nƒÉm Tr√πng H∆∞ng th·ª© nh·∫•t s·∫Øc phong th√™m hai ch·ªØ ‚Äúb·∫£o qu·ªëc‚Äù, nƒÉm Tr√πng H∆∞ng th·ª© t∆∞ th√™m hai ch·ªØ ‚Äúhi·ªÉn linh‚Äù, nƒÉm H∆∞ng Long th·ª© hai m·ªët l·∫°i gia phong hai ch·ªØ ‚Äúƒê·ªãnh Bang‚Äù ( *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*). ƒê·ªïng Thi√™n V∆∞∆°ng c√≥ t·ª´ ƒë·ªùi H√πng V∆∞∆°ng, sau ƒë·∫øn ƒë·ªùi L√Ω Th√°i T·ªï ƒë∆∞·ª£c phong *Xung thi√™n th·∫ßn v∆∞∆°ng*. Ph·∫ßn l·ªõn c√°c truy·ªán k·ªÉ danh nh√¢n l·ªãch s·ª≠ ·ªü c√°c giai ƒëo·∫°n sau ƒë·ªÅu theo khu√¥n m·∫´u n√†y. Nhi·ªÅu nh√† nghi√™n c·ª©u c·∫Øt nghƒ©a ƒë√¢y l√† bi·ªán ph√°p *l·ªãch s·ª≠ h√≥a* th·∫ßn tho·∫°i v√† truy·ªÅn thuy·∫øt, l√† √°p l·ª±c c·ªßa b√∫t ph√°p ch√©p s·ª≠ bi√™n ni√™n ƒë·ªëi v·ªõi ti·ªÉu thuy·∫øt v√† truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i. Nh·ªØng s√°ng t√°c trong giai ƒëo·∫°n ƒë·∫ßu c·ªßa l·ªãch s·ª≠ vƒÉn xu√¥i ch·ªØ H√°n ch·ªãu ·∫£nh h∆∞·ªüng m·∫°nh m·∫Ω c·ªßa vƒÉn ch√©p s·ª≠. L√Ω T·∫ø Xuy√™n ƒë√£ l·∫•y 9 truy·ªán t·ª´ *S·ª≠ k√Ω* c·ªßa ƒê·ªó Thi·ªán (v·ªën ƒë∆∞·ª£c vi·∫øt theo l·ªëi k·ª∑ truy·ªán c·ªßa T∆∞ M√£ Thi√™n) ƒë·ªÉ vi·∫øt c√°c nh√¢n v·∫≠t c·ªßa *Vi·ªát ƒëi·ªán u linh* (13). Nh·ªØng nh·∫≠n ƒë·ªãnh v·ªÅ ngu·ªìn g·ªëc s·ª≠ h·ªçc c·ªßa truy·ªán k·ªÉ trung ƒë·∫°i l√† c√≥ cƒÉn c·ª©.
Nh∆∞ng nh√¨n t·ª´ g√≥c ƒë·ªô kh√¥ng gian ch√≠nh tr·ªã ‚Äì x√£ h·ªôi th√¨ ƒë√¢y l√† y·∫øu t·ªë kh√¥ng th·ªÉ thi·∫øu c·ªßa b·∫•t c·ª© m·ªôt ho·∫°t ƒë·ªông x√£ h·ªôi n√†o. Ng∆∞·ªùi x∆∞a kh√¥ng th·ªÉ h√¨nh dung m·ªôt s·ª± ki·ªán li√™n quan ƒë·∫øn nh·ªØng ƒë·∫•ng b·∫≠c, nh·ªØng danh nh√¢n l·∫°i n·∫±m ngo√†i kh√¥ng gian thi√™n h·∫°, t·ª©c l√† n·∫±m ngo√†i kh√¥ng gian c·ªßa m·ªôt tri·ªÅu ƒë·∫°i n√†o ƒë√≥. Ph·∫ßn l·ªõn c√°c truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i ƒë·ªÅu ch·ªâ r√µ qu√™ qu√°n nh√¢n v·∫≠t hay ƒë·ªãa ƒëi·ªÉm di·ªÖn ra s·ª± ki·ªán li√™n quan ƒë·∫øn nh√¢n v·∫≠t b·∫±ng c√°ch x√°c ƒë·ªãnh ƒë·ªãa danh h√†nh ch√≠nh ch√≠nh x√°c (l√†ng, x√£, huy·ªán, t·ªânh t√πy theo s·ª± bi·∫øn thi√™n c·ªßa c√°c ƒë∆°n v·ªã h√†nh ch√≠nh m·ªói th·ªùi) thay v√¨ n√≥i ƒë·∫øn kh√¥ng gian theo nguy√™n t·∫Øc topo h·ªçc (ƒë·ªãa l√Ω h·ªçc). D·ªÖ hi·ªÉu l√† c√°c bi·ªán ph√°p ƒë√≥ nh·∫±m t·∫°o ra c·∫£m t∆∞·ªüng ƒë√¢y l√† nh·ªØng chuy·ªán c√≥ th·∫≠t, t√°c gi·∫£ l√† ng∆∞·ªùi bi·∫øt t·∫•t c·∫£ v√† k·ªÉ l·∫°i ‚Äútrung th·ª±c‚Äù t·∫•t c·∫£ v√¨ nh√¢n v·∫≠t, ƒë·ªãa ƒëi·ªÉm v√† th·ªùi gian x·∫©y ra s·ª± ki·ªán ƒë·ªÅu c√≥ th·ªÉ ki·ªÉm ch·ª©ng. ƒê√¢y c≈©ng l√† nh·ªØng d·∫•u ·∫•n ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa l·ªëi vƒÉn ch√©p s·ª≠.
Quan h·ªá ch√≠nh tr·ªã ‚Äì vƒÉn h√≥a Trung ‚Äì Vi·ªát c≈©ng ƒë·ªÉ l·∫°i d·∫•u ·∫•n trong kh√¥ng gian ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i. Do th·ª±c t·∫ø l·ªãch s·ª≠ quan h·ªá Trung ‚Äì Vi·ªát m√† h·∫ßu nh∆∞ kh√¥ng ƒë·ªùi n√†o quan h·ªá hai qu·ªëc gia l·∫°i gi√°n ƒëo·∫°n. V√¨ th·∫ø m√† kh√¥ng gian ho·∫°t ƒë·ªông t·ª´ ph·∫°m vi ‚Äúthi√™n h·∫°‚Äù c·ªßa ƒê·∫°i Vi·ªát ƒë∆∞·ª£c m·ªü r·ªông ra c·∫£ ƒë·∫•t n∆∞·ªõc Trung Hoa. H√†nh ƒë·ªông chi·∫øn tranh, nh·∫•t l√† c√°c cu·ªôc ƒëi s·ª© l√†m phong ph√∫ th√™m c√°c s·ª± ki·ªán cu·ªôc ƒë·ªùi m·ªôt nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. C√°c t√°c gi·∫£ k·ªÉ v·ªÅ chuy·ªán ƒë·ªëi ƒë√°p khi ƒëi s·ª©, th·∫≠m ch√≠ kh√¥ng ng·∫°i ng·∫ßn h∆∞ c·∫•u s·ª± ki·ªán ng∆∞·ªùi Vi·ªát ƒë·ªó Tr·∫°ng nguy√™n ·ªü Trung Qu·ªëc. Chi ti·∫øt h∆°n, c√≥ th·ªÉ nh·∫Øc ƒë·∫øn c√°c c√¢u ƒë·ªëi, c√°c b√†i th∆° ƒë∆∞·ª£c s√°ng t√°c trong kh√¥ng gian ƒëi s·ª©. Truy·ªán Tr·ªãnh Thi·∫øt T∆∞·ªùng (th·∫ø k·ª∑ XV) ƒëi s·ª© Trung Qu·ªëc l√† m·ªôt truy·ªán ti√™u bi·ªÉu. √îng n√†y ƒë·ªó B·∫£ng nh√£n ƒë·ªùi L√™ Nh√¢n T√¥ng, c√πng Tr·∫°ng nguy√™n Nguy·ªÖn Tr·ª±c ƒëi s·ª© Trung Qu·ªëc, nh·∫±m ƒë√∫ng v√†o l√∫c ·ªü thi√™n tri·ªÅu ƒëang c√≥ thi H·ªôi. Vua Minh sai b·ªìi th·∫ßn c√°c n∆∞·ªõc c√πng v√†o thi v·ªõi c√°c c·ª≠ nh√¢n Trung Qu·ªëc. Tr·ªãnh Thi·∫øt T∆∞·ªùng nh∆∞·ªùng Nguy·ªÖn Tr·ª±c v√¨ ·ªü trong n∆∞·ªõc Nguy·ªÖn Tr·ª±c ƒë·ªó cao h∆°n √¥ng. Do ƒë√≥, √¥ng vi·∫øt ch·ªØ
*M√£* thi·∫øu m·ªôt ch·∫•m (ch·ªØ *m√£* ph·∫£i c√≥ b·ªën ch·∫•m). C√°c kh·∫£o quan cho r·∫±ng √¥ng coi khinh ng·ª±a c·ªßa thi√™n tri·ªÅu (ch·ªâ c√≥ ba ch√¢n) n√™n gi√°ng m·ªôt b·∫≠c. Khoa n√†y, Nguy·ªÖn Tr·ª±c ƒë∆∞·ª£c l·∫•y ƒë·ªó Tr·∫°ng nguy√™n c√≤n √¥ng l·∫°i ƒë∆∞·ª£c phong B·∫£ng nh√£n. M·ªôt ng∆∞·ªùi tr·ªü th√†nh L∆∞·ª°ng qu·ªëc Tr·∫°ng nguy√™n, m·ªôt ng∆∞·ªùi th√†nh L∆∞·ª°ng qu·ªëc B·∫£ng nh√£n. Ti·∫øp theo chuy·ªán thi c·ª≠ l√† c√°c th·ª≠ th√°ch kh√°c l√†m v·∫ª vang tr√≠ tu·ªá Vi·ªát Nam. K·∫øt th√∫c, t√°c gi·∫£ vi·∫øt: ‚ÄúDanh ti·∫øng hai √¥ng ƒë·ªìn kh·∫Øp B·∫Øc qu·ªëc, l√†m r√µ r·ªát n∆∞·ªõc ta l√† m·ªôt n∆∞·ªõc vƒÉn hi·∫øn‚Äù. K·ª≥ th·ª±c, kh√¥ng c√≥ chuy·ªán ƒë·ªó Tr·∫°ng nguy√™n hay B·∫£ng nh√£n (th·ªß khoa v√† √° nguy√™n k·ª≥ thi H·ªôi) ·ªü Trung Qu·ªëc, nh∆∞ng logich c·ªßa quan h·ªá vƒÉn h√≥a ‚Äì ch√≠nh tr·ªã Trung ‚Äì Vi·ªát qui ƒë·ªãnh truy·ªán k·ªÉ ki·ªÉu ƒë√≥. Kh√¥ng ai ƒë·∫∑t v·∫•n ƒë·ªÅ x√°c minh t√≠nh ch·∫•t x√°c th·ª±c c·ªßa c√¢u chuy·ªán, ng∆∞·ªùi ta tin r·∫±ng kh√¥ng gian vƒÉn hi·∫øn ƒê·∫°i Vi·ªát c≈©ng sinh ra nh√¢n t√†i h·ªát nh∆∞ Trung Hoa. Quan ni·ªám truy·ªÅn th·ªëng v·ªÅ nh√¢n ki·ªát ƒë·ªãa linh ƒë√£ m·ªü r·ªông kh√¥ng gian ho·∫°t ƒë·ªông c·ªßa nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ trong nhi·ªÅu truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i.
Ngo√†i kh√¥ng gian ‚Äúthi√™n h·∫°‚Äù, nh∆∞ ƒë√£ n√≥i, trong truy·ªán danh nh√¢n c√≤n t·ªìn t·∫°i d·∫°ng kh√¥ng gian tam t√†i (thi√™n-ƒë·ªãa-nh√¢n), trong ƒë√≥, theo quan ni·ªám truy·ªÅn th·ªëng, c√°c ƒë·∫•ng b·∫≠c l√† k·∫øt tinh t√∫ kh√≠ c·ªßa v≈© tr·ª•, ƒë·ª©ng ·ªü v·ªã tr√≠ li√™n th√¥ng v·ªõi tr·ªùi ƒë·∫•t, n·ªëi tr·ªùi v·ªõi ng∆∞·ªùi. R·∫•t nhi·ªÅu t√°c ph·∫©m b√†n lu·∫≠n v·ªÅ m·∫°ch ƒë·∫•t, th·∫ø ƒë·∫•t, h√¨nh th·∫ø n√∫i s√¥ng theo tinh th·∫ßn c·ªßa lo·∫°i s√°ch
*D∆∞ ƒë·ªãa ch√≠*. Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï trong *V≈© trung t√πy b√∫t*, m·ª•c *X√©t ƒë·ªãa m·∫°ch v√† nh√¢n v·∫≠t* ƒë√£ nh√¨n kh√¥ng gian theo quan ƒëi·ªÉm n√†y. Sau khi tr√¨nh b√†y th·∫ø ƒë·∫•t Vi·ªát Nam v√† Trung Qu·ªëc, √¥ng vi·∫øt: ‚Äúƒê·ªãa th·∫ø n∆∞·ªõc ta, to√†n th·ªÉ c≈©ng gi·ªëng n∆∞·ªõc Trung Qu·ªëc, ch·ªâ c√≥ nh·ªè h∆°n th√¥i‚Äù, c√°c nh√¢n v·∫≠t ‚Äúƒë·ªÅu l√† tinh anh c·ªßa non s√¥ng ƒë√∫c l·∫°i‚Äù. Nh√¨n t·ªïng qu√°t, ni·ªÅm t·ª± h√†o v·ªÅ m·∫°ch ƒë·∫•t n∆∞·ªõc Vi·ªát chi ph·ªëi c√°ch c·∫£m nh·∫≠n th·∫ø so s√°nh Trung ‚Äì Vi·ªát. Ng∆∞·ªùi Vi·ªát c√≥ th·ªÉ t·ªï ch·ª©c n∆°i ·ªü nh∆∞ th·∫ø n√†o ƒë·∫•y ƒë·ªÉ t√≠ch h·ª£p ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng kh√≠ t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa tr·ªùi ƒë·∫•t. Tr√¢u Canh ƒë∆∞·ª£c m·ªôt th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω Trung Qu·ªëc ch·ªâ cho m·ªôt th·∫ø ƒë·∫•t ƒë·∫πp b√™n c·∫°nh m·ªôt h√≤n ƒë√° h√¨nh c√≥c t√≠a, n·∫øu l√†m nh√† ·ªü th√¨ s·∫Ω ph√°t gi√†u sang ( *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). Ki·ªÉu truy·ªán nh∆∞ th·∫ø ph·∫£i chƒÉng ƒë√£ √°m ·∫£nh, th√∫c ƒë·∫©y nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi ƒëi t√¨m ƒë·∫•t ƒë·∫∑t m·ªì m·∫£, ch·ªçn h∆∞·ªõng nh√† cho m√£i ƒë·∫øn nay?
M·∫∑t kh√°c, vi·ªác li√™n th√¥ng v·ªõi th·∫ø gi·ªõi Tr·ªùi ƒê·∫•t ƒë∆∞·ª£c th·ª±c hi·ªán b·∫±ng nh·ªØng ph∆∞∆°ng c√°ch x√°c ƒë·ªãnh. Nh∆∞ tr√™n ƒë√¢y ƒë√£ n√≥i ƒë·∫øn motip phong th·ªßy trong nhi·ªÅu truy·ªán danh nh√¢n, li√™n quan ƒë·∫øn thu·∫≠t phong th·ªßy l√† c√°i kh√¥ng gian t·∫°m g·ªçi l√† nghƒ©a ƒë·ªãa, m·ªì m·∫£ t·ª©c l√† th·∫ø gi·ªõi c·ªßa ng∆∞·ªùi ch·∫øt. ƒê√¢y l√† th·∫ø gi·ªõi r·∫•t ph·ªï bi·∫øn, d∆∞·ªùng nh∆∞ t·ªìn t·∫°i b√™n c·∫°nh th·∫ø gi·ªõi ng∆∞·ªùi s·ªëng, c√≥ t√°c ƒë·ªông r√µ r·ªát ƒë·ªëi v·ªõi cu·ªôc s·ªëng c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒëang s·ªëng. Kh√¥ng gian m·ªì m·∫£ n√†y ho√†n to√†n kh√¥ng g·ª£i n√™n c·∫£m gi√°c ma qu√°i trong lo·∫°i truy·ªán th·∫ßn ma nh∆∞ ·ªü
*Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c* m√† tr√°i l·∫°i, g√¢y ·∫•n t∆∞·ª£ng th√¢n thi·ªán v√¨ ƒëem l·∫°i ph√∫c l·ªôc cho ng∆∞·ªùi s·ªëng. R·∫•t c√≥ th·ªÉ ƒë√¢y l√† bi·∫øn th·ªÉ c·ªßa t√≠n ng∆∞·ª°ng th·ªù t·ªï ti√™n c·ªï x∆∞a k·∫øt h·ª£p v·ªõi quan ni·ªám tam t√†i c·ªßa tri·∫øt h·ªçc Trung Qu·ªëc c·ªï. Nh∆∞ng s·ª± c√≥ m·∫∑t ph·ªï bi·∫øn c·ªßa nh√¢n v·∫≠t th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω Trung Qu·ªëc trong c√°c truy·ªán ki·ªÉu n√†y ch·ª©ng t·ªè ·∫£nh h∆∞·ªüng hi·ªÉn nhi√™n c·ªßa vƒÉn h√≥a Trung Qu·ªëc ƒë·∫øn vƒÉn h√≥a Vi·ªát (c≈©ng c√≥ tr∆∞·ªùng h·ª£p ngo·∫°i l·ªá, t·∫•t nhi√™n r·∫•t h√£n h·ªØu, nh√† s∆∞ t·ª´ x·ª© Ai Lao t·ªõi, ch·ª© kh√¥ng ph·∫£i th·∫ßy T√†u, ƒë√£ ch·ªâ m·ªôt huy·ªát ƒë·∫ø v∆∞∆°ng cho L√™ L·ª£i ƒë·ªÉ √¥ng t√°ng m·ªô cha, nh·ªù ƒë√≥ m√† L√™ L·ª£i ƒë√£ th√†nh c√¥ng ( *Lam S∆°n th·ª±c l·ª•c*). Sau khi t√°ng m·ªô xong th√¨ nh√† s∆∞ bi·∫øn l√™n tr·ªùi ‚Äì v·∫≠y t·ª©c l√† nh√† s∆∞ c≈©ng kh√¥ng ph·∫£i l√† ng∆∞·ªùi m·ªôt n∆∞·ªõc n√†o, x·ª© n√†o m√† l√† b·∫≠c thi√™n s·ª© b√°o tr∆∞·ªõc s·ª± h·ª£p hi·∫øn, h·ª£p ph√°p c·ªßa ƒë·∫ø quy·ªÅn L√™ L·ª£i sau n√†y.
V·ªÅ th·ªùi gian, c√≥ th·ªÉ th·∫•y lo·∫°i truy·ªán danh nh√¢n ch·ªâ k·ªÉ v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c√≥ th·ª±c c·ªßa qu√° kh·ª©. D·ªÖ hi·ªÉu l√† ng∆∞·ªùi k·ªÉ ƒë√£ bi·∫øt v·ªÅ c·∫£ cu·ªôc s·ªëng v√† th√¢n th·∫ø ng∆∞·ªùi ƒë√≥ sau khi ch·∫øt. H√¨nh th·ª©c th·ªùi gian ph·ªï bi·∫øn ƒë√£ qui ƒë·ªãnh k·∫øt c·∫•u c·ªßa h·∫ßu h·∫øt c√°c truy·ªán l√† th·ªùi gian tuy·∫øn t√≠nh, di·ªÖn ra theo di·ªÖn bi·∫øn c·ªßa sinh m·ªánh ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi: m√¥ h√¨nh
*sinh, l√£o, b·ªánh, t·ª≠* ƒë·ªëi v·ªõi truy·ªán thi·ªÅn s∆∞, m√¥ h√¨nh *h√†nh tr·∫°ng v√† ch·∫øt* ƒë·ªëi v·ªõi c√°c nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ theo quan ni·ªám nho gi√°o. Th·ªùi gian c√° nh√¢n r·∫•t m·ªù nh·∫°t v√† th∆∞·ªùng g·∫Øn ch·∫∑t v·ªõi th·ªùi gian ch√≠nh tr·ªã ‚Äì tri·ªÅu ƒë·∫°i, v√¨ nh∆∞ ƒë√£ n√≥i, kh√¥ng c√≥ chuy·ªán n√†o di·ªÖn ra b√™n ngo√†i kh√¥ng gian l·ªãch s·ª≠ ch√≠nh tr·ªã. Kh√¥ng c√≥ th·ªùi gian c√° nh√¢n theo nghƒ©a th·ª±c s·ª± c√° nh√¢n, ri√™ng t∆∞. V√≠ d·ª• nh∆∞ c√°c th·ªùi ƒëi·ªÉm ƒÉn u·ªëng, ngh·ªâ ng∆°i, g·∫∑p g·ª° b·∫°n t√¨nh‚Ä¶ v·∫Øng b√≥ng trong c√°c chuy·ªán n√†y.
II. 2.1 THI PH√ÅP C·ª¶A LO·∫†I TRUY·ªÜN V·ªÄ C√ÅC NH√ÇN V·∫¨T B√åNH PH√ÄM
C√πng v·ªõi s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông, ph√°t tri·ªÉn c·ªßa vƒÉn h·ªçc, nh√¢n v·∫≠t trong vƒÉn h·ªçc d·∫ßn d·∫ßn ƒë∆∞·ª£c d√¢n ch·ªß h√≥a. B√™n c·∫°nh c√°c nh√¢n v·∫≠t ki·ªÉu th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠, thi·ªÅn s∆∞ m√† ch√∫ng ta v·ª´a kh·∫£o s√°t, ta l·∫°i nh·∫≠n th·∫•y xu·∫•t hi·ªán nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m. N·∫øu nh√¢n v·∫≠t th√°nh nh√¢n c√≥ nh·ªØng n√©t phi ph√†m, si√™u vi·ªát v·ªÅ ph·∫©m ch·∫•t ƒë·∫°o ƒë·ª©c v√† h√†nh vi ƒë·ªÉ ph√¢n bi·ªát v·ªõi nh·ªØng con ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng th√¨ nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m l·∫°i l√† con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, kh√¥ng b·ªã l√Ω t∆∞·ªüng h√≥a, c√≥ nhi·ªÅu n√©t t√≠nh c√°ch v√† ph·∫©m ch·∫•t c·ªßa con ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng. Nh√¢n v·∫≠t lo·∫°i n√†y th∆∞·ªùng l√† nh·ªØng ch√†ng th∆∞ sinh, nh·ªØng tay th∆∞∆°ng gia, nh·ªØng ng∆∞·ªùi n√¥ng d√¢n‚Ä¶, c≈©ng c√≥ kh√¥ng √≠t nh√¢n v·∫≠t l√† nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c√≥ th·ª±c, tuy v·∫´n c√≥ c√¥ng t√≠ch v·ªõi ƒë·∫•t n∆∞·ªõc v√† ƒë∆∞·ª£c l·∫≠p ƒë·ªÅn th·ªù ƒë·ªÉ th·ªù c√∫ng, song h·ªç ƒë∆∞·ª£c ƒë·∫∑t trong t∆∞∆°ng quan v·ªõi ƒë·ªùi s·ªëng h√†ng ng√†y, ƒë∆∞·ª£c th·ªÉ hi·ªán b·∫±ng nh·ªØng y·∫øu t·ªë thi ph√°p ri√™ng kh√°c v·ªõi c√°c nh√¢n v·∫≠t th√°nh nh√¢n.
II.2.2. C√ÅC M√îTIP PH·ªî BI·∫æN
M·∫∑c d√π nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m c√≥ th·ªÉ l√† m·ªôt ng∆∞·ªùi c√≥ danh ti·∫øng trong x√£ h·ªôi (lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ danh nh√¢n r·∫•t ph·ªï bi·∫øn trong c√°c t√°c ph·∫©m ch√≠, l·ª•c, t√πy b√∫t‚Ä¶ ·ªü th·∫ø k·ª∑ XVIII v√† XIX) nh∆∞ng c√°c t√°c gi·∫£ l·∫°i th∆∞·ªùng mi√™u t·∫£ h·ªç nh∆∞ l√† con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, ph√†m tr·∫ßn. N·∫øu c√°c motip v·ªÅ m·ªì m·∫£, th·ª• thai hay s·ª± ra ƒë·ªùi th·∫ßn k·ª≥ ƒë∆∞·ª£c √°p d·ª•ng r·ªông r√£i cho c√°c nh√¢n v·∫≠t th√°nh nh√¢n th√¨ ·ªü lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m, t√°c gi·∫£ h∆∞·ªõng s·ª± ch√∫ √Ω ƒë·∫øn nh·ªØng motip ƒë·ªùi th∆∞·ªùng nh·∫•t. Hi·ªáu qu·∫£ c·ªßa vi·ªác s·ª≠ d·ª•ng c√°c motip n√†y l√† r·∫•t r√µ: n√≥ g√¢y ra m·ªôt ·∫•n t∆∞·ª£ng v·ªÅ con ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng v·ªõi t·∫•t c·∫£ nh·ªØng nhu c·∫ßu v√† bi·ªÉu hi·ªán trong ƒë·ªùi s·ªëng th∆∞·ªùng nh·∫≠t, con ng∆∞·ªùi kh√¥ng to√†n thi·ªán to√†n m·ªπ, con ng∆∞·ªùi v·ª´a c√≥ ∆∞u ƒëi·ªÉm v√† khuy·∫øt ƒëi·ªÉm, t·ª©c kh√¥ng ph·∫£i thu·ªôc m·∫´u l√Ω t∆∞·ªüng th√°nh nh√¢n m√† l√† con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, tr·∫ßn th·∫ø.
Nh·ªØng motip li√™n quan ƒë·∫øn v·∫≠t ch·∫•t (ƒÉn, ·ªü, ti·ªÅn b·∫°c) th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c d√πng ƒë·ªÉ t·ª± nhi√™n h√≥a, tr·∫ßn t·ª•c h√≥a nh√¢n v·∫≠t, ƒë∆∞a nh√¢n v·∫≠t ra kh·ªèi v·∫ßng h√†o quang c·ªßa b·∫≠c th√°nh nh√¢n. ƒê·ªÉ t·∫£ s·ª± b√¨nh th∆∞·ªùng, v·∫ª t·ª± nhi√™n, g·∫ßn g≈©i c·ªßa nh√¢n v·∫≠t th√¨ kh√¥ng c√≥ g√¨ t·ªët h∆°n l√† s·ª≠ d·ª•ng c√°c chi ti·∫øt li√™n quan ƒë·∫øn con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n nh∆∞ ƒÉn u·ªëng, m·∫∑c, ·ªü. Ch·ªâ c√≥ th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠ m·ªõi si√™u tho√°t kh·ªèi v√≤ng v·∫≠t ch·∫•t t·∫ßm th∆∞·ªùng c√≤n t·∫•t c·∫£ ng∆∞·ªùi b√¨nh ph√†m ƒë·ªÅu c√≥ t·ª•c duy√™n r·∫•t n·∫∑ng.
*Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* c·ªßa Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï v√† Nguy·ªÖn √Ån k·ªÉ v·ªÅ nh√¢n v·∫≠t Nguy·ªÖn VƒÉn Giai nh∆∞ sau: √¥ng l√† ng∆∞·ªùi r·∫•t nghi√™m kh·∫Øc trong vi·ªác x·ª≠ √°n (th·∫≠m ch√≠ vua ch√∫a c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ thay ƒë·ªïi ƒë∆∞·ª£c s·ª± quy·∫øt ƒë·ªãnh c·ªßa √¥ng!?). C√≥ v·ª• √°n n·ªç m√† ng∆∞·ªùi b·ªã t·ªôi l√† m·ªôt qu·∫≠n m√£ (con r·ªÉ ch√∫a Tr·ªãnh), b·ªã √¥ng cho b·∫Øt b·ªè ng·ª•c, k·∫øt √°n t·ª≠ h√¨nh. ƒê·∫øn ngay c·∫£ ch√∫a c≈©ng kh√¥ng xin cho con r·ªÉ ƒë∆∞·ª£c! V·ª£ c·ªßa ng∆∞·ªùi b·ªã t·ªôi (t·ª©c l√† qu·∫≠n ch√∫a) ph·∫£i c·∫ßu c·ª©u b√† v·ª£ ba c·ªßa Nguy·ªÖn VƒÉn Giai. V·ª£ √¥ng Giai m√°ch nh·ªè cho b√† qu·∫≠n ch√∫a n√†y bi·∫øt m·ªôt ƒëi·ªÉm y·∫øu r·∫•t ƒë·ªùi th∆∞·ªùng c·ªßa √¥ng Giai l√† th√≠ch ƒÉn th·ªãt l·ª£n lu·ªôc v·ªõi x√¥i n·∫øp c√°i. R·ªìi b√† v·ª£ ph·ªëi h·ª£p th·ª±c hi·ªán k·∫ø ho·∫°ch: bu·ªïi s√°ng √¥ng Giai v√†o tri·ªÅu l√†m vi·ªác b√† kh√¥ng d·ªçn c∆°m s√°ng. ‚ÄúL√∫c ·ªü trong tri·ªÅu v·ªÅ th√¨ b·ª•ng ƒë√≥i ng·∫•u, th·∫•y c√°i l·ªìng b√†n ƒë·∫≠y m·ªü ra, s·∫µn dao v√† th·ªõt, th√°i ngay th·ªãt l·ª£n ƒÉn l·∫´n v·ªõi x√¥i, ch·ªâ c√≥ m·ªôt l√∫c h·∫øt c·∫£‚Äù. ƒÇn xong m·ªõi ch·ª£t nghƒ© ƒë·∫øn ngu·ªìn g·ªëc c·ªßa th·ª© ƒë·ªì ƒÉn, bi·∫øt r·ªìi th√¨ t·ªè ra r·∫•t b·ª±c t·ª©c nh∆∞ng c≈©ng ƒë√£ ph·∫£i x√©t √°n l·∫°i: ‚ÄúTa l·∫ßm l·ªói r·ªìi! Nh∆∞ng v√¨ m·ªôt b·ªØa ƒÉn no m√† l√†m s·ªëng m·ªôt m·∫°ng ng∆∞·ªùi, ch·∫≥ng c≈©ng b·ªüi gi·ªùi sao! Li·ªÅn l√™n xe v√†o ph·ªß, xin tha cho ng∆∞·ªùi c√≥ t·ªôi. Ch√∫a m·ª´ng r·ª° m√† nghe theo ngay‚Äù. T√°c gi·∫£ ph·ª• ch√©p th√™m m·ªôt chi ti·∫øt nh·ªè nh∆∞ v√¥ t√¨nh: M·ªôt h√¥m √¥ng (√¥ng Giai ‚Äì TNT) v√†o tri·ªÅu ƒëi qua ch·ª£ C·ª≠a ƒê√¥ng, th·∫•y con c√° m√® l·ªõn b·ªÅ ngang ƒë·∫´y th∆∞·ªõc, √¥ng d·ª´ng l·∫°i h·ªèi v√† khen ng·ª£i. R·ªìi √¥ng v·ªÅ nh√†, th·∫•y r·∫•t nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi ƒëem bi·∫øu c√°, to√†n l√† nh·ªØng phi·∫øn c√° m√® c·∫£. √îng ƒë√πa b·∫£o th·ª≠ ch·∫Øp l·∫°i xem, th·∫•y ch·ªâ thi·∫øu ƒëu√¥i, c√≤n th√¨ ƒë·ªÅu ƒë·ªß th√¢n h√¨nh con c√°. H√© l·ªô m·ªôt s·ª± th·∫≠t l√† c√°c v·ªã ‚Äúd√¢n chi ph·ª• m·∫´u‚Äù x∆∞a th∆∞·ªùng xuy√™n nh·∫≠n c·ªßa bi·∫øu x√©n. Nh√¢n chuy·ªán √¥ng Nguy·ªÖn VƒÉn Giai, t√°c gi·∫£ ch√©p chuy·ªán qu·ªëc l√£o Ph·∫°m C√¥ng Tr·ª© th√≠ch ƒÉn chim s·∫ª v√†ng n∆∞·ªõng. Ng∆∞·ªùi t√π tr∆∞·ªüng th∆∞·ª£ng du ph·∫°m t·ªôi ch·∫øt, ng∆∞·ªùi v·ª£ th√¥ng qua ƒë·∫ßu b·∫øp nh√† √¥ng bi·∫øt ƒë∆∞·ª£c ƒëi·ªÉm y·∫øu n√†y n√™n d√¢ng chim s·∫ª v√†ng. ƒÇn xong √¥ng m·ªõi bi·∫øt n√™n ‚Äúth√≤ tay v√†o c·ªï h·ªçng m√≥c ƒë·ªÉ th·ªï ra‚Äù, nh∆∞ng k·∫øt c·ª•c l√† √¥ng c≈©ng tha t·ªôi ch·∫øt cho ng∆∞·ªùi t√π tr∆∞·ªüng ·∫•y. Vi·ªác th√≠ch ƒÉn m·ªôt m√≥n ngon n√†o ƒë√≥, l·∫°i v√¨ m√≥n ngon m√† b·∫ª cong h√¨nh √°n th·∫≠t ƒëa nghƒ©a, song v·ªÅ thi ph√°p th·ªÉ hi·ªán, chi ti·∫øt lo·∫°i n√†y ƒë√£ ‚Äúh·∫° b·ªá‚Äù m·ªôt c√°ch k√≠n ƒë√°o s·ª± nghi√™m minh b·ªÅ ngo√†i c·ªßa c√°c v·ªã quan l·∫°i c·∫ßm c√¢n n·∫£y m·ª±c th·ªùi x∆∞a. Qua chuy·ªán ƒÉn n√†y, b·ªôc l·ªô t√≠nh c√°ch h·∫øt s·ª©c ph√†m t·ª•c c·ªßa c√°c quan l·ªõn ƒë√®n tr·ªùi. C≈©ng nh√¢n ƒë√≥, l√†m l·ªô r√µ s·ª± y·∫øu k√©m v·ªÅ m·∫∑t ph√°p lu·∫≠t c·ªßa x√£ h·ªôi Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i. C√°ch x√©t √°n tr√¥ng c·∫≠y v√†o s·ª± anh minh, nghi√™m kh·∫Øc c·ªßa m·ªôt c√° nh√¢n r·∫•t d·ªÖ d·∫´n ƒë·∫øn s·ª± t√πy ti·ªán, nh·∫•t l√† khi h·ªá th·ªëng x√£ h·ªôi ƒë√≥ ƒë·∫∑t ni·ªÅm tin v√†o nh√¢n c√°ch ƒë·∫°o ƒë·ª©c con ng∆∞·ªùi m√† kh√¥ng c√≥ thi·∫øt ch·∫ø ki·ªÉm so√°t, ngƒÉn ch·∫∑n s·ª± l·∫°m quy·ªÅn, s·ª± t√πy ti·ªán c·ªßa c√° nh√¢n. M·ªôt chuy·ªán kh√°c c≈©ng ch√©p *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c *v·ªÅ th√∫ ƒÉn u·ªëng v√† t√≠nh c√°ch con ng∆∞·ªùi. Nguy·ªÖn ƒêƒÉng C·∫£o th√≠ch th·ªãt ch√≥ v√† r∆∞·ª£u ngon, ngo√†i ra kh√¥ng ham th√≠ch c√°i g√¨ kh√°c. √îng th√¥ng minh, c√≥ t√†i nh∆∞ng ng√¥ng ngh√™nh, b·ªã bi·∫øm tru·∫•t m·∫•y l·∫ßn. G·∫∑p m·ªôt ƒë·∫°o nh√¢n, xin b·ªè vi·ªác ƒë·ªùi ƒë·ªÉ tu ti√™n, ƒë·∫°o nh√¢n y√™u c·∫ßu ph·∫£i ki√™ng nhi·ªÅu th·ª© m√† th·ªãt ch√≥ l√† m·ªôt trong s·ªë c√°c m√≥n ƒë√≥ th√¨ √¥ng c≈©ng v√¢ng l·ªùi. Nh∆∞ng khi qua h√†ng th·ªãt ch√≥, m√πi th∆°m s·ª±c n·ª©c, n√©n ch·ªãu kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c, √¥ng xin ƒÉn b·ªØa cu·ªëi c√πng. ƒê·∫°o nh√¢n b·∫±ng l√≤ng nh∆∞ng sau ƒë√≥ tuy√™n b·ªë √¥ng kh√¥ng th·ªÉ ƒëi tu ƒë∆∞·ª£c. V·∫≠y l√† l√Ω t∆∞·ªüng ti√™n th√°nh c≈©ng kh√¥ng chi·∫øn th·∫Øng ƒë∆∞·ª£c con ng∆∞·ªùi tr·∫ßn t·ª•c.
Chuy·ªán u·ªëng tr√† c≈©ng c√≥ th·ªÉ t·∫°o n√™n ·∫•n t∆∞·ª£ng v·ªÅ s·ª± b√¨nh ph√†m c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ. M·ªôt truy·ªán ch√©p v·ªÅ h·ªç Nguy·ªÖn Ti√™n ƒêi·ªÅn trong
*V≈© trung t√πy b√∫t*, k·ªÉ v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá th√¢n thi·∫øt gi·ªØa Nguy·ªÖn Kh·∫£n (anh Nguy·ªÖn Du) v·ªõi ch√∫a Tr·ªãnh b·∫±ng m·ªôt s·ª± ki·ªán ch·ªçn l·ªçc: ‚ÄúM·ªôt ng√†y kia, trong nh√† Nguy·ªÖn Kh·∫£n b√†y cu·ªôc y·∫øn ti·ªác, thi·∫øu ch√® u·ªëng. Ch·ª£t quan Trung s·ª© c√≥ vi·ªác ra nh√† √¥ng, √¥ng kh√¥ng k·ªãp l√†m t·ªù kh·∫£i, ch·ªâ vi·∫øt tay m·∫•y ch·ªØ: Th·∫ßn Kh·∫£n kh·∫•t tr√† nh·∫•t l·∫°ng. Quan Trung s·ª© ƒëem v·ªÅ d√¢ng, ch√∫a Tr·ªãnh ban cho m·ªôt h√≤m ch√®‚Äù. Chi ti·∫øt hay s·ª± ki·ªán vay tr√† c·ªßa ch√∫a, ng∆∞·ªùi quy·ªÅn uy b·∫≠c nh·∫•t c·ªßa tri·ªÅu ƒë·∫°i L√™ Tr·ªãnh l√∫c ƒë√≥, n√≥i r·∫•t r√µ v√† sinh ƒë·ªông m·ªëi quan h·ªá th√¢n thi·∫øt ƒë·∫øn m·ª©c su·ªìng s√£ c·ªßa ch√∫a t√¥i, c√≥ gi√° tr·ªã t·∫°o h√¨nh r·∫•t ƒë·∫∑c s·∫Øc. R·∫•t c√≥ th·ªÉ c√≥ m·ªôt s·ª± ƒë√°nh gi√° ng·∫ßm ·∫©n n√†o ƒë√≥ n·∫±m sau chi ti·∫øt vay tr√† th√¢n m·∫≠t n√†y. B·ªüi v√¨ trong *M·∫´n Hi√™n thuy·∫øt lo·∫°i* (truy·ªán *Cha con Nguy·ªÖn B√°*)
Li√™n quan ƒë·∫øn c√°c motip v·∫≠t ch·∫•t c√≥ m·ªôt nh√≥m truy·ªán trung ƒë·∫°i vi·∫øt v·ªÅ th·ªùi h√†n vi c·ªßa nh·ªØng nh√† nho v·ªÅ sau hi·ªÉn danh. ƒê√¢y c≈©ng l√† nh√≥m truy·ªán ƒë√°ng ch√∫ √Ω v·ªÅ quan ni·ªám con ng∆∞·ªùi c≈©ng nh∆∞ v·ªÅ thi ph√°p. Kh√°c v·ªõi c√°ch nh√¨n theo quan ƒëi·ªÉm phong th·ªßy th·∫ßn b√≠ hay ƒë·ªÅ cao ngu·ªìn g·ªëc c√≥ d√°ng d·∫•p v≈© tr·ª• c·ªßa nh√¢n v·∫≠t trong truy·ªán, t√°c gi·∫£ c·ªßa lo·∫°i truy·ªán n√†y ƒë√£ ƒë·∫∑t th·ªùi ni√™n thi·∫øu c·ªßa c√°c nho sƒ© trong m·ªôt kh√¥ng gian h·∫øt s·ª©c th·∫ø t·ª•c v·ªõi s·ª± t√∫ng qu·∫´n ƒë·∫øn nh·ª•c nh√£ v√† th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ c·ª©u gi√∫p. T·∫•t nhi√™n lo·∫°i truy·ªán n√†y nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch th·ªèa m√£n s·ª± t·ª± √°i c√° nh√¢n c·ªßa nh·ªØng anh h·ªçc tr√≤ d√†i l∆∞ng t·ªën v·∫£i, mu·ªën nh·∫Øc nh·ªü nh·ªØng ng∆∞·ªùi coi th∆∞·ªùng khoa c·ª≠ h√£y nh·ªõ l·∫•y b√†i h·ªçc v·ªÅ vi·ªác ng∆∞·ª£c ƒë√£i, coi th∆∞·ªùng h·ªçc tr√≤. Nh∆∞ng √Ω nghƒ©a kh√°ch quan c·ªßa ki·ªÉu truy·ªán n√†y l·∫°i l√† ngu·ªìn g·ªëc t·∫ßm th∆∞·ªùng c·ªßa c√°c ‚Äúƒë·∫°i nh√¢n‚Äù.
*Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* k·ªÉ chuy·ªán √¥ng Nguy·ªÖn B√° D∆∞∆°ng l√∫c du h·ªçc ·ªü kinh s∆∞, nh√† ngh√®o ki·∫øt, u·ªëng r∆∞·ª£u ch·ªãu c·ªßa m·ªôt ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√† k·∫ª M∆° ƒë·∫øn trƒÉm ƒë·ªìng ti·ªÅn, b·ªã ƒë√≥n ƒë∆∞·ªùng ƒë√≤i. May l√† c√πng ƒëi c√≥ ng∆∞·ªùi con g√°i c√πng l√†ng ƒë√£ th∆∞∆°ng t√¨nh tr·∫£ h·ªô ti·ªÅn. C√¢u chuy·ªán ƒë√£ d·∫´n ƒë·∫øn duy√™n v·ª£ ch·ªìng sau n√†y gi·ªØa √¥ng D∆∞∆°ng v·ªõi c√¥ g√°i ƒë√≥. ƒêi·ªÅu ƒë√°ng ch√∫ √Ω ·ªü ƒë√¢y kh√¥ng ph·∫£i l√† k·∫øt th√∫c c√≥ h·∫≠u m√† l√† c√¢u n√≥i c·ªßa c√¥ g√°i : ‚ÄúT√¥i th·∫•y c·∫≠u l√† h·ªçc tr√≤, v√¨ n·ªói r∆∞·ª£u ch√® m√† b·ªã x·∫•u h·ªï v·ªõi m·ªôt ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√†, n√™n kh√¥ng ƒë√†nh l√≤ng m√† gi·∫£ h·ªô, kh√¥ng c√≥ √Ω g√¨ mong s·ª± ƒë·ªÅn b√°o‚Äù. M·ªôt c√¢u n√≥i khi·∫øn cho c√°c nh√† nho ph·∫£i nghi√™m kh·∫Øc suy nghƒ© v·ªÅ b·∫£n th√¢n m√¨nh. V·∫´n *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* k·ªÉ m·ªôt c√¢u chuy·ªán kh√°c v·ªÅ U√¥ng Sƒ© ƒêoan. Khi h√†n vi, √¥ng n√†y ph·∫£i ·ªü r·ªÉ nh√† gi√†u, v·ª£ coi th∆∞·ªùng √¥ng v√† c·∫£ b·∫°n b√® √¥ng. G·∫∑p khoa thi, √¥ng s·ª≠a so·∫°n ·ª©ng th√≠ th√¨ ng∆∞·ªùi v·ª£ keo ki·ªát kh√¥ng c·∫•p h√†nh l√Ω m√† c√≤n l·ªôt h·∫øt c·∫£ qu·∫ßn √°o, khi·∫øn √¥ng ph·∫£i l·ªôi xu·ªëng ao n√∫p. M·ªôt c√¥ g√°i l√†ng b√™n ƒëi b√°n v·∫£i th∆∞∆°ng t√¨nh x√© v·∫£i t·∫∑ng √¥ng ƒë√≥ng kh·ªë. Sau n√†y thi ƒë·ªó, √¥ng ƒë√£ c∆∞·ªõi ng∆∞·ªùi con g√°i ƒë√≥ l√†m v·ª£, phong l√† ch√≠nh phu nh√¢n. M√¥tip h√†n sƒ© kh√¥ng qu·∫ßn √°o ng√¢m m√¨nh d∆∞·ªõi ao r·ªìi h√†n sƒ© ƒë∆∞·ª£c ng∆∞·ªùi con g√°i n√†o ƒë√≥ gi√∫p ƒë·ª°, d·∫´n ƒë·∫øn t√¨nh duy√™n c√≥ v·∫ª ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ x∆∞a ∆∞a th√≠ch. Trong *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* ta th·∫•y t√°c gi·∫£ d√πng ƒë·ªÉ k·ªÉ v·ªÅ th·ªùi Nguy·ªÖn VƒÉn Giai ƒëi l√†m thu√™ l√†m m∆∞·ªõn. √îng n√†y ƒëang t·∫Øm th√¨ b·ªã l·∫•y tr·ªôm qu·∫ßn √°o, ph·∫£i ng√¢m m√¨nh d∆∞·ªõi ao m√£i kh√¥ng d√°m l√™n b·ªù. C√¥ g√°i nh√† ƒë·ªëi di·ªán b√™n kia ao ƒëi gi·∫∑t th·∫•y t√¨nh c·∫£nh ƒë√≥, c√¥ ƒë√£ t·∫ø nh·ªã b·ªè l·∫°i cu·ªôn v·∫£i tr√™n b·ªù ƒë·ªÉ √¥ng ƒë√≥ng kh·ªë ƒëi v·ªÅ. Sau n√†y ƒë·ªó ƒë·∫°t, √¥ng Giai ƒë√£ xin h·ªèi ng∆∞·ªùi con g√°i l√†m v·ª£ th·ª©. Kh√° t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v·ªõi ki·ªÉu truy·ªán h√†n sƒ© n√†y l√† c√¢u chuy·ªán v·ªÅ nh·ªØng h√†n sƒ© ph·∫£i ƒëi ƒÉn xin trong truy·ªán N√¥m b√¨nh d√¢n (Ph·∫°m T·∫£i trong *Ph·∫°m T·∫£i ‚Äì Ng·ªçc Hoa*, T·ªëng Tr√¢n trong *T·ªëng Tr√¢n ‚Äì C√∫c Hoa‚Ä¶*). C√≥ th·ªÉ gi·∫£ ƒë·ªãnh l√† c√°c truy·ªán k√Ω ch·ªØ H√°n m√† ta ph√¢n t√≠ch tr√™n ƒë√¢y ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c nho sƒ© b√¨nh d√¢n chuy·ªÉn th·ªÉ th√†nh c√°c truy·ªán n√¥m b√¨nh d√¢n. N·∫øu gi·∫£ ƒë·ªãnh tr√™n l√† ƒë√∫ng th√¨ c√°c truy·ªán ng·∫Øn ch·ªØ H√°n ƒë√£ g√≥p ph·∫ßn h√¨nh th√†nh m·ªôt d√≤ng truy·ªán N√¥m ƒë·ªôc ƒë√°o c·ªßa vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i.
Motip v·ªÅ s·ª± gi√∫p ƒë·ª° c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ b√¨nh th∆∞·ªùng d√†nh cho c√°c h√†n sƒ© ph·∫£n √°nh xu h∆∞·ªõng m·ªõi, ƒë·∫∑t m·∫´u h√¨nh nh√† nho trong m·ªôt m√¥i tr∆∞·ªùng t·ª± nhi√™n, hi·ªán th·ª±c. Hi·ªán t∆∞·ª£ng n√†y r·∫•t t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v·ªõi c√°ch tr√¨nh b√†y c·ªßa c√°c nh√† th∆° ·ªü cu·ªëi th·∫ø k·ª∑ XIX nh∆∞ Nguy·ªÖn Khuy·∫øn, T√∫ X∆∞∆°ng v·ªÅ ng∆∞·ªùi v·ª£ tao khang, hay lam hay l√†m c·ªßa h·ªç. Th∆° tr·ªØ t√¨nh c·ªßa hai nh√† th∆° n√†y th∆∞·ªùng tr√¨nh b√†y b·∫£n th√¢n b·∫±ng c√°i c∆∞·ªùi t·ª± ch·∫ø gi·ªÖu m√¨nh, t·ª©c l√† h·∫° b·ªá th·∫ßn t∆∞·ª£ng v·ªÅ nh√† nho.
*Quanh nƒÉm bu√¥n b√°n ·ªü mom s√¥ng ‚Äì Nu√¥i ƒë·ªß nƒÉm con v·ªõi m·ªôt ch·ªìng‚Ä¶ *T·∫•t nhi√™n, do th√†nh ki·∫øn x√£ h·ªôi nho gi√°o h√≥a m√† c√≥ nh·ªØng tr∆∞·ªùng h·ª£p nh√† nho th√†nh ƒë·∫°t m√† thu·ªü h√†n vi ƒë√£ t·ª´ng ƒë∆∞·ª£c ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ gi√∫p ƒë·ª° ƒë√£ kh√¥ng l·∫•y nhau, t·ª©c l√† truy·ªán kh√¥ng c√≥ k·∫øt th√∫c c√≥ h·∫≠u. ƒê√≥ l√† chuy·ªán v·ªÅ V≈© Kh√¢m L√¢n ƒë∆∞·ª£c V≈© Trinh k·ªÉ trong *Lan Tr√¨ ki·∫øn vƒÉn l·ª•c*. Thu·ªü thi·∫øu th·ªùi ·ªü v·ªõi m·∫π k·∫ø ƒë·ªôc √°c, b·∫Øt √¥ng b·ªè h·ªçc ƒëi chƒÉn tr√¢u. Kh√¥ng ch·ªãu n·ªïi c·ª±c kh·ªï, √¥ng b·ªè tr·ªën ƒë·∫øn x√£ D·ªãch V·ªçng, huy·ªán T·ª´ Li√™m, xin ƒë∆∞·ª£c m·ªôt √¥ng C·ª≠ d·∫°y h·ªçc c∆∞u mang, cho h·ªçc t·∫≠p. M·ªôt ng∆∞·ªùi k·ªπ n·ªØ xinh ƒë·∫πp, h√°t hay th·∫•y √¥ng l√† ng∆∞·ªùi c√≥ t√†i m√† ngh√®o kh·ªï, ƒë√£ l·∫•y ti·ªÅn ki·∫øm ƒë∆∞·ª£c b·∫±ng ngh·ªÅ h√°t x∆∞·ªõng gi√∫p ƒë·ª° √¥ng. Khi chu·∫©n b·ªã ƒëi thi, √¥ng ƒë∆∞·ª£c c√¥ t·∫∑ng r·∫•t h·∫≠u. Thi ƒë·ªó, √¥ng n√≥i v·ªõi cha cho l·∫•y ng∆∞·ªùi con g√°i ·∫•y l√†m v·ª£ nh∆∞ng b·ªã ng∆∞·ªùi cha ph·∫£n ƒë·ªëi v√¨ coi c√¥ ch·ªâ l√† g√°i giang h·ªì. Sau n√†y khi ra l√†m quan, √¥ng c√≥ t√¨m g·∫∑p ƒë·ªÉ b√°o ƒë√°p nh∆∞ng ng∆∞·ªùi ca k·ªπ ƒë√≥ c≈©ng nh·∫•t ƒë·ªãnh kh√¥ng nh·∫≠n ti·ªÅn b·∫°c. Th√†nh ki·∫øn x√£ h·ªôi ƒë·ªëi v·ªõi nh·ªØng ng∆∞·ªùi l√†m ngh·ªÅ h√°t x∆∞·ªõng qu√° n·∫∑ng n·ªÅ ƒë√£ c·∫£n tr·ªü nh√¢n duy√™n t·ªët ƒë·∫πp l·∫Ω ra ph·∫£i c√≥. Nh∆∞ng ·ªü ƒë√¢y ch√∫ng ta ch√∫ √Ω ƒë·∫øn motip h√†n vi c·ªßa k·∫ª sƒ© v√† s·ª± gi√∫p ƒë·ª° c·ªßa ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ nh∆∞ l√† m·ªôt y·∫øu t·ªë quan tr·ªçng t·∫°o n√™n c·ªët truy·ªán, l√†m ƒëa d·∫°ng h√≥a, sinh ƒë·ªông h√≥a nh√¢n v·∫≠t k·∫ª sƒ© trong vƒÉn h·ªçc.
ƒÇn c·∫Øp c≈©ng c√≥ th·ªÉ ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng nh∆∞ m·ªôt nh√¢n t·ªë t·∫°o n√™n c·ªët truy·ªán. √îng L√™ Th·ªùi Hi·∫øn l√∫c h√†n vi t·ª´ng ƒëi ƒÉn c·∫Øp ƒë·ªÉ gi√∫p ƒë·ª° ƒê√†o Duy T·ª´ ‚Äú√îng h·ªèi (ƒê√†o Duy T·ª´) ƒë·ªãnh bao gi·ªù ƒëi, ch√†ng NƒÉm n√≥i s√°ng mai s·∫Ω ƒë·ª£i ƒë·ªÉ t·ª´ bi·ªát ·ªü tr·∫°m Ho√†ng Mai. √îng y h·∫πn, ƒëi qua hi·ªáu b√°n v√†ng b·∫°c ·ªü Ho√†nh ƒê√¨nh, v√†o cu·ªóm l·∫•y hai m√≥n ƒë·ªì r·ªìi ch·∫°y ƒëi r·∫•t nhanh kh√¥ng ai ƒëu·ªïi k·ªãp. ƒê·∫øn Ho√†ng Mai, th·∫•y v·ª£ ch·ªìng ch√†ng NƒÉm ƒë√£ ·ªü ƒë·∫•y, h√†nh l√Ω tr∆° tr·ªèng ch·ªâ c√≥ m·∫•y c√¢n g·∫°o. √îng ƒë∆∞a t·∫∑ng ƒë·ªì v√†ng‚Äù (
*Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c*). C√°ch l√Ω gi·∫£i ch√≠nh tr·ªã c·ªßa t√°c gi·∫£ c√≥ v·∫ª r·∫•t h·ªìn nhi√™n: khi qu√¢n ƒê√†ng Trong v√† ƒê√†ng Ngo√†i giao tranh, ƒê√†o Duy T·ª´ bi·∫øt qu√¢n ƒê√†ng Ngo√†i do L√™ Th·ªùi Hi·∫øn ch·ªâ huy n√™n r√∫t lui (v√¨ ƒë√£ nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c √¢n nghƒ©a c·ªßa √¥ng n√†y th·ªùi h√†n vi). V·∫´n m√¥tip v·ªÅ tr·ªôm c·∫Øp c√≥ truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ hai ng∆∞·ªùi ƒÉn tr·ªôm gi·ªèi g·∫∑p nhau (trong *Lan Tr√¨ ki·∫øn vƒÉn l·ª•c*) ƒë√£ thi th·ªë t√†i ƒÉn tr·ªôm, sau ƒë√≥ b·ªè ngh·ªÅ ƒëi tr·ªôm, ƒëem t√†i nƒÉng tham gia v√†o ƒë·∫°o qu√¢n tri·ªÅu ƒë√¨nh. K·∫øt th√∫c l√† vi·ªác m·ªôt ng∆∞·ªùi tr·ªü th√†nh Tham t∆∞·ªõng S∆°n T√¢y, m·ªôt ng∆∞·ªùi tr·ªü th√†nh ƒë·ªôi tr∆∞·ªüng trong ph·ªß ƒê√¥ ƒë·ªëc. Th√¨ ra ngu·ªìn g·ªëc xu·∫•t th√¢n c·ªßa c√°c quan l·ªõn c≈©ng r·∫•t ƒëa d·∫°ng, ƒë√¢u ph·∫£i cao qu√≠ nh∆∞ l√† ng∆∞·ªùi ƒë∆∞·ª£c tr·ªùi ch·ªçn cho sinh ra ƒë·ªÉ h∆∞·ªõng ƒë·∫°o d√¢n ƒëen. M·ªôt nh√† th∆° tr√†o ph√∫ng ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XX ƒë√£ vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng quan l·ªõn nh∆∞ th·∫ø *L√≠nh h·∫ßu thu·ªü n·ªç tay ƒëeo tr√°p ‚Äì C·ª• l·ªõn ng√†y nay ng·ª±c g·∫Øn sao. *
M·ªôt trong nh·ªØng motip ƒë∆∞·ª£c khai th√°c nhi·ªÅu trong c√°c truy·ªán ng·∫Øn th·∫ø k·ª∑ XVIII ‚Äì XIX l√† thi c·ª≠. Chuy·ªán tr∆∞·ªùng thi v·ªõi t·∫•t c·∫£ s·ª± th·∫≠t tr·∫ßn tr·ª•i c·ªßa n√≥ ƒë∆∞·ª£c nh√¨n t·ª´ c√°c g√≥c ƒë·ªô kh√°c nhau ƒë√£ g√≥p ph·∫ßn ‚Äúph√†m t·ª•c h√≥a‚Äù ch√¢n dung c√°c nh√¢n v·∫≠t ƒë·ªó ƒë·∫°t cao. Thi vƒÉn v√† c·∫£ thi v√µ. Motip thi c·ª≠ ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ c√≥ d√°ng d·∫•p c·ªßa giai tho·∫°i. V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÅ k·ªÉ l·∫°i trong
*C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*v·ªÅ chuy·ªán thi v√µ c·ªßa Tr·∫°ng v·∫≠t V≈© H·ªØu ƒë·∫ßy ch·∫•t h√†i h∆∞·ªõc. √îng xin thi ƒë·∫•u v·ªõi ƒë√¥ l·ª±c sƒ© c·ªßa nh√† vua (L√™ Th√°nh T√¥ng): ‚ÄúVua ƒë·ªãnh ng√†y cho hai b√™n ƒë·∫•u v·∫≠t v√† vua th√¢n ng·ª± ra xem. Khi hai b√™n gi√°p tr·∫≠n, √¥ng n·∫Øm m·ªôt √≠t c√°t trong l√≤ng b√†n tay, r·ªìi b·∫•t ng·ªù vung tay n√©m c√°t v√†o m·∫∑t l·ª±c sƒ©. L·ª±c sƒ© kh√¥ng m·ªü ƒë∆∞·ª£c m·∫Øt, kh√¥ng k·ªãp tr·ªü tay, b·ªã √¥ng d√πng c√°ch lu·ªìn n√°ch qu·∫≠t ng√£ xu·ªëng ƒë·∫•t. Nh·ªØng ng∆∞·ªùi ƒë·ª©ng xem ƒë·ªÅu hoan h√¥. Vua khen √¥ng c√≥ s·ª©c kh·ªèe v√† l·∫•y ch·ª©c t∆∞·ªõc c·ªßa l·ª±c sƒ© phong cho √¥ng. Sau √¥ng l√†m ƒë·∫øn C·∫©m y v·ªá √∫y Ch·ªâ huy s·ª©‚Äù. Tr·∫°ng v·∫≠t ƒë√£ chi·∫øn th·∫Øng b·∫±ng m·∫πo v·∫∑t do lu·∫≠t l·ªá thi ƒë·∫•u kh√¥ng ch·∫∑t ch·∫Ω. Th√†nh c√¥ng c·ªßa c√°c tr·∫°ng ki·ªÉu n√†y gi·ªëng h·ªát nh∆∞ chuy·ªán th√†nh ƒë·∫°t c·ªßa Tr·∫°ng L·ª£n trong truy·ªán c∆∞·ªùi d√¢n gian.
Thi vƒÉn ch∆∞∆°ng v√† s·ª± ƒë·ªó ƒë·∫°t c·ªßa nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi ·ªü th·∫ø k·ª∑ XVIII qua c√°ch k·ªÉ c·ªßa V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÅ th√†nh chuy·ªán c∆∞·ªùi ra n∆∞·ªõc m·∫Øt. M·∫∑c d√π motip thi c·ª≠ th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c ƒëi k√®m v·ªõi thu·∫≠t phong th·ªßy ƒë·ªÉ gi·∫£i th√≠ch s·ª± th√†nh c√¥ng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, nh∆∞ng c√°c nh√¢n v·∫≠t n√†y kh√¥ng th·ªÉ ƒë∆∞·ª£c coi l√† th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠. ƒê∆°n gi·∫£n l√† v√¨ h·ªç kh√¥ng c√≥ l·∫•y m·ªôt ch√∫t t∆∞ ch·∫•t n√†o x·ª©ng ƒë√°ng l√† tinh hoa c·ªßa v≈© tr·ª•, tr·ªùi ƒë·∫•t ngo√†i s·ª± may m·∫Øn ng·∫´u nhi√™n. Nguy·ªÖn VƒÉn Huy (ƒë·ªùi M·∫°c) do kh√¥ng tham ti·ªÅn b·∫°c c·ªßa ng∆∞·ªùi T√†u n√™n ng∆∞·ªùi kh√°ch T√†u n√†y ƒë√£ t√¨m cho √¥ng m·ªôt th·∫ø ƒë·∫•t t·ªët ƒë·ªÉ t√°ng h√†i c·ªët ng∆∞·ªùi cha v√†o ƒë·∫•y. V·ªÅ sau con c√°i ƒë·ªÅu h·ªçc h√†nh, ƒë·ªó ƒë·∫°t v√† l√†m quan to. Nguy·ªÖn Hi·ªÉn T√≠ch l√† ch√°u c·ªßa Nguy·ªÖn VƒÉn Huy, t√≠nh hay u·ªëng r∆∞·ª£u, b·ªè c·∫£ h·ªçc h√†nh. M·ªôt h√¥m nh·∫∑t ƒë∆∞·ª£c m·ªôt b√†i ph√∫ c≈©, h·ªçc thu·ªôc l√≤ng. Khoa thi, k·ª≥ ƒë·ªá nh·∫•t ‚Äúƒë∆∞·ª£c b·∫°n h·ªØu gi√∫p ƒë·ª° n√™n ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªó. ƒê·∫øn k·ª≥ ƒë·ªá nh·ªã, √¥ng ƒëem m·ªôt b√¨nh r∆∞·ª£u v√†o tr∆∞·ªùng u·ªëng say r·ªìi ng·ªß. Tr·ªùi ƒë√£ x·∫ø chi·ªÅu, t·ª± nhi√™n c√≥ m·ªôt tr·∫≠n gi√≥ n·ªïi l√™n c√°t b·ª•i bay m√π tr·ªùi. √îng ƒëang ng·ªß, gi·∫≠t m√¨nh t·ªânh d·∫≠y, ng√≥ ƒë·∫ßu ra xem, th·∫•y m·∫•y m·∫£nh gi·∫•y c√≥ ch·ªØ bay ƒë·∫øn tr∆∞·ªõc m·∫∑t. √îng nh·∫∑t l√™n xem th√¨ l√† m·ªôt b√†i vƒÉn t·ª© l·ª•c. Hi·ªÉn T√≠ch m·ª´ng l·∫Øm n√≥i: Th·ª±c l√† tr·ªùi cho ta. R·ªìi √¥ng theo b√†i ·∫•y vi·∫øt v√†o quy·ªÉn thi ƒëem n·ªôp, k·∫øt qu·∫£ ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªó k·ª≥ ·∫•y. K·ª≥ ƒë·ªá tam thi m·ªôt b√†i ph√∫, th√¨ l·∫°i l√† b√†i ph√∫ Hi·ªÉn T√≠ch nh·∫∑t ƒë∆∞·ª£c ng√†y tr∆∞·ªõc ·ªü b√™n s√¥ng Nhƒ©, n√™n c≈©ng l·∫°i ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªó. K·ª≥ ƒë·ªá t·ª©, v√¨ √¥ng b·ªè h·ªçc ƒë√£ l√¢u, n√™n ch·∫≥ng l√†m ƒë∆∞·ª£c c√¢u n√†o. √îng ƒëem b√†i L∆∞u H·∫ßu (Tr∆∞∆°ng L∆∞∆°ng) l√†m b·∫±ng ch·ªØ N√¥m ng√†y tr∆∞·ªõc ra s·ª≠ d·ª•ng‚Äù. Sau b√†i vƒÉn N√¥m n√†y may m·∫Øn ƒë∆∞·ª£c l·∫•y ƒë·ªó th√™m ch·ªâ v√¨ vua nghe l√°ng m√°ng t√™n L∆∞u H·∫ßu v√† ph√°n r·∫±ng kh√¥ng l·∫•y ƒë·ªó L∆∞u H·∫ßu th√¨ c√≤n l·∫•y ng∆∞·ªùi n√†o n·ªØa (L∆∞u H·∫ßu l√† ch·ªâ Tr∆∞∆°ng L∆∞∆°ng, m·ªôt danh nh√¢n Trung Qu·ªëc c·ªï). ƒê·∫øn khi tr√¨nh quy·ªÉn l√™n, vua m·ªõi v·ª° l·∫Ω r·∫±ng ƒë√¢y l√† vƒÉn N√¥m, nh∆∞ng v√¨ tr√≥t l·∫•y ƒë·ªó n√™n ph·∫£i gi·∫•u k√≠n. K·∫øt h·ª£p c·ªßa y·∫øu t·ªë ng·∫´u nhi√™n, may m·∫Øn m·ªôt c√°ch kh√≥ tin, c·ªông v·ªõi s·ª± g√† m·ªù c·ªßa c·∫£ quan tr∆∞·ªùng v√† vua m√† d·∫´n ƒë·∫øn ƒë·ªó ƒë·∫°t. Motip thi c·ª≠ tr√¥ng nh·ªù v√†o may r·ªßi nh∆∞ th·∫ø ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ trung ƒë·∫°i s·ª≠ d·ª•ng kh√° ph·ªï bi·∫øn.
*Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c* k·ªÉ chuy·ªán gia ƒë√¨nh √¥ng Nguy·ªÖn Tr·∫≠t ƒë∆∞·ª£c th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω t√¨m cho m·ªôt th·∫ø ƒë·∫•t t·ªët. Nh∆∞ng ƒëi·ªÅu ƒë·∫∑c bi·ªát l√† tuy√™n b·ªë c·ªßa √¥ng th·∫ßy n√†y ‚ÄúTi·∫øn sƒ© ph·∫£i h·ªçc m√† c√≥ ƒë∆∞·ª£c th√¨ c√≥ g√¨ l·∫°‚Äù. V·ªõi ch·ªß tr∆∞∆°ng ·∫•y, th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω c√≤n b·∫£o ƒëem ƒë·ªët h·∫øt s√°ch v·ªü! ƒê·∫øn khoa thi h·ªôi, Nguy·ªÖn Tr·∫≠t mi·ªÖn c∆∞·ª°ng l·ªÅu ch√µng ƒëi thi. √îng tr·∫£i qua c√°c tr∆∞·ªùng nh·∫•t, tr∆∞·ªùng nh√¨ do ng∆∞·ªùi quen gi√∫p. ƒê·∫øn tr∆∞·ªùng ba, nh·∫∑t ƒë∆∞·ª£c m·ªôt m·∫£nh gi·∫•y c·ª© th·∫ø ch√©p c≈©ng ƒë·ªó. ƒê·∫øn tr∆∞·ªùng th·ª© t∆∞, √¥ng n·∫±m m∆° th·∫•y c√≥ v·ªã th·∫ßn n√≥i ch·ªØ ‚Äúg·ª´ng‚Äù. Khi v√†o thi, √¥ng ƒëem theo g·ª´ng. B·∫•y gi·ªù ti·∫øt xu√¢n l·∫°nh gi√°. Chi·ªÅu t·ªëi, m·ªôt l·ªÅu b√™n c·∫°nh c√≥ m·ªôt th√≠ sinh ƒëau b·ª•ng k√™u r√™n. √îng ƒëun n∆∞·ªõc g·ª´ng ƒë·ªï cho u·ªëng. Ng∆∞·ªùi th√≠ sinh n·ªç l·∫•y quy·ªÉn vƒÉn ra b·∫£o ‚Äúƒë√¢y l√† b√†i vƒÉn r·∫•t ƒë·∫Øc √Ω c·ªßa t√¥i, may ch∆∞a ƒë·ªÅ t√™n, xin ƒë·ªÉ ƒë·ªÅn b√°o. Mong √¥ng anh c√µng ra kh·ªèi tr∆∞·ªùng, d√π ch·∫øt c≈©ng kh√¥ng bƒÉn khoƒÉn g√¨‚Äù. Sau ƒë√≥, √¥ng tr√∫ng c√°ch, vi·ªác b·ªã l·ªô, tri·ªÅu ƒë√¨nh b√£i b·ªè k·∫øt qu·∫£ k·ª≥ thi ƒë√¨nh. Chuy·ªán Ninh T·ªën (ch√©p trong *V≈© trung t√πy b√∫t*) nh·ªù bi·∫øt tr∆∞·ªõc n·ªôi dung ƒë·ªÅ thi n√™n ƒë√£ x√© hai trang s√°ch *Kinh D·ªãch *l√©n ƒëem v√†o tr∆∞·ªùng thi. Ch·∫•m quy·ªÉn c·ªßa Ninh T·ªën, kh·∫£o quan th·∫•y vƒÉn l√£o luy·ªán, ƒë·∫ßy ƒë·ªß, duy ch·ªâ c√≥ qu·∫ª Ki·ªÅn kh√¥ng n√≥i ƒë·∫øn, kh√¥ng t∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c nghƒ©a s√°ch. ƒê√≥ l√† v√¨ ch·ªâ x√© ƒë∆∞·ª£c hai trang m√† h·ª•t m·∫•t ƒëo·∫°n d∆∞·ªõi n√™n kh√¥ng c√≥ g√¨ m√† ch√©p. √îng ƒë∆∞·ª£c l·∫•y ƒë·ªó H·ªôi nguy√™n. *V≈© trung t√πy b√∫t* c·ªßa Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï k·ªÉ kh√° nhi·ªÅu c√°c m·∫©u chuy·ªán ng·∫Øn v·ªÅ khoa c·ª≠ m√† s·ª± may m·∫Øn ng·∫´u nhi√™n gi√∫p cho ng∆∞·ªùi ƒëi thi ƒë·ªó ƒë·∫°t l√† ph·ªï bi·∫øn nh·∫•t. V√µ Mi√™n ƒë·ªó khoa thi H·ªôi nƒÉm M·∫≠u Th√¨n (1748) m√† kh√¥ng hi·ªÉu v√¨ sao ƒë·ªó: √¥ng n·ªôp nh·∫ßm b√†i nh√°p vƒÉn, b√†i vi·∫øt c√≥ d·∫•u tr∆∞·ªùng thi v·∫´n n·∫±m trong ·ªëng quy·ªÉn. Th·∫ø m√† khi y·∫øt b·∫£ng, th·∫•y t√™n ƒë·ªó H·ªôi nguy√™n, v·ª´a m·ª´ng v·ª´a kinh ng·∫°c, kh√¥ng hi·ªÉu t·∫°i sao l·∫°i ƒë·ªó. C√≥ ng∆∞·ªùi b·∫£o nh√† √¥ng ba ƒë·ªùi kh√¥ng nu√¥i m√®o n√™n ƒë∆∞·ª£c b√°o c√°i ∆°n ·∫•y. V·∫´n chuy·ªán n·ªôp nh·∫ßm quy·ªÉn nh√°p l√† Nguy·ªÖn Qu√Ωnh (em Th√°m hoa Nguy·ªÖn O√°nh). N·ªôp xong quy·ªÉn ra v·ªÅ m·ªõi ph√°t hi·ªán ra n·ªôp nh·∫ßm, quy·ªÉn c√≥ ƒë√≥ng d·∫•u v·∫´n gi·ªØ l·∫°i. ƒê√™m h√¥m ·∫•y √¥ng ƒëem ra s·ª≠a ch·ªØa, s√°ng sau gi·∫•u quy·ªÉn v√†o tay √°o ƒëem v√†i m∆∞∆°i l·∫°ng b·∫°c ra c·ª≠a tr∆∞·ªùng. ƒêang v∆° v·∫©n ch∆∞a bi·∫øt t√≠nh sao th√¨ xu·∫•t hi·ªán m·ªôt ng∆∞·ªùi l√≠nh h·ªèi c·∫ßn g√¨ s·∫Ω gi√∫p. √îng n√≥i th·ª±c. Ng∆∞·ªùi l√≠nh n√≥i vi·ªác ·∫•y r·∫•t d·ªÖ, c√≥ th·ªÉ gi√∫p ƒë∆∞·ª£c. Ng∆∞·ªùi l√≠nh c√≤n d·∫∑n khi ƒë·ªó ƒë·∫°t nh·ªõ ƒë·∫øn ph∆∞·ªùng ƒê·ªìng Xu√¢n h·ªèi thƒÉm l√† ƒë·ªß. Sau qu·∫£ nhi√™n √¥ng ƒë·ªó ƒë·∫°i khoa, ƒë·∫øn ph∆∞·ªùng ƒê·ªìng Xu√¢n h·ªèi thƒÉm ƒë∆∞·ª£c bi·∫øt ƒë√≥ l√† m·ªôt ng∆∞·ªùi l√≠nh t√πy hi·ªáu ch·∫øt ƒë√£ h∆°n trƒÉm ng√†y r·ªìi. C√°c t√°c gi·∫£ ƒë√£ v√©n b·ª©c m√†n th·∫ßn b√≠ c·ªßa nh·ªØng ki·ªÉu ‚Äúti√™u c·ª±c‚Äù trong khoa c·ª≠; b·∫±ng nh·ªØng chi ti·∫øt hi·ªán th·ª±c kh√°c nhau ƒë√£ ch·ªâ r√µ kh√¥ng ph·∫£i t·∫•t th·∫£y nh·ªØng v·ªã ƒë·∫°i khoa ƒë·ªÅu c√≥ t√†i nƒÉng x·ª©ng ƒë√°ng. Motip phong th·ªßy trong tr∆∞·ªùng h·ª£p n√†y kh√¥ng h·ªÅ nh·∫±m t√¥n vinh s·ª± phi th∆∞·ªùng c·ªßa c√°c ƒë·∫•ng b·∫≠c m√† tr√°i l·∫°i, ch·ªâ d·∫´n ƒë·∫øn s·ª± ho√†i nghi gi√° tr·ªã v√† nh√¢n c√°ch c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ chuy·ªán. Khoa c·ª≠ ƒë·ªó ƒë·∫°t ch·∫≥ng qua l√† ph√≠a khu·∫•t l·∫•p c·ªßa cu·ªôc s·ªëng ƒë·∫ßy ph·ª©c t·∫°p m√† ng∆∞·ªùi ta th∆∞·ªùng c·ªë g·∫Øng che d·∫•u.
Ng∆∞·ª£c l·∫°i v·ªõi s·ª± b·∫•t t√†i c·ªßa Nguy·ªÖn Hi·ªÉn √çch hay s·ª± kh√¥ng c·∫ßn h·ªçc c·ªßa Nguy·ªÖn Tr·∫≠t, s·ª± gian l·∫≠n c·ªßa Ninh T·ªën l√† t√†i h·ªçc thi c·ªßa Ho√†ng Gi√°p ƒê·ªìng H√£ng (
*C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω)*. ƒê√°ng l∆∞u √Ω l√† t√°c gi·∫£ kh√¥ng nh·∫Øc ƒë·∫øn thu·∫≠t phong th·ªßy, m·ªì m·∫£, ƒë·∫•t c√°t c·ªßa gia ƒë√¨nh √¥ng. √îng n√†y n·ªïi ti·∫øng th·∫ßn ƒë·ªìng nh∆∞ng t√≠nh t√¨nh ph√≥ng t√∫ng, kh√¥ng ch·ªãu khu√¥n ph√©p, c√≥ nh·ªØng h√†nh vi kh√°c ng∆∞·ªùi. NƒÉm 14 tu·ªïi, nh√† Th√°i h·ªçc ra ƒë·ªÅ b√†i ph√∫ *Tr√πng tu Qu·ªëc t·ª≠ gi√°* *m*, √¥ng l√†m lu√¥n hai b√†i. H·ªèi v√¨ sao, tr·∫£ l·ªùi r·∫±ng v√¨ trong ƒë·∫ßu b√†i c√≥ ch·ªØ *Tr√πng*. Ng∆∞·ªùi ta ra ƒë·ªÅ l√†m m·ªôt b√†i th∆° th√¨ √¥ng xin l√†m lu√¥n c·∫£ trƒÉm b√†i. Nh√† ngh√®o, ·ªü r·ªÉ nh√† ph√∫ √¥ng, t·ª± ph·ª• t√†i ƒë·ªó ƒë·∫ßu thi√™n h·∫°. Khi s·ª≠a so·∫°n ƒëi thi, √¥ng tin ch·∫Øc ƒë·ªó n√™n xin b·ªë v·ª£ gi·∫øt tr√¢u khao th∆∞·ªüng v√† d·∫∑n d√¢n l√†ng s·∫Øm s·ª≠a c√°n tre l√†m c·ªù ƒë·ªÉ ƒë√≥n r∆∞·ªõc √¥ng. V√†o thi, quan tr∆∞·ªùng ƒë√°nh ƒë·ªë, ra ƒë·ªÅ hi·ªÉm h√≥c, √¥ng kh√¥ng hi·ªÉu n√™n b·ªè thi ƒëi ra, d·∫´u m·ªôt √¥ng ƒë·ªì gi√† b√™n c·∫°nh thu·ªôc l√≤ng c·∫£ ch∆∞∆°ng s·∫µn s√†ng ƒë·ªçc cho √¥ng ch√©p, nh∆∞ng √¥ng n√≥i ng∆∞·ªùi ƒë·ªó ƒë·∫ßu thi√™n h·∫° kh√¥ng ph·∫£i h·ªçc m√≥t k·∫ª kh√°c. Tr·ªü v·ªÅ √¥ng quy·∫øt t√¢m h·ªçc th√™m ba nƒÉm n·ªØa v√† tuy√™n b·ªë b√¢y gi·ªù m·∫∑c cho quan tr∆∞·ªùng ra ƒë·ªÅ hi·ªÉm h√≥c ƒë·∫øn ƒë√¢u √¥ng c≈©ng l√†m ƒë∆∞·ª£c. ƒê·∫øn khi d·ª± kho√° thi sau √¥ng l·∫°i ƒë√≤i b·ªë v·ª£ gi·∫øt tr√¢u nh∆∞ tr∆∞·ªõc, nh∆∞ng b·ªë v·ª£ kh√¥ng ch·ªãu. √îng sang l√†ng b√™n tr√™u gh·∫πo v·ª£ ng∆∞·ªùi, b·ªã ch·ªß nh√† b·∫Øt gi·ªØ, b·ªë v·ª£ ph·∫£i mang ti·ªÅn sang chu·ªôc v·ªÅ, r·ªìi bu·ªôc ph·∫£i gi·∫øt b√≤ ƒë·ªÉ √¥ng ƒëi thi. V√†o thi, √¥ng huy√™nh hoang th√°ch ƒë·ªë quan tr∆∞·ªùng ra ƒë∆∞·ª£c lo·∫°i ƒë·ªÅ m√† √¥ng ch∆∞a h·ªçc t·ªõi. Qu·∫£ nhi√™n √¥ng ƒë·ªó Ho√†ng gi√°p. Thi ƒê√¨nh b√†i √¥ng ƒë√°ng ƒë·ªó ƒë·ªá nh·∫•t gi√°p b·ªã tru·∫•t xu·ªëng h√†ng ƒë·ªá ngh·ªã gi√°p. √îng ph·∫´n u·∫•t, h√¥m vinh qui c√≥ xe ng·ª±a, v√µng l·ªçng m√† kh√¥ng th√®m ng·ªìi, ƒëi b·ªô, qua s√¥ng Tri·ªÅu D∆∞∆°ng n∆∞·ªõc ch·∫£y m·∫°nh √¥ng c≈©ng c·ª© l·ªôi qua ch·ª© kh√¥ng ng·ªìi ƒë√≤. Motip l·ªôi s√¥ng, l·ªôi ao m√† b·ªè qua ƒë∆∞·ªùng b·ªô hay ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng ƒë·ªÉ kh·∫Øc h·ªça t√≠nh n√≥ng n·∫£y b·ªôc tr·ª±c c·ªßa nh√¢n v·∫≠t. Chuy·ªán c·ªßa Ho√†ng Gi√°p ƒê·ªìng H√£ng tr√™n ƒë√¢y c√≥ nh·ªØng n√©t t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v·ªõi chuy·ªán c·ªßa nh√¢n v·∫≠t Nguy·ªÖn C√¥ng Ho√†n (th√¢n ph·ª• Nguy·ªÖn B√° L√¢n) ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ trong *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c*. T√°c gi·∫£ ƒë√£ s·ª≠ d·ª•ng h√†ng lo·∫°t chi ti·∫øt minh h·ªça cho t√≠nh c√°ch nh√¢n v·∫≠t. ƒê√¢y l√† nh√¢n v·∫≠t ham m√™ ch·ªØ nghƒ©a nh∆∞ng c√≥ thi√™n t√≠nh t·ª± ph·ª•, hi·∫øu th·∫Øng. ƒê·∫øn thƒÉm T·ªÉ t∆∞·ªõng Nguy·ªÖn C√¥ng H√£ng, √¥ng ƒë·ª©ng r√©o g·ªçi t√™n ng∆∞·ªùi ta ·ªü ngo√†i c·ªïng. Nghe tin m·ªôt ng∆∞·ªùi h·ªçc tr√≤ ·ªü Thanh Tr√¨ vƒÉn hay, t·∫≠p vƒÉn ·ªü tr∆∞·ªùng Gi√°m lu√¥n chi·∫øm gi·∫£i nh·∫•t, b√®n d√≤ t√¨m ƒë·∫øn t·∫≠n n∆°i. ƒê√™m khuya v√†o l√†ng, v√¨ ƒë∆∞·ªùng quanh co, b√®n l·ªôi qua ao, ƒë·∫øn g√µ c·ª≠a nh√† ng∆∞·ªùi h·ªçc tr√≤ ƒë√≤i thi vƒÉn. Ng∆∞·ªùi h·ªçc tr√≤ xin kh·∫•t ƒë·∫øn k·ª≥ vƒÉn tr∆∞·ªùng Gi√°m √¥ng m·ªõi th√¥i. Thi vƒÉn v·ªõi con, vƒÉn c·ªßa √¥ng h∆°i k√©m √¥ng li·ªÅn nh·∫£y xu·ªëng s√¥ng t·ª± t·ª≠. Nh·ªØng chi ti·∫øt d·ªã th∆∞·ªùng nh∆∞ th·∫ø khi·∫øn cho nh√¢n v·∫≠t c√≥ s·ª©c s·ªëng, ch√¢n dung nh√¢n v·∫≠t c√≥ t√≠nh t·∫°o h√¨nh ƒë·∫≠m n√©t, nh√¢n v·∫≠t b·∫Øt ƒë·∫ßu c√≥ t√≠nh c√°ch ·ªü m·ª©c n√†o ƒë√≥.
C√°c motip ƒë·ªùi th∆∞·ªùng r√µ r√†ng c√≥ d√°ng d·∫•p l√† s·∫£n ph·∫©m c·ªßa h∆∞ c·∫•u, kh√¥ng ph·∫£i c√≥ g·ªëc g√°c t·ª´ s√°ch v·ªü. C√≥ th·ªÉ h√¨nh dung ch√∫ng ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c l∆∞u truy·ªÅn trong gi·ªõi tr√≠ th·ª©c nho sƒ© nh∆∞ nh·ªØng c√¢u chuy·ªán ƒë√†m ti·∫øu v√† t√°c gi·∫£ ƒë√£ k·ªÉ l·∫°i theo nh√£n quan ri√™ng, trong ƒë√≥ r·∫•t kh√≥ bi·∫øt ƒë√¢u l√† h∆∞ c·∫•u, s√°ng t·∫°o ri√™ng, ƒë√¢u l√† l·ªùi k·ªÉ truy·ªÅn mi·ªáng trong d√¢n gian ƒë∆∞·ª£c t√°c gi·∫£ t√¥n tr·ªçng. Nh·ªØng motip h∆∞ c·∫•u c√≥ phong v·ªã d√¢n gian
Kh√°c v·ªõi c√°c truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ th√°nh nh√¢n th∆∞·ªùng n√© tr√°nh v·∫•n ƒë·ªÅ s·∫Øc d·ª•c ho·∫∑c xem vi·ªác kh∆∞·ªõc t·ª´ s·∫Øc d·ª•c l√† bi·ªÉu hi·ªán c·ªßa th√°nh nh√¢n, qu√¢n t·ª≠, motip s·∫Øc d·ª•c ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng trong nh·ªØng truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ ng∆∞·ªùi b√¨nh ph√†m. T·∫•t nhi√™n trong kh√¥ng gian vƒÉn h√≥a Nho gi√°o v√† Ph·∫≠t gi√°o, ƒë·ªÉ c√≥ th·ªÉ n√≥i v·ªÅ c√°i b·∫£n nƒÉng t√¨nh d·ª•c, c·∫ßn c√≥ nh·ªØng v·ªè b·ªçc ch·∫Øc ch·∫Øn nh∆∞ l√† c√°ch th·ª©c ƒë·ªëi ph√≥ v·ªõi c·∫•m k·ªµ c·ªßa vƒÉn h√≥a di·ªát d·ª•c, c·∫•m d·ª•c. Trong
*Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c *c·ªßa Nguy·ªÖn D·ªØ, nhi·ªÅu truy·ªán vi·∫øt v·ªÅ quan h·ªá t√¨nh d·ª•c c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë∆∞·ª£c x√¢y d·ª±ng theo m·ªôt m√¥ h√¨nh chung : nh√¢n v·∫≠t nam th∆∞·ªùng l√† ng∆∞·ªùi, c√≤n nh√¢n v·∫≠t n·ªØ th∆∞·ªùng l√† ma. H√¨nh dung n·ªØ s·∫Øc c√≥ s·ª©c m·∫°nh c·ªßa ma qu√°i, coi ng∆∞·ªùi con g√°i ƒë·∫πp l√† h·ªì ly tinh, l√† y√™u nghi·ªát, l√† r·∫Øn b√°o o√°n, ƒë√≥ l√† t√¢m th·ª©c ti·∫øp nh·∫≠n h√¨nh ·∫£nh ph·ª• n·ªØ h·ªìng nhan r·∫•t ph·ªï bi·∫øn th·ªùi trung ƒë·∫°i ·ªü c·∫£ Vi·ªát Nam v√† Trung Qu·ªëc. M·∫∑t kh√°c, cu·ªëi m·ªói truy·ªán, l·∫°i c√≥ l·ªùi b√¨nh mang t√≠nh ch·∫•t gi√°o hu·∫•n, ph√™ ph√°n l·ªëi s·ªëng bu√¥ng th·∫£ ƒë·∫ßy b·∫£n nƒÉng v√† ch·ªâ r√µ t√°c h·∫°i c·ªßa l·ªëi s·ªëng ƒë√≥ ƒë·ªëi v·ªõi s·ª± th√†nh ƒë·∫°t c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë√†n √¥ng. C√°c ƒë√¥i l·ª©a n√†y th∆∞·ªùng bu√¥ng th·∫£ trong nh·ªØng cu·ªôc t√¨nh hoan l·∫°c √°i √¢n, th∆∞·ªùng kh√¥ng g·∫Øn k·∫øt v·ªõi m·ª•c ƒë√≠ch h√¥n nh√¢n. ƒê√≥ l√† c√°c truy·ªán *Chuy·ªán c√¢y g·∫°o, Cu·ªôc k·ª≥ ng·ªô ·ªü tr·∫°i T√¢y, Chuy·ªán y√™u qu√°i ·ªü X∆∞∆°ng Giang. *C√≥ th·ªÉ c√°ch k·ªÉ, c√°ch b√¨nh lu·∫≠n ƒë√≥ ph·∫£n √°nh quan ni·ªám vƒÉn h√≥a x∆∞a cho r·∫±ng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ ƒë·∫πp ‚Äì t∆∞·ª£ng tr∆∞ng cho d·ª•c v·ªçng b·∫£n nƒÉng ‚Äì l√† ƒë√°ng s·ª£ nh∆∞ ma qu·ªâ. Nh∆∞ng x√©t v·ªÅ thi ph√°p, c√≥ th·ªÉ nghƒ© ƒë·∫øn vai tr√≤ c·ªßa c√°i k·ª≥ ·∫£o nh∆∞ l√† m·ªôt bi·ªán ph√°p ƒë·ªëi ph√≥ v·ªõi c·∫•m k·ªµ. N√†ng Nh·ªã Khanh (ch·ªâ l√† m·ªôt h·ªìn ma) c√≥ nh·ªØng di·ªÖn ng√¥n ƒë·∫ßy t√≠nh tri·∫øt l√Ω v·ªÅ quan h·ªá nam n·ªØ v√† s·ª± h∆∞·ªüng th·ª• th√∫ nh·ª•c d·ª•c c·ªßa trong *Chuy·ªán c√¢y g·∫°o* nh∆∞ ‚ÄúNghƒ© ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi ta, th·∫≠t ch·∫≥ng kh√°c g√¨ gi·∫•c chi√™m bao. Chi b·∫±ng tr·ªùi ƒë·ªÉ s·ªëng ng√†y n√†o, n√™n t√¨m l·∫•y nh·ªØng th√∫ vui. K·∫ªo m·ªôt s·ªõm ch·∫øt ƒëi, s·∫Ω th√†nh ng∆∞·ªùi c·ªßa su·ªëi v√†ng, d√π c√≥ mu·ªën t√¨m cu·ªôc hoan l·∫°c √°i √¢n, c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ ƒë∆∞·ª£c n·ªØa‚Äù, th·∫≠m ch√≠ l√† di·ªÖn ng√¥n ƒë·ªÅ c·∫≠p kh√° tr·ª±c ti·∫øp, t√°o t·ª£n v·ªÅ chuy·ªán t√¨nh √°i nam n·ªØ ‚Äúnay d√°m mong qu√¢n t·ª≠ qu·∫°t h∆°i d∆∞∆°ng v√†o hang t·ªëi, th·∫£ kh√≠ n√≥ng t·ªõi m·∫ßm kh√¥, khi·∫øn cho t√≠a r·ª•ng h·ªìng r∆°i, ƒë∆∞·ª£c tr·ªôm b√©n xu√¢n quang ƒë√¥i ch√∫t, ƒë·ªùi s·ªëng c·ªßa thi·∫øp nh∆∞ th·∫ø s·∫Ω kh√¥ng ph·∫£i ph√†n n√†n g√¨ n·ªØa‚Äù. Ho·∫∑c truy·ªán *Cu·ªôc k·ª≥ ng·ªô ·ªü tr·∫°i t√¢y*, hai c√¥ g√°i Li·ªÖu Nhu N∆∞∆°ng v√† ƒê√†o H·ªìng N∆∞∆°ng (ch·ªâ l√† u h·ªìn c·ªßa hai gi·ªëng c√¢y li·ªÖu v√† ƒë√†o) ch·ªß ƒë·ªông n√≥i l√™n nh·ªØng tri·∫øt l√Ω h∆∞·ªüng th·ª• nh∆∞ ‚Äúnay g·∫∑p ti·∫øt xu√¢n t∆∞∆°i ƒë·∫πp, ch√∫ng em mu·ªën l√†m nh·ªØng b√¥ng hoa h∆∞·ªõng d∆∞∆°ng, ƒë·ªÉ kh·ªèi ho√†i ph√≠ m·∫•t xu√¢n quang‚Äù v√† c√≥ quan h·ªá t√¨nh √°i v·ªõi ch√†ng th∆∞ sinh H√† Nh√¢n r·∫•t m·∫°nh b·∫°o. N·∫øu kh√¥ng ƒë·∫∑t c√°c nh√¢n v·∫≠t ph·ª• n·ªØ v√†o v·ªã tr√≠ h·ªìn ma, ng∆∞·ªùi c·ªßa c√µi √¢m, th√¨ v·ªã t·∫•t t√°c gi·∫£ ƒë√£ d√°m k·ªÉ l·∫°i nh·ªØng √Ω nghƒ© v√† h√†nh ƒë·ªông v·ªën t·ª± nhi√™n, ph√†m t·ª•c c·ªßa c√°c nh√¢n v·∫≠t, c·∫£ nam l·∫´n n·ªØ. R√µ r√†ng vi·ªác s·ª≠ d·ª•ng y·∫øu t·ªë ma qu√°i k·ª≥ ·∫£o c√≥ √Ω nghƒ©a c·ªßa b·ª©c b√¨nh phong che ch·∫Øn b√∫a r√¨u d∆∞ lu·∫≠n c·ªßa x√£ h·ªôi nho gi√°o h√≥a v·ªën ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªãnh h∆∞·ªõng theo l√Ω t∆∞·ªüng qu·∫£ d·ª•c, ti·∫øt d·ª•c, th·∫≠m ch√≠ l√† di·ªát d·ª•c (theo l√Ω t∆∞·ªüng nh√† Ph·∫≠t). H∆°n n·ªØa, cu·ªëi m·ªói c√¢u chuy·ªán, ƒë·ªÉ ch·∫Øc ch·∫Øn h∆°n, l·∫°i c√≥ th√™m ph·∫ßn l·ªùi b√¨nh (c·ªßa t√°c gi·∫£ m√† c≈©ng c√≥ th·ªÉ c·ªßa ai ƒë√≥ ch∆∞a r√µ), rƒÉn d·∫°y k·∫ª sƒ© bi·∫øt ƒë·∫øn l√Ω t∆∞·ªüng qu·∫£ d·ª•c, s·ª± tai h·∫°i c·ªßa l·ªëi s·ªëng ph√≥ng d·ª•c. Kh√°ch quan m√† x√©t, chuy·ªán ng∆∞·ªùi c√≥ t√¨nh y√™u v·ªõi ma v√† nh·ªØng l·ªùi b√¨nh gi√°o hu·∫•n ƒë·∫°o ƒë·ª©c t·∫°o n√™n v·ªè b·ªçc kh√° ch·∫Øc ch·∫Øn cho ki·ªÉu truy·ªán c√≥ ch·∫•t tr·∫ßn t·ª•c hi·ªÉn nhi√™n n√†y. T·∫•t nhi√™n, m·ªói c√¢u chuy·ªán t√¨nh √°i c≈©ng c√≥ th·ªÉ ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ kh√°c ƒëi, nh∆∞ng ph·ªß m·ªôt m√†u s·∫Øc ma qu√°i l√™n ki·ªÉu t√¨nh y√™u ph√≥ng t√∫ng l√† nguy√™n t·∫Øc kh√¥ng thay ƒë·ªïi. Ch·∫≥ng h·∫°n c√¢u chuy·ªán nghi·ªáp oan c·ªßa ƒê√†o th·ªã k·ªÉ v·ªÅ cu·ªôc t√¨nh gi·ªØa ng∆∞·ªùi danh k·ªπ ƒê√†o H√†n Than v·ªõi nh√† s∆∞ V√¥ K·ª∑, hai ng∆∞·ªùi ch·∫øt ƒëi r·ªìi h√≥a th√†nh hai con r·∫Øn ƒë·∫ßu thai l√†m con quan H√†nh khi·ªÉn Ng·ª•y Nh∆∞·ª£c Ch√¢n. Nghƒ©a l√† nh·ªØng m·ªëi t√¨nh kh√¥ng thu·ªôc ch√≠nh ƒë·∫°o theo quan ni·ªám Nho gi√°o v√† Ph·∫≠t gi√°o t·∫•t y·∫øu d·∫´n ƒë·∫øn t√† ma, qu·ªâ qu√°i r·∫•t ƒë√°ng s·ª£. Th·∫≠t kh√≥ m√† b√≥c t√°ch gi·ªØa m·ª•c ƒë√≠ch gi√°o hu·∫•n v·ªõi m·ª•c ƒë√≠ch k·ªÉ chuy·ªán v·ªÅ s·ª©c m·∫°nh c·ªßa √°i t√¨nh qua ki·ªÉu truy·ªán tr√™n trong *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c.* Nh∆∞ng c·∫ßn ch√∫ √Ω r·∫±ng c√°c nh√† kinh ƒëi·ªÉn nho gi√°o h·∫ßu nh∆∞ n√© tr√°nh, kh√¥ng s·ª≠ d·ª•ng motip s·∫Øc d·ª•c. D·ªÖ hi·ªÉu l√† ƒë·ªÉ ƒë·∫°t m·ª•c ƒë√≠ch gi√°o hu·∫•n v·ªÅ s·ª± qu·∫£ d·ª•c, thanh t√¢m m√† l·∫°i k·ªÉ c√°c chuy·ªán y√™u ƒë∆∞∆°ng ƒë·∫≠m m√†u s·∫Øc d·ª•c th√¨ kh√°c n√†o s·ª≠ d·ª•ng con dao hai l∆∞·ª°i. Do ƒë√≥, c√≥ th·ªÉ nghƒ© r·∫±ng motip s·∫Øc d·ª•c nh·∫±m chuy·ªÉn t·∫£i t∆∞ t∆∞·ªüng v·ªÅ con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, nh·∫≠n th·ª©c s·ª©c m·∫°nh ti·ªÅm t√†ng c·ªßa y·∫øu t·ªë b·∫£n nƒÉng th√¥ng qua t√¢m th·ª©c ti·∫øp nh·∫≠n ph·ªï bi·∫øn c·ªßa th·ªùi trung ƒë·∫°i v·ªën xem ƒë√≥ l√† s·ª©c m·∫°nh ma qu√°i, ƒë·∫ßy quy·∫øn r≈© nh∆∞ng c≈©ng ƒë√°ng s·ª£. C≈©ng c√≥ tr∆∞·ªùng h·ª£p t√°c gi·∫£ m∆∞·ª£n c√¢u chuy·ªán t√¨nh √°i c·ªßa m·ªôt nh√¢n v·∫≠t k·ª≥ d·ªã ƒë·ªÉ ph·∫£n √°nh k√≠n ƒë√°o t√¨nh tr·∫°ng bu√¥ng th·∫£ t√¨nh d·ª•c c·ªßa gi·ªõi qu√≠ t·ªôc phong ki·∫øn ·ªü th·ªùi k·ª≥ m√† Nho gi√°o v·∫´n ch∆∞a th·ª±c s·ª± chi·∫øm ƒë·ªãa v·ªã ch·ªß ƒë·∫°o. ƒê√≥ l√† truy·ªán v·ªÅ H√† √î L√¥i ( *Lƒ©nh Nam ch√≠ch qu√°i*) *. *H√† √î L√¥i v·ªën l√† con c·ªßa La th·∫ßn, v·ªã th·∫ßn n√†y ƒë√£ l·∫ªn ƒë·∫øn nh√† V≈© th·ªã trong th·ªùi gian ch·ªìng V≈© th·ªã l√† ƒê·∫∑ng Sƒ© Doanh ƒëi s·ª© Trung Hoa. ƒê·∫øn l∆∞·ª£t m√¨nh, H√† √î L√¥i l·∫°i th√¥ng d√¢m v·ªõi qu·∫≠n ch√∫a. C√≥ ng∆∞·ªùi qu·∫£ quy·∫øt cho r·∫±ng c√¢u chuy·ªán H√† √î L√¥i ph·∫£n √°nh ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm ƒë·∫°o ƒë·ª©c x√£ h·ªôi th·ªùi Tr·∫ßn D·ª• T√¥ng l√† th·ªùi k·ª≥ giai c·∫•p qu√≠ t·ªôc nh√† Tr·∫ßn ƒÉn ch∆°i b·ª´a b√£i, ƒë√†ng ƒëi·∫øm.
Motip s·∫Øc d·ª•c c√≥ nh·ªØng bi·∫øn th√°i phong ph√∫ v√† c√≥ l·∫Ω ch∆∞a ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi nghi√™n c·ª©u n∆∞·ªõc ta quan t√¢m th√≠ch ƒë√°ng. Nh·ªØng motip v·ªÅ con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, b√¨nh ph√†m t·∫•t nhi√™n phong ph√∫, ƒëa d·∫°ng h∆°n c√°c motip v·ªÅ m·∫´u ng∆∞·ªùi th√°nh nh√¢n. V·∫´n l√† vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t ki·ªát xu·∫•t nh∆∞ng vi·ªác d√πng motip lo·∫°i n√†y l·∫°i khi·∫øn cho nh√¢n v·∫≠t ·∫•y tr·ªü n√™n b√¨nh ph√†m. Ch·∫≥ng h·∫°n c√¢u chuy·ªán v·ªÅ m·∫π tr·∫°ng nguy√™n Gi√°p H·∫£i ƒÉn n·∫±m v·ªõi m·ªôt ng∆∞·ªùi qua ƒë∆∞·ªùng ng·∫´u nhi√™n m√† sinh ra √¥ng th·ª±c ra ch·ªâ l√† m·ªôt trong mu√¥n v√†n c√¢u chuy·ªán c√≥ th·ª±c c·ªßa x√£ h·ªôi. Ch√≠nh nh·ªØng motip c√≥ v·∫ª c·∫•m k·ªµ n√†y ƒë√£ l√†m cho c√°c c√¢u chuy·ªán v·ªën ng·∫Øn ng·ªßi, ngh√®o n√†n chi ti·∫øt th√™m ph·∫ßn sinh ƒë·ªông, h·∫•p d·∫´n. C√≥ m·ªôt s·ªë truy·ªán, motip s·∫Øc d·ª•c ƒë∆∞·ª£c s·ª≠ d·ª•ng nh∆∞ l√† y·∫øu t·ªë tham gia v√†o c·ªët truy·ªán.
*V≈© trung t√πy b√∫t * k·ªÉ chuy·ªán v·ªÅ s·ª± hi·ªÉu l·∫ßm tai h·∫°i ƒë√£ d·∫´n ƒë·∫øn m·ªôt c√°i ch·∫øt oan ·ª©c. Ng∆∞·ªùi em trai c·ªßa Nguy·ªÖn Do√£n B·∫°t ph√°t hi·ªán th·∫•y m·ªôt chi·∫øc √°o l√≥t m√¨nh c·ªßa Do√£n B·∫°t trong bu·ªìng v·ª£ m√¨nh li·ªÅn ƒëem tr·∫£ l·∫°i anh (ng·ªù l√† c√≥ quan h·ªá gi·ªØa anh ch·ªìng v√† ch·ªã d√¢u). √îng b·ªë g·ªçi Do√£n B·∫°t v√†o tr√°ch m·∫Øng, khi·∫øn cho B·∫°t quy·∫øt l·∫•y c√°i ch·∫øt ƒë·ªÉ ch·ª©ng minh s·ª± ngay th·∫≥ng c·ªßa m√¨nh. C√≥ khi motip s·∫Øc d·ª•c ƒë∆∞·ª£c n√™u l√™n nh∆∞ ƒë·ªÉ ƒë·∫∑t l·∫°i m·ªôt v·∫•n ƒë·ªÅ t∆∞·ªüng nh∆∞ ƒë√£ gi·∫£i quy·∫øt: s·ª± kh√°c nhau c·ªßa ƒë·∫•ng ti√™n th√°nh v√† ng∆∞·ªùi ph√†m tr·∫ßn. Th√¥ng th∆∞·ªùng, ai c≈©ng nghƒ© b·∫≠c ti√™n th√°nh v√¥ d·ª•c, c√µi tr·ªùi l√† mi·ªÅn c·ª±c l·∫°c, n∆°i qu·∫ßn ti√™n s·ªëng ‚Äúkh√¥ng c·∫ßn g·∫°n m√† l√≤ng t·ª± trong, kh√¥ng c·∫ßn l·∫•p m√† d·ª•c v·∫´n l·∫∑ng‚Äù. Nh∆∞ng ch√†ng T·ª´ Th·ª©c ( *T·ª´ Th·ª©c l·∫•y v·ª£ ti√™n- Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) l·∫°i nghi ng·ªù: ‚ÄúNay qu·∫ßn ti√™n (‚Ä¶) s·ªëng trong c·∫£nh qu·∫°nh qu·∫Ω c√¥ li√™u, ƒë√≥ l√† v√¨ l√≤ng v·∫≠t d·ª•c kh√¥ng n·∫£y sinh hay l√† c≈©ng c√≥ nh∆∞ng ph·∫£i g∆∞·ª£ng n√©n?‚Äù. Ti√™n c≈©ng c√≥ tr√°i tim nh∆∞ng ƒë√£ d√πng l√Ω tr√≠ ƒë·ªÉ tr√≥i bu·ªôc tr√°i tim. Ph·∫≠t c≈©ng l√† ng∆∞·ªùi, c√≥ th·ªÉ c√≥ s·∫Øc d·ª•c. Pho t∆∞·ª£ng Gi√† Lam ƒë√£ h√≥a th√†nh ng∆∞·ªùi l√¥i ph·ª• n·ªØ v√†o ch√πa l√†m ƒëi·ªÅu d√¢m lo·∫°n, b·ªã d√¢n ch√∫ng ƒë·∫°p ƒë·ªï ( *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c*).
T√¨nh y√™u nam n·ªØ tuy kh√¥ng ph·∫£i l√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng k·ªÉ chuy·ªán ph·ªï bi·∫øn c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i nh∆∞ng ta v·∫´n c√≥ th·ªÉ b·∫Øt g·∫∑p. T·∫•t nhi√™n, kinh nghi·ªám k·ªÉ chuy·ªán t√¨nh y√™u nam n·ªØ trong vƒÉn xu√¥i trung ƒë·∫°i r·∫•t m·ªèng manh n√™n ƒëi·ªÅu d·ªÖ hi·ªÉu l√† kh√≥ tr√°nh kh·ªèi vi·ªác m√¥ ph·ªèng truy·ªán d√¢n gian. Ch·∫≥ng h·∫°n
*C√¢u chuy·ªán t√¨nh ·ªü Thanh Tr√¨ *(trong *Lan Tr√¨ ki·∫øn vƒÉn l·ª•c*) m√¥ ph·ªèng r√µ r√†ng truy·ªán d√¢n gian v·ªÅ ch√†ng Tr∆∞∆°ng Chi. Kh√°c v·ªõi c√°c nh√¢n v·∫≠t danh nh√¢n b·ªã k√©o xu·ªëng tr·∫ßn th·∫ø v√¨ nh·ªØng motip ƒë·ªùi th∆∞·ªùng, truy·ªán t√¨nh y√™u nam n·ªØ m·ªü c·ª≠a cho con ng∆∞·ªùi tr·∫ßn th·∫ø b∆∞·ªõc v√†o vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i. Ki·ªÉu truy·ªán n√†y t√°ch con ng∆∞·ªùi ra kh·ªèi nh·ªØng ho·∫°t ƒë·ªông x√£ h·ªôi truy·ªÅn th·ªëng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t trong vƒÉn h·ªçc nh√† nho (nh∆∞ thi c·ª≠, ƒë·ªó ƒë·∫°t, l√†m quan), ch·ªâ xem x√©t n√≥ trong cu·ªôc s·ªëng b√¨nh th∆∞·ªùng nh·∫•t: c√¥ g√°i ƒëem l√≤ng y√™u ch√†ng trai l√°i ƒë√≤, b·ªã ng∆∞·ªùi cha c·∫•m ƒëo√°n, t∆∞∆°ng t∆∞ ƒë·∫øn m·ª©c k·∫øt u·∫•t trong l√≤ng th√†nh m·ªôt kh·ªëi r·∫Øn r·ªìi ch·∫øt. Khi h·ªèa t√°ng, th·∫•y trong kh·ªëi ƒë√≥ c√≥ h√¨nh b√≥ng anh l√°i ƒë√≤. Ch·ªâ c√≥ n∆∞·ªõc m·∫Øt ch√†ng l√°i ƒë√≤ nƒÉm x∆∞a m·ªõi l√†m tan kh·ªëi ƒë√°.
II.2.3. KH√îNG GIAN V√Ä TH·ªúI GIAN NGH·ªÜ THU·∫¨T C·ª¶A LO·∫†I TRUY·ªÜN V·ªÄ NH√ÇN V·∫¨T B√åNH PH√ÄM
Kh√°c v·ªõi lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ c√°c danh nh√¢n v√† c√°c b·∫≠c th√°nh nh√¢n qu√¢n t·ª≠, lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m th∆∞·ªùng m√¥ t·∫£ kh√¥ng gian h·∫πp, c√≥ t√≠nh ch·∫•t ri√™ng t∆∞ nhi·ªÅu h∆°n. Nh·ªØng d·∫°ng th·ª©c kh√¥ng gian h·∫πp, g·∫ßn v·ªõi sinh ho·∫°t h√†ng ng√†y c·ªßa con ng∆∞·ªùi xu·∫•t hi·ªán nhi·ªÅu trong lo·∫°i truy·ªán n√†y. ƒê√≥ l√† kh√¥ng gian nh√† b·∫øp n∆°i ƒë·∫∑t ƒë·ªÉ ho·∫∑c chu·∫©n b·ªã m√≥n th·ªãt l·ª£n lu·ªôc, ch√µ x√¥i, m√≥n s·∫ª v√†ng n∆∞·ªõng. ƒê√≥ l√† c·∫£nh h√°t x∆∞·ªõng, u·ªëng tr√†, chuy·ªán gi·∫øt m·ªï tr√¢u b√≤ khao l√†ng. C·∫£nh quan thi√™n nhi√™n c·ªßa n√¥ng th√¥n, l√†ng x√£ ƒë√£ b·∫Øt ƒë·∫ßu ƒëi v√†o trong nhi·ªÅu truy·ªán: b·∫øn ƒë√≤, d√≤ng s√¥ng, ao chu√¥m, con ƒë∆∞·ªùng quanh co trong l√†ng, b√£i chƒÉn tr√¢u, c√¢y g·∫°o. M·ªôt s·ªë truy·ªán k√Ω ·ªü th·∫ø k·ª∑ XVIII ‚Äì ƒë·∫ßu th·∫ø k·ª∑ XIX (v√≠ d·ª•:
*V≈© trung t√πy b√∫t* c·ªßa Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï, *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c *c·ªßa Nguy·ªÖn √Ån, Ph·∫°m ƒê√¨nh H·ªï)
Kh√¥ng gian ‚Äúthi√™n h·∫°‚Äù trong lo·∫°i truy·ªán n√†y t·ªè ra r·∫•t m·ªù nh·∫°t. Khung c·∫£nh tr∆∞·ªùng thi tuy li√™n quan ƒë·∫øn m·ªôt ch·∫∑ng ƒë∆∞·ªùng c√¥ng danh c·ªßa nh√† nho, d·∫´n anh ta ƒë·∫øn ƒë√†i vinh quang, nh∆∞ng ·ªü ƒë√¢y l·∫°i ƒë∆∞·ª£c t·∫£ m·ªôt c√°ch tr·∫ßn tr·ª•i, n∆°i sƒ© t·ª≠ mang r∆∞·ª£u v√†o u·ªëng v√† n·∫±m ng·ªß, n∆°i ƒë√°nh tr√°o b√†i thi, n∆°i c√≥ th·ªÉ bi·∫øt tr∆∞·ªõc ƒë·ªÅ thi ƒë·ªÉ h·ªçc ‚Äút·ªß‚Äù, n∆°i l·∫•y vƒÉn b√†i c·ªßa ng∆∞·ªùi kh√°c l√†m c·ªßa m√¨nh‚Ä¶ t·∫•t c·∫£ m·ªçi s·ª± th·∫≠t ph≈© ph√†ng v·ªÅ tr∆∞·ªùng thi ƒë∆∞·ª£c c√°c t√°c gi·∫£ ph∆°i b√†y.
Y·∫øu t·ªë kh√¥ng ‚Äì th·ªùi gian c·ªßa s·ª≠ h·ªçc v·∫´n chi ph·ªëi lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ nh√¢n v·∫≠t ph√†m tr·∫ßn. M·ªôt s·ªë truy·ªán v·∫´n c√≤n ghi ni√™n hi·ªáu di·ªÖn ra s·ª± ki·ªán v√† ƒë·ªãa danh, nh∆∞ng √Ω nghƒ©a c·ªßa c√°c ‚Äúth√¥ng s·ªë‚Äù n√†y l√† r·∫•t √≠t. Ch·∫≥ng h·∫°n
*Chuy·ªán t√¨nh ·ªü Thanh Tr√¨ *t√°c gi·∫£ ghi chi·∫øu l·ªá Nguy·ªÖn Sinh ng∆∞·ªùi Thanh Tr√¨. C√¢u chuy·ªán cho th·∫•y ƒë·ªãa danh Thanh Tr√¨ kh√¥ng c·∫ßn thi·∫øt cho di·ªÖn bi·∫øn c·ªët truy·ªán. N·∫øu ƒë·ªÉ ch·ª©ng t·ªè ƒë√¢y l√† chuy·ªán th·ª±c, c√≥ th·ªÉ ki·ªÉm tra th√¨ ch·ªâ ri√™ng ƒë·ªãa danh Thanh Tr√¨ l·∫°i t·ªè ra kh√¥ng ƒë·∫ßy ƒë·ªß. H·∫ßu h·∫øt c√°c truy·ªán lo·∫°i n√†y √≠t ho·∫∑c kh√¥ng ghi ni√™n hi·ªáu c√°c tri·ªÅu ƒë·∫°i, b·ªè qua qu√™ qu√°n nh√¢n v·∫≠t. *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c *vi·∫øt v·ªÅ c√°c n√©t ƒë·ªùi th∆∞·ªùng c·ªßa nhi·ªÅu nh√¢n v·∫≠t c√≥ t√™n tu·ªïi. D∆∞·ªùng nh∆∞ nh·∫≠n th·∫•y c√°c ni√™n hi·ªáu v√† ƒë·ªãa danh l√† kh√¥ng c·∫ßn thi·∫øt n√™n t√°c gi·∫£ b·ªè qua. C≈©ng c√≥ th·ªÉ, l√Ω do ƒë∆°n gi·∫£n l√† trong c√°ch nh√¨n c·ªßa t√°c gi·∫£, nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ ƒë·∫øn l√† nh·ªØng ng∆∞·ªùi ƒë∆∞∆°ng th·ªùi, ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc ƒë·ªÅu bi·∫øt c·∫£ n√™n kh√¥ng c·∫ßn y·∫øu t·ªë kh√¥ng ‚Äì th·ªùi gian n·ªØa. D·∫´u sao, ph·∫£i nh·∫≠n l√† trong kh√° nhi·ªÅu tr∆∞·ªùng h·ª£p, b√∫t ph√°p s·ª≠ h·ªçc chi ph·ªëi r·∫•t y·∫øu ·ªõt ho·∫∑c th·∫≠m ch√≠ bi·∫øn m·∫•t. So v·ªõi nh√≥m truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ nh·ªØng th√°nh nh√¢n, nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t phi ph√†m th√¨ r√µ r√†ng trong lo·∫°i truy·ªán v·ªÅ nh·ªØng nh√¢n v·∫≠t b√¨nh ph√†m, y·∫øu t·ªë th·ªùi gian l·ªãch s·ª≠ kh√¥ng ƒë·∫≠m n√©t b·∫±ng, m·ªôt √≠t truy·ªán c√≥ ghi ni√™n ƒë·∫°i, ni√™n hi·ªáu x·∫©y ra s·ª± ki·ªán, nhi·ªÅu truy·ªán b·ªè ni√™n ƒë·∫°i v√† ni√™n hi·ªáu. ƒê·ªìng th·ªùi ·ªü ƒë√¢y, lo·∫°i th·ªùi gian m√† c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u g·ªçi l√† ‚Äúth·ªùi gian ti·ªÉu s·ª≠‚Äù tr·ªü n√™n ƒë·∫≠m n√©t h∆°n. Th·ªùi gian ti·ªÉu s·ª≠ th·ª±c ch·∫•t l√† th·ªùi gian c√° nh√¢n, ph·∫£n √°nh c√°c ch·∫∑ng ƒë∆∞·ªùng ƒë·ªùi c·ªßa ri√™ng m·ªôt c√° nh√¢n, kh√¥ng c·∫ßn bi·∫øt ƒë·∫øn s·ª± t∆∞∆°ng t√°c v·ªõi th·ªùi gian l·ªãch s·ª≠, v·ªõi m·ªôt tri·ªÅu ƒë·∫°i. C√≥ nh·ªØng truy·ªán th·∫≠m ch√≠ ch·ªâ k·ªÉ m·ªôt ƒëo·∫°n ƒë·ªùi x√°c ƒë·ªãnh c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, kh√¥ng k·∫øt th√∫c b·∫±ng khu√¥n m·∫´u ch·∫øt ƒë∆∞·ª£c phong th·∫ßn hay hi·ªÉn th√°nh.
C√πng v·ªõi s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa √Ω th·ª©c th·∫©m m·ªπ, xu h∆∞·ªõng h∆∞ c·∫•u trong truy·ªán ng·∫Øn c√†ng ng√†y c√†ng m·∫°nh, l·∫•n √°t xu h∆∞·ªõng ch√©p l·∫°i l·ªãch s·ª≠. H∆∞ c·∫•u ·ªü ƒë√¢y ƒë∆∞·ª£c hi·ªÉu l√† t√°c gi·∫£ s·ª≠ d·ª•ng l·∫°i c√°c l·ªùi k·ªÉ truy·ªÅn mi·ªáng trong d√¢n gian ƒë∆∞·ª£c k·ªÉ b·∫±ng hai ch·ªØ ‚Äút∆∞∆°ng truy·ªÅn‚Äù, ho·∫∑c c≈©ng c√≥ th·ªÉ do ch√≠nh t√°c gi·∫£ s√°ng t·∫°o n√™n. ƒêi·ªÅu quan tr·ªçng l√† s·ª± di chuy·ªÉn kh√¥ng ‚Äì th·ªùi gian t·ª´ ki·ªÉu kh√¥ng ‚Äì th·ªùi gian c·ªßa ch√≠nh s·ª≠, c√≥ t√≠nh ch·∫•t quan ph∆∞∆°ng sang kh√¥ng th·ªùi gian c√≥ t√≠nh ch·∫•t sinh ho·∫°t ƒë·ªùi th∆∞·ªùng, h√†ng ng√†y trong lo·∫°i truy·ªán k·ªÉ l·∫°i s·ª± ki·ªán ch√©p trong ch√≠nh s·ª≠. ƒê·ªÉ th·∫•y r√µ h∆∞·ªõng ph√°t tri·ªÉn n√†y, vi·ªác so s√°nh chuy·ªán Tr√¢u Canh ch√©p trong
*ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞* v·ªõi truy·ªán k·ªÉ trong *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω *l√† r·∫•t h·ªØu √≠ch *. * *ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞* ch√©p s·ª± ki·ªán ƒë·ªùi Tr·∫ßn D·ª• T√¥ng, nƒÉm T√¢n M√£o (Thi·ªáu Phong nƒÉm th·ª© 11, 1351): ‚ÄúTr√¢u Canh c√≥ t·ªôi ƒë√°ng ch·∫øt, ƒë∆∞·ª£c tha. B·∫•y gi·ªù Tr√¢u Canh th·∫•y vua b·ªã li·ªát d∆∞∆°ng, d√¢ng ph∆∞∆°ng thu·ªëc n√≥i r·∫±ng gi·∫øt ƒë·ª©a b√© con trai, l·∫•y m·∫≠t h√≤a v·ªõi d∆∞∆°ng kh·ªüi th·∫°ch m√† u·ªëng v√† th√¥ng d√¢m v·ªõi ch·ªã hay em ru·ªôt c·ªßa m√¨nh th√¨ s·∫Ω hi·ªáu nghi·ªám. Vua l√†m theo, th√¥ng d√¢m v·ªõi ch·ªã ru·ªôt l√† c√¥ng ch√∫a Thi√™n Ninh, qu·∫£ nhi√™n c√¥ng hi·ªáu‚Äù.
Canh t·ª´ ƒë√¢y c√†ng ƒë∆∞·ª£c y√™u qu√≠ h∆°n, ƒë∆∞·ª£c ng√†y ƒë√™m ·ªü lu√¥n trong h·∫≠u cung h·∫ßu h·∫° thu·ªëc thang. Canh li·ªÅn th√¥ng d√¢m v·ªõi cung n·ªØ. Vi·ªác ph√°t gi√°c, Th∆∞·ª£ng ho√†ng ƒë·ªãnh b·∫Øt Canh ch·∫øt, nh∆∞ng v√¨ c√≥ c√¥ng ch·ªØa kh·ªèi b·ªánh cho vua n√™n ƒë∆∞·ª£c tha.
(Canh l√† con Tr√¢u T√¥n ng∆∞·ªùi ph∆∞∆°ng B·∫Øc. Kho·∫£ng nƒÉm Thi·ªáu Phong, ng∆∞·ªùi Nguy√™n v√†o c∆∞·ªõp, T√¥n l√†m th·∫ßy thu·ªëc ƒëi theo qu√¢n Nguy√™n, ƒë·∫øn khi qu√¢n Nguy√™n thua, th√¨ b·ªã b·∫Øt. T√¥n ·ªü l·∫°i n∆∞·ªõc ta ch·ªØa thu·ªëc cho c√°c v∆∞∆°ng h·∫ßu th·ªùi ƒë√≥, ph·∫ßn nhi·ªÅu th·∫•y c√¥ng hi·ªáu. Ng∆∞·ªùi trong n∆∞·ªõc nhi·ªÅu l·∫ßn cho T√¥n ru·ªông, n√¥, th√†nh ra gi√†u c√≥. Canh n·ªëi nghi·ªáp cha, tr·ªü th√†nh danh y, nh∆∞ng kh√¥ng c√≥ h·∫°nh ki·ªÉm n√™n ƒë·∫øn n·ªói th·∫ø. ƒê·∫øn sau l·∫°i ƒë∆∞·ª£c ph·ª•c h·ªìi ch·ª©c v·ªã. D√≤ng d√µi c·ªßa Canh ƒë·∫øn tri·ªÅu nay c√≤n c√≥ ng∆∞·ªùi l√† Tr√¢u B·∫£o, ƒë∆∞·ª£c c·ªßa do Canh c·∫•t gi·ªØ tr·ªü n√™n gi√†u c√≥, nh∆∞ng c≈©ng v√¨ th·∫ø m√† l·ª•n b·∫°i)
(14). *C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω * c·ªßa V≈© Ph∆∞∆°ng ƒê·ªÉ k·ªÉ kh√°c h·∫≥n : M·ªü ƒë·∫ßu truy·ªán m√¥ t·∫£ th·∫ø ƒë·∫•t ph√≠a T√¢y x√£ T·ª≠ Tr·∫ßm, huy·ªán An S∆°n v·ªõi n√∫i v√† ƒë·ªông ƒë√°, d∆∞·ªõi c√≥ ch√πa n∆°i ti·ªÅn Th√°nh v∆∞∆°ng l·∫≠p h√†nh cung ·ªü ƒë√≥, th∆∞·ªùng ƒë·∫øn ch∆°i lu√¥n v√† ƒë·ªïi t√™n l√† x√£ Phong Ch√¢u. Ph√≠a ƒë√¥ng c√≥ h√≤n ƒë√° nh√¥ l√™n gi·ªëng h√¨nh m·ªôt con c√≥c t√≠a. C√°ch t·∫£ r√µ r√†ng nh·∫±m d·∫´n d·∫Øt ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc tin chuy·ªán s·∫Øp k·ªÉ ra l√† c√≥ th·∫≠t. ƒê·ªãa danh c·ª• th·ªÉ, l·∫°i ƒë∆∞·ª£c b·∫£o ƒë·∫£m b·∫±ng t√™n c·ªßa ch√∫a Tr·ªãnh (Th√°nh v∆∞∆°ng), v·∫´n l√† t∆∞ duy s·ª≠ h·ªçc khi ƒë∆∞a y·∫øu t·ªë kh√¥ng gian, th·ªùi gian c√≥ t√≠nh l·ªãch s·ª≠.
Nh∆∞ng b·∫Øt ƒë·∫ßu k·ªÉ v·ªÅ Tr√¢u Canh b·∫±ng ch·ªØ ‚ÄúT∆∞∆°ng truy·ªÅn‚Äù t·ª©c l√† t√°c gi·∫£ th√∫ nh·∫≠n ch·ªâ nghe qua truy·ªÅn mi·ªáng hay m·ªôt h√¨nh th·ª©c n√†o ƒë√≥ kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c th·∫≠t ch·∫Øc ch·∫Øn l·∫Øm. C√≥ ba ƒëi·ªÉm kh√¥ng th·∫•y ho·∫∑c tr√°i ng∆∞·ª£c ·ªü
*ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞*: 1) Tr√¢u Canh nh√† r·∫•t ngh√®o, ph·∫£i ƒëi l√†m thu√™ ki·∫øm ƒÉn (chu·∫©n b·ªã d·∫´n gi·∫£i ƒë·∫øn ch·ªó ƒë·ªïi ƒë·ªùi nh·ªù v·∫≠n may), 2) Ng∆∞·ªùi kh√°ch Trung Qu·ªëc ƒëi qua n√≥i c√≥ ng√¥i ƒë·∫•t t·ªët ai xin s·∫Ω cho ngay (thu·∫≠t phong th·ªßy). Truy·ªán k·ªÉ nh√¢n v·∫≠t b·∫Øt ƒë·∫ßu c√≥ t√≠nh c√°ch ri√™ng: b·ªè nh·ªï m·∫° ch·∫°y ƒë·∫øn v√°i ch√†o v√† m·ªùi √¥ng th√†y T√†u v·ªÅ nh√†. N√†i n·ªâ xin ƒë·∫•t. Chuy·ªán ch·ªâ th·∫ø ƒë·∫•t l√†m nh√† kh√° nhanh ch√≥ng. Th·∫ßy ƒë·ªãa l√Ω d·∫∑n : sau khi g·∫ßn vua ch√∫a r·ªìi ph·∫£i d·ªùi nh√† ƒëi n∆°i kh√°c kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c ·ªü l·∫°i d√π m·ªôt ng√†y. Sau n√†y Tr√¢u Canh kh√¥ng nghe l·ªùi n√™n d·∫´n ƒë·∫øn tai n·∫°n. Tr√¢u Canh l√†m nh√† b√™n h√≤n ƒë√° ·ªü ba nƒÉm th√¨ ph√°t gi√†u. 3) Chi ti·∫øt ly k·ª≥ v√† kh√°c v·ªõi ch√≠nh s·ª≠: Tr√¢u Canh l·ªôi xu·ªëng ao ƒë√°nh c√°, d√πng d√¢y bu·ªôc r·ªè c√° v√†o ng∆∞·ªùi, d√¢y b·ªã ƒë·ª©t. L√™n b·ªù l·∫•y ƒëo·∫°n d√¢y m√¢y qu·∫•n v√†o th·∫Øt l∆∞ng thay d√¢y ƒë√£ ƒë·ª©t, b·ªóng th·∫•y d∆∞∆°ng v·∫≠t kh·ªüi d·∫≠y. V√¨ nh√† ngh√®o ch·ªâ c√≥ chi·∫øc kh·ªë r√°ch n√™n x·∫•u h·ªï kh√¥ng d√°m l√™n b·ªù. Ph·∫£i c·ªüi b·ªè ƒëo·∫°n d√¢y m√¢y ƒë√≥ th√¨ d∆∞∆°ng v·∫≠t m·ªõi tr·ªü l·∫°i b√¨nh th∆∞·ªùng. B√† m·∫π th·∫•y s·ª£i d√¢y m√¢y c√≥ t√°c d·ª•ng th·∫ßn k·ª≥ n√™n ph∆°i kh√¥ s·ª£i d√¢y ƒë·ªÉ l√™n g√°c b·∫øp, th·ªânh tho·∫£ng sai Tr√¢u Canh l·∫•y s·ª£i d√¢y ƒëeo th·ª≠, l·∫ßn n√†o c≈©ng th·∫•y hi·ªáu nghi·ªám. Vua Tr·∫ßn D·ª• T√¥ng b·ªã b·ªánh li·ªát d∆∞∆°ng, ch·ªØa m√£i kh√¥ng kh·ªèi, cho s·ª© gi·∫£ ƒëi rao kh·∫Øp trong n∆∞·ªõc, h·ª©a ng∆∞·ªùi n√†o ch·ªØa cho vua kh·ªèi b·ªánh th√¨ s·∫Ω cho ƒÉn n·ª≠a l·ªôc thi√™n h·∫°. B√† m·∫π Tr√¢u Canh g·ªçi s·ª© gi·∫£ v√†o h·ªèi r·ªìi hai m·∫π con ƒëem d√¢y m√¢y theo s·ª© gi·∫£ v√†o Kinh d√¢ng vua. Vua ƒëeo d√¢y v√†o th·∫•y hi·ªáu nghi·ªám, sau l·∫°i sinh ƒë∆∞·ª£c hai ho√†ng t·ª≠. Vua cho Tr√¢u Canh l√† th·∫ßn y b√®n l∆∞u l·∫°i trong cung ƒë·ªÉ ch·ªØa b·ªánh. Nh∆∞ng khi ƒë∆∞·ª£c c√¥ng danh, ƒë√£ kh√¥ng r·ªùi nh√† ƒëi n∆°i kh√°c n√™n con th√¥ng d√¢m v·ªõi cung n·ªØ, √¥ng b·ªã ƒëu·ªïi v·ªÅ. Gia t∆∞ ƒëi·ªÅn s·∫£n b·ªã t·ªãch thu h·∫øt, l·∫°i ƒë√≥i r√©t nh∆∞ ng√†y tr∆∞·ªõc. T√°c gi·∫£ c√≥ nh·∫Øc ƒë·∫øn vi·ªác ch√©p c·ªßa qu·ªëc s·ª≠ (d∆∞·ªõi d·∫°ng t√≥m t·∫Øt) v√† bƒÉn khoƒÉn kh√¥ng bi·∫øt c√°ch k·ªÉ n√†o ƒë√∫ng. C√≥ d·∫´n th∆° Tho√°t Hi√™n ch√™ vi·ªác ng∆∞·ªùi ƒë·ªùi Tr·∫ßn g·ªçi Tr√¢u Canh l√† th·∫ßn y: *ƒê∆∞∆°ng th·ªùi m·∫°n thuy·∫øt th·ªã th·∫ßn y*(ƒê∆∞∆°ng th·ªùi g·ªçi b·∫≠y l√† th·∫ßn y). Nh∆∞ng chi ti·∫øt h∆∞ c·∫•u v·ªÅ s·ª£i d√¢y m√¢y th·∫ßn k·ª≥ v√† kh√¥ng gian c·ªßa truy·ªán r√µ r√†ng nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch ƒë∆∞a ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc v√† ng∆∞·ªùi nghe tr·ªü l·∫°i v·ªõi kh√¥ng gian l√†ng qu√™ Vi·ªát Nam v·ªõi t·∫•t c·∫£ c·∫£nh tr√≠ lao ƒë·ªông, sinh ho·∫°t h·∫øt s·ª©c quen thu·ªôc, d√¢n d√£: c·∫£nh ƒë√°nh c√° ·ªü ao l√†ng, ƒë√≥ng kh·ªë, ƒëeo gi·ªè b√™n s∆∞·ªùn, d√πng s·ª£i m√¢y bu·ªôc gi·ªè, s·∫•y s·ª£i d√¢y tr√™n g√°c b·∫øp (ng∆∞·ªùi n√¥ng d√¢n th∆∞·ªùng s·∫•y kh√¥ c√°c lo·∫°i s·∫£n ph·∫©m n√¥ng nghi·ªáp v√† ƒë·ªì ƒÉn tr√™n g√°c b·∫øp). S·ª± ki·ªán ch√©p trong *ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞ *ch·ªâ g√≥i g·ªçn trong kh√¥ng gian cung ƒë√¨nh (th√¢m cung b√≠ s·ª≠ ), nh∆∞ng ƒë·∫øn *Truy·ªán Tr√¢u Canh ·ªü x√£ T·ª≠ Tr·∫ßm *l·∫°i l·∫•y kh√¥ng gian l√†ng qu√™ l√†m kh√¥ng gian ch√≠nh, c√≤n cung ƒë√¨nh ch·ªâ ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi thi·ªáu qua loa. T·∫°o n√™n kh√¥ng gian ƒë√≥ l√† c√°c v·∫≠t d·ª•ng quen thu·ªôc c·ªßa l√†ng qu√™ (ao, gi·ªè ƒë·ª±ng c√°, d√¢y m√¢y, g√°c b·∫øp) v√† ng∆∞·ªùi n√¥ng d√¢n: ng∆∞·ªùi m·∫π qu√™ m√πa, ch·∫•t ph√°c c·ªßa Tr√¢u Canh ph·∫£i h·ªèi s·ª© gi·∫£ v√¨ kh√¥ng hi·ªÉu th·∫ø n√†o l√† b·ªánh li·ªát d∆∞∆°ng.
Kh√¥ng gian ‚Äì th·ªùi gian c·ªßa lo·∫°i truy·ªán truy·ªÅn k·ª≥ c√≥ y·∫øu t·ªë k·ª≥ ·∫£o, th·∫ßn ma ƒë∆∞·ª£c th·ªÉ hi·ªán theo nh·ªØng nguy√™n t·∫Øc kh√°c. V√¨ l√† th·∫ø gi·ªõi b√™n ngo√†i th·∫ø gi·ªõi con ng∆∞·ªùi n√™n ƒë·ªÉ c√≥ th·ªÉ b∆∞·ªõc v√†o th·∫ø gi·ªõi ƒë√≥, con ng∆∞·ªùi c·∫ßn c√≥ m·ªôt tr·∫°ng th√°i chuy·ªÉn ti·∫øp.
*Truy·ªán th·∫ßn n·ªØ V√¢n C√°t* ( *Truy·ªÅn k·ª≥ t√¢n ph·∫£*) k·ªÉ: V·ª£ L√™ Th√°i C√¥ng c√≥ mang, qu√° k·ª≥ sinh n·ªü m·∫Øc b·ªánh n·∫∑ng. M·ªôt ng∆∞·ªùi ƒë·∫°o sƒ© n√≥i c√≥ th·ªÉ gi√∫p sinh n·ªü nhanh. Cho m·ªùi v√†o, ƒë·∫°o sƒ© x√µa t√≥c b∆∞·ªõc l√™n ƒë√†n, Th√°i C√¥ng ng√£ ra b·∫•t t·ªânh, ƒë∆∞·ª£c l·ª±c sƒ© d·∫´n ƒëi l√™n thi√™n ƒë√¨nh. Khi √¥ng h·ªìi t·ªânh th√¨ b√† v·ª£ sinh con g√°i. V·∫´n motip ch·∫øt t·∫°m th·ªùi hay b·∫•t t·ªânh ·∫•y ·ªü m·ªôt truy·ªán kh√°c: ƒë·∫°o sƒ© ƒë∆∞a ng∆∞·ªùi sang th·∫ø gi·ªõi b√™n kia b·∫±ng c√°ch ƒë·ªçc th·∫ßn ch√∫ cho ng∆∞·ªùi ƒë√≥ n·∫±m v·∫≠t ra ch·∫øt ‚Äúl√¢m s√†ng‚Äù, ƒë∆∞a xu·ªëng Di√™m v∆∞∆°ng. ƒê·∫øn khi v·ªÅ nh√† th√¨ ƒë√£ ch·∫øt ƒë∆∞·ª£c m·ªôt ng√†y r·ªìi ( *Tr·∫°ng Nguy√™n Gi√°p H·∫£i x√£ Dƒ©nh K·∫ø- C√¥ng d∆∞ ti·ªáp k√Ω*). Gi·ªØa cu·ªôc s·ªëng tr·∫ßn gian v√† th·∫ø gi·ªõi kh√°c (√¢m ph·ªß, th∆∞·ª£ng gi·ªõi ho·∫∑c ti√™n c·∫£nh) c√≥ m·ªôt danh gi·ªõi c·∫ßn v∆∞·ª£t qua. Ngo√†i c√°i ch·∫øt l√¢m th·ªùi ra, c√≥ th·ªÉ b∆∞·ªõc v√†o th·∫ø gi·ªõi si√™u vi·ªát ·∫•y b·∫±ng nhi·ªÅu c√°ch kh√°c, ch·∫≥ng h·∫°n T·ª´ Th·ª©c ( *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) *Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) ng·ªìi v√†o chi·∫øc xe gi√≥ c·ªßa th·∫ßy h·ªçc c≈© bay l√™n Thi√™n t√†o. T√∫ Uy√™n- Gi√°ng Ki·ªÅu c√πng con c∆∞·ª°i h·∫°c tr·∫Øng bay l√™n tr·ªùi ( *B√≠ch C√¢u k·ª≥ ng·ªô*). Danh gi·ªõi ngƒÉn c√°ch gi·ªØa hai th·∫ø gi·ªõi kh√¥ng th·ªÉ v∆∞·ª£t qua ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªÉ tr·ªü l·∫°i m·ªôt khi ƒë√£ ƒëi ra kh·ªèi ti√™n c·∫£nh. T·ª´ Th·ª©c v·ªÅ nh√† mu·ªën quay l·∫°i ti√™n c·∫£nh th√¨ xe ƒë√£ h√≥a th√†nh m·ªôt con chim loan bay ƒëi m·∫•t.
Th·∫ø gi·ªõi b√™n ngo√†i th·∫ø gian n√†y c√≥ c√°c chi·ªÅu k√≠ch kh√¥ng th·ªùi gian kh√°c h·∫≥n th·∫ø gi·ªõi c·ªßa ch√∫ng ta. Ti√™n c·∫£nh b·ªìng b·ªÅnh ngo√†i bi·ªÉn c·∫£, kh√¥ng c√≥ ch·ªó b√°m v√≠u (t·ª©c l√† t√°ch bi·ªát kh·ªèi tr√°i ƒë·∫•t). Ti·ªác c·ªßa ng∆∞·ªùi tr√™n ti√™n c·∫£nh b√†y tr√™n m√¢m m√£ n√£o, ƒëƒ©a b·∫±ng ng·ªçc th·∫°ch, c√°c m√≥n ƒÉn k·ª≥ l·∫°, r∆∞·ª£u kim t∆∞∆°ng, ng·ªçc l·ªÖ ‚Äúd∆∞·ªõi tr·∫ßn kh√¥ng bao gi·ªù c√≥ ƒë∆∞·ª£c c√°i c·ªßa qu√≠ nh∆∞ v·∫≠y‚Äù. Ch·ªën ti√™n c·∫£nh ƒë√≥ nh·ªØng ng∆∞·ªùi c∆∞ ng·ª• cho bi·∫øt m·ªõi ch∆°i ·ªü ƒë√≥ t√°m v·∫°n nƒÉm! M·ªôt nƒÉm T·ª´ Th·ª©c ·ªü ti√™n c·∫£nh d√†i b·∫±ng t√°m m∆∞∆°i nƒÉm ·ªü tr·∫ßn gian. Khi T·ª´ Th·ª©c tr·ªü v·ªÅ l√†ng c≈© ‚Äúth√¨ th·∫•y v·∫≠t ƒë·ªïi sao d·ªùi, th√†nh qu√°ch nh√¢n gian, h·∫øt th·∫£y ƒë·ªÅu kh√¥ng nh∆∞ tr∆∞·ªõc n·ªØa, duy c√≥ nh·ªØng c·∫£nh n√∫i khe l√† v·∫´n kh√¥ng thay ƒë·ªïi s·∫Øc bi·∫øc m√†u xanh thu·ªü n·ªç. B√®n ƒëem t√™n h·ªç m√¨nh h·ªèi thƒÉm nh·ªØng ng∆∞·ªùi gi√† c·∫£ th√¨ th·∫•y c√≥ ng∆∞·ªùi n√≥i : ‚ÄúThu·ªü b√© t√¥i nghe √¥ng c·ª• tam ƒë·∫°i nh√† t√¥i c≈©ng c√πng t√™n h·ªç nh∆∞ √¥ng, ƒëi v√†o n√∫i m·∫•t ƒë·∫øn nay ƒë√£ h∆°n t√°m m∆∞∆°i nƒÉm‚Äù (
*T·ª´ Th·ª©c l·∫•y v·ª£ ti√™n- Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*). Th√†nh ƒê·∫°o t·ª≠, m·ªôt ch√¢n nh√¢n l√™n ch∆°i n√∫i n·ªç, c·∫ßm ƒëu·ªëc v√†o soi m·ªôt hang ƒë√°, r·ªìi ƒëu·ªëc t·∫Øt, l·∫°c kh√¥ng bi·∫øt l·ªëi ra, ƒëi s√¢u v√†o hang th·∫•y nh·ªØng t·ªßy ƒë√° n√°t nh·∫Ωo nh∆∞ b√πn, ƒÉn th·∫•y m√πi th∆°m ngon, ƒë·ª° ƒë√≥i. M·ªôt h·ªìi l√¢u tr·ªü v·ªÅ nh√†, m·ªõi bi·∫øt ng∆∞·ªùi nh√† ƒë·ªÉ tang ƒë√£ s·∫Øp m√£n tang v√¨ t∆∞·ªüng √¥ng ƒë√£ ch·∫øt ( *Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c).* Nh·ªØng th∆∞·ªõc ƒëo kh√¥ng gian- th·ªùi gian kh√°c bi·ªát t·∫°o n√™n ·∫•n t∆∞·ª£ng tho√°t t·ª•c, si√™u vi·ªát c·ªßa th·∫ø gi·ªõi b√™n ngo√†i th·∫ø gian. Tuy ti√™n c·∫£nh t∆∞∆°i ƒë·∫πp nh∆∞ng t·∫•t c·∫£ c√°c nh√¢n v·∫≠t l√† ng∆∞·ªùi tr·∫ßn th·∫ø ƒë·ªÅu nh·ªõ ch·ªën tr·∫ßn gian v√† cu·ªëi c√πng ƒë·ªÅu quay v·ªÅ ƒë√≥. D·∫´u sao c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ ƒÉn ƒë·ªùi ·ªü ki·∫øp n∆°i ti√™n c·∫£nh v√¨ con ng∆∞·ªùi ƒë·∫øn t·ª´ tr·∫ßn gian kh√¥ng th·ªÉ quen v·ªõi ti√™n c·∫£nh, cho d√π ƒë√≥ l√† mi·ªÅn c·ª±c l·∫°c. Mi·ªÅn nh√¢n gian d·∫´u nhi·ªÅu c∆° c·ª±c, kh·ªën kh√≥ v·∫´n l√† chu·∫©n m·ª±c ƒë·ªÉ so s√°nh v·ªõi c√°c ki·ªÉu th·∫ø gi·ªõi t∆∞·ªüng t∆∞·ª£ng kh√°c.
Kh√°c v·ªõi ti√™n c·∫£nh hay th∆∞·ª£ng gi·ªõi ƒë∆∞·ª£c t·∫£ b·∫±ng nh·ªØng √°nh s√°ng h√†o quang k·ª≥ ·∫£o, r·ª±c r·ª°, th·∫ø gi·ªõi ma qu√°i th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c t·∫£ b·∫±ng kh√¥ng gian ƒë√™m, th∆∞·ªùng l√† ƒë√™m c√≥ √°nh trƒÉng sao soi r·ªçi (n·∫øu ƒë√™m ƒëen nh∆∞ m·ª±c th√¨ kh√¥ng th·ªÉ nh√¨n th·∫•y g√¨). Tr√¨nh Trung Ng·ªô (
*Chuy·ªán c√¢y g·∫°o ‚Äì Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) th∆∞·ªùng g·∫∑p h·ªìn ma n√†ng Nh·ªã Khanh (d∆∞·ªõi d·∫°ng m·ªôt c√¥ g√°i xinh ƒë·∫πp) trong c·∫£nh ƒë√™m. N√≥i nh∆∞ Nh·ªã Khanh ‚Äúmang sao m√† ƒë·∫øn, ƒë·ªôi nguy·ªát m√† v·ªÅ‚Äù. R·ªìi Trung Ng·ªô ch·∫øt theo Nh·ªã Khanh, ‚Äúnh·ªØng ƒë√™m t·ªëi tr·ªùi, ng∆∞·ªùi ta th∆∞·ªùng th·∫•y hai ng∆∞·ªùi d·∫Øt tay nhau ƒëi d·∫°o, khi th√¨ h√°t, khi th√¨ kh√≥c‚Äù. Ng∆∞·ªùi ƒë·∫°o sƒ© th·∫•y ‚Äúgi·ªØa l√∫c s√¥ng qu·∫°nh trƒÉng m·ªù, b·ªën b·ªÅ im l·∫∑ng, ƒë·∫°o nh√¢n th·∫•y m·ªôt ƒë√¥i trai g√°i, th√¢n th·ªÉ l√µa l·ªì m√† c√πng c∆∞·ªùi ƒë√πa n√¥ gi·ª°n‚Äù. H·ªìn ma c·ªßa th·ªã Nghi ( *Chuy·ªán y√™u qu√°i ·ªü X∆∞∆°ng Giang ‚Äì Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c*) xu·∫•t hi·ªán trong c·∫£nh ƒë√™m ‚Äúb·∫•y gi·ªù trƒÉng t·ªè sao th∆∞a, b·ªën b·ªÅ im l·∫∑ng v·ªõi ti·∫øng kh√≥c ai o√°n‚Äù. C√°ch t·∫£ ma qu·ªâ trong ƒë√™m r·∫•t quen thu·ªôc trong vƒÉn h·ªçc vi·∫øt v√† trong truy·ªán k·ªÉ d√¢n gian, t·∫°o ·∫•n t∆∞·ª£ng t√¢m l√Ω r√πng r·ª£n, s·ª£ h√£i. M·∫∑t kh√°c, kh√¥ng gian ƒë√™m gi√∫p cho t√°c gi·∫£ tr√°nh ƒë∆∞·ª£c nhi·ªám v·ª• t·∫£ c·ª• th·ªÉ ma qu√°i, c√°i m√† kh√¥ng ai tr√¥ng th·∫•y bao gi·ªù.
Kh√¥ng gian nh√† ch√πa trong m·ªôt s·ªë truy·ªán ng·∫Øn trung ƒë·∫°i vi·∫øt v·ªÅ con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, b√¨nh ph√†m c≈©ng ƒë∆∞·ª£c tr√¨nh b√†y kh√¥ng t√°ch r·ªùi v·ªõi kh√¥ng gian th·∫ø t·ª•c b√™n ngo√†i. Ng√¥i ch√πa trong c√°ch c·∫£m nh·∫≠n c·ªßa ch√†ng trai T√∫ Uy√™n ch·ªâ l√† m·ªôt n∆°i g·∫∑p g·ª° c·ªßa nam thanh n·ªØ t√∫ (
*B√≠ch c√¢u k·ª≥ ng·ªô ‚Äì Truy·ªÅn k·ª≥ t√¢n ph·∫£)*. ƒêi·ªÅu th√∫ v·ªã l√† c·∫∑p T√∫ Uy√™n-Gi√°ng Ki·ªÅu khi g·∫∑p nhau trong ch√πa B√≠ch C√¢u ƒë√£ d√πng to√†n c√°c thu·∫≠t ng·ªØ nh√† Ph·∫≠t ƒë·ªÉ ƒë∆∞a ƒë·∫©y √Ω t·ª© trai g√°i (v√≠ d·ª•: ‚Äú *V∆∞·ªùn K·ª≥* r·ªông r√£i, xin m·ªü c·ª≠a *ph∆∞∆°ng ti·ªán*‚Äù- ‚Äú *B·ªÉ gi√°c t·ª´ bi*, qu·ªâ si m√™ kh√¥ng bao gi·ªù *ƒë·ªô* ƒë·∫øn‚Äù) l√†m cho m·ªëi t√¨nh th·∫•m ƒë·∫≠m kh√¥ng gian Ph·∫≠t gi√°o. Ch√πa kh√¥ng ph·∫£i l√† th·∫ø gi·ªõi kh√©p k√≠n, m·ªôt th·ª© thi√™n ƒë∆∞·ªùng gi·ªØa tr·∫ßn gian m√† ch√πa c≈©ng ch·ªâ l√† m·ªôt kh√¥ng gian m·ªü gi·ªØa th·∫ø gian tr·∫ßn t·ª•c. Nh·ªØng ch·ªß nh√¢n c·ªßa ch√πa kh√¥ng ph·∫£i bao gi·ªù c≈©ng l√† b·∫≠c phi ph√†m. *Chuy·ªán c√°i ch√πa hoang ·ªü ƒê√¥ng Tri·ªÅu (Truy·ªÅn k·ª≥ m·∫°n l·ª•c) *k·ªÉ vi·ªác d·ª±ng ch√πa kh·∫Øp n∆°i th·ªùi Tr·∫ßn. Ng∆∞·ªùi th·ªùi ·∫•y m·ªôt l√≤ng k√≠nh tin Th·∫ßn, Ph·∫≠t. Nh∆∞ng b·ªóng m·ªôt d·∫°o ·ªü huy·ªán kia, n·∫°n tr·ªôm c·∫Øp ho√†nh h√†nh d·ªØ d·ªôi, t·ª´ g√† l·ª£n ng·ªóng ngan ƒë·∫øn c√° trong ao, qu·∫£ trong v∆∞·ªùn, h≈© r∆∞·ª£u, th·∫≠m ch√≠ k·∫ª tr·ªôm c√≤n v√†o t·∫≠n bu·ªìng gh·∫πo tr√™u v·ª£ con ng∆∞·ªùi ta. D√¢n l√†ng canh ph√≤ng c·∫©n m·∫≠t v·ªÅ ƒë√™m. ƒê√™m n·ªç, ng∆∞·ªùi ta b·∫Øn t√™n tr√∫ng k·∫ª tr·ªôm, l·∫ßn theo v·∫øt m√°u truy ƒëu·ªïi ƒë·∫øn ng√¥i ch√πa hoang, th·∫•y hai pho t∆∞·ª£ng xi√™u v·∫πo, tr√™n l∆∞ng m·ªói t∆∞·ª£ng ƒë·ªÅu c√≥ m·ªôt ph√°t t√™n c·∫Øm s√¢u l·∫Øm. M·ªçi ng∆∞·ªùi ƒë·∫©y ƒë·ªï hai pho t∆∞·ª£ng! *T∆∞·ª£ng Gi√† Lam ·ªü ng√¥i ch√πa ƒë·ªìng (Tang th∆∞∆°ng ng·∫´u l·ª•c)* k·ªÉ chuy·ªán hai v·ª£ ch·ªìng ng∆∞·ªùi n√¥ng d√¢n l√†m vi·ªác ngo√†i ƒë·ªìng gi·ªØa bu·ªïi tr∆∞a. B·ªóng th·∫•y m·ªôt ng∆∞·ªùi ƒë√†n √¥ng to l·ªõn, cao h∆°n m·ªôt tr∆∞·ª£ng, m·∫∑t ƒë·ªè nh∆∞ g·∫•c ·ªü trong m·ªôt ng√¥i ch√πa gi·ªØa ƒë·ªìng ƒëi ra, l√¥i ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√†. Ng∆∞·ªùi ch·ªìng g·ªçi d√¢n l√†ng ƒë·∫øn ng√¥i ch√πa ·∫•y, ‚Äúth·∫•y ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√† ƒë∆∞∆°ng ƒë·ª©ng d·ª±a c·ªôt ·ªü gian b√™n h·ªØu ph√≠a tr∆∞·ªõc Ph·∫≠t ƒëi·ªán, m√™ m·ªát nh∆∞ say; pho t∆∞·ª£ng Gi√† Lam th√¨ s·∫Øc m·∫∑t th·ªët nhi√™n bi·∫øn ƒë·ªïi, tr√™n tay h·ªØu c√≤n ph·ªß m·ªôt c√°i khƒÉn vu√¥ng c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√†. Ai n·∫•y kinh d·ªã, b√®n ƒë·∫°p ƒë·ªï pho t∆∞·ª£ng ƒëi. *Th√°nh T√¥ng di th·∫£o* l·∫°i k·ªÉ chuy·ªán t∆∞·ª£ng hai v·ªã Ph·∫≠t c√£i nhau, c√πng l·ªùi l·∫Ω c·ªßa t∆∞·ª£ng Ph·∫≠t Th√≠ch Ca trong khi h·ªç h·∫° th·∫•p, t·ªë c√°o nhau th√¨ m·ªõi bi·∫øt ƒë√≥ ch·∫≥ng qua l√† m·∫•y kh·ªëi ƒë·∫•t, g·ªó, ng∆∞·ªùi d√¢n ƒë√£ u·ªïng c√¥ng v√¥ √≠ch khi ƒë√®n nhang c√∫ng t·∫ø. H·ªç ng·ªìi h∆∞·ªüng th·ª• l·ªôc c√∫ng t·∫ø c·ªßa nh√¢n d√¢n m√† ch·∫≥ng c√≥ m·ªôt ph·∫©m h·∫°nh, ƒë·ª©c t√≠nh n√†o ƒë√°ng k·ªÉ. Kh√¥ng gian ch√πa chi·ªÅn ƒë∆∞·ª£c soi chi·∫øu d∆∞·ªõi √°nh s√°ng tr·∫ßn th·∫ø, kh√¥ng c√≥ m·ªôt h√†o quang th·∫ßn di·ªáu n√†o. T·∫•t nhi√™n, kh√¥ng gian nh√† ch√πa n√≥i tr√™n ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c t√°i hi·ªán theo nh√£n quan c·ªßa nh√† nho v·ªën c√≥ th√°i ƒë·ªô ph√™ ph√°n ƒë·ªëi v·ªõi nh√† ch√πa. Nh∆∞ng c√°ch nh√¨n ƒë√≥ kh√¥ng ph·∫£i kh√¥ng c√≥ cƒÉn c·ª© t·ª´ th·ª±c tr·∫°ng ƒë·∫°o Ph·∫≠t. C√≥ nh·ªØng nh√† tu h√†nh ch√¢n ch√≠nh nh∆∞ng c≈©ng c√≥ nh√† s∆∞ h·ªï mang. Ch√πa c√≥ th·ªÉ l√† n∆°i g·ª≠i g·∫Øm ni·ªÅm tin c·ªßa con ng∆∞·ªùi v√†o s·ª± c·ª©u ƒë·ªô c·ªßa Quan Th·∫ø √Çm B·ªì T√°t nh∆∞ng c≈©ng c√≥ th·ªÉ l√† n∆°i tr√∫ ng·ª• c·ªßa k·∫ª gi·∫£ danh Ph·∫≠t ƒë·ªÉ l·ª´a m·ªã d√¢n gian. *K·∫øt lu·∫≠n*
‚ÄúTruy·ªán ng·∫Øn‚Äù trung ƒë·∫°i l√† m·ªôt kh√°i ni·ªám r·∫•t t∆∞∆°ng ƒë·ªëi, ch·ªâ m·ªôt t·∫≠p h·ª£p nh·ªØng s√°ng t√°c kh√° ƒëa d·∫°ng. Tuy nhi√™n n·∫øu l·∫•y con ng∆∞·ªùi ƒë∆∞·ª£c th·ªÉ hi·ªán trong c√°c s√°ng t√°c ƒë∆∞·ª£c coi l√† truy·ªán ng·∫Øn th√¨ ch√∫ng ta c≈©ng c√≥ th·ªÉ quan s√°t th·∫•y m·ªôt s·ªë ƒë·∫∑c tr∆∞ng thi ph√°p x√°c ƒë·ªãnh. D·∫´u l√† m·ªôt s√°ng t√°c th·ªùi trung ƒë·∫°i hay hi·ªán ƒë·∫°i, th√¨ trong ƒë√≥, nh√¢n v·∫≠t t·ª©c l√† con ng∆∞·ªùi bao gi·ªù c≈©ng l√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng trung t√¢m. S·ª± mi√™u t·∫£ c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p bao gi·ªù c≈©ng l√† s·ª± mi√™u t·∫£ con ng∆∞·ªùi v·ªõi hai chi·ªÅu k√≠ch t·ªìn t·∫°i cƒÉn b·∫£n c·ªßa n√≥ l√† kh√¥ng gian v√† th·ªùi gian.
Th·ªùi trung ƒë·∫°i, c√≥ s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông c·ªßa quan ni·ªám v·ªÅ con ng∆∞·ªùi. L√Ω t∆∞·ªüng v·ªÅ con ng∆∞·ªùi c·ªßa c√°c h·ªçc thuy·∫øt Nho, Ph·∫≠t, ƒê·∫°o th∆∞·ªùng h∆∞·ªõng ƒë·∫øn nh·ªØng gi√° tr·ªã si√™u vi·ªát. C√°c kh√°i ni·ªám Th√°nh, Ti√™n, Ph·∫≠t lu√¥n bao h√†m m·ªôt √Ω ni·ªám tho√°t t·ª•c, phi th∆∞·ªùng. L√Ω t∆∞·ªüng ·∫•y chi ph·ªëi ƒë·∫øn vi·ªác th·ªÉ hi·ªán con ng∆∞·ªùi trong vƒÉn h·ªçc n√≥i chung, trong truy·ªán ng·∫Øn n√≥i ri√™ng. Nh∆∞ng c≈©ng c√≥ l√∫c, con ng∆∞·ªùi v·ªõi c√°c gi√° tr·ªã tr·∫ßn th·∫ø, hi·ªán th·ª±c l·∫°i h·∫•p d·∫´n c√°c t√°c gia h∆°n. ƒêi·ªÅu ƒë√≥ ƒë√£ qui ƒë·ªãnh s·ª± thay ƒë·ªïi c·ªßa c√°c y·∫øu t·ªë thi ph√°p t·∫£ nh√¢n v·∫≠t. M·ªôt trong nh·ªØng ghi nh·∫≠n ch·ªß y·∫øu l√† ƒë·ªëi v·ªõi con ng∆∞·ªùi t·ª± nhi√™n, c√°c th·ªß ph√°p t·∫£ th∆∞·ªùng ƒë∆∞·ª£c tri·ªÉn khai tr√™n nh·ªØng y·∫øu t·ªë sinh ho·∫°t li√™n quan ƒë·∫øn th√¢n x√°c, g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi con ng∆∞·ªùi b·∫£n nƒÉng, ƒë·ªùi th∆∞·ªùng, v·ªõi cu·ªôc s·ªëng tr·∫ßn th·∫ø. ƒê·ªÉ h·∫° b·ªá c√°c nh√¢n v·∫≠t thu·ªôc lo·∫°i cao qu√≠, k·ªÉ c·∫£ c√°c pho t∆∞·ª£ng Ph·∫≠t, c√°c t√°c gi·∫£ c≈©ng s·ª≠ d·ª•ng motip v·∫≠t ‚Äì d·ª•c. ƒê√¢y l√† ƒëi·ªÅu t·∫•t y·∫øu v√¨ l√Ω t∆∞·ªüng v·ªÅ th√°nh nh√¢n, ti√™n, ph·∫≠t ƒë√£ ƒë·∫©y con ng∆∞·ªùi th√†nh si√™u ph√†m, phi t·ª± nhi√™n. Kh√¥ng gian, th·ªùi gian ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa m·ªói lo·∫°i truy·ªán k·ªÉ v·ªÅ lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t t∆∞∆°ng ·ª©ng c≈©ng kh√°c. Hai lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t v·ªõi hai lo·∫°i thi ph√°p mi√™u t·∫£ kh√°c nhau l√† ƒëi·ªÅu d·ªÖ quan s√°t th·∫•y. Tuy nhi√™n, s·∫Ω l√† c·ª±c ƒëoan n·∫øu n√≥i ƒë·∫øn m·ªôt s·ª± kh√°c bi·ªát tuy·ªát ƒë·ªëi v·ªÅ thi ph√°p gi·ªØa ch√∫ng. V·∫´n c√≥ m·ªôt s·ª± chuy·ªÉn ti·∫øp n√†o ƒë√≥, m·ªôt s·ª± giao thoa n√†o ƒë√≥ gi·ªØa hai ki·ªÉu t·∫£ hai lo·∫°i nh√¢n v·∫≠t. Nh·ªØng quan s√°t c·ªßa ch√∫ng t√¥i nh·∫±m n√™u l√™n nh·ªØng xu h∆∞·ªõng chung nh·∫•t, nh·ªØng l·ª±a ch·ªçn b·∫£n ch·∫•t nh·∫•t ch·ª© kh√¥ng nh·∫±m x√°c l·∫≠p m·ªôt nguy√™n l√Ω tuy·ªát ƒë·ªëi.
T·∫•t nhi√™n, ai c≈©ng th·∫•y gi·ªØa c√°c s√°ng t√°c truy·ªÅn k·ª≥ ch·ªãu ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa thi ph√°p truy·ªÅn k·ª≥ Trung Qu·ªëc v√† c√°c s√°ng t√°c c·ªßa c√°c t√°c gi·∫£ Vi·ªát Nam ch·ªãu ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa thi ph√°p ch√©p s·ª≠ v√† s√°ng t√°c d√¢n gian c√≥ m·ªôt s·ªë ƒëi·ªÉm kh√°c nhau m√† l·∫Ω ra ch∆∞∆°ng n√†y c·ªßa ch√∫ng t√¥i ph·∫£i mi√™u t·∫£. Nh∆∞ng vi·ªác ƒëi s√¢u v√†o so s√°nh theo h∆∞·ªõng ph√¢n lo·∫°i nh∆∞ th·∫ø c√≥ th·ªÉ tr√πng l·∫∑p v·ªõi c√°c ch∆∞∆°ng kh√°c c·ªßa ƒë·ªÅ t√†i n√†y n√™n ch√∫ng t√¥i ch·ªâ d·ª´ng l·∫°i tr√™n nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm chung nh·∫•t cho t·∫•t c·∫£ c√°c s√°ng t√°c ƒë∆∞·ª£c coi l√† truy·ªán ng·∫Øn m√† kh√¥ng ƒëi s√¢u v√†o nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm qu√° ri√™ng bi·ªát
______________
(1) Xem ch·∫≥ng h·∫°n:
*C·ªï ƒëi·ªÉn vƒÉn h·ªçc tam b√°ch ƒë·ªÅ* *(Ba trƒÉm c√¢u h·ªèi v√† tr·∫£ l·ªùi v·ªÅ vƒÉn h·ªçc c·ªï ƒëi·ªÉn Trung Qu·ªëc*), Trung vƒÉn. Nhi·ªÅu t√°c gi·∫£, Th∆∞·ª£ng H·∫£i c·ªï t·ªãch xu·∫•t b·∫£n x√£, 1986, ph·∫ßn vi·∫øt v·ªÅ ti·ªÉu thuy·∫øt, ƒë·ªÅ m·ª•c 3 ‚ÄúTi·ªÉu thuy·∫øt c·ªï ƒë·∫°i n∆∞·ªõc ta ƒë∆∞·ª£c ph√¢n th√†nh m·∫•y lo·∫°i? Kh√°i ni·ªám ti·ªÉu thuy·∫øt ƒë√£ bi·∫øn h√≥a nh∆∞ th·∫ø n√†o?‚Äù vi·∫øt: ‚ÄúC√°i m√† hi·ªán nay ch√∫ng ta g·ªçi l√† ti·ªÉu thuy·∫øt ƒë√≥ l√† ch·ªâ lo·∫°i c·ªë s·ª± (chuy·ªán c≈©) d√πng h√¨nh th·ª©c vƒÉn xu√¥i ƒë·ªÉ mi√™u t·∫£. Trong chuy·ªán c≈©, c√≥ ho√†n c·∫£nh c·ª• th·ªÉ x√°c ƒë·ªãnh, c√≥ nh√¢n v·∫≠t c·ª• th·ªÉ x√°c ƒë·ªãnh. Nh√¢n v·∫≠t c√≥ th·ªÉ l√† nh√¢n v·∫≠t l·ªãch s·ª≠ c√≥ th·∫≠t m√† c≈©ng c√≥ th·ªÉ l√† h∆∞ c·∫•u (nguy√™n vƒÉn ‚Äì nh√¢n v·∫≠t l√Ω t∆∞·ªüng ‚Äì TNT). Ho·∫°t ƒë·ªông c·ªßa nh√¢n v·∫≠t ƒë√£ c·∫•u th√†nh c√°c t√¨nh ti·∫øt c·ªßa chuy·ªán c≈©. Lo·∫°i c·ªë s·ª± ·∫•y c√≥ ng·∫Øn c√≥ d√†i, cƒÉn c·ª© v√†o khu√¥n kh·ªï vƒÉn ch∆∞∆°ng, lo·∫°i d√†i g·ªçi l√† tr∆∞·ªùng thi√™n ti·ªÉu thuy·∫øt, lo·∫°i ng·∫Øn g·ªçi l√† ƒëo·∫£n thi√™n ti·ªÉu thuy·∫øt, lo·∫°i gi·ªØa tr∆∞·ªùng v√† ƒëo·∫£n th√¨ g·ªçi l√† trung thi√™n ti·ªÉu thuy·∫øt. Lo·∫°i th·ªÉ v√† vƒÉn ch∆∞∆°ng n√†y, so v·ªõi kh√°i ni·ªám *novel* c·ªßa T√¢y ph∆∞∆°ng c√≥ ƒëi·ªÉm r·∫•t t∆∞∆°ng ƒë·ªìng, v√¨ s·ª± th·ª±c, ƒë√≥ l√† do ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa ti·ªÉu thuy·∫øt T√¢y ph∆∞∆°ng m√† d·∫ßn d·∫ßn h√¨nh th√†nh.
Kh√°i ni·ªám ‚Äúti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù v√† s√°ch ti·ªÉu thuy·∫øt ·ªü Trung Qu·ªëc c·ªï ƒë·∫°i so v·ªõi ti·ªÉu thuy·∫øt hi·ªán ƒë·∫°i kh√¥ng ph·∫£i l√† m·ªôt d·∫°ng. C√°i m√† th·ªùi c·ªï g·ªçi l√† ‚Äúti·ªÉu thuy·∫øt‚Äù c√≥ hai lo·∫°i, m·ªôt lo·∫°i l√† vƒÉn ng√¥n ti·ªÉu thuy·∫øt, v·ªÅ n·ªôi dung l·∫•y ƒëi·ªÅu d·ªã th∆∞·ªùng nghe th·∫•y (d·ªã vƒÉn), nh·ªØng l·ªùi n√≥i v·ª•n v·∫∑t, nh·ªØng s·ª± vi·ªác ph·ªìn t·∫°p l√†m ch·ªß, m·ªôt lo·∫°i l√† b·∫°ch tho·∫°i ti·ªÉu thuy·∫øt di·ªÖn thu·∫≠t t·ª´ c√°c c·ªë s·ª± l·ªãch s·ª≠ cho ƒë·∫øn c√°c c·ªë s·ª± linh qu√°i, chuy·ªán k·ªπ n·ªØ thanh l√¢u, truy·ªÅn k·ª≥, c√¥ng √°n‚Äù (tr.514).
(2) D.D. Elixeev:
*Novella koreixkogo xrednhevekovia *( *Truy·ªán ng·∫Øn Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°*i), Nauka. M., 1977, tr.13. Nga vƒÉn.
(3) D.D. Elixeev:
*Novella koreixkogo xrednhevekovia *( *Truy·ªán ng·∫Øn Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°*i), Nauka. M., 1977, tr.13. Nga vƒÉn.
(4)
*C·ªï ƒëi·ªÉn vƒÉn h·ªçc tam b√°ch ƒë·ªÅ* . Sƒëd, ƒë·ªÅ m·ª•c 3 ‚ÄúTi·ªÉu thuy·∫øt c·ªï ƒë·∫°i n∆∞·ªõc ta ƒë∆∞·ª£c ph√¢n th√†nh m·∫•y lo·∫°i? Kh√°i ni·ªám ti·ªÉu thuy·∫øt ƒë√£ bi·∫øn h√≥a nh∆∞ th·∫ø n√†o?‚Äù, tr.516.
(5)
*Trung Qu·ªëc ph√¢n th·ªÉ vƒÉn h·ªçc s·ª≠. Ti·ªÉu thuy·∫øt quy·ªÉn*. ( *L·ªãch s·ª≠ vƒÉn h·ªçc Trung Qu·ªëc vi·∫øt theo th·ªÉ lo·∫°i. Quy·ªÉn v·ªÅ Ti·ªÉu thuy·∫øt*). Th∆∞·ª£ng H·∫£i c·ªï t·ªãch xu·∫•t b·∫£n x√£, 2001, tr. 8. Trung vƒÉn.
(6) Nguy·ªÖn ƒêƒÉng Na:
*VƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i*. T·∫≠p I ‚Äì Truy·ªán ng·∫Øn. Nxb. Gi√°o d·ª•c, 1999, tr.33, 35.
(7) Nguy·ªÖn ƒêƒÉng Na:
*VƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i*. Sƒëd, tr.33, 38.
(8) Nguy·ªÖn ƒêƒÉng Na:
*VƒÉn xu√¥i t·ª± s·ª± Vi·ªát Nam th·ªùi trung ƒë·∫°i*. Sƒëd, tr.
(9) Tr·∫ßn ƒê√¨nh S·ª≠:
*Thi ph√°p vƒÉn h·ªçc trung ƒë·∫°i*. Nxb. Gi√°o d·ª•c, 1999, tr.353.
(10) L√Ω T·∫ø Xuy√™n:
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*. ƒêinh Gia Kh√°nh d·ªãch. Nxb. VƒÉn h·ªçc t√°i b·∫£n, 2001, tr.36.
(11) L√Ω T·∫ø Xuy√™n:
*Vi·ªát ƒëi·ªán u linh*. Sƒëd, tr.41.
(12) D.D. Elixeev:
*Novella koreixkogo xrednhevekovia *( *Truy·ªán ng·∫Øn Tri·ªÅu Ti√™n th·ªùi trung ƒë·∫°*i). Sƒëd, tr.84-85.
(13) Theo T·∫° Ch√≠ ƒê·∫°i Tr∆∞·ªùng:
*S·ª≠ Vi·ªát ƒë·ªçc v√†i quy·ªÉn.* VƒÉn m·ªõi xu·∫•t b·∫£n. California, 2004, tr.41.
(14)
*ƒê·∫°i Vi·ªát s·ª≠ k√Ω to√†n th∆∞*. B·∫£n d·ªãch, t·∫≠p II, Nxb. VƒÉn h√≥a Th√¥ng tin, H,2003, t·∫≠p II, tr.204-205.
Ngu·ªìn: T·∫°p ch√≠
*Nghi√™n c·ª©u vƒÉn h·ªçc* s·ªë 9 ‚Äì 10 nƒÉm 2006.Copyright ¬© 2012 ‚Äì [PH√ä B√åNH VƒÇN H·ªåC](http://phebinhvanhoc.com.vn/)
Ngu·ªìn: T·∫°p ch√≠
*Nghi√™n c·ª©u vƒÉn h·ªçc* s·ªë 9 ‚Äì 10 nƒÉm 2006.Copyright ¬© 2012 ‚Äì [PH√ä B√åNH VƒÇN H·ªåC](http://phebinhvanhoc.com.vn/)

Set-Cookie: nv3c_Ocrtu_nvvithemever=lg%2C%2C; expires=Mon, 14-Jan-2019 05:12:28 GMT; path=/; domain=.thpt.daytot.vn; httponly