text:
CNM365. Chào ngày mới 1 tháng 5. Wikipedia Ngày này năm xưa. Ngày Quốc tế Lao động (nhiều nước). Năm 2004 – Tại Dublin, nơi ở của Thủ tướng Ireland, 10 quốc gia: Cyprus, Cộng hòa Séc, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Malta, Ba Lan, Slovakia và Slovenia gia nhập Liên minh châu Âu. Năm 1930 – Sao Diêm Vương chính thức được đặt tên.
1 tháng 5
Ngày 1 tháng 5 là ngày thứ 121 (122 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 244 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 280 – Hoàng đế Tôn Hạo của Ngô tự trói mình, ra khỏi kinh thành Kiến Khang và đến cửa doanh môn quân Tấn để đầu hàng, thời kỳ Tam Quốc kết thúc, tức ngày Nhâm Dần (15) tháng 3 năm Canh Tý.
- 305 – Hai đồng hoàng đế Diocletianus và Maximianus trở thành những hoàng đế La Mã đầu tiên tự nguyện thoái vị.
- 1786 – Vở Opera Le nozze di Figaro của nhà soạn nhạc Wolfgang Mozart được trình diễn lần đầu tiên tại Wien.
- 1852 – Đồng Peso Philippines được đưa vào lưu thông.
- 1865 – Brazil, Uruguay và Achentina kí bản hiệp ước tạo liên minh chống lại Paraguay trong Chiến tranh Tam Đồng minh, cuộc đại chiến đẫm máu gây nhiều tử thương nhất trong lịch sử Nam Mỹ.
- 1930 – Phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh khởi đầu với cuộc biểu tình của công nhân Bến Thủy và nông dân ven thành phố Vinh.
- 1931 – Tòa nhà Empire State được khánh thành tại thành phố New York, Hoa Kỳ.
- 1930 – Sao Diêm Vương chính thức được đặt tên.
- 1940 – Thế vận hội Mùa hè 1940 bị huỷ bỏ do chiến tranh.
- 1941 – Bộ phim Công dân Kane của đạo diễn Orson Welles công chiếu lần đầu.
- 1945 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Chiến dịch Borneo bắt đầu
- 1950 – Guam được tổ chức thành một thịnh vượng chung của Hoa Kỳ.
- 1953 – Đài truyền hình Tiệp Khắc được thành lập nhân ngày Quốc tế lao động.
- 1960 – Chính phủ Ấn Độ thành lập hai bang Gujarat và Maharashtra.
- 1961 – Thủ tướng Cuba Fidel Castro tuyên bố rằng Cuba là một nhà nước xã hội chủ nghĩa.
- 2003 – Cuộc tấn công Iraq 2003: Tổng thống Hoa Kỳ George W. Bush tuyên bố kết thúc các chiến dịch chiến đấu chính tại Iraq.
- 2004 – Tại Dublin, nơi ở của Thủ tướng Ireland, 10 quốc gia: Cyprus, Cộng hòa Séc, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Malta, Ba Lan, Slovakia và Slovenia gia nhập Liên minh châu Âu.
- 2009 – Hôn nhân đồng giới được hợp pháp hóa tại Thụy Điển.
- 2011 – Tổng thống Barack Obama tuyên bố rằng Osama bin Laden bị lực lượng của Hoa Kỳ tiêu diệt tại Abbottabad, Pakistan (tức 2 tháng 5 theo giờ Pakistan).
Sinh
- 1218 – Rudolf I, Quốc vương La Mã (m. 1291)
- 1326 – Ý Lân Chất Ban, hoàng đế của triều Nguyên, đại khả hãn của đế quốc Mông Cổ, tức ngày Quý Dậu (29) tháng 3 năm Bính Dần (m.1332)
- 1592 – Johann Adam Schall von Bell, nhà truyền giáo, nhà thiên văn học người Đức (m. 1666)
- 1769 – Arthur Wellesley, nguyên soái và chính trị gia người Irelnd-Anh, Thủ tướng Anh Quốc (m. 1852)
- 1818 – Hermann von Tresckow, tướng lĩnh Phổ (m. 1900)
- 1904 – Trần Phú, nhà hoạt động chính trị người Việt Nam (m. 1931)
- 1912 – Đinh Ngọc Liên, chỉ huy dàn nhạc người Việt Nam (m. 1991)
- 1924 – Viktor Astafyev, tác gia người Nga (m. 2001)
- 1825 – Johann Jakob Balmer, nhà toán học và vật lý học người Thụy Sỹ (m. 1898)
- 1916 – Nguyễn Hộ, quân nhân, nhà hoạt động người Việt Nam (m. 2009)
- 1926 – Peter Lax, nhà toán học người Hungaria-Mỹ
- 1926 – Lê Trọng Nguyễn, nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2004)
- 1928 – Viễn Phương, nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2005)
- 1938 – Thanh Sơn, nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2012)
- 1946 – Ngô Vũ Sâm, đạo diễn, nhà sản xuất, nhà biên kịch người Hồng Kông
- 1967 – Tim McGraw, ca sĩ và diễn viên người Mỹ
- 1968 – Oliver Bierhoff, cầu thủ bóng đá và nhà quản lý người Đức
- 1969 – Wes Anderson, đạo diễn, nhà sản xuất, nhà biên kịch người Mỹ
- 1975 – Marc-Vivien Foé, cầu thủ bóng đá người Cameroon (m. 2003)
- 1981 – Aliaksandr Hleb, cầu thủ bóng đá người Belarus
- 1982 – Tommy Robredo Garcés, vận động viên quần vợt người Tây Ban Nha
- 1983 – Park Hae Jin, người mẫu, diễn viên người Hàn Quốc
- 1986 – Trương Thanh Hằng, vận động viên điền kinh người Việt Nam
- 1987 – Shahar Pe’er, vận động viên quần vợt người Israel
- 1988 – Nicholas Braun, diễn viên người Mỹ
Mất
- 408 – Arcadius, hoàng đế của Đế quốc Đông La Mã (s. 337)
- 1308 – Albert I, quốc vương của Đức (s. 1255)
- 1555 – Giáo hoàng Marcellô II (s. 1501)
- 1572 – Giáo hoàng Piô V (s. 1504)
- 1859 – John Walker, nhà hóa học người Anh Quốc (s. 1781)
- 1873 – David Livingstone, nhà truyền giáo người Anh Quốc (s. 1813)
- 1904 – Antonín Dvořák, nhà soạn nhạc người Séc (s. 1841)
- 1920 – Margaret, thái tử phi của Thụy Điển (s. 1882)
- 1939 – Phan Thanh, chính trị gia, nhà giáo, nhà báo người Việt Nam (s. 1908)
- 1945 – Paul Joseph Göbbels, thủ tướng của Đức (s. 1897)
- 1945 – Magda Goebbels, vợ của Paul Joseph Göbbels (s. 1901)
- 1964 – Mikhail Velikanov, nhà thủy văn học người Nga và Liên Xô (s. 1879)
- 1970 – Lý Ngân, thái tử của Đại Hàn đế quốc (s. 1897)
- 1975 – Nguyễn Khoa Nam, tướng lĩnh người Việt Nam (s. 1927)
- 1978 – Aram Khachaturian, nhà soạn nhạc người Liên Xô (s. 1903)
- 1979 – Vil Lipatov, nhà văn, nhà biên kịch người Liên Xô (s. 1927)
- 1994 – Ayrton Senna, vận động viên đua xe ô tô người Brasil (s. 1960)
- 2009 – Nguyễn Thị Oanh, nhà hoạt động xã hội người Việt Nam (s. 1931)
Những ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày Quốc tế Lao động (nhiều nước)
Tham khảo
Ngày Quốc tế Lao động
Ngày Quốc tế Lao động hay ngày 1 tháng 5 là ngày lễ kỷ niệm và ngày hành động của phong trào công nhân quốc tế và của người lao động. Vào các ngày 1 tháng 5, tại nhiều nước trên thế giới, có khi tại Mỹ và Canada, thường có các cuộc biểu tình trên đường phố của hàng triệu người lao động và các tổ chức công đoàn của họ. Vào ngày này, các phong trào cộng sản, cánh tả, các tổ chức theo chủ nghĩa vô chính phủ cùng với các công đoàn liên minh thực hiện các cuộc tuần hành trên đường phố yêu cầu mở rộng các quyền lao động và an sinh xã hội.
Mục lục
Lịch sử
Năm 1883, tại thành phố công nghiệp lớn Chicago, Đại hội Liên đoàn Lao động Mỹ thông qua nghị quyết nêu rõ: “…Từ ngày 1/5/1886, ngày lao động của tất cả các công nhân sẽ là 8 giờ”. Sở dĩ ngày 1/5 được chọn bởi đây là ngày bắt đầu một năm kế toán tại hầu hết các nhà máy, xí nghiệp ở Mỹ. Vào ngày này, hợp đồng mới giữa thợ và chủ sẽ được ký. Giới chủ tư bản có thể biết trước quyết định của công nhân mà không thể kiếm cớ chối từ.
Ngày 1/5/1886, do yêu cầu của công nhân không được đáp ứng một cách đầy đủ, giới công nhân trên toàn nước Mỹ đã tham gia bãi công nhằm gây áp lực buộc giới chủ thực hiện yêu sách của mình. Đầu tiên là cuộc bãi công tại thành phố Chicago. Khoảng 40 nghìn người không đến nhà máy. Họ tổ chức mit-tinh, biểu tình trên thành phố với biểu ngữ “Từ hôm nay không người thợ nào làm việc quá 8 giờ một ngày! Phải thực hiện 8 giờ làm việc, 8 giờ nghỉ ngơi, 8 giờ vui chơi!” Cuộc đấu tranh lôi cuốn ngày càng đông người tham gia. Cũng trong ngày hôm đó, tại các trung tâm công nghiệp khác trên nước Mỹ đã nổ ra 5.000 cuộc bãi công với 340 nghìn công nhân tham gia. Ở Washington, New York, Baltimore, Boston… hơn 125.000 công nhân giành được quyền ngày chỉ phải làm 8 giờ.
Các cuộc biểu tình bị đàn áp nặng nề. Giới chủ đuổi những công nhân bãi công, thuê người làm ở các thành phố bên cạnh, thuê bọn khiêu khích và cảnh sát đàn áp, phá hoại cuộc đấu tranh của công nhân. Đặc biệt, ở Chicago, cảnh sát đã xả súng vào đoàn người tay không, làm hàng trăm người chết và bị thương [cần dẫn nguồn]. Các xung đột xảy ra dữ dội khiến hàng trăm công nhân chết và bị thương, nhiều thủ lĩnh công đoàn bị bắt… gây nên sự kiện thảm sát Haymarket năm 1886 tại Chicago, Mỹ. Nhưng cuối cùng, giới chủ phải chấp nhận yêu sách của công nhân.
Ngày 20/6/1889, ba năm sau “thảm kịch” tại thành phố Chicago, Quốc tế cộng sản lần II nhóm họp tại Paris (Pháp). Dưới sự lãnh đạo của Friedrich Engels, Đại hội lần thứ nhất của Quốc tế Cộng sản II đã quyết định lấy ngày 1/5 hàng năm làm ngày biểu dương lực lượng và đấu tranh chung của tầng lớp vô sản các nước.
Xem thêm
Chú thích
Chú thích
Tham khảo
Liên kết ngoài
- Hoàn toàn không có nguồn tham khảo
- Sơ khai
- Chủ nghĩa vô chính phủ
- Chủ nghĩa cộng sản
- Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Năm
- Ngày Hành động
- Phản đối
- Chủ nghĩa xã hội
- Ngày lễ
- Cộng sản
- Chủ nghĩa chống tư bản
- Biểu tình
Liên minh châu Âu
Liên minh châu Âu hay Liên hiệp châu Âu (tiếng Anh: European Union), cũng được gọi là Khối Liên Âu, viết tắt là EU, là một liên minh kinh tế chính trị bao gồm 28 quốc gia thành viên[9] thuộc Châu Âu. Liên minh châu Âu được thành lập bởi Hiệp ước Maastricht vào ngày 1 tháng 11 năm 1993 dựa trên Cộng đồng châu Âu (EC).[10] Với hơn 500 triệu dân,[11] Liên minh châu Âu chiếm 30% (18,4 nghìn tỉ đô la Mỹ năm 2008) GDP danh nghĩa và khoảng 22% (15,2 nghìn tỉ đô la Mỹ năm 2008) GDP sức mua tương đương của thế giới.[12]
Liên minh châu Âu đã phát triển một thị trường chung thông qua hệ thống luật pháp tiêu chuẩn áp dụng cho tất cả các nước thành viên nhằm đảm bảo sự lưu thông tự do của con người, hàng hóa, dịch vụ và vốn.[13] EU duy trì các chính sách chung về thương mại,[14] nông nghiệp, ngư nghiệp[15] và phát triển địa phương.[16] 17 nước thành viên đã chấp nhận đồng tiền chung, đồng Euro, tạo nên khu vực đồng Euro. Liên minh châu Âu đã phát triển một vai trò nhất định trong chính sách đối ngoại, có đại diện trong Tổ chức Thương mại Thế giới, G8, G-20 nền kinh tế lớn và Liên hiệp quốc. Liên minh châu Âu đã thông qua việc bãi bỏ kiểm tra hộ chiếu bằng Hiệp ước Schengen giữa 22 quốc gia thành viên và 4 quốc gia không phải là thành viên Liên minh châu Âu.[17]),[18]
Là một tổ chức quốc tế, Liên minh châu Âu hoạt động thông qua một hệ thống chính trị siêu quốc gia và liên chính phủ hỗn hợp.[19][20][21] Những thể chế chính trị quan trọng của Liên minh châu Âu bao gồm Ủy ban châu Âu, Nghị viện Châu Âu Hội đồng Liên minh châu Âu, Hội đồng châu Âu, Tòa án Công lý Liên minh châu Âu và Ngân hàng Trung ương châu Âu.
Liên minh châu Âu có nguồn gốc từ Cộng đồng Than Thép châu Âu[22] từ 6 quốc gia thành viên ban đầu vào năm 1951. Từ đó cho đến nay, Liên minh châu Âu đã lớn mạnh hơn về số lượng cũng như chất lượng thông qua việc tăng cường thẩm quyền của Liên minh châu Âu.
Mục lục
- 1 Địa lý
- 2 Thành viên
- 3 Ba trụ cột chính của Liên minh châu Âu
- 4 Hiệp ước Lisbon – Tái cấu trúc Liên minh châu Âu
- 5 Cơ cấu tổ chức
- 6 Hệ thống pháp luật
- 7 Tư pháp và Nội vụ
- 8 Ngoại giao
- 9 Kinh tế
- 10 Dân số
- 11 Văn hóa
- 12 Hình ảnh về Liên minh châu Âu
- 13 Tham khảo
- 14 Liên kết ngoài
Địa lý
Lãnh thổ của Liên minh châu Âu là tập hợp lãnh thổ của tất cả các quốc gia thành viên nhưng cũng có những ngoại lệ. Chẳng hạn như quần đảo Faroe thuộc Đan Mạch là một bộ phận lãnh thổ của châu Âu nhưng không nằm trong lãnh thổ của Liên minh châu Âu hay đảo Síp, thành viên Liên minh châu Âu thường được xem là một phần của châu Á vì gần Thổ Nhĩ Kỳ hơn châu Âu lục địa.[23][24] Một vài vùng lãnh thổ khác nằm ngoài châu Âu và cũng không thuộc lãnh thổ của Liên minh châu Âu như trường hợp của Greenland hay Aruba.
Liên minh châu Âu chủ yếu nằm ở Tây và Trung Âu, với diện tích 4.422.773 kilômét vuông (1.707.642 dặm vuông) [25] Ngược lại, mặc dù trên danh nghĩa là một bộ phận của Liên minh châu Âu [26] tuy nhiên luật pháp của Liên minh châu Âu không được áp dụng ở Bắc Cyprus vì de facto vùng lãnh thổ này nằm dưới quyền quản lý của Cộng hòa Bắc Cyprus thuộc Thổ Nhĩ Kỳ – một quốc gia tự tuyên bố độc lập và chỉ được Thổ Nhĩ Kỳ thừa nhận.
Liên minh châu Âu kéo dài về phía đông bắc đến Phần Lan, tây bắc về phía Ireland, đông nam về phía Cộng hòa Síp và tây nam về phía bán đảo Iberia, là lãnh thổ rộng thứ 7 thế giới [27] và có đường bờ biển dài thứ 2 thế giới sau Canada.[20][28][29] Điểm cao nhất trên lãnh thổ Liên minh châu Âu đó là đỉnh Mont Blanc, cao 4810,45 m trên mực nước biển [30] và điểm thấp nhất là Zuidplaspolder ở Hà Lan, thấp hơn mực nước biển 7m.
Dân cư của Liên minh châu Âu có tỉ lệ đô thị hóa cao. 75% người dân Liên minh châu Âu sống ở các thành phố (con số này dự kiến sẽ là 90% ở 7 quốc gia thành viên vào năm 2020). Giải thích cho điều này có hai nguyên nhân chính: một là mật độ dân cư đô thị hạn chế vươn ra những khu vực tự nhiên, hai là trong một số trường hợp nguồn vốn của Liên minh châu Âu được dồn vào một khu vực nào đó, chẳng hạn như Benelux.[31]
Thành viên
Lịch sử của Liên Minh Châu Âu bắt đầu từ sau Chiến tranh thế giới lần thứ 2. Có thể nói rằng nguyện vọng ngăn ngừa chiến tranh tàn phá tái diễn đã đẩy mạnh sự hội nhập châu Âu. Bộ trưởng Ngoại giao Pháp Robert Schuman là người đã nêu ra ý tưởng và đề xuất lần đầu tiên trong một bài phát biểu nổi tiếng ngày 9 tháng 5 năm 1950. Cũng chính ngày này là ngày mà hiện nay được coi là ngày sinh nhật của Liên minh châu Âu và được kỉ niệm hàng năm là “Ngày Châu Âu”.
Ban đầu, Liên minh châu Âu bao gồm 6 quốc gia thành viên: Bỉ, Đức, Ý, Luxembourg, Pháp, Hà Lan. Năm 1973, tăng lên thành gồm 9 quốc gia thành viên. Năm 1981, tăng lên thành 10. Năm 1986, tăng lên thành 12. Năm 1995, tăng lên thành 15. Năm 2004, tăng lên thành 25. Năm 2007 tăng lên thành 27. Từ 01.07.2013 EU có 28 thành viên.
Sau đây là danh sách 28 quốc gia thành viên của Liên minh châu Âu xếp theo năm gia nhập.
- 1951: Bỉ, Đức, Ý, Luxembourg, Pháp, Hà Lan
- 1973: Đan Mạch, Ireland, Anh
- 1981: Hy Lạp
- 1986: Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha
- 1995: Áo, Phần Lan, Thụy Điển
- Ngày 1/5/2004: Séc, Hungary, Ba Lan, Slovakia, Slovenia, Litva, Latvia, Estonia, Malta, Cộng hòa Síp
- Ngày 1/1/2007: Romania, Bulgaria
- 1/7/2013: Croatia
Hiện nay, Liên minh châu Âu có diện tích là 4.422.773 km² với dân số là 492,9 triệu người (2006) [32]; với tổng GDP là 11.6 nghìn tỉ euro (xấp xỉ 15.7 nghìn tỉ USD) trong năm 2007. Hầu hết các quốc gia châu Âu đều đang là thành viên của Liên minh châu Âu.
Tính đến cuối năm 2010, có 4 quốc gia được đánh giá là ứng viên chính thức để kết nạp thành viên Liên minh châu Âu đó là: Iceland, Macedonia,[nb 1][33] Montenegro và Thổ Nhĩ Kỳ. Albania, Bosnia và Herzegovina và Serbia là những ứng viên tiềm năng.[34] Kosovo cũng được xếp vào danh sách những ứng viên tiềm năng gia nhập vào Liên minh châu Âu vì Ủy ban châu Âu và hầu như tất cả các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu khác đã thừa nhận Kosovo như một quốc gia độc lập, tách biệt khỏi Serbia.[35]
Năm quốc gia Tây Âu không phải là thành viên Liên minh châu Âu nhưng đã có những thỏa thuận hợp tác nhất định kinh tế và pháp luật của Liên minh châu Âu đó là: Iceland (ứng viên gia nhập Liên minh châu Âu), Liechtenstein và Na Uy, thành viên thị trường duy nhất thông qua Khu vực kinh tế châu Âu, và Thụy Sĩ, tương tự như trường hợp của Na Uy nhưng thông qua hiệp định song phương giữa nước này và Liên minh châu Âu.[36][37] Ngoài ra, đồng tiền chung EURO và các lĩnh vực hợp tác khác cũng được áp dụng đối với các quốc gia thành viên nhỏ như Andorra, Monaco, San Marino và Vatican.[38]
Ba trụ cột chính của Liên minh châu Âu
Hiệp ước Maastricht – Trụ cột thứ nhất
Hiệp ước Maastricht hay còn gọi là Hiệp ước Liên minh Châu Âu (tiếng Anh, “Treaty of European Union”), ký ngày 7 tháng 2 năm 1992 tại Maastricht Hà Lan [39], nhằm mục đích:
- Thành lập liên minh kinh tế và tiền tệ vào cuối thập niên 1990, với một đơn vị tiền tệ chung và một ngân hàng trung ương độc lập,
- Thành lập một liên minh chính trị bao gồm việc thực hiện một chính sách đối ngoại và an ninh chung để tiến tới có chính sách phòng thủ chung, tăng cường hợp tác về cảnh sát và luật pháp.
Hiệp ước này đánh dấu một bước ngoặt trong tiến trình nhất thể hóa châu Âu và dẫn đến việc thành lập Cộng đồng châu Âu.
Liên minh chính trị
- Tất cả các công dân của các nước thành viên được quyền tự do đi lại và cư trú trong lãnh thổ của các nước thành viên.
- Được quyền bầu cử và ứng cử chính quyền địa phương và Nghị viện châu Âu tại bất kỳ nước thành viên nào mà họ đang cư trú.
- Thực hiện một chính sách đối ngoại và an ninh chung trên cơ sở hợp tác liên chính phủ với nguyên tắc nhất trí để vẫn bảo đảm chủ quyền quốc gia trên lĩnh vực này.
- Tăng cường quyền hạn của Nghị viện châu Âu.
- Mở rộng quyền của Cộng đồng trong một số lĩnh vực như môi trường, xã hội, nghiên cứu…
- Phối hợp các hoạt động tư pháp, thực hiện chính sách chung về nhập cư, quyền cư trú và thị thực.
Liên minh kinh tế và tiền tệ
Được chia làm 3 giai đoạn, từ 1 tháng 7 năm 1990 tới 1 tháng 1 năm 1999, và kết thúc bằng việc giải tán Viện tiền tệ châu Âu, thành lập Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB).
Điều kiện để tham gia vào liên minh kinh tế và tiền tệ (còn gọi là những tiêu chỉ hội nhập) là:
- Lạm phát thấp, không vượt quá 1,5% so với mức trung bình của 3 nước có mức lạm phát thấp nhất;
- Thâm hụt ngân sách không vượt quá 3% GDP;
- Nợ công dưới 60% GDP và biên độ dao động tỷ giá giữa các đồng tiền ổn định trong hai năm theo cơ chế chuyển đổi (ERM);
- Lãi suất (tính theo lãi suất công trái thời hạn từ 10 năm trở lên) không quá 2% so với mức trung bình của 3 nước có lãi suất thấp nhất.
Kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2002 đồng Euro đã chính thức được lưu hành trong 12 quốc gia thành viên (còn gọi là khu vực đồng Euro) gồm Pháp, Đức, Áo, Bỉ, Phần Lan, Ireland, Ý, Luxembourg, Hà Lan, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha; các nước đứng ngoài là Anh, Đan Mạch và Thuỵ Điển. Hiện nay, đồng Euro đang có tỉ giá hối đoái cao hơn đồng đô la Mỹ.
Hiệp ước Schengen
Ngày 19 tháng 6 năm 1990, Hiệp ước Schengen được thoả thuận xong. Đến ngày 27 tháng 11 năm 1990, 6 nước Pháp, Đức, Luxembourg, Bỉ, Hà Lan và Ý chính thức ký Hiệp ước Schengen. Hai nước Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ký ngày 25 tháng 6 năm 1991. Ngày 26 tháng 3 năm 1995, hiệp ước này mới có hiệu lực tại 7 nước thành viên. Hiệp ước quy định quyền tự do đi lại của công dân các nước thành viên. Đối với công dân nước ngoài chỉ cần có visa của 1 trong 9 nước trên là được phép đi lại trong toàn bộ khu vực Schengen. Tính đến 19/12 năm 2011, tổng số quốc gia công nhận hoàn toàn hiệp ước này là 26 nước: Ba Lan, Cộng hòa Séc, Hungary, Slovakia, Slovenia, Estonia, Latvia, Litva, Malta, Iceland, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Đan Mạch, Hà Lan, Bỉ, Luxembourg, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Đức, Áo, Ý, Hy Lạp, Thụy Sĩ, Liechtenstein (trong đó có 22 nước thuộc khối liên minh Châu Âu).[18]
Hiệp ước Amsterdam – Trụ cột thứ hai
Hiệp ước Amsterdam còn gọi là Hiệp ước Maastricht sửa đổi, ký ngày 2 tháng 10 năm 1997 tại Amsterdam, bắt đầu có hiệu lực vào ngày 1 tháng 5 năm 1999, đã có một số sửa đổi và bổ sung trong các vấn đề như:
- Những quyền cơ bản, không phân biệt đối xử;
- Tư pháp và đối nội;
- Chính sách xã hội và việc làm;
- Chính sách đối ngoại và an ninh chung.
Hiệp ước Nice – Trụ cột thứ ba
Hiệp ước Nice được lãnh đạo các quốc gia thành viên châu Âu kí vào ngày 26 tháng 2 năm 2001 và bắt đầu có hiệu lực vào ngày 1 tháng 2 năm 2003. Hiệp ước Nice là sự bổ sung cho Hiệp ước Maastricht và Hiệp ước Rome. Hiệp ước Nice tập trung vào vấn đề cải cách thể chế để đón nhận các thành viên mới theo chính sách mở rộng về phía Đông châu Âu, vốn ban đầu là nhiệm vụ của Hiệp ước Amsterdam nhưng không được hoàn thành.[40]
Trong cuộc trưng cầu dân ý diễn ra vào tháng 6 năm 2001, các cử tri Ireland đã phản đối việc thông qua Hiệp ước Nice. Tuy nhiên, sau hơn một năm, kết quả đã bị đảo ngược.
Hiệp ước Lisbon – Tái cấu trúc Liên minh châu Âu
Ngày 1 tháng 12 năm 2009, Hiệp ước Lisbon chính thức có hiệu lực và đã cải tổ nhiều khía cạnh của Liên minh châu Âu. Đặc biệt, Hiệp ước Lisbon đã thay đổi cấu trúc pháp lý của Liên minh châu Âu bằng cách sáp nhập cấu trúc 3 trụ cột thành một chính thể pháp lý duy nhất. Hiệp ước là cơ sở pháp lý cho vị trí Chủ tịch thường trực Hội đồng Liên minh châu Âu, chức vụ mà ngài Herman Van Rompuy đang nắm giữ, cũng như vị trí Đại diện cấp cao của Liên minh châu Âu về ngoại giao và an ninh, chức vụ mà bà Catherine Ashton đang phụ trách.[41]
Cơ cấu tổ chức
Liên minh châu Âu có 7 thể chế chính trị chính đó là: Nghị viện Châu Âu, Hội đồng bộ trưởng, Ủy ban châu Âu, Hội đồng châu Âu, Ngân hàng Trung ương Châu Âu, Tòa án Công lý Liên minh châu Âu và Tòa án Kiểm toán châu Âu. Thẩm quyền xem xét và sửa đổi hệ thống luật pháp của Liên minh châu Âu – quyền lập pháp – thuộc về Nghị viện châu Âu và Hội đồng Bộ trưởng. Quyền hành pháp được giao cho Ủy ban châu Âu và một bộ phận nhỏ thuộc về Hội đồng châu Âu (trong tiếng Anh, cần tránh nhầm lẫn giữa “Council of the European Union” bản chất thuộc về các quốc gia thành viên và “European Council” bản chất thuộc về Liên minh châu Âu). Chính sách tiền tệ của khu vực đồng tiền chung châu Âu (tiếng Anh, “eurozone”) được quyết định bởi Ngân hàng Trung ương Châu Âu. Việc giải thích và áp dụng luật của Liên minh châu Âu và các điều ước quốc tế có liên quan – quyền tư pháp – được thực thi bởi Tòa án Công lý Liên minh châu Âu. Ngoài ra còn có một số cơ quan nhỏ khác phụ trách tư vấn cho Liên minh châu Âu hoặc hoạt động riêng biệt trong các lĩnh vực đặc thù.
Hội đồng châu Âu
Hội đồng châu Âu phụ trách điều hành Liên minh châu Âu và có nhiệm vụ nhóm họp ít nhất 4 lần trong năm. Hội đồng châu Âu bao gồm Chủ tịch Hội đồng châu Âu, Chủ tịch của Ủy ban châu Âu và một đại diện của mỗi quốc gia thành viên Liên minh châu Âu, có thể là người đứng đầu nhà nước hoặc chính phủ của quốc gia thành viên đó. Hội đồng châu Âu được xem là cơ quan lãnh đạo tối cao của Liên minh châu Âu.[42] Hội đồng châu Âu chủ động xem xét những thay đổi trong các hiệp ước điều chỉnh hoạt động Liên minh châu Âu cũng như xác định chương trình nghị sự và chiến lược cho Liên minh châu Âu.
Hội đồng châu Âu sử dụng vai trò lãnh đạo của mình để dàn xếp các tranh chấp giữa các quốc gia thành viên và các thể chế chính trị của Liên minh châu Âu cũng như giải quyết các cuộc khủng hoảng chính trị và bất đồng trong những vấn đề và chính sách gây nhiều tranh cãi. Về đối ngoại, hoạt động của Hội đồng châu Âu có thể ví với một nguyên thủ của tập thể các nguyên thủ quốc gia để kí kết, phê chuẩn các thỏa thuận và điều ước quốc tế quan trọng giữa Liên minh châu Âu và các quốc gia khác trên thế giới.[43]
Ngày 19 tháng 1 năm 2009, ngài Herman Van Rompuy đã được chỉ định làm chủ tịch thường trực của Hội đồng châu Âu. Ngày 1 tháng 12 năm 2009 khi Hiệp ước Lisbon bắt đầu có hiệu lực, ngài Herman Van Rompuy chính thức nhận công tác tại nhiệm sở. Chủ tịch Hội đồng châu Âu chịu trách nhiệm đại diện đối ngoại cho Liên minh châu Âu,[44] giải quyết mâu thuẫn nảy sinh giữa các quốc gia thành viên để hướng tới sự đồng thuận trong các hội nghị của Hội đồng châu Âu cũng như trong các giai đoạn chuyển tiếp giữa các hội nghị đó. Cần tránh nhầm lẫn Hội đồng châu Âu của Liên minh châu Âu với một tổ chức quốc tế độc lập khác của có tên gọi là Hội đồng châu Âu (tiếng Anh, “Council of Europe”).
Hội đồng Bộ trưởng
Hội đồng Liên minh châu Âu thường được gọi tắt trong tiếng Anh là Council [45] hay còn gọi là Hội đồng Bộ trưởng (tiếng Anh, “Council of Ministers”) [46] là một trong hai bộ phận lập pháp của Liên minh châu Âu (bộ phận còn lại là sự kết hợp của Ủy ban châu Âu và Nghị viện châu Âu) chịu trách nhiệm quyết định các chính sách lớn của EU, bao gồm các Bộ trưởng đại diện cho các thành viên. Các nước luân phiên làm Chủ tịch với nhiệm kỳ 6 tháng. Giúp việc cho Hội đồng có Uỷ ban Thường vụ và Ban Thư ký. [cần dẫn nguồn] Tuy nhiên, dù cơ cấu tổ chức phức tạp nhưng Hội đồng Bộ trưởng vẫn được xem là một trong các thể chế chính trị chính thức của Liên minh châu Âu.[47]
Từ năm 1975, người đứng đầu nhà nước, hoặc đứng đầu chính phủ, các ngoại trưởng, Chủ tịch và Phó Chủ tịch Uỷ ban châu Âu có các cuộc họp thường kỳ để bàn quyết định những vấn đề lớn của EU. Cơ chế này gọi là Hội đồng châu Âu hay Hội nghị Thượng đỉnh Liên minh châu Âu. [cần dẫn nguồn]
Nghị viện Châu Âu
Gồm 751 nghị sĩ, nhiệm kỳ 5 năm, được bầu theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu từ tất cả các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu. Trong Nghị viện châu Âu các nghị sĩ ngồi theo nhóm chính trị khác nhau, không theo quốc tịch.[48]
Nhiệm vụ của Nghị viện châu Âu là phối hợp với Hội đồng Châu Âu thông qua đề xuất lập pháp của Ủy ban châu Âu trong hầu hết các lĩnh vực. Nghị viện châu Âu còn có thẩm quyền thông qua ngân sách, kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chính sách của Liên minh châu Âu. Ủy ban châu Âu chịu trách nhiệm trước Nghị viện châu Âu, đối với mọi hoạt động phải có sự chấp thuận của Nghị viện châu Âu, báo cáo kết quả công tác trước Nghị viện châu Âu để đánh giá, phê bình và rút kinh nghiệm. Chủ tịch Nghị viện châu Âu, được bầu bởi các nghị sĩ với nhiệm kì 2 năm rưỡi, đồng thời phải phụ trách vai trò người phát ngôn trong và ngoài nghị viện.[49]
Ủy ban châu Âu
Là cơ quan điều hành của Liên minh châu Âu chịu trách nhiệm đề xuất lập pháp và những hoạt động thường nhật của Liên minh châu Âu. Ủy ban châu Âu bao gồm 27 uỷ viên đại diện cho 27 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu, nhiệm kỳ 5 năm do các chính phủ nhất trí cử và chỉ bị bãi miễn với sự nhất trí của Nghị viện Châu Âu. Chủ tịch hiện nay là ngài José Manuel Barroso, cựu Thủ tướng Bồ Đào Nha (được bầu tại cuộc họp Thượng đỉnh EU bất thường ngày 23 tháng 3 năm 1999 tại Berlin). Vị trí quyền lực số 2 trong Ủy ban châu Âu là Đại diện cao cấp của Liên minh châu Âu về ngoại giao và chính sách an ninh đồng thời là ex-officio Phó chủ tịch Ủy ban châu Âu, hiện tại là bà Catherine Ashton.[50]
Tòa án Công lý Liên minh châu Âu
Có thẩm quyền tư pháp đối với các vấn đề liên quan đến luật pháp của Liên minh châu Âu. Bao gồm hai tòa án chính, đó là: “Tòa sơ thẩm châu Âu” (tiếng Anh, “European General Court”) và “Tòa án Công lý Châu Âu” (tiếng Anh, “European Court of Justice”).[51]
Hệ thống pháp luật
Cơ sở pháp lý hình thành Liên minh châu Âu là các hiệp ước được kí kết và phê chuẩn bởi các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu. Các hiệp ước đầu tiên đánh dâu sự thành lập Cộng đồng châu Âu và Liên minh châu Âu. Các hiệp ước kế tiếp chỉnh sửa và bổ sung các hiệp ước đầu tiền ngày một đầy đủ và hoàn thiện hơn.[52] Đó chính là những hiệp ước tạo ra các thể chế chính trị của Liên minh châu Âu cũng như cung cấp cho các thể chế chính trị đó thẩm quyền thực hiện các mục tiêu và chính sách đã đặt ra ngay trong chính các hiệp ước. Những thẩm quyền này bao gồm thẩm quyền lập pháp [nb 2] ảnh hưởng trực tiếp đến tất cả các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu và công dân của các quốc gia thành viên đó.[nb 3] Liên minh châu Âu có đầy đủ tư cách pháp nhân để kí kết các thỏa thuận và điều ước quốc tế.[53]
Căn cứ theo nguyên tắc “uy quyền tối cao” (tiếng Anh, “supremacy”), tòa án của các quốc gia thành viên có trách nhiệm thực hiện đầy đủ và đúng đắn tất cả quy định và nghĩa vụ đặt ra tuân theo các hiệp ước mà quốc gia thành viên đó đã phê chuẩn, kể cả khi điều đó gây ra các xung đột pháp luật trong hệ thống pháp luật nội địa, thậm chí trong vài trường hợp đặc biệt là hiến pháp của một số quốc gia thành viên.[nb 4]
Các quyền cơ bản
Các điều ước đã kí kết giữa các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu công nhận rằng Liên minh châu Âu được “thành lập trên cơ sở tôn trọng những giá trị nhân phẩm, tự do, dân chủ, công bằng, pháp trị và nhân quyền, bao gồm quyền của những người thuộc những sắc tộc thiểu số… trong một xã hội đa dạng, không phân biệt, khoan dung, công lý, đoàn kết và bình đẳng giới.”[54]
Hiệp ước Lisbon đã trao hiệu lực pháp lý cho Hiến chương Liên minh châu Âu về những quyền cơ bản vào năm 2009. Hiến chương là sự tập hợp có chỉnh sửa những quyền lợi cơ bản của con người mà từ đó các điều luật của Liên minh châu Âu có thể bị xem xét và đánh giá lại trước Tòa án Công lý Liên minh châu Âu. Hiến chương cũng là sự hợp nhất nhiều quyền khác nhau vốn trước đây đã được Tòa án Công lý Liên minh châu Âu thừa nhận và đồng thời là “những giá trị truyền thống được thừa nhận trong hiến pháp của nhiều quốc gia thành viên Liên minh châu Âu.” [55] Tòa án Công lý Liên minh châu Âu từ lâu đã công nhận những quyền cơ bản và đôi lúc đã hủy bỏ một số điều luật của Liên minh châu Âu vì đi ngược lại với những quyền cơ bản đó.[56] Hiến chương được soạn thảo vào năm 2000. Mặc dù ban đầu Hiến chương không có giá trị ràng buộc về mặt pháp lý nhưng các điều khoản của Hiến chương luôn được nêu ra trước các tòa án Liên minh châu Âu. Bởi vì Hiến chương, bản thân nó, đã chứa đựng những quyền lợi hợp pháp mà các tòa án Liên minh châu Âu công nhận như các nguyên tắc nền tảng của luật pháp Liên minh châu Âu.
Mặc dù việc kí kết Công ước châu Âu về quyền con người (tiếng Anh, “European Convention on Human Rights” hay “ECHR”) là một trong những điều kiện để trở thành thành viên Liên minh châu Âu,[nb 5] nhưng bản thân Liên minh châu Âu không thể tham gia Công ước vì Liên minh châu Âu vốn không phải là một quốc gia[nb 6] và cũng không có quyền hạn để tham gia.[nb 7] Hiệp ước Lisbon và Nghị định thư 14 đối với Công ước đã thay đổi bản chất vấn đề này trong đó Nghị định thư 14 ràng buộc Liên minh châu Âu với Công ước trong khi Hiệp ước Lisbon cho phép việc thực thi việc ràng buộc đã nêu.
Trên bình diện thế giới, Liên minh châu Âu cũng thúc đẩy các vấn đề về nhân quyền. Liên minh châu Âu phản đối việc kết án tử hình và đề nghị loại bỏ khung hình phạt này trên khắp thế giới.[57] Ngoài ra, việc loại bỏ khung hình phạt tử hình cũng là một điều kiện đối với quy chế thành viên Liên minh châu Âu.[58]
Các đạo luật
Các đạo luật chính của Liên minh châu Âu được thông qua dưới 3 dạng có tính chất pháp lý và phạm vi ảnh hưởng khác nhau: quy chế (tiếng Anh, “regulation”), sắc lệnh (tiếng Anh, “directive”) và phán quyết (tiếng Anh, “decision”). Quy chế của Liên minh châu Âu tự động bổ sung vào luật pháp hiện hành của các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu vào thời điểm các quy chế này bắt đầu có hiệu lực mà không cần bất kì một biện pháp can thiệp pháp lý hay triển khai nào từ các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu,[nb 8] và có giá trị pháp lý cao hơn nội luật của các quốc gia thành viên đó nếu phát sinh xung đột pháp luật.[nb 2] Sắc lệnh đòi hỏi các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu hoàn tất một yêu cầu nhất định đưa ra bởi Liên minh châu Âu nhưng để cho các quốc gia thành viên đó quyền tự quyết về cách thức thực hiện hoặc triển khai sắc lệnh.[nb 9] Đến hết thời hạn triển khai sắc lệnh, nếu những sắc lệnh đó không được thực thi, thì chúng có thể, trong một số điều kiện nhất định, sẽ có “hiệu lực trực tiếp” (tiếng Anh, “direct effect”) vượt trên nội luật của các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu.
Phán quyết là một lựa chọn hoàn toàn khác với hai cách thức lập pháp nêu trên. Phán quyết được hiểu là những đạo luật được áp dụng trực tiếp cho một cá nhân cụ thể, một công ty hay một quốc gia thành viên nhất định. Phán quyết thường được sử dụng trong lĩnh vực luật cạnh tranh hoặc những vấn đề liên quan đến trợ giá của chính phủ (tiếng Anh, State Aid) nhưng mục đích chủ yếu nhất vẫn là xử lý các thủ tục hành chính trong nội bộ các thể chế Liên minh châu Âu. Quy chế, sắc lệnh và phán quyết của Liên minh châu Âu tương đương với nhau về giá trị pháp lý và không phân thứ bậc.[59]
Tư pháp và Nội vụ
Kể từ khi thành lập vào năm 1993, Liên minh châu Âu bước đầu đã có những phát triển trong lĩnh vực tư pháp và nội vụ từ cấp độ liên chính phủ đến chủ nghĩa siêu quốc gia. Hàng loạt các cơ quan được thành lập để phối hợp hành động: Europol giữa lực lượng cảnh sát các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu,[60] Eurojust đối với các công tố viên,[61] và Frontex đối với các cơ quan phụ trách biên giới và cửa khẩu.[62] Liên minh châu Âu cũng triển khai Hệ thống thông tin Schegen (tiếng Anh, “Schengen Information System”)[17] có khả năng cung cấp cơ sở dữ liệu chung cho lực lượng cảnh sát và cơ quan nhập cảnh của các quốc gia thành viên. Công tác phối hợp hoạt động được quan tâm đặc biệt kể từ khi Hiệp ước Schengen được kí kết tạo điều kiện cho việc mở cửa biên giới cũng như sự gia tăng đáng kể của vấn đề tội phạm xuyên quốc gia.
Bên cạnh đó, Liên minh châu Âu cũng đã có những đạo luật giải quyết vấn đề gây nhiều tranh cãi như dẫn độ,[63] hôn nhân gia đình,[64] tị nạn,[65] và xét xử tội phạm.[66] Ngoài ra, các hiệp ước được kí kết giữa các quốc gia thành viên “Liên minh châu Âu” cũng đề cao việc ngăn cấm sự phân biệt đối xử liên quan đến giới tính và quốc tịch.[nb 10] Trong những năm gần đây, hệ thống pháp luật của Liên minh châu Âu còn được bổ sung thêm vấn đề chống phân biệt sắc tộc, tôn giáo, khuyết tật, tuổi tác và khuynh hướng tình dục[nb 11], (ví dụ) ở nơi làm việc.[nb 12]
Ngoại giao
Việc hợp tác trong các vấn đề đối ngoại giữa các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu được bắt đầu vào năm 1957 với sự hình thành Cộng đồng châu Âu. Vào thời điểm đó, các quốc gia thành viên tập hợp lại như một khối thống nhất trong việc thương lượng các vấn đề thương mại quốc tế theo Chính sách thương mại chung (tiếng Anh, “Common Commercial Policy”).[67] Quan hệ đối ngoại của Liên minh châu Âu chuyển sang một giai đoạn mới vào năm 1970 với nhiều phát triển đáng lưu ý, trong đó có thể kể tới sự ra đời của Tổ chức hợp tác chính trị châu Âu (tiếng Anh, “European Political Cooperation”) có vai trò như nơi để các quốc gia thành viên tham vấn một cách không chính thức để hướng tới một chính sách đối ngoại chung. Nhưng phải đến tận năm 1987 khi Luật châu Âu duy nhất (tiếng Anh, “Single European Act”) được ban hành, Tổ chức hợp tác chính trị châu Âu mới có được một cơ sở pháp lý hoàn chỉnh. Sau đó, tổ chức này được đổi thành Chính sách an ninh và đối ngoại chung (tiếng Anh, “Common Foreign and Security Policy” hay “CFSP”) khi Hiệp ước Maastricht bắt đầu có hiệu lực.[68]
Mục tiêu của Chính sách an ninh và đối ngoại chung (CFSP) là thúc đẩy lợi ích của chính Liên minh châu Âu cũng như của cộng đồng thế giới trong việc xúc tiến hợp tác quốc tế, tôn trọng nhân quyền, dân chủ và pháp trị.[69] CFSP đòi hỏi sự thống nhất giữa các quốc gia thành viên của Liên minh châu Âu để quyết định chính sách phù hợp cho bất kì một vấn đề quan trọng nào. Mặc dù không hay xảy ra, nhưng CFSP đôi lúc cũng gây ra những bất đồng giữa các quốc gia thành viên như trong trường hợp của Chiến tranh Iraq.[70]
Quân sự
Liên minh châu Âu không có một quân đội chung. Các tổ chức tiền thân của Liên minh châu Âu không hướng đến mục đích hình thành một liên minh quân sự hùng mạnh bởi vì NATO đã được thiết lập với vai trò này.[71] 21 trong tổng số 27 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu đang là thành viên của NATO.[72] trong khi các nước thành viên còn lại theo đuổi chính sách của trung lập.[73] Tuy nhiên, đối với quy chế thành viên Liên minh châu Âu thì tình trạng trung lập của các quốc gia thành viên này đang bị đặt một dấu hỏi lớn bởi Thủ tướng Phần Lan [74] cũng như vấn đề tương hỗ trong trường hợp thiên tai, tấn công khủng bố hay xâm lược vũ trang vốn được quy định trong điều 42 (7) TEU và điều 222 TFEU. Mặt khác, Liên minh Tây Âu (tiếng Anh, “Western European Union”), liên minh quân sự với các điều khoản quốc phòng chung, đã giải thể vào năm 2010 vì vai trò của liên minh này hiện tại đã được chuyển giao cho Liên minh châu Âu.[75]
Năm 2009, theo thống kê của Viện nghiên cứu hòa bình quốc tế Stockholm (tiếng Anh, “Stockholm International Peace Research Institute” hay “SIPRI”), Vương quốc Anh đã dành hơn 48 tỷ EUR (tương đương 69 tỷ USD) cho quốc phòng, đứng thứ 3 trên thế giới sau Mỹ và Trung Quốc, trong khi Pháp đứng ở vị trí thứ 4 với 47 tỷ EUR (khoảng 67,31 tỷ USD) cho quân đội. Anh và Pháp đóng góp 45% ngân sách quốc phòng, 50% khả năng quân sự và 70% tất cả các chi phí nghiên cứu và phát triển quân sự của cả Liên minh châu Âu. Trong năm 2000, Anh, Pháp, Tây Ban Nha, và Đức chiếm đến 97% tổng ngân sách nghiên cứu quân sự của Liên minh châu Âu so với tất cả 15 quốc gia thành viên còn lại.[76]
Kinh tế
Ngày từ lúc mới thành lập, Liên minh châu Âu đã đặt ra mục tiêu trọng tâm là thiết lập một thị trường kinh tế duy nhất ở châu Âu bao gồm lãnh thổ của tất cả các quốc gia thành viên. Hiện tại, hệ thống tiền tệ chung đang được sử dụng ở 16 nước thuộc Liên minh châu Âu, thường biết đến với tên gọi khu vực đồng euro (tiếng Anh, “eurozone”).[78][79] Vào năm 2009, sản lượng kinh tế của Liên minh châu Âu chiếm khoảng 21% tổng sản lượng kinh tế toàn cầu, ước tính vào khoảng 14,8 nghìn tỉ USD,[80], trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới. Liên minh châu Âu cũng đạt được sản lượng xuất khẩu và nhập khẩu lớn nhất thế giới,[81][82] về hàng hóa và dịch vụ, đồng thời cũng là đối tác thương mại lớn nhất đối với các thị trường lớn trên thế giới như Ấn Độ và Trung Quốc.[83][84][85]
Thị trường nội địa châu Âu
Hai trong số những mục tiêu cơ bản của Cộng đồng Kinh tế châu Âu là việc phát triển của một thị trường chung (tiếng Anh, “common market”), hay sau này thường được biết với tên gọi thị trường duy nhất (tiếng Anh, “single market”), và một liên minh hải quan giữa các quốc gia thành viên. Thị trường duy nhất của Liên minh châu Âu liên quan mật thiết đến bốn vấn đề tự do bao gồm tự do lưu thông hàng hóa, vốn, con người và dịch vụ trong phạm vi của Liên minh châu Âu.[79] Còn liên minh hải quan là việc áp dụng một hệ thống thuế khóa chung cho tất cả các loại hàng hóa nhập khẩu vào thị trường duy nhất này. Một khi hàng hóa đã được nhập vào thị trường duy nhất, hàng hóa đó sẽ không phải chịu thuế hải quan, các loại thuế về hạn chế nhập khẩu (quota) mang tính chất phân biệt đối xử khi lưu thông trong phạm vi Liên minh châu Âu. Các quốc gia không phải là thành viên của Liên minh châu Âu như Iceland, Na Uy, Liechtenstein hay Thụy Sĩ đều đã gia nhập vào thị trường duy nhất nhưng chưa tham gia vào liên minh hải quan.[36] Một nửa các hoạt động thương mại của Liên minh châu Âu chịu sự điều chỉnh của hệ thống cân đối pháp luật của Liên minh châu Âu (giữa các quốc gia thành viên với pháp luật của Liên minh).[86]
Quyền tự do di chuyển vốn nhằm mục đích cho phép các hoạt động đầu tư như mua bán tài sản cũng như cổ phần doanh nghiệp giữa các quốc gia thành viên được dễ dàng hơn.[87] Trước khi sử dụng Liên minh về kinh tế và tiền tệ (tiếng Anh, “Economic and Monetary Union”), các quy phạm pháp luật về vốn phát triển rất chậm chạp. Sau Hiệp ước Maastricht, đã có rất nhiều các phán quyết của Tòa án Công lý Châu Âu thúc đẩy sự phát triển đối với các quy phạm pháp luật điều chỉnh vấn đề này. Quyền tự do di chuyển vốn cũng được các quốc gia không phải thành viên Liên minh châu Âu công nhận.
Quyền tự do di chuyển về con người được hiểu rằng những người mang quốc tịch của một quốc gia thành viên Liên minh châu Âu có thể tự do đi lại trong phạm vị Liên minh châu Âu để sinh sống, làm việc hoặc nghỉ ngơi. Quyền tự do di chuyển về con người đòi hỏi một quốc gia thành viên Liên minh châu Âu phải giảm bớt các thủ tục hành chính cũng như công nhận đánh giá về chuyên môn của một quốc gia thành viên khác.[88]
Quyền tự do di chuyển về dịch vụ và cư trú cho phép công dân của quốc gia thành viên có khả năng cung cấp các hình thức dịch vụ được tự do đi lại để kiếm thu nhập tạm thời hoặc cố định. Mặc dù lĩnh vực dịch vụ chiếm đến 60-70% GDP nhưng hệ thống quy phạm pháp luật đối với vấn đề này chưa thật sự được phát triển đúng mức như các lĩnh vực khác. Sự thiếu sót này vừa được Liên minh châu Âu điều chỉnh với sự thông qua “Luật dịch vụ trong thị trường nội địa” (tiếng Anh, “Directive on services in the internal market”).[89] Căn cứ theo Hiệp ước Lisbon, quy phạm pháp luật về dịch vụ là một quyền dư thừa, chỉ được áp dụng khi các quyền tự do khác không có khả năng thực hiện.
Liên minh tiền tệ
Việc tạo ra một đơn vị tiền tệ duy nhất đã trở thành mục tiêu chính thức của Cộng đồng Kinh tế châu Âu từ năm 1969. Tuy nhiên, chỉ cho đến khi Hiệp ước Maastricht có những cải tiến vào năm 1993 thì các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu mới thực sự bị ràng buộc về mặt pháp lý bởi liên minh tiền tệ kể từ ngày 1 tháng 1 năm 1999. Kể từ thời điểm phát hành đồng tiền chung euro, từ 11 nước ban đầu hiện nay đã có 17 quốc gia sử dụng đồng tiền này. Mới đây nhất là Estonia vào năm 2011
Tất cả các nước thành viên của Liên minh châu Âu, trừ Đan Mạch và Vương quốc Anh, đều bị ràng buộc trên cơ sở pháp lý về việc sử dụng đồng euro như đơn vị tiền tệ chính thức.[90] khi đã đáp ứng đủ các tiêu chuẩn kinh tế đặt ra. Tuy nhiên, chỉ có một vài quốc gia thành viên của Liên minh châu Âu lên thời gian biểu cụ thể cho việc gia nhập hệ thống tiền tệ này. Ví dụ như Thụy Điển đã cố tình không đáp ứng đủ các tiêu chuẩn thành viên của Liên minh châu Âu để lẩn tránh việc sử dụng đồng euro.[nb 13]
Đồng tiền chung euro được tạo ra nhằm mục đích xây dựng một thị trường duy nhất. Ý nghĩa của hành động này bao gồm việc thúc đẩy các quyền tự do di chuyển, xóa bỏ vấn đề trao đổi ngoại tệ, cải thiện sự minh bạch về giá cả hàng hóa và dịch vụ, thiết lập một thị trường tài chính thống nhất, ổn định giá cả và lãi suất thấp và nhất là hạn chế những tác động tiêu cực do khối lượng giao dịch thương mại nội đại khổng lồ trong phạm vi Liên minh châu Âu. Đồng tiền chung euro cũng chính là biểu tượng chính trị cho sự hòa hợp và phát triển kinh tế liên tục.[78] Từ khi ra mắt đồng euro đến nay, đồng euro đã trở thành đồng tiền dự trữ lớn thứ hai trên thế giới với một phần tư ngoại hối dự trữ là bằng đồng euro.[91] Ngân hàng Trung ương châu Âu, căn cứ trên các hiệp ước của Liên minh châu Âu, chịu trách quản lý chính sách tiền tệ của đồng euro nói chung và Liên minh châu Âu nói riêng.[92]
Luật cạnh tranh
Liên minh châu Âu thực hiện chính sách cạnh tranh nhằm mục đích đảm bảo tính lành mạnh của việc cạnh tranh kinh tế trong thị trường nội địa Liên minh châu Âu.[nb 14] Hội đồng châu Âu với vai trò là người quản lý luật cạnh tranh chịu trách nhiệm xử lý những vấn đề liên quan đến luật này cũng như cho phép việc sáp nhập và hợp nhất các công ty/tập đoàn lớn của Liên minh châu Âu hay giải thế các cartel để phát triển tự do thương mại và giảm bớt trợ giá từ chính phủ của các quốc gia thành viên cho các công ty/tập đoàn lớn của nước mình.[93]
Thanh tra Liên minh châu Âu về cạnh tranh, hiện tại là ngài Joaquín Almunia, là một trong những vị trí quyền uy nhất trí quyền uy nhất trong Hội đồng châu Âu vì khả năng chi phối đến các lợi ích thương mại của các tập đoàn xuyên quốc gia có liên quan đến Liên minh châu Âu.[94] Điển hình, vào năm 2001, lần đầu tiên Hội đồng châu Âu đã ngăn cản một vụ sáp nhập giữa hai công ty có trụ sở tại Hoa Kỳ (General Electric và Honeywell), vốn đã được chính quyền quốc gia đồng ý cho tiến hành sáp nhập.[95] Một vụ việc đáng quan tâm khác liên quan đến luật cạnh tranh của Liên minh châu Âu đó là việc Hội đồng châu Âu tuyên án phạt Microsoft 777 triệu euro sau 9 năm tranh tụng.[96]
Dân số
Ngày 1 tháng 1 năm 2011, tổng dân số của 27 quốc gia thành viên thuộc Liên minh châu Âu dự tính đạt 501.259.840 người.[5] Tuy Liên minh châu Âu chỉ chiếm 3% diện tích đất liền, dân số liên minh này chiếm đến 7,3% dân số thế giới. Mật độ dân số lên đến 115,9 người/km ² đã khiến cho Liên minh châu Âu trở thành một trong những khu vực đông dân cư nhất trên thế giới.
Đô thị hóa
Liên minh châu Âu là nơi có nhiều thành phố toàn cầu hơn bất cứ khu vực nào khác trên thế giới, có tất cả 16 thành phố trên một triệu dân, trong đó lớn nhất là Luân Đôn.[98]
Ngoài các thành phố lớn, Liên minh châu Âu còn có những vùng với mật độ dân cư dày đặc với không chỉ một trung tâm đơn lẻ mà mở rộng kết nối với những thành phố khác, hiện nay đều được những vùng đô thị vây quanh. Vùng đông dân nhất là Rhine-Ruhr với khoảng 11,5 triệu dân (bao gồm Köln, Dortmund, Düsseldorf,…), Randstad có xấp xỉ 7 triệu dân (gồm Amsterdam, Rotterdam, The Hague, Utrecht,…), Frankfurt/Rhine-Main có khoảng 5,8 triệu dân (gồm Frankfurt, Wiesbaden,…), Flemish diamond xấp xỉ 5,5 triệu dân (gồm vùng đô thị giữa Antwerp, Brussel, Leuven và Ghent), vùng Öresund xấp xỉ 3,7 triệu dân (gồm Copenhagen, Đan Mạch và Malmö, Thụy Điển) và vùng công nghiệp Thượng Silesia có khoảng 3,5 triệu dân (gồm Katowice, Sosnowiec,…).[99]
Ngôn ngữ
Trong số rất nhiều ngôn ngữ và tiếng địa phương được sử dụng ở Liên minh châu Âu, có 23 ngôn ngữ chính thức và tiếng phổ thông: Bungary, Séc, Đan Mạch, Hà Lan, Anh, Estonia, Phần Lan, Pháp, Đức, Hy Lạp, Ý, Ailen, Latvia, Litva, Malta, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Rumani, Slovak, Slovenia, Tây Ban Nha và tiếng Thụy Điển.[102][103] Các tài liệu quan trọng, chẳng hạn như luật pháp, được dịch sang mọi ngôn ngữ chính thức. Nghị viện châu Âu cung cấp các bản dịch tài liệu văn bản và phiên toàn thể ở tất cả các ngôn ngữ.[104] Một số tổ chức sử dụng chỉ một số ít các ngôn ngữ phổ thông nội bộ.[105] Chính sách ngôn ngữ do các thành viên trong liên minh quản lý, nhưng các tổ chức Liên minh châu Âu luôn thúc đẩy việc học các ngôn ngữ khác.[nb 15][106]
Tiếng Đức là tiếng mẹ đẻ thông dụng nhất (khoảng 88,7 triệu người vào năm 2006), tiếp theo là tiếng Anh, tiếng Ý và tiếng Pháp. Tiếng Anh là ngoại ngữ được nói nhiều nhất và được 51% dân số Liên minh châu Âu sử dụng (bao gồm cả người bản ngữ tiếng Anh),[107] sau đó là tiếng Đức và tiếng Pháp. 56% công dân Liên minh châu Âu có thể tham gia vào các cuộc hội thoại bằng một ngôn ngữ khác ngoài tiếng mẹ đẻ.[108] Hầu hết các ngôn ngữ chính thức của Liên minh châu Âu thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, ngoại trừ tiếng Estonia, tiếng Phần Lan, và tiếng Hungary thuộc hệ ngôn ngữ Uralic, tiếng Malta thuộc hệ ngôn ngữ Á-Phi. Hầu hết các ngôn ngữ chính thức của Liên minh châu Âu được viết bằng hệ chữ Latinh trừ tiếng Bungari được viết bằng hệ chữ tiếng Nga và tiếng Hy Lạp được viết bằng chữ cái Hy Lạp.[109]
Bên cạnh 23 ngôn ngữ chính thức, có khoảng 150 ngôn ngữ địa phương và dân tộc thiểu số, với số lượng người nói lên đến 50 triệu người.[109] Trong số này, chỉ có những ngôn ngữ vùng Tây Ban Nha (như Catalan/Valencian, Galician và tiếng Basque hệ phi Ấn-Âu), tiếng Gaelic Scotland, và tiếng Wales[109] là công dân có thể dùng trong giao tiếp với các cơ quan chính của Liên minh châu Âu.[110][111] Mặc dù các chương trình của Liên minh châu Âu có thể hỗ trợ các ngôn ngữ địa phương và dân tộc thiểu số, việc bảo vệ quyền ngôn ngữ là một vấn đề đối với cá nhân các nước thành viên. Hiến chương châu Âu về ngôn ngữ thiểu số và địa phương (tiếng Anh: “European Charter for Regional or Minority Languages”, viết tắt ECRML) được phê chuẩn bởi hầu hết cấc quốc gia thành viên, nêu ra những hướng dẫn chung mà các quốc gia có thể theo đó bảo vệ di sản ngôn ngữ của họ.
Tôn giáo
Tôn giáo phổ biến nhất trong Liên minh châu Âu là Kitô giáo, mặc dù nhiều tôn giáo khác cũng được thực hành. Liên minh châu Âu chính thức thế tục, mặc dù một số quốc gia thành viên có giáo hội được nhà nước bảo trợ: Malta (Giáo hội Công giáo Rôma), Hy Lạp (Chính thống giáo phương Đông), Đan Mạch (Giáo hội Luther), và các bộ phận của Vương quốc Anh (Anh giáo) và Scotland (Trưởng Nhiệm), tại Đức và một số quốc gia Bắc Âu khác tôn giáo chiếm phần lớn dân số là các nhóm Kháng Cách.
Những lời mở đầu của Hiệp ước Liên minh châu Âu (tiếng Anh, “Treaty on European Union”) đề cập đến “di sản văn hoá, tôn giáo và nhân văn của châu Âu” thảo luận [113] trên các văn bản dự thảo Hiến pháp châu Âu. Sau đó, các đề xuất trong lời mở đầu Hiệp ước Lisbon đã đề cập đến Kitô giáo hay Chúa hoặc cả hai nhưng ý tưởng không nhận được sự ủng hộ của phe đối lập và đã bị bác bỏ.[114]
Kitô hữu ở Liên minh châu Âu được phân chia giữa người theo đạo Công giáo Rôma, rất nhiều giáo phái Tin Lành (đặc biệt là ở Bắc Âu), và Chính Thống Giáo Đông Phương và Công giáo Đông phương (ở miền đông nam châu Âu). Các tôn giáo khác, chẳng hạn như Hồi giáo và Do Thái giáo, cũng góp mặt trong Liên minh châu Âu. Đến năm 2009, ước tính số lượng người theo Hồi giáo tại Liên minh châu Âu là 13 triệu người,[115] còn Do Thái là hơn 1 triệu.[116]
Eurostat của Eurobarometer thăm dò dư luận cho thấy trong năm 2005 là 52% của công dân Liên minh châu Âu tin tưởng vào thần linh, 27% trong “một số loại lực lượng tinh thần, cuộc sống”, và 18% không có hình thức của niềm tin.[112] Nhiều quốc gia đã có kinh nghiệm rơi tại nhà thờ và thành viên trong những năm gần đây [.[117] Các quốc gia nơi người dân ít nhất báo cáo một niềm tin tôn giáo đã được Estonia (16%) và Cộng hoà Séc (19%) [112] Các quốc gia tôn giáo nhất là Malta (95%, chủ yếu là Công giáo), và Síp và România cả hai với khoảng 90% công dân tin tưởng vào Thiên Chúa (cả hai chủ yếu là Chính thống giáo Đông). Trên toàn lãnh thổ Liên minh châu Âu, tín ngưỡng tôn giáo phổ biến ở phụ nữ, tăng theo tuổi tác, những người có sự giáo dục tôn giáo, những người bỏ học ở tuổi 15 với một nền giáo dục cơ bản, và những vị cứ phải quy mô chính trị chiếm (57 %).[112]
Văn hóa
Kể từ Hiệp ước Maastricht, hợp tác văn hóa giữa các quốc gia thành viên là một trong những mối quan tâm hàng đầu của Liên minh châu Âu.[118] Những hành động thiết thực của Liên minh châu Âu trong lĩnh vực này bao gồm chương trình “Văn hóa 2000″ kéo dài trong 7 năm,[118] các sự kiện trong “Tháng văn hóa châu Âu”,[119] hay chương trình hòa nhạc “Media Plus”,[120][121] và đặc biệt là chương trình “Thủ đô văn hóa châu Âu” – diễn ra đều đặn hàng năm nhằm mục đích tôn vinh một thủ đô đã được lựa chọn trong số các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu.[122]
Thể thao cũng rất được chú ý ở Liên minh châu Âu. Chính sách của Liên minh châu Âu về tự do di chuyển và lao động đã tác động không nhỏ đến nền thể thao của các quốc gia thành viên, điển hình như luật Bosman, đạo luật ngăn cấm việc áp dụng hạn ngạch đối với các cầu thủ mang quốc tịch thuộc Liên minh châu Âu thi đấu trong các giải bóng đá của các quốc gia thành viên khác.[123] Hiệp ước Lisbon còn đòi hỏi các quy định về kinh tế nếu được áp dụng phải tính đến tính chất đặc biệt của thể thao và phải được xây dựng trên tinh thần tự nguyện.[124] Đây là kết quả của các cuộc vận động hành lang tại Ủy ban Olympic quốc tế và FIFA trước sự ngại về việc gia tăng khoảng cách giàu-nghèo giữa các câu lạc bộ trong Liên minh châu Âu nếu các nguyên tắc về thị trường tự do được áp dụng rộng rãi.[125]
Hình ảnh về Liên minh châu Âu
Tham khảo
- ^ Barnard, Catherine (August năm 2007). The Substantive Law of the EU: The four freedoms (ấn bản 2). Oxford University Press. tr. 447. ISBN 9780199290352.
- ^ a ă “United in diversity”. Europa (web portal). European Commission. Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2010. “’United in diversity’ is the motto of the European Union. The motto means that, via the EU, Europeans are united in working together for peace and prosperity, and that the many different cultures, traditions and languages in Europe are a positive asset for the continent.”
- ^ “European Parliament: The Legislative Observatory”. Europa (web portal). European Commission. Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2010. “the motto ‘United in diversity’ shall be reproduced on Parliament’s official documents;”
- ^ The New Oxford American Dictionary, Second Edn., Erin McKean (editor), 2051 pages, May 2005, Oxford University Press, ISBN 0-19-517077-6.
- ^ a ă “Total population as of 1 January”. Eurostat. Truy cập ngày 9 tháng 2 năm 2010.
- ^ European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions [1]
- ^ Not including overseas territories
- ^ .eu is representative of the whole of the EU, member states also have their own TLDs
- ^ “Oxford Dictionary of English: European 5 b. spec. Designating a developing series of economic and political unions between certain countries of western (and later also eastern) Europe from 1952 onwards, as European Economic Community, European Community, European Union.”.
- ^ Craig, Paul; Grainne De Burca, P. P. Craig (2007). EU Law: Text, Cases and Materials (ấn bản 4). Oxford: Oxford University Press. tr. 15. ISBN 978-0-19-927389-8.; “Treaty of Maastricht on European Union”. Activities of the European Union. Europa web portal. Truy cập 20 tháng 10 năm 2007.
- ^ “First demographic estimates for 2009”. 11 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2010.
- ^ “World Economic Outlook Database, tháng 4 năm 2009 Edition”. Tổ chức tiền tệ quốc tế. Tháng 4 năm 2009. Truy cập 24 tháng 4 năm 2009. Đã bỏ qua văn bản “IMF ” (trợ giúp)
- ^ European Commission. “The EU Single Market: Fewer barriers, more opportunities”. Europa web portal. Truy cập 27 tháng 9 năm 2007.
“Activities of the European Union: Internal Market”. Europa web portal. Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2007.
- ^ “Common commercial policy”. Europa Glossary. Europa web portal. Truy cập 6 tháng 9 năm 2008.
- ^ “Agriculture and Fisheries Council”. The Council of the European Union. Truy cập 6 tháng 9 năm 2008.
- ^ “Overview of the European Union activities: Regional Policy”. Europa web portal. Truy cập 6 tháng 9 năm 2008.
- ^ a ă “Abolition of internal borders and creation of a single EU external frontier”. Europa web portal. Truy cập 10 tháng 2 năm 2007.
- ^ a ă “Schengener Übereinkommen”. Auwärtiges Amt. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2015.
- ^ “European Union”. Encyclopædia Britannica. Truy cập 1 tháng 7 năm 2009. “international organisation comprising 27 European countries and governing common economic, social, and security policies….”
- ^ a ă “European Union”. The World Factbook. Central Intelligence Agency. Truy cập 11 tháng 10 năm 2009. “The evolution of the European Union (EU) from a regional economic agreement among six neighbouring states in 1951 to today’s supranational organisation of 27 countries across the European continent stands as an unprecedented phenomenon in the annals of history….”
- ^ Anneli Albi (2005). “Implications of the European constitution”. EU enlargement and the constitutions of Central and Eastern Europe. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2008. tr. 204. ISBN 9067042854: “In practical terms, the EU is perhaps still best characterised as a ‘supranational organisation sui generis’: this term has proved relatively uncontroversial in respect of national constitutional sensitivities, being at the same time capable of embracing new facets of integration.”
- ^ The Road Ahead: Lessons in Nation Building from Japan, Germany, and Afghanistan for Postwar Iraq, by Ray Salvatore Jennings May 2003, Peaceworks No. 49, United States Institute of Peace pg. 15
- ^ “UN”. Millenniumindicators.un.org. Ngày 1 tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010.
- ^ “National Geographic”. National Geographic. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010.
- ^ . Con số này bao gồm 4 tỉnh hải ngoại của Pháp (Guyane thuộc Pháp, Guadeloupe, Martinique, Réunion) là một phần không thế tách rời của Liên minh châu Âu, nhưng không tính các tập hợp hải ngoại của Pháp (tiếng Anh, “French overseas collectivities”) và lãnh thổ hải ngoại Pháp (tiếng Anh, “French overseas territory”), những khu vực không thuộc Liên minh châu Âu.
- ^ “Turkish Cypriot Community”. Europa web portal. Truy cập ngày 19 tháng 4 năm 2009.
- ^ List of countries and outlying territories by total area
- ^ “European countries”. Europa web portal. 2007. Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2007.
- ^ “Countries of the Earth”. home.comcast.net. 2006. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 8 năm 2003. Truy cập ngày 8 tháng 8 năm 2007.
- ^ “Mont Blanc shrinks by 45 cm (17,72 [[inch|in]]) in two years”. Smh.com.au. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2010. Tựa đề URL chứa liên kết wiki (trợ giúp)
- ^ Urban sprawl in Europe: The ignored challenge European Environmental Agency
- ^ “Total population”. Eurostat. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2007.
- ^ Soren Jessen-Petersen; Daniel Serwer (10 tháng 11 năm 2010). “The Balkans Can Still Be Lost”. The New York Times. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2010.
- ^ “European Commission – Enlargement – Candidate and Potential Candidate Countries”. Europa web portal. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2009.
- ^ “Enlargement Newsletter”. Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010.
- ^ a ă European Commission. “The European Economic Area (EEA)”. Europa web portal. Truy cập ngày 10 tháng 2 năm 2010.
- ^ “The EU’s relations with Switzerland”. Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010.
- ^ European Commission. “Use of the euro in the world”. The euro outside the euro area. Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2008.
- ^ “1992”. The EU at a glance – The History of the European Union. Europa. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2010.
- ^ “A decade of further expansion”. Europa web portal. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2007.
- ^ “European Parliament announces new President and Foreign Affairs Minister”. Truy cập ngày 1 tháng 12 năm 2009.
- ^ “How does the EU work”. Europa (web portal). Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2007.
- ^ With US or against US?: European trends in American perspective Parsons, Jabko. European Union Studies Association, p.146:
Fourth, the European Council acts a “collective head of state” for the EU.
- ^ “President of the European Council” (PDF). General Secretariat of the Council of the EU. Ngày 24 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 24 tháng 11 năm 2009.
- ^ The Latin word consilium is occasionally used when a single identifier is required, as on the Council Web site
- ^ “Institutional affairs: Council of the European Union”. Europa. European Commission. Ngày 6 tháng 1 năm 2010. “It is commonly called the Council of Ministers”
- ^ “Institutions: The Council of the European Union”. Europa web portal. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2007.
- ^ Wellfire Interactive. “MEPs must be elected on the basis of proportional representation, the threshold must not exceed 5%, and the electoral area may be subdivided in constituencies if this will not generally affect the proportional nature of the voting system”. Fairvote.org. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2010.
- ^ “Institutions: The European Parliament”. Europa web portal. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2007.
- ^ Treaty on European Union: Article 17:7
- ^ “Article 19 of the Treaty on European Union”. eur-lex.europa.eu. Truy cập ngày 31 tháng 10 năm 2010.
- ^ “Sources of EU law”. European Commission. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2007.
- ^ de Schoutheete, Philippe (2007). “The Legal Personality of the European Union”. Studia Diplomatica LX (1). Truy cập ngày 15 tháng 11 năm 2010. Đã bỏ qua văn bản “author2-lastAndoura ” (trợ giúp) And Article 47 of the Consolidated Treaty on European Union.
- ^ Article 2, Treaty on European Union (consolidated 01/12/09)
- ^ Case 11/70, Internationale Handelsgesellschaft v. Einfuhr und Vorratstelle für Getreide und Futtermittel; Article 6(2) of the Maastrict Treaty (as amended).
- ^ “Respect for fundamental rights in the EU – general development”. European Parliament Fact Sheets. The European Parliament. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2008.
- ^ European Commission. “EU Policy on Death Penalty”. Europa Web Portal. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2009.
- ^ European Commission. “The death penalty in Europe”. Europa Web Portal. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2009.
- ^ “How EU takes decisions”. Truy cập tháng 11 năm 2010.
- ^ “European police office now in full swing”. Europa web portal. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2007.
- ^ “Eurojust coordinating cross-border prosecutions at EU level”. Europa web portal. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2007.
- ^ Frontex. “What is Frontex?”. Europa web portal. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2007.
- ^ “European arrest warrant replaces extradition between EU Member States”. Europa web portal. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2007.
- ^ “Jurisdiction and the recognition and enforcement of judgments in matrimonial matters and in matters of parental responsibility (Brussels II)”. Europa web portal. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2008.
- ^ “Minimum standards on the reception of applicants for asylum in Member States”. Europa web portal. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2008.
- ^ “Specific Programme: ‘Criminal Justice’”. Europa web portal. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2008.
- ^ “Qualified-Majority Voting: Common commercial policy”. Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2007.
- ^ The European commission. “European political co-operation (EPC)”. Europa Glossary. Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2007.
- ^ Article 21 of the Treaty on European Union (as inserted by the Treaty of Lisbon), on eur-lex.europa.eu
- ^ “Divided EU agrees Iraq statement”. British Broadcasting Corporation. Ngày 27 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2009.
- ^ Wilkinson, Paul. International Relations. Oxford University Press. tr. 100. ISBN 1845425391. “The EU states have never felt the need to make the organization into a powerful military alliance. They already have NATO to undertake that task.”
- ^ “Britain and France to work together” – By Catherine Field – ngày 4 tháng 11 năm 2010 – nzherald.co.nz – According to the Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Britain spent more than US$69 billion ($89.5 billion) on defence last year, placing it third in the world after the United States and China, while France spent US$67.31 billion, the fourth largest. Together, Britain and France account for 45 per cent of Europe’s defence budget, 50 per cent of its military capacity and 70 per cent of all spending in military research and development. Copyright 2010, APN Holdings NZ Limited.
- ^ “NATO Member Countries”. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2009.
- ^ Laursen, Finn (29 May −ngày 1 tháng 6 năm 1997). “The EU ‘neutrals,’ the CFSP and defence policy”. Biennial Conference of the European Union Studies Association. Seattle, WA.: University of Pittsburgh. tr. 27. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2009.
- ^ Presentation of the programme of the Finnish presidency (debate) ngày 5 tháng 7 năm 2006, European Parliament Strasbourg
- ^ Statement of the Presidency of the Permanent Council of the WEU – on behalf of the High Contracting Parties to the Modified Brussels Treaty – Belgium, France, Germany, Greece, Italy, Luxembourg, the Netherlands, Portugal, Spain and the United Kingdom – Western European Union ngày 31 tháng 3 năm 2010.
- ^ “International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2010: GDP PPP list of countries. Data for the year 2009”. Imf.org. Tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2010.
- ^ a ă European Commission. “The Euro”. Europa web portal. Đã bỏ qua văn bản “accessdate≈ngày 26 tháng 6 năm 2010” (trợ giúp)
- ^ a ă “The Single Market”. Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007.
- ^ “World Economic Outlook Database, April 2010 Edition”. International Monetary Fund. Tháng 4 năm 2010.
- ^ “Rank Order – Exports”. The World Factbook. Central Intelligence Agency. Truy cập ngày 21 tháng 8 năm 2007.
- ^ “World trade report 2009” (PDF). WTO information website. Truy cập ngày 12 tháng 10 năm 2009.
- ^ “China now EU’s biggest import market”. People’s Daily Online. Ngày 31 tháng 1 năm 2007. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2007.
- ^ “EU now biggest trading partner of China”. Chinese Embassy. Ngày 15 tháng 9 năm 2006. Truy cập ngày 4 tháng 4 năm 2008.
- ^ “India and the EU: strategic partners?”. Centre for European Reform. February/March 2006. Truy cập ngày 4 tháng 4 năm 2008.
- ^ European Commission. “A Single Market for goods”. Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007.
- ^ European Commission. “A Single Market for Capital”. Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007.
- ^ European Commission. “Living and working in the Single Market”. Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007.
- ^ European Commission. “A Single Market for Services”. Europa. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007.
- ^ Kuchler, Teresa (ngày 25 tháng 10 năm 2006). “Almunia says ‘undesirable’ to act on Sweden’s euro refusal”. EUobserver.com. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2006.
- ^ DB Research (ngày 4 tháng 5 năm 2007). “Euro riding high as an inter- national reserve currency” (PDF). Deutsche Bank AG. Đã bỏ qua văn bản “accessdate≈ngày 3 tháng 9 năm 2009” (trợ giúp)
- ^ “ECB, ESCB and the Eurosystem”. European Central Bank. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2007.
- ^ European Commission. “Competition: making markets work better”. Europa web portal. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2007.
- ^ Lungescu, Oana (ngày 23 tháng 7 năm 2004). “Examining the EU executive”. BBC News. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2007.
- ^ “The Commission prohibits GE’s acquisition of Honeywell”. Europa web portal. Ngày 3 tháng 7 năm 2001. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2007.
- ^ Gow, David (ngày 22 tháng 10 năm 2007). “Microsoft caves in to European Commission”. Guardian (London). Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2007.
- ^ LUZ figures all for 2004 “Data that can be accessed”. Urban Audit. European Commission, Directorate-General Regional Policy, Unit D2 Urban Actions. Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2008.
Urban areas: all figures for 2005 (est.): “Pays, villes d’Europe et du monde”. InsInstitut National de la Statistiqueet des Études Économiques. Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008.
City limits figures:
London as at ngày 1 tháng 7 năm 2006: “Mid-2006 Population Estimates” (CSV). Office for National Statistics. Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008.
Berlin as at September 2007: “Bevölkerung Berlin”. Statistische Ämter des Bundes und der Länder (German statistics office). Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008.
Paris as at ngày 1 tháng 7 năm 2005: “Résultats des enquêtes annuelles de recensement de 2004 à 2007 pour les grandes villes”. Institut National de la Statistique et des Études Économiques (French national institute for statistics). Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008.
- ^ “The World According to GaWC”. Loughborough University. Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2007.
- ^ Eurostat. “Indicators for larger urban zones 1999–2003”. Europa web portal. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2007.
- ^ European Commission (2006), “Europeans and their Languages”, Special Eurobarometer 243 (Europa): 141–143, truy cập ngày 19 tháng 11 năm 2008
- ^ European Commission (2006), “Europeans and their Languages”, Special Eurobarometer 243 (Europa): 152–154, truy cập ngày 19 tháng 11 năm 2008
- ^ EUR-Lex (ngày 12 tháng 12 năm 2006). “Council Regulation (EC) No 1791/2006 of ngày 20 tháng 11 năm 2006”. Official Journal of the European Union. Europa web portal. Truy cập ngày 2 tháng 2 năm 2007.
- ^ “Languages in Europe – Official EU Languages”. EUROPA web portal. Truy cập ngày 12 tháng 10 năm 2009.
- ^ “europarltv, official webtv of the European Parliament, is also available in all UE languages”.
- ^ “Languages and Europe. FAQ: Is every document generated by the EU translated into all the official languages?”. Europa web portal. 2004. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2007.
- ^ European Parliament (2004). “European Parliament Fact Sheets: 4.16.3. Language policy”. Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2007.
- ^ European Commission (2006). “Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)” (PDF). Europa web portal. tr. 4. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2011. “English is clearly the most commonly used language in the EU with over a half of the respondents (51%) speaking it either as their mother tongue or as a foreign language.”
- ^ European Commission (2006). “Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)” (PDF). Europa web portal. tr. 3. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2011. “56% of citizens in the EU Member States are able to hold a conversation in one language apart from their mother tongue.”
- ^ a ă â European Commission (2004). “Many tongues, one family. Languages in the European Union” (PDF). Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2007.
- ^ Rory Watson (ngày 5 tháng 7 năm 2008), “Welsh and Gaelic are official EU tongues”, The Times (London), truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2009
- ^ “Mercator Newsletter – n. 29”. Mercator Central. 2006. Truy cập ngày 1 tháng 2 năm 2007.
- ^ a ă â b Eurostat (2005), “Social values, Science and Technology”, Special Eurobarometer 225 (Europa, web portal): 9, truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2009
- ^ Castle, Stephen (ngày 21 tháng 3 năm 2007). “EU celebrates 50th birthday-with a row about religion”. The Independent (London). Truy cập ngày 4 tháng 3 năm 2008.
- ^ Consolidated version of the Treaty on European Union.
- ^ “Muslim Population”. europa web portal. Truy cập tháng 11 năm 2010.
- ^ Jewish population figures may be unreliable. Sergio DellaPergola. “World Jewish Population (2002)”. American Jewish Year Book. The Jewish Agency for Israel. Truy cập ngày 3 tháng 5 năm 2007.
- ^ Ford, Peter (ngày 22 tháng 2 năm 2005). “What place for God in Europe”. USA Today. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2009.
- ^ a ă Bozoki, Andras. “Cultural Policy and Politics in the European Union” (PDF). IECOB, Institute for Central Eastern and Balkan Europe. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2007.
- ^ European Commission. “European Culture Month”. Europa web portal. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2008.
- ^ European Commission (ngày 5 tháng 7 năm 2007). “Media programme”. Europa web portal. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2007.
- ^ “An Overture to the European Union Youth Orchestra”. The European Youth Orchestra. Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2007.
- ^ European Commission. “European Capitals of Culture”. Europa web portal. Truy cập tháng 11 năm 2010.
- ^ Fordyce, Tom (ngày 11 tháng 7 năm 2007). “10 years since Bosman”. BBC News. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2007.
- ^ Cases C-403/08 and C-429/08, Opinon of Advocate General Kokott, para 207
- ^ “IOC, FIFA presidents welcomes new EU treaty, call it breakthrough to give sports more power”. International Herald Tribune. Ngày 19 tháng 10 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2007.
Liên kết ngoài
- EUROPA — Website chính thức của Liên minh châu Âu
- Các thể chế chính trị của Liên minh châu Âu
- Hội đồng Liên minh châu Âu
- Ủy ban châu Âu
- Hội đồng bộ trưởng
- Nghị viện châu Âu
- Ngân hàng Trung ương châu Âu
- Tòa án Công lý Liên minh châu Âu
- Tòa án kiểm toán châu Âu
- EUR-Lex – Luật điều chỉnh Liên minh châu Âu
- Liên minh châu Âu
- Châu Âu
- Tổ chức quốc tế
- Liên minh quốc tế
- Chế độ chính trị
- Quan sát viên Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc
- Thành viên G20
Sao Diêm Vương
Sao Diêm Vương, cũng được định danh hình thức là 134340 Pluto (từ tiếng La tinh: Plūto, tiếng Hy Lạp: Πλούτων), là hành tinh lùn lớn thứ hai đã được biết trong Hệ Mặt Trời (sau Eris) và là vật thể lớn thứ mười tám được quan sát trực tiếp thấy quay quanh Mặt Trời.
Trước kia nó từng được xếp hạng là một hành tinh, Sao Diêm Vương hiện được coi là thành viên lớn nhất của một vùng riêng biệt được gọi là Vành đai Kuiper.[1] Tương tự như các thành viên khác của vành đai này, nó chủ yếu gồm đá với băng và có kích thước khá nhỏ: xấp xỉ một phần năm khối lượng và một phần ba thể tích Mặt Trăng của Trái Đất. Sao Diêm Vương có quỹ đạo với độ lệch tâm lớn và rất nghiêng. Độ lệch tâm khiến nó có thể có khoảng cách từ 30 tới 49 AU (4.4—7.4 tỷ km) từ Mặt Trời, nên thỉnh thoảng Sao Diêm Vương ở gần Mặt Trời hơn Sao Hải Vương. Sao Diêm Vương và vệ tinh lớn nhất của nó, Charon, thường được coi là một hệ đôi bởi khối tâm của các quỹ đạo của chúng không nằm trong bất kỳ một vật thể nào.[2] Hiệp hội Thiên văn học Quốc tế (IAU) vẫn chưa chính thức hoá một định nghĩa cho các hệ hành tinh lùn đôi, và cho tới khi họ thông qua một quyết định như vậy, Charon vẫn được xếp hạng là một vệ tinh của Sao Diêm Vương.[3] Sao Diêm Vương cũng có ba vệ tinh nhỏ hơn khác là Nix, Hydra, được khám phá năm 2005,[4] và vệ tinh P4 được khám phá năm 2011.[5]
Từ khi được phát hiện năm 1930 cho tới tận năm 2006, Sao Diêm Vương vẫn được tính là hành tinh thứ chín của Hệ Mặt Trời. Tuy nhiên, cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21, nhiều vật thể tương tự Sao Diêm Vương đã được phát hiện ở phía ngoài Hệ Mặt Trời, đáng chú ý nhất là vật thể đĩa phân tán Eris, có khối lượng lớn hơn Sao Diêm Vương 27%.[6] Ngày 24 tháng 8 năm 2006 Liên đoàn Thiên văn Quốc tế đã lần đầu tiên định nghĩa “hành tinh”. Định nghĩa này không bao gồm Sao Diêm Vương, nó bị Liên đoàn Thiên văn Quốc tế xếp loại lại như một thành viên của loại mới là các hành tinh lùn cùng với Eris và Ceres.[7] Sau khi được tái xếp hạng, Sao Diêm Vương được thêm vào danh sách các tiểu hành tinh và được định danh bằng số 134340.[8][9] Một số nhà khoa học vẫn cho rằng nó cần được xếp vào nhóm hành tinh.[10]
Mục lục
- 1 Khám phá
- 2 Đặc điểm của hành tinh
- 3 Vệ tinh
- 4 Vành đai Kuiper
- 5 Thám hiểm Sao Diêm Vương
- 6 Tranh cãi tình trạng hành tinh
- 7 Đại hội Hiệp hội Thiên văn Quốc tế
- 8 Tham khảo
- 9 Xem thêm
- 10 Liên kết ngoài
Khám phá
Trong thập niên 1840, sử dụng cơ học Newton, Urbain Le Verrier đã dự đoán vị trí của Sao Hải Vương khi ấy vẫn chưa được khám phá sau khi phân tích những nhiễu loạn trong quỹ đạo của Sao Thiên Vương.[13] Giả thiết rằng những sự nhiễu loạn bị gây ra bởi lức hút hấp dẫn của hành tinh khác, Le Verrier đã gửi những tính toán của mình cho nhà thiên văn học Đức Johann Gottfried Galle. Ngày 23 tháng 9 năm 1846, buổi tối sau khi nhận được bức thư, Galle và sinh viên của mình Heinrich d’Arrest đã tìm thấy Sao Hải Vương ở chính xác nơi Le Verrier đã dự đoán.[14] Những quan sát Sao Hải Vương ở cuối thế kỷ 19 đã khiến các nhà thiên văn học phải cho rằng quỹ đạo của Sao Thiên Vương đang bị nhiễu loạn bởi một hành tinh khác nữa ngoài Sao Hải Vương. Năm 1906, Percival Lowell, một người Boston giàu có từng thành lập Đài quan sát Lowell tại Flagstaff, Arizona năm 1894, đã khởi động một dự án lớn để tìm kiếm một hành tinh có thể có thứ 9, hành tinh mà ông gọi tên là “Hành tinh X“.[15] Tới năm 1909, Lowell và William H. Pickering đã đề xuất nhiều tọa độ có thể của một hành tinh như vậy.[16] Lowell và đài quan sát của mình đã tìm kiếm từ năm 1905 tới khi ông qua đời năm 1916, nhưng không hề có kết quả.[16][17]
Việc tìm kiếm Hành tinh X của đài thiên văn mãi tới năm 1929,[18] mới được bắt đầu trở lại khi ông giám đốc Vesto Melvin Slipher giao vai trò định vị Hành tinh X cho Clyde Tombaugh, một chàng trai xuất thân nông dân 22 tuổi đến từ Kansas, người mới chỉ tới Đài quan sát Lowell sau khi Slipher cảm thấy ấn tượng bởi một mẫu các bản vẽ thiên văn học của anh.[18]
Nhiệm vụ của Tombaugh là vẽ hình một cách có hệ thống bầu trời đêm bằng những bức ảnh đúp được chụp từ hai tuần trước đó, sau đó xem xét các cặp và xác định xem có bất kỳ một vật thể nào thay đổi vị trí hay không. Sử dụng một máy được gọi là máy so sánh ánh sáng nhấp nháy, anh nhanh chóng di chuyển tới lui các quang cảnh của mỗi đĩa, để tạo ra sự phản chiếu di động của bất kỳ vật thể nào đã thay đổi vị trí hay xuất hiện giữa các bức ảnh. Ngày 18 tháng 2 năm 1930, sau gần một năm tìm kiếm, Tombaugh đã phát hiện một vật thể có thể di động trên những đĩa ảnh được chụp ngày 23 tháng 1 và 29 tháng 1 năm ấy. Một bức ảnh chất lượng kém hơn được chụp ngày 20 tháng 1 đã giúp anh xác nhận sự chuyển động. Sau khi đài quan sát có được những bức ảnh xác nhận thêm nữa, tin tức về khám phá được gửi tới Đài quan sát Đại học Harvard ngày 13 tháng 3 năm 1930. Vật thể mới sau này đã được thấy trong những bức ảnh được chụp từ ngày 19 tháng 3 năm 1915.[16]
Đặt tên
Quyền đặt tên cho vật thể mới phát hiện thuộc về Đài quan sát Lowell.[19] Tombaugh đã hối thúc Slipher đề nghị một cái tên cho vật thể này trước khi có người khác làm điều đó.[19] Những đề xuất được gửi về ồ ạt từ khắp nơi trên thế giới. Constance Lowell đề nghị tên Zeus, sau đó là Lowell, và cuối cùng là họ của bà. Tất cả đề nghị này đều không được chấp nhận.[20]
Cái tên Pluto lần đầu được Venetia Burney (sau này là Venetia Phair), một cô học trò 11 tuổi tại Oxford, Anh Quốc đề xuất.[21] Venetia yêu tích thần thoại cổ điển cũng như thiên văn học, và coi cái tên này, một trong những tên khác của Hades, vị thần trông coi Âm phủ của người Hy Lạp, là thích hợp cho một hành tinh được cho là tối và lạnh như vậy. Cô bé đã nói ra ý kiến đó trong một cuộc thảo luận với người ông Falconer Madan, một cựu thủ thư tại Thư viện Bodleian thuộc Đại học Oxford. Madan đã gửi cái tên này cho Giáo sư Herbert Hall Turner, và ông này lại đánh điện báo cái tên đó cho các đồng nghiệp ở Châu Mỹ.[22]
Vật thể được chính thức đặt tên ngày 24 tháng 3 năm 1930.[23][24] Mỗi thành viên của Đài quan sát Lowell được cho phép bỏ phiếu chọn trong danh sách chỉ gồm ba cái tên: “Minerva” (tên đã được đặt cho một tiểu hành tinh), “Cronus” (vốn không được coi trọng bởi nó được đề xuất từ một nhà thiên văn vô danh tên là Thomas Jefferson Jackson See), và Pluto. Pluto nhận được số phiếu tối đa.[25] Cái tên này được công bố ngày 1 tháng 5 năm 1930.[21] Ngay sau khi công bố, Madan đã cho Venetia năm pound làm tiền thưởng.[21]
Cái tên Pluto được dự định gợi nhớ tới những chữ cái đầu trong tên của nhà thiên văn học Percival Lowell, chữ viết lồng P-L cũng là biểu tượng thiên văn học của Pluto ().[26] Biểu tượng thiên văn học của Sao Diêm Vương giống với biểu tượng của Sao Hải Vương (), nhưng có một vòng tròn thay thế cho cái chĩa đinh ba ở giữa ().
Tại Nhật Bản năm 1930, ngay sau khi hành tinh này được phát hiện, trên “Khoa học hoạ báo” (Nhật văn: 科学画報), Nojiri Hōei (野尻抱影) đã đề nghị dịch tên gọi của hành tinh này sang tiếng Nhật là Minh vương tinh [chữ Hán: 冥王星, đọc theo âm âm độc là “めいおうせい” (Meiō sei)]. Minh vưong (冥王) là tục xưng của Diêm Ma La Già (閻魔羅闍), theo Phật giáo là chúa tể của địa ngục. Đài Thiên văn Kyōto đã sử dụng tên gọi này nhưng Đài Thiên văn Tōkyō (nay là Đài Thiên văn quốc lập) tiếp tục dùng tên gọi “プルートー” (Purūtō, dịch âm từ tiếng Anh “Pluto”) cho đến năm 1943. Trung Quốc từ năm 1933 cũng gọi hành tinh này là “Minh vương tinh”. Tên gọi Minh vương tinh còn đựoc dùng trong tiếng Triều Tiên [đọc theo âm Hán tự Triều Tiên là “명왕성” (Myeongwangseong)] và tiếng Mông Cổ.
Do chữ “minh” 冥 có nghĩa là “u ám, tối tăm” đồng âm với chữ “minh” 明 có nghĩa là “sáng” và “minh vương” 冥王 đồng âm với “minh vương” 明王 có nghĩa là “vị vua sáng suốt” nên người Việt Nam tránh gọi Diêm Ma La Già là Minh vương mà thường gọi tắt là Diêm vương (閻王). Minh vương tinh cũng theo đó mà được từ sách báo Trung Quốc sang tiếng Việt là Diêm vương tinh (閻王星) hoặc sao Diêm vương.
Nhiều ngôn ngữ phi Âu sử dụng cách chuyển tự “Pluto” bằng cái tên của họ cho vật thể này.
Từ năm 2006, Hiệp hội Thiên văn học Quốc tế (IAU) đã quyết định loại sao Diêm Vương ra khỏi danh sách các hành tinh trong hệ mặt trời. Như vậy, sao Hải Vương đã trở thành hành tinh có vòng quay xa mặt trời nhất. Và sao Diêm Vương đã trở hành tinh lùn thứ hai trong hệ mặt trời.
Cái chết của Hành tinh X
Ngay khi được tìm thấy, ánh sáng mờ nhạt và sự thiếu vắng một resolvable disc đã khiến mọi người nghi ngờ Sao Diêm Vương có thể là Hành tinh X của Lowell. Trong suốt thế kỷ 20, những ước tính về khối lượng Sao Diêm Vương liên tục bị điều chỉnh theo hướng giảm xuống. Năm 1978, sự khám phá vệ tinh Charon của Sao Diêm Vương lần đầu tiên đã cho phép đo đạc khối lượng của nó. Khối lượng này bằng khoảng 2% khối lượng Trái Đất, quá nhỏ để gây ra sự không nhất quán trong quỹ đạo của Sao Thiên Vương. Những nghiên cứu sau đó về một Hành tinh X khác, đáng chú ý nhất là của Robert Harrington,[27] đều không thành công. Năm 1993, Myles Standish đã sử dụng dữ liệu từ chuyến bay ngang Sao Hải Vương của Voyager 2, xác định lại tổng khối lượng hành tinh này giảm 0.5%, để tính toán lại ảnh hưởng trọng lực lên Sao Thiên Vương. Với những con số mới, sự không nhất quán, và sự cần thiết cho một Hành tinh X, đã bị bãi bỏ.[28] Ngày nay đa số giới thiên văn học thống nhất rằng Hành tinh X, như Lowell định nghĩa nó, không tồn tại.[29] Lowell đã đưa ra dự đoán vị trí Hành tinh X năm 1915 hơi gần hơn vị trí thực của Sao Diêm Vương ở thời điểm đó; tuy nhiên, Ernest W. Brown đã kết luận gần như ngay lập tức rằng đó là một sự trung khớp, một quan điểm vẫn được duy trì đến ngày nay.[30]
Đặc điểm của hành tinh
Khoảng cách từ Sao Diêm Vương tới Trái Đất khiến việc nghiên cứu sâu về hành tinh này rất khó khăn. Nhiều chi tiết về Sao Diêm Vương sẽ vẫn chưa được biết tới cho đến năm 2015, khi tàu vũ trụ New Horizons tới đó.[31]
Hình dạng bên ngoài và thành phần
Độ sáng biểu kiến bên ngoài của Sao Diêm Vương trong khoảng 15,1, lên tới 13,65 ở điểm cận nhật.[32] Để quan sát được nó, một kính viễn vọng phải có độ mở khoảng 30 cm (12 in).[33] Sao Diêm Vương trông không rõ ràng và giống sao thậm chí khi được quan sát bằng kính viễn vọng lớn bởi đường kính góc của nó chỉ là 0,11″. Nó có màu xám sáng pha chút vàng.[34]
Phân tích quang phổ bề mặt Sao Diêm Vương cho thấy nó có thành phần gồm hơn 98% băng nitơ, với các dấu hiệu của methane và carbon monoxide.[35][36] Khoảng cách và những giới hạn về hiện tại trong kỹ thuật kính viễn vọng khiến không thể chụp ảnh trực tiếp các chi tiết bề mặt Sao Diêm Vương. Các hình ảnh từ Kính viễn vọng không gian Hubble không thể hiện bất kỳ một đặc điểm hay dấu hiệu bề mặt có thể phân biệt nào.[37]
Những hình ảnh tốt nhất về Sao Diêm Vương có từ các bản đồ sáng được tạo ra từ các quan sát gần các lần thực của nó với vệ tinh lớn nhất, Charon. Sử dụng quá trình xử lý máy tính, những quan sát được tiến hành bằng những yếu tố sáng khi Sao Diêm Vương bị Charon che khuất. Ví dụ, việc che khuất một điểm sáng trên Pluto sẽ tạo ra một sự thay đổi tổng độ sáng lớn hơn khi che khuất một điểm tối. Sử dụng kỹ thuật này, ta có thể đo đạc tổng độ sáng của hệ Sao Diêm Vương-Charon và theo dõi những thay đổi độ sáng theo thời gian.[38] Những bản đồ được Kính viễn vọng không gian Hubble tổng hợp cho thấy bề mặt Sao Diêm Vương có đặc điểm ở sự không đồng nhất, một sự thực cũng được chứng nhận bởi sự làm cong ánh sáng và bởi những thay đổi định kỳ trong các phổ của nó. Bề mặt Sao Diêm Vương hướng về phía Charon chứa nhiều băng methane hơn, trong khi phía bề mặt đối diện chứa nhiều nitơ và băng carbon monoxide. Điều này biến Sao Diêm Vương thành vật thể có sự trái ngược lớn thứ hai trong Hệ Mặt Trời sau Iapetus.[39]
Kính viễn vọng không gian Hubble cho rằng mật độ Sao Diêm Vương ở trong khoảng 1.8 và 2.1 g/cm³, cho thấy thành phần bên trong của nó gồm khoảng 50–70 phần trăm đá và 30–50 phần trăm băng.[36] Vì sự phân rã phóng xạ của các khoáng chất cuối cùng sẽ làm nóng băng tới mức đủ để chúng tách khỏi đá, các nhà khoa học chờ đợi kết cấu bên trong của Sao Diêm Vương có sự khu biệt, với vật liệu đá lắng xuống thành một lõi đặc bao quanh bởi một áo băng. Có thể quá trình nóng lên đó đang diễn ra ở thời điểm hiện tại, tạo ra một biển nước ngầm bên dưới bề mặt.[40]
Kích thước và khối lượng
Sao Diêm Vương không những nhỏ hơn tất cả các hành tinh khác trong Thái Dương Hệ mà còn nhỏ hơn các vệ tinh sau đây: Ganymede, Titan, Callisto, Io, Mặt Trăng, Europa và Triton. Trong khi đó, Sao Diêm Vương lại lớn hơn tất cả các tiểu hành tinh của vòng đai chính, giữa Sao Hoả và Sao Mộc, hay của vòng đai Kuiper. Điều này làm cho các nhà khoa học tin rằng Sao Diêm Vương không phải là một hành tinh chính thức mà thuộc một loại thiên thể nhiều người gọi là plutino – loại hành tinh nhỏ giống Pluto.
Khối lượng của Sao Diêm Vương không được biết hàng chục năm sau khi nó được khám phá. Việc đo lường quỹ đạo vệ tinh Charon đã giúp các nhà khoa học tính được khối lượng của Sao Diêm Vương, dùng một công thức của Isaac Newton dựa vào các định luật của Johannes Kepler.[41]
Khí quyển
Khí quyển Pluto là lớp khí mỏng thành phần gồm khí nitơ, mêtan, và cacbon mônôxít. Chúng có nguồn gốc từ băng trên bề mặt bốc hơi tạo thành.[42] Áp suất bề mặt trong khí quyển thay đổi từ 6,5 tới 24 μbar.[43] Người ta cho rằng quỹ đạo elip dẹt của Pluto có ảnh hưởng lớn đến khí quyển của nó: khi Diêm Vương Tinh chuyển động ra xa Mặt Trời, bầu khí quyển của nó bị đóng băng dần và rơi trở lại bề mặt. Khi Pluto đến gần Mặt Trời hơn, nhiệt độ bề mặt tăng lên, băng trên bề mặt thăng hoa thành khí. Quá trình này tạo ra hiệu ứng nhà kính ngược; giống như mồ hôi làm lạnh cơ thể khi nó toát ra bề mặt da, sự thăng hoa này làm lạnh bề mặt của Pluto. Các nhà khoa học sử dụng mảng kính thiên văn vô tuyến Submillimeter Array gần đây đã phát hiện ra rằng nhiệt độ trên bề mặt Pluto vào khoảng 43 K (−230 °C), lạnh hơn 10 K so với giá trị trước đó.[44]
Do có mặt mêtan, một loại khí nhà kính mạnh, hiện tượng đảo ngược nhiệt độ trong khí quyển của Pluto đã xảy ra, với nhiệt độ trung bình ấm hơn 36 K ở độ cao trên 10 km so với bề mặt.[45] Tầng khí quyển thấp hơn có độ tập trung mêtan cao hơn so với tầng khí quyển trên cao.[45]
Chứng cứ đầu tiên cho thấy Sao Diêm Vương có bầu khí quyển được tìm thấy tại Đài quan sát trên không Kuiper (Kuiper Airborne Observatory) năm 1985, dựa trên quá trình quan sát một ngôi sao bị che khuất bởi Pluto. Khi một thiên thể không có bầu khí quyển di chuyển ra phía trước ngôi sao thì ánh sáng từ ngôi sao bị biến mất một cách đột ngột; trong trường hợp của Diêm Vương Tinh, ngôi sao mờ dần dần đi.[46] Từ tốc độ mờ dần, người ta tính ra được áp suất khí quyển bằng 0,15 pascal, xấp xỉ 1/700.000 so với của Trái Đất.[47] Những kết quả này được củng cố mạnh mẽ bằng những quan sát mở rộng trong quá trình che khuất xảy ra vào năm 1988.
Năm 2002, sự kiện Pluto che khuất một ngôi sao khác đã được quan sát và phân tích bởi đội đứng đầu bởi Bruno Sicardy ở Đài quan sát Paris,[48] James L. Elliot ở MIT,[49] và Jay Pasachoff ở Williams College.[50] Kết quả họ thu được thật ngạc nhiên, áp suất khí quyển ước tính bằng 0,3 pascal, cho dù thời điểm này Pluto nằm xa Mặt Trời hơn so với thời điểm năm 1988 và do đó bầu khí quyển phải lạnh và loãng hơn. Một cách giải thích cho sự khác biệt này là năm 1987, cực nam của Sao Diêm Vương bắt đầu đi ra khỏi bóng tối trong suốt 120 năm, gây ra hiện tượng nitơ thăng hoa từ băng ở cực nam. Phải mất hàng thập kỉ để khí nitơ dư thừa ngưng tụ lại trong bầu khí quyển khi nó bị đóng băng trên chỏm băng tối vĩnh cửu ở cực bắc.[51] Các đỉnh nhọn trong biểu đồ dữ liệu từ các nghiên cứu này cho thấy khả năng có gió thổi trong khí quyển của Sao Diêm Vương.[51] Đội MIT-Williams College gồm James Elliot, Jay Pasachoff, và đội do Leslie Young dẫn đầu từ Viện nghiên cứu Tây Nam Southwest Research Institute cũng quan sát sự che khuất của Pluto vào ngày 12 tháng 6 năm 2006 tại Australia.[52]
Tháng 10 năm 2006, Dale Cruikshank ở Trung tâm nghiên cứu Ames thuộc NASA (người đồng lãnh đạo dự án New Horizons) và các đồng nghiệp thông báo họ phát hiện ra dấu vết của êtan trong quang phổ trên bề mặt của Sao Diêm Vương. Lượng êtan này được sinh ra từ sự quang phân hay sự phân ly do bức xạ (sự chuyển đổi hợp chất hóa học do ánh sáng hay bức xạ) của mêtan đóng băng trên bề mặt Pluto hay lơ lửng trong bầu khí quyển của nó.[53]
Quỹ đạo
Quỹ đạo của Sao Diêm Vương khác với các hành tinh khác do có độ nghiêng quỹ đạo >17° và tâm sai ~0,25.[54] Chỉ quỹ đạo của Sao Thủy có độ nghiêng đáng kể là ~7° và tâm sai là ~0,2; còn các hành tinh khác thì có quỹ đạo elip với tâm sai rất bé. Tâm sai lớn có nghĩa là một phần của quỹ đạo Sao Diêm Vương gần với Mặt Trời hơn quỹ đạo của Sao Hải Vương. Khi đến gần điểm cận nhật, Sao Diêm Vương ở gần Mặt Trời hơn Sao Hải Vương. Nhưng do độ nghiêng quỹ đạo, điểm cận nhật của nó ở phía bên trên (~8.0 AU) mặt phẳng hoàng đạo.[55][56][57] Các sơ đồ trên hai hình bên biểu diễn vị trí tương đối của quỹ đạo Sao Diêm Vương so với mặt phẳng hoàng đạo (mặt cắt vuông góc mặt phẳng hoàng đạo – ecliptic view), và hình chiếu từ trên xuống vuông góc với mặt phẳng hoàng đạo (polar view) với vị trí hiện hành của Sao Diêm Vương và Sao Hải Vương. Các đoạn quỹ đạo phía trên mặt phẳng hoàng đạo được tô màu sáng hơn, các đoạn nằm dưới thì có màu tối hơn; điểm cận nhật và điểm viễn nhật được đánh dấu lần lượt bằng các chữ q và Q.
Quỹ đạo tránh Sao Hải Vương
Dù rõ ràng quỹ đạo của Sao Diêm Vương cắt quỹ đạo Sao Hải Vương khi quan sát trực tiếp từ phía trên hoàng đạo, hai vật thể này không thể va chạm. Điều này bởi các quỹ đạo của chúng được sắp thẳng hàng sao cho Sao Diêm Vương và Sao Hải Vương không bao giờ tiếp cận gần. Nhiều yếu tố tác động tới việc này.
Ở mức độ đơn giản nhất, một người có thể xem xét hai quỹ đạo và thấy rằng chúng không giao nhau. Khi Sao Diêm Vương ở vị trí cận nhật, và ví thế cũng ở điểm gần nhất với quỹ đạo của Sao Hải Vương như được quan sát ở hình chiếu từ trên xuống, nó cũng ở điểm xa nhất phía trên hoàng đạo. Điều này có nghĩa thực tế quỹ đạo Sao Diêm Vương chạy qua phía trên quỹ đạo Sao Hải Vương, khiến chúng không thể va chạm.[55] Quả vậy, phần quỹ đạo Sao Diêm Vương ở gần Mặt Trời hơn quỹ đạo Sao Hải Vương nằm khoảng 8 AU phía trên hoàng đạo,[56] và cũng cách một khoảng tương tự với quỹ đạo Sao Hải.[57] Giao điểm lên của quỹ đạo của Sao Diêm Vương, điểm tại đó quỹ đạo cắt ngang hoàng đạo, hiện cách khỏi quỹ đạo Sao Hải Vương hơn 21°;[58] các giao điểm xuống của chúng cũng cách nhau một khoảng cách góc tương tự (xem biểu đồ). Bởi quỹ đạo Sao Hải Vương hầu như phẳng so với mặt phẳng hoàng đạo, Sao Diêm Vương luôn cách xa phía trên khi hai hành tinh ở gần nhau trên quỹ đạo.
Chỉ riêng điều này không đủ để bảo vệ Sao Diêm Vương; các nhiễu loạn (ví dụ, tiến động quỹ đạo) từ các hành tinh, đặc biệt là Sao Hải Vương, sẽ làm thay đổi quỹ đạo Sao Diêm Vương, vì thế trong hàng triệu năm một vụ va chạm có thể xảy ra. Một số cơ cấu khác hay các cơ cấu sẽ hoạt động từ đó. Cơ cấu đáng chú ý nhất là một cộng hưởng chuyển động trung bình với Sao Hải Vương.
Sao Diêm Vương nằm ở 3:2 cộng hưởng khoảng cách chuyển động trung bình với Sao Hải Vương: cứ ba lần Sao Hải Vương quay xung quanh Mặt Trời, Sao Diêm Vương thực hiện điều đó 2 lần. Hai vật thể sau đó sẽ quay trở lại các vị trí ban đầu của chúng và chu kỳ lặp lại, mỗi chu kỳ kéo dài 500 năm. Mô hình này được xác định sao cho, trong mỗi chu kỳ 500 năm, lần đầu tiên Sao Diêm Vương gần điểm cận nhật Sao Hải Vương ở hơn 50° phía sau Sao Diêm Vương. Ở lần cận nhật thứ hai của Sao Diêm Vương, Sao Hải Vương sẽ hoàn thành một vòng nữa và một nửa vòng riêng trên quỹ đạo của nó, và vì thế sẽ ở một khoảng cách tương tự phía trước Sao Diêm Vương. Trên thực tế, khoảng cách tối thiểu giữa Sao Diêm Vương và Sao Hải Vương là hơn 17 AU; Sao Diêm Vương thực tế có thời điểm ở gần (11 AU) Sao Thiên Vương hơn Sao Hải Vương.[57]
Sự cộng hưởng 3:2 giữa hai vật thể rất ổn định, và không thay đổi trong hàng triệu năm.[59] Điều này khiến quỹ đạo của chúng không thể thay đổi so với nhau— chu kỳ luôn lặp lại theo cùng cách— và hai vật thể không bao giờ đến được gần nhau. Vì thế, thậm chí khi quỹ đạo của Sao Diêm Vương không quá nghiêng, hai vật thể cũng không bao giờ va chạm nhau.[57]
Các yếu tố khác ảnh hưởng tới quỹ đạo Sao Diêm Vương
Những nghiên cứu số đã cho thấy rằng sau những chu kỳ hàng triệu năm, hình thức tổng thể của sự thẳng hàng giữa quỹ đạo của Sao Diêm Vương và Sao Hải Vương không thay đổi.[55][60] Tuy nhiên, có nhiều sự cộng hưởng và tác động khác ảnh hưởng tới các chi tiết chuyển động tương đối của chúng, và tăng cường tính ổn định của Sao Diêm Vương. Chúng xuất hiện chủ yếu từ hai cơ cấu phụ trợ (ngoài sự cộng hưởng chuyển động trung bình 3:2).
Đầu tiên, cuộc tranh cãi về điểm cận nhật của Sao Diêm Vương, góc giữa điểm nơi nó cắt hoàng đạo và điểm nó ở gần Mặt Trời nhất, đu đưa quanh 90°.[60] Điều này có nghĩa khi Sao Diêm Vương ở gần Mặt Trời nhất, nó đang ở điểm xa nhất phía trên mặt phẳng hoàng đạo của Hệ Mặt Trời, ngăn cản va chạm với Sao Hải Vương. Đây là hậu quả trực tiếp của cơ cấu Kozai,[55] liên quan tới sự lệch tâm của một quỹ đạo với độ nghiêng của nó, liên hệ với một vật thể làm nhiễu động lớn hơn — trong trường hợp này là Sao Hải Vương. Liên quan tới Sao Hải Vương, biên độ dao động là 38°, và vì thế sự chia tách góc của điểm cận nhật của Sao Diêm Vương với quỹ đạo của Sao Hải Vương luôn lớn hơn 52° (= 90°–38°). Sự chia tách nhỏ nhất này diễn ra mối 10,000 năm.[59]
Thứ hai, các kinh độ của giao điểm lên của hai vật thể — các điểm khi chúng cắt mặt phẳng hoàng đạo – ở cộng hưởng gần với sự đu đưa bên trên. Khi hai kinh độ trùng nhau — có nghĩa, khi một kinh độ có thể vẽ một đường thẳng xuyên qua cả hai điểm giao và Mặt Trời — điểm cận nhật của Sao Diêm Vương nằm chính xác tại 90°, và nó ở gần Mặt Trời Nhật khi ở đỉnh phía trên quỹ đạo Sao Hải Vương. Nói cách khác, khi Sao Diêm Vương nằm gần nhất các giao điểm của mặt phẳng quỹ đạo Sao Hải Vương, nó cũng ở xa nhất phía trên nó. Điều này được gọi là siêu cộng hưởng 1:1.Để hiểu tình trạng của sự đu đưa, tưởng tượng một điểm quan sát phía trên cực, nhìn xuống đường hòng đạo từ một điểm ưu thế ở xa nơi các hành tinh chuyển động theo quỹ đạo ngược chiều kim đồng hồ. Sau khi vượt qua điểm giao lên, Sao Diêm Vương ở bên trong quỹ đạo Sao Hải Vương và chuyển động nhanh hơn, tiếp cận với Sao Hải Vương từ phía sau. Lực hút hấp dẫn mạnh giữa hai vật thể khiến động lượng góc từ Sao Hải Vương được chuyển sang Sao Diêm Vương. Điều này khiến Sao Diêm Vương đi vào một quỹ đạo hơi lớn hơn, nơi nó đi hơi chậm lại, tuân theo Định luật thứ ba của Kepler. Khi quỹ đạo thay đổi, nó dần tạo hiệu ứng thay đổi pericentre và các kinh độ của Sao Diêm Vương (và, ở mức độ nhỏ hơn, của Sao Hải Vương). Sau nhiều lần lặp lại như vậy, Sao Diêm Vương đã bị hãm lại ở mức đủ, và Sao Hải Vương cũng tăng tốc ở mức đỏ, khiến Sao Hải Vương bắt đầu bắt Sao Diêm Vương tại phía đối diện quỹ đạo của nó (gần điểm giao đối diện nơi chúng ta bắt đầu). Quá trình này sau đó lại đảo ngược, và Sao Diêm Vương mất động lượng góc cho Sao Hải Vương, cho tới khi Sao Diêm Vương tăng tốc đủ để nó bắt đầu bắt Sao Hải Vương một lần nữa ở điểm ban đầu. Toàn bộ quá trình hoàn thành trong khoảng 20,000 năm.[57][59]
Vệ tinh
Sao Diêm Vương có năm vệ tinh tự nhiên đã được biết: Charon, lần đầu được xác định năm 1978 bởi nhà thiên văn học James Christy; và hai vệ tinh nhỏ hơn, Nix và Hydra, cả hai cùng được phát hiện năm 2005.[61]
Các vệ tinh của Sao Diêm Vương luôn ở gần bề mặt của nó, so với các hệ khác đã được quan sát. Các vệ tinh có thể có tiềm năng quay quanh Sao Diêm Vương lên tới 53% (hay 69%, nếu đi ngược) của bán kính quyển Hill, vùng ảnh hưởng trọng lực ổn định của Sao Diêm Vương. Ví dụ, Psamathe quay quanh Sao Hải Vương ở 40% bán kính Hill. Trong trường hợp Sao Diêm Vương, chỉ 3% của vùng được biết có sự có mặt của các vệ tinh. Theo thuật ngữ của các nhà khoa học, hệ Sao Diêm Vương dường như “quá chật và hầu như trống rỗng.”[62] Trong các bức ảnh thu được từ Hubble chụp Pluto trong các ngày 28 tháng 6, 2011 và 3 tháng 7, 2011 các nhà thiên văn học ở viện SETI ở California đã phát hiện ra thêm một vệ tinh mới thứ tư của Pluto. Vệ tinh được tạm thời gọi là P4 có đường kính từ 13 đến 34 km và quỹ đạo của nó nằm giữa quỹ đạo của Nix và Hydra.[5]
-
Charon 2.jpg
Charon nhìn từ mặt Sao Diêm Vương
-
-
Charon
Hệ thống Sao Diêm Vương-Charon rất đáng chú ý vì đây là hệ đôi lớn nhất trong một vài hệ đôi thuộc Hệ Mặt Trời, và được xác định là cặp đôi có trung tâm khối lượng nằm ngoài bề mặt hành tinh chính (617 Patroclus là một ví dụ nhỏ hơn khác).[63] Điều này và kích thước to lớn của Charon so với Sao Diêm Vương khiến một số nhà thiên văn gọi chúng là một hành tinh đôi lùn.[64] Hệ này cũng khác biệt so với các hệ hành tinh khác ở điểm mỗi vật thể đều khóa thủy triều vật thể kia: Charon luôn quay một phía bề mặt về Sao Diêm Vương, và Sao Diêm Vương cũng luôn quay một mặt về Charon. Nếu một người đứng ở phía bề mặt gần của Sao Diêm Vương, Charon sẽ lơ lửng trên bầu trời mà không chuyển động; nếu người này đi về phía bề mặt bên kia, anh ta sẽ không thể nhìn thấy Charon.[65] Năm 2007, những quan sát của Đài thiên văn Gemini về những dấu vết ammonia hydrate và tinh thể nước trên bề mặt Charon cho thấy sự hiện diện của các mạch nước phun hoạt động.[66]
Nix và Hydra
Hai vệ tinh khác của Sao Diêm Vương đã được các nhà khoa học sử dụng Kính viễn vọng không gian Hubble chụp ngày 15 tháng 5 năm 2005, và chúng đã nhận được tên định danh tạm thời là S/2005 P 1 và S/2005 P 2. Liên đoàn Thiên văn Quốc tế đã chính thức đặt tên cho các vệ tinh mới nhất của Sao Diêm Vương là Nix (hay Pluto II, vệ tinh phía bên trong, trước kia là P 2) và Hydra (Pluto III, vệ tinh phía ngoài, trước kia là P 1), ngày 21 tháng 6 năm 2006.[68]
Những vệ tinh nhỏ này quay quanh Sao Diêm Vương ở khoảng cách gấp hai và ba lần Charon: Nix ở 48,700 kilômét và Hydra ở 64,800 kilômét từ tâm khối lượng chung của hệ. Chúng có quỹ đạo cùng hướng trên cùng mặt phẳng quỹ đạo như Charon, và rất gần (nhưng không phải ở trong) chuyển động trung bình cộng hưởng quỹ đạo 4:1 và 6:1 với Charon.[69]
Những quan sát Nix và Hydra để xác định các tính chất riêng của chúng đang được tiến hành. Thỉnh thoảng Hydra sáng hơn Nix, cho thấy hoặc nó lớn hơn hoặc những phần khác nhau trên bề mặt của nó có thể có độ sáng khác nhau. Các kích thước được ước tính từ các suất phân chiếu. Quang phổ của hai vệ tinh này tương tự quang phổ của Charon cho thấy một suất phân chiếu 35% như của Charon; các giá trị này khiến Nix được ước tính có đường kính 46 km còn Hydra lớn hơn và có đường kính 61 km. Những giới hạn trên của đường kính của chúng có thể được ước tính khi lấy suất phân chiếu 4% của các vật thể tối nhất trong Vành đai Kuiper; những giới hạn đó là 137 ± 11 km và 167 ± 10 km. Ở phía cuối của dãy này, các khối lượng được suy luận chưa tới 0.3% khối lượng Charon, hay 0.03% của Sao Diêm Vương.[70]
Sự khám phá hai vệ tinh nhở hơn cho thấy Sao Diêm Vương có thể có một hệ vành đai biến đổi. Các vụ va chạm của các vật thể nhỏ có thể tạo ra rác hình thành nên các vành đai hành tinh. Dữ liệu từ một cuộc khảo sát quang học kỹ lưỡng của Advanced Camera for Surveys trên Kính viễn vọng vũ trụ Hubble cho thấy không có hệ vành đai nào. Nếu một hệ như vậy tồn tại, hoặc nó mỏng manh như các vành đai Sao Mộc hoặc nó chỉ hạn chế ở chiều rộng chưa tới 1,000 km.[71]
Khi chụp ảnh hệ Sao Diêm Vương, những quan sát từ Huble đặt ra các giới hạn với bất kỳ một vệ tinh có thể nào khác. Với độ tin cậy lên tới 90%, không thể có thêm một vệ tinh khác lớn hơn 12 km (hay tối đa 37 km với suất phân chiếu 0.041) tồn tại bên ngoài ánh chói của Sao Diêm Vương năm giây cung từ hành tinh lùn này. Điều này giả định rằng một vật thể kiểu Charon có suất phân chiếu 0.38; ở mức độ tin cậy 50% giới hạn là 8.[72]
Kerberos và Styx
Vành đai Kuiper
Nguồn gốc và đặc điểm của Sao Diêm Vương từ lâu đã là câu hỏi khó đối với các nhà thiên văn học. Trong thập niên 1950 có ý kiến cho rằng Sao Diêm Vương là một vệ tinh đã thoát khỏi Sao Hải Vương, bị vệ tinh lớn nhất hiện nay của ngôi sao này là Triton đẩy bắn ra khỏi quỹ đạo. Ý kiến này đã bị chỉ trích nhiều bởi, như được giải thích ở trên, thực tế Sao Diêm Vương không bao giờ tới gần hành tinh.[73]
Từ năm 1992, các nhà thiên văn học đã bắt đầu khám phá ra nhiều vật thể băng nhỏ phía ngoài Sao Hải Vương tương tự như Sao Diêm Vương không chỉ ở quỹ đạo mà cả ở kích thước và thành phần. Vành đai này, được gọi là Vành đai Kuiper theo một trong những nhà thiên văn học người lần đầu tiên xác định tính chất của các vật thể bên ngoài Sao Hải Vương, được tin là nguồn gốc của nhiều sao chổi chu kỳ ngắn. Các nhà thiên văn học hiện tin rằng Sao Diêm Vương là vật thể lớn nhất[1] đã biết trong các vật thể thuộc vành đai Kuiper (KBOs). Giống như các vật thể KBOs khác, Sao Diêm Vương có các đặc điểm chung với các sao chổi; ví dụ, gió mặt trời dần thổi bay bề mặt Sao Diêm Vương vào vũ trụ, theo cách một sao chổi.[74] Nếu Sao Diêm Vương bị đặt ở gần Mặt Trời như Trái Đất, nó cũng sẽ có một cái đuôi như các sao chổi.[75]
Dù Sao Diêm Vương là vật thể lớn nhất trong vành đai Kuper đã được phát hiện, Triton, hơi lớn hơn Sao Diêm Vương lại có nhiều đặc điểm khí quyển và thành phần địa chất giống với Sao Diêm Vương và được tin rằng cũng là một vật thể bị bắt khỏi Vành đai Kuiper.[76] Eris (xem bên dưới) cũng lớn hơn Sao Diêm Vương nhưng không bị coi hoàn toàn là một thành viên của Vành đai Kuiper. Thay vào đó, nó được coi là một thành viên của đám vật thể được gọi là đĩa phân tán.
Một số lượng lớn vật thể trong Vành đai Kuiper, như Sao Diêm Vương, có cộng hưởng quỹ đạo 3:2 với Sao Hải Vương. Các vật thể vành đai Kuiper có cộng hưởng quỹ đạo kiểu này được gọi là “plutino“, theo tên Pluto.[77]
Thám hiểm Sao Diêm Vương
Sao Diêm Vương đặt ra những thách thức to lớn cho con tàu vũ trụ bởi khối lượng nhỏ và khoảng cách xa từ Trái Đất. Voyager 1 đáng nhẽ đã có thể tới Sao Diêm Vương, nhưng những người điều khiển thay vào đó đã chọn một chuyến bay ngang qua vệ tinh Titan của Sao Thổ khiến nó không thể có quỹ đạo ngang qua Sao Diêm Vương. Voyager 2 cũng không thể có quỹ đạo hợp lý để tới Sao Diêm Vương.[78] Trước thập kỷ cuối cùng của thế kỷ 20 chưa hề có một nỗ lực thực sự nào nhằm thám hiểm Sao Diêm Vương. Tháng 8 năm 1992, nhà khoa học Robert Staehle của JPL đã gọi điện cho người phát hiện Sao Diêm Vương, Clyde Tombaugh, yêu cầu cho phép viếng thăm hành tinh của ông. “Tôi đã nói rằng ông ta được chào đón ở đó,” Tombaugh sau này nhớ lại, “dù ông ta sẽ phải có một chuyến bay dài và lạnh giá.”[79] Dù đã có khoảnh khắc sớm này, năm 2000, NASA đã hủy bỏ phi vụ Pluto Kuiper Express, với các lý do chi phí gia tăng và những chậm trễ trong việc chế tạo phương tiện phóng.[80]
Sau một cuộc chiến chính trị căng thẳng, một phi vụ mới tới Sao Diêm Vương, với cái tên New Horizons, đã được chính phủ Hoa Kỳ cung cấp chi phí năm 2003.[81] New Horizons được phóng thành công ngày 19 tháng 1 năm 2006. Lãnh đạo sứ mệnh, S. Alan Stern, xác nhận rằng một số tro từ thi hài Clyde Tombaugh, đã mất năm 1997, đã được đặt trên con tàu.[82]
Đầu năm 2007 lợi dụng hỗ trợ hấp dẫn từ Sao Mộc. Lần tiếp cận gần nhất của nó tới Sao Diêm Vương sẽ diễn ra ngày 14 tháng 7 năm 2015; những quan sát khoa học với Sao Diêm Vương sẽ bắt đầu từ năm tháng trước cuộc tiếp cận gần và sẽ tiếp tục ít nhất một tháng sau lần gặp mặt. New Horizons đã chụp những bức ảnh đầu tiên (từ xa) về Sao Diêm Vương hồi cuối tháng 9 năm 2006, trong cuộc thử nghiệm thiết bị Long Range Reconnaissance Imager (LORRI).[83] Các bức ảnh, được chụp từ khoảng cách xấp xỉ 4.2 tỷ km, xác nhận khả năng thám sát các mục tiêu xa của tàu vũ trụ, khả năng cần thiết để tiến tới gần Sao Diêm Vương và các vật thể khác trong Vành đai Kuiper.
New Horizons sẽ sử dụng một gói cảm biến từ xa gồm các thiết bị hình ảnh và thiết bị radio khảo sát khoa học, cũng như máy quang phổ và các thiết bị khác, để xác định địa chất và hình thái của Sao Diêm Vương cùng vệ tinh Charon của nó, vẽ bản đồ thành phần bề mặt hai vật thể và phân tích khí quyển trung tính của Sao Diêm Vương cùng tỷ lệ tốc độ thoát của nó. New Horizons cũng sẽ chụp ảnh bề mặt Sao Diêm Vương và Charon.
Sự khám phá các vệ tinh Nix và Hydra có thể đặt ra những thách thức chưa được dự tính với tàu vụ trụ. Những vụn rác từ các vụ va chạm giữa các vật thể trong Vành đai Kuiper và các vệ tinh nhỏ hơn, với tốc độ thoát khá nhỏ của chúng, có thể tạo ra một vòng đai rác mảnh. Nếu New Horizons phải bay qua một vòng đai như vậy, nhiều khả năng vi thiên thạch có thể gây hư hại cho con tàu.[71]
Tranh cãi tình trạng hành tinh
Tình trạng chính thức của Sao Diêm Vương với tư cách một hành tinh đã là một chủ đề tranh cãi ít nhất từ năm 1992, khi Vật thể Vành đai Kuiper đầu tiên, (15760) 1992 QB1, được phát hiện. Kể từ đó, các khám phá mới càng làm cuộc tranh cãi thêm căng thẳng.
Tưởng nhớ tư cách một hành tinh
Sao Diêm Vương được thể hiện như một hành tinh trên Đĩa Pioneer, một bản khắc được đặt trên các con tàu vũ trụ Pioneer 10 và Pioneer 11, phóng đi hồi đầu thập niên 1970. Tấm đĩa này được dự định cung cấp thông tin về nguồn gốc tàu vũ trụ cho bất kỳ một nền văn minh nào ngoài Trái Đất có thể gặp chúng trong tương lai, gồm cả một giản đồ về Hệ Mặt Trời, với chín hành tinh.[84] Tương tự, một hình ảnh analogue chứa bên trong thiết bị Voyager Golden Record được đặt trong tàu vũ trụ Voyager 1 và Voyager 2 (cũng được phóng hồi thập niên 1970) có bao gồm dữ liệu về Sao Diêm Vương và cũng thể hiện nó như hành tinh thứ chín.[85] Nhân vật Pluto trong các bộ phim hoạt hình của Disney, xuất hiện năm 1930, cũng được đặt tên đó để kỷ niệm hành tinh này.[86] Năm 1941, Glenn T. Seaborg đã đặt tên cho nguyên tố mới được tạo ra là plutonium để vinh danh Sao Diêm Vương, và cũng để giữ truyền thống đặt tên các nguyên tố theo các hành tinh mới được tìm ra (uranium theo Sao Thiên Vương (Uranus), neptunium theo Sao Hải Vương (Nepturne), dù truyền thống này cũng được sử dụng đối với một số vật thể không phải hành tinh: cerium được đặt theo tên Ceres và palladium theo tên Pallas).[87]
Những khám phá mới dẫn tới tranh cãi
Sự khám phá Vành đai Kuiper và mối quan hệ của Sao Diêm Vương với vành đai này khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu Sao Diêm Vương có nên được coi là một vật thể riêng biệt khỏi vành đai hay không. Năm 2002, vật thể 50000 Quaoar thuộc vành đai được phát hiện, với đường kính khoảng 1,280 kilômét, bằng một nửa Sao Diêm Vương.[88] Năm 2004, những người khám phá 90377 Sedna đã đặt một giới hạn trên là 1,800 kilômét đường kính, gần bằng đường kính Sao Diêm Vương 2,320 kilômét.[89] Giống như Ceres cuối cùng bị mất tư cách hành tinh sau sự khám phá các tiểu hành tinh khác, vì thế, vấn đề được đặt ra, Sao Diêm Vương phải được xếp hạng lại như một trong những vật thể thuộc vành đai Kuiper.
Ngày 29 tháng 7 năm 2005, sự khám phá một vật thể ngoài Sao Hải Vương được thông báo. Được đặt tên Eris, hiện nó được biết hơi lớn hơn Sao Diêm Vương.[90] Đây là vật thể lớn nhất được phát hiện trong Hệ Mặt Trời từ khi phát hiện Triton năm 1846. Những người phát hiện ra nó và báo chí ban đầu gọi nó là “hành tinh thứ mười”, dù không có sự đồng thuật chính thức ở thời điểm đó về việc có nên gọi nó là một hành tinh hay không.[91] Những người khác trong giới thiên văn học coi sự khám phá là lý lẽ mạnh mẽ nhất đòi hỏi xếp hạng lại Sao Diêm Vương như một tiểu hành tinh.[92]
Những đặc tính gây tranh cãi khác của Sao Diêm Vương là vệ tinh lớn, Charon, và khí quyển của nó. Những đặc tính này có lẽ không phải duy nhất của Sao Diêm Vương: nhiều vật thể ngoài Sao Hải Vương khác cũng có vệ tinh, và quang phổ của Eris cho thấy bề mặt nó có thành phần tương tự Sao Diêm Vương.[93] Nó cũng có một vệ tinh, Dysnomia, được phát hiện tháng 9 năm 2005.
Giám đốc các viện bảo tàng và cung thiên văn thỉnh thoảng gây ra tranh cãi khi bỏ Sao Diêm Vương khỏi các mô hình hành tinh của Hệ Mặt Trời. Một số lần hành động đó là có chủ ý; Cung thiên văn Hayden mở cửa trở lại sau khi được sửa chữa năm 2000 với một mô hình chỉ gồm tám hành tinh. Cuộc tranh cãi đã được đưa lên trang đầu các báo ở thời điểm đó.[94]
Đại hội Hiệp hội Thiên văn Quốc tế
Từ 16 đến 24 tháng 8 năm 2006, 3.000 nhà thiên văn học và nhà khoa học thuộc Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (IAU) đã gặp nhau tại Praha, Cộng hòa Séc để thảo luận về định nghĩa hành tinh. Tổ chức này có kế hoạch chính thức đưa ra định nghĩa hành tinh, và từ đó để xác định Sao Diêm Vương là hành tinh, hành tinh lùn (dwarf planet) hay là một thiên thể vành đai Kuiper (KBO).[95][96] Ban đầu, tổ chức này có ý định phân loại Sao Diêm Vương cùng với 2003 UB313 và các thiên thể hình cầu thuộc loại thiên thể ngoài Sao Hải Vương mà có thể sẽ được phát hiện ra, là các hành tinh, mặc dù chúng rất “gần gũi” với Sao Diêm Vương. Ceres và vệ tinh tự nhiên Charon của Sao Diêm Vương, cũng được xem như là các hành tinh lùn.
Tuy nhiên, đến ngày 24 tháng 8 năm 2006, dự định ban đầu đã có thay đổi. Theo nghị quyết 5A được thông qua, 3 tiêu chí để một thiên thể được coi là hành tinh trong Hệ Mặt Trời như sau [97][98]:
- Thiên thể phải có quỹ đạo quanh Mặt Trời và bản thân nó không phải là một ngôi sao.
- Thiên thể phải có khối lượng đủ lớn để lực hấp dẫn của chính nó tạo cho nó dạng cân bằng thuỷ tĩnh (gần như hình cầu).
- Thiên thể phải có khối lượng vượt trội so với các thiên thể khác quanh vùng quỹ đạo của mình.
Sao Diêm Vương không đáp ứng được tiêu chí thứ ba, vì quỹ đạo rất dẹt của nó cắt quỹ đạo Sao Hải Vương, là hành tinh lớn hơn nó nhiều.[99]
Theo nghị quyết 6A, Sao Diêm Vương được phân loại là hành tinh lùn (cùng loại với nó là Ceres và 2003 UB313). Ngày 7 tháng 9 năm 2006, Sao Diêm Vương đã được ấn định số tiểu hành tinh 134340, do Trung tâm Minor Planet, cơ quan chính thức chịu trách nhiệm thu thập dữ liệu về các tiểu hành tinh và sao chổi trong hệ mặt trời, đưa ra. Nó được công nhận là hình mẫu cho một loại thiên thể mới gồm các thiên thể phía ngoài Sao Hải Vương[100].
Tham khảo
- ^ a ă Sao Diêm Vương là vật thể lớn nhất của Vành đai Kuiper (KBO); Theo thoả thuận của Wikipedia, vốn coi Đĩa phân tán là riêng biệt, Eris, dù lớn hơn Sao Diêm Vương, không phải là một vật thể thuộc Vành đai Kuiper.
- ^ C.B. Olkin, L.H. Wasserman, O.G. Franz (2003). “The mass ratio of Charon to Pluto from Hubble Space Telescope astrometry with the fine guidance sensors-”. Icarus 164. Lowell Observatory. tr. 254–259. doi:10.1016/S0019-1035(03)00136-2. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^ O. Gingerich (2006). “The Path to Defining Planets”. Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics and IAU EC Planet Definition Committee chair. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^ B. Sicardy, W. Beisker et al. (2006). “Observing Two Pluto Stellar Approaches In 2006: Results On Pluto’s Atmosphere And Detection Of Hydra”. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^ a ă NASA’s Hubble Discovers Another Moon Around Pluto
- ^ “Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet”. hubblesite. 2007. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2007.
- ^ A. Akwagyiram (2005-08-02). “Farewell Pluto?”. BBC News. Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2006.
- ^ T. B. Spahr (2006-09-07). “MPEC 2006-R19: EDITORIAL NOTICE”. Minor Planet Center. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2006.
- ^ D. Shiga (2006-09-07). “Pluto added to official “minor planet” list”. NewScientist. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2006.
- ^ Richard Gray (10 tháng 8 năm 2008). “Pluto should get back planet status, say astronomers”. The Telegraph. Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2008.
- ^ Brown, Dwayne; Buckley, Michael; Stothoff, Maria (14 tháng 4 năm 2015). “Release 15-064 – NASA’s New Horizons Spacecraft Nears Historic July 14 Encounter with Pluto”. NASA. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2015.
- ^ Stromberg, Joseph (14 tháng 4 năm 2015). “NASA’s New Horizons probe is visiting Pluto — and just sent back its first color photos”. Vox. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2015.
- ^ K. Croswell (1997). Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems. The Free Press. tr. 43. ISBN 978-0684832524.
- ^ K. Croswell (1997). Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems. The Free Press. tr. 43. ISBN 978-0-684-83252-4.
- ^ Tombaugh, C. W. (1946). “The Search for the Ninth Planet, Pluto”. Astronomical Society of the Pacific Leaflets 5: 73–80.
- ^ a ă â W. G. Hoyt (1976). “W. H. Pickering’s Planetary Predictions and the Discovery of Pluto”. Isis 67 (4): 551–564. doi:10.1086/351668. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007.
- ^ Mark Littman (1990). Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System. Wiley. tr. 70. ISBN 047151053X.
- ^ a ă Croswell, p. 50
- ^ a ă J. Rao (ngày 11 tháng 3 năm 2005). “Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later”. SPACE.com. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2006.
- ^ B. Mager. “The Search Continues”. Pluto: The Discovery of Planet X. Truy cập ngày 27 tháng 3 năm 2007.
- ^ a ă â P. Rincon (2006-01-13). “The girl who named a planet”. Pluto: The Discovery of Planet X. BBC News. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2007.
- ^ K. M. Claxton. “The Planet ‘Pluto’”. Parents’ Union School Diamond Jubilee Magazine, 1891–1951 (Ambleside: PUS, 1951), p. 30–32. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2007.
- ^ “The Trans-Neptunian Body: Decision to call it Pluto”. The Times. Ngày 27 tháng 5 năm 1930. tr. 15.
- ^ “Name Pluto Given to Body Believed to Be Planet X”. The New York Times (New York City). The Associated Press. Ngày 25 tháng 5 năm 1930. tr. 1. ISSN 1556067. “Pluto, the title of the Roman gods of the region of darkness, was announced tonight at Lowell Observatory here as the name chosen for the recently discovered trans-Neptunian body, which is believed to be the long-sought Planet X.”
- ^ Croswell pp. 54–55
- ^ “NASA’s Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto’s Symbol”. NASA. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2007.
- ^ P. K. Seidelmann and R. S. Harrington (1987). “Planet X — The current status”. U. S. Naval Observatory. Truy cập ngày 4 tháng 11 năm 2007.
- ^ Ken Croswell (1993). “Hopes Fade in hunt for Planet X”. Truy cập ngày 4 tháng 11 năm 2007.
- ^ Tom Standage (2000). The Neptune File. Penguin. tr. 168.
- ^ “History I: The Lowell Observatory in 20th century Astronomy”. The Astronomical Society of the Pacific. 1994-06-28. Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2006.
- ^ “Space Probe Heads To Pluto – Finally”. CBS News. 19 tháng 1 năm 2006. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2007.
- ^ D. R. Williams (ngày 7 tháng 9 năm 2006). “Pluto Fact Sheet”. NASA. Truy cập ngày 24 tháng 3 năm 2007.
- ^ “This month Pluto’s apparent magnitude is m=14.1. Could we see it with an 11″ reflector of focal length 3400 mm?”. Singapore Science Centre. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 11 năm 2005. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2007.
- ^ M. Cuk (tháng 9 năm 2002). “What color is each planet?”. Curious about Astronomy?. Cornell University. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2007.
- ^ Tobias C. Owen, Ted L. Roush et al. (6 August năm 1993). “Surface Ices and the Atmospheric Composition of Pluto”. Science 261 (5122): 745–748. doi:10.1126/science.261.5122.745. Truy cập ngày 29 tháng 3 năm 2007.
- ^ a ă “Pluto”. SolStation. 2006. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Hubble Reveals Surface of Pluto for First Time”. Hubblesite. 1996. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ E. F. Young; R. P. Binzel; K. Crane (2000). “A Two-Color Map of Pluto Based on Mutual Event Lightcurves”. Bulletin of the American Astronomical Society (AA(SwRI), AB(M.I.T.), AC (Boulder High School)) 32: 1083. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ Alan Boyle (1999-02-11). “Pluto regains its place on the fringe”. MSNBC. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007.
- ^ “The Inside Story”. New Horizons. 2007. Truy cập ngày 29 tháng 3 năm 2007.
- ^ 17. Pluto,Charon & the Kuiper Belt
- ^ Ken Croswell (1992). “Nitrogen in Pluto’s Atmosphere”. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2007.
- ^ Lellouch, E.; Sicardy, B.; de Bergh, C.; Käufl, H. -U.; Kassi, S.; Campargue, A. (2009). “Pluto’s lower atmosphere structure and methane abundance from high-resolution spectroscopy and stellar occultations”. [astro-ph.EP].
- ^ T. Ker (2006). “Astronomers: Pluto colder than expected”. Space.com (via CNN.com). Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2006.
- ^ a ă E. Lellouch, B. Sicardy, C. de Bergh (2009). “Pluto’s lower atmosphere structure and methane abundance from high-resolution spectroscopy and stellar occultations” (in press). Astronomy & Astrophysics.
- ^ “IAUC 4097”. 1985. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ R. Johnston (2006). “The atmospheres of Pluto and other trans-Neptunian objects”. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ B. Sicardy; T. Widemann, et al. (10 tháng 7 năm 2003). “Large changes in Pluto’s atmosphere as revealed by recent stellar occultations”. Nature (Nature) 424 (6945): 168. doi:10.1038/nature01766. PMID 12853950.
- ^ “Pluto is undergoing global warming, researchers find”. Massachusetts Institute of Technology. 9 tháng 10 năm 2002. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Williams Scientists Contribute to New Finding About Pluto”. Williams College. 9 tháng 7 năm 2003. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007.
- ^ a ă R. R. Britt (2003). “Puzzling Seasons and Signs of Wind Found on Pluto”. Space.com. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 7 năm 2003. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ J. L. Elliot et al. (2006). “The Size of Pluto’s Atmosphere As Revealed by the 2006 June 12 Occultation”. Bulletin of the American Astronomical Society 38: 541. Bibcode:2006DPS….38.3102.
- ^ A. Stern (ngày 1 tháng 11 năm 2006). “Making Old Horizons New”. The PI’s Perspective. Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory. Truy cập ngày 12 tháng 2 năm 2007.
- ^ NASA (2011). “Pluto: Facts & Figures”. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2011.
- ^ a ă â b X.-S. Wan, T.-Y. Huang, and K. A. Innanen (2001). “The 1: 1 Superresonance in Pluto’s Motion”. The Astronomical Journal 121 (2): 1155–1162. doi:10.1086/318733.
- ^ a ă Maxwell W. Hunter (2004). “Unmanned scientific exploration throughout the Solar System”. Space Science Reviews 6: 501. doi:10.1007/BF00168793.
- ^ a ă â b c Renu Malhotra (1997). “Pluto’s Orbit”. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ David R. Williams. “Planetary Fact Sheet”. NASA. Truy cập ngày 31 tháng 3 năm 2007.
- ^ a ă â Hannes Alfvén and Gustaf Arrhenius (1976). “SP-345 Evolution of the Solar System”. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2007.
- ^ a ă J. G. Williams; G. S. Benson (1971). “Resonances in the Neptune-Pluto System”. Astronomical Journal 76: 167. doi:10.1086/111100. Truy cập ngày 17 tháng 4 năm 2007.
- ^ Guy Gugliotta. “Possible New Moons for Pluto.” Washington Post. ngày 1 tháng 11 năm 2005. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2006.
- ^ S.A. Stern, H.A. Weaver, A.J. Steffl, M.J. Mutchler, W.J. Merline, M.W. Buie, E.F. Young, L.A. Young, J.R. Spencer (2006). “Characteristics and Origin of the Quadruple System at Pluto” (PDF). Nature 439: 946–948.
- ^ Derek C. Richardson & Kevin J. Walsh (2005). “Binary Minor Planets”. Department of Astronomy, University of Maryland. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ B. Sicardy et al. (2006). “Charon’s size and an upper limit on its atmosphere from a stellar occultation”. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ Leslie Young (1997). “The Once and Future Pluto”. Southwest Research Institute, Boulder, Colorado. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Charon: An ice machine in the ultimate deep freeze”. Gemini Observatory. 2007. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2007.
- ^ Marc W. Buie, William M. Grundy, Eliot F. Young, Leslie A. Young, S. Alan Stern (2006). “Orbits and photometry of Pluto’s satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2”. Astronomical Journal 132: 290. doi:10.1086/504422. arΧiv:astro-ph/0512491.
- ^ “IAU Circular No. 8723 – Satellites of Pluto” (Thông cáo báo chí). International Astronomical Union. 21 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 12 tháng 2 năm 2007.
- ^ F. R. Ward; RM Canup (25 August năm 2006). “Forced Resonant Migration of Pluto’s Outer Satellites by Charon”. Science 313 (5790): 1107–1109. doi:10.1126/science.1127293. Truy cập ngày 12 tháng 2 năm 2007.
- ^ H. A. Weaver; S. A. Stern, M. J. Mutchler, A. J. Steffl, M. W. Buie, W. J. Merline, J. R. Spencer, E. F. Young and L. A. Young (23 February năm 2006). “Discovery of two new satellites of Pluto” (subscription required). Nature 439 (7079): 943–945. doi:10.1038/nature04547. Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2007.
- ^ a ă Andrew J. Steffl; S. Alan Stern (2007). “First Constraints on Rings in the Pluto System”. The Astronomical Journal (subscription required) 133 (4): 1485–1489. arXiv:astro-ph/0608036. doi:10.1086/511770.
- ^ A.J. Steffl; M.J. Mutchler, H.A. Weaver, S.A.Stern, D.D. Durda, D. Terrell, W.J. Merline, L.A. Young, E.F. Young, M.W. Buie, J.R. Spencer (2006). “New Constraints on Additional Satellites of the Pluto System” (subscription required). The Astronomical Journal 132: 614–619. doi:10.1086/505424.
- ^ “Pluto’s Orbit”. NASA New Horizons. 2007. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Colossal Cousin to a Comet?”. New Horizons. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2006.[liên kết hỏng]
- ^ Neil deGrasse Tyson (1999). “Space Topics: Pluto Top Ten: Pluto Is Not a Planet”. The Planetary Society. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2006.
- ^ “Neptune’s Moon Triton”. The Planetary Society. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ David Jewitt (2004). “The Plutinos”. University of Hawaii. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Voyager Frequently Asked Questions”. Jet Propulsion Laboratory. Ngày 14 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2006.
- ^ Dava Sobel (1993). “The last world”. Discover magazine. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2007.
- ^ Dr. David R. Williams (2005). “Pluto Kuiper Express”. NASA Goddard Space Flight Center. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ Robert Roy Britt (2003). “Pluto Mission a Go! Initial Funding Secured”. space.com. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 4 năm 2003. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2007.
- ^ Dr. Alan Stern (2006). “Happy 100th Birthday, Clyde Tombaugh”. Southwest Research Institute. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2007.
- ^ “New Horizons, Not Quite to Jupiter, Makes First Pluto Sighting”. The Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory. 2006-11-28. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007.
- ^ R.W. Robinett (2001). “Spacecraft Artifacts as Physics Teaching Resources”. Department of Physics, The Pennsylvania State University. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Space Topics: Voyager- The Golden Record”. Planetary Society. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 8 năm 2006. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ Allison M. Heinrichs (2006). “Dwarfed by comparison”. Pittsburgh Tribune-Review. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ David L. Clark and David E. Hobart (2000). “Reflections on the Legacy of a Legend”. Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2007.
- ^ Michael E. Brown and Chadwick A. Trujillo (2006). “Direct Measurement of the Size of the Large Kuiper Belt Object (50000) Quaoar”. The American Astronomical Society. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ W. M. Grundy, K. S. Noll, D. C. Stephens. “DDiverse Albedos of Small Trans-Neptunian Objects”. Lowell Observatory, Space Telescope Science Institute. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Hubble Finds ‘Tenth Planet’ Slightly Larger Than Pluto”. Hubblesite. 2006. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007.
- ^ “NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet”. Jet Propulsion Laboratory. 29/7/2005. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 2 năm 2006. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2007.
- ^ Steven Soter (16 tháng 8 năm 2006). “What is a Planet?” (PDF). Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2006. submitted to The Astronomical Journal, ngày 16 tháng 8 năm 2006
- ^ Mike Brown (2006). “The discovery of 2003 UB313, the 10th planet.”. California Institute of Technology. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2006.
- ^ “Astronomer Responds to Pluto-Not-a-Planet Claim”. Niel deGrasse Tyson. Space.com. Ngày 2 tháng 2 năm 2001. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2006.
- ^ Cull, Selby (23 tháng 6, 2006). “Naming Pluto’s Moons”. SkyTonight. Truy cập 24 tháng 8, 2006.
- ^ “Experts meet to decide Pluto fate”. BBC News. 14 tháng 8, 2006. Truy cập 24 tháng 8, 2006.
- ^ “IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6”. IAU. 24 tháng 8, 2006.
- ^ “IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes”. International Astronomical Union (News Release—IAU0603). 24 tháng 8 năm 2006. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2008.
- ^ Q&A: Pluto’s planetary demotion, BBC Science/Nature News
- ^ Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union (2006). “Circular No. 8747”. Bản gốc lưu trữ 5 tháng 2, 2007. Truy cập ngày 23 tháng 2 năm 2007.
Xem thêm
- Vật thể ngoài Sao Hải Vương
- Vành đai Kuiper
- Các vật thể trong Hệ Mặt Trời từng được coi là hành tinh
Liên kết ngoài
(tiếng Anh)
- Pluto (dwarf planet) tại Encyclopædia Britannica (tiếng Anh)
- Sao Diêm Vương Pluto trên trang web của NASA
- Pluto Fact Sheet – Số liệu NASA về Sao Diêm Vương cập nhật 3/7/2013
- NASA’s Hubble Reveals Possible New Moons Around Pluto – Thông báo của NASA về 2 vệ tinh mới tìm thấy của Diêm vương tinh 31/10/2005
- New Horizons: NASA’s Pluto-Kuiper Belt Mission
- Pluto Kuiper Express
- Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System IAU
(tiếng Việt)
- Diêm Vương Tinh tại Từ điển bách khoa Việt Nam
- Sẽ định đoạt số phận Sao Diêm Vương T. An (theo BBC) VnExpress 14/8/2006 10:46 GMT+7
- Sao Diêm Vương không còn là hành tinh T. An (theo BBC) VnExpress 25/8/2006 09:24 GMT+7
- Bênh vực Sao Diêm Vương! N.T.ĐA – Theo Reuters, AP. Báo Tuổi Trẻ cập nhật 04/09/2006 01:01 (GMT + 7)

markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 1 tháng 5**. Wikipedia Ngày này năm xưa. [Ngày Quốc tế Lao động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng) (nhiều nước). Năm [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004) – Tại [Dublin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dublin), nơi ở của [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ireland), 10 quốc gia: [Cyprus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cyprus), [Cộng hòa Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c), [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), [Lithuania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lithuania), [Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malta), [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), [Slovakia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovakia) và [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia) gia nhập [Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u). Năm 1930 – [Sao Diêm Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng) chính thức được đặt tên.
# 1 tháng 5
|Bài viết này cần thêm
|
Ngày
**1 tháng 5** là ngày thứ 121 (122 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 244 ngày trong năm.
|
|**1** [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_5) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_5) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_5) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_5) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_5) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_5) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_5) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_5) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_5) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_5) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_5) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_5) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_5) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_5) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_5) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_5) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_5) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_5) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_5) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_5) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_5) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_5) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_5) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_5) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_5)
## Mục lục
## Sự kiện
[280](http://vi.wikipedia.org/wiki/280)– Hoàng đế [Tôn Hạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_H%E1%BA%A1o)của [Ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ng%C3%B4)tự trói mình, ra khỏi kinh thành [Kiến Khang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_Khang)và đến cửa doanh môn quân [Tấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n)để [đầu hàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_T%E1%BA%A5n-Ng%C3%B4_%28280%29), thời kỳ [Tam Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c)kết thúc, tức ngày Nhâm Dần (15) tháng 3 năm Canh Tý. [305](http://vi.wikipedia.org/wiki/305)– Hai đồng hoàng đế [Diocletianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Diocletianus)và [Maximianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maximianus)trở thành những hoàng đế La Mã đầu tiên tự nguyện thoái vị. [1786](http://vi.wikipedia.org/wiki/1786)– Vở Opera *của nhà soạn nhạc* [Le nozze di Figaro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Le_nozze_di_Figaro) [Wolfgang Mozart](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart)được trình diễn lần đầu tiên tại [Wien](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wien). [1852](http://vi.wikipedia.org/wiki/1852)– Đồng [Peso Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peso_Philippines)được đưa vào lưu thông. [1865](http://vi.wikipedia.org/wiki/1865)– [Brazil](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Brazil), [Uruguay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uruguay)và [Achentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Achentina)kí bản hiệp ước tạo liên minh chống lại [Paraguay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paraguay)trong [Chiến tranh Tam Đồng minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tam_%C4%90%E1%BB%93ng_minh), cuộc đại chiến đẫm máu gây nhiều tử thương nhất trong lịch sử [Nam Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– Phong trào [Xô Viết Nghệ Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt_Ngh%E1%BB%87_T%C4%A9nh)khởi đầu với cuộc biểu tình của công nhân Bến Thủy và nông dân ven thành phố [Vinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vinh). [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Tòa nhà Empire State](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_nh%C3%A0_Empire_State)được khánh thành tại [thành phố New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), Hoa Kỳ.
- 1930 –
[Sao Diêm Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng)chính thức được đặt tên. [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Thế vận hội Mùa hè 1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_h%C3%A8_1940)bị huỷ bỏ do chiến tranh. [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– Bộ phim *của đạo diễn* [Công dân Kane](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_d%C3%A2n_Kane) [Orson Welles](http://vi.wikipedia.org/wiki/Orson_Welles)công chiếu lần đầu. [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): [Chiến dịch Borneo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Borneo_%281945%29)bắt đầu [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)– [Guam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guam)được tổ chức thành một [thịnh vượng chung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_%28v%C3%B9ng_qu%E1%BB%91c_h%E1%BA%A3i_Hoa_K%E1%BB%B3%29)của Hoa Kỳ. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Đài truyền hình Tiệp Khắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh_Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc)được thành lập nhân ngày Quốc tế lao động. [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– Chính phủ Ấn Độ thành lập hai bang [Gujarat](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gujarat)và [Maharashtra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maharashtra). [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– Thủ tướng Cuba [Fidel Castro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fidel_Castro)tuyên bố rằng Cuba là một nhà nước xã hội chủ nghĩa. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Cuộc tấn công Iraq 2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_Iraq_2003): Tổng thống Hoa Kỳ [George W. Bush](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush)tuyên bố kết thúc các chiến dịch chiến đấu chính tại Iraq. [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– Tại [Dublin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dublin), nơi ở của [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ireland), 10 quốc gia: [Cyprus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cyprus), [Cộng hòa Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c), [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), [Lithuania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lithuania), [Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malta), [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), [Slovakia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovakia)và [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia)gia nhập [Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u). [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009)– [Hôn nhân đồng giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B4n_nh%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%93ng_gi%E1%BB%9Bi)được hợp pháp hóa tại Thụy Điển. [2011](http://vi.wikipedia.org/wiki/2011)– Tổng thống Barack Obama tuyên bố rằng Osama bin Laden bị lực lượng của Hoa Kỳ [tiêu diệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1i_ch%E1%BA%BFt_c%E1%BB%A7a_Osama_bin_Laden)tại Abbottabad, Pakistan (tức 2 tháng 5 theo giờ Pakistan).
## Sinh
[1218](http://vi.wikipedia.org/wiki/1218)– [Rudolf I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rudolf_I_nh%C3%A0_Habsburg), Quốc vương La Mã (m. 1291) [1326](http://vi.wikipedia.org/wiki/1326)– [Ý Lân Chất Ban](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Ninh_T%C3%B4ng), hoàng đế của [triều Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Nguy%C3%AAn), đại khả hãn của [đế quốc Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), tức ngày Quý Dậu (29) tháng 3 năm Bính Dần (m.1332) [1592](http://vi.wikipedia.org/wiki/1592)– [Johann Adam Schall von Bell](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johann_Adam_Schall_von_Bell), nhà truyền giáo, nhà thiên văn học người Đức (m. 1666) [1769](http://vi.wikipedia.org/wiki/1769)– [Arthur Wellesley](http://vi.wikipedia.org/wiki/Arthur_Wellesley,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t_c%E1%BB%A7a_Wellington), nguyên soái và chính trị gia người Irelnd-Anh, Thủ tướng Anh Quốc (m. 1852) [1818](http://vi.wikipedia.org/wiki/1818)– [Hermann von Tresckow](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hermann_von_Tresckow), tướng lĩnh [Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%95_%28qu%E1%BB%91c_gia%29)(m. 1900) [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)– [Trần Phú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%C3%BA), nhà hoạt động chính trị người Việt Nam (m. 1931) [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)– [Đinh Ngọc Liên](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ng%E1%BB%8Dc_Li%C3%AAn), chỉ huy dàn nhạc người Việt Nam (m. 1991) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Viktor Astafyev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Viktor_Astafyev), tác gia người Nga (m. 2001) [1825](http://vi.wikipedia.org/wiki/1825)– [Johann Jakob Balmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johann_Jakob_Balmer), nhà toán học và vật lý học người Thụy Sỹ (m. 1898) [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– [Nguyễn Hộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%99), quân nhân, nhà hoạt động người Việt Nam (m. 2009) [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Peter Lax](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peter_Lax), nhà toán học người Hungaria-Mỹ
- 1926 –
[Lê Trọng Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_Nguy%E1%BB%85n), nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2004) [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Viễn Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_Ph%C6%B0%C6%A1ng), nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2005) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Thanh Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_S%C6%A1n_%28nh%E1%BA%A1c_s%C4%A9%29), nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2012) [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [Ngô Vũ Sâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C5%A9_S%C3%A2m), đạo diễn, nhà sản xuất, nhà biên kịch người Hồng Kông [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Tim McGraw](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tim_McGraw), ca sĩ và diễn viên người Mỹ [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Oliver Bierhoff](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oliver_Bierhoff), cầu thủ bóng đá và nhà quản lý người Đức [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Wes Anderson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wes_Anderson), đạo diễn, nhà sản xuất, nhà biên kịch người Mỹ [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Marc-Vivien Foé](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marc-Vivien_Fo%C3%A9), cầu thủ bóng đá người Cameroon (m. 2003) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Aliaksandr Hleb](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aliaksandr_Hleb), cầu thủ bóng đá người Belarus [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Tommy Robredo Garcés](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tommy_Robredo_Garc%C3%A9s), vận động viên quần vợt người Tây Ban Nha [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Park Hae Jin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Park_Hae_Jin), người mẫu, diễn viên người Hàn Quốc [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Trương Thanh Hằng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Thanh_H%E1%BA%B1ng), vận động viên điền kinh người Việt Nam [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Shahar Pe’er](http://vi.wikipedia.org/wiki/Shahar_Pe%27er), vận động viên quần vợt người Israel [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Nicholas Braun](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nicholas_Braun), diễn viên người Mỹ
## Mất
[408](http://vi.wikipedia.org/wiki/408)– [Arcadius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Arcadius), hoàng đế của Đế quốc Đông La Mã (s. 337) [1308](http://vi.wikipedia.org/wiki/1308)– [Albert I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c), quốc vương của Đức (s. 1255) [1555](http://vi.wikipedia.org/wiki/1555)– [Giáo hoàng Marcellô II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Marcell%C3%B4_II)(s. 1501) [1572](http://vi.wikipedia.org/wiki/1572)– [Giáo hoàng Piô V](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_V)(s. 1504) [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859)– [John Walker](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Walker_%28nh%C3%A0_ph%C3%A1t_minh%29), nhà hóa học người Anh Quốc (s. 1781) [1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873)– [David Livingstone](http://vi.wikipedia.org/wiki/David_Livingstone), nhà truyền giáo người Anh Quốc (s. 1813) [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)– [Antonín Dvořák](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anton%C3%ADn_Dvo%C5%99%C3%A1k), nhà soạn nhạc người Séc (s. 1841) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Margaret](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Margaret_x%E1%BB%A9_Connaught), thái tử phi của Thụy Điển (s. 1882) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Phan Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Thanh), chính trị gia, nhà giáo, nhà báo người Việt Nam (s. 1908) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Paul Joseph Göbbels](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Joseph_G%C3%B6bbels), thủ tướng của Đức (s. 1897) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Magda Goebbels](http://vi.wikipedia.org/wiki/Magda_Goebbels), vợ của [Paul Joseph Göbbels](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Joseph_G%C3%B6bbels)(s. 1901) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Mikhail Velikanov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Andreevich_Velikanov), nhà thủy văn học người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga)và Liên Xô (s. 1879) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Lý Ngân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Ng%C3%A2n), thái tử của [Đại Hàn đế quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0n)(s. 1897) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Nguyễn Khoa Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Khoa_Nam), tướng lĩnh người Việt Nam (s. 1927) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Aram Khachaturian](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aram_Khachaturian), nhà soạn nhạc người Liên Xô (s. 1903) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Vil Lipatov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vil_Vladimirovich_Lipatov), nhà văn, nhà biên kịch người Liên Xô (s. 1927) [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)– [Ayrton Senna](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ayrton_Senna), vận động viên đua xe ô tô người Brasil (s. 1960) [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009)– [Nguyễn Thị Oanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_Oanh), nhà hoạt động xã hội người Việt Nam (s. 1931)
## Những ngày lễ và kỷ niệm
[Ngày Quốc tế Lao động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng)(nhiều nước)
|
|
|
|![]()
[1 tháng 5](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:May_Day?uselang=vi)
## Tham khảo
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Ngày Quốc tế Lao động
|Bài viết này cần thêm
|**Ngày Quốc tế Lao động** hay **ngày 1 tháng 5** là ngày lễ kỷ niệm và [ngày hành động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_h%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng) của [phong trào công nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_c%C3%B4ng_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) quốc tế và của [người lao động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_lao_%C4%91%E1%BB%99ng). Vào các ngày 1 tháng 5, tại nhiều nước trên thế giới, có khi tại [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada), thường có các cuộc [biểu tình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83u_t%C3%ACnh) trên đường phố của hàng triệu [người lao động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_lao_%C4%91%E1%BB%99ng) và các tổ chức [công đoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91o%C3%A0n) của họ. Vào ngày này, các phong trào [cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n), [cánh tả](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1nh_t%E1%BA%A3), các tổ chức theo [chủ nghĩa vô chính phủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%C3%B4_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7) cùng với các [công đoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91o%C3%A0n) liên minh thực hiện các cuộc tuần hành trên đường phố yêu cầu mở rộng các quyền lao động và [an sinh xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/An_sinh_x%C3%A3_h%E1%BB%99i).
|
|![]()
|
|Thông tin trong bài này hoặc đoạn này không
Xin bạn hãy
## Mục lục
## Lịch sử
Năm 1883, tại thành phố công nghiệp lớn
[Chicago](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chicago), Đại hội [Liên đoàn Lao động Mỹ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) thông qua nghị quyết nêu rõ: *“…Từ ngày 1/5/1886, ngày lao động của tất cả các công nhân sẽ là 8 giờ”*. Sở dĩ ngày 1/5 được chọn bởi đây là ngày bắt đầu một năm kế toán tại hầu hết các nhà máy, xí nghiệp ở Mỹ. Vào ngày này, hợp đồng mới giữa thợ và chủ sẽ được ký. Giới chủ tư bản có thể biết trước quyết định của công nhân mà không thể kiếm cớ chối từ.
Ngày 1/5/1886, do yêu cầu của công nhân không được đáp ứng một cách đầy đủ, giới công nhân trên toàn nước Mỹ đã tham gia bãi công nhằm gây áp lực buộc giới chủ thực hiện yêu sách của mình. Đầu tiên là cuộc bãi công tại thành phố Chicago. Khoảng 40 nghìn người không đến nhà máy. Họ tổ chức mit-tinh, biểu tình trên thành phố với biểu ngữ
*“Từ hôm nay không người thợ nào làm việc quá 8 giờ một ngày! Phải thực hiện 8 giờ làm việc, 8 giờ nghỉ ngơi, 8 giờ vui chơi!”* Cuộc đấu tranh lôi cuốn ngày càng đông người tham gia. Cũng trong ngày hôm đó, tại các trung tâm công nghiệp khác trên nước Mỹ đã nổ ra 5.000 cuộc bãi công với 340 nghìn công nhân tham gia. Ở [Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington), [New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), [Baltimore](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baltimore), [Boston](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boston)… hơn 125.000 công nhân giành được quyền ngày chỉ phải làm 8 giờ.
Các cuộc biểu tình bị đàn áp nặng nề. Giới chủ đuổi những công nhân bãi công, thuê người làm ở các thành phố bên cạnh, thuê bọn khiêu khích và cảnh sát đàn áp, phá hoại cuộc đấu tranh của công nhân. Đặc biệt, ở Chicago, cảnh sát đã xả súng vào đoàn người tay không, làm hàng trăm người chết và bị thương
[. Các xung đột xảy ra dữ dội khiến hàng trăm công nhân chết và bị thương, nhiều thủ lĩnh công đoàn bị bắt… gây nên sự kiện [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [thảm sát Haymarket](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Haymarket)năm 1886 tại [Chicago](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chicago), Mỹ. Nhưng cuối cùng, giới chủ phải chấp nhận yêu sách của công nhân.
Ngày 20/6/1889, ba năm sau “thảm kịch” tại thành phố Chicago,
[Quốc tế cộng sản lần II](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) nhóm họp tại [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) (Pháp). Dưới sự lãnh đạo của [Friedrich Engels](http://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Engels), Đại hội lần thứ nhất của Quốc tế Cộng sản II đã quyết định lấy ngày 1/5 hàng năm làm ngày biểu dương lực lượng và đấu tranh chung của tầng lớp vô sản các nước.
## Xem thêm
## Chú thích
## Chú thích
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Ngày Quốc tế Lao động](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:May_Day?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Hoàn toàn không có nguồn tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ho%C3%A0n_to%C3%A0n_kh%C3%B4ng_c%C3%B3_ngu%E1%BB%93n_tham_kh%E1%BA%A3o) [Sơ khai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%C6%A1_khai) [Chủ nghĩa vô chính phủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%C3%B4_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7) [Chủ nghĩa cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) [Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C3%A0y_l%E1%BB%85_v%C3%A0_Ng%C3%A0y_H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng_trong_th%C3%A1ng_N%C4%83m) [Ngày Hành động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C3%A0y_H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng) [Phản đối](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1) [Chủ nghĩa xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_x%C3%A3_h%E1%BB%99i) [Ngày lễ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C3%A0y_l%E1%BB%85) [Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) [Chủ nghĩa chống tư bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ch%E1%BB%91ng_t%C6%B0_b%E1%BA%A3n) [Biểu tình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Bi%E1%BB%83u_t%C3%ACnh)
# Liên minh châu Âu
[Eu (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eu_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). **Liên minh châu Âu** hay **Liên hiệp châu Âu** ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *European Union*), cũng được gọi là **Khối Liên Âu**, viết tắt là **EU**, là một liên minh kinh tế chính trị bao gồm 28 quốc gia thành viên thuộc [9] [Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). *Liên minh châu Âu*được thành lập bởi [Hiệp ước Maastricht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Maastricht)vào ngày 1 tháng 11 năm 1993 dựa trên [Cộng đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u)(EC). Với hơn 500 triệu dân, [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-EU1993-10) [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-population-11) *Liên minh châu Âu*chiếm 30% (18,4 nghìn tỉ đô la Mỹ năm 2008) [GDP danh nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_danh_ngh%C4%A9a_n%C4%83m_2008)và khoảng 22% (15,2 nghìn tỉ đô la Mỹ năm 2008) GDP sức mua tương đương của thế giới. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-GDP_IMF-12) *Liên minh châu Âu* đã phát triển một [thị trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) chung thông qua hệ thống luật pháp tiêu chuẩn áp dụng cho tất cả các nước thành viên nhằm đảm bảo [sự lưu thông tự do của con người, hàng hóa, dịch vụ và vốn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Th.E1.BB.8B_tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_n.E1.BB.99i_.C4.91.E1.BB.8Ba). EU duy trì các chính sách chung về [13] [thương mại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i), [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-14) [nông nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), [ngư nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0_nghi%E1%BB%87p) và phát triển địa phương. [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-15) 17 nước thành viên đã chấp nhận đồng tiền chung, đồng [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-16) [Euro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Euro), tạo nên [khu vực đồng Euro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_v%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BB%93ng_Euro). *Liên minh châu Âu*đã phát triển một vai trò nhất định trong chính sách đối ngoại, có đại diện trong [Tổ chức Thương mại Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), [G8](http://vi.wikipedia.org/wiki/G8), [G-20 nền kinh tế lớn](http://vi.wikipedia.org/wiki/G20_%28nh%C3%B3m_c%C3%A1c_n%E1%BB%81n_kinh_t%E1%BA%BF_l%E1%BB%9Bn%29)và [Liên hiệp quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). *Liên minh châu Âu*đã thông qua việc bãi bỏ kiểm tra hộ chiếu bằng [Hiệp ước Schengen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Schengen)giữa 22 quốc gia thành viên và 4 quốc gia không phải là thành viên *Liên minh châu Âu*. ), [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Internal_borders-17) [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-aa1-18)
Là một tổ chức quốc tế,
*Liên minh châu Âu* hoạt động thông qua một hệ thống chính trị siêu quốc gia và liên chính phủ hỗn hợp. [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Britannica-19) [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-CIA-20) Những thể chế chính trị quan trọng của [21] *Liên minh châu Âu*bao gồm [Ủy ban châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_ch%C3%A2u_%C3%82u), [Nghị viện Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Hội đồng Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u), [Hội đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u), [Tòa án Công lý Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)và [Ngân hàng Trung ương châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%A2u_%C3%82u). *Liên minh châu Âu* có nguồn gốc từ [Cộng đồng Than Thép châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Than_Th%C3%A9p_ch%C3%A2u_%C3%82u) từ 6 quốc gia thành viên ban đầu vào năm 1951. Từ đó cho đến nay, [22] *Liên minh châu Âu*đã lớn mạnh hơn về số lượng cũng như chất lượng thông qua việc tăng cường thẩm quyền của *Liên minh châu Âu*.
## Mục lục
[1 Địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [2 Thành viên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Th.C3.A0nh_vi.C3.AAn) [3 Ba trụ cột chính của Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Ba_tr.E1.BB.A5_c.E1.BB.99t_ch.C3.ADnh_c.E1.BB.A7a_Li.C3.AAn_minh_ch.C3.A2u_.C3.82u) [4 Hiệp ước Lisbon – Tái cấu trúc Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Hi.E1.BB.87p_.C6.B0.E1.BB.9Bc_Lisbon_-_T.C3.A1i_c.E1.BA.A5u_tr.C3.BAc_Li.C3.AAn_minh_ch.C3.A2u_.C3.82u) [5 Cơ cấu tổ chức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#C.C6.A1_c.E1.BA.A5u_t.E1.BB.95_ch.E1.BB.A9c) [6 Hệ thống pháp luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#H.E1.BB.87_th.E1.BB.91ng_ph.C3.A1p_lu.E1.BA.ADt) [7 Tư pháp và Nội vụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#T.C6.B0_ph.C3.A1p_v.C3.A0_N.E1.BB.99i_v.E1.BB.A5) [8 Ngoại giao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Ngo.E1.BA.A1i_giao) [9 Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Kinh_t.E1.BA.BF) [10 Dân số](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#D.C3.A2n_s.E1.BB.91) [11 Văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#V.C4.83n_h.C3.B3a) [12 Hình ảnh về Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#H.C3.ACnh_.E1.BA.A3nh_v.E1.BB.81_Li.C3.AAn_minh_ch.C3.A2u_.C3.82u) [13 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Tham_kh.E1.BA.A3o) [14 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Địa lý
Lãnh thổ của
*Liên minh châu Âu* là tập hợp lãnh thổ của tất cả các quốc gia thành viên nhưng cũng có những ngoại lệ. Chẳng hạn như [quần đảo Faroe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Faroe) thuộc [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) là một bộ phận lãnh thổ của [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) nhưng không nằm trong lãnh thổ của Liên minh châu Âu hay [đảo Síp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp), thành viên *Liên minh châu Âu* thường được xem là một phần của [châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) vì gần [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) hơn châu Âu lục địa. [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-23) Một vài vùng lãnh thổ khác nằm ngoài [24] [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)và cũng không thuộc lãnh thổ của *Liên minh châu Âu*như trường hợp của [Greenland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Greenland)hay [Aruba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aruba). *Liên minh châu Âu* chủ yếu nằm ở [Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u) và [Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C3%82u) [Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), với diện tích 4.422.773 [kilômét vuông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng) (1.707.642 [dặm vuông](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)) Ngược lại, mặc dù trên danh nghĩa là một bộ phận của [25] *Liên minh châu Âu* tuy nhiên luật pháp của [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-northern_cyprus-26) *Liên minh châu Âu*không được áp dụng ở *Bắc Cyprus*vì [de facto](http://vi.wikipedia.org/wiki/De_facto)vùng lãnh thổ này nằm dưới quyền quản lý của *Cộng hòa Bắc Cyprus thuộc Thổ Nhĩ Kỳ*– một quốc gia tự tuyên bố độc lập và chỉ được [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)thừa nhận. *Liên minh châu Âu* kéo dài về phía đông bắc đến [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan), tây bắc về phía [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland), đông nam về phía [Cộng hòa Síp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp) và tây nam về phía [bán đảo Iberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Iberia), là lãnh thổ rộng thứ 7 thế giới và có đường bờ biển dài thứ 2 thế giới sau [27] [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada). [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-CIA-20) [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Europa_Members-28) Điểm cao nhất trên lãnh thổ [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Longest_coasts-29) *Liên minh châu Âu*đó là đỉnh [Mont Blanc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mont_Blanc), cao 4810,45 m trên mực nước biển và điểm thấp nhất là Zuidplaspolder ở [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-30) [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan), thấp hơn mực nước biển 7m.
Dân cư của
*Liên minh châu Âu* có tỉ lệ đô thị hóa cao. 75% người dân *Liên minh châu Âu* sống ở các thành phố (con số này dự kiến sẽ là 90% ở 7 quốc gia thành viên vào năm 2020). Giải thích cho điều này có hai nguyên nhân chính: một là mật độ dân cư đô thị hạn chế vươn ra những khu vực tự nhiên, hai là trong một số trường hợp nguồn vốn của *Liên minh châu Âu* được dồn vào một khu vực nào đó, chẳng hạn như [Benelux](http://vi.wikipedia.org/wiki/Benelux). [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-31)
## Thành viên
Lịch sử của
*Liên Minh Châu Âu* bắt đầu từ sau [Chiến tranh thế giới lần thứ 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Có thể nói rằng nguyện vọng ngăn ngừa chiến tranh tàn phá tái diễn đã đẩy mạnh sự hội nhập châu Âu. Bộ trưởng Ngoại giao Pháp Robert Schuman là người đã nêu ra ý tưởng và đề xuất lần đầu tiên trong một bài phát biểu nổi tiếng ngày [9 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_5) năm [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950). Cũng chính ngày này là ngày mà hiện nay được coi là ngày sinh nhật của Liên minh châu Âu và được kỉ niệm hàng năm là “Ngày Châu Âu”.
Ban đầu,
*Liên minh châu Âu* bao gồm 6 quốc gia thành viên: [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Luxembourg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luxembourg), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan). Năm 1973, tăng lên thành gồm 9 quốc gia thành viên. Năm 1981, tăng lên thành 10. Năm 1986, tăng lên thành 12. Năm 1995, tăng lên thành 15. Năm 2004, tăng lên thành 25. Năm 2007 tăng lên thành 27. Từ 01.07.2013 EU có 28 thành viên. *Liên minh châu Âu*
Sau đây là danh sách 28 quốc gia thành viên của Liên minh châu Âu xếp theo năm gia nhập.
- 1951:
[Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Luxembourg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luxembourg), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)
- 1973:
[Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)
- 1981:
[Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)
- 1986:
[Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha)
- 1995:
[Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o), [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan), [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)
- Ngày
[1/5](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_5)/ [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004): [Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c), [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary), [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), [Slovakia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovakia), [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia), [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malta), [Cộng hòa Síp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp)
- Ngày
[1/1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_1)/2007: [Romania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Romania), [Bulgaria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bulgaria)
- 1/7/2013:
[Croatia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia)
Hiện nay,
*Liên minh châu Âu* có diện tích là 4.422.773 km² với dân số là 492,9 triệu người (2006) ; với tổng GDP là 11.6 nghìn tỉ euro (xấp xỉ 15.7 nghìn tỉ USD) trong năm 2007. Hầu hết các quốc gia [32] [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)đều đang là thành viên của *Liên minh châu Âu*.
Tính đến cuối năm 2010, có 4 quốc gia được đánh giá là ứng viên chính thức để kết nạp thành viên
*Liên minh châu Âu* đó là: [Iceland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iceland), [Macedonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Macedonia), [[nb 1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-33) [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-34) [Montenegro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro) và [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3). [Albania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Albania), [Bosnia và Herzegovina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina) và [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) là những ứng viên tiềm năng. [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Europa_Enlargement-35) [Kosovo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo) cũng được xếp vào danh sách những ứng viên tiềm năng gia nhập vào *Liên minh châu Âu* vì [Ủy ban châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_ch%C3%A2u_%C3%82u) và hầu như tất cả các quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu* khác đã thừa nhận [Kosovo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo) như một quốc gia độc lập, tách biệt khỏi [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia). [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-EC_Kosovo_Newsletter-36)
Năm quốc gia
[Tây Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u) không phải là thành viên *Liên minh châu Âu* nhưng đã có những thỏa thuận hợp tác nhất định kinh tế và pháp luật của *Liên minh châu Âu* đó là: [Iceland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iceland) (ứng viên gia nhập *Liên minh châu Âu*), [Liechtenstein](http://vi.wikipedia.org/wiki/Liechtenstein) và [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy), thành viên [thị trường duy nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Th.E1.BB.8B_tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_n.E1.BB.99i_.C4.91.E1.BB.8Ba) thông qua [Khu vực kinh tế châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_v%E1%BB%B1c_kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%82u), và [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9), tương tự như trường hợp của [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy) nhưng thông qua hiệp định song phương giữa nước này và *Liên minh châu Âu*. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-EEA-37) Ngoài ra, đồng tiền chung EURO và các lĩnh vực hợp tác khác cũng được áp dụng đối với các quốc gia thành viên nhỏ như [37] [Andorra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andorra), [Monaco](http://vi.wikipedia.org/wiki/Monaco), [San Marino](http://vi.wikipedia.org/wiki/San_Marino)và [Vatican](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vatican). [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-euro_use_world-39)
## Ba trụ cột chính của Liên minh châu Âu
[Các Hiệp ước](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1), [cơ cấu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Ba_tr.E1.BB.A5_c.E1.BB.99t_ch.C3.ADnh_c.E1.BB.A7a_Li.C3.AAn_minh_ch.C3.A2u_.C3.82u)và [lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_h.C3.ACnh_th.C3.A0nh)của **Liên minh châu Âu** [[ẩn]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#)
|
| có hiệu lực |
| có hiệu lực |
| có hiệu lực |
| có hiệu lực |
| có hiệu lực |
| có hiệu lực |
| có hiệu lực
|
| (ECSC)
|
| (EEC)
châu Âu
|
| (EC)
|…
|[Tư pháp &](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#T.C6.B0_ph.C3.A1p_v.C3.A0_N.E1.BB.99i_v.E1.BB.A5)
Nội vụ
Nội vụ
[Hợp tác tư pháp và cảnh sát](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_t%C6%B0_ph%C3%A1p_v%C3%A0_c%E1%BA%A3nh_s%C3%A1t_v%E1%BB%81_t%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m&action=edit&redlink=1)(PJCC)
về tội phạm
về tội phạm
[Chính sách an ninh và đối ngoại chung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Ngo.E1.BA.A1i_giao)(CFSP) **(EU)** **LIÊN MINH CHÂU ÂU** **(Euratom)** [Cộng đồng Năng lượng nguyên tử châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Hiệp ước Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Paris_%281951%29) [Các Hiệp ước Rome](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Rome&action=edit&redlink=1) [Hiệp ước Sát nhập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_S%C3%A1t_nh%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) [Hiệp ước Maastricht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Maastricht) [Hiệp ước Amsterdam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Amsterdam&action=edit&redlink=1) [Hiệp ước Nice](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nice&action=edit&redlink=1) [Hiệp ước Lisbon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Lisbon&action=edit&redlink=1)
“
[Ba trụ cột](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Ba_tr.E1.BB.A5_c.E1.BB.99t_ch.C3.ADnh_c.E1.BB.A7a_Li.C3.AAn_minh_ch.C3.A2u_.C3.82u)” – ECS (ECSC, EEC/EC, Euratom), CFSP, PJCC
### Hiệp ước Maastricht – Trụ cột thứ nhất
**Hiệp ước Maastricht** hay còn gọi là **Hiệp ước Liên minh Châu Âu** ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Treaty of European Union”), ký ngày [7 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_2) năm [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992) tại [Maastricht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maastricht) [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan) , nhằm mục đích: [39]
- Thành lập liên minh kinh tế và tiền tệ vào cuối
[thập niên 1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990), với một đơn vị tiền tệ chung và một ngân hàng trung ương độc lập,
- Thành lập một liên minh chính trị bao gồm việc thực hiện một chính sách đối ngoại và an ninh chung để tiến tới có chính sách phòng thủ chung, tăng cường hợp tác về cảnh sát và luật pháp.
Hiệp ước này đánh dấu một bước ngoặt trong tiến trình nhất thể hóa châu Âu và dẫn đến việc thành lập
[Cộng đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u).
#### Liên minh chính trị
- Tất cả các công dân của các nước thành viên được quyền tự do đi lại và cư trú trong lãnh thổ của các nước thành viên.
- Được quyền bầu cử và ứng cử chính quyền địa phương và Nghị viện châu Âu tại bất kỳ nước thành viên nào mà họ đang cư trú.
- Thực hiện một chính sách đối ngoại và an ninh chung trên cơ sở hợp tác liên chính phủ với nguyên tắc nhất trí để vẫn bảo đảm chủ quyền quốc gia trên lĩnh vực này.
- Tăng cường quyền hạn của Nghị viện châu Âu.
- Mở rộng quyền của Cộng đồng trong một số lĩnh vực như môi trường, xã hội, nghiên cứu…
- Phối hợp các hoạt động tư pháp, thực hiện chính sách chung về nhập cư, quyền cư trú và thị thực.
#### Liên minh kinh tế và tiền tệ
Được chia làm 3 giai đoạn, từ
[1 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_7) năm [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990) tới [1 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_1) năm [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999), và kết thúc bằng việc giải tán Viện tiền tệ châu Âu, thành lập [Ngân hàng Trung ương châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%A2u_%C3%82u) (ECB).
Điều kiện để tham gia vào liên minh kinh tế và tiền tệ (còn gọi là những tiêu chỉ hội nhập) là:
- Lạm phát thấp, không vượt quá 1,5% so với mức trung bình của 3 nước có mức lạm phát thấp nhất;
- Thâm hụt ngân sách không vượt quá 3% GDP;
- Nợ công dưới 60% GDP và biên độ dao động tỷ giá giữa các đồng tiền ổn định trong hai năm theo cơ chế chuyển đổi (ERM);
- Lãi suất (tính theo lãi suất công trái thời hạn từ 10 năm trở lên) không quá 2% so với mức trung bình của 3 nước có lãi suất thấp nhất.
Kể từ ngày
[1 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_1) năm [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002) đồng [Euro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Euro) đã chính thức được lưu hành trong 12 quốc gia thành viên (còn gọi là khu vực đồng Euro) gồm [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o), [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan), [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Luxembourg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luxembourg), [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan), [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) và [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha); các nước đứng ngoài là [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland), [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) và [Thuỵ Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n). Hiện nay, đồng Euro đang có tỉ giá hối đoái cao hơn đồng đô la Mỹ.
#### Hiệp ước Schengen
Ngày
[19 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_6) năm [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990), [Hiệp ước Schengen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Schengen) được thoả thuận xong. Đến ngày [27 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_11) năm 1990, 6 nước [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Luxembourg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luxembourg), [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan) và [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) chính thức ký Hiệp ước [Schengen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Schengen). Hai nước [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) và [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) ký ngày [25 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_6) năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991). Ngày [26 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) năm [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995), hiệp ước này mới có hiệu lực tại 7 nước thành viên. Hiệp ước quy định quyền tự do đi lại của công dân các nước thành viên. Đối với công dân nước ngoài chỉ cần có [visa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Visa_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) của 1 trong 9 nước trên là được phép đi lại trong toàn bộ khu vực Schengen. Tính đến 19/12 năm 2011, tổng số quốc gia công nhận hoàn toàn hiệp ước này là 26 nước: [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), [Cộng hòa Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c), [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary), [Slovakia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovakia), [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia), [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva), [Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malta), [Iceland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iceland), [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy), [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n), [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan), [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan), [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), [Luxembourg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luxembourg), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9), [Liechtenstein](http://vi.wikipedia.org/wiki/Liechtenstein) (trong đó có 22 nước thuộc khối liên minh Châu Âu). [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-aa1-18)
### Hiệp ước Amsterdam – Trụ cột thứ hai
**Hiệp ước Amsterdam** còn gọi là **Hiệp ước Maastricht sửa đổi**, ký ngày [2 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_10) năm [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997) tại [Amsterdam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Amsterdam), bắt đầu có hiệu lực vào ngày [1 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_5) năm [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999), đã có một số sửa đổi và bổ sung trong các vấn đề như:
- Những quyền cơ bản, không phân biệt đối xử;
- Tư pháp và đối nội;
- Chính sách xã hội và việc làm;
- Chính sách đối ngoại và an ninh chung.
### Hiệp ước Nice – Trụ cột thứ ba
**Hiệp ước Nice** được lãnh đạo các quốc gia thành viên châu Âu kí vào ngày [26 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_2) năm [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001) và bắt đầu có hiệu lực vào ngày 1 tháng 2 năm 2003. *Hiệp ước Nice* là sự bổ sung cho [Hiệp ước Maastricht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Maastricht) và Hiệp ước Rome. Hiệp ước Nice tập trung vào vấn đề cải cách thể chế để đón nhận các thành viên mới theo chính sách mở rộng về [phía Đông châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u), vốn ban đầu là nhiệm vụ của *Hiệp ước Amsterdam* nhưng không được hoàn thành. [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Europa_History_00-41)
Trong cuộc trưng cầu dân ý diễn ra vào tháng 6 năm 2001, các cử tri
[Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) đã phản đối việc thông qua *Hiệp ước Nice*. Tuy nhiên, sau hơn một năm, kết quả đã bị đảo ngược.
## Hiệp ước Lisbon – Tái cấu trúc Liên minh châu Âu
Ngày
[1 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_12) năm [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009), **Hiệp ước Lisbon** chính thức có hiệu lực và đã cải tổ nhiều khía cạnh của *Liên minh châu Âu*. Đặc biệt, Hiệp ước Lisbon đã thay đổi cấu trúc pháp lý của Liên minh châu Âu bằng cách sáp nhập cấu trúc 3 trụ cột thành một chính thể pháp lý duy nhất. Hiệp ước là cơ sở pháp lý cho vị trí Chủ tịch thường trực Hội đồng Liên minh châu Âu, chức vụ mà ngài [Herman Van Rompuy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Herman_Van_Rompuy) đang nắm giữ, cũng như vị trí Đại diện cấp cao của Liên minh châu Âu về ngoại giao và an ninh, chức vụ mà bà [Catherine Ashton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Catherine_Ashton&action=edit&redlink=1) đang phụ trách. [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-42)
## Cơ cấu tổ chức
*Liên minh châu Âu* có 7 thể chế chính trị chính đó là: [Nghị viện Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_ch%C3%A2u_%C3%82u), [Hội đồng bộ trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u), [Ủy ban châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_ch%C3%A2u_%C3%82u), [Hội đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u), [Ngân hàng Trung ương Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%A2u_%C3%82u), [Tòa án Công lý Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) và [Tòa án Kiểm toán châu Âu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_Ki%E1%BB%83m_to%C3%A1n_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1). Thẩm quyền xem xét và sửa đổi hệ thống luật pháp của *Liên minh châu Âu* – quyền lập pháp – thuộc về *Nghị viện châu Âu* và *Hội đồng Bộ trưởng*. Quyền hành pháp được giao cho Ủy ban châu Âu và một bộ phận nhỏ thuộc về Hội đồng châu Âu (trong [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), cần tránh nhầm lẫn giữa “Council of the European Union” bản chất thuộc về các quốc gia thành viên và “European Council” bản chất thuộc về *Liên minh châu Âu*). Chính sách tiền tệ của khu vực đồng tiền chung châu Âu ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “eurozone”) được quyết định bởi *Ngân hàng Trung ương Châu Âu*. Việc giải thích và áp dụng luật của *Liên minh châu Âu* và các điều ước quốc tế có liên quan – quyền tư pháp – được thực thi bởi *Tòa án Công lý Liên minh châu Âu*. Ngoài ra còn có một số cơ quan nhỏ khác phụ trách tư vấn cho *Liên minh châu Âu* hoặc hoạt động riêng biệt trong các lĩnh vực đặc thù.
### Hội đồng châu Âu
**Hội đồng châu Âu** phụ trách điều hành *Liên minh châu Âu* và có nhiệm vụ nhóm họp ít nhất 4 lần trong năm. Hội đồng châu Âu bao gồm Chủ tịch Hội đồng châu Âu, Chủ tịch của Ủy ban châu Âu và một đại diện của mỗi quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu*, có thể là người đứng đầu nhà nước hoặc chính phủ của quốc gia thành viên đó. Hội đồng châu Âu được xem là cơ quan lãnh đạo tối cao của *Liên minh châu Âu*. Hội đồng châu Âu chủ động xem xét những thay đổi trong các hiệp ước điều chỉnh hoạt động [42] *Liên minh châu Âu*cũng như xác định chương trình nghị sự và chiến lược cho *Liên minh châu Âu*. *Hội đồng châu Âu* sử dụng vai trò lãnh đạo của mình để dàn xếp các tranh chấp giữa các quốc gia thành viên và các thể chế chính trị của *Liên minh châu Âu* cũng như giải quyết các cuộc khủng hoảng chính trị và bất đồng trong những vấn đề và chính sách gây nhiều tranh cãi. Về đối ngoại, hoạt động của *Hội đồng châu Âu* có thể ví với một nguyên thủ của tập thể các nguyên thủ quốc gia để kí kết, phê chuẩn các thỏa thuận và điều ước quốc tế quan trọng giữa *Liên minh châu Âu* và các quốc gia khác trên thế giới. [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-44)
Ngày
[19 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_1) năm [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009), ngài [Herman Van Rompuy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Herman_Van_Rompuy) đã được chỉ định làm chủ tịch thường trực của Hội đồng châu Âu. Ngày [1 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_12) năm [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009) khi Hiệp ước Lisbon bắt đầu có hiệu lực, ngài [Herman Van Rompuy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Herman_Van_Rompuy) chính thức nhận công tác tại nhiệm sở. Chủ tịch Hội đồng châu Âu chịu trách nhiệm đại diện đối ngoại cho *Liên minh châu Âu*, giải quyết mâu thuẫn nảy sinh giữa các quốc gia thành viên để hướng tới sự đồng thuận trong các hội nghị của Hội đồng châu Âu cũng như trong các giai đoạn chuyển tiếp giữa các hội nghị đó. Cần tránh nhầm lẫn Hội đồng châu Âu của [44] *Liên minh châu Âu*với một tổ chức quốc tế độc lập khác của có tên gọi là Hội đồng châu Âu ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Council of Europe”).
### Hội đồng Bộ trưởng
**Hội đồng Liên minh châu Âu** thường được gọi tắt trong [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) là **Council** hay còn gọi là [45] **Hội đồng Bộ trưởng**( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Council of Ministers”) là một trong hai bộ phận lập pháp của [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-47) *Liên minh châu Âu*(bộ phận còn lại là sự kết hợp của [Ủy ban châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_ch%C3%A2u_%C3%82u)và [Nghị viện châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_ch%C3%A2u_%C3%82u)) chịu trách nhiệm quyết định các chính sách lớn của EU, bao gồm các Bộ trưởng đại diện cho các thành viên. Các nước luân phiên làm Chủ tịch với nhiệm kỳ 6 tháng. Giúp việc cho Hội đồng có Uỷ ban Thường vụ và Ban Thư ký. [Tuy nhiên, dù cơ cấu tổ chức phức tạp nhưng *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) *Hội đồng Bộ trưởng*vẫn được xem là một trong các thể chế chính trị chính thức của *Liên minh châu Âu*. [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Europa_Institutions_Council-48)
Từ năm
[1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975), người đứng đầu nhà nước, hoặc đứng đầu chính phủ, các ngoại trưởng, Chủ tịch và Phó Chủ tịch Uỷ ban châu Âu có các cuộc họp thường kỳ để bàn quyết định những vấn đề lớn của EU. Cơ chế này gọi là [Hội đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u) hay Hội nghị Thượng đỉnh Liên minh châu Âu. [ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
### Nghị viện Châu Âu
Gồm 751 nghị sĩ, nhiệm kỳ 5 năm, được bầu theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu từ tất cả các quốc gia thành viên
*Liên minh châu Âu*. Trong *Nghị viện châu Âu* các nghị sĩ ngồi theo nhóm chính trị khác nhau, không theo quốc tịch. [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-49)
Nhiệm vụ của
*Nghị viện châu Âu* là phối hợp với *Hội đồng Châu Âu* thông qua đề xuất lập pháp của Ủy ban châu Âu trong hầu hết các lĩnh vực. *Nghị viện châu Âu* còn có thẩm quyền thông qua ngân sách, kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chính sách của *Liên minh châu Âu*. *Ủy ban châu Âu* chịu trách nhiệm trước Nghị viện châu Âu, đối với mọi hoạt động phải có sự chấp thuận của *Nghị viện châu Âu*, báo cáo kết quả công tác trước Nghị viện châu Âu để đánh giá, phê bình và rút kinh nghiệm. Chủ tịch Nghị viện châu Âu, được bầu bởi các nghị sĩ với nhiệm kì 2 năm rưỡi, đồng thời phải phụ trách vai trò người phát ngôn trong và ngoài nghị viện. [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Europa_Institutions_Parliament-50)
### Ủy ban châu Âu
Là cơ quan điều hành của
*Liên minh châu Âu* chịu trách nhiệm đề xuất lập pháp và những hoạt động thường nhật của *Liên minh châu Âu*. [Ủy ban châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_ch%C3%A2u_%C3%82u) bao gồm 27 uỷ viên đại diện cho 27 quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu*, nhiệm kỳ 5 năm do các chính phủ nhất trí cử và chỉ bị bãi miễn với sự nhất trí của [Nghị viện Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_ch%C3%A2u_%C3%82u). Chủ tịch hiện nay là ngài [José Manuel Barroso](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_Manuel_Barroso), cựu Thủ tướng Bồ Đào Nha (được bầu tại cuộc họp Thượng đỉnh EU bất thường ngày [23 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) năm [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999) tại [Berlin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Berlin)). Vị trí quyền lực số 2 trong [Ủy ban châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_ch%C3%A2u_%C3%82u) là Đại diện cao cấp của Liên minh châu Âu về ngoại giao và chính sách an ninh đồng thời là [ex-officio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ex-officio&action=edit&redlink=1) Phó chủ tịch Ủy ban châu Âu, hiện tại là bà [Catherine Ashton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Catherine_Ashton&action=edit&redlink=1). [[50]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-51)
### Tòa án Công lý Liên minh châu Âu
Có thẩm quyền tư pháp đối với các vấn đề liên quan đến luật pháp của
*Liên minh châu Âu*. Bao gồm hai tòa án chính, đó là: “ [Tòa sơ thẩm châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_s%C6%A1_th%E1%BA%A9m_ch%C3%A2u_%C3%82u)” ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “European General Court”) và “ [Tòa án Công lý Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Ch%C3%A2u_%C3%82u)” ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “European Court of Justice”). [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-52)
## Hệ thống pháp luật
Cơ sở pháp lý hình thành
*Liên minh châu Âu* là các hiệp ước được kí kết và phê chuẩn bởi các quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu*. Các hiệp ước đầu tiên đánh dâu sự thành lập [Cộng đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u) và *Liên minh châu Âu*. Các hiệp ước kế tiếp chỉnh sửa và bổ sung các hiệp ước đầu tiền ngày một đầy đủ và hoàn thiện hơn. Đó chính là những hiệp ước tạo ra các thể chế chính trị của [52] *Liên minh châu Âu*cũng như cung cấp cho các thể chế chính trị đó thẩm quyền thực hiện các mục tiêu và chính sách đã đặt ra ngay trong chính các hiệp ước. Những thẩm quyền này bao gồm thẩm quyền lập pháp ảnh hưởng trực tiếp đến tất cả các quốc gia thành viên [[nb 2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-art249-54) *Liên minh châu Âu*và công dân của các quốc gia thành viên đó. [[nb 3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Direct_Effect-55) *Liên minh châu Âu*có đầy đủ tư cách pháp nhân để kí kết các thỏa thuận và điều ước quốc tế. [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-56)
Căn cứ theo nguyên tắc “uy quyền tối cao” (
[tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “supremacy”), tòa án của các quốc gia thành viên có trách nhiệm thực hiện đầy đủ và đúng đắn tất cả quy định và nghĩa vụ đặt ra tuân theo các hiệp ước mà quốc gia thành viên đó đã phê chuẩn, kể cả khi điều đó gây ra các xung đột pháp luật trong hệ thống pháp luật nội địa, thậm chí trong vài trường hợp đặc biệt là hiến pháp của một số quốc gia thành viên. [[nb 4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Supremacy-57)
### Các quyền cơ bản
[Hiến chương Liên minh châu Âu về những quyền cơ bản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u_v%E1%BB%81_nh%E1%BB%AFng_quy%E1%BB%81n_c%C6%A1_b%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1):
“Nhân phẩm là không thể xâm phạm. Nhân phẩm phải được tôn trọng và bảo vệ.
Mọi người đều có quyền được sống. Không một ai bị kết án tử hình hoặc bị xử tử.”
Các điều ước đã kí kết giữa các quốc gia thành viên
*Liên minh châu Âu* công nhận rằng *Liên minh châu Âu* được “thành lập trên cơ sở tôn trọng những giá trị nhân phẩm, tự do, dân chủ, công bằng, pháp trị và nhân quyền, bao gồm quyền của những người thuộc những sắc tộc thiểu số… trong một xã hội đa dạng, không phân biệt, khoan dung, công lý, đoàn kết và bình đẳng giới.” [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-58) [Hiệp ước Lisbon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Lisbon&action=edit&redlink=1) đã trao hiệu lực pháp lý cho [Hiến chương Liên minh châu Âu về những quyền cơ bản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u_v%E1%BB%81_nh%E1%BB%AFng_quy%E1%BB%81n_c%C6%A1_b%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) vào năm 2009. *Hiến chương* là sự tập hợp có chỉnh sửa những quyền lợi cơ bản của con người mà từ đó các điều luật của *Liên minh châu Âu* có thể bị xem xét và đánh giá lại trước [Tòa án Công lý Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u). *Hiến chương* cũng là sự hợp nhất nhiều quyền khác nhau vốn trước đây đã được [Tòa án Công lý Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) thừa nhận và đồng thời là “những giá trị truyền thống được thừa nhận trong hiến pháp của nhiều quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu*.” [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-59) [Tòa án Công lý Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) từ lâu đã công nhận những quyền cơ bản và đôi lúc đã hủy bỏ một số điều luật của *Liên minh châu Âu* vì đi ngược lại với những quyền cơ bản đó. Hiến chương được soạn thảo vào năm 2000. Mặc dù ban đầu [56] *Hiến chương*không có giá trị ràng buộc về mặt pháp lý nhưng các điều khoản của Hiến chương luôn được nêu ra trước các tòa án *Liên minh châu Âu*. Bởi vì *Hiến chương*, bản thân nó, đã chứa đựng những quyền lợi hợp pháp mà các tòa án *Liên minh châu Âu*công nhận như các nguyên tắc nền tảng của luật pháp *Liên minh châu Âu*.
Mặc dù việc kí kết
[Công ước châu Âu về quyền con người](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_ch%C3%A2u_%C3%82u_v%E1%BB%81_quy%E1%BB%81n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1) ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “European Convention on Human Rights” hay “ECHR”) là một trong những điều kiện để trở thành thành viên *Liên minh châu Âu*, nhưng bản thân [nb 5] *Liên minh châu Âu*không thể tham gia *Công ước*vì *Liên minh châu Âu*vốn không phải là một quốc gia và cũng không có quyền hạn để tham gia. [[nb 6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-62) [[nb 7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-63) [Hiệp ước Lisbon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Lisbon&action=edit&redlink=1)và *Nghị định thư 14*đối với *Công ước*đã thay đổi bản chất vấn đề này trong đó *Nghị định thư 14*ràng buộc *Liên minh châu Âu*với *Công ước*trong khi [Hiệp ước Lisbon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Lisbon&action=edit&redlink=1)cho phép việc thực thi việc ràng buộc đã nêu.
Trên bình diện thế giới,
*Liên minh châu Âu* cũng thúc đẩy các vấn đề về nhân quyền. *Liên minh châu Âu* phản đối việc kết án tử hình và đề nghị loại bỏ khung hình phạt này trên khắp thế giới. Ngoài ra, việc loại bỏ khung hình phạt tử hình cũng là một điều kiện đối với quy chế thành viên [57] *Liên minh châu Âu*. [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-65)
### Các đạo luật
Các đạo luật chính của
*Liên minh châu Âu* được thông qua dưới 3 dạng có tính chất pháp lý và phạm vi ảnh hưởng khác nhau: quy chế ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “regulation”), sắc lệnh ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “directive”) và phán quyết ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “decision”). Quy chế của *Liên minh châu Âu* tự động bổ sung vào luật pháp hiện hành của các quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu* vào thời điểm các quy chế này bắt đầu có hiệu lực mà không cần bất kì một biện pháp can thiệp pháp lý hay triển khai nào từ các quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu*, và có giá trị pháp lý cao hơn nội luật của các quốc gia thành viên đó nếu phát sinh xung đột pháp luật. [nb 8] Sắc lệnh đòi hỏi các quốc gia thành viên [[nb 2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-art249-54) *Liên minh châu Âu*hoàn tất một yêu cầu nhất định đưa ra bởi *Liên minh châu Âu*nhưng để cho các quốc gia thành viên đó quyền tự quyết về cách thức thực hiện hoặc triển khai sắc lệnh. Đến hết thời hạn triển khai sắc lệnh, nếu những sắc lệnh đó không được thực thi, thì chúng có thể, trong một số điều kiện nhất định, sẽ có “hiệu lực trực tiếp” ( [[nb 9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-67) [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “direct effect”) vượt trên nội luật của các quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu*.
Phán quyết là một lựa chọn hoàn toàn khác với hai cách thức lập pháp nêu trên. Phán quyết được hiểu là những đạo luật được áp dụng trực tiếp cho một cá nhân cụ thể, một công ty hay một quốc gia thành viên nhất định. Phán quyết thường được sử dụng trong lĩnh vực
[luật cạnh tranh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_c%E1%BA%A1nh_tranh#Li.C3.AAn_minh_ch.C3.A2u_.C3.82u) hoặc những vấn đề liên quan đến trợ giá của chính phủ ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), State Aid) nhưng mục đích chủ yếu nhất vẫn là xử lý các thủ tục hành chính trong nội bộ các thể chế *Liên minh châu Âu*. Quy chế, sắc lệnh và phán quyết của *Liên minh châu Âu* tương đương với nhau về giá trị pháp lý và không phân thứ bậc. [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-68)
## Tư pháp và Nội vụ
Kể từ khi thành lập vào năm 1993,
*Liên minh châu Âu* bước đầu đã có những phát triển trong lĩnh vực tư pháp và nội vụ từ cấp độ liên chính phủ đến chủ nghĩa siêu quốc gia. Hàng loạt các cơ quan được thành lập để phối hợp hành động: [Europol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europol&action=edit&redlink=1) giữa lực lượng cảnh sát các quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu*, [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-69) [Eurojust](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurojust&action=edit&redlink=1) đối với các công tố viên, và [61] [Frontex](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frontex&action=edit&redlink=1)đối với các cơ quan phụ trách biên giới và cửa khẩu. [[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-71) *Liên minh châu Âu*cũng triển khai Hệ thống thông tin Schegen ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Schengen Information System”) có khả năng cung cấp cơ sở dữ liệu chung cho lực lượng cảnh sát và cơ quan nhập cảnh của các quốc gia thành viên. Công tác phối hợp hoạt động được quan tâm đặc biệt kể từ khi [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Internal_borders-17) [Hiệp ước Schengen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Schengen)được kí kết tạo điều kiện cho việc mở cửa biên giới cũng như sự gia tăng đáng kể của vấn đề tội phạm xuyên quốc gia.
Bên cạnh đó,
*Liên minh châu Âu* cũng đã có những đạo luật giải quyết vấn đề gây nhiều tranh cãi như dẫn độ, hôn nhân gia đình, [63] tị nạn, [[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-73) và xét xử tội phạm. [[65]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-74) Ngoài ra, các hiệp ước được kí kết giữa các quốc gia thành viên “Liên minh châu Âu” cũng đề cao việc ngăn cấm sự phân biệt đối xử liên quan đến giới tính và quốc tịch. [[66]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-75) Trong những năm gần đây, hệ thống pháp luật của [[nb 10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-art39.2F141_Rome-76) *Liên minh châu Âu*còn được bổ sung thêm vấn đề chống phân biệt sắc tộc, tôn giáo, khuyết tật, tuổi tác và khuynh hướng tình dục , (ví dụ) ở nơi làm việc. [[nb 11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-art2.287.29_Amsterdam-77) [[nb 12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-78)
## Ngoại giao
Việc hợp tác trong các vấn đề đối ngoại giữa các quốc gia thành viên
*Liên minh châu Âu* được bắt đầu vào năm 1957 với sự hình thành [Cộng đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u). Vào thời điểm đó, các quốc gia thành viên tập hợp lại như một khối thống nhất trong việc thương lượng các vấn đề thương mại quốc tế theo Chính sách thương mại chung ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Common Commercial Policy”). Quan hệ đối ngoại của Liên minh châu Âu chuyển sang một giai đoạn mới vào năm 1970 với nhiều phát triển đáng lưu ý, trong đó có thể kể tới sự ra đời của Tổ chức hợp tác chính trị châu Âu ( [67] [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “European Political Cooperation”) có vai trò như nơi để các quốc gia thành viên tham vấn một cách không chính thức để hướng tới một chính sách đối ngoại chung. Nhưng phải đến tận năm 1987 khi Luật châu Âu duy nhất ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Single European Act”) được ban hành, Tổ chức hợp tác chính trị châu Âu mới có được một cơ sở pháp lý hoàn chỉnh. Sau đó, tổ chức này được đổi thành Chính sách an ninh và đối ngoại chung ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Common Foreign and Security Policy” hay “CFSP”) khi [Hiệp ước Maastricht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Maastricht)bắt đầu có hiệu lực. [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-EPC-80)
Mục tiêu của Chính sách an ninh và đối ngoại chung (CFSP) là thúc đẩy lợi ích của chính
*Liên minh châu Âu* cũng như của cộng đồng thế giới trong việc xúc tiến hợp tác quốc tế, tôn trọng nhân quyền, dân chủ và pháp trị. CFSP đòi hỏi sự thống nhất giữa các quốc gia thành viên của [69] *Liên minh châu Âu*để quyết định chính sách phù hợp cho bất kì một vấn đề quan trọng nào. Mặc dù không hay xảy ra, nhưng CFSP đôi lúc cũng gây ra những bất đồng giữa các quốc gia thành viên như trong trường hợp của [Chiến tranh Iraq](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Iraq). [[70]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-BBC_Iraq_statement-82)
### Quân sự
[Eurofighter](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eurofighter)được chế tạo bởi một tập đoàn hợp tác giữa bốn quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu*. *Liên minh châu Âu* không có một quân đội chung. Các tổ chức tiền thân của *Liên minh châu Âu* không hướng đến mục đích hình thành một liên minh quân sự hùng mạnh bởi vì [NATO](http://vi.wikipedia.org/wiki/NATO) đã được thiết lập với vai trò này. 21 trong tổng số 27 quốc gia thành viên [71] *Liên minh châu Âu*đang là thành viên của [NATO](http://vi.wikipedia.org/wiki/NATO). trong khi các nước thành viên còn lại theo đuổi chính sách của trung lập. [[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-84) Tuy nhiên, đối với quy chế thành viên [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-85) *Liên minh châu Âu*thì tình trạng trung lập của các quốc gia thành viên này đang bị đặt một dấu hỏi lớn bởi Thủ tướng Phần Lan cũng như vấn đề tương hỗ trong trường hợp thiên tai, tấn công khủng bố hay xâm lược vũ trang vốn được quy định trong điều 42 (7) TEU và điều 222 TFEU. Mặt khác, Liên minh Tây Âu ( [[74]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-86) [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Western European Union”), liên minh quân sự với các điều khoản quốc phòng chung, đã giải thể vào năm 2010 vì vai trò của liên minh này hiện tại đã được chuyển giao cho *Liên minh châu Âu*. [[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-87)
Năm 2009, theo thống kê của Viện nghiên cứu hòa bình quốc tế Stockholm (
[tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Stockholm International Peace Research Institute” hay “SIPRI”), [Vương quốc Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh) đã dành hơn 48 tỷ EUR (tương đương 69 tỷ USD) cho quốc phòng, đứng thứ 3 trên thế giới sau [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), trong khi [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) đứng ở vị trí thứ 4 với 47 tỷ EUR (khoảng 67,31 tỷ USD) cho quân đội. [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) và [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) đóng góp 45% ngân sách quốc phòng, 50% khả năng quân sự và 70% tất cả các chi phí nghiên cứu và phát triển quân sự của cả *Liên minh châu Âu*. Trong năm 2000, [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), và [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) chiếm đến 97% tổng ngân sách nghiên cứu quân sự của Liên minh châu Âu so với tất cả 15 quốc gia thành viên còn lại. [[76]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-88)
## Kinh tế
|
|
|10 nền kinh tế có GDP và PPP lớn nhất tính theo USD
|
trong đó Liên minh châu Âu được tính là một thể chế duy nhất (
Ngày từ lúc mới thành lập,
*Liên minh châu Âu* đã đặt ra mục tiêu trọng tâm là thiết lập [một thị trường kinh tế duy nhất ở châu Âu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) bao gồm lãnh thổ của tất cả các quốc gia thành viên. Hiện tại, hệ thống tiền tệ chung đang được sử dụng ở 16 nước thuộc Liên minh châu Âu, thường biết đến với tên gọi khu vực đồng euro ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “eurozone”). [[78]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-euro_website-90) Vào năm 2009, sản lượng kinh tế của Liên minh châu Âu chiếm khoảng 21% tổng sản lượng kinh tế toàn cầu, ước tính vào khoảng 14,8 nghìn tỉ USD, [79] , trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới. Liên minh châu Âu cũng đạt được sản lượng xuất khẩu và nhập khẩu lớn nhất thế giới, [[80]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-2009-GDP-PPP-92) [[81]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-CIA_exports-93) về hàng hóa và dịch vụ, đồng thời cũng là đối tác thương mại lớn nhất đối với các thị trường lớn trên thế giới như [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-94) [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)và [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). [[83]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Trade_China-95) [[84]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Trade_China-EU-96) [[85]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Trade_India-EU-97)
### Thị trường nội địa châu Âu
Hai trong số những mục tiêu cơ bản của
[Cộng đồng Kinh tế châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%82u) là việc phát triển của một thị trường chung ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “common market”), hay sau này thường được biết với tên gọi thị trường duy nhất ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “single market”), và một liên minh hải quan giữa các quốc gia thành viên. Thị trường duy nhất của Liên minh châu Âu liên quan mật thiết đến bốn vấn đề tự do bao gồm tự do lưu thông hàng hóa, vốn, con người và dịch vụ trong phạm vi của *Liên minh châu Âu*. Còn liên minh hải quan là việc áp dụng một hệ thống thuế khóa chung cho tất cả các loại hàng hóa nhập khẩu vào thị trường duy nhất này. Một khi hàng hóa đã được nhập vào thị trường duy nhất, hàng hóa đó sẽ không phải chịu thuế hải quan, các loại thuế về hạn chế nhập khẩu ( [79] [quota](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quota&action=edit&redlink=1)) mang tính chất phân biệt đối xử khi lưu thông trong phạm vi *Liên minh châu Âu*. Các quốc gia không phải là thành viên của *Liên minh châu Âu*như [Iceland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iceland), [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy), [Liechtenstein](http://vi.wikipedia.org/wiki/Liechtenstein)hay [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)đều đã gia nhập vào thị trường duy nhất nhưng chưa tham gia vào liên minh hải quan. Một nửa các hoạt động thương mại của [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-EEA-37) *Liên minh châu Âu*chịu sự điều chỉnh của hệ thống cân đối pháp luật của *Liên minh châu Âu*(giữa các quốc gia thành viên với pháp luật của Liên minh). [[86]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Europa_Single_Market_G-98) *Quyền tự do di chuyển vốn* nhằm mục đích cho phép các hoạt động đầu tư như mua bán tài sản cũng như cổ phần doanh nghiệp giữa các quốc gia thành viên được dễ dàng hơn. Trước khi sử dụng Liên minh về kinh tế và tiền tệ ( [87] [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Economic and Monetary Union”), các quy phạm pháp luật về vốn phát triển rất chậm chạp. Sau [Hiệp ước Maastricht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Maastricht), đã có rất nhiều các phán quyết của [Tòa án Công lý Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Ch%C3%A2u_%C3%82u)thúc đẩy sự phát triển đối với các quy phạm pháp luật điều chỉnh vấn đề này. Quyền tự do di chuyển vốn cũng được các quốc gia không phải thành viên *Liên minh châu Âu*công nhận. *Quyền tự do di chuyển về con người* được hiểu rằng những người mang quốc tịch của một quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu* có thể tự do đi lại trong phạm vị *Liên minh châu Âu* để sinh sống, làm việc hoặc nghỉ ngơi. Quyền tự do di chuyển về con người đòi hỏi một quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu* phải giảm bớt các thủ tục hành chính cũng như công nhận đánh giá về chuyên môn của một quốc gia thành viên khác. [[88]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Europa_Single_Market_P-100) *Quyền tự do di chuyển về dịch vụ và cư trú* cho phép công dân của quốc gia thành viên có khả năng cung cấp các hình thức dịch vụ được tự do đi lại để kiếm thu nhập tạm thời hoặc cố định. Mặc dù lĩnh vực dịch vụ chiếm đến 60-70% GDP nhưng hệ thống quy phạm pháp luật đối với vấn đề này chưa thật sự được phát triển đúng mức như các lĩnh vực khác. Sự thiếu sót này vừa được *Liên minh châu Âu* điều chỉnh với sự thông qua “Luật dịch vụ trong thị trường nội địa” ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Directive on services in the internal market”). Căn cứ theo Hiệp ước Lisbon, quy phạm pháp luật về dịch vụ là một quyền dư thừa, chỉ được áp dụng khi các quyền tự do khác không có khả năng thực hiện. [89]
### Liên minh tiền tệ
[Ngân hàng Trung ương châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%A2u_%C3%82u)ở Frankfurt chịu trách nhiệm quản lý chính sách tiền tệ.
Việc tạo ra một đơn vị tiền tệ duy nhất đã trở thành mục tiêu chính thức của
[Cộng đồng Kinh tế châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%82u) từ năm [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969). Tuy nhiên, chỉ cho đến khi [Hiệp ước Maastricht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Maastricht) có những cải tiến vào năm [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993) thì các quốc gia thành viên *Liên minh châu Âu* mới thực sự bị ràng buộc về mặt pháp lý bởi liên minh tiền tệ kể từ ngày 1 tháng 1 năm 1999. Kể từ thời điểm phát hành đồng tiền chung euro, từ 11 nước ban đầu hiện nay đã có 17 quốc gia sử dụng đồng tiền này. Mới đây nhất là [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia) vào năm [2011](http://vi.wikipedia.org/wiki/2011)
Tất cả các nước thành viên của
*Liên minh châu Âu*, trừ [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) và [Vương quốc Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh), đều bị ràng buộc trên cơ sở pháp lý về việc sử dụng đồng euro như đơn vị tiền tệ chính thức. khi đã đáp ứng đủ các tiêu chuẩn kinh tế đặt ra. Tuy nhiên, chỉ có một vài quốc gia thành viên của [90] *Liên minh châu Âu*lên thời gian biểu cụ thể cho việc gia nhập hệ thống tiền tệ này. Ví dụ như [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)đã cố tình không đáp ứng đủ các tiêu chuẩn thành viên của *Liên minh châu Âu*để lẩn tránh việc sử dụng đồng euro. [[nb 13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-103)
Đồng tiền chung euro được tạo ra nhằm mục đích xây dựng một
[thị trường duy nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#Th.E1.BB.8B_tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_n.E1.BB.99i_.C4.91.E1.BB.8Ba_ch.C3.A2u_.C3.82u). Ý nghĩa của hành động này bao gồm việc thúc đẩy các quyền tự do di chuyển, xóa bỏ vấn đề trao đổi ngoại tệ, cải thiện sự minh bạch về giá cả hàng hóa và dịch vụ, thiết lập một thị trường tài chính thống nhất, ổn định giá cả và lãi suất thấp và nhất là hạn chế những tác động tiêu cực do khối lượng giao dịch thương mại nội đại khổng lồ trong phạm vi Liên minh châu Âu. Đồng tiền chung euro cũng chính là biểu tượng chính trị cho sự hòa hợp và phát triển kinh tế liên tục. Từ khi ra mắt đồng euro đến nay, đồng euro đã trở thành [78] [đồng tiền dự trữ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_ti%E1%BB%81n_d%E1%BB%B1_tr%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)lớn thứ hai trên thế giới với một phần tư ngoại hối dự trữ là bằng đồng euro. [[91]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-104) [Ngân hàng Trung ương châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%A2u_%C3%82u), căn cứ trên các hiệp ước của *Liên minh châu Âu*, chịu trách quản lý chính sách tiền tệ của đồng euro nói chung và *Liên minh châu Âu*nói riêng. [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-105)
### Luật cạnh tranh
*Liên minh châu Âu* thực hiện chính sách cạnh tranh nhằm mục đích đảm bảo tính lành mạnh của việc cạnh tranh kinh tế trong thị trường nội địa Liên minh châu Âu. [[nb 14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-106) [Hội đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u) với vai trò là người quản lý luật cạnh tranh chịu trách nhiệm xử lý những vấn đề liên quan đến luật này cũng như cho phép việc sáp nhập và hợp nhất các công ty/tập đoàn lớn của Liên minh châu Âu hay giải thế các [cartel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cartel) để phát triển tự do thương mại và giảm bớt trợ giá từ chính phủ của các quốc gia thành viên cho các công ty/tập đoàn lớn của nước mình. [[93]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-107)
Thanh tra Liên minh châu Âu về cạnh tranh, hiện tại là ngài
[Joaquín Almunia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joaqu%C3%ADn_Almunia&action=edit&redlink=1), là một trong những vị trí quyền uy nhất trí quyền uy nhất trong Hội đồng châu Âu vì khả năng chi phối đến các lợi ích thương mại của các tập đoàn xuyên quốc gia có liên quan đến *Liên minh châu Âu*. Điển hình, vào năm 2001, lần đầu tiên Hội đồng châu Âu đã ngăn cản một vụ sáp nhập giữa hai công ty có trụ sở tại [94] [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(General Electric và Honeywell), vốn đã được chính quyền quốc gia đồng ý cho tiến hành sáp nhập. Một vụ việc đáng quan tâm khác liên quan đến luật cạnh tranh của [[95]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-109) *Liên minh châu Âu*đó là việc Hội đồng châu Âu tuyên án phạt [Microsoft](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft)777 triệu euro sau 9 năm tranh tụng. [[96]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-110)
## Dân số
Ngày 1 tháng 1 năm
[2011](http://vi.wikipedia.org/wiki/2011), tổng dân số của 27 quốc gia thành viên thuộc *Liên minh châu Âu* dự tính đạt 501.259.840 người. Tuy [5] *Liên minh châu Âu*chỉ chiếm 3% diện tích đất liền, dân số liên minh này chiếm đến 7,3% dân số thế giới. Mật độ dân số lên đến 115,9 người/ [km ²](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)đã khiến cho *Liên minh châu Âu*trở thành một trong những khu vực đông dân cư nhất trên thế giới.
### Đô thị hóa
|Thành phố||Theo địa giới hành chính
|
(2006)
|Mật độ
|
/km²
|Mật độ
|
/dặm vuông
|Khu vực đô thị
|
(2005)
|Khu vực đô thị lớn
|
(2004)
|
|[Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) [Madrid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Madrid) [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) [Roma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Roma) *Liên minh châu Âu* là nơi có nhiều thành phố toàn cầu hơn bất cứ khu vực nào khác trên thế giới, có tất cả 16 thành phố trên một triệu dân, trong đó lớn nhất là [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n). [[98]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-112)
Ngoài các thành phố lớn,
*Liên minh châu Âu* còn có những vùng với mật độ dân cư dày đặc với không chỉ một trung tâm đơn lẻ mà mở rộng kết nối với những thành phố khác, hiện nay đều được những vùng đô thị vây quanh. Vùng đông dân nhất là [Rhine-Ruhr](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rhein-Ruhr) với khoảng 11,5 triệu dân (bao gồm [Köln](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%B6ln), [Dortmund](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dortmund), [Düsseldorf](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCsseldorf),…), [Randstad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Randstad) có xấp xỉ 7 triệu dân (gồm [Amsterdam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Amsterdam), [Rotterdam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rotterdam), [The Hague](http://vi.wikipedia.org/wiki/Den_Haag), [Utrecht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Utrecht_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29),…), [Frankfurt/Rhine-Main](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frankfurt/Rhine-Main&action=edit&redlink=1) có khoảng 5,8 triệu dân (gồm [Frankfurt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Frankfurt_am_Main), [Wiesbaden](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wiesbaden),…), [Flemish diamond](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Flemish_diamond&action=edit&redlink=1) xấp xỉ 5,5 triệu dân (gồm vùng đô thị giữa [Antwerp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Antwerpen), [Brussel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bruxelles), [Leuven](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leuven) và [Ghent](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gent)), vùng [Öresund](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%96resund&action=edit&redlink=1) xấp xỉ 3,7 triệu dân (gồm [Copenhagen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Copenhagen), [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) và [Malmö](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malm%C3%B6), [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)) và vùng công nghiệp [Thượng Silesia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Silesia&action=edit&redlink=1) có khoảng 3,5 triệu dân (gồm [Katowice](http://vi.wikipedia.org/wiki/Katowice), [Sosnowiec](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sosnowiec),…). [[99]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Eurostat_Urban_zones-113)
|Ngôn ngữ||
|[Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) **51%** [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c) **18%** [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p) [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C3%9D) [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_Lan) [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H%C3%A0_Lan) [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p) [Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_S%C3%A9c) [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hungary) [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) [Slovakia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Slovak) [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A7n_Lan) [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Litva) [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Slovene) [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Estonia) [Ai Len](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ireland) [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Latvia) [Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Malta) Thống kê năm 2006 **1**
trước khi
[Bulgaria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bulgaria)và [România](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rom%C3%A2nia)gia nhập *Liên minh Châu Âu*.
Khảo sát tiến hành trong năm 2005
dựa trên số dân có độ tuổi tối thiểu là 15.
Mẹ đẻ: tiếng mẹ đẻ
[[100]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-nativeLanguages-114)
Tổng số: số dân
*Liên minh châu Âu*có thể giao tiếp
bằng ngôn ngữ này.
[[101]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-totalLanguages-115)
### Ngôn ngữ
Trong số rất nhiều ngôn ngữ và tiếng địa phương được sử dụng ở
*Liên minh châu Âu*, có 23 ngôn ngữ chính thức và tiếng phổ thông: [Bungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Bulgaria), [Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_S%C3%A9c), [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H%C3%A0_Lan), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Estonia), [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A7n_Lan), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c), [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C3%9D), [Ailen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ailen&action=edit&redlink=1), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Latvia), [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Litva), [Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Malta), [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_Lan), [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), [Rumani](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Romania), [Slovak](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Slovak), [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Slovene), [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) và tiếng [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n). [[102]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Official_Languages-116) Các tài liệu quan trọng, chẳng hạn như luật pháp, được dịch sang mọi ngôn ngữ chính thức. [103] [Nghị viện châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_ch%C3%A2u_%C3%82u)cung cấp các bản dịch tài liệu văn bản và [phiên toàn thể](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi%C3%AAn_to%C3%A0n_th%E1%BB%83&action=edit&redlink=1)ở tất cả các ngôn ngữ. Một số tổ chức sử dụng chỉ một số ít các ngôn ngữ phổ thông nội bộ. [[104]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-118) [[105]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-119) [Chính sách ngôn ngữ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)do các thành viên trong liên minh quản lý, nhưng các tổ chức *Liên minh châu Âu*luôn thúc đẩy việc học các ngôn ngữ khác. [[nb 15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-120) [[106]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-121) [Tiếng Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c) là tiếng mẹ đẻ thông dụng nhất (khoảng 88,7 triệu người vào năm 2006), tiếp theo là [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), [tiếng Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C3%9D) và [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p). [Tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) là ngoại ngữ được nói nhiều nhất và được 51% dân số *Liên minh châu Âu* sử dụng (bao gồm cả người bản ngữ [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)), sau đó là [107] [tiếng Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c)và [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p). 56% công dân *Liên minh châu Âu*có thể tham gia vào các cuộc hội thoại bằng một ngôn ngữ khác ngoài tiếng mẹ đẻ. Hầu hết các ngôn ngữ chính thức của [[108]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Eurobarometer_Languages_P3-123) *Liên minh châu Âu*thuộc [hệ ngôn ngữ Ấn-Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_%E1%BA%A4n-%C3%82u), ngoại trừ [tiếng Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Estonia), [tiếng Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A7n_Lan), và [tiếng Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hungary)thuộc [hệ ngôn ngữ Uralic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Uralic&action=edit&redlink=1), [tiếng Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Malta)thuộc [hệ ngôn ngữ Á-Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_%C3%81-Phi). Hầu hết các ngôn ngữ chính thức của *Liên minh châu Âu*được viết bằng [hệ chữ Latinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_ch%E1%BB%AF_Latinh&action=edit&redlink=1)trừ [tiếng Bungari](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Bungari&action=edit&redlink=1)được viết bằng hệ chữ [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga)và [tiếng Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p)được viết bằng chữ cái [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p). [[109]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Many_tongues.2C_one_family-124)
Bên cạnh 23 ngôn ngữ chính thức, có khoảng 150 ngôn ngữ địa phương và dân tộc thiểu số, với số lượng người nói lên đến 50 triệu người.
Trong số này, chỉ có những ngôn ngữ vùng [109] [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(như [Catalan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Catalunya)/ [Valencian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Valencian&action=edit&redlink=1), [Galician](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Galician&action=edit&redlink=1)và [tiếng Basque](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Basque)hệ phi Ấn-Âu), tiếng Gaelic Scotland, và [tiếng Wales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Wales) là công dân có thể dùng trong giao tiếp với các cơ quan chính của [[109]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Many_tongues.2C_one_family-124) *Liên minh châu Âu*. [[110]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-125) Mặc dù các chương trình của [[111]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Mercator-126) *Liên minh châu Âu*có thể hỗ trợ các ngôn ngữ địa phương và dân tộc thiểu số, việc bảo vệ [quyền ngôn ngữ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)là một vấn đề đối với cá nhân các nước thành viên. Hiến chương châu Âu về ngôn ngữ thiểu số và địa phương (tiếng Anh: “European Charter for Regional or Minority Languages”, viết tắt ECRML) được phê chuẩn bởi hầu hết cấc quốc gia thành viên, nêu ra những hướng dẫn chung mà các quốc gia có thể theo đó bảo vệ di sản ngôn ngữ của họ.
### Tôn giáo
Tôn giáo phổ biến nhất trong
*Liên minh châu Âu* là [Kitô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), mặc dù nhiều tôn giáo khác cũng được thực hành. *Liên minh châu Âu* chính thức thế tục, mặc dù một số quốc gia thành viên có giáo hội được nhà nước bảo trợ: [Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malta) ( [Giáo hội Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)), [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) ( [Chính thống giáo phương Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng)), [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) ( [Giáo hội Luther](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Luther)), và các bộ phận của [Vương quốc Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh) ( [Anh giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_gi%C3%A1o)) và [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland) ( [Trưởng Nhiệm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Nhi%E1%BB%87m&action=edit&redlink=1)), tại [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) và một số quốc gia [Bắc Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u) khác tôn giáo chiếm phần lớn dân số là các nhóm [Kháng Cách](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1ng_C%C3%A1ch).
Những lời mở đầu của Hiệp ước Liên minh châu Âu (
[tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “Treaty on European Union”) đề cập đến “di sản văn hoá, tôn giáo và nhân văn của châu Âu” thảo luận trên các văn bản dự thảo Hiến pháp châu Âu. Sau đó, các đề xuất trong lời mở đầu [113] [Hiệp ước Lisbon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Lisbon&action=edit&redlink=1)đã đề cập đến [Kitô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)hay [Chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa)hoặc cả hai nhưng ý tưởng không nhận được sự ủng hộ của phe đối lập và đã bị bác bỏ. [[114]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Consolidated_Treaties-129) [Kitô hữu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu) ở *Liên minh châu Âu* được phân chia giữa người theo đạo Công giáo Rôma, rất nhiều giáo phái Tin Lành (đặc biệt là ở Bắc Âu), và [Chính Thống Giáo Đông Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) và [Công giáo Đông phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) (ở miền đông nam châu Âu). Các tôn giáo khác, chẳng hạn như [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) và [Do Thái giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o), cũng góp mặt trong *Liên minh châu Âu*. Đến năm 2009, ước tính số lượng người theo Hồi giáo tại *Liên minh châu Âu* là 13 triệu người, còn Do Thái là hơn 1 triệu. [115] [[116]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-131)
Eurostat của Eurobarometer thăm dò dư luận cho thấy trong năm 2005 là 52% của công dân
*Liên minh châu Âu* tin tưởng vào thần linh, 27% trong “một số loại lực lượng tinh thần, cuộc sống”, và 18% không có hình thức của niềm tin. Nhiều quốc gia đã có kinh nghiệm rơi tại nhà thờ và thành viên trong những năm gần đây [. [112] Các quốc gia nơi người dân ít nhất báo cáo một niềm tin tôn giáo đã được Estonia (16%) và Cộng hoà Séc (19%) [[117]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-About_SecE-132) Các quốc gia tôn giáo nhất là [[112]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Eurostat_Religion-127) [Malta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malta)(95%, chủ yếu là Công giáo), và [Síp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp)và [România](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rom%C3%A2nia)cả hai với khoảng 90% công dân tin tưởng vào [Thiên Chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa)(cả hai chủ yếu là Chính thống giáo Đông). Trên toàn lãnh thổ *Liên minh châu Âu*, tín ngưỡng tôn giáo phổ biến ở phụ nữ, tăng theo tuổi tác, những người có sự giáo dục tôn giáo, những người bỏ học ở tuổi 15 với một nền giáo dục cơ bản, và những vị cứ phải quy mô chính trị chiếm (57 %). [[112]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Eurostat_Religion-127)
## Văn hóa
Kể từ
[Hiệp ước Maastricht](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Maastricht), hợp tác văn hóa giữa các quốc gia thành viên là một trong những mối quan tâm hàng đầu của *Liên minh châu Âu*. Những hành động thiết thực của [118] *Liên minh châu Âu*trong lĩnh vực này bao gồm chương trình “Văn hóa 2000″ kéo dài trong 7 năm, các sự kiện trong “Tháng văn hóa châu Âu”, [[118]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Bozoki-133) hay chương trình hòa nhạc “Media Plus”, [[119]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Culture_Month-134) [[120]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Media_Plus-135) và đặc biệt là chương trình “Thủ đô văn hóa châu Âu” – diễn ra đều đặn hàng năm nhằm mục đích tôn vinh một thủ đô đã được lựa chọn trong số các quốc gia thành viên [[121]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-136) *Liên minh châu Âu*. [[122]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-Capital_Culture-137)
Thể thao cũng rất được chú ý ở
*Liên minh châu Âu*. Chính sách của *Liên minh châu Âu* về tự do di chuyển và lao động đã tác động không nhỏ đến nền thể thao của các quốc gia thành viên, điển hình như luật [Bosman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bosman), đạo luật ngăn cấm việc áp dụng hạn ngạch đối với các cầu thủ mang quốc tịch thuộc *Liên minh châu Âu* thi đấu trong các giải bóng đá của các quốc gia thành viên khác. [[123]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-BBC_Boseman-138) [Hiệp ước Lisbon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Lisbon&action=edit&redlink=1) còn đòi hỏi các quy định về kinh tế nếu được áp dụng phải tính đến tính chất đặc biệt của thể thao và phải được xây dựng trên tinh thần tự nguyện. Đây là kết quả của các cuộc vận động hành lang tại [124] [Ủy ban Olympic quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Olympic_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)và [FIFA](http://vi.wikipedia.org/wiki/FIFA)trước sự ngại về việc gia tăng khoảng cách giàu-nghèo giữa các câu lạc bộ trong *Liên minh châu Âu*nếu các nguyên tắc về thị trường tự do được áp dụng rộng rãi. [[125]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_note-IHT_RT-140)
## Hình ảnh về Liên minh châu Âu
## Tham khảo
**Barnard, Catherine (August năm 2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-1) *The Substantive Law of the EU: The four freedoms*(ấn bản 2). [Oxford University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1). tr. 447. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780199290352](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780199290352).
- ^
**a** **ă** [“United in diversity”](http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_en.htm). *.* [Europa (web portal)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1) [European Commission](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Commission&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2010. “’United in diversity’ is the motto of the European Union. The motto means that, via the EU, Europeans are united in working together for peace and prosperity, and that the many different cultures, traditions and languages in Europe are a positive asset for the continent.” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-3) [“European Parliament: The Legislative Observatory”](http://www.europarl.europa.eu/oeil/FindByProcnum.do?lang=en&procnum=REG/2007/2240). *.* [Europa (web portal)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1) [European Commission](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Commission&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2010. “the motto ‘United in diversity’ shall be reproduced on Parliament’s official documents;” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-OED_4-0) *The*, Second Edn., [New Oxford American Dictionary](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Oxford_American_Dictionary&action=edit&redlink=1) [Erin McKean](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erin_McKean&action=edit&redlink=1)(editor), 2051 pages, May 2005, Oxford University Press, [ISBN 0-19-517077-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195170776).
- ^
**a** **ă** [“Total population as of 1 January”](http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1). Eurostat. Truy cập ngày 9 tháng 2 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-6) [European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Foundation_for_the_Improvement_of_Living_and_Working_Conditions&action=edit&redlink=1) [[1]](http://www.eurofound.europa.eu/areas/qualityoflife/eurlife/index.php?template=3&radioindic=158&idDomain=3) **Not including overseas territories** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-7) **.eu is representative of the whole of the EU, member states also have their own TLDs** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-8) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Oxford_Dictionary_of_English_9-0) [“](http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50078844?query_type=word&queryword=European&first=1&max_to_show=10&sort_type=alpha&result_place=2&search_id=XNLm-9KGPpN-8152&hilite=50078844). **Oxford Dictionary of English**: *European*5 b. spec. Designating a developing series of economic and political unions between certain countries of western (and later also eastern) Europe from 1952 onwards, as European Economic Community, European Community, European Union.” **Craig, Paul; Grainne De Burca, P. P. Craig (2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-EU1993_10-0) *EU Law: Text, Cases and Materials*(ấn bản 4). Oxford: Oxford University Press. tr. 15. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-19-927389-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-19-927389-8).; [“Treaty of Maastricht on European Union”](http://europa.eu/legislation_summaries/economic_and_monetary_affairs/institutional_and_economic_framework/treaties_maastricht_en.htm). *Activities of the European Union*. Europa web portal. Truy cập 20 tháng 10 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-population_11-0) [“First demographic estimates for 2009”](http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-QA-09-047/EN/KS-QA-09-047-EN.PDF). 11 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-GDP_IMF_12-0) [“World Economic Outlook Database, tháng 4 năm 2009 Edition”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=001%2C998&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CPPPSH&grp=1&a=1&pr.x=50&pr.y=9). [Tổ chức tiền tệ quốc tế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1). Tháng 4 năm 2009. Truy cập 24 tháng 4 năm 2009. Đã bỏ qua văn bản “IMF ” ( [trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#text_ignored)) **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Internal_Market_13-0) [“The EU Single Market: Fewer barriers, more opportunities”](http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập 27 tháng 9 năm 2007.
[“Activities of the European Union: Internal Market”](http://europa.eu/pol/singl/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-14) [“Common commercial policy”](http://europa.eu/scadplus/glossary/commercial_policy_en.htm). *Europa Glossary*. Europa web portal. Truy cập 6 tháng 9 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-15) [“Agriculture and Fisheries Council”](http://www.consilium.eu.int/cms3_fo/showPage.asp?id=414&lang=en&mode=g). The Council of the European Union. Truy cập 6 tháng 9 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-16) [“Overview of the European Union activities: Regional Policy”](http://europa.eu/pol/reg/overview_en.htm). Europa web portal. Truy cập 6 tháng 9 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“Abolition of internal borders and creation of a single EU external frontier”](http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/freetravel/schengen/printer/fsj_freetravel_schengen_en.htm). Europa web portal. Truy cập 10 tháng 2 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [“Schengener Übereinkommen”](http://www.auswaertiges-amt.de/DE/EinreiseUndAufenthalt/Schengen_node.html). Auwärtiges Amt. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Britannica_19-0) [“European Union”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/196399/European-Union). [Encyclopædia Britannica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica). Truy cập 1 tháng 7 năm 2009. “ [international organisation](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=International_organization&action=edit&redlink=1)comprising 27 European countries and governing common economic, social, and security policies….”
- ^
**a** **ă** [“European Union”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html). *.* [The World Factbook](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_World_Factbook) [Central Intelligence Agency](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29). Truy cập 11 tháng 10 năm 2009. “The evolution of the European Union (EU) from a regional economic agreement among six neighbouring states in 1951 to today’s [supranational organisation](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=International_organization&action=edit&redlink=1)of 27 countries across the European continent stands as an unprecedented phenomenon in the annals of history….” **Anneli Albi (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-21) [“Implications of the European constitution”](http://books.google.com/books?id=GXDxmx_1RmcC&pg=PA204&dq=%22European+union%22+%22Sui+generis%22+%22supranational+organisation%22&ei=CS5RSuvfGZWOyASXgfnrAg). *EU enlargement and the constitutions of Central and Eastern Europe*. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2008. tr. 204. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9067042854](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9067042854): “In practical terms, the EU is perhaps still best characterised as a ‘ [supranational organisation](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=International_organization&action=edit&redlink=1) *’: this term has proved relatively uncontroversial in respect of national constitutional sensitivities, being at the same time capable of embracing new facets of integration.”* [sui generis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sui_generis&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-22) [The Road Ahead: Lessons in Nation Building from Japan, Germany, and Afghanistan for Postwar Iraq, by Ray Salvatore Jennings](http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks49.html)May 2003, Peaceworks No. 49, [United States Institute of Peace](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=United_States_Institute_of_Peace&action=edit&redlink=1)pg. 15 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-23) [“UN”](http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia). Millenniumindicators.un.org. Ngày 1 tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-24) [“National Geographic”](http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=asia&Rootmap=cyprus&Mode=d). National Geographic. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. **. Con số này bao gồm 4 tỉnh hải ngoại của Pháp (** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Area.and.population.figure_25-0) [Guyane thuộc Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guyane_thu%E1%BB%99c_Ph%C3%A1p), [Guadeloupe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guadeloupe), [Martinique](http://vi.wikipedia.org/wiki/Martinique), [Réunion](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C3%A9union)) là một phần không thế tách rời của *Liên minh châu Âu*, nhưng không tính các tập hợp hải ngoại của Pháp ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “French overseas collectivities”) và lãnh thổ hải ngoại Pháp ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), “French overseas territory”), những khu vực không thuộc Liên minh châu Âu. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-northern_cyprus_26-0) [“Turkish Cypriot Community”](http://ec.europa.eu/enlargement/turkish_cypriot_community/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 19 tháng 4 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-27) [List of countries and outlying territories by total area](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_t%E1%BB%95ng_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch_c%E1%BB%A7a_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_v%C3%A0_v%C3%B9ng_l%C3%A3nh_th%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Members_28-0) [“European countries”](http://europa.eu/abc/european_countries/index_en.htm). Europa web portal. 2007. Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Longest_coasts_29-0) [“Countries of the Earth”](http://web.archive.org/20030804212007/home.comcast.net/%7Eigpl/Countries.html). home.comcast.net. 2006. [Bản gốc](http://home.comcast.net/%7Eigpl/Countries.html)lưu trữ ngày 4 tháng 8 năm 2003. Truy cập ngày 8 tháng 8 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-30) [“Mont Blanc shrinks by 45 cm (17,72 [[inch|in]]) in two years”](http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html). Smh.com.au. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2010. Tựa đề URL chứa liên kết wiki ( [trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#wikilink_in_url)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-31) [Urban sprawl in Europe: The ignored challenge](http://www.eea.europa.eu/publications/eea_report_2006_10/eea_report_10_2006.pdf)European Environmental Agency [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Eurostat_Population_32-0) [“Total population”](http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=Yearlies_new_population&root=Yearlies_new_population/C/C1/C11/caa10000). [Eurostat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2007. **Soren Jessen-Petersen; Daniel Serwer (10 tháng 11 năm 2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-34) [“The Balkans Can Still Be Lost”](http://www.nytimes.com/2010/11/11/opinion/11iht-edjessen.html). *The New York Times*. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Enlargement_35-0) [“European Commission – Enlargement – Candidate and Potential Candidate Countries”](http://ec.europa.eu/enlargement/countries/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-EC_Kosovo_Newsletter_36-0) [“Enlargement Newsletter”](http://ec.europa.eu/enlargement/press_corner/newsletter/081120_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010.
- ^
**a** [European Commission.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-EEA_37-1) **ă** [“The European Economic Area (EEA)”](http://eeas.europa.eu/eea/). Europa web portal. Truy cập ngày 10 tháng 2 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-CH_38-0) [“The EU’s relations with Switzerland”](http://eeas.europa.eu/switzerland/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-euro_use_world_39-0) [“Use of the euro in the world”](http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/world/outside_euro_area/index_en.htm). *The euro outside the euro area*. Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-euglance_40-0) [“1992”](http://europa.eu/abc/history/1990-1999/1992/index_en.htm). *The EU at a glance – The History of the European Union*. [Europa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_History_00_41-0) [“A decade of further expansion”](http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-42) [“European Parliament announces new President and Foreign Affairs Minister”](http://government.zdnet.com/?p=6266). Truy cập ngày 1 tháng 12 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-How_work_43-0) [“How does the EU work”](http://europa.eu/abc/12lessons/lesson_4/index_en.htm). [Europa (web portal)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-44) [Parsons, Jabko. European Union Studies Association, p.146:](http://books.google.it/books?id=aMsWxEnaqrUC&pg=PA146&lpg=PA146&dq=%22collective+head+of+state%22+%22european+council%22&source=bl&ots=hEK2UD0dm9&sig=WjT7oRAmh9-6NXSZ7xDcQY52OLU&hl=it&ei=qOPaTOD-NMG0hAfx4PX-Dw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CCkQ6AEwBDgU#v=onepage&q=%22collective%20head%20of%20state%22%20%22european%20council%22&f=false) *With US or against US?: European trends in American perspective*
*Fourth, the European Council acts a “collective head of state” for the EU.* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Council_Press_Release_45-0) [“President of the European Council”](http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/111298.pdf)(PDF). General Secretariat of the Council of the EU. Ngày 24 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 24 tháng 11 năm 2009. **The Latin word** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-46) *consilium*is occasionally used when a single identifier is required, as on [the Council Web site](http://www.consilium.europa.eu/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-47) [“Institutional affairs: Council of the European Union”](http://europa.eu/pol/inst/index_en.htm). *Europa*. [European Commission](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Commission&action=edit&redlink=1). Ngày 6 tháng 1 năm 2010. “It is commonly called the Council of Ministers” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Institutions_Council_48-0) [“Institutions: The Council of the European Union”](http://europa.eu/institutions/inst/council/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2007. **Wellfire Interactive.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-49) [“MEPs must be elected on the basis of proportional representation, the threshold must not exceed 5%, and the electoral area may be subdivided in constituencies if this will not generally affect the proportional nature of the voting system”](http://www.fairvote.org/european-parliament-to-be-elected-with-proportional-representation-systems). Fairvote.org. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Institutions_Parliament_50-0) [“Institutions: The European Parliament”](http://europa.eu/institutions/inst/parliament/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-51) [Treaty on European Union: Article 17:7](http://vi.wikisource.org/wiki/Consolidated_version_of_the_Treaty_on_European_Union/Title_III:_Provisions_on_the_Institutions#Article_17) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-52) [“Article 19 of the Treaty on European Union”](http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:083:0013:0046:EN:PDF). eur-lex.europa.eu. Truy cập ngày 31 tháng 10 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-53) [“Sources of EU law”](http://web.archive.org/web/20080228193407/http://ec.europa.eu/ireland/general_information/legal_information_and_eu_law/sources_eu_law/index_en.htm). European Commission. [Bản gốc](http://ec.europa.eu/ireland/general_information/legal_information_and_eu_law/sources_eu_law/index_en.htm)lưu trữ ngày 28 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2007. **de Schoutheete, Philippe (2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-56) [“The Legal Personality of the European Union”](http://aei.pitt.edu/9083/01/Legal.Personality.EU-PDS-SA.pdf). *Studia Diplomatica* **LX**(1). Truy cập ngày 15 tháng 11 năm 2010. Đã bỏ qua văn bản “author2-lastAndoura ” ( [trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#text_ignored)) And Article 47 of the Consolidated Treaty on European Union. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-58) [Article 2, Treaty on European Union (consolidated 01/12/09)](http://vi.wikisource.org/wiki/Consolidated_version_of_the_Treaty_on_European_Union/Title_I:_Common_Provisions#Article_2) **Case 11/70, Internationale Handelsgesellschaft v. Einfuhr und Vorratstelle für Getreide und Futtermittel; Article 6(2) of the Maastrict Treaty (as amended).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-59) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-europarl-rights_60-0) [“Respect for fundamental rights in the EU – general development”](http://www.europarl.europa.eu/factsheets/2_1_1_en.htm). *European Parliament Fact Sheets*. The [European Parliament](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Parliament&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2008. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-64) [“EU Policy on Death Penalty”](http://ec.europa.eu/external_relations/human_rights/adp/index_en.htm). Europa Web Portal. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2009. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-65) [“The death penalty in Europe”](http://ec.europa.eu/justice_home/news/information_dossiers/conference_death_penalty/page_2_en.htm). Europa Web Portal. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-68) [“How EU takes decisions”](http://europa.eu/institutions/decision-making/index_en.htm). Truy cập tháng 11 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-69) [“European police office now in full swing”](http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/police/europol/fsj_police_europol_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-70) [“Eurojust coordinating cross-border prosecutions at EU level”](http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/criminal/eurojust/fsj_criminal_eurojust_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2007. **Frontex.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-71) [“What is Frontex?”](http://www.frontex.europa.eu/). Europa web portal. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-72) [“European arrest warrant replaces extradition between EU Member States”](http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/criminal/extradition/fsj_criminal_extradition_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-73) [“Jurisdiction and the recognition and enforcement of judgments in matrimonial matters and in matters of parental responsibility (Brussels II)”](http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/judicial_cooperation_in_civil_matters/l33194_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-74) [“Minimum standards on the reception of applicants for asylum in Member States”](http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/free_movement_of_persons_asylum_immigration/l33150_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-75) [“Specific Programme: ‘Criminal Justice’”](http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/judicial_cooperation_in_criminal_matters/l10110_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-79) [“Qualified-Majority Voting: Common commercial policy”](http://ec.europa.eu/archives/igc2000/geninfo/fact-sheets/fact-sheet6/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2007. **The European commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-EPC_80-0) [“European political co-operation (EPC)”](http://europa.eu/scadplus/glossary/european_political_cooperation_en.htm). *Europa Glossary*. Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2007. **Article 21 of the** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-art11_Union_81-0) [Treaty on European Union](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maastricht_Treaty&action=edit&redlink=1)(as inserted by the Treaty of Lisbon), on [eur-lex.europa.eu](http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:083:0013:0046:EN:PDF) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-BBC_Iraq_statement_82-0) [“Divided EU agrees Iraq statement”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2697667.stm). [British Broadcasting Corporation](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC). Ngày 27 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2009. **Wilkinson, Paul.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-83) *International Relations*. Oxford University Press. tr. 100. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1845425391](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1845425391). “The EU states have never felt the need to make the organization into a powerful military alliance. They already have NATO to undertake that task.” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-84) [“Britain and France to work together”](http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10685127)– By Catherine Field – ngày 4 tháng 11 năm 2010 – nzherald.co.nz – According to the Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Britain spent more than US$69 billion ($89.5 billion) on defence last year, placing it third in the world after the United States and China, while France spent US$67.31 billion, the fourth largest. Together, Britain and France account for 45 per cent of Europe’s defence budget, 50 per cent of its military capacity and 70 per cent of all spending in military research and development. Copyright 2010, APN Holdings NZ Limited. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-85) [“NATO Member Countries”](http://www.nato.int/cps/en/natolive/nato_countries.htm). Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2009. **Laursen, Finn (29 May −ngày 1 tháng 6 năm 1997).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-86) [“The EU ‘neutrals,’ the CFSP and defence policy”](http://aei.pitt.edu/2657/). *Biennial Conference of the European Union Studies Association*. Seattle, WA.: University of Pittsburgh. tr. 27. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-87) [Presentation of the programme of the Finnish presidency (debate)](http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+CRE+20060705+ITEM-002+DOC+XML+V0//EN&language=EN)ngày 5 tháng 7 năm 2006, [European Parliament](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Parliament&action=edit&redlink=1)Strasbourg [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-88) [Statement of the Presidency of the Permanent Council of the WEU](http://www.weu.int/Declaration_E.pdf)– on behalf of the High Contracting Parties to the Modified Brussels Treaty – Belgium, France, Germany, Greece, Italy, Luxembourg, the Netherlands, Portugal, Spain and the United Kingdom – Western European Union ngày 31 tháng 3 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-89) [“International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2010: GDP PPP list of countries. Data for the year 2009”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&pr.y=6&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C967%2C474%2C443%2C754%2C917%2C698%2C544&s=PPPGDP&grp=0&a=). Imf.org. Tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2010.
- ^
**a** [European Commission.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-euro_website_90-1) **ă** [“The Euro”](http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/index_en.htm). Europa web portal. Đã bỏ qua văn bản “accessdate≈ngày 26 tháng 6 năm 2010” ( [trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#text_ignored))
- ^
**a** **ă** [“The Single Market”](http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-2009-GDP-PPP_92-0) [“World Economic Outlook Database, April 2010 Edition”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=27&pr1.y=13&c=998&s=PPPGDP%2CPPPSH&grp=1&a=1). [International Monetary Fund](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=International_Monetary_Fund&action=edit&redlink=1). Tháng 4 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-CIA_exports_93-0) [“Rank Order – Exports”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html). *.* [The World Factbook](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_World_Factbook) [Central Intelligence Agency](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29). Truy cập ngày 21 tháng 8 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-94) [“World trade report 2009”](http://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/anrep_e/world_trade_report09_e.pdf)(PDF). WTO information website. Truy cập ngày 12 tháng 10 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Trade_China_95-0) [“China now EU’s biggest import market”](http://english.peopledaily.com.cn/200701/31/eng20070131_346408.html). People’s Daily Online. Ngày 31 tháng 1 năm 2007. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Trade_China-EU_96-0) [“EU now biggest trading partner of China”](http://www.china-embassy.org/eng/xw/t272113.htm). Chinese Embassy. Ngày 15 tháng 9 năm 2006. Truy cập ngày 4 tháng 4 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Trade_India-EU_97-0) [“India and the EU: strategic partners?”](http://www.cer.org.uk/articles/46_grant.html). Centre for European Reform. February/March 2006. Truy cập ngày 4 tháng 4 năm 2008. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Single_Market_G_98-0) [“A Single Market for goods”](http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_18_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Single_Market_C_99-0) [“A Single Market for Capital”](http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_42_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Single_Market_P_100-0) [“Living and working in the Single Market”](http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_15_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Europa_Single_Market_S_101-0) [“A Single Market for Services”](http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_19_en.htm). [Europa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007. **Kuchler, Teresa (ngày 25 tháng 10 năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-102) [“Almunia says ‘undesirable’ to act on Sweden’s euro refusal”](http://euobserver.com/9/22733). EUobserver.com. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2006. **DB Research (ngày 4 tháng 5 năm 2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-104) [“Euro riding high as an inter- national reserve currency”](http://www.dbresearch.com/PROD/DBR_INTERNET_DE-PROD/PROD0000000000209994.PDF)(PDF). [Deutsche Bank](http://vi.wikipedia.org/wiki/Deutsche_Bank)AG. Đã bỏ qua văn bản “accessdate≈ngày 3 tháng 9 năm 2009” ( [trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#text_ignored)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-105) [“ECB, ESCB and the Eurosystem”](http://www.ecb.int/ecb/orga/escb/html/index.en.html). [European Central Bank](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%A2u_%C3%82u). Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2007. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-107) [“Competition: making markets work better”](http://ec.europa.eu/comm/competition/index_en.html). Europa web portal. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2007. **Lungescu, Oana (ngày 23 tháng 7 năm 2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-108) [“Examining the EU executive”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm). BBC News. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-109) [“The Commission prohibits GE’s acquisition of Honeywell”](http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/01/939). Europa web portal. Ngày 3 tháng 7 năm 2001. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2007. **Gow, David (ngày 22 tháng 10 năm 2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-110) [“Microsoft caves in to European Commission”](http://www.guardian.co.uk/business/2007/oct/22/microsoft.microsoft). *Guardian*(London). Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2007. **LUZ figures all for 2004** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-111) [“Data that can be accessed”](http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx). *Urban Audit*. European Commission, Directorate-General Regional Policy, Unit D2 Urban Actions. Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2008.
Urban areas: all figures for 2005 (est.):
[“Pays, villes d’Europe et du monde”](http://www.insee.fr/fr/ffc/chifcle_fiche.asp?ref_id=CMPTEF01103&tab_id=18). InsInstitut National de la Statistiqueet des Études Économiques. Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008.
City limits figures:
London as at ngày 1 tháng 7 năm 2006:
[“Mid-2006 Population Estimates”](http://www.statistics.gov.uk/statbase/Expodata/Spreadsheets/D9664.csv)(CSV). [Office for National Statistics](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Office_for_National_Statistics&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008.
Berlin as at September 2007:
[“Bevölkerung Berlin”](http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_bl.asp). Statistische Ämter des Bundes und der Länder (German statistics office). Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008.
Paris as at ngày 1 tháng 7 năm 2005:
[“Résultats des enquêtes annuelles de recensement de 2004 à 2007 pour les grandes villes”](http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/grandes-villes.htm#P). Institut National de la Statistique et des Études Économiques (French national institute for statistics). Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008.
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-112) [“The World According to GaWC”](http://www.lboro.ac.uk/gawc/citymap.html). Loughborough University. Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2007. **Eurostat.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Eurostat_Urban_zones_113-0) [“Indicators for larger urban zones 1999–2003”](http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,45323734&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=welcomeref&open=/&product=EU_MASTER_urban_audit&depth=2). Europa web portal. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2007. **European Commission (2006),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-nativeLanguages_114-0) [“Europeans and their Languages”](http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf), *Special*( [Eurobarometer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurobarometer&action=edit&redlink=1)243 [Europa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1)): 141–143, truy cập ngày 19 tháng 11 năm 2008 **European Commission (2006),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-totalLanguages_115-0) [“Europeans and their Languages”](http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf), *Special*( [Eurobarometer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurobarometer&action=edit&redlink=1)243 [Europa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1)): 152–154, truy cập ngày 19 tháng 11 năm 2008
**EUR-Lex (ngày 12 tháng 12 năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Official_Languages_116-0) [“Council Regulation (EC) No 1791/2006 of ngày 20 tháng 11 năm 2006”](http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31958R0001:EN:NOT). *. Europa web portal. Truy cập ngày 2 tháng 2 năm 2007.* [Official Journal of the European Union](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Official_Journal_of_the_European_Union&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-117) [“Languages in Europe – Official EU Languages”](http://ec.europa.eu/education/languages/languages-of-europe/doc135_en.htm). EUROPA web portal. Truy cập ngày 12 tháng 10 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-118) [“europarltv, official webtv of the European Parliament, is also available in all UE languages”](http://www.europarltv.europa.eu/en/home.aspx). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-119) [“Languages and Europe. FAQ: Is every document generated by the EU translated into all the official languages?”](http://europa.eu/languages/en/document/59#5). Europa web portal. 2004. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2007. **European Parliament (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-121) [“European Parliament Fact Sheets: 4.16.3. Language policy”](http://www.europarl.europa.eu/facts/4_16_3_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2007. **European Commission (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Eurobarometer_Languages_P4_122-0) [“Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)”](http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf)(PDF). Europa web portal. tr. 4. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2011. “English is clearly the most commonly used language in the EU with over a half of the respondents (51%) speaking it either as their mother tongue or as a foreign language.” **European Commission (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Eurobarometer_Languages_P3_123-0) [“Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)”](http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf)(PDF). Europa web portal. tr. 3. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2011. “56% of citizens in the EU Member States are able to hold a conversation in one language apart from their mother tongue.”
- ^
**a** **ă** [European Commission (2004).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Many_tongues.2C_one_family_124-2) **â** [“Many tongues, one family. Languages in the European Union”](http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf)(PDF). Europa web portal. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2007. **Rory Watson (ngày 5 tháng 7 năm 2008),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-125) [“Welsh and Gaelic are official EU tongues”](http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4272797.ece), *The Times*(London), truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2009 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Mercator_126-0) [“Mercator Newsletter – n. 29”](http://www.mercator-central.org/newsletter/newsletter29.htm#2). Mercator Central. 2006. Truy cập ngày 1 tháng 2 năm 2007.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Eurostat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurostat&action=edit&redlink=1)(2005), [“Social values, Science and Technology”](http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf), *Special*( [Eurobarometer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurobarometer&action=edit&redlink=1)225 [Europa, web portal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa_%28web_portal%29&action=edit&redlink=1)): 9, truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2009 **Castle, Stephen (ngày 21 tháng 3 năm 2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-EUO_Merkel_God_128-0) [“EU celebrates 50th birthday-with a row about religion”](http://www.independent.co.uk/news/europe/eu-celebrates-its-50th-birthday--with-a-row-about-religion-440976.html). *The Independent*(London). Truy cập ngày 4 tháng 3 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Consolidated_Treaties_129-0) [Consolidated version of the Treaty on European Union](http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ:C:2010:083:SOM:EN:HTML). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-mgmpPRC_130-0) [“Muslim Population”](http://www.fra.europa.eu/fraWebsite/attachments/Manifestations_EN.pdf). europa web portal. Truy cập tháng 11 năm 2010. **Jewish population figures may be unreliable. Sergio DellaPergola.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-131) [“World Jewish Population (2002)”](http://www.jafi.org.il/education/100/concepts/demography/demjpop.html). *American Jewish Year Book*. The Jewish Agency for Israel. Truy cập ngày 3 tháng 5 năm 2007. **Ford, Peter (ngày 22 tháng 2 năm 2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-About_SecE_132-0) [“What place for God in Europe”](http://www.usatoday.com/news/world/2005-02-21-god-europe_x.htm). *USA Today*. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2009.
- ^
**a** [Bozoki, Andras.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Bozoki_133-1) **ă** [“Cultural Policy and Politics in the European Union”](http://137.204.115.130/activities/download/Bozoki/Cultural%20Policy%20and%20Politics%20in%20the%20European%20Union.pdf)(PDF). IECOB, Institute for Central Eastern and Balkan Europe. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2007. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Culture_Month_134-0) [“European Culture Month”](http://web.archive.org/web/20080202062436/http://ec.europa.eu/culture/eac/ecocs/present_cap/retrospective_en.html). Europa web portal. [Bản gốc](http://ec.europa.eu/culture/eac/ecocs/present_cap/retrospective_en.html)lưu trữ ngày 2 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2008. **European Commission (ngày 5 tháng 7 năm 2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Media_Plus_135-0) [“Media programme”](http://ec.europa.eu/information_society/media/index_en.htm). Europa web portal. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-136) [“An Overture to the European Union Youth Orchestra”](http://www.euyo.org.uk/about/history.htm). The European Youth Orchestra. Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2007. **European Commission.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-Capital_Culture_137-0) [“European Capitals of Culture”](http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/doc413_en.htm). Europa web portal. Truy cập tháng 11 năm 2010. **Fordyce, Tom (ngày 11 tháng 7 năm 2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-BBC_Boseman_138-0) [“10 years since Bosman”](http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4528732.stm). BBC News. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2007. **Cases C-403/08 and C-429/08, Opinon of Advocate General Kokott, para 207** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-139) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u#cite_ref-IHT_RT_140-0) [“IOC, FIFA presidents welcomes new EU treaty, call it breakthrough to give sports more power”](http://web.archive.org/web/20081201201945/http://www.iht.com/articles/ap/2007/10/19/sports/EU-SPT-OLY-EU-Treaty.php). *International Herald Tribune*. Ngày 19 tháng 10 năm 2007. [Bản gốc](http://www.iht.com/articles/ap/2007/10/19/sports/EU-SPT-OLY-EU-Treaty.php)lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2007.
## Liên kết ngoài
|Tìm hiểu thêm về
|Liên minh châu Âu ở các dự án khác của Wikipedia:
|
|![]()
[Định nghĩa](http://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)ở Wiktionary ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Nội dung đa phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)ở Commons ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tư liệu học tập](http://vi.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)ở Wikiversity ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://vi.wikinews.org/wiki/Special:Search/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)ở Wikinews ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Câu nói nổi tiếng](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)ở Wikiquote ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn bản](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)ở Wikisource ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](http://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)ở Wikibooks [EUROPA — Website chính thức của Liên minh châu Âu](http://europa.eu/) [Các thể chế chính trị của Liên minh châu Âu](http://europa.eu/institutions/index_en.htm) [Hội đồng Liên minh châu Âu](http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=en) [Ủy ban châu Âu](http://www.ec.europa.eu/index_en.htm) [Hội đồng bộ trưởng](http://consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=242&lang=EN) [Nghị viện châu Âu](http://www.europarl.europa.eu/news/public/default_en.htm) [Ngân hàng Trung ương châu Âu](http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html) [Tòa án Công lý Liên minh châu Âu](http://curia.europa.eu/) [Tòa án kiểm toán châu Âu](http://eca.europa.eu/portal/page/portal/eca_main_pages/home) [EUR-Lex](http://eur-lex.europa.eu/en/index.htm)– Luật điều chỉnh Liên minh châu Âu
|
|
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%A2u_%C3%82u) [Tổ chức quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [Liên minh quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Li%C3%AAn_minh_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [Chế độ chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) [Quan sát viên Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_s%C3%A1t_vi%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Thành viên G20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_G20)
# Sao Diêm Vương
|
|![]()
[Kính thiên văn Hubble](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_kh%C3%B4ng_gian_Hubble)chụp [quỹ đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o)( [Kỷ nguyên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%E1%BB%B7_nguy%C3%AAn_%28Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc%29&action=edit&redlink=1) [J2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/J2000)) [Bán trục lớn](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_tr%E1%BB%A5c_l%E1%BB%9Bn) [km](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t)hay
39,48168677
[đơn vị thiên văn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_thi%C3%AAn_v%C4%83n). [Chu vi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chu_vi_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) 12km hay
244.186 đơn vị thiên văn hay
lần Trái Đất.
[Độ lệch tâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_l%E1%BB%87ch_t%C3%A2m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o)
14,635 lần Trái Đất.
[Cận điểm](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%ADn_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o)
29,65834067 đơn vị thiên văn.
[Viễn điểm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o)
49,30503287 đơn vị thiên văn.
[Chu kỳ theo sao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_theo_sao) [ngày](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y)hay
248,09
[năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m)hay
247,68 lần Trái Đất.
[Chu kỳ giao hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_giao_h%E1%BB%99i)
1,004 năm.
**:** [Vận tốc quỹ đạo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%ADn_t%E1%BB%91c_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) **– trung bình** [s](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A2y)hay
0,158 lần Trái Đất.
**– tối đa**
0,201 lần Trái Đất.
**– tối thiểu**
0,127 lần Trái Đất.
[Độ nghiêng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Hoàng Đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_ph%E1%BA%B3ng_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%A1o)hay
11,88° với xích đạo
[Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di). [Hoàng kinh của điểm nút lên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_kinh_c%E1%BB%A7a_%C4%91i%E1%BB%83m_n%C3%BAt_l%C3%AAn) [Acgumen của điểm cận nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Acgumen_c%E1%BB%A7a_%C4%91i%E1%BB%83m_c%E1%BA%ADn_nh%E1%BA%ADt) **Tổng số** [vệ tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) **:** [Đường kính](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_k%C3%ADnh) **– tại** [xích đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o)
0,180 lần Trái Đất.
**– qua hai** [cực](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BB%B1c)
0,180 lần Trái Đất.
[Độ dẹt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_d%E1%BA%B9t_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) [Diện tích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 6 [km²](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)hay
0,033 lần Trái Đất.
[Thể tích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_t%C3%ADch) 9 [km³](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_kh%E1%BB%91i)hay
0,0066 lần Trái Đất.
[Khối lượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) 21 [kg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4gam)hay
0,0021 lần Trái Đất.
[Khối lượng riêng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ri%C3%AAng) [m³](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t_kh%E1%BB%91i)hay
0,317 lần Trái Đất.
tại xích đạo
[Gia tốc trọng trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_t%E1%BB%91c_tr%E1%BB%8Dng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)
tại xích đạo
[m](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t)/ [s²](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A2y)hay
0,059 lần Trái Đất.
[Vận tốc thoát ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_c%E1%BA%A5p_1)
0,107 lần Trái Đất.
[Chu kỳ quay quanh trục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chu_k%E1%BB%B3_quay_quanh_tr%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)
153,3 giờ hay
6,387 lần Trái Đất.
tại xích đạo
[Vận tốc quay quanh trục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%ADn_t%E1%BB%91c_quay_quanh_tr%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)
tại xích đạo
[h](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D)hay
0,0039 lần Trái Đất.
[Độ nghiêng trục quay](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_tr%E1%BB%A5c_quay)
lần Trái Đất.
[Xích kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%ADch_kinh)của cực bắc [h](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%ADch_kinh)52 [m](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%ADch_kinh)5 [s](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%ADch_kinh)(hay 133,02°) [Xích vĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%ADch_v%C4%A9)của cực bắc [Hệ số phản xạ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_ph%E1%BA%A3n_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1)
lần Trái Đất.
**:** [Nhiệt độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99)tại bề mặt **– tối thiểu** [K](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kelvin)(hay -240 [°C](http://vi.wikipedia.org/wiki/Celcius)) **– trung bình** **– tối đa**
tại bề mặt
[Áp suất khí quyển](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81p_su%E1%BA%A5t_kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n)
tại bề mặt
[kPa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=KiloPascal&action=edit&redlink=1)hay
lần Trái Đất.
[khí quyển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n) [CH](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAtan) 4 [N](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nit%C6%A1) 2 [CO](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cacbon_m%C3%B4n%C3%B4x%C3%ADt) [Diêm vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%C3%AAm_v%C6%B0%C6%A1ng). **Sao Diêm Vương**, cũng [được định danh hình thức](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%AAn_c%C3%A1c_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) là **134340 Pluto** (từ tiếng La tinh: Plūto, tiếng Hy Lạp: *Πλούτων*), là [hành tinh lùn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n) lớn thứ hai đã được biết trong [Hệ Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) (sau [Eris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eris_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29)) và là [vật thể lớn thứ mười tám](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_v%E1%BA%ADt_th%E1%BB%83_trong_H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di_theo_k%C3%ADch_c%E1%BB%A1) được quan sát trực tiếp thấy quay quanh [Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di).
Trước kia nó từng được xếp hạng là một
[hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh), Sao Diêm Vương hiện được coi là thành viên lớn nhất của một vùng riêng biệt được gọi là [Vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper). Tương tự như các thành viên khác của vành đai này, nó chủ yếu gồm đá với băng và có kích thước khá nhỏ: xấp xỉ một phần năm khối lượng và một phần ba thể tích [1] [Mặt Trăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)của [Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t). Sao Diêm Vương có quỹ đạo với [độ lệch tâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_l%E1%BB%87ch_t%C3%A2m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o)lớn và rất nghiêng. Độ lệch tâm khiến nó có thể có khoảng cách từ 30 tới 49 [AU](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_thi%C3%AAn_v%C4%83n)(4.4—7.4 tỷ km) từ Mặt Trời, nên thỉnh thoảng Sao Diêm Vương ở gần Mặt Trời hơn Sao Hải Vương. Sao Diêm Vương và vệ tinh lớn nhất của nó, [Charon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charon_%28v%E1%BB%87_tinh%29), thường được coi là một [hệ đôi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_%C4%91%C3%B4i_%28thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc%29)bởi [khối tâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_t%C3%A2m#kh.E1.BB.91i_t.C3.A2m_trong_thi.C3.AAn_v.C4.83n_h.E1.BB.8Dc)của các quỹ đạo của chúng không nằm trong bất kỳ một vật thể nào. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-2) [Hiệp hội Thiên văn học Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_Thi%C3%AAn_v%C4%83n_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)(IAU) vẫn chưa chính thức hoá một định nghĩa cho các hệ hành tinh lùn đôi, và cho tới khi họ thông qua một quyết định như vậy, Charon vẫn được xếp hạng là một [vệ tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn)của Sao Diêm Vương. Sao Diêm Vương cũng có ba vệ tinh nhỏ hơn khác là [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-3) [Nix](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nix_%28v%E1%BB%87_tinh%29), [Hydra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hydra_%28v%E1%BB%87_tinh%29), được khám phá năm 2005, và vệ tinh P4 được khám phá năm 2011. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-4) [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-NASA2011-5)
Từ khi được phát hiện năm 1930 cho tới tận năm 2006, Sao Diêm Vương vẫn được tính là hành tinh thứ chín của Hệ Mặt Trời. Tuy nhiên, cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21, nhiều vật thể tương tự Sao Diêm Vương đã được phát hiện ở phía ngoài Hệ Mặt Trời, đáng chú ý nhất là
[vật thể đĩa phân tán](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%A9a_ph%C3%A2n_t%C3%A1n) Eris, có khối lượng lớn hơn Sao Diêm Vương 27%. Ngày [6] [24 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_8)năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)Liên đoàn Thiên văn Quốc tế đã lần đầu tiên [định nghĩa “hành tinh”](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_ngh%C4%A9a_h%C3%A0nh_tinh_n%C4%83m_2006&action=edit&redlink=1). Định nghĩa này không bao gồm Sao Diêm Vương, nó bị Liên đoàn Thiên văn Quốc tế xếp loại lại như một thành viên của loại mới là các hành tinh lùn cùng với [Eris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eris_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29)và [Ceres](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ceres_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29). Sau khi được tái xếp hạng, Sao Diêm Vương được thêm vào danh sách các [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-7) [tiểu hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh)và được định danh bằng [số](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_tho%E1%BA%A3_thu%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BA%B7t_t%C3%AAn_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)134340. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-8) Một số nhà khoa học vẫn cho rằng nó cần được xếp vào nhóm hành tinh. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-9) [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-10)
## Mục lục
[1 Khám phá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#Kh.C3.A1m_ph.C3.A1) [2 Đặc điểm của hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#.C4.90.E1.BA.B7c_.C4.91i.E1.BB.83m_c.E1.BB.A7a_h.C3.A0nh_tinh) [3 Vệ tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#V.E1.BB.87_tinh) [4 Vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#V.C3.A0nh_.C4.91ai_Kuiper) [5 Thám hiểm Sao Diêm Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#Th.C3.A1m_hi.E1.BB.83m_Sao_Di.C3.AAm_V.C6.B0.C6.A1ng) [6 Tranh cãi tình trạng hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#Tranh_c.C3.A3i_t.C3.ACnh_tr.E1.BA.A1ng_h.C3.A0nh_tinh) [7 Đại hội Hiệp hội Thiên văn Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#.C4.90.E1.BA.A1i_h.E1.BB.99i_Hi.E1.BB.87p_h.E1.BB.99i_Thi.C3.AAn_v.C4.83n_Qu.E1.BB.91c_t.E1.BA.BF) [8 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#Tham_kh.E1.BA.A3o) [9 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#Xem_th.C3.AAm) [10 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Khám phá
Trong thập niên 1840, sử dụng
[cơ học Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n), [Urbain Le Verrier](http://vi.wikipedia.org/wiki/Urbain_Le_Verrier) đã dự đoán vị trí của [Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng) khi ấy vẫn chưa được khám phá sau khi phân tích những nhiễu loạn trong quỹ đạo của [Sao Thiên Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Thi%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng). Giả thiết rằng những sự nhiễu loạn bị gây ra bởi lức hút hấp dẫn của hành tinh khác, Le Verrier đã gửi những tính toán của mình cho nhà thiên văn học Đức [13] [Johann Gottfried Galle](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johann_Gottfried_Galle). Ngày [23 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_9)năm [1846](http://vi.wikipedia.org/wiki/1846), buổi tối sau khi nhận được bức thư, Galle và sinh viên của mình [Heinrich d’Arrest](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Heinrich_d%27Arrest&action=edit&redlink=1)đã tìm thấy [Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng)ở chính xác nơi Le Verrier đã dự đoán. Những quan sát Sao Hải Vương ở cuối thế kỷ 19 đã khiến các nhà thiên văn học phải cho rằng quỹ đạo của Sao Thiên Vương đang bị nhiễu loạn bởi một hành tinh khác nữa ngoài Sao Hải Vương. Năm 1906, [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-14) [Percival Lowell](http://vi.wikipedia.org/wiki/Percival_Lowell), một người Boston giàu có từng thành lập [Đài quan sát Lowell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_quan_s%C3%A1t_Lowell&action=edit&redlink=1)tại [Flagstaff, Arizona](http://vi.wikipedia.org/wiki/Flagstaff,_Arizona)năm 1894, đã khởi động một dự án lớn để tìm kiếm một hành tinh có thể có thứ 9, hành tinh mà ông gọi tên là “ [Hành tinh X](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh_ngo%C3%A0i_Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng)“. Tới năm 1909, Lowell và [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Tombaugh1946-15) [William H. Pickering](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Henry_Pickering&action=edit&redlink=1)đã đề xuất nhiều tọa độ có thể của một hành tinh như vậy. Lowell và đài quan sát của mình đã tìm kiếm từ năm 1905 tới khi ông qua đời năm 1916, nhưng không hề có kết quả. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Hoyt-16) [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Hoyt-16) [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-17)
Việc tìm kiếm Hành tinh X của đài thiên văn mãi tới năm 1929,
mới được bắt đầu trở lại khi ông giám đốc [18] [Vesto Melvin Slipher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vesto_Melvin_Slipher&action=edit&redlink=1)giao vai trò định vị Hành tinh X cho [Clyde Tombaugh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Clyde_Tombaugh), một chàng trai xuất thân nông dân 22 tuổi đến từ [Kansas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kansas), người mới chỉ tới Đài quan sát Lowell sau khi Slipher cảm thấy ấn tượng bởi một mẫu các bản vẽ thiên văn học của anh. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-slipher-18)
Nhiệm vụ của Tombaugh là vẽ hình một cách có hệ thống bầu trời đêm bằng những bức ảnh đúp được chụp từ hai tuần trước đó, sau đó xem xét các cặp và xác định xem có bất kỳ một vật thể nào thay đổi vị trí hay không. Sử dụng một máy được gọi là
[máy so sánh ánh sáng nhấp nháy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_so_s%C3%A1nh_%C3%A1nh_s%C3%A1ng_nh%E1%BA%A5p_nh%C3%A1y&action=edit&redlink=1), anh nhanh chóng di chuyển tới lui các quang cảnh của mỗi đĩa, để tạo ra sự phản chiếu di động của bất kỳ vật thể nào đã thay đổi vị trí hay xuất hiện giữa các bức ảnh. Ngày [18 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_2) năm [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930), sau gần một năm tìm kiếm, Tombaugh đã phát hiện một vật thể có thể di động trên những đĩa ảnh được chụp ngày [23 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_1) và [29 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_1) năm ấy. Một bức ảnh chất lượng kém hơn được chụp ngày [20 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_1) đã giúp anh xác nhận sự chuyển động. Sau khi đài quan sát có được những bức ảnh xác nhận thêm nữa, tin tức về khám phá được gửi tới [Đài quan sát Đại học Harvard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_quan_s%C3%A1t_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard&action=edit&redlink=1) ngày [13 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) năm [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930). Vật thể mới sau này đã được thấy trong những bức ảnh được chụp từ ngày [19 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) năm [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915). [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Hoyt-16)
### Đặt tên
Quyền đặt tên cho vật thể mới phát hiện thuộc về Đài quan sát Lowell.
Tombaugh đã hối thúc Slipher đề nghị một cái tên cho vật thể này trước khi có người khác làm điều đó. [19] Những đề xuất được gửi về ồ ạt từ khắp nơi trên thế giới. Constance Lowell đề nghị tên [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-pluto_guide-19) *sau đó là* [Zeus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zeus), *Lowell,*và cuối cùng là họ của bà. Tất cả đề nghị này đều không được chấp nhận. [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-20)
Cái tên Pluto lần đầu được
[Venetia Burney](http://vi.wikipedia.org/wiki/Venetia_Phair) (sau này là Venetia Phair), một cô học trò 11 tuổi tại [Oxford](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oxford), [Anh Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) đề xuất. Venetia yêu tích [21] [thần thoại cổ điển](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1)cũng như thiên văn học, và coi cái tên này, một trong những tên khác của [Hades](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hades), vị thần trông coi Âm phủ của người Hy Lạp, là thích hợp cho một hành tinh được cho là tối và lạnh như vậy. Cô bé đã nói ra ý kiến đó trong một cuộc thảo luận với người ông [Falconer Madan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Falconer_Madan&action=edit&redlink=1), một cựu thủ thư tại [Thư viện Bodleian](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Bodleian)thuộc [Đại học Oxford](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford). Madan đã gửi cái tên này cho Giáo sư [Herbert Hall Turner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Hall_Turner&action=edit&redlink=1), và ông này lại đánh điện báo cái tên đó cho các đồng nghiệp ở Châu Mỹ. [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-22)
Vật thể được chính thức đặt tên ngày
[24 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) năm [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930). [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-23) Mỗi thành viên của Đài quan sát Lowell được cho phép bỏ phiếu chọn trong danh sách chỉ gồm ba cái tên: “ [24] [Minerva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minerva)” (tên đã được đặt cho một tiểu hành tinh), “ [Cronus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cronus)” (vốn không được coi trọng bởi nó được đề xuất từ một nhà thiên văn vô danh tên là [Thomas Jefferson Jackson See](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Jefferson_Jackson_See&action=edit&redlink=1)), và Pluto. Pluto nhận được số phiếu tối đa. Cái tên này được công bố ngày [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-25) [1 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_5)năm [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930). Ngay sau khi công bố, Madan đã cho Venetia năm [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Venetia-21) [pound](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_Anh)làm tiền thưởng. [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Venetia-21)
Cái tên
*Pluto* được dự định gợi nhớ tới những chữ cái đầu trong tên của nhà thiên văn học [Percival Lowell](http://vi.wikipedia.org/wiki/Percival_Lowell), chữ viết lồng P-L cũng là [biểu tượng thiên văn học](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83u_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) của Pluto ( [).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Pluto_symbol.svg) Biểu tượng thiên văn học của Sao Diêm Vương giống với biểu tượng của [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-26) [Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng)( [), nhưng có một vòng tròn thay thế cho cái chĩa đinh ba ở giữa (](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Neptune_symbol.svg) ![ Neptune symbol.svg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Neptune_symbol.svg/20px-Neptune_symbol.svg.png)
![ Neptune symbol.svg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Neptune_symbol.svg/20px-Neptune_symbol.svg.png)
[).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Pluto%27s_astrological_symbol.svg) ![ Pluto's astrological symbol.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Pluto%27s_astrological_symbol.svg/20px-Pluto%27s_astrological_symbol.svg.png)
![ Pluto's astrological symbol.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Pluto%27s_astrological_symbol.svg/20px-Pluto%27s_astrological_symbol.svg.png)
Tại Nhật Bản năm 1930, ngay sau khi hành tinh này được phát hiện, trên “Khoa học hoạ báo” (Nhật văn: 科学画報),
[Nojiri Hōei](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nojiri_H%C5%8Dei&action=edit&redlink=1) (野尻抱影) đã đề nghị dịch tên gọi của hành tinh này sang tiếng Nhật là **Minh vương tinh** [chữ Hán: 冥王星, đọc theo âm [âm độc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_%C4%91%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) là “めいおうせい” (Meiō sei)]. Minh vưong (冥王) là tục xưng của [Diêm Ma La Già](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%C3%AAm_Ma_La_Gi%C3%A0) (閻魔羅闍), theo Phật giáo là chúa tể của địa ngục. [Đài Thiên văn Kyōto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_Thi%C3%AAn_v%C4%83n_Ky%C5%8Dto&action=edit&redlink=1) đã sử dụng tên gọi này nhưng Đài Thiên văn Tōkyō (nay là [Đài Thiên văn quốc lập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_Thi%C3%AAn_v%C4%83n_qu%E1%BB%91c_l%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)) tiếp tục dùng tên gọi “プルートー” (Purūtō, dịch âm từ tiếng Anh “Pluto”) cho đến năm 1943. Trung Quốc từ năm 1933 cũng gọi hành tinh này là “Minh vương tinh”. Tên gọi Minh vương tinh còn đựoc dùng trong tiếng Triều Tiên [đọc theo [âm Hán tự Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_H%C3%A1n_t%E1%BB%B1_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) là “명왕성” (Myeongwangseong)] và tiếng Mông Cổ.
Do chữ “minh” 冥 có nghĩa là “u ám, tối tăm” đồng âm với chữ “minh” 明 có nghĩa là “sáng” và “minh vương” 冥王 đồng âm với “minh vương” 明王 có nghĩa là “vị vua sáng suốt” nên người Việt Nam tránh gọi Diêm Ma La Già là Minh vương mà thường gọi tắt là Diêm vương (閻王). Minh vương tinh cũng theo đó mà được từ sách báo Trung Quốc sang tiếng Việt là
**Diêm vương tinh** (閻王星) hoặc **sao Diêm vương**.
Nhiều ngôn ngữ phi Âu sử dụng cách chuyển tự “Pluto” bằng cái tên của họ cho vật thể này.
Từ năm 2006, Hiệp hội Thiên văn học Quốc tế (IAU) đã quyết định loại sao Diêm Vương ra khỏi danh sách các hành tinh trong hệ mặt trời. Như vậy, sao Hải Vương đã trở thành hành tinh có vòng quay xa mặt trời nhất. Và sao Diêm Vương đã trở hành tinh lùn thứ hai trong hệ mặt trời.
### Cái chết của Hành tinh X
Ngay khi được tìm thấy, ánh sáng mờ nhạt và sự thiếu vắng một resolvable disc đã khiến mọi người nghi ngờ Sao Diêm Vương có thể là Hành tinh X của Lowell. Trong suốt thế kỷ 20, những ước tính về khối lượng Sao Diêm Vương liên tục bị điều chỉnh theo hướng giảm xuống. Năm 1978, sự khám phá vệ tinh
[Charon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charon_%28v%E1%BB%87_tinh%29) của Sao Diêm Vương lần đầu tiên đã cho phép đo đạc khối lượng của nó. Khối lượng này bằng khoảng 2% khối lượng Trái Đất, quá nhỏ để gây ra sự không nhất quán trong quỹ đạo của Sao Thiên Vương. Những nghiên cứu sau đó về một Hành tinh X khác, đáng chú ý nhất là của [Robert Harrington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Harrington&action=edit&redlink=1), đều không thành công. Năm 1993, Myles Standish đã sử dụng dữ liệu từ chuyến bay ngang [27] [Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng)của *, xác định lại tổng khối lượng hành tinh này giảm 0.5%, để tính toán lại ảnh hưởng trọng lực lên Sao Thiên Vương. Với những con số mới, sự không nhất quán, và sự cần thiết cho một Hành tinh X, đã bị bãi bỏ.* [Voyager 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Voyager_2) Ngày nay đa số giới thiên văn học thống nhất rằng Hành tinh X, như Lowell định nghĩa nó, không tồn tại. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-28) Lowell đã đưa ra dự đoán vị trí Hành tinh X năm 1915 hơi gần hơn vị trí thực của Sao Diêm Vương ở thời điểm đó; tuy nhiên, [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-29) [Ernest W. Brown](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ernest_W._Brown&action=edit&redlink=1)đã kết luận gần như ngay lập tức rằng đó là một sự trung khớp, một quan điểm vẫn được duy trì đến ngày nay. [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-30)
## Đặc điểm của hành tinh
**1.**Nitơ đông lạnh **2.**Băng nước **3.**Silicate và băng nước
Khoảng cách từ Sao Diêm Vương tới Trái Đất khiến việc nghiên cứu sâu về hành tinh này rất khó khăn. Nhiều chi tiết về Sao Diêm Vương sẽ vẫn chưa được biết tới cho đến năm 2015, khi tàu vũ trụ
[New Horizons](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Horizons) tới đó. [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-newhorizons-31)
### Hình dạng bên ngoài và thành phần
[Độ sáng biểu kiến bên ngoài](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_s%C3%A1ng_bi%E1%BB%83u_ki%E1%BA%BFn_b%C3%AAn_ngo%C3%A0i&action=edit&redlink=1) của Sao Diêm Vương trong khoảng 15,1, lên tới 13,65 ở điểm cận nhật. Để quan sát được nó, một kính viễn vọng phải có độ mở khoảng 30 cm (12 in). [32] Sao Diêm Vương trông không rõ ràng và giống sao thậm chí khi được quan sát bằng kính viễn vọng lớn bởi [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-33) [đường kính góc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_k%C3%ADnh_g%C3%B3c)của nó chỉ là 0,11″. Nó có màu xám sáng pha chút vàng. [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-34)
Phân tích
[quang phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc) bề mặt Sao Diêm Vương cho thấy nó có thành phần gồm hơn 98% băng [nitơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nit%C6%A1), với các dấu hiệu của methane và carbon monoxide. [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-35) Khoảng cách và những giới hạn về hiện tại trong kỹ thuật kính viễn vọng khiến không thể chụp ảnh trực tiếp các chi tiết bề mặt Sao Diêm Vương. Các hình ảnh từ [36] [Kính viễn vọng không gian Hubble](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_kh%C3%B4ng_gian_Hubble)không thể hiện bất kỳ một đặc điểm hay dấu hiệu bề mặt có thể phân biệt nào. [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-37)
Những hình ảnh tốt nhất về Sao Diêm Vương có từ các bản đồ sáng được tạo ra từ các quan sát gần các lần thực của nó với vệ tinh lớn nhất, Charon. Sử dụng quá trình xử lý máy tính, những quan sát được tiến hành bằng những yếu tố sáng khi Sao Diêm Vương bị Charon che khuất. Ví dụ, việc che khuất một điểm sáng trên Pluto sẽ tạo ra một sự thay đổi tổng độ sáng lớn hơn khi che khuất một điểm tối. Sử dụng kỹ thuật này, ta có thể đo đạc tổng độ sáng của hệ Sao Diêm Vương-Charon và theo dõi những thay đổi độ sáng theo thời gian.
Những bản đồ được [38] [Kính viễn vọng không gian Hubble](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_kh%C3%B4ng_gian_Hubble)tổng hợp cho thấy bề mặt Sao Diêm Vương có đặc điểm ở sự [không đồng nhất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1), một sự thực cũng được chứng nhận bởi sự làm cong ánh sáng và bởi những thay đổi định kỳ trong các phổ của nó. Bề mặt Sao Diêm Vương hướng về phía Charon chứa nhiều băng [methane](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAtan)hơn, trong khi phía bề mặt đối diện chứa nhiều [nitơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nit%C6%A1)và băng [carbon monoxide](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cacbon_m%C3%B4n%C3%B4x%C3%ADt). Điều này biến Sao Diêm Vương thành vật thể có sự trái ngược lớn thứ hai trong Hệ Mặt Trời sau [Iapetus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iapetus_%28v%E1%BB%87_tinh%29). [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-39) [Kính viễn vọng không gian Hubble](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_kh%C3%B4ng_gian_Hubble) cho rằng mật độ Sao Diêm Vương ở trong khoảng 1.8 và 2.1 g/cm³, cho thấy thành phần bên trong của nó gồm khoảng 50–70 phần trăm đá và 30–50 phần trăm băng. Vì sự phân rã phóng xạ của các khoáng chất cuối cùng sẽ làm nóng băng tới mức đủ để chúng tách khỏi đá, các nhà khoa học chờ đợi kết cấu bên trong của Sao Diêm Vương có sự khu biệt, với vật liệu đá lắng xuống thành một [36] [lõi đặc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%B5i_%28%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t%29&action=edit&redlink=1)bao quanh bởi một [áo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%81o_%28%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t%29&action=edit&redlink=1)băng. Có thể quá trình nóng lên đó đang diễn ra ở thời điểm hiện tại, tạo ra một biển nước ngầm bên dưới bề mặt. [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-40)
### Kích thước và khối lượng
Sao Diêm Vương không những nhỏ hơn tất cả các hành tinh khác trong Thái Dương Hệ mà còn nhỏ hơn các
[vệ tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) sau đây: [Ganymede](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ganymede_%28v%E1%BB%87_tinh%29), [Titan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Titan_%28v%E1%BB%87_tinh%29), [Callisto](http://vi.wikipedia.org/wiki/Callisto_%28v%E1%BB%87_tinh%29), [Io](http://vi.wikipedia.org/wiki/Io_%28v%E1%BB%87_tinh%29), [Mặt Trăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng), [Europa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Europa_%28v%E1%BB%87_tinh%29) và [Triton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Triton_%28v%E1%BB%87_tinh%29). Trong khi đó, Sao Diêm Vương lại lớn hơn tất cả các tiểu hành tinh của vòng đai chính, giữa [Sao Hoả](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa) và [Sao Mộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_M%E1%BB%99c), hay của [vòng đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper). Điều này làm cho các nhà khoa học tin rằng Sao Diêm Vương không phải là một hành tinh chính thức mà thuộc một loại thiên thể nhiều người gọi là *plutino* – loại hành tinh nhỏ giống Pluto.
Khối lượng của Sao Diêm Vương không được biết hàng chục năm sau khi nó được khám phá. Việc đo lường quỹ đạo vệ tinh Charon đã giúp các nhà khoa học tính được khối lượng của Sao Diêm Vương, dùng một công thức của
[Isaac Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton) dựa vào [các định luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BB%AFng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_c%E1%BB%A7a_Kepler_v%E1%BB%81_chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng_thi%C3%AAn_th%E1%BB%83) của [Johannes Kepler](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johannes_Kepler). [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-41)
### Khí quyển
[ESO](http://vi.wikipedia.org/wiki/ESO)về bề mặt Pluto với bầu khí quyển sương mù, vệ tinh Charon và Mặt Trời trên bầu trời.
Khí quyển Pluto là lớp khí mỏng thành phần gồm khí
[nitơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nit%C6%A1), [mêtan](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAtan), và [cacbon mônôxít](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cacbon_m%C3%B4n%C3%B4x%C3%ADt). Chúng có nguồn gốc từ băng trên bề mặt bốc hơi tạo thành. Áp suất bề mặt trong khí quyển thay đổi từ 6,5 tới 24 μbar. [42] Người ta cho rằng quỹ đạo elip dẹt của Pluto có ảnh hưởng lớn đến khí quyển của nó: khi Diêm Vương Tinh chuyển động ra xa Mặt Trời, bầu khí quyển của nó bị đóng băng dần và rơi trở lại bề mặt. Khi Pluto đến gần Mặt Trời hơn, nhiệt độ bề mặt tăng lên, băng trên bề mặt [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-atmosphere2009-43) [thăng hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_hoa)thành khí. Quá trình này tạo ra [hiệu ứng nhà kính ngược](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87u_%E1%BB%A9ng_nh%C3%A0_k%C3%ADnh_ng%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1); giống như [mồ hôi](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%93_h%C3%B4i)làm lạnh cơ thể khi nó toát ra bề mặt da, sự thăng hoa này làm lạnh bề mặt của Pluto. Các nhà khoa học sử dụng mảng kính thiên văn vô tuyến [Submillimeter Array](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Submillimeter_Array&action=edit&redlink=1)gần đây đã phát hiện ra rằng nhiệt độ trên bề mặt Pluto vào khoảng 43 K (−230 °C), lạnh hơn 10 K so với giá trị trước đó. [[44]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-44)
Do có mặt mêtan, một loại
[khí nhà kính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_nh%C3%A0_k%C3%ADnh) mạnh, hiện tượng đảo ngược nhiệt độ trong khí quyển của Pluto đã xảy ra, với nhiệt độ trung bình ấm hơn 36 K ở độ cao trên 10 km so với bề mặt. Tầng khí quyển thấp hơn có độ tập trung mêtan cao hơn so với tầng khí quyển trên cao. [45] [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-atmtemp-45)
Chứng cứ đầu tiên cho thấy Sao Diêm Vương có bầu khí quyển được tìm thấy tại Đài quan sát trên không Kuiper (Kuiper Airborne Observatory) năm 1985, dựa trên quá trình quan sát một
[ngôi sao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao) bị [che khuất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Che_khu%E1%BA%A5t_%28thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc%29) bởi Pluto. Khi một thiên thể không có bầu khí quyển di chuyển ra phía trước ngôi sao thì ánh sáng từ ngôi sao bị biến mất một cách đột ngột; trong trường hợp của Diêm Vương Tinh, ngôi sao mờ dần dần đi. Từ tốc độ mờ dần, người ta tính ra được áp suất khí quyển bằng 0,15 [46] [pascal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pascal_%28%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B%29), xấp xỉ 1/700.000 so với của Trái Đất. Những kết quả này được củng cố mạnh mẽ bằng những quan sát mở rộng trong quá trình che khuất xảy ra vào năm 1988. [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-47)
Năm 2002, sự kiện Pluto che khuất một ngôi sao khác đã được quan sát và phân tích bởi đội đứng đầu bởi Bruno Sicardy ở
[Đài quan sát Paris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_quan_s%C3%A1t_Paris&action=edit&redlink=1), James L. Elliot ở [48] [MIT](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Massachusetts), và Jay Pasachoff ở [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-49) [Williams College](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Williams_College&action=edit&redlink=1). Kết quả họ thu được thật ngạc nhiên, áp suất khí quyển ước tính bằng 0,3 pascal, cho dù thời điểm này Pluto nằm xa Mặt Trời hơn so với thời điểm năm 1988 và do đó bầu khí quyển phải lạnh và loãng hơn. Một cách giải thích cho sự khác biệt này là năm 1987, cực nam của Sao Diêm Vương bắt đầu đi ra khỏi bóng tối trong suốt 120 năm, gây ra hiện tượng nitơ thăng hoa từ băng ở cực nam. Phải mất hàng thập kỉ để khí nitơ dư thừa ngưng tụ lại trong bầu khí quyển khi nó bị đóng băng trên chỏm băng tối vĩnh cửu ở cực bắc. [[50]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-50) Các đỉnh nhọn trong biểu đồ dữ liệu từ các nghiên cứu này cho thấy khả năng có gió thổi trong khí quyển của Sao Diêm Vương. [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-britty-51) Đội MIT-Williams College gồm James Elliot, Jay Pasachoff, và đội do Leslie Young dẫn đầu từ Viện nghiên cứu Tây Nam [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-britty-51) [Southwest Research Institute](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Southwest_Research_Institute&action=edit&redlink=1)cũng quan sát sự che khuất của Pluto vào ngày 12 tháng 6 năm 2006 tại Australia. [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-52)
Tháng 10 năm 2006, Dale Cruikshank ở Trung tâm nghiên cứu Ames thuộc NASA (người đồng lãnh đạo dự án New Horizons) và các đồng nghiệp thông báo họ phát hiện ra dấu vết của
[êtan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%8Atan) trong quang phổ trên bề mặt của Sao Diêm Vương. Lượng êtan này được sinh ra từ sự quang phân hay sự phân ly do bức xạ (sự chuyển đổi hợp chất hóa học do ánh sáng hay bức xạ) của mêtan đóng băng trên bề mặt Pluto hay lơ lửng trong bầu khí quyển của nó. [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-ethane-53)
### Quỹ đạo
[Quỹ đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) của Sao Diêm Vương khác với các [hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh) khác do có [độ nghiêng quỹ đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) >17° và [tâm sai](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2m_sai) ~0,25. Chỉ quỹ đạo của [54] [Sao Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Th%E1%BB%A7y)có độ nghiêng đáng kể là ~7° và tâm sai là ~0,2; còn các hành tinh khác thì có quỹ đạo [elip](http://vi.wikipedia.org/wiki/El%C3%ADp)với tâm sai rất bé. Tâm sai lớn có nghĩa là một phần của quỹ đạo Sao Diêm Vương gần với Mặt Trời hơn quỹ đạo của Sao Hải Vương. Khi đến gần [điểm cận nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o#C.E1.BA.ADn_.C4.91i.E1.BB.83m_qu.E1.BB.B9_.C4.91.E1.BA.A1o), Sao Diêm Vương ở gần Mặt Trời hơn Sao Hải Vương. Nhưng do độ nghiêng quỹ đạo, điểm cận nhật của nó ở phía bên trên (~8.0 AU) [mặt phẳng hoàng đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o). [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-huainn01-55) [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-hunter04-56) Các sơ đồ trên hai hình bên biểu diễn vị trí tương đối của quỹ đạo Sao Diêm Vương so với mặt phẳng hoàng đạo (mặt cắt vuông góc mặt phẳng hoàng đạo – [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-malhotra-9planets-57) *ecliptic view*), và hình chiếu từ trên xuống vuông góc với mặt phẳng hoàng đạo ( *polar view*) với vị trí hiện hành của Sao Diêm Vương và Sao Hải Vương. Các đoạn quỹ đạo phía trên mặt phẳng hoàng đạo được tô màu sáng hơn, các đoạn nằm dưới thì có màu tối hơn; điểm cận nhật và [điểm viễn nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o#Vi.E1.BB.85n_.C4.91i.E1.BB.83m_qu.E1.BB.B9_.C4.91.E1.BA.A1o)được đánh dấu lần lượt bằng các chữ q và Q.
### Quỹ đạo tránh Sao Hải Vương
[mặt phẳng hoàng đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o). Các vị trí của hai vật thể trong ngày [16 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_4)năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006); tới tháng 4 năm 2007 chúng đã thay đổi vị trí khoảng 3 pixel (~1 AU).
Dù rõ ràng quỹ đạo của Sao Diêm Vương cắt quỹ đạo Sao Hải Vương khi quan sát trực tiếp từ phía trên
[hoàng đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o), hai vật thể này không thể va chạm. Điều này bởi các quỹ đạo của chúng được sắp thẳng hàng sao cho Sao Diêm Vương và Sao Hải Vương không bao giờ tiếp cận gần. Nhiều yếu tố tác động tới việc này.
Ở mức độ đơn giản nhất, một người có thể xem xét hai quỹ đạo và thấy rằng chúng không giao nhau. Khi Sao Diêm Vương ở vị trí cận nhật, và ví thế cũng ở điểm gần nhất với quỹ đạo của Sao Hải Vương như được quan sát ở hình chiếu từ trên xuống, nó cũng ở điểm xa nhất phía trên hoàng đạo. Điều này có nghĩa thực tế quỹ đạo Sao Diêm Vương chạy qua
*phía trên* quỹ đạo Sao Hải Vương, khiến chúng không thể va chạm. Quả vậy, phần quỹ đạo Sao Diêm Vương ở gần Mặt Trời hơn quỹ đạo Sao Hải Vương nằm khoảng 8 [55] [AU](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_thi%C3%AAn_v%C4%83n)phía trên hoàng đạo, và cũng cách một khoảng tương tự với quỹ đạo Sao Hải. [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-hunter04-56) [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-malhotra-9planets-57) [Giao điểm lên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Giao_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)của quỹ đạo của Sao Diêm Vương, điểm tại đó quỹ đạo cắt ngang hoàng đạo, hiện cách khỏi quỹ đạo Sao Hải Vương hơn 21°; các giao điểm xuống của chúng cũng cách nhau một khoảng cách góc tương tự (xem biểu đồ). Bởi quỹ đạo Sao Hải Vương hầu như phẳng so với mặt phẳng hoàng đạo, Sao Diêm Vương luôn cách xa phía trên khi hai hành tinh ở gần nhau trên quỹ đạo. [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-58)
Chỉ riêng điều này không đủ để bảo vệ Sao Diêm Vương;
[các nhiễu loạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BB%85u_lo%E1%BA%A1n_%28thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc%29) (ví dụ, [tiến động quỹ đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BB%99ng#C.E1.BB.A7a_c.C3.A1c_qu.E1.BB.B9_.C4.91.E1.BA.A1o_h.C3.A0nh_tinh)) từ các hành tinh, đặc biệt là Sao Hải Vương, sẽ làm thay đổi quỹ đạo Sao Diêm Vương, vì thế trong hàng triệu năm một vụ va chạm có thể xảy ra. Một số cơ cấu khác hay các cơ cấu sẽ hoạt động từ đó. Cơ cấu đáng chú ý nhất là một [cộng hưởng chuyển động trung bình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C6%B0%E1%BB%9Fng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) với Sao Hải Vương.
Sao Diêm Vương nằm ở 3:2 cộng hưởng khoảng cách chuyển động trung bình với
[Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng): cứ ba lần Sao Hải Vương quay xung quanh Mặt Trời, Sao Diêm Vương thực hiện điều đó 2 lần. Hai vật thể sau đó sẽ quay trở lại các vị trí ban đầu của chúng và chu kỳ lặp lại, mỗi chu kỳ kéo dài 500 năm. Mô hình này được xác định sao cho, trong mỗi chu kỳ 500 năm, lần đầu tiên Sao Diêm Vương gần [điểm cận nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o#C.E1.BA.ADn_.C4.91i.E1.BB.83m_qu.E1.BB.B9_.C4.91.E1.BA.A1o) Sao Hải Vương ở hơn 50° *phía sau* Sao Diêm Vương. Ở lần cận nhật thứ hai của Sao Diêm Vương, Sao Hải Vương sẽ hoàn thành một vòng nữa và một nửa vòng riêng trên quỹ đạo của nó, và vì thế sẽ ở một khoảng cách tương tự *phía trước* Sao Diêm Vương. Trên thực tế, khoảng cách tối thiểu giữa Sao Diêm Vương và Sao Hải Vương là hơn 17 AU; Sao Diêm Vương thực tế có thời điểm ở gần (11 AU) [Sao Thiên Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Thi%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng) hơn Sao Hải Vương. [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-malhotra-9planets-57)
Sự cộng hưởng 3:2 giữa hai vật thể rất ổn định, và không thay đổi trong hàng triệu năm.
Điều này khiến quỹ đạo của chúng không thể thay đổi so với nhau— chu kỳ luôn lặp lại theo cùng cách— và hai vật thể không bao giờ đến được gần nhau. Vì thế, thậm chí khi quỹ đạo của Sao Diêm Vương không quá nghiêng, hai vật thể cũng không bao giờ va chạm nhau. [59] [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-malhotra-9planets-57)
### Các yếu tố khác ảnh hưởng tới quỹ đạo Sao Diêm Vương
Những nghiên cứu số đã cho thấy rằng sau những chu kỳ hàng triệu năm, hình thức tổng thể của sự thẳng hàng giữa quỹ đạo của Sao Diêm Vương và Sao Hải Vương không thay đổi.
[[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-huainn01-55) Tuy nhiên, có nhiều sự cộng hưởng và tác động khác ảnh hưởng tới các chi tiết chuyển động tương đối của chúng, và tăng cường tính ổn định của Sao Diêm Vương. Chúng xuất hiện chủ yếu từ hai cơ cấu phụ trợ (ngoài sự cộng hưởng chuyển động trung bình 3:2). [60]
Đầu tiên, cuộc
[tranh cãi về điểm cận nhật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tranh_c%C3%A3i_v%E1%BB%81_%C4%91i%E1%BB%83m_c%E1%BA%ADn_nh%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) của Sao Diêm Vương, góc giữa điểm nơi nó cắt hoàng đạo và điểm nó ở gần Mặt Trời nhất, [đu đưa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90u_%C4%91%C6%B0a&action=edit&redlink=1) quanh 90°. Điều này có nghĩa khi Sao Diêm Vương ở gần Mặt Trời nhất, nó đang ở điểm xa nhất phía trên mặt phẳng hoàng đạo của Hệ Mặt Trời, ngăn cản va chạm với Sao Hải Vương. Đây là hậu quả trực tiếp của [60] [cơ cấu Kozai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_c%E1%BA%A5u_Kozai&action=edit&redlink=1), liên quan tới sự lệch tâm của một quỹ đạo với độ nghiêng của nó, liên hệ với một vật thể làm nhiễu động lớn hơn — trong trường hợp này là Sao Hải Vương. Liên quan tới Sao Hải Vương, biên độ dao động là 38°, và vì thế sự chia tách góc của điểm cận nhật của Sao Diêm Vương với quỹ đạo của Sao Hải Vương luôn lớn hơn 52° (= 90°–38°). Sự chia tách nhỏ nhất này diễn ra mối 10,000 năm. [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-huainn01-55) [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-sp-345-59)
Thứ hai, các kinh độ của giao điểm lên của hai vật thể — các điểm khi chúng cắt mặt phẳng hoàng đạo – ở cộng hưởng gần với sự đu đưa bên trên. Khi hai kinh độ trùng nhau — có nghĩa, khi một kinh độ có thể vẽ một đường thẳng xuyên qua cả hai điểm giao và Mặt Trời — điểm cận nhật của Sao Diêm Vương nằm chính xác tại 90°, và nó ở gần Mặt Trời Nhật khi ở đỉnh phía trên quỹ đạo Sao Hải Vương. Nói cách khác, khi Sao Diêm Vương nằm gần nhất các giao điểm của mặt phẳng quỹ đạo Sao Hải Vương, nó cũng ở xa nhất phía trên nó. Điều này được gọi là
*siêu cộng hưởng 1:1*.Để hiểu tình trạng của sự đu đưa, tưởng tượng một điểm quan sát phía trên cực, nhìn xuống đường hòng đạo từ một điểm ưu thế ở xa nơi các hành tinh chuyển động theo quỹ đạo [ngược chiều kim đồng hồ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%A3c_chi%E1%BB%81u_kim_%C4%91%E1%BB%93ng_h%E1%BB%93&action=edit&redlink=1). Sau khi vượt qua điểm giao lên, Sao Diêm Vương ở bên trong quỹ đạo Sao Hải Vương và chuyển động nhanh hơn, tiếp cận với Sao Hải Vương từ phía sau. Lực hút hấp dẫn mạnh giữa hai vật thể khiến [động lượng góc](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4_men_%C4%91%E1%BB%99ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) từ Sao Hải Vương được chuyển sang Sao Diêm Vương. Điều này khiến Sao Diêm Vương đi vào một quỹ đạo hơi lớn hơn, nơi nó đi hơi chậm lại, tuân theo [Định luật thứ ba của Kepler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_th%E1%BB%A9_ba_c%E1%BB%A7a_Kepler&action=edit&redlink=1). Khi quỹ đạo thay đổi, nó dần tạo hiệu ứng thay đổi pericentre và các kinh độ của Sao Diêm Vương (và, ở mức độ nhỏ hơn, của Sao Hải Vương). Sau nhiều lần lặp lại như vậy, Sao Diêm Vương đã bị hãm lại ở mức đủ, và Sao Hải Vương cũng tăng tốc ở mức đỏ, khiến Sao Hải Vương bắt đầu bắt Sao Diêm Vương tại phía đối diện quỹ đạo của nó (gần điểm giao đối diện nơi chúng ta bắt đầu). Quá trình này sau đó lại đảo ngược, và Sao Diêm Vương mất động lượng góc cho Sao Hải Vương, cho tới khi Sao Diêm Vương tăng tốc đủ để nó bắt đầu bắt Sao Hải Vương một lần nữa ở điểm ban đầu. Toàn bộ quá trình hoàn thành trong khoảng 20,000 năm. [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-malhotra-9planets-57) [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-sp-345-59)
## Vệ tinh
Sao Diêm Vương có năm
[vệ tinh tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) đã được biết: [Charon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charon_%28v%E1%BB%87_tinh%29), lần đầu được xác định năm 1978 bởi nhà thiên văn học [James Christy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_W._Christy&action=edit&redlink=1); và hai vệ tinh nhỏ hơn, [Nix](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nix_%28v%E1%BB%87_tinh%29) và [Hydra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hydra_%28v%E1%BB%87_tinh%29), cả hai cùng được phát hiện năm 2005. [[61]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-61)
Các vệ tinh của Sao Diêm Vương luôn ở gần bề mặt của nó, so với các hệ khác đã được quan sát. Các vệ tinh có thể có tiềm năng quay quanh Sao Diêm Vương lên tới 53% (hay 69%, nếu đi ngược) của bán kính
[quyển Hill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%83n_Hill&action=edit&redlink=1), vùng ảnh hưởng trọng lực ổn định của Sao Diêm Vương. Ví dụ, [Psamathe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Psamathe_%28v%E1%BB%87_tinh%29&action=edit&redlink=1) quay quanh Sao Hải Vương ở 40% bán kính Hill. Trong trường hợp Sao Diêm Vương, chỉ 3% của vùng được biết có sự có mặt của các vệ tinh. Theo thuật ngữ của các nhà khoa học, hệ Sao Diêm Vương dường như “quá chật và hầu như trống rỗng.” Trong các bức ảnh thu được từ [62] [Hubble](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_kh%C3%B4ng_gian_Hubble)chụp Pluto trong các ngày 28 tháng 6, 2011 và 3 tháng 7, 2011 các nhà thiên văn học ở viện SETI ở [California](http://vi.wikipedia.org/wiki/California)đã phát hiện ra thêm một vệ tinh mới thứ tư của Pluto. Vệ tinh được tạm thời gọi là P4 có đường kính từ 13 đến 34 km và quỹ đạo của nó nằm giữa quỹ đạo của Nix và Hydra. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-NASA2011-5)
|Tên||Bán kính
|
(km)
|Khối lượng
|
(kg)
|Bán trục chính
|
(km)
|Chu kỳ quỹ đạo
|
(ngày)
|Khám phá|
|
|21 [Nix](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nix_%28v%E1%BB%87_tinh%29) 18 [Hydra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hydra_%28v%E1%BB%87_tinh%29) 18 [S/2011 P 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kerberos_%28v%E1%BB%87_tinh%29) [S/2012 P 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Styx_%28v%E1%BB%87_tinh%29)
-
Charon 2.jpg
Charon nhìn từ mặt Sao Diêm Vương
-
-
### Charon
Hệ thống Sao Diêm Vương-Charon rất đáng chú ý vì đây là hệ đôi lớn nhất trong một vài hệ đôi thuộc Hệ Mặt Trời, và được xác định là cặp đôi có
[trung tâm khối lượng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) nằm ngoài bề mặt hành tinh chính ( [617 Patroclus](http://vi.wikipedia.org/wiki/617_Patroclus) là một ví dụ nhỏ hơn khác). Điều này và kích thước to lớn của Charon so với Sao Diêm Vương khiến một số nhà thiên văn gọi chúng là một [63] [hành tinh đôi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_tinh_%C4%91%C3%B4i&action=edit&redlink=1)lùn. Hệ này cũng khác biệt so với các hệ hành tinh khác ở điểm mỗi vật thể đều [[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-64) [khóa thủy triều](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%B3a_th%E1%BB%A7y_tri%E1%BB%81u&action=edit&redlink=1)vật thể kia: Charon luôn quay một phía bề mặt về Sao Diêm Vương, và Sao Diêm Vương cũng luôn quay một mặt về Charon. Nếu một người đứng ở phía bề mặt gần của Sao Diêm Vương, Charon sẽ lơ lửng trên bầu trời mà không chuyển động; nếu người này đi về phía bề mặt bên kia, anh ta sẽ không thể nhìn thấy Charon. Năm 2007, những quan sát của [[65]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-65) [Đài thiên văn Gemini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_thi%C3%AAn_v%C4%83n_Gemini&action=edit&redlink=1)về những dấu vết ammonia hydrate và tinh thể nước trên bề mặt Charon cho thấy sự hiện diện của các mạch nước phun hoạt động. [[66]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-66)
|Tên gọi
|
(Phát âm)
|Đường kính (km)||Khối lượng (kg)||Bán kính quỹ đạo (km)
|
(khối tâm)
|Chu kỳ quỹ đạo (ngày)|
|
|Sao Diêm Vương/Pluto |/ˈpluːtəʊ/||2.306
|
(65% Mặt Trăng)
|1,305 (7)×10
|22
(18% Mặt Trăng)
|2.040 (100)
|
(0,6% Mặt Trăng)
|6,3872
|
(25% Mặt Trăng)
|
||/ˈʃɛərən, ˈkɛərən/||1.205
|
(35% Mặt Trăng)
|1,52 (7)×10
|21
(2% Mặt Trăng)
|17.530 (90)
|
(5% Mặt Trăng)
### Nix và Hydra
Hai vệ tinh khác của Sao Diêm Vương đã được các nhà khoa học sử dụng
[Kính viễn vọng không gian Hubble](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_kh%C3%B4ng_gian_Hubble) chụp ngày [15 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5) năm [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), và chúng đã nhận được [tên định danh tạm thời](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%8Bnh_danh_t%E1%BA%A1m_th%E1%BB%9Di_trong_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) là S/2005 P 1 và S/2005 P 2. Liên đoàn Thiên văn Quốc tế đã chính thức đặt tên cho các vệ tinh mới nhất của Sao Diêm Vương là [Nix](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nix_%28v%E1%BB%87_tinh%29) (hay Pluto II, vệ tinh phía bên trong, trước kia là P 2) và [Hydra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hydra_%28v%E1%BB%87_tinh%29) (Pluto III, vệ tinh phía ngoài, trước kia là P 1), ngày [21 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_6) năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006). [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-68)
Những vệ tinh nhỏ này quay quanh Sao Diêm Vương ở khoảng cách gấp hai và ba lần Charon: Nix ở 48,700 kilômét và Hydra ở 64,800 kilômét từ tâm khối lượng chung của hệ. Chúng có quỹ đạo
[cùng hướng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng_c%C3%B9ng_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_v%C3%A0_ng%C6%B0%E1%BB%A3c_h%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit&redlink=1) trên cùng mặt phẳng quỹ đạo như Charon, và rất gần (nhưng không phải ở trong) chuyển động trung bình [cộng hưởng quỹ đạo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C6%B0%E1%BB%9Fng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) 4:1 và 6:1 với Charon. [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-69)
Những quan sát Nix và Hydra để xác định các tính chất riêng của chúng đang được tiến hành. Thỉnh thoảng Hydra sáng hơn Nix, cho thấy hoặc nó lớn hơn hoặc những phần khác nhau trên bề mặt của nó có thể có độ sáng khác nhau. Các kích thước được ước tính từ các suất phân chiếu. Quang phổ của hai vệ tinh này tương tự quang phổ của Charon cho thấy một suất phân chiếu 35% như của Charon; các giá trị này khiến Nix được ước tính có đường kính 46 km còn Hydra lớn hơn và có đường kính 61 km. Những giới hạn trên của đường kính của chúng có thể được ước tính khi lấy suất phân chiếu 4% của các vật thể tối nhất trong Vành đai Kuiper; những giới hạn đó là 137 ± 11 km và 167 ± 10 km. Ở phía cuối của dãy này, các khối lượng được suy luận chưa tới 0.3% khối lượng Charon, hay 0.03% của Sao Diêm Vương.
[[70]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Weaver_2006-70)
Sự khám phá hai vệ tinh nhở hơn cho thấy Sao Diêm Vương có thể có một
[hệ vành đai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_v%C3%A0nh_%C4%91ai&action=edit&redlink=1) biến đổi. Các vụ va chạm của các vật thể nhỏ có thể tạo ra rác hình thành nên các vành đai hành tinh. Dữ liệu từ một cuộc khảo sát quang học kỹ lưỡng của [Advanced Camera for Surveys](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Advanced_Camera_for_Surveys&action=edit&redlink=1) trên [Kính viễn vọng vũ trụ Hubble](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_kh%C3%B4ng_gian_Hubble) cho thấy không có hệ vành đai nào. Nếu một hệ như vậy tồn tại, hoặc nó mỏng manh như [các vành đai Sao Mộc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_v%C3%A0nh_%C4%91ai_Sao_M%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) hoặc nó chỉ hạn chế ở chiều rộng chưa tới 1,000 km. [[71]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Steffl_2006-71)
Khi chụp ảnh hệ Sao Diêm Vương, những quan sát từ Huble đặt ra các giới hạn với bất kỳ một vệ tinh có thể nào khác. Với độ tin cậy lên tới 90%, không thể có thêm một vệ tinh khác lớn hơn 12 km (hay tối đa 37 km với suất phân chiếu 0.041) tồn tại bên ngoài ánh chói của Sao Diêm Vương năm giây cung từ hành tinh lùn này. Điều này giả định rằng một vật thể kiểu Charon có suất phân chiếu 0.38; ở mức độ tin cậy 50% giới hạn là 8.
[[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Steffl2005-72)
### Kerberos và Styx
## Vành đai Kuiper
Nguồn gốc và đặc điểm của Sao Diêm Vương từ lâu đã là câu hỏi khó đối với các nhà thiên văn học. Trong thập niên 1950 có ý kiến cho rằng Sao Diêm Vương là một vệ tinh đã thoát khỏi Sao Hải Vương, bị vệ tinh lớn nhất hiện nay của ngôi sao này là
[Triton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Triton_%28v%E1%BB%87_tinh%29) đẩy bắn ra khỏi quỹ đạo. Ý kiến này đã bị chỉ trích nhiều bởi, như được giải thích ở trên, thực tế Sao Diêm Vương không bao giờ tới gần hành tinh. [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-73)
Từ năm 1992, các nhà thiên văn học đã bắt đầu khám phá ra nhiều vật thể băng nhỏ phía ngoài Sao Hải Vương tương tự như Sao Diêm Vương không chỉ ở quỹ đạo mà cả ở kích thước và thành phần. Vành đai này, được gọi là
[Vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper) theo [một trong những nhà thiên văn học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gerard_Kuiper) người lần đầu tiên xác định tính chất của các vật thể bên ngoài Sao Hải Vương, được tin là nguồn gốc của nhiều [sao chổi chu kỳ ngắn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sao_ch%E1%BB%95i_chu_k%E1%BB%B3_ng%E1%BA%AFn&action=edit&redlink=1). Các nhà thiên văn học hiện tin rằng Sao Diêm Vương là vật thể lớn nhất đã biết trong [1] [các vật thể thuộc vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_v%E1%BA%ADt_th%E1%BB%83_thu%E1%BB%99c_v%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper&action=edit&redlink=1)(KBOs). Giống như các vật thể KBOs khác, Sao Diêm Vương có các đặc điểm chung với các [sao chổi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_ch%E1%BB%95i); ví dụ, [gió mặt trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%B3_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)dần thổi bay bề mặt Sao Diêm Vương vào vũ trụ, theo cách một sao chổi. Nếu Sao Diêm Vương bị đặt ở gần Mặt Trời như Trái Đất, nó cũng sẽ có một cái đuôi như các sao chổi. [[74]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-74) [[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-75)
Dù Sao Diêm Vương là vật thể lớn nhất trong vành đai Kuper đã được phát hiện,
[Triton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Triton_%28v%E1%BB%87_tinh%29), hơi lớn hơn Sao Diêm Vương lại có nhiều đặc điểm khí quyển và thành phần địa chất giống với Sao Diêm Vương và được tin rằng cũng là một vật thể bị bắt khỏi Vành đai Kuiper. Eris ( [76] [xem bên dưới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#Nh.E1.BB.AFng_kh.C3.A1m_ph.C3.A1_m.E1.BB.9Bi_g.C3.A2y_tranh_c.C3.A3i)) cũng lớn hơn Sao Diêm Vương nhưng không bị coi hoàn toàn là một thành viên của Vành đai Kuiper. Thay vào đó, nó được coi là một thành viên của đám vật thể được gọi là [đĩa phân tán](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%A9a_ph%C3%A2n_t%C3%A1n).
Một số lượng lớn vật thể trong Vành đai Kuiper, như Sao Diêm Vương, có cộng hưởng quỹ đạo 3:2 với Sao Hải Vương. Các vật thể vành đai Kuiper có cộng hưởng quỹ đạo kiểu này được gọi là “
[plutino](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Plutino&action=edit&redlink=1)“, theo tên Pluto. [[77]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-77)
## Thám hiểm Sao Diêm Vương
Sao Diêm Vương đặt ra những thách thức to lớn cho con tàu vũ trụ bởi khối lượng nhỏ và khoảng cách xa từ Trái Đất.
* đáng nhẽ đã có thể tới Sao Diêm Vương, nhưng những người điều khiển thay vào đó đã chọn một chuyến bay ngang qua vệ tinh Titan của Voyager 1* [Sao Thổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Th%E1%BB%95)khiến nó không thể có quỹ đạo ngang qua Sao Diêm Vương. *cũng không thể có quỹ đạo hợp lý để tới Sao Diêm Vương.* [Voyager 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Voyager_2) Trước thập kỷ cuối cùng của thế kỷ 20 chưa hề có một nỗ lực thực sự nào nhằm thám hiểm Sao Diêm Vương. Tháng 8 năm 1992, nhà khoa học [[78]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-78) [Robert Staehle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Staehle&action=edit&redlink=1)của [JPL](http://vi.wikipedia.org/wiki/JPL)đã gọi điện cho người phát hiện Sao Diêm Vương, Clyde Tombaugh, yêu cầu cho phép viếng thăm hành tinh của ông. “Tôi đã nói rằng ông ta được chào đón ở đó,” Tombaugh sau này nhớ lại, “dù ông ta sẽ phải có một chuyến bay dài và lạnh giá.” Dù đã có khoảnh khắc sớm này, năm 2000, NASA đã hủy bỏ phi vụ [[79]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-79) *, với các lý do chi phí gia tăng và những chậm trễ trong việc chế tạo phương tiện phóng.* [Pluto Kuiper Express](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pluto_Kuiper_Express&action=edit&redlink=1) [[80]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-80) *New Horizons*
Sau một cuộc chiến chính trị căng thẳng, một phi vụ mới tới Sao Diêm Vương, với cái tên
*, đã được chính phủ Hoa Kỳ cung cấp chi phí năm 2003. New Horizons* [[81]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-81) *New Horizons*được phóng thành công ngày [19 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_1)năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006). Lãnh đạo sứ mệnh, [S. Alan Stern](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S._Alan_Stern&action=edit&redlink=1), xác nhận rằng một số tro từ thi hài Clyde Tombaugh, đã mất năm 1997, đã được đặt trên con tàu. [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-82)
Đầu năm 2007 lợi dụng
[hỗ trợ hấp dẫn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%97_tr%E1%BB%A3_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn&action=edit&redlink=1) từ [Sao Mộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_M%E1%BB%99c). Lần tiếp cận gần nhất của nó tới Sao Diêm Vương sẽ diễn ra ngày [14 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_7) năm [2015](http://vi.wikipedia.org/wiki/2015); những quan sát khoa học với Sao Diêm Vương sẽ bắt đầu từ năm tháng trước cuộc tiếp cận gần và sẽ tiếp tục ít nhất một tháng sau lần gặp mặt. *New Horizons* đã chụp những bức ảnh đầu tiên (từ xa) về Sao Diêm Vương hồi cuối tháng 9 năm 2006, trong cuộc thử nghiệm thiết bị Long Range Reconnaissance Imager (LORRI). Các bức ảnh, được chụp từ khoảng cách xấp xỉ 4.2 tỷ km, xác nhận khả năng thám sát các mục tiêu xa của tàu vũ trụ, khả năng cần thiết để tiến tới gần Sao Diêm Vương và các vật thể khác trong Vành đai Kuiper. [83] *New Horizons* sẽ sử dụng một gói cảm biến từ xa gồm các thiết bị hình ảnh và thiết bị radio khảo sát khoa học, cũng như máy quang phổ và các thiết bị khác, để xác định địa chất và hình thái của Sao Diêm Vương cùng vệ tinh Charon của nó, vẽ bản đồ thành phần bề mặt hai vật thể và phân tích khí quyển trung tính của Sao Diêm Vương cùng tỷ lệ tốc độ thoát của nó. *New Horizons* cũng sẽ chụp ảnh bề mặt Sao Diêm Vương và Charon.
Sự khám phá các vệ tinh Nix và Hydra có thể đặt ra những thách thức chưa được dự tính với tàu vụ trụ. Những vụn rác từ các vụ va chạm giữa các vật thể trong Vành đai Kuiper và các vệ tinh nhỏ hơn, với tốc độ thoát khá nhỏ của chúng, có thể tạo ra một vòng đai rác mảnh. Nếu New Horizons phải bay qua một vòng đai như vậy, nhiều khả năng vi thiên thạch có thể gây hư hại cho con tàu.
[[71]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-Steffl_2006-71)
## Tranh cãi tình trạng hành tinh
Tình trạng chính thức của Sao Diêm Vương với tư cách một hành tinh đã là một chủ đề tranh cãi ít nhất từ năm 1992, khi
[Vật thể Vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%ADt_th%E1%BB%83_V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper&action=edit&redlink=1) đầu tiên, [(15760) 1992 QB 1](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%2815760%29_1992_QB1&action=edit&redlink=1), được phát hiện. Kể từ đó, các khám phá mới càng làm cuộc tranh cãi thêm căng thẳng.
### Tưởng nhớ tư cách một hành tinh
Sao Diêm Vương được thể hiện như một hành tinh trên
[Đĩa Pioneer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_Pioneer&action=edit&redlink=1), một bản khắc được đặt trên các con tàu vũ trụ * và Pioneer 10* *, phóng đi hồi đầu thập niên 1970. Tấm đĩa này được dự định cung cấp thông tin về nguồn gốc tàu vũ trụ cho bất kỳ một nền văn minh nào ngoài Trái Đất có thể gặp chúng trong tương lai, gồm cả một giản đồ về Hệ Mặt Trời, với chín hành tinh.* [Pioneer 11](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pioneer_11&action=edit&redlink=1) Tương tự, một hình ảnh analogue chứa bên trong thiết bị [[84]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-84) [Voyager Golden Record](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%A9a_ghi_v%C3%A0ng_Voyager)được đặt trong tàu vũ trụ *và* [Voyager 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Voyager_1) *(cũng được phóng hồi thập niên 1970) có bao gồm dữ liệu về Sao Diêm Vương và cũng thể hiện nó như hành tinh thứ chín.* [Voyager 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Voyager_2) Nhân vật [[85]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-85) [Pluto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pluto_%28Disney%29&action=edit&redlink=1)trong các bộ phim hoạt hình của Disney, xuất hiện năm 1930, cũng được đặt tên đó để kỷ niệm hành tinh này. Năm 1941, [[86]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-86) [Glenn T. Seaborg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Glenn_T._Seaborg)đã đặt tên cho [nguyên tố](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)mới được tạo ra là [plutonium](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutoni)để vinh danh Sao Diêm Vương, và cũng để giữ truyền thống đặt tên các nguyên tố theo các hành tinh mới được tìm ra ( [uranium](http://vi.wikipedia.org/wiki/Urani)theo [Sao Thiên Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Thi%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng)(Uranus), [neptunium](http://vi.wikipedia.org/wiki/Neptuni)theo [Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng)(Nepturne), dù truyền thống này cũng được sử dụng đối với một số vật thể không phải hành tinh: [cerium](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xeri)được đặt theo tên [Ceres](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ceres_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29)và [palladium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Palladium&action=edit&redlink=1)theo tên [Pallas](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_Pallas)). [[87]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-87)
### Những khám phá mới dẫn tới tranh cãi
9, (136108) 2003 EL 61, Sedna, Orcus, Quaoar, và Varuna so với Trái Đất (vẽ theo quan niệm; không có những bức ảnh chi tiết thật sự).
Sự khám phá
[Vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper) và mối quan hệ của Sao Diêm Vương với vành đai này khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu Sao Diêm Vương có nên được coi là một vật thể riêng biệt khỏi vành đai hay không. Năm 2002, vật thể [50000 Quaoar](http://vi.wikipedia.org/wiki/%2850000%29_Quaoar) thuộc vành đai được phát hiện, với đường kính khoảng 1,280 kilômét, bằng một nửa Sao Diêm Vương. Năm 2004, những người khám phá [88] [90377 Sedna](http://vi.wikipedia.org/wiki/90377_Sedna)đã đặt một giới hạn trên là 1,800 kilômét đường kính, gần bằng đường kính Sao Diêm Vương 2,320 kilômét. Giống như [[89]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-89) [Ceres](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ceres_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29)cuối cùng bị mất tư cách hành tinh sau sự khám phá các [tiểu hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh)khác, vì thế, vấn đề được đặt ra, Sao Diêm Vương phải được xếp hạng lại như một trong những vật thể thuộc vành đai Kuiper.
Ngày
[29 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_7) năm [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), sự khám phá một [vật thể ngoài Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BB%83_b%C3%AAn_ngo%C3%A0i_Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng) được thông báo. Được đặt tên [Eris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eris_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29), hiện nó được biết hơi lớn hơn Sao Diêm Vương. Đây là vật thể lớn nhất được phát hiện trong Hệ Mặt Trời từ khi phát hiện [90] [Triton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Triton_%28v%E1%BB%87_tinh%29)năm 1846. Những người phát hiện ra nó và báo chí ban đầu gọi nó là “hành tinh thứ mười”, dù không có sự đồng thuật chính thức ở thời điểm đó về việc có nên gọi nó là một hành tinh hay không. Những người khác trong giới thiên văn học coi sự khám phá là lý lẽ mạnh mẽ nhất đòi hỏi xếp hạng lại Sao Diêm Vương như một tiểu hành tinh. [[91]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-91) [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-92)
Những đặc tính gây tranh cãi khác của Sao Diêm Vương là vệ tinh lớn,
[Charon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charon_%28v%E1%BB%87_tinh%29), và khí quyển của nó. Những đặc tính này có lẽ không phải duy nhất của Sao Diêm Vương: nhiều vật thể ngoài Sao Hải Vương khác cũng có vệ tinh, và quang phổ của [Eris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eris_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29) cho thấy bề mặt nó có thành phần tương tự Sao Diêm Vương. Nó cũng có một vệ tinh, [93] [Dysnomia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dysnomia_%28v%E1%BB%87_tinh%29), được phát hiện tháng 9 năm 2005.
Giám đốc các viện bảo tàng và cung thiên văn thỉnh thoảng gây ra tranh cãi khi bỏ Sao Diêm Vương khỏi các mô hình hành tinh của Hệ Mặt Trời. Một số lần hành động đó là có chủ ý;
[Cung thiên văn Hayden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cung_thi%C3%AAn_v%C4%83n_Hayden&action=edit&redlink=1) mở cửa trở lại sau khi được sửa chữa năm 2000 với một mô hình chỉ gồm tám hành tinh. Cuộc tranh cãi đã được đưa lên trang đầu các báo ở thời điểm đó. [[94]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-94)
## Đại hội Hiệp hội Thiên văn Quốc tế
Từ 16 đến 24 tháng 8 năm 2006, 3.000 nhà thiên văn học và nhà khoa học thuộc
[Hiệp hội Thiên văn Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_Thi%C3%AAn_v%C4%83n_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) (IAU) đã gặp nhau tại [Praha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Praha), [Cộng hòa Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c) để thảo luận về định nghĩa hành tinh. Tổ chức này có kế hoạch chính thức đưa ra [định nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_ngh%C4%A9a) [hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh), và từ đó để xác định Sao Diêm Vương là [hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh), [hành tinh lùn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n) ( *dwarf planet*) hay là một [thiên thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BB%83) [vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper) (KBO). [[95]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-95) Ban đầu, tổ chức này có ý định phân loại Sao Diêm Vương cùng với [96] [2003 UB313](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eris_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29)và các thiên thể hình cầu thuộc loại [thiên thể ngoài Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BB%83_b%C3%AAn_ngo%C3%A0i_Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng)mà có thể sẽ được phát hiện ra, là các hành tinh, mặc dù chúng rất “gần gũi” với Sao Diêm Vương. [Ceres](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ceres_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29)và [vệ tinh tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn)Charon của Sao Diêm Vương, cũng được xem như là các hành tinh lùn.
Tuy nhiên, đến ngày
[24 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_8) năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006), dự định ban đầu đã có thay đổi. Theo nghị quyết 5A được thông qua, 3 tiêu chí để một thiên thể được coi là hành tinh trong [Hệ Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) như sau [[97]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-97) : [98]
- Thiên thể phải có quỹ đạo quanh
[Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)và bản thân nó không phải là một ngôi sao.
- Thiên thể phải có khối lượng đủ lớn để
[lực hấp dẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn)của chính nó tạo cho nó dạng [cân bằng thuỷ tĩnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A2n_b%E1%BA%B1ng_thu%E1%BB%B7_t%C4%A9nh&action=edit&redlink=1)(gần như hình cầu).
- Thiên thể phải có khối lượng vượt trội so với các thiên thể khác quanh vùng quỹ đạo của mình.
Sao Diêm Vương không đáp ứng được tiêu chí thứ ba, vì quỹ đạo rất dẹt của nó cắt quỹ đạo
[Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng), là hành tinh lớn hơn nó nhiều. [[99]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_note-99)
Theo nghị quyết 6A, Sao Diêm Vương được phân loại là
[hành tinh lùn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n) (cùng loại với nó là Ceres và 2003 UB313). Ngày [7 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_9) năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006), Sao Diêm Vương đã được ấn định số tiểu hành tinh 134340, do Trung tâm Minor Planet, cơ quan chính thức chịu trách nhiệm thu thập dữ liệu về các tiểu hành tinh và sao chổi trong hệ mặt trời, đưa ra. Nó được công nhận là hình mẫu cho một loại thiên thể mới gồm các thiên thể phía ngoài Sao Hải Vương . [100]
## Tham khảo
- ^
**a** [Sao Diêm Vương là vật thể lớn nhất của](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-wiki-kbo_1-1) **ă** [Vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper)(KBO); Theo thoả thuận của Wikipedia, vốn coi [Đĩa phân tán](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%A9a_ph%C3%A2n_t%C3%A1n)là riêng biệt, [Eris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eris_%28h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n%29), dù lớn hơn Sao Diêm Vương, không phải là một vật thể thuộc Vành đai Kuiper. **C.B. Olkin, L.H. Wasserman, O.G. Franz (2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-2) [“The mass ratio of Charon to Pluto from Hubble Space Telescope astrometry with the fine guidance sensors-”](http://www.as.utexas.edu/%7Efritz/astrometry/Papers_in_pdf/%7BOlk03%7DPlutoCharon.pdf). *Icarus* **164**. Lowell Observatory. tr. 254–259. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1016/S0019-1035(03)00136-2](http://dx.doi.org/10.1016%2FS0019-1035%2803%2900136-2). Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007. **O. Gingerich (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-3) [“The Path to Defining Planets”](http://astro.cas.cz/nuncius/nsiii_03.pdf). *Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics and IAU EC Planet Definition Committee chair*. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007. **B. Sicardy, W. Beisker et al. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-4) [“Observing Two Pluto Stellar Approaches In 2006: Results On Pluto’s Atmosphere And Detection Of Hydra”](http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3106S). Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [NASA’s Hubble Discovers Another Moon Around Pluto](http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/pluto-moon.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-6) [“Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet”](http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/24/full/). *hubblesite*. 2007. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2007. **A. Akwagyiram (** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-7) [2005-08-02](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=2005-08-02&action=edit&redlink=1)). [“Farewell Pluto?”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4737647.stm). BBC News. Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2006. **T. B. Spahr (** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-8) [2006-09-07](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=2006-09-07&action=edit&redlink=1)). [“MPEC 2006-R19: EDITORIAL NOTICE”](http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K06/K06R19.html). Minor Planet Center. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2006. **D. Shiga (** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-9) [2006-09-07](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=2006-09-07&action=edit&redlink=1)). [“Pluto added to official “minor planet” list”](http://www.newscientist.com/article/dn10028-pluto-added-to-official-minor-planet-list.html). [NewScientist](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=NewScientist&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2006. **Richard Gray (10 tháng 8 năm 2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-10) [“Pluto should get back planet status, say astronomers”](http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3349184/Pluto-should-get-back-planet-status-say-astronomers.html). The Telegraph. Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2008. **Brown, Dwayne; Buckley, Michael; Stothoff, Maria (14 tháng 4 năm 2015).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-NASA-20150414_11-0) [“Release 15-064 – NASA’s New Horizons Spacecraft Nears Historic July 14 Encounter with Pluto”](http://www.nasa.gov/press/2015/april/nasa-s-new-horizons-spacecraft-nears-historic-july-14-encounter-with-pluto/). *. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2015.* [NASA](http://vi.wikipedia.org/wiki/NASA) **Stromberg, Joseph (14 tháng 4 năm 2015).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-VOX-20150414_12-0) [“NASA’s New Horizons probe is visiting Pluto — and just sent back its first color photos”](http://www.vox.com/2015/4/14/8412031/pluto-new-horizons). *. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2015.* [Vox](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vox_%28website%29&action=edit&redlink=1) **K. Croswell (1997).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-13) *Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems*. The Free Press. tr. 43. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0684832524](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0684832524). **K. Croswell (1997).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-14) *Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems*. The Free Press. tr. 43. [ISBN 978-0-684-83252-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780684832524). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Tombaugh1946_15-0) [Tombaugh, C. W.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Clyde_Tombaugh)(1946). [“The Search for the Ninth Planet, Pluto”](http://adsabs.harvard.edu/abs/1946ASPL....5...73T). *Astronomical Society of the Pacific Leaflets* **5**: 73–80.
- ^
**a** **ă** [W. G. Hoyt (1976).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Hoyt_16-2) **â** [“W. H. Pickering’s Planetary Predictions and the Discovery of Pluto”](http://links.jstor.org/sici?sici=0021-1753%28197612%2967%3A4%3C551%3AWHPPPA%3E2.0.CO%3B2-I). *Isis* **67**(4): 551–564. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1086/351668](http://dx.doi.org/10.1086%2F351668). Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2007. **Mark Littman (1990).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-17) *Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System*. Wiley. tr. 70. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [047151053X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/047151053X).
- ^
**a** [Croswell, p. 50](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-slipher_18-1) **ă**
- ^
**a** [J. Rao (ngày 11 tháng 3 năm 2005).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-pluto_guide_19-1) **ă** [“Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later”](http://www.space.com/860-finding-pluto-tough-task-75-years.html). SPACE.com. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2006. **B. Mager.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-20) [“The Search Continues”](http://www.discoveryofpluto.com/pluto05.html). *Pluto: The Discovery of Planet X*. Truy cập ngày 27 tháng 3 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [P. Rincon (](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Venetia_21-2) **â** [2006-01-13](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=2006-01-13&action=edit&redlink=1)). [“The girl who named a planet”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4596246.stm). *Pluto: The Discovery of Planet X*. BBC News. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2007. **K. M. Claxton.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-22) [“The Planet ‘Pluto’”](http://archive.is/Hqfi). Parents’ Union School Diamond Jubilee Magazine, 1891–1951 (Ambleside: PUS, 1951), p. 30–32. [Bản gốc](http://fredpratt.tripod.com/PR/pluto.html)lưu trữ ngày 11 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2007. **“The Trans-Neptunian Body: Decision to call it Pluto”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-23) *. Ngày 27 tháng 5 năm 1930. tr. 15.* [The Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Times) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-24) [“Name Pluto Given to Body Believed to Be Planet X”](http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60F14FC3D55147A93C7AB178ED85F448385F9&scp=1&sq=Name%20given%20to%20body%20planet%20X&st=cse). *(New York City). The Associated Press. Ngày 25 tháng 5 năm 1930. tr. 1.* [The New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times) [ISSN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISSN) [1556067](http://www.worldcat.org/issn/1556067). “Pluto, the title of the Roman gods of the region of darkness, was announced tonight at Lowell Observatory here as the name chosen for the recently discovered trans-Neptunian body, which is believed to be the long-sought Planet X.” **Croswell pp. 54–55** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-25) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-26) [“NASA’s Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto’s Symbol”](http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263). NASA. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2007. **P. K. Seidelmann and R. S. Harrington (1987).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-27) [“Planet X — The current status”](http://www.springerlink.com/content/r42h4u7232t724uq/). *U. S. Naval Observatory*. Truy cập ngày 4 tháng 11 năm 2007. **Ken Croswell (1993).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-28) [“Hopes Fade in hunt for Planet X”](http://kencroswell.com/HopesFadeInHuntForPlanetX.html). Truy cập ngày 4 tháng 11 năm 2007. **Tom Standage (2000).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-29) *The Neptune File*. Penguin. tr. 168. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-30) [“History I: The Lowell Observatory in 20th century Astronomy”](http://www.phys-astro.sonoma.edu/people/faculty/tenn/asphistory/1994.html). The Astronomical Society of the Pacific. [1994-06-28](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=1994-06-28&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2006. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-newhorizons_31-0) [“Space Probe Heads To Pluto – Finally”](http://www.cbsnews.com/stories/2006/01/19/tech/main1219891.shtml). CBS News. 19 tháng 1 năm 2006. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2007. **D. R. Williams (ngày 7 tháng 9 năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Pluto_Fact_Sheet_32-0) [“Pluto Fact Sheet”](http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html). NASA. Truy cập ngày 24 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-33) [“This month Pluto’s apparent magnitude is m=14.1. Could we see it with an 11″ reflector of focal length 3400 mm?”](http://web.archive.org/web/20051111151435/http://www.science.edu.sg/ssc/detailed.jsp?artid=1950&type=6&root=6&parent=6&cat=66). Singapore Science Centre. [Bản gốc](http://www.science.edu.sg/ssc/detailed.jsp?artid=1950&type=6&root=6&parent=6&cat=66)lưu trữ ngày 11 tháng 11 năm 2005. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2007. **M. Cuk (tháng 9 năm 2002).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-34) [“What color is each planet?”](http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=236). *Curious about Astronomy?*. Cornell University. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2007. **Tobias C. Owen, Ted L. Roush et al. (6 August năm 1993).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-35) [“Surface Ices and the Atmospheric Composition of Pluto”](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/261/5122/745). *Science* **261**(5122): 745–748. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.261.5122.745](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.261.5122.745). Truy cập ngày 29 tháng 3 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [“Pluto”](http://www.solstation.com/stars/pluto.htm). *SolStation*. 2006. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-37) [“Hubble Reveals Surface of Pluto for First Time”](http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1996/09). *Hubblesite*. 1996. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **E. F. Young; R. P. Binzel; K. Crane (2000).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-38) [“A Two-Color Map of Pluto Based on Mutual Event Lightcurves”](http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2000DPS....32.4601Y). *Bulletin of the American Astronomical Society*(AA(SwRI), AB(M.I.T.), AC (Boulder High School)) **32**: 1083. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **Alan Boyle (** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-39) [1999-02-11](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=1999-02-11&action=edit&redlink=1)). [“Pluto regains its place on the fringe”](http://www.msnbc.msn.com/id/3077880/). MSNBC. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-40) [“The Inside Story”](http://www.pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/9_insideStory.html). *New Horizons*. 2007. Truy cập ngày 29 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-41) [17. Pluto,Charon & the Kuiper Belt](http://lasp.colorado.edu/%7Ebagenal/1010/SESSIONS/17.PlutoCharon.html) **Ken Croswell (1992).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-42) [“Nitrogen in Pluto’s Atmosphere”](http://www.kencroswell.com/NitrogenInPlutosAtmosphere.html). Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2007. **Lellouch, E.; Sicardy, B.; de Bergh, C.; Käufl, H. -U.; Kassi, S.; Campargue, A. (2009). “Pluto’s lower atmosphere structure and methane abundance from high-resolution spectroscopy and stellar occultations”. [astro-ph.EP].** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-atmosphere2009_43-0) **T. Ker (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-44) [“Astronomers: Pluto colder than expected”](http://www.cnn.com/2006/TECH/space/01/03/pluto.temp/index.html). Space.com (via CNN.com). Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2006.
- ^
**a** [E. Lellouch, B. Sicardy, C. de Bergh (2009). “](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-atmtemp_45-1) **ă** [Pluto’s lower atmosphere structure and methane abundance from high-resolution spectroscopy and stellar occultations](http://arxiv.org/abs/0901.4882v1)” (in press). *Astronomy & Astrophysics*. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-46) [“IAUC 4097”](http://cfa-www.harvard.edu/iauc/04000/04097.html#Item0). 1985. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **R. Johnston (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-47) [“The atmospheres of Pluto and other trans-Neptunian objects”](http://www.johnstonsarchive.net/astro/pluto.html). Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **B. Sicardy; T. Widemann, et al. (10 tháng 7 năm 2003). “Large changes in Pluto’s atmosphere as revealed by recent stellar occultations”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-48) *Nature*(Nature) **424**(6945): 168. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/nature01766](http://dx.doi.org/10.1038%2Fnature01766). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [12853950](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12853950). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-49) [“Pluto is undergoing global warming, researchers find”](http://web.mit.edu/newsoffice/2002/pluto.html). Massachusetts Institute of Technology. 9 tháng 10 năm 2002. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-50) [“Williams Scientists Contribute to New Finding About Pluto”](http://www.williams.edu/admin/news/releases.php?id=162). Williams College. 9 tháng 7 năm 2003. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007.
- ^
**a** [R. R. Britt (2003).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-britty_51-1) **ă** [“Puzzling Seasons and Signs of Wind Found on Pluto”](http://web.archive.org/web/20030720022902/http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_seasons_030709.html). *Space.com*. [Bản gốc](http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_seasons_030709.html)lưu trữ ngày 20 tháng 7 năm 2003. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **J. L. Elliot** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-52) *et al.*(2006). “The Size of Pluto’s Atmosphere As Revealed by the 2006 June 12 Occultation”. *Bulletin of the American Astronomical Society* **38**: 541. [Bibcode](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bibcode): [2006DPS….38.3102](http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3102). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-ethane_53-0) [A. Stern](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_Stern&action=edit&redlink=1)(ngày 1 tháng 11 năm 2006). [“Making Old Horizons New”](http://pluto.jhuapl.edu/overview/piPerspectives/piPerspective_11_1_2006.php). *The PI’s Perspective*. Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory. Truy cập ngày 12 tháng 2 năm 2007. **NASA (2011).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-SolarSystem_54-0) [“Pluto: Facts & Figures”](http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto&Display=Facts&System=Metric). Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2011.
- ^
**a** **ă** **â** [X.-S. Wan, T.-Y. Huang, and K. A. Innanen (2001). “The 1: 1 Superresonance in Pluto’s Motion”.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-huainn01_55-3) **b** *The Astronomical Journal* **121**(2): 1155–1162. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1086/318733](http://dx.doi.org/10.1086%2F318733).
- ^
**a** [Maxwell W. Hunter (2004). “Unmanned scientific exploration throughout the Solar System”.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-hunter04_56-1) **ă** *Space Science Reviews* **6**: 501. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1007/BF00168793](http://dx.doi.org/10.1007%2FBF00168793).
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Renu Malhotra (1997).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-malhotra-9planets_57-4) **c** [“Pluto’s Orbit”](http://www.nineplanets.org/plutodyn.html). Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **David R. Williams.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-58) [“Planetary Fact Sheet”](http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet). NASA. Truy cập ngày 31 tháng 3 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [Hannes Alfvén and Gustaf Arrhenius (1976).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-sp-345_59-2) **â** [“SP-345 Evolution of the Solar System”](http://history.nasa.gov/SP-345/ch8.htm). Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2007.
- ^
**a** [J. G. Williams; G. S. Benson (1971).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-williams71_60-1) **ă** [“Resonances in the Neptune-Pluto System”](http://adsabs.harvard.edu/abs/1971AJ.....76..167W). *Astronomical Journal* **76**: 167. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1086/111100](http://dx.doi.org/10.1086%2F111100). Truy cập ngày 17 tháng 4 năm 2007. **Guy Gugliotta. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-61) [Possible New Moons for Pluto](http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/31/AR2005103101426.html).” *ngày 1 tháng 11 năm 2005. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2006.* [Washington Post](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Washington_Post). **S.A. Stern, H.A. Weaver, A.J. Steffl, M.J. Mutchler, W.J. Merline, M.W. Buie, E.F. Young, L.A. Young, J.R. Spencer (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Sternetal_2006_62-0) [“Characteristics and Origin of the Quadruple System at Pluto”](http://arxiv.org/ftp/astro-ph/papers/0512/0512599.pdf)( *Nature* **439**: 946–948. **Derek C. Richardson & Kevin J. Walsh (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-63) [“Binary Minor Planets”](http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.earth.32.101802.120208?journalCode=earth). *Department of Astronomy, University of Maryland*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **B. Sicardy et al. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-64) [“Charon’s size and an upper limit on its atmosphere from a stellar occultation”](http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7072/abs/nature04351.html). Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **Leslie Young (1997).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-65) [“The Once and Future Pluto”](http://www.boulder.swri.edu/%7Elayoung/projects/talks03/IfA-jan03v1.ppt). *Southwest Research Institute, Boulder, Colorado*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-66) [“Charon: An ice machine in the ultimate deep freeze”](http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/). *Gemini Observatory*. 2007. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2007. **Marc W. Buie, William M. Grundy, Eliot F. Young, Leslie A. Young, S. Alan Stern (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Buie06_67-0) [“](http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2006AJ....132..290B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=444b66a47d27727). *Orbits and photometry of Pluto’s satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2*” *Astronomical Journal* **132**: 290. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1086/504422](http://dx.doi.org/10.1086%2F504422). [arΧiv](http://vi.wikipedia.org/wiki/ArXiv): [astro-ph/0512491](http://arxiv.org/abs/astro-ph/0512491). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-68) [“IAU Circular No. 8723 – Satellites of Pluto”](http://www-int.stsci.edu/%7Emutchler/documents/IAU_Circular_8723.pdf)(Thông cáo báo chí). International Astronomical Union. 21 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 12 tháng 2 năm 2007. **F. R. Ward; RM Canup (25 August năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-69) [“Forced Resonant Migration of Pluto’s Outer Satellites by Charon”](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;313/5790/1107). *Science* **313**(5790): 1107–1109. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.1127293](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.1127293). Truy cập ngày 12 tháng 2 năm 2007. **H. A. Weaver; S. A. Stern, M. J. Mutchler, A. J. Steffl, M. W. Buie, W. J. Merline, J. R. Spencer, E. F. Young and L. A. Young (23 February năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Weaver_2006_70-0) [“Discovery of two new satellites of Pluto”](http://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0601/0601018v1.pdf)(subscription required). *Nature* **439**(7079): 943–945. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/nature04547](http://dx.doi.org/10.1038%2Fnature04547). Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2007.
- ^
**a** [Andrew J. Steffl; S. Alan Stern (2007). “First Constraints on Rings in the Pluto System”.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Steffl_2006_71-1) **ă** *The Astronomical Journal*(subscription required) **133**(4): 1485–1489. [arXiv](http://vi.wikipedia.org/wiki/ArXiv): [astro-ph/0608036](http://arxiv.org/abs/astro-ph/0608036). [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1086/511770](http://dx.doi.org/10.1086%2F511770). **A.J. Steffl; M.J. Mutchler, H.A. Weaver, S.A.Stern, D.D. Durda, D. Terrell, W.J. Merline, L.A. Young, E.F. Young, M.W. Buie, J.R. Spencer (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-Steffl2005_72-0) [“New Constraints on Additional Satellites of the Pluto System”](http://arxiv.org/abs/astro-ph/0511837)(subscription required). *The Astronomical Journal* **132**: 614–619. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1086/505424](http://dx.doi.org/10.1086%2F505424). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-73) [“Pluto’s Orbit”](http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/16_plutoOrbit.html). *NASA New Horizons*. 2007. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-74) [“Colossal Cousin to a Comet?”](http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/8_cousin.html). *New Horizons*. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2006. **Neil deGrasse Tyson (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-75) [“Space Topics: Pluto Top Ten: Pluto Is Not a Planet”](http://web.archive.org/web/20120205034414/http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html). *The Planetary Society*. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2006. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-76) [“Neptune’s Moon Triton”](http://web.archive.org/web/20120329101359/http://planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html). *The Planetary Society*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **David Jewitt (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-77) [“The Plutinos”](http://www2.ess.ucla.edu/%7Ejewitt/kb/plutino.html). *University of Hawaii*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-78) [“Voyager Frequently Asked Questions”](http://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html). Jet Propulsion Laboratory. Ngày 14 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2006. **Dava Sobel (1993).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-79) [“The last world”](http://discovermagazine.com/1993/may/thelastworld215). *Discover magazine*. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2007. **Dr. David R. Williams (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-80) [“Pluto Kuiper Express”](http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=PLUTOKE). *NASA Goddard Space Flight Center*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **Robert Roy Britt (2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-81) [“Pluto Mission a Go! Initial Funding Secured”](http://web.archive.org/web/20030418155403/http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_horizons_030225.html). *space.com*. [Bản gốc](http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_horizons_030225.html)lưu trữ ngày 18 tháng 4 năm 2003. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2007. **Dr. Alan Stern (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-82) [“Happy 100th Birthday, Clyde Tombaugh”](http://www.jhuapl.edu/newscenter/pressreleases/2006/060203.asp). *Southwest Research Institute*. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-83) [“New Horizons, Not Quite to Jupiter, Makes First Pluto Sighting”](http://pluto.jhuapl.edu/news_center/news/112806.php). The Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory. [2006-11-28](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=2006-11-28&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007. **R.W. Robinett (2001).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-84) [“Spacecraft Artifacts as Physics Teaching Resources”](http://www.waiferx.com/Physics/2006/Fall/Ast10/Goals/FinalExam/TPT2001-RWRobinett.pdf). *Department of Physics, The Pennsylvania State University*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-85) [“Space Topics: Voyager- The Golden Record”](http://web.archive.org/web/20060208140648/http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/voyager/golden_record.html). *Planetary Society*. [Bản gốc](http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/voyager/golden_record.html)lưu trữ ngày 2 tháng 8 năm 2006. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **Allison M. Heinrichs (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-86) [“Dwarfed by comparison”](http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html). *Pittsburgh Tribune-Review*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **David L. Clark and David E. Hobart (2000).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-87) [“Reflections on the Legacy of a Legend”](http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf). Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2007. **Michael E. Brown and Chadwick A. Trujillo (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-88) [“Direct Measurement of the Size of the Large Kuiper Belt Object (50000) Quaoar”](http://iopscience.iop.org/1538-3881/127/4/2413/). *The American Astronomical Society*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. **W. M. Grundy, K. S. Noll, D. C. Stephens.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-89) [“DDiverse Albedos of Small Trans-Neptunian Objects”](http://arxiv.org/ftp/astro-ph/papers/0502/0502229.pdf). *Lowell Observatory, Space Telescope Science Institute*. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-90) [“Hubble Finds ‘Tenth Planet’ Slightly Larger Than Pluto”](http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/16/). *Hubblesite*. 2006. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-91) [“NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet”](http://web.archive.org/web/20061002193144/http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126). *Jet Propulsion Laboratory*. 29/7/2005. [Bản gốc](http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/newplanet-072905.html)lưu trữ ngày 10 tháng 2 năm 2006. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2007. **Steven Soter (16 tháng 8 năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-92) [“What is a Planet?”](http://arxiv.org/ftp/astro-ph/papers/0608/0608359.pdf)(PDF). Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2006. submitted to The Astronomical Journal, ngày 16 tháng 8 năm 2006 **Mike Brown (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-93) [“The discovery of 2003 UB313, the 10th planet.”](http://www.gps.caltech.edu/%7Embrown/planetlila/). *California Institute of Technology*. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2006. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-94) [“Astronomer Responds to Pluto-Not-a-Planet Claim”](http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/tyson_responds_010202.html). *Niel deGrasse Tyson*. Space.com. Ngày 2 tháng 2 năm 2001. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2006. **Cull, Selby (** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-95) [23 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_6), 2006). [“Naming Pluto’s Moons”](http://skytonight.com/news/3422521.html). SkyTonight. Truy cập 24 tháng 8, 2006. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-96) [“Experts meet to decide Pluto fate”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4789531.stm). BBC News. [14 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_8), 2006. Truy cập 24 tháng 8, 2006. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-97) [“IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6”](http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf). IAU. 24 tháng 8, 2006. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-IAU0603_98-0) [“IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes”](http://iau.org/public_press/news/detail/iau0603/). International Astronomical Union (News Release—IAU0603). 24 tháng 8 năm 2006. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-99) [Q&A: Pluto’s planetary demotion](http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283250.stm), BBC Science/Nature News **Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng#cite_ref-100) [“Circular No. 8747”](http://web.archive.org/web/20070205035336/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf). [Bản gốc](http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf)lưu trữ 5 tháng 2, 2007. Truy cập ngày 23 tháng 2 năm 2007.
## Xem thêm
[Vật thể ngoài Sao Hải Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BB%83_b%C3%AAn_ngo%C3%A0i_Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng) [Vành đai Kuiper](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper) [Các vật thể trong Hệ Mặt Trời từng được coi là hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD)
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|Sao Diêm Vương tại
|
|![]()
[Từ điển](http://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng_Tinh)ở Wiktionary ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](http://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Pluto)ở Wikibooks ![ ](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](http://vi.wikivoyage.org/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng)ở Wikivoyage ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Pluto)ở Wikiquote ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Pluto)ở Wikisource ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/category:Pluto)ở Commons ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Pluto)ở Wikinews ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Pluto)ở Wikiversity **(tiếng Anh)** [Pluto (dwarf planet)](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/465234)tại [Encyclopædia Britannica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** [Sao Diêm Vương](http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto)trên trang web của *Pluto* [NASA](http://vi.wikipedia.org/wiki/NASA) [Pluto Fact Sheet – Số liệu NASA về Sao Diêm Vương](http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html)cập nhật 3/7/2013 [31/10/2005](http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2005/19/text/) *NASA’s Hubble Reveals Possible New Moons Around Pluto*– Thông báo của NASA về 2 vệ tinh mới tìm thấy của Diêm vương tinh [New Horizons: NASA’s Pluto-Kuiper Belt Mission](http://pluto.jhuapl.edu/) [Pluto Kuiper Express](http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=PLUTOKE) [Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System](http://iau.org/public/themes/pluto/) [IAU](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_Thi%C3%AAn_v%C4%83n_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) **(tiếng Việt)** [Diêm Vương Tinh](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=33553)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Sẽ định đoạt số phận Sao Diêm Vương](http://vnexpress.net/tin-tuc/khoa-hoc/se-dinh-doat-so-phan-sao-diem-vuong-2811972.html)T. An (theo BBC) VnExpress 14/8/2006 10:46 GMT+7 [Sao Diêm Vương không còn là hành tinh](http://vnexpress.net/tin-tuc/khoa-hoc/sao-diem-vuong-khong-con-la-hanh-tinh-2068356.html)T. An (theo BBC) VnExpress 25/8/2006 09:24 GMT+7 [Bênh vực Sao Diêm Vương!](http://tuoitre.vn/Chinh-tri-xa-hoi/Moi-truong/159884/Benh-vuc-sao-Diem-Vuong.html)N.T.ĐA – Theo Reuters, AP. [Báo Tuổi Trẻ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%E1%BB%95i_Tr%E1%BA%BB_%28b%C3%A1o%29)cập nhật 04/09/2006 01:01 (GMT + 7)
|
|
|
|
|
|