markdown:
[Kể chuyện kinh cầu xưa vùng Sài Gòn Chợ Lớn trước 1975 (P2)](https://maivantran.com/2013/11/20/ke-chuyen-kinh-cau-xua-vung-sai-gon-cho-lon-truoc-1975-p2/) **Posted:**20/11/2013 **Filed under:** [Viet Nam](https://maivantran.com/category/viet-nam/)| **Tags:** [Cầu Chà Và](https://maivantran.com/tag/cau-cha-va/), [Kinh Cầu](https://maivantran.com/tag/kinh-cau/), [Miểu Nổi](https://maivantran.com/tag/mieu-noi/), [Qưới Đước](https://maivantran.com/tag/quoi-duoc/), [Xóm Chỉ](https://maivantran.com/tag/xom-chi/) [1 Comment](https://maivantran.com/2013/11/20/ke-chuyen-kinh-cau-xua-vung-sai-gon-cho-lon-truoc-1975-p2/#comments)
Kể lại chuyện kinh cầu xưa vùng Sài Gòn Chợ Lớn trước 1975 (P2).
Phần 2
Y Nguyên Mai Trần
**3-** ** Cầu trên rạch phiá Nam-rạch Bến Nghé, Kinh Bải Sậy, Kinh Đôi, Kinh Tẽ**
Sông Sài Gòn (Bến Nghé) chạy qua quận 1 thành phố Sài Gòn quẹo sang trái biến thành rạch Bến Nghé. Sau đó vì lý do kinh tế vận chuyển thương mại , kinh Tẽ lại được đào thêm năm 1905.
Rạch Bến Nghé, còn gọi là kinh Chợ Lớn, thời nhà Nguyễn còn gọi là sông Bình Dương. Thời Pháp thuộc, người Pháp gọi là Arroyo Chinois (Kinh Người Tàu). Tưởng cũng nên biết rằng người Tàu từ miền Cù lao Phố chạy về đây lập nghiệp, xây dựng cơ nghiệp dọc hai bờ rạch, ghe thuyền tấp nập thu hút dân thương hồ miền Tây, tứ xứ, tụ hợp về đây kể cả người ngoại quốc, họ gọi vùng này là Đề Ngạn, người Việt gọi là kinh Tàu Hủ.
Rạch Bến Nghé chạy dài từ Bến Nhà Rồng-Cột cờ Thủ ngữ đến kinh Lò Gốm, đường nước thiên nhiên. Hợp lưu dọc theo rạch Bến Nghé có những hệ thống kinh tự nhiên, mà hai rạch quan trọng là rạch Ông Lớn và rạch ông Nhỏ và rạch Xóm Củi.
Rạch Bến Nghé chảy về phiá Tây thì gặp Rạch Lò Gốm hợp lưu để chảy về phía Nam ra Rạch Cát, nhưng đoạn này thường cạn nước, ứ động gây trở ngại cho việc thương thuyền. Nhận được tầm quan trọng trong việc vận chuyển thương thuyền, năm 1772 Chúa Nguyễn ra lệnh cho ông Nguyễn Cửu Đàm đào lại đoạn này từ nơi giáp nước cuả rạch Bến Nghé và rạch Lò Gốm chảy từ phiá Tây ( Phú Thọ, Phú Lâm xuống) . Kinh được đào thẳng tắp về phía Nam nối Sa giang (rạch Cát), ông đặt tên cho kinh này là Ruột Ngựa (Mã trường Giang ). Năm 1819, kinh Bến Nghé từ chổ giáp nước với rạch Ông Nhỏ
*( Tiểu Phong Giang)- khúc nhà thương Chợ Quán-Bịnh viện Nhiệt đới ngày nay* đến kinh Ruột Ngựa vì “chảy quanh co mà nhỏ hẹp,khuất khúc, nước cạn” nên Gia Long ra lệnh cho Huỳnh Công lý , phó tổng trấn thành Gia Định , *đào lại khúc này và được Vua Gia Long đặt tên là An thông hà ( sông An thông) (*Trịnh Hoài Đức (Gia định thành Thông Chí , viết vào khoảng 1820-1822)),
Đường nước kinh rạch Bến Nghé –An Thông-rạch Lò Gốm chảy xuống kinh Ruột Ngựa rồi hợp lưu tiếp giáp với các đường nước chảy về phiá Tây (về miền Tây) và miền Đông (Biên Hoà và miền Trung , Bắc ) là cửa ngỏ quan trọng của thương thuyền vào Bến Nghé Sàigòn Chợ Lớn.
Kinh Ruôt Ngựa trở thành kinh trọng yếu để vào trung tâm thương mại Sài gòn (khi người Pháp vào thì họ gọi là Chợ Lớn (Sài Gòn (cũ) lúc mới khai, sau lập lại khu vực mới quanh thành Phụng lấy tên Sàigòn (mới). Để giảm thiểu áp lực lưu lượng vận chuyển thương mại cho kinh Ruôt Ngưa cũng như rạch Bến Nghé, kinh Tẽ được đào năm 1905-1906 xuống đến cầu chử Y. Đoạn từ cầu chử Y xuống rạch Lò Gốm được đào song song với rạch với Rạch Bến Nghé (kinh Tàu Hủ) người Pháp gọi là Canal Doublement, người Việt, Kinh Đôi.
Về phiá khu trung tâm Chợ Lớn (Sài Gòn xưa) , vây quanh bởi đường Nguyễn Tri Phương về phiá Đông; rạch Bến Nghé-Tàu Hủ phía Nam; đường Hùng Vương phiá Bắc và Dương Công Trừng (Nguyễn Thị Nhỏ) phiá Tây. Vùng này có kinh Bải Sậy, rạch Chợ Lớn (không nên nhầm với Rạch Bến Nghé (kinh Tàu Hủ, Arroyo Chinois) và Kinh Phố Xếp,ba kinh rạch này đều là phụ lưu của Rạch Bến Nghé , Kinh Bải Sậy và Rạch Chợ Lớn chảy về phía Tây, trong khi kinh Phố Xếp về phiá Bắc.
**Hình 29:** Bản Đồ 1874 chưa có kinh Tẽ
Tham khảo bản đồ này vẫn còn thấy rạch Chợ Lớn chưa bị lấp (nằm ngay vị trí đường Hải Thượng Lãn Ông ngày nay), và kinh Phố Xếp đào chạy thẳng hướng Bắc vê phiá Chợ Rẩy –nơi người Tàu trồng rau cải cung cấp cho thành phố-là khu vực nhà thương Chợ Rẩy ngày nay. Tên Phố Xếp do kinh chạy trước nhà ông Đốc Phủ Chợ Lớn (theo Trương Vĩnh Ký) . Đường Cây Mai (Nguyễn Trải) có một cầu bắc ngang Kinh Phố xếp gọi là Cầu Phố (theo TVK). Kinh Phố Xếp bị lấp trở thành “đường Phố Xếp, trước 1975 là đường Tổng Đốc Phương, bây giờ là Châu Văn Liêm-Thuận Kiều. Đường Vạn Kiếp khi này vẫn còn là một đoạn kinh đào thẳng nối vào kênh Tàu Hủ. Bản đồ 1874 này cho biết rõ vị trí đầu tiên của khu vực chợ Nhà Lồng (còn được gọi là Chợ Củ, Trung tâm – Marché Central), tức khu vực Bưu Điện quận 5 ngày nay, với những khu vực tô đậm hình tam giác. (Xem bản đồ phía trên).
**Cầu bắt ngang rạch Bến Nghé (kinh Tàu Hủ-Arroyo Chinois).**
Từ sông Sàigòn thuyền qua cột cờ Thủ Ngữ -do người Pháp xây dựng, rẻ phải vào Kinh Bến Nghé , người Pháp đạt tên là Arroyo Chinois, người Việt gọi là kinh Tàu Hủ- Theo học giả Trương Vĩnh Ký (viết năm 1885) và Huỳnh Tịnh Của (viết cuối thế kỷ 19) thì đoạn phố dọc hai bên rạch Chợ Lớn ( Bến Nghé) được gọi là Tàu Khậu, đó là cách người Triều Châu phát âm từ “thổ khố” (khu nhà gạch), sau trại âm thành Tàu Hủ.
Người Pháp gọi là Arroyo Chinois để phản ảnh hệ thống sông rạch nơi đây có đông đảo người Tàu buôn bán, ghe thuyền tấp nập đến từ muôn phương trao đổi hàng hóa, người Tàu đóng một vai trò kinh tế quan trọng qua hệ thống giao dịch , tổ hợp thương mại và tài chính trong khu vực với người Trung Hoa (từ Quảng Đông, triều Châu, Phúc Kiến…), người Âu Châu, Nhật, Thái, Ấn…Những sản phẩm thương mại chất đầy ở kho, vựa dọc hai bên kinh rạch như gạo, muối, cá khô, đường, tiêu…cũng như hàng hoá đã chế biến từ Trung Hoa, Ấn Độ , Tân Gia Ba (Singapore) …
Thuyền qua khỏi nhà Rồng và cột cờ Thủ Ngử rẻ phải vào Kinh Bến Nghé (kinh Tàu Hủ, Arroyo Chinois, sông Bình Dương) phải đi qua một chiếc cầu Quay, bắc ngang kinh đi qua bến Nhà Rồng và Khánh Hội. Hình kế tiếp cho thấy cầu quay khúc giữa cho tàu buôn qua lại. Cầu được xây năm 1904 nhưng không biết hết quay nằm nào.
**Hình 30** Hình Cầu Quay Khánh Hội **Hình 31:** Không ảnh Cầu Khánh Hội và cầu Mống 1955 by Raymond Cauchetier **Hình 32**:Cầu Khánh Hội khi còn đường xe lửa năm 1948 không còn khả năng quay nữa (hình Jack Birns) **Cầu Mống**
Cầu Mống từ Bến Chương Dương qua Bến Vân Đồn đi Vĩnh Hội.
**Hình 33: ** Xe kiếng chạy trên cầu Mống **Hình 34**: Ghe thuyền neo đậu bến Chương Dương cạnh cầu Mống.
Cầu Mống (Arc en Ciel) nối liền Bến Chương Dương với bến Vân Đồn. Toà nhà lớn nằm phía bến Chương Dương được dùng làm Thượng Viện của VNCH.
Cầu nầy do công ty vận chuyển hàng hải Pháp Messageries maritimes bỏ vốn mướn công ty xây dựng Levallois Perret (tức Eiffel cũ) xây cất – có thể là trong cùng một giai đoạn với việc xây cất Cầu Quay Khánh Hội – do đó người Pháp cũng gọi cầu nầy là cầu “Công ty Messageries Maritimes” Hai khung đường xe chạy, một để đi lên cầu sang Vĩnh Hội và một để từ cầu phía Bến Vân Đồn/ Vĩnh Hội đi qua để xuống bến Chương Dương . Trước 30 tháng 04 năm 1975, bờ kinh Tàu Hủ ở dưới gầm cầu Mống phía bến Chương Dương là hai khuôn viên ấm cúng, thơ mộng cho những cặp tình nhân trẻ, ngày cũng như đêm.
**Hình 35:** Công viên trước tòa nhà Hội Nghị Diên Hồng **Hình 36**: Hội trường Diên Hồng (hình chụp lúc tổ chức Hội Nghị [Colombo Plan](https://www.dfat.gov.au/publications/colombo_plan/))
Hội trường Diên Hồng sau là Thượng Viện thời VNCH nằm góc đường Công Lý và Bến Chương Dương. Đi dọc Bến Chưong Dưong về gần về hướng cầu Mống băng qua đường Pasteur thì có toà nhà đồ sộ Ngân Hàng Quốc Gia Việt Nam trước 1975.
**Hình 37:** Banque L’Indochine sau 1954 thành Ngân Hàng Quốc Gia Việt Nam **Cầu Calmette**
Cầu bằng bê tông cốt sắt đã được xây cất xuyên ngang kinh Tàu Hủ trong khoảng cuối thập niên 1950 hoặc đầu thập niên 1960 (có thể là cùng với một thời điểm xây cất cầu Khánh Hội bê tông cốt sắt cố định để thay thế chiếc cầu Quây Khánh Hội ngày xưa). Chân cầu phiá bến Chương Dương là nơi bán đồ củ, còn phiá bên kia Vĩnh Hội, gần cầu thì có nhà máy sản xuất thuốc lá Bastos, một trong những thương hiệu nổi tiếng trước thập niên 70.
**Hình 38:** Cầu Calmette **Cầu Ông Lãnh**
Cầu Ông Lãnh ngày xưa (1867-1893) không phải là chiếc cầu Ông Lãnh bằng xi măng ở cuối đại lộ Kitchener (Nguyễn Văn Học) bắt ngang qua kinh Tàu Hủ. Ngày xưa, một nhánh nhỏ của kinh Tàu Hủ (vẽ màu xanh trên bản đồ 1893) lấn chiếm sâu vào một phần đại lộ có tên là Boulevard de l’ Abattoir (đại lộ Lò Heo) và chạy xuyên ngang qua xóm Lò Heo (vì xóm nầy có một lò heo/Abattoir). Nhánh rạch nhỏ nầy người bản xứ Nam Kỳ ở Gia Định thuở trước gọi là Rạch Cầu Ông Lãnh vì trên rạch đó có một cái cầu gỗ do một ông Lãnh binh của triều đình An Nam bỏ tiền riêng ra và tốn công xây dựng.
Trên bản đồ Sài Gòn 1867 (Plan de la Ville de SAIGON en 1867) đã thấy có sự ghi chép rõ ràng 3 chữ Cầu Ông Lãnh (đánh dấu trong khung màu đỏ). Về sau, rạch Cầu Ông Lãnh bị lấp mất đi khi đại lộ Kitchener hình thành vào năm 1907 sau thế đại lộ Abattoir và xóm Lò Heo trở thành một phần của xóm Cầu Muối sau nầy (gồm có chợ rau quả, rạp hát và đình Cầu Muối).
Chiếc Cầu Ông Lãnh nguyên thủy bằng cây đã biến mất từ dạo ấy. Chiếc cầu xi măng hình 2 chữ L ghép đối nghịch (giống như hìmh chữ Z ?) ở đầu đại lộ Kitchener (Nguyễn Thái Học) bắt ngang qua con kinh Tàu Hủ tồn tại cho đến những năm tháng gần đây cũng được dân Nam Kỳ Sài Gòn-Chợ Lớn gọi là Cầu Ông Lãnh nhưng bây giờ thì chiếc cầu hình chữ L nầy cũng đã bị phá hủy.
Cũng từ các chi tiết trên hai bản đồ thành phố Sài Gòn nầy mà chúng ta có thể suy định một cách khá vững chắc rằng Cầu Mống Khánh Hội là chiếc cầu lớn đầu tiên được phóng ngang qua Kinh Tàu Hủ ít ra là kể từ năm 1893.
[http://dactrung.net/dtphorum/m485653-print.aspx](http://dactrung.net/dtphorum/m485653-print.aspx) **Hình 39:** Vị trí sông, cầu Ông Lảnh **Hình 40:** Cầu ông Lãnh 1955 by Raymond Cauchetier **Hình 41:** Cầu ông Lảnh thập niên 50
Cầu Ông Lãnh là khu thương mại nhôn nhịp nhất vì có nhiều vựa bán sĩ, rau quả từ miền Đông đưa về (Biên Hoà, Thủ Dầu Một, Đà Lạt..) trái cây gạo, cau từ miền Tây, Hóc Môn Bà Điểm đưa lên, ghe đổ xuống kho vựa , ghe đi lấy hàng, chợ đầy khách thương buôn, người bỏ mối, kẻ mua sỉ về bán lại ở các chợ trong khu vực Saigon Chợ Lớn Gia Định, ngay cả nơi xa như Cần Thơ (vải vóc, thuôc vấn, thuốc lá , cau, nước ngot, rượu…)
Khi xưa cầu Ông Lảnh bắt ngang rạch Ông Lảnh nối liền Bến Chương Dương vói bến Vân Đồn, gần đầu kinh Tàu Hủ (cùng phía bên bến Chương Dương). Nơi đây là vị trí cuả chợ Cầu Ông Lảnh với hoạt đông kinh doanh ở hai bên đầu cầu (tuy chợ chính nằm về đầu phía Đông xem hình 40).
Gần dọc rạch Ông Lảnh từ chợ Ông Lảnh đi về phía Cầu Quan có chợ Cầu Muối. Gần chợ Cầu Muối có cầu Muối để vận chuyễn muối từ ghe đến các vựa muối dọc theo rạch. Cầu Muối cò lẽ bị dẹp bỏ khi rạch Cầu Ông Lảnh bị lấp thành đường Kitchener (đường lò Heo, sau đó Nguyễn Thái Học) .
**Cầu Kho-Cầu Muối**
Dựa theo không ảnh tìm thấy được (hình 42),rạch Cầu Kho chảy ra rạch Bến Nghé (Tàu Hủ) sau bị lấp thời Pháp trở thành đường Blancsubé de Cầu Kho, trở thành đường Huỳnh Quang Tiên (1955) , sau 75 thành đường Hồ Hảo Hớn.
Có tài liệu cho rằng rạch Cầu kho đã bị lấp thành đường Phát Diệm, sau 1975 đổi là Trần Đình Xu. Sự nhầm lẩn có thể vì nguyên do người địa phương cứ gọi là đường Cầu Kho.
“Đường Phát-Diệm, tên cũ cũng là tên Việt, đường Nguyễn-Tấn-Nghiệm, vậy mà thiên-hạ cứ gọi là đường Cầu Kho.” Theo Bình Nguyên Lộc
[http://www.binhnguyenloc.de/pages/TruyenNgan/ThoiThe/DiaDanhCu/ThoiThe-DiaDanhCu.htm](http://www.binhnguyenloc.de/pages/TruyenNgan/ThoiThe/DiaDanhCu/ThoiThe-DiaDanhCu.htm) **Hình 42** **: **Rạch Cầu Kho chảy ra kinh Tàu Hủ, cầu Kho bắc ngang rạch trên đường Bến Chương Dương 1955. **Hình 43:** Không ảnh Cầu Kho 1955 **Cầu Muối**
Cầu Muối theo Vương Hồng Sển là nơi bến neo thương thuyền đi biển từ Trung chở muối đổi chác với Sàigòn, hiện chợ cầu Muối vẩn ở vị trí cũ góc phía Bắc đường Cô Giang và Nguyễn Thái Học, nhưng hoạt đông thương mại đã được dời đi nơi khác.
Đối diện với chợ Cầu Muối gần đấy có đình Cầu Muối Nhơn Hoà.
**Cầu Chử Y**
Cầu chữ Y được khởi công xây dựng từ cuối năm 1938, tới cuối tháng 8 năm 1941 thì hoàn thành; do công ty Công xưởng và Công trình công chính của Pháp đảm nhiệm thực hiện (Sơn Nam).
[http://www.nguoi-viet.com/absolutenm2/templates/viewarticlesNVO.aspx?articleid=148853&zoneid=310#.UkkXBtKGooM](http://www.nguoi-viet.com/absolutenm2/templates/viewarticlesNVO.aspx?articleid=148853&zoneid=310#.UkkXBtKGooM) **Hình 44: **Cầu chử Y bắt ngang kinh Tàu Hủ và Kinh Đôi
Người Sàigòn hay nói qua cầu chử Y là qua miệt Bình Xuyên và lò heo Chánh Hưng, nói là lò heo nhưng làm cả thịt bò, thị ngựa cung cấp cho cả thành phố. Vùng Chánh Hưng nằm giữa các nhánh kinh rạch, phía bắc có cầu chữ Y đi về thành phố trên đường Nguyễn Biểu, phía nam có cầu Xóm Củi Hiệp Ân, chạy thẳng cầu Hiệp Ân dọc theo bến nguyễn Duy sẽ gặp cầu Nhị Thiên Đường thuộc vùng Chợ Lớn. Từ Saigon đi qua cầu, dưới chân cầu chữ Y nhánh phải là đường Hưng Phú, lò Heo
Cầu chử Y còn là “chứng nhân” của lịch sữ thương đau cận đại.
Đối với cư dân SG-CL trước 1954 bên kia cầu chử Y là vùng Bình Xuyên -Bảy Viển-một thời được coi là lảnh chúa kiểm soát nhửng sòng bạc ở Chợ Lớn, có lực lượng trang bị vũ khí, có giai đọạn Bảy Viển được Pháp bổ nhiệm làm Giám Đôc Công An xung phong trước 1954.
Sau khi Thủ tướng Ngô Đình Diệm về chấp chánh 1954, Thủ tướng Diệm quyết định cải tổ và thành lập quân đội Quốc gia, ông ra lệnh tiêu diệt lực lượng vũ trang của các giáo phái như Cao Đài, Hoà Hảo và lực lượng Bình Xuyên.
Năm 1955, nhiều cuộc giao tranh ác liệt giữa lực lượng Bình Xuyên đóng quân gần cầu chử Y (tổng hành dinh của quân Bình Xuyên), nhưng chỉ sau đó bốn, năm ngày, quân đội Quốc Gia đã vượt qua được cầu chữ Y, chiếm lãnh hoàn toàn tổng hành dinh của quân Bình Xuyên.
Cầu chữ Y, còn là nơi giao tranh ác liệt mùng 2 Tết Mậu thân 1968 khi Cộng quân đi từ mật khu Rừng Sát tiến chiếm cầu chử Y để vào sâu trong nội thành….
[http://www.nguoi-viet.com/absolutenm2/templates/viewarticlesNVO.aspx?articleid=148853&zoneid=310#.UkkXBtKGooM](http://www.nguoi-viet.com/absolutenm2/templates/viewarticlesNVO.aspx?articleid=148853&zoneid=310#.UkkXBtKGooM) **Vị trí kinh rạch vùng Chợ Lớn** **Hình 45**: Bản đồ vị trí Kinh rạch vùng Chợ Lớn.
Những kinh rạch này đã bị lấp qua nhiều thời kỳ do tốc độ đô thị hóa và nhu cầu vận chuyển trên đường bộ tăng lên và do dó những cây cầu xưa cũng biến mất theo. Vui lòng t
**ham khảo bản đồ trên với chú thích**
Có thể chia hệ thống kinh rạch trong vùng chính:
A) Kinh Tàu Hủ đoạn từ Xóm Chỉ (đường Tản Đà đến Rạch Lò Gốm)
B) Rạch Chợ Lớn (đoạn chảy từ Xóm Chỉ (
**hình** 19) hướng vế Bắc vào Chợ Lớn, Tây đến giáp nước Rạch Chợ Lớn-Rạch Lò Gốm và kinh Vòng Thành (đường Nguyễn Thị Nhỏ ngày nay)
C) Kinh Bải Sậy (kinh Hàng Bàng, Canal Bonard)
D) Kinh Vòng Thành (Bao Ngạn- Canal de Ceinture) được đào năm 1875
**A-Rạch Chợ Lớn**
Rạch Chợ Lớn từ kinh Tàu Hủ đi lên trung tâm Chợ Lớn nối kinh Phố Xếp, sau đó hướng Tây đến rạch Lò Gốm gần đồn Cây Mai-cạnh kinh Vòng Thành. Khúc gần Cầu Đường là bến Gaudot nơi có trụ sở nhà buôn Thông Hiệp của Quách Đàm. Gaudot là tên của một trung úy hải quân Pháp, chỉ huy một nhóm thủy binh đánh đồn Kỳ Hòa ngày 25/2/1861, sau làm phó quản trị thành phố Chợ Lớn và năm 1868 chỉ huy cảng thương mại Sài Gòn. Gaudot mất ở Côn Đảo vì bệnh năm 1872 .
Năm 1955 Rạch Chợ Lớn bị lấp biến thành đường Khổng Tử, nay là đường Hải Thượng Lãn Ông và Trương Tấn Bửu, nay là Lê Quang Sung.
Kinh Phố Xếp đào năm 1778, cũng bị lấp thành đường Tổng Đốc Phương nay là Châu văn Liêm.
Sau khi rạch Chợ Lớn bị lấp, tương truyền Quách Đàm rất mê tín, tin phong thủy được thầy bói Tàu nói là nơi trụ sở bến Gaudot là nơi “đầu một con rồng” mà khúc đuôi nằm ở biển cả. Vì thế Quách Đàm không bao giờ đổi trụ sở dù là nhà mướn, đi nơi khác sau khi rất giàu có thành công trên đường làm ăn. Nên khi xảy ra sự việc lấp kinh thành đường thì ông tin rằng cơ sản làm ăn lụn bại vào lúc thời khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 là do việc lấp kinh Chợ Lớn này (4). Rạch Chợ Lớn trên khúc Quai de Gaudot là Quai de Fou-kien (bến Phúc Kiến) sau khi lấp đi làm thành đường Trang Tử trước bến xe Chợ Lớn ngày nay. Khu đường Hải Thượng Lãn Ông, Trang Tử và Phùng Hưng là khu mà ngày nay vẫn còn nhiều người Hoa gốc Phúc Kiến cư ngụ. Ở đây, góc đường Hải Thượng Lãn Ông và Phùng Hưng, có miếu Nhị Phủ (chùa ông Bổn) của người Phúc Kiến và kế miếu là trường trung học Trần Bội Cơ (trước gọi là Ecole de Foukien). Trường nằm trong một phần đất của miếu, được xây từ đầu thế kỷ 20 (1907) rất đẹp với kiến trúc Pháp. Gần đấy ở góc đường Hải Thượng Lãn Ông và Đỗ Ngọc Thanh ngày nay có một kênh nhỏ (nay đã bị lấp) gọi là kinh Bến tắm ngựa vì nơi đây các ngựa xe thổ mộ làm chổ nghĩ ngơi và tắm ngựa.
[http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-lch-s/979-ch-ln-lch-s-a-ly-kinh-t-va-vn-hoa-phn-1.html](http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-lch-s/979-ch-ln-lch-s-a-ly-kinh-t-va-vn-hoa-phn-1.html)
Cầu Đường và cầu Minh Phụng bắc ngang Rạch Chợ Lớn không tìm được hình ảnh xưa.
**B-Kinh Tàu Hủ **
Vị trí các cầu bắc ngang kinh Tàu Hủ (rạch Bến Nghé)
**Hình 46: **Vị trí các cầu vùng Chợ Lớn **Cầu Xóm Chỉ** (Hình 46 Chú thích A) **Hình 47:** Cầu Xóm Chỉ 1909 **Hình 48**: Cầu Xóm Chỉ 1968
Vào năm 1859 khi quân Pháp tấn công Sàigòn, tàu chiến Jaccaréo của Pháp đã bỏ neo trên Kênh Tàu Hủ, án ngữ con kênh ngay khoảng đầu đường Tản Đà, tức là ngay vị trí cầu Xóm Chỉ này. Về sau để kỷ niệm sự kiện này, người Pháp đã đặt tên con đường này là đại lộ Jaccaréo, tức là đường Tản Đà ngày nay. Bây giờ nó chỉ còn là một con đường nhỏ, ít người biết đến. Hình trong postcard dưới là đường Jaccareo từ phía kinh Tàu Hủ nhìn vào, có thể người chụp hình đã đứng chụp từ trên đầu cầu Xóm Chỉ. Cuối con đường này là Tòa hành chánh thành phố Chợ Lớn (sau này là khu vực trường Đại học Y Khoa Sài Gòn).
**Hình 48a** : Hình chụp đường Jaccaro (Tản Đà) từ đầu cầu Xóm Chĩ **Cầu Chà Và (hình 46 chú thích B)** **Hình 49:** Cầu Chà Và 1955 **Hình 50:** Cầu Chà Và
Cầu Chà Và (B) bắc qua kinh Tàu Hủ nối đường thông thương vùng trung t âm Chợ Lớn vớiI Xóm Củi , rồi qua cầu Nhị Thiên Đường đi Cần Giuộc Bình Chánh. Vùng này xưa có nhiều nguời Ấn sinh hoạt , lập phố bán vải vóc . Người Việt gọi là nguời Chà. Bên phiá bến Binh Đông có rạp hát Phi Long đăc biệt hay chiếu phim Ấn Độ. Rạp này nay là tiệm sách trên đường Lý Thái Tổ (bến Bình Đông).
Cũng nên biết ngườì Việt thời bấy giờ gọi nguời có nước da ngâm đen là người Chà, tuy nhiên , ngoại trừ những loại nguời Chà đến Vietnam có chủng giống Java ở Nam Dưong, loại nguời Chà mà người Việt Nam sinh hoạt chung đụng là người Ấn Bombay chuyên về buôn bán vải vóc tơ lụa ở vùng thương mại Chợ lớn và loại Chà Chetty làm nghề cho vay ở vùng Saigon, thường là dân có gốc tịch Anh, Pháp.
**Hình 51: Cầu Malabars và cầu Quới Đước (C)**
Cầu lấy tên làng xưa Quới Đước, khu vực nằm dọc hai bờ sông Yunan (Vạn Tượng) ngày nay.
**Hình 52:** Xe điện chạy lên dốc cầu Malabars .
Đi từ cầu Chà Và xuống rạch Lò Gốm , dọc theo kinh Tàu Hủ hai bên là đường , đường Bến Lê Quang Liêm và đường bến Bình Đông, ghe đủ loại neo ở đây, bên phiá Lê Quang Liêm có nhà máy rượu Bình Tây, phiá Bến Bình Đông thì có nhà máy chế biến lông vịt ra mền (còn nhớ mấy ông “cắc chú” rao mua lông vịt không ?)
Dọc theo hai bến có rất nhiều kho, vựa chứa luá, gạo. Nhà máy rượu nấu rượu dùng trấu thải ra từ nhà máy xây lúa cũng ở dọc theo kinh nên tiện cả đôi bề chỉ có điều ô nhiễm không tránh được – nhung ai để ý đến vấn đề ô nhiểm thời bây giờ?!
**Cầu Bình Tây**
Cầu đi bộ bắc ngang kinh Tàu Hủ nối qua bến Bình Đông (đường Bình Tây với đương Nguyễn Chế Nghiả) , gần vị trí cuả hảng Bột mì (bến Bình Đông) ngày xưa có tên là Sakybomi ( viết tăt Saigòn kỹ nghệ bột mì) cung cấp cho lò bánh mì và tiệm bánh vùng Saigon ChoLon, bây giờ vẩn còn với tên mới công ty Bột Mì Bình Đông.
**Hình 53:** cầu Bình Tây **Hình 54:** Cầu Bình Tây với ghe lúa
Cầu bắc ngang kinh Tàu Hủ nối đường Bình Tây với bến Bình Đông (đường Nguyễn Chế Nghỉa). Cầu này không còn ở vị trí này nữa.
Từ cầu Bình Tây đi về phía rạch Lò Gốm có câu chử U (còn gọi là cầu Bột ). Cả hai cầu này gìờ không còn nữa.
**Cầu Chử U**
Cách công ty Bột Mì một khoảng chừng 200m là vị trí của câu cầu chử U, bắc ngang kinh Tàu Hủ, cầu sắt nhưng sàn cầu bằng “ván đóng đinh, gập ghình khó qua”, dành cho người đi bộ và xe hai bánh, được xữ dụng đến sau 75 thì bị phá hủy.
Đi xuống thêm chút nữa là công ty chế biến lông vịt.
**Hình 55:** Cầu Chử U **Hình 56: **Cầu chử U xưa thập niên 50.
Qua khỏi cầu chử U bên phiá Lê Quang Liêm (sau 75 Trần Văn Kiểu bây giờ là Vỏ Văn Kiệt) hướng về gần rạch Lò Gốm có nhà máy rượu Bình Tây sản xuất rượu đế lớn nhất nước Việt Nam. Công ty được xây dựng năm 1900 và đưa vào sản xuất năm 1902 dưới sự quản lý độc quyền của tập đòan SFDIC (Société Francaise des Distilleries de l’Indochine) Pháp.
Từ 09/5/2005 Công ty rượu Bình Tây đã chính thức chuyển thành Công Ty Cổ Phần Rượu Bình Tây- trực thuộc Tổng Công ty Bia – Rượu-NGK Sài Gòn (SABECO).
**C- Kinh Bải Sậy-Hàng Bàng-Kinh Bonard**
Đường nước nằm song song với cầu Qưới Đước là rạch Bến Nghé, và đường nước chảy qua gầm cầu là kinh Bải Sậy –Hàng Bàng, ngưới Pháp gọi kinh này là Canal Bonard, có khi là Arroyo Chinois.
Kinh Bải Sậy ở đầu ra rạch Lò Gốm, người điạ phương gọi là Hàng Bàng vì hai bên kinh có trồng dảy cây Bàng (giống như đường Hàng Xanh (đường Bạch Đàng); đường Hàng Keo (Phạm Đăng Lưu), nên cũng gọi là kinh Hàng Bàng. Trước khi hợp lưu với rạch Lò Gốm, có một cầu sằt đi bộ bắc ngang kinh, nguời địa phương gọi là cầu Kinh ?.
**Hình 57**: Không ảnh vị trí các kinh chánh trên kinh Bải Sậy (Hàng Bàng) . Ảnh chụp khoảng đầu thập niên 1950.
Quang cảnh của kinh Bải Sậy (Bonard) nhộn nhịp với khu nhà thương mại dọc hai bên kinh, với dân thương hồ và thuyền buôn vận chuyển hàng hóa, nông phẫm từ khắp nơi đến.
Cầu Ba Miệng-Ba Chưn-Ba Cẳng (tham khảo vị trí hình 46 chú thích D)
**Hình 58: **Cầu Ba Cẳng nhìn từ đường Trịnh Hoài Đức
Cầu Ba Cẳng-có tên gọi địa phương tuỳ thời khác nhau như Khâm Sai, Ba Miệng, Ba Chưn nhìn từ đường Trịnh Hoài Đức ( con đường này chạy thẳng ở cuối rạch Bãi Sậy, hướng về Bưu Điện Chợ Lớn Quân 5). Đi về phía phải của Cầu Ba Cẳng trong hình này vài chục mét là tới chợ Kim Biên ngày nay, còn về phía trái ra kinh Tàu Hủ. Hình này chụp khoảng đầu thập niên 1950, ngày nay cầu này không còn nữa. Cái cẳng trong hình này là cẳng đi xuống đường Yunnan, tức Vân Nam (sau 1955 là đường Vạn Tượng), còn hai cẳng kia thì bắc qua hai con đường hai bên rạch Bãi Sậy: bên trái xuống bến Bãi Sậy, bên phải xuống bến Nguyễn Văn Thành nơi đầu đường Cambodge (sau 1955 là đường Kim Biên).
**Hình 59**: Ghe neo dọc theo đoạn kinh bải Sậy, hình chụp đừng trên cầu thang Gò Công
Cầu Ba Cẳng ở Chợ Lớn, gần phía sau chợ Kim Biên nay không còn nữa. Cầu ở đầu đoạn rạch Bãi Sậy, nay lấp thành đường Bãi Sậy và Phạm Văn Khoẻ quận 6. Cầu Ba cẳng nằm ở khúc rẽ phải ra kênh Tàu Hủ, hai chân nằm ở bến Bãi Sậy và bến Nguyễn Văn Thành và chân kia ở bến Vạn Tượng. Đoạn cuối rạch này vẫn chưa lấp, và cầu tồn tại đến năm 1990 thì bị sập.
Saigon xưa nhiều kinh, rạch, ao hồ vừa có giá trị giao thương, vừa là chỗ thu nước tràn khi mưa lớn, triều cường. Người xưa (Pháp lẩn Việt) thiết kế hệ thống thoát nước Saigon – Chợ Lớn – Gia Định cho 500,000 dân để giảm thiểu lũ lụt. Ngày nay di dân từ khắp nơi nhất là từ Bắc , Bắc Trung, áp lực nhà cưả đem đến việc lấn chiếm, lấp, thay bằng cống hộp đã dẩn đến hậu quả “đường biến thành sông” mổi khi mưa lớn kéo dài một hai giờ, tệ hại hơn nữa nếu đúng lúc triều cương.
Ngày nay rạch Bãi Sậy đã hầu như bị lấp hoàn toàn. Phía sau chợ Kim Biên vẫn còn một đoạn rạch rất ngắn khoảng 30m, rộng 3m, trước đổ ra thẳng kênh Tàu Hủ. Cầu Palikao trở thành đường Ngô Nhân Tịnh. Cầu Ba Cẳng đã sập, không còn và rạch phía sau chợ Kim Biên đã bị lấp. Cầu Palikao được người Pháp đặt tên theo một cầu gần Bắc Kinh, gọi là Bát Lý Kiều (cầu tám dặm), nơi liên quân Anh-Pháp vào năm 1860 đánh với quân nhà Thanh.
**Hình 60: **Cầu Ba Cẳng với ông Tàu bán gánh dạo
Đây là tấm hình hiếm hoi còn sót lại của cầu Ba Cẳng, một cây cầu chẳng có mấy quan trọng, nhưng nó đã trở thành một phần của lịch sử Sài Gòn – Chợ Lớn xưa, với cái tên nghe thật dân dã và cũng có lắm chuyện xưa liên quan đến nó, như chuyện “Dân chơi cầu Ba Cẳng” của nhà văn Trương Đạm Thủy
Pont des 3 arches (Cầu Ba Cẳng) xây bởi công ty Brossard et Mopin (công ty này cũng xây Chợ Bến Thành ở Sài Gòn vào năm 1914). Nhà báo Nguyễn Văn Sâm và nhà bên vợ (em gái ông Trương Văn Bền) bỏ tiền đứng ra xây cầu.
[http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-lch-s/979-ch-ln-lch-s-a-ly-kinh-t-va-vn-hoa-phn-1.html](http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-lch-s/979-ch-ln-lch-s-a-ly-kinh-t-va-vn-hoa-phn-1.html) **Cầu Gò Công (tham khảo hình 46 chú thích E)** **Hình 61:** Cầu Gò Công
Cầu có nấc thang cho người đi bộ bắc ngang kinh Bải Sậy trên đường Gò Công.
**Cầu Palicao (Palikao)-Cầu Ngô Nhân Tịnh (tham khảo vị trí hình 46 chú thích F)** **Hình 62: ** **Xin lưu ý** :Theo nguyentichnghia là cầu Kinh Lò Gốm “-người chụp ảnh đứng trên bờ kinh Lò Gốm đối diện với cầu , phía dưới chân cuả người chụp là đám cỏ cây mọc ven bờ kinh.”
Người Pháp đã đặt tên là Palikao (Pinjin Bālǐqiáo ), có lẽ là do hình dáng của nó đã gợi cho họ hình ảnh của cây cầu Bát Lý Kiều ở bên Tàu.
Palikao là phiên âm Pháp ngữ tên tiếng Hán “Bát Lý Kiều”, tức là Cầu 8 Dặm – Eight-Mile Bridge, một cây cầu lịch sử ở Bắc Kinh, nơi đã diễn ra trận chiến ác liệt giữa liên quân Anh-Pháp và khoảng 30.000 quân Trung Hoa trong cuộc Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai, và họ đã chiếm được cầu này vào ngày 21-9-1860, dẫn tới chiếm được Bắc Kinh sau đó. Theo các sử gia, phía TQ tổn thất nặng nề, thương vong khoảng 25.000 quân trong khi phía Pháp chỉ bị thương vong 1.000 người.
Cầu Bát Lý Kiều của Trung Quốc ngày nay:
**Hình 63:** Cầu Bát Lý Kiều, Baliqiao (Chinese: 八里桥; pinyin: Bālǐqiáo), Bắc Kinh (Trung Quốc) **Hình 64:** Quang cảnh kinh Hàng Bàng (Bải Sậy) nhìn từ trên cầu Palikao về phiá cầu Gò Công, cầu Ba Cẳng
Ngày xưa dưới chân cầu Palikao có rạp chuyên hát bội Palikao, nhưng cũng có gánh cải lương dọn về đây. Vùng này có nhiều cửa hàng của người Tàu, có món ăn rất đặc biệt gọi là “hầm dỉ Triều Châu “ -cá mặn nổi tiếng ở Chợ Lớn.(
[http://thatsonchaudoc.com/banviet2/LuuNhonNghia/HoiKy/QuachHen.htm](http://thatsonchaudoc.com/banviet2/LuuNhonNghia/HoiKy/QuachHen.htm))
Theo bác Nguyễn Thành Long trong ban quản trị Nghĩa Nhuận hội quán gần rạch Bãi Sậy, mà tác giả đã có dịp tiếp xúc, thì giữa cầu Ba Cẳng và cầu Palikao xưa kia có 5 kiosque bán trà, chuối, nước giải lao cho các tàu đi trên rạch Bãi Sậy. Cầu Palikao bị dẹp và trở thành đường Ngô Nhân Tịnh vào năm 2003, cùng khoảng thời gian cầu Ba Cẳng bị sập và phá bỏ hoàn toàn (
[http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-lch-s/979-ch-ln-lch-s-a-ly-kinh-t-va-vn-hoa-phn-1.html](http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-lch-s/979-ch-ln-lch-s-a-ly-kinh-t-va-vn-hoa-phn-1.html)). **Hình 65:** Rạp Hát Palikao ngày xưa trên đường Ngô Nhân Tịnh. **Cầu Lò Gốm**
Cầu Lò Gốm bắc ngang rạch Lò Gốm ngày nay gần giao điểm với kinh Hàng Bàng.
**Hình 66 : **Cầu Lò Gốm
Đây là đoạn kinh Hàng Bàng cuối cùng trươc khi trở thành đường Bến Lò Gốm
**.** **Hinh 67: **Kinh Bải Sậy ngày nay, nhìn từ cầu đi bộ Gò Công.
(Nguyễn đúc Hiệp-http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-lch-s/979-ch-ln-lch-s-a-ly-kinh-t-va-vn-hoa-phn-1.html )
**Cầu bắc ngang kinh Tẽ**
Kinh Tẽ
[http://www.vietgle.vn/trithucviet/detail.aspx?key=kinh+T%E1%BA%BD&type=A0](http://www.vietgle.vn/trithucviet/detail.aspx?key=kinh+T%E1%BA%BD&type=A0)). **Cầu Tân Thuận** **Hình 68**: Cầu Tân Thuận 1967
Cầu Tân Thuận 1 nối đường Huỳnh Tấn Phát quận 7 với đường Nguyễn Tất Thành – quận 4. Cầu dài 241 m, lòng cầu rộng 8 m, mỗi lề 1,25 m. Cầu được xây từ thời Pháp thuộc sau khi đào kinh Tẻ năm 1905. Cầu được sửa chữa lớn năm 1992. Năm 2005, cầu lại xuống cấp, Sở Giao thông Công chánh thành phố giao cho Công ty Freyssinet International at Compagnie của Pháp tiến hành sửa chữa, nâng cấp cầu. Năm 2008, cầu lại tiếp tục được sửa chữa để nâng tải trọng lên 30 tấn. Hiện nay, cầu cho phép các loại xe lưu thông một chiều từ quận 7 sang quận 4.
Cầu Tân Thuận đi xuống Phú Xuân, Nhà Bè chỉ có sau khi kinh Tẽ giáp nối s ông Saigòn được đào thời Pháp khoảng 1905-06. Đoạn từ cầu chử Y được đào song song với rạch Tàu Hủ người Pháp đặt tên là Canal de Doublement, được dịch ra là Kinh Đôi. Thời chưa có cầu, từ Saigon xuống Nhà Bè phải qua đò.
Cầu Tân Thuận liên hệ với chuyện tiểu trừ lực lượng Bình Xuyên cúa Bảy Viễn năm 1955.
Ngày 13 tháng hai năm 1955, quân lính của tướng Cao Đài Trình Minh Thế chính thức sát nhập vào quân đội Việt Nam Cộng Hòa, còn Trình Minh Thế nhận hàm thiếu tướng. Trong chiến dịch loại bỏ lực lượng Bình Xuyên, ông dẩn quân tiến đánh quân Bình Xuyên tập trung bên Cầu Tân Thuận.
Trịnh Minh Thế ngồi xe Jeep đậu dưới dốc cầu Tân Thuận chỉ huy quân đội Cao Đài Liên Minh vượt cầu đánh quân Bình Xuyên đang xuống xà-lan rút ra Rừng Sác. Lễ xuất quân tảo thanh Bình Xuyên của tướng Thế diễn ra trên bãi đất trống ở rìa Đồng ông Cộ, không xa mấy chợ Bà Chiểu.
Không có xe G.M.C. (loại xe chở lính của Mỹ viện trợ cho QLVNCH), Thế đã phải xung công xe chở heo để chở binh sĩ. Tại cầu Tân Thuận, lính Cao Đài mấy lần vượt cầu đều bị đánh bật lại. Chỉ huy quân Bình Xuyên ở bên kia cầu là Bảy Môn. Sau khi rút từ cầu Nhị Thương Đường, cầu Chữ Y, cầu Rạch Ong, Bảy Môn tập trung quân số cố thủ cầu Tân Thuận chặn quân Cao Đài tràn qua. Ông kết hợp súng cối của bộ binh và đại liên các giang đỉnh trên Kinh Tẻ bắn xối xả vào hai chục xe heo chở đầy lính Cao Đài ở bên kia cầu
Trong khi chỉ huy Tướng Trình Minh Thế bị một viên đạn carbin bắn tỉa bắn vào sau gáy. Vụ giết người này không bao giờ được làm sáng tỏ, một số người đổ lỗi cho phía Pháp, trong khi một số người khác cho rằng chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã làm việc này. Hoàn cảnh cái chết của ông cũng gây nhiều tranh cãi, khi có nhiều thông tin khác nhau, thậm chí đối lập nhau về thời gian, địa điểm, vết thương gây nên cái chết của ông. Sau khi chết, tên ông được đặt cho con đường ở Quận 4 Sài Gòn cho tới năm 1976. (
[http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%ACnh_Minh_Th%E1%BA%BF](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%ACnh_Minh_Th%E1%BA%BF)). **Kinh Đôi (Canal de Doublement)**
Kinh Đôi đước đào nổi tiếp Kinh Tẽ bắt đầu từ cầu chử Y xuống đến sông Cần Giuôc khoảng 1896-8 song song với kinh Tàu Hủ nhằm đáp ứng nhu cầu thuận tiện hóa ghe thuyền chuyên chở nông phẩm từ miền Tây.
Cầu Nhị Thiên Đường là cây cầu bắc qua kênh Đôi, thuộc địa phận Quận 8 hiện nay. Cầu được xây dựng vào những năm 1925 là điểm nguồn của Quốc lộ 50 và được đổ bê tông theo kiến trúc hiện đại. Cầu này nối liền lưu thông từ Chợ Lớn sang Cần Guộc, Bình Chánh.
**Hình 69:**
Vị trí cầu Nhị Thiên Đường, xin tham khảo hình 46 chú thích O.
**5-Kinh Vòng Thành-Canal de Ceinture.**
Kinh này được đào năm 1875 theo quy hoạch của Coffyn , mục đích tối hậu là nối rạch Thị nghè ( Arroyo de l’Avalance) với kinh tàu Hủ ( Arroyo Chinois) thông qua rạch Chợ Lớn (không nên nhầm với Kinh Tàu Hủ) để hoàn thành đường nước bao bọc, biến Saigon Chợ Lớn thành một cù lao-Bắc có rạch Thị Nghè (Arroyo de l’Avalanche) ; Nam có rạch Bến Nghé (kinh Tàu Hủ) Arroyo Chinois; Đông có sông Saigon (rivière de Saigon ) và Tây có Kinh Vòng Thành (Canal de Ceinture).
Theo báo cáo “Monographie de la Province de Gia-Định 1902”, kinh đào năm 1875 , dài 7km, bề rộng 10m, sâu 3m, nhưng cho đến nay 1902 , kinh chưa hề được xữ dụng vì nạn bùn lấp, vùng Phú Thọ đáy sông bùn lên cao hơn mực thủy triều.
**Hình 70:** Bản đồ 1962 với Kinh Vòng Thành (Bao Ngạn)
Khảo bản đồ Saigon Chợ lớn 1962, kinh Vòng Thành đầu nguồn từ chổ giáp nước cuả Rạch Lò Gốm và rạch Chợ Lờn, cuối nguồn là rạch Cầu Kiệu gần cầu Công Lý –không phải là gần cầu Kiệu ở Phú Nhuận.
Kinh Vòng thành đã được thực hiện năm 1875, nhưng sau đó đã bị bùn lấp nhanh chóng, nên không được xử dụng thực tế ( Monographie de la Province de Gia- Định 1902, trang 19 ) . Một vài đoạn kinh vẫn còn có nước-như đoạn trong bản đồ chạy ngang đồn Cây Mai (bây giờ là đường Nguyễn thị Nhỏ).
Lò siêu ở sau đồn Cây Mai cũng dùng Kinh Vòng Thành để ra rạch Chợ Lớn. Nay rạch Kinh Vòng Thành đã cạn và lò siêu cũng thôi hoạt động (theo Vương Hồng Sển-Sàigon năm xưa 1960).
Y Nguyên Mai Tran 6/2013
*Tham khảo*
1-Trần Văn Học
[http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_H%E1%BB%8Dc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_H%E1%BB%8Dc),
2-Quy Hoạch Coffyn-Viết Thêm về Quy Hoạch Coffyn 1862. Tôn Nữ Quỳnh Trân, Trương Hoànng Trương
[http://moitruongxanhhcm.org.vn/index.php/Ho-so-tu-lieu/viet-them-ve-quy-hoach-coddyn-1862.html](http://moitruongxanhhcm.org.vn/index.php/Ho-so-tu-lieu/viet-them-ve-quy-hoach-coddyn-1862.html)
3-Monographie de la Province de Gia-Định 1902. Geographie Physique, Économique et Historiques de la
Cochinchine. Publications de la Société des etudes Indo-Chinoises.
4-Gia Định Thành Thông Chí -Trịnh Hoài Đức-Lý Việt Dũng dịch và chú giải
[http://namkyluctinh.org/a-sachsuvn/giadinhthanh-thongchi%5Bp3%5D.pdf](http://namkyluctinh.org/a-sachsuvn/giadinhthanh-thongchi%5Bp3%5D.pdf)
5-Le réseau des canaux et arroyos à Saigon-Cholon .
[http://www.reseau-asie.com](http://www.reseau-asie.com/)
6- Saigon Cho Lon thế kỷ 17 đến thế kỷ 19- Nguyễn Đức Hiệp.
7-Trương Vĩnh Ký-Jean Baptiste Pétrus Trương Vĩnh Ký (1837-1898), Souvenirs historiques sur Saïgon et ses environs, conférence faite au collège des interprètes par M. P. Truong Vinh Ky, Éditeur : Impr. coloniale (Saïgon), 1885.
8- Vương Hồng Sển, Saigon năm xưa, 1992, Nxb Trẻ
9- Hình ảnh xưa -http://belleindochine.free.fr/
10-Hình ảnh xưa manhhai
[http://www.flickr.com/photos/13476480@N07/sets/](http://www.flickr.com/photos/13476480@N07/sets/)
11-Hình ảnh xưa
[http://www.panoramio.com](http://www.panoramio.com/)
10- Gerard Sasges, “State, Enterprise, and the Alcohol Monopoly in Colonial Vietnam” Journal of Southeast Asian Studies 2011
11-Lê Công Lý “l ịch s ữ kinh rạch ở Saigon Cho lon”
[http://tailieutonghop.com/free/lich-su-kinh-rach-o-sai-gon-cho-lon_f194-26454.html](http://tailieutonghop.com/free/lich-su-kinh-rach-o-sai-gon-cho-lon_f194-26454.html)

X-ac: 3.dca _dca


markdown:
|
|
## Sim đuôi 183183 - Sim Sim Taxi 183183
|
|19 sim
|STT||Số Sim||Giá bán||Mạng di động||Loại sim||Mua sim|
|1||
|**16.300.000₫** ![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 0945183183](images/buy.png)
[0994183183](0994183183) **8.100.000₫** ![ gmobile](images/gmobile.gif)
![ gmobile](images/gmobile.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 0994183183](images/buy.png)
[0995183183](0995183183) **8.100.000₫** ![ gmobile](images/gmobile.gif)
![ gmobile](images/gmobile.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 0995183183](images/buy.png)
[0996183183](0996183183) **8.100.000₫** ![ gmobile](images/gmobile.gif)
![ gmobile](images/gmobile.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 0996183183](images/buy.png)
[0886.183.183](0886183183) **13.500.000₫** ![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 0886183183](images/buy.png)
[0898.183.183](0898183183) **16.200.000₫** ![ mobifone](images/mobifone.gif)
![ mobifone](images/mobifone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 0898183183](images/buy.png)
[01202183183](01202183183) **1.500.000₫** ![ mobifone](images/mobifone.gif)
![ mobifone](images/mobifone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01202183183](images/buy.png)
[01232.183.183](01232183183) **2.000.000₫** ![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01232183183](images/buy.png)
[01264.183.183](01264183183) **2.400.000₫** ![ mobifone](images/mobifone.gif)
![ mobifone](images/mobifone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01264183183](images/buy.png)
[01282183183](01282183183) **2.500.000₫** ![ mobifone](images/mobifone.gif)
![ mobifone](images/mobifone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01282183183](images/buy.png)
[01674.183.183](01674183183) **2.500.000₫** ![ viettel](images/viettel.gif)
![ viettel](images/viettel.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01674183183](images/buy.png)
[01206.183.183](01206183183) **3.000.000₫** ![ mobifone](images/mobifone.gif)
![ mobifone](images/mobifone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01206183183](images/buy.png)
[01698.183.183](01698183183) **4.000.000₫** ![ viettel](images/viettel.gif)
![ viettel](images/viettel.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01698183183](images/buy.png)
[01217.183.183](01217183183) **5.000.000₫** ![ mobifone](images/mobifone.gif)
![ mobifone](images/mobifone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01217183183](images/buy.png)
[01664183183](01664183183) **5.700.000₫** ![ viettel](images/viettel.gif)
![ viettel](images/viettel.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01664183183](images/buy.png)
[01298.183.183](01298183183) **7.350.000₫** ![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01298183183](images/buy.png)
[01292.183.183](01292183183) **8.550.000₫** ![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
![ vinaphone](images/vinaphone.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01292183183](images/buy.png)
[01647183183](01647183183) **11.900.000₫** ![ viettel](images/viettel.gif)
![ viettel](images/viettel.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01647183183](images/buy.png)
[01646183183](01646183183) **11.900.000₫** ![ viettel](images/viettel.gif)
![ viettel](images/viettel.gif)
[Sim Taxi](74/sim-taxi.html) ![ Bán sim 01646183183](images/buy.png)
![ sim đẹp, sim giá rẻ, bán sim](images/chucmayman.gif)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

Server: nginx

Pragma: public

Cache-Control: max-age=1, private, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


markdown: Cùng Chợ Tốt tham khảo và \u0026quot;nằm lòng\u0026quot; 6 bí quyết thông minh sau để trở thành phụ nữ hiện đại, mua sắm thông thái nhé. (y)\n\nChotot.vn - Muốn Là Có\n#ChợTốt #endorsement #useful #women #shopping

WARC-Truncated: length

X-Frame-Options: DENY

Cache-Control: max-age=0, no-cache


markdown:
|
|![]()
![](/style/Kokocon_Green/images/right.png)
[Kokocon's Public note](/forum/10) ![](/style/Kokocon_Green/images/right.png)
**Toàn bộ về đăng ký và kích hoạt tài khoản trên tracker**
|
|
|
|
|
|
Là viết tắt của Kokoro Connect, là hệ thống site chuyên về anime và văn hóa anime nhật. Bao gồm nhiều hệ thống khác nhau như trang chủ, diễn đàn, tracker. Kokocon hướng mục tiêu hoạt động chủ yếu về tin tức, thảo luận, vietsub.
|
|![]()
|
|
|
|
|
|

Server: cloudflare-nginx

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Content-Type: text/html


markdown:
# Khách sạn tại Barra do Gil
## Tìm khách sạn tại Barra do Gil
Hưởng Giá Bí mật tại một số khách sạn
Giá này không dành cho tất cả mọi người.
## Đang được quan tâm tại Barra do Gil
- Đặt nhiều nhất
Bahia Othon Palace Hotel
337 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
151 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
150 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
96 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
73 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
60 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
30 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
30 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
20 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
15 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
## Khách sạn tại Barra do Gil, Brazil
Tại Hotels.com, bạn có thể tìm và so sánh giá phòng khách sạn tại Barra do Gil để chọn khách sạn hoàn hảo cho chuyến đi của mình. Bất kể bạn đang lên kế hoạch cho một chuyến du lịch, kỳ nghỉ hè hay đi công tác tại Barra do Gil, Hotels.com luôn có phòng phù hợp cho nhu cầu của bạn.

Cache-Control: max-age=0, no-cache, no-store

site_id_3: ssl-*.hotels.com - B

Content-Language: vi-VN

X-UA-Compatible: IE=Edge

Server: Application-Server


markdown:
# 2704 Julian Loewe
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Bài viết này
|cần thêm .
|Julian Loewe|
|Khám phá và chỉ định|
|Khám phá bởi||
|[Siding Spring](/w/index.php?title=Siding_Spring&action=edit&redlink=1) [Tên chỉ định tiểu hành tinh](/w/index.php?title=T%C3%AAn_ch%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%8Bnh_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) [Tên thay thế](/w/index.php?title=T%C3%AAn_ch%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%8Bnh_t%E1%BA%A1m_th%E1%BB%9Di_trong_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Đặc trưng quỹ đạo](/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_m%E1%BA%ADt_ti%E1%BA%BFp) [Kỷ nguyên](/wiki/K%E1%BB%B7_nguy%C3%AAn_(thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc))14 tháng 5, 2008 [Cận điểm quỹ đạo](/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Viễn điểm quỹ đạo](/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Độ lệch tâm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_l%E1%BB%87ch_t%C3%A2m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Chu kỳ quỹ đạo](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Độ bất thường trung bình](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_b%E1%BA%A5t_th%C6%B0%E1%BB%9Dng_trung_b%C3%ACnh) [Độ nghiêng quỹ đạo](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Kinh độ của điểm nút lên](/wiki/Kinh_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A7a_%C4%91i%E1%BB%83m_n%C3%BAt_l%C3%AAn) [Acgumen của cận điểm](/wiki/Acgumen_c%E1%BB%A7a_c%E1%BA%ADn_%C4%91i%E1%BB%83m) [Đặc trưng vật lý chuẩn của tiểu hành tinh](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_tr%C6%B0ng_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD_chu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) [Cấp sao tuyệt đối](/wiki/C%E1%BA%A5p_sao_tuy%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%91i) *(H)* **2704 Julian Loewe** (1979 MR4) là một [tiểu hành tinh](/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) [vành đai chính](/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) được phát hiện ngày 25 tháng 6, 1979 bởi [E. F. Helin](/w/index.php?title=Eleanor_F._Helin&action=edit&redlink=1) và [S. J. Bus](/w/index.php?title=Schelte_J._Bus&action=edit&redlink=1) ở [Siding Spring](/w/index.php?title=Siding_Spring&action=edit&redlink=1).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=2704_Julian_Loewe&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=2704_Julian_Loewe&action=edit§ion=1)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=2704_Julian_Loewe&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=2704_Julian_Loewe&action=edit§ion=2)]
|
|
|
|
|Danh sách/danh mục
|

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Content-Language: vi

X-Cache: cp1055 miss, cp1054 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes


markdown:
# Cung điện Buckingham
**Điện Buckingham** là một dinh thự của [Vua (hoặc Nữ hoàng) Vương quốc Anh](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_v%C3%A0_n%E1%BB%AF_ho%C3%A0ng_Anh) ở [London](/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n), nơi ở chính thức và cũng là nơi làm việc chính của [Hoàng gia Anh](/wiki/Ho%C3%A0ng_gia_Anh) . Cung điện này được xây dựng từ năm [1] [1703](/wiki/1703)và được ba [công viên](/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn)bao bọc, trong đó có công viên nổi tiếng [Hyde Park](/w/index.php?title=Hyde_Park&action=edit&redlink=1). Nó được xây dựng để phục vụ cho các sự kiện đặc biệt của đất nước và cho hoàng gia.
Buckingham Palace là một biểu tượng và nhà của chế độ quân chủ Anh, một phòng trưng bày nghệ thuật và thu hút hấp đẫn được nhiều khách du lịch. Nó là một địa điểm quy tụ của người Anh trong những thời điểm ăn mừng của đất nước cũng như khi đất nước rơi vào khủng hoảng. Nữ hoàng Anh và các thành viên khác trong hoàng tộc sẽ tiếp đãi khách, và tổ chức những nghi lễ long trọng tại đây.
## Mục lục
## Nhà của quốc vương[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&action=edit§ion=1)]
Điện được xây dựng bởi
[John Sheffield, công tước Buckingham và Normandy thứ 1](/w/index.php?title=John_Sheffield,_c%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_Buckingham_v%C3%A0_Normandy_th%E1%BB%A9_1&action=edit&redlink=1), năm 1703 là một ngôi nhà phố (nơi thường trú ở London). Nó đã được mua bởi vua [George III](/wiki/George_III_c%E1%BB%A7a_Anh) năm 1761 , và trở thành nhà chính thức của gia đình hoàng gia Anh ở London vào năm 1837. Nó thuộc sở hữu của Nhà nước. [2]
### Nội thất[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&action=edit§ion=2)]
Điện Buckingham có diện tích sàn 77.000
[mét vuông](/wiki/M%C3%A9t_vu%C3%B4ng) (828.821 dặm vuông). Một tranh cãi tuyên bố là *cung điện làm việc lớn nhất thế giới*, bất chấp diện tích sàn nhỏ hơn của nó. [[3]](#cite_note-3)
Cung điện có tất cả 19 phòng khách, 52 phòng ngủ dành cho khách và các thành viên trong hoàng gia, 78 phòng tắm, 188 phòng dành cho nhân viên của cung điện, 92 phòng làm việc.
### Vườn tại Điện Buckingham[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&action=edit§ion=3)]
Vườn Buckingham là khu vườn tư nhân lớn nhất tại London. Vào
[mùa xuân](/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n), cả cung điện tràn ngập hoa thủy tiên vàng, loài hoa đặc trưng của đồng quê nước Anh.
Từ năm 2001, phần hoa viên của cung điện được mở cửa để đón khách tham quan. Thiết kế của hoa viên khá đặc biệt có thể đưa mọi người ngược thời gian trở về những năm 1852, khi cung điện bắt đầu là nơi ở của Hoàng gia.
Hồ trung tâm của cung điện có diện tích rộng hơn 3 mẫu Anh. Vào thời Vua
[George VI](/wiki/George_VI_c%E1%BB%A7a_Anh) và Nữ hoàng Elizabeth, người ta đã thay đổi rừng cây kiểu Victoria thành vườn hoa. Đấy còn là nhà của hơn 30 ngàn loài chim. Một con đường dài gần nửa cây số đến thẳng hồ trung tâm. Phía Nam của hồ là thế giới của những loài động vật hoang dã. Nơi đây còn được ví là trái tim của thành phố Luân Đôn, vì nó đã tạo nên quang cảnh tuyệt đẹp cho thành phố. Khi đi từ cửa cung điện đến hồ trung tâm, du khách có thể ngắm nhìn rất nhiều loại hoa dại, có tất cả 350 loại và cuộc sống của hầu hết các loài động vật, nhất là các loài chim. Hồ trung tâm là nơi yên tĩnh và đẹp nhất điện Buckingham.
### Tham quan công cộng[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&action=edit§ion=4)]
Vào năm 2004, kỷ niệm 50 năm lên ngôi của
[Nữ hoàng Elizabeth](/wiki/N%E1%BB%AF_ho%C3%A0ng_Elizabeth_II), người ta đã tổ chức chiêu đãi hơn 500 trẻ em trong tổ chức từ thiện của Nữ hoàng ở hoa viên cung điện. Chăm sóc trẻ em nghèo là một trong những việc làm từ thiện mà Nữ hoàng quan tâm. Người ta còn tổ chức cho các em đi dạo quanh hoa viên trong cung điện.
Xung quanh, phía ngoài cung điện có nhiều lính canh gác, họ không bao giờ tỏ một thái độ biểu cảm nào, dù chỉ một khóe cười.
Các
[phòng nhà nước](/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1), được sử dụng cho công chức nhà nước và giải trí, được mở cửa cho công chúng mỗi năm cho hầu hết của tháng Tám và tháng Chín, như là một phần của mùa hè mở cửa.
Các cung điện còn sở hữu các văn phòng của Hoàng gia và là nơi làm việc của 450 người.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&action=edit§ion=5)] **Traditionally the British Royal Court is still resident at** [^](#cite_ref-1) [St. James's Palace](/w/index.php?title=St._James%27s_Palace&action=edit&redlink=1). While foreign ambassadors assuming their new position are received by the Bijhbritish sovereign at Buckingham Palace, they are in fact accredited to the "Court of St. James's Palace". This anomaly continues for the sake of tradition as Buckingham Palace is to all intents and purposes the official residence. **Robinson, p. 14** [^](#cite_ref-rob14_2-0) [^](#cite_ref-3) [“Xem tham khảo trên trang chính thức của chế độ quân chủ Anh”](http://www.royal.gov.uk/Home.aspx).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Buckingham&action=edit§ion=6)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Buckingham Palace](http://www.royal.gov.uk/output/page555.asp), official site [Account of Buckingham Palace, with prints of Arlington House and Buckingham House](http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=45183), from Edward Walford, *Old and New London*, Vol 4, Chap. VI (1878) [Account of the acquisition of the Manor of Ebury](http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=41820), from F.H.W. Sheppard (ed.), *Survey of London*, vol. 39, "The Grosvenor Estate in Mayfair", part 1 (1977)

X-Cache: cp1067 miss, cp1054 miss


markdown:
# HTC Touch HD
|
|[High Tech Computer Corporation](/wiki/HTC) [HTC Touch family](/w/index.php?title=HTC_Touch_family&action=edit&redlink=1) [Mạng di động](/wiki/M%E1%BA%A1ng_thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_di_%C4%91%E1%BB%99ng) [Quad band](/w/index.php?title=Quad_band&action=edit&redlink=1) [GSM](/wiki/GSM)/ [GPRS](/wiki/D%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_v%C3%B4_tuy%E1%BA%BFn_g%C3%B3i_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p)/ [EDGE](/wiki/EDGE)( [GSM 850](/wiki/GSM), [GSM 900](/wiki/GSM), [GSM 1800](/wiki/GSM), [GSM 1900](/wiki/GSM)) [Dual band](/w/index.php?title=Dual_band&action=edit&redlink=1) [UMTS](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_vi%E1%BB%85n_th%C3%B4ng_di_%C4%91%E1%BB%99ng_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u)/ [HSDPA](/wiki/HSDPA)/ [HSUPA](/w/index.php?title=HSUPA&action=edit&redlink=1)( [UMTS 900](/w/index.php?title=UMTS_frequency_bands&action=edit&redlink=1), [UMTS 2100](/w/index.php?title=UMTS_frequency_bands&action=edit&redlink=1)) *(h)*62,8 mm (2,47 in) *(w)*12 mm (0,47 in) *(d)* [Hệ điều hành](/wiki/H%E1%BB%87_%C4%91i%E1%BB%81u_h%C3%A0nh) [Windows Mobile 6.1](/w/index.php?title=Windows_Mobile_6.1&action=edit&redlink=1)Professional [CPU](/wiki/CPU) [Qualcomm](/wiki/Qualcomm)MSM7201A [Vi xử lý ARM](/wiki/C%E1%BA%A5u_tr%C3%BAc_ARM)với 528 MHz [RAM](/wiki/RAM)
512 MiB
[ROM](/wiki/ROM) [Thẻ nhớ mở rộng](/wiki/Th%E1%BA%BB_nh%E1%BB%9B) [microSD](/wiki/MicroSD) [Pin](/wiki/Pin) [Cảmứng](/wiki/M%C3%A0n_h%C3%ACnh_c%E1%BA%A3m_%E1%BB%A9ng) [px](/wiki/Pixel), 3,8 in (97 mm), TFT [LCD](/wiki/M%C3%A0n_h%C3%ACnh_tinh_th%E1%BB%83_l%E1%BB%8Fng), [Máy ảnh sau](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_ch%E1%BB%A5p_h%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) [megapixel](/wiki/Pixel#megapixel) [AF](/w/index.php?title=Autofocus&action=edit&redlink=1)back [megapixel](/wiki/Pixel#megapixel)front [USB](/wiki/USB)Mini [Bluetooth 2.0 + EDR](/wiki/Bluetooth#Bluetooth_2.0)+ [A2DP](/w/index.php?title=A2DP&action=edit&redlink=1) [Wi-Fi](/wiki/Wi-Fi)( [802.11b/g](/w/index.php?title=802.11b/g&action=edit&redlink=1)) **HTC Touch HD**, còn có tên là **HTC T8282** hoặc **HTC Blackstone**, là một [PDA](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_k%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_s%E1%BB%91_h%E1%BB%97_tr%E1%BB%A3_c%C3%A1_nh%C3%A2n) cao cấp, có kèm các tính năng của [điện thoại di động](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_di_%C4%91%E1%BB%99ng) [3G](/wiki/3G), máy nghe nhạc, [máy chụp hình](/wiki/M%C3%A1y_%E1%BA%A3nh), máy xem phim, máy thu sóng [GPS](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u), máy [radio](/wiki/Radio) [FM](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81u_ch%E1%BA%BF_t%E1%BA%A7n_s%E1%BB%91),...
Touch HD là một thành viên trong dòng sản phẩm
[HTC Touch](/w/index.php?title=HTC_Touch&action=edit&redlink=1), được thiết kế và sản xuất bởi tập đoàn [HTC](/wiki/HTC) của [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan), có mặt trên [thị trường](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) từ [tháng 11 năm 2008](/wiki/Th%C3%A1ng_11_n%C4%83m_2008). Các tính năng nổi bật của nó là [màn hình cảm ứng](/wiki/M%C3%A0n_h%C3%ACnh_c%E1%BA%A3m_%E1%BB%A9ng) lớn về kích thước (3.8") lẫn [độ phân giải](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_ph%C3%A2n_gi%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1) (WVGA, 480x800), [giao diện](/w/index.php?title=Giao_di%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) [TouchFLO 3D](/w/index.php?title=TouchFLO_3D&action=edit&redlink=1), camera 5 [megapixel](/wiki/Megapixel) [tiêu cự](/wiki/Ti%C3%AAu_c%E1%BB%B1) tự động, bộ [cảm ứng gia tốc](/w/index.php?title=C%E1%BA%A3m_%E1%BB%A9ng_gia_t%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1), các nút điều khiển bằng cảm ứng. Tuy nhiên nó không có [bàn phím](/wiki/B%C3%A0n_ph%C3%ADm) [QWERTY](/wiki/QWERTY) trượt ngang như [Touch Pro](/w/index.php?title=Touch_Pro&action=edit&redlink=1), không có nút chụp hình riêng biệt, không có đèn [flash](/wiki/Flash), không có nút điều khiển D-Pad.
## Đặc tính kỹ thuật[
[sửa](/w/index.php?title=HTC_Touch_HD&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=HTC_Touch_HD&action=edit§ion=1)]
Các thông số dưới đây được rút ra từ trang web của HTC, chúng có thể được HTC thay đổi theo thời gian.
- Kích thước màn hình: 3,8 in (97 mm)
- Độ phân giải: WVGA (480x800
[pixels](/w/index.php?title=Pixels&action=edit&redlink=1)), [dot-pitch](/w/index.php?title=Dot-pitch&action=edit&redlink=1)0.1083 mm
- Chế độ nhập liệu: màn hình cảm ứng, các nút bấm cảm ứng
- Dung lượng pin: 1350 mAh
- Thời gian đàm thoại: 310 phút với GSM, 390 phút với
[WCDMA](/wiki/W-CDMA)
- Thời gian chờ: 390 giờ với GSM, 450 giờ với WCDMA
- Thời gian cho
[cuộc gọi video](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_g%E1%BB%8Di_video&action=edit&redlink=1): 120 giờ
- Camera chính: 5 megapixel tiêu tự tự động phía sau máy; C
- Camera phụ:
[VGA](/wiki/VGA)(640x480 pixels) dùng [cảm biến hình ảnh](/w/index.php?title=C%E1%BA%A3m_bi%E1%BA%BFn_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1) [CMOS](/wiki/CMOS)ở phía trước máy cho cuộc gọi video
- Quay phim:
[QVGA](/w/index.php?title=QVGA&action=edit&redlink=1)(320x240 pixels)
- GPS, có hỗ trợ
[A-GPS](/w/index.php?title=A-GPS&action=edit&redlink=1) [Bộ vi xử lý](/wiki/Vi_x%E1%BB%AD_l%C3%BD) [ARM](/wiki/C%E1%BA%A5u_tr%C3%BAc_ARM)MSM 7201A 528 [MHz](/wiki/Hertz)của [Qualcomm](/wiki/Qualcomm) [RAM](/wiki/RAM): 288 MB [ROM](/wiki/B%E1%BB%99_nh%E1%BB%9B_ch%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%8Dc): 512 MB
- Khe cắm
[thẻ nhớ](/wiki/Th%E1%BA%BB_nh%E1%BB%9B) [microSD](/wiki/MicroSD)(có sẵn thẻ nhớ 8 GB theo máy, hỗ trợ tối đa 32 GB) [Hệ điều hành](/wiki/H%E1%BB%87_%C4%91i%E1%BB%81u_h%C3%A0nh): [Windows Mobile](/wiki/Windows_Mobile)6.1 Professional
- 4 băng
[GSM](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_th%C3%B4ng_tin_di_%C4%91%E1%BB%99ng_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u)/ [GPRS](/wiki/D%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_v%C3%B4_tuy%E1%BA%BFn_g%C3%B3i_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p)/ [EDGE](/wiki/EDGE)(GSM 850, GSM 900, GSM 1800, GSM 1900])
- 2 băng
[UMTS](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_vi%E1%BB%85n_th%C3%B4ng_di_%C4%91%E1%BB%99ng_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u)/ [HSDPA](/wiki/HSDPA)(3.5G)/ [HSUPA](/w/index.php?title=HSUPA&action=edit&redlink=1)(TMTS 900, UMTS 2100) [Wi-Fi](/wiki/Wi-Fi)( [802.11b/g](/wiki/IEEE_802.11)) [Bluetooth](/wiki/Bluetooth)2.0
- Kích thước: chiều dài 115 mm, chiều rộng 62.8 mm, chiều dày 12 mm
[Khối lượng](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng): 146.4 g (cả pin) [Thể tích](/wiki/Th%E1%BB%83_t%C3%ADch): 86.7 cc
- Mini
[USB](/wiki/USB)(HTC ExtUSB)
- Lỗ cắm tai nghe 3.5 mm
- đài FM
[Trình duyệt web](/wiki/Tr%C3%ACnh_duy%E1%BB%87t_web) [Opera](/wiki/Opera_(tr%C3%ACnh_duy%E1%BB%87t_web))Mobile 9.5

X-Cache: cp1053 miss, cp1054 miss


markdown:
# Labrador, Pangasinan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Đô thị Labrador|
|Vị trí|
|Chính quyền|
|
|[vùng Ilocos(Vùng I)](/wiki/Ilocos_(v%C3%B9ng)) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_Philippines) [Pangasinan](/wiki/Pangasinan) [Huyện](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n_Philippines&action=edit&redlink=1) [Khu vực thứ hai, Pangasinan](/w/index.php?title=%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_b%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_l%E1%BA%ADp_ph%C3%A1p_Pangasinan&action=edit&redlink=1) [Barangay](/wiki/Barangay) [Cấp](/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_Philippines#Ph.C3.A2n_c.E1.BA.A5p): [Thị trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91)
Tổng
20.508
**Labrador** là một [đô thị](/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Philippines) hạng 4 ở [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Philippines)) [Pangasinan](/wiki/Pangasinan_(t%E1%BB%89nh)), [Philippines](/wiki/Philippines). Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số 20.508 người trong 3.830 hộ.
## Barangay[
[sửa](/w/index.php?title=Labrador,_Pangasinan&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Labrador,_Pangasinan&action=edit§ion=1)]
Labrador được chia thành 10
[barangay](/wiki/Barangay).
- Bolo
- Bongalon
- Dulig
- Laois
- Magsaysay
- Poblacion
- San Gonzalo
- San Jose
- Tobuan
- Uyong
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Labrador,_Pangasinan&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Labrador,_Pangasinan&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Labrador,_Pangasinan&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Labrador,_Pangasinan&action=edit§ion=3)]
|
|
|
|Thành phố |
|**Dân:** [Agno](/wiki/Agno,_Pangasinan)| [Aguilar](/wiki/Aguilar,_Pangasinan)| [Alcala](/wiki/Alcala,_Pangasinan)| [Anda](/wiki/Anda,_Pangasinan)| [Asingan](/wiki/Asingan)| [Balungao](/wiki/Balungao)| [Bani](/wiki/Bani,_Pangasinan)| [Basista](/wiki/Basista)| [Bautista](/wiki/Bautista)| [Bayambang](/wiki/Bayambang)| [Binalonan](/wiki/Binalonan)| [Binmaley](/wiki/Binmaley)| [Bolinao](/wiki/Bolinao)| [Bugallon](/wiki/Bugallon)| [Burgos](/wiki/Burgos,_Pangasinan)| [Calasiao](/wiki/Calasiao)| [Dasol](/wiki/Dasol)| [Infanta](/wiki/Infanta,_Pangasinan)| **Labrador**|


markdown:
# Marine on St. Croix, Minnesota
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Marine on St. Croix, Minnesota|
|—
|![ Vị trí trong Quận Washington, Minnesota](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Washington_County_Minnesota_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Marine_on_St._Croix_Highlighted.svg/250px-Washington_County_Minnesota_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Marine_on_St._Croix_Highlighted.svg.png)
![ Vị trí trong Quận Washington, Minnesota](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Washington_County_Minnesota_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Marine_on_St._Croix_Highlighted.svg/250px-Washington_County_Minnesota_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Marine_on_St._Croix_Highlighted.svg.png)
Vị trí trong
[Quận Washington](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Washington,_Minnesota), [Minnesota](/wiki/Minnesota) ![ Vị trí bang Minnesota ở Hoa Kỳ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Minnesota_in_United_States.svg/250px-Minnesota_in_United_States.svg.png)
![ Vị trí bang Minnesota ở Hoa Kỳ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Minnesota_in_United_States.svg/250px-Minnesota_in_United_States.svg.png)
Vị trí bang Minnesota ở Hoa Kỳ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Minnesota](/wiki/Minnesota) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Minnesota&action=edit&redlink=1) [Quận Washington](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Washington,_Minnesota) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/UTC-6)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) **Marine on St. Croix** là một [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận Washington](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Washington,_Minnesota), tiểu bang [Minnesota](/wiki/Minnesota), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của thành phố này là 689 người. [[1]](#cite_note-1)
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Marine_on_St._Croix,_Minnesota&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marine_on_St._Croix,_Minnesota&action=edit§ion=1)]
- Dân số năm 2000: 602 người.
- Dân số năm 2010: 689 người.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Marine_on_St._Croix,_Minnesota&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marine_on_St._Croix,_Minnesota&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2012.

X-Cache: cp1066 miss, cp1054 miss


markdown:
# Padergnone
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
Thị trưởng Độ cao |m
|Diện tích |3,6 km²
|Dân số | - Tổng số (Tháng 12 năm 2004)
||603
|| - Mật độ
||168/km²
|Múi giờ Tọa độ |0461
|Mã bưu điện |38070
|**Padergnone** là một đô thị ở [tỉnh Trento](/wiki/Trento_(t%E1%BB%89nh)) ở vùng [Trentino-Alto Adige/Südtirol](/wiki/Trentino-Alto_Adige/S%C3%BCdtirol) của [Ý](/wiki/%C3%9D), tọa lạc cách 10 km về phía tây của [Trento](/wiki/Trento). Tại thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2004](/wiki/2004), đô thị này có dân số 603 người và diện tích là 3,6 km². [[1]](#cite_note-istat-1)
Padergnone giáp các đô thị:
[Trento](/wiki/Trento), [Vezzano](/w/index.php?title=Vezzano_(TN)&action=edit&redlink=1) và [Calavino](/wiki/Calavino).
## Biến động dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Padergnone&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Padergnone&action=edit§ion=1)] ![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/timeline/f6bb6355b53598f2943c935b22f83acb.png)


markdown:
# Santa Rita do Tocantins
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Santa Rita do Tocantins|
|— Đô thị —|
|
|
|
|![]()
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Flag_of_Brazil.svg/22px-Flag_of_Brazil.svg.png)
[Brasil](/wiki/Brasil) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_Brasil) [Tocantins](/wiki/Tocantins) [Vùng thuộc bang](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_thu%E1%BB%99c_bang_Brasil&action=edit&redlink=1) [Ocidental do Tocantins](/w/index.php?title=Ocidental_do_Tocantins&action=edit&redlink=1) [Tiểu vùng](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_v%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Brasil&action=edit&redlink=1) [Gurupi](/wiki/Gurupi_(ti%E1%BB%83u_v%C3%B9ng)) 2(1,264.46 mi 2) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(1.8/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [BRT](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Brasil)( [UTC-3](/wiki/UTC-3)) **Santa Rita do Tocantins** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_Brasil&action=edit&redlink=1) thuộc bang [Tocantins](/wiki/Tocantins), [Brasil](/wiki/Brasil). Đô thị này có diện tích 3274,93 km², dân số năm 2007 là 2260 người, mật độ 0,69 người/km². [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Santa_Rita_do_Tocantins&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Santa_Rita_do_Tocantins&action=edit§ion=1)] **Dữ liệu lấy từ các bảng của từng mục riêng** [^](#cite_ref-1)

X-Cache-Status: hit

X-Cache: cp1052 hit/1, cp1054 miss


markdown:
# Tây Úc
[Tây Úc (tiểu bang)](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac_(ti%E1%BB%83u_bang)&redirect=no)) [26°0′N 121°0′Đ / 26.000°N 121.000°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=T%C3%A2y_%C3%9Ac¶ms=26_0_S_121_0_E_)
|
|
![]()
|
|[Huy hiệu Western Australia](/w/index.php?title=Huy_hi%E1%BB%87u_Western_Australia&action=edit&redlink=1) *Wildflower State hay "Golden State"* ![ Map of Australia with Western Australia highlighted](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Western_Australia_locator-MJC.png/230px-Western_Australia_locator-MJC.png)
![ Map of Australia with Western Australia highlighted](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Western_Australia_locator-MJC.png/230px-Western_Australia_locator-MJC.png)
[Các tiểu bang khác của Úc](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_%C3%9Ac) [Thủ phủ](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_th%E1%BB%A7_ph%E1%BB%A7_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1) [Perth](/wiki/Perth) [Nhà nước](/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Western_Australia&action=edit&redlink=1) [Quân chủ lập hiến](/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn) [Thủ tướng](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Western_Australia&action=edit&redlink=1) [Thống đốc](/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c_Western_Australia&action=edit&redlink=1) [Đại diện liên bang](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_%C3%9Ac) [Số ghế Hạ viện](/wiki/H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n_%C3%9Ac) [Số ghế Thượng viện](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1) [Tổng sản phẩm Tiểu bang](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_ti%E1%BB%83u_bang_%C3%9Ac_theo_t%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_bang&action=edit&redlink=1)(2012–13) [Dân số](/w/index.php?title=X%E1%BA%BFp_h%E1%BA%A1ng_d%C3%A2n_s%E1%BB%91_trong_c%C3%A1c_bang_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(tháng 3 năm 2016) (thứ 4) [[1]](#cite_note-abs_mar2016-1) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)
2,6 /sq mi
[Diện tích](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_ti%E1%BB%83u_bang_%C3%9Ac_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch&action=edit&redlink=1) [thứ 1](/w/index.php?title=List_of_Australian_states_and_territories_by_ranking&action=edit&redlink=1))
1.021.478 sq mi
976.790 sq mi
44.687 sq mi
[Độ cao](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_cao) [Núi Meharry](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Meharry&action=edit&redlink=1)
1.249 m
[AHD](/w/index.php?title=Australian_Height_Datum&action=edit&redlink=1)(4.098 [ft](/w/index.php?title=Foot_(unit)&action=edit&redlink=1)) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [UTC+8](/wiki/UTC%2B8)( [UTC+9](/wiki/UTC%2B9) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [ISO 3166-2](/wiki/ISO_3166-2) [Kangaroo Paw](/w/index.php?title=Kangaroo_Paw&action=edit&redlink=1)
(
*Anigozanthos manglesii*) [Numbat](/w/index.php?title=Numbat&action=edit&redlink=1)
(
*Myrmecobius fasciatus*) [Black Swan](/w/index.php?title=Black_Swan&action=edit&redlink=1)
(
*Cygnus atratus*) [Gogo Fish](/w/index.php?title=Gogo_Fish&action=edit&redlink=1) [www.wa.gov.au](http://www.wa.gov.au/) **Tây Úc** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Western Australia*, viết tắt **WA**) là [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_%C3%9Ac) miền tây chiếm ba phần tư diện tích nước [Úc](/wiki/%C3%9Ac). Tiểu bang này giáp [Ấn Độ Dương](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng) về phía bắc và tây, giáp [vịnh Đại Úc](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_%C4%90%E1%BA%A1i_%C3%9Ac) và [Nam Đại Dương](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng) về phía nam, giáp [Lãnh thổ phương Bắc](/wiki/L%C3%A3nh_th%E1%BB%95_B%E1%BA%AFc_%C3%9Ac) về phía đông bắc và giáp tiểu bang [Nam Úc](/wiki/Nam_%C3%9Ac) về phía đông nam. Tây Úc là đơn vị tiểu bang có [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) lớn nhất tại Úc, với 2.529.875 km², và là đơn vị hành chính lớn thứ nhì trên thế giới. Dù vậy phần lớn dất đai Tây Úc thưa dân, tổng cộng có khoảng 2.565.000 cư dân, chiếm khoảng 11% tổng dân số toàn quốc. Trong số hơn hai triệu dân đó, 92% tập trung ở ven biển phía tây nam. [[2]](#cite_note-abs_mar2014-2)
Người châu Âu đầu tiên đến Tây Úc là nhà thám hiểm
[người Hà Lan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_Lan) Dirk Hartog vào năm 1616. Hơn 200 năm sau vào năm 1826, chính phủ thuộc địa tiểu bang [New South Wales](/wiki/New_South_Wales) cho thiết lập một đồn binh ở vũng King George III tức [Albany](/wiki/Albany,_Western_Australia) ngày nay hầu củng cố dinh điền đưa tù nhân đến khai phá và lập nghiệp. Sang năm 1829 thì lập Thuộc địa sông Swan, bao gồm địa điểm thủ phủ [Perth](/wiki/Perth) hiện nay. [York](/w/index.php?title=York,_T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1) là thị trấn đầu tiên nằm sâu trong đất liền, cách Perth 97 km về phía đông. [[3]](#cite_note-knibbs-3)
Tiểu bang Tây Úc chính thức chấp nhiệm vào năm 1890, đến năm 1901 thì cùng gia nhập các tiểu bang khác của Úc thành liên bang châu Úc. Ngày nay, kinh tế Tây Úc chủ yếu dựa vào khai mỏ, nông nghiệp và du lịch. Tây Úc sản xuất 46% tổng lượng xuất khẩu của Úc.
Tây Úc là nơi sản xuất quặng sắt lớn thứ nhì trên thế giới. [4]
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit§ion=1)]
Các cư dân đầu tiên của Úc đến từ phía bắc vào khoảng 40.000 đến 60.000 năm trước. Trong hàng nghìn năm, họ dần di chuyển ra toàn bộ đại lục. Những người Ủc bản địa này đã cư trú khắp Tây Úc trong một thời gian dài trước khi các nhà thám hiểm người châu Âu bắt đầu đến vào đầu thế kỷ 17.
Người châu Âu đầu tiên đến Tây Úc là nhà thám hiểm người Hà Lan tên
[Dirk Hartog](/w/index.php?title=Dirk_Hartog&action=edit&redlink=1), vào ngày 25 tháng 10 năm 1616 ông đổ bộ lên nơi mà nay gọi là mũi Inscription, [đảo Dirk Hartog](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Dirk_Hartog&action=edit&redlink=1). Trong thời gian còn lại của thế kỷ 17, các nhà hàng hải người Hà Lan và người Anh tiếp xúc với bờ biển Tây Úc, song thường là không chủ tâm khi nhiều thuyền đắm dọc theo bờ biển và thuyền đi lệch hải trình Brouwer. Hai trăm năm trôi qua trước khi người châu Âu tin rằng đại lục địa phương nam thực sự tồn tại. Đến cuối thế kỷ 18, các thủy thủ người Anh và người Pháp bắt đầu thám hiểm bờ biển Tây Úc. [5]
Nguồn gốc của bang Tây Úc bắt đầu bằng việc thành lập một khu dân cư tù nhân tại vịnh King George III vào năm 1826 (sau đổi thành Albany từ năm 1832). Khu dân cư được thành lập nhằm đáp ứng quan tâm của người Anh về khả năng thành lập một thuộc địa của Pháp tại duyên hải của Tây Úc. Ngày 7 tháng 3 năm 1831, quyền quản lý khu dân cư được trao cho Thuộc địa sông Swan.
[[3]](#cite_note-knibbs-3)
Năm 1829, Thuộc địa sông Swan được James Stirling thành lập ven sông Swan. Đến năm 1832, dân số người Anh định cư trong thuộc địa đạt khoảng 1.500, và tên chính thức của thuộc địa đổi sang Tây Úc. Hai điểm đô thị riêng biệt của thuộc địa dần phát triển thành thành phố cảng
[Fremantle](/w/index.php?title=Fremantle&action=edit&redlink=1) và thủ đô Perth. [York](/w/index.php?title=York,_T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1) là điểm định cư nội lục đầu tiên tại Tây Úc, nằm cách Perth 97 km về phía đông. Dân số tăng trưởng rất chậm cho đến khi có các phát hiện quan trọng về vàng vào khoảng thập niên 1890 quanh [Kalgoorlie](/wiki/Kalgoorlie).
Năm 1887, Tây Úc có một hiến pháp mới, nó cấp quyền tự quản cho người Úc gốc Âu và đến năm 1890 thì Quốc hội Anh thông qua đạo luật cấp quyền chính phủ tự trị cho thuộc địa.
[John Forrest](/w/index.php?title=John_Forrest&action=edit&redlink=1) trở thành thủ tướng đầu tiên của Tây Úc.
Năm 1896, Nghị viện Tây Úc ủy quyền vay một khoản để xây dựng đường ống vận chuyển 5 triệu gallon nước mỗi ngày đến Goldfields của Tây Úc, đường ống hoàn thành vào năm 1903. Đường ống mang nước vượt 530 km (330 mi) từ Perth đến
[Kalgoorlie](/wiki/Kalgoorlie), và được các sử gia nhận định là một yếu tốc quan trọng giúp làm tăng dân số bang và kinh tế tăng trưởng. [[6]](#cite_note-6)
Ngày 1 tháng 1 năm 1901, sau một tuyên bố của
[Nữ vương Victoria](/wiki/Victoria_c%E1%BB%A7a_Anh), Tây Úc cùng năm thuộc địa khác của Anh tại Úc [liên bang hóa](/wiki/Li%C3%AAn_bang_h%C3%B3a_%C3%9Ac) thành Thịnh vượng chung Úc, mỗi cựu thuộc địa trở thành một bang. Người Tây Úc khá miễn cưỡng gia nhập liên minh, họ chấp thuận chỉ sau khi có đề xuất về một tuyến đường sắt liên kết duyên hải phía tây và duyên hải phía đông của lục địa.
Sự thịnh vượng đến từ vàng nhanh chóng biết mất và đến những năm đầu của thế kỷ 20 thì kinh tế Tây Úc lại phải dựa vào len và lúa mì. Do vậy khi hai mặt hàng này sụt giá vào cuối thập niên 1920 và đầu thập niên 1930 khiến kinh tế Tây Úc sụp đổ. Kinh tế Tây Úc không phục hồi cho đến sau Chiến tranh thế giới thứ hai khi chính phủ liên bang đưa ra chính sách nhập cư hậu chiến kéo theo một dòng người nhập cư lớn hầu như đến từ châu Âu từ năm 1947 đến năm 1970.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai,
[hải chiến](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_chi%E1%BA%BFn_gi%E1%BB%AFa_HMAS_Sydney_v%C3%A0_HSK_Kormoran&action=edit&redlink=1) giữa HMAS *Sydney* của Úc và *Kormoran* của Đức ngoài khơi gần Carnarvon diễn ra vào ngày 19 tháng 11 năm 1941. Hai tàu đều bị chìm và toàn bộ 645 người trên *Sydney* thiệt mạng. Ngày 3 tháng 3 năm 1942, các máy bay của Nhật Bản [oanh tạc Broome](/w/index.php?title=Oanh_t%E1%BA%A1c_Broome&action=edit&redlink=1), có 88 người Úc thiệt mạng theo số liệu chính thức.
Cháy rừng cây bụi tệ hại nhất trong lịch sử Tây Úc xảy ra vào đầu năm 1961, nhiều cộng đồng nhỏ bị phá hủy bao gồm 132 ngôi nhà tại Dwellingup. Mặc dù không có thương vong, song 800 người bị mất nhà.
Cũng trong năm này, bùng nổ khai mỏ bắt đầu với việc ban hành luật cho phép khai thác bauxite trong các khu rừng bạch đàn jarrah. Kinh tế Tây Úc được hỗ trợ trong hai thập niên kế tiếp nhờ các mỏ niken quanh Kalgoorlie và các mỏ quặng sắt tại tây bắc. [7] [[8]](#cite_note-8)
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit§ion=2)]
Tây Úc được giới hạn đến kinh tuyến 129°Đ, kinh tuyến này xác định biên giới của bang với Nam Úc và Lãnh thổ phương Bắc, Ấn Độ Dương bao quanh phần phía tây và phía bắc của bang.
[Tổ chức Thủy văn học Quốc tế](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%E1%BB%A7y_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) (IHO) xác định vùng nước nằm tại phía nam của lục địa Úc là bộ phận của Ấn Độ Dương; song tại Úc khu vực này được công bố chính thức là [Nam Đại Dương](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng). [[b]](#endnote_Note1b) [[9]](#cite_note-SouthernOcean-9)
Tổng chiều dài biên giới phía đông của bang là 1.862 km (1.157 mi).
Bang có đường bờ biển dài 20.781 km (12.913 mi), trong đó có 7.892 km (4.904 mi) đường bờ biển của các đảo. [10] Tổng diện tích đất liền của Tây Úc là 2,5 triệu km [[11]](#cite_note-11) 2. [[12]](#cite_note-12)
Khu vực duyên hải tây nam của Tây Úc có một
[khí hậu Địa Trung Hải](/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i). Khu vực nguyên có rừng rậm bao phủ, với những khu rừng [karri](/wiki/Eucalyptus_diversicolor), một trong những loài cây cao nhất thế giới. Khu vực nông nghiệp này nằm trong số chín môi trường sống trên cạn đa dạng nhất về snh học, với một tỷ lệ cao hơn về các loài đặc hữu so với hầu hết khu vực tương đương khác. Nhờ hải lưu Leeuwin ngoài khơi, khu vực này nằm trong sáu khu vực hàng đầu về đa dạng sinh học hải dương và có hầu hết các rạn san hô phương nam trên thế giới. [13]
Lượng mưa trung bình năm dao động từ 300 mm tại rìa của khu vực Wheatbelt đến 1.400 mm tại các khu vực mưa nhiều hơn gần Northcliffe, tuy nhiên từ tháng 11 đến tháng 3, lượng nước bay hơi vượt quá lượng mưa, và thường là rất khô. Thực vật thích nghi với tình trạng này cũng như tình trạng rất nghèo dinh dưỡng của toàn bộ các loại đất.
Hai phần ba diện tích thuộc trung tâm của bang là khu vực khô hạn và cư dân thưa thớt. Hoạt động kinh tế quan trọng duy nhất là khai mỏ. Lượng mưa trung bình năm là dưới 300 mm, hầu hết bắt nguồn từ các cơn mưa lớn có liên quan đến xoáy thuận vào mùa hè.
[[14]](#cite_note-14)
Các khu vực phía bắc có khí hậu nhiệt đới, Kimberley có nhiệt độ rất nóng theo gió mùa với lượng mưa trung bình năm dao động từ 500-1.500 mm, song có một mùa hầu như không mưa kéo dài từ tháng 4 đến tháng 11. 85%
[dòng chảy mặt](/wiki/D%C3%B2ng_ch%E1%BA%A3y_m%E1%BA%B7t) là tại Kimberley, song do nó diễn ra trong các trận lụt mãnh liệt và do không vượt qua được lớp đất nghèo dinh dưỡng thường nông, sự phát triển chỉ diễn ra dọc [sông Ord](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Ord&action=edit&redlink=1).
Tuyết hiếm khi xuất hiện trong bang và thường chỉ xảy ra tại Dãy núi Stirling gần
[Albany](/wiki/Albany,_T%C3%A2y_%C3%9Ac), do đây là dãy núi duy nhất nằm đủ xa về phía nam và đủ cao. Tuyết rất hiếm khi rơi tại dãy núi Porongurup nằm gần đó. Ngoài các khu vực này, việc tuyết rơi là một sự kiện lớn. Tuyết rơi với quy mô lớn nhất ở vùng thấp diễn ra vào ngày 26 tháng 6 năm 1956 khi tuyết được tường thuật là rơi tại Perth Hills, xa về phía bắc đến Wongan Hills và xa về phía đông đến Salmon Gums. Tuy nhiên, ngay cả khi tuyết rơi trên dãy Stirling thì cũng hiếm khi vượt quá 5 cm (2 in) và hiếm khi tồn tại hơn một ngày. [[15]](#cite_note-15)
Nhiệt độ tối đa từng quan sát được là 50,5 °C, ghi nhận tại trạm Mardie vào ngày 19 tháng 2 năm 1998. Nhiệt độ thấp nhất từng quan sát được là −7,2 °C, tại đài thiên văn Eyre Bird vào ngày 17 tháng 8 năm 2008.
[[16]](#cite_note-16)
Tây Úc là nơi cư trú của khoảng 540 loài chim (tùy theo phân loài). Trong đó bang có khoảng 15 loài đặc hữu. Khu vực tốt nhất cho chim là góc tây nam của bang và khu vực quanh Broome và Kimberley.
Tây Úc có 9.437 loài thực vật có mạch bản địa được công bố thuộc 1.543
[chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) trong 226 [họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc)); còn có 1171 loài ngoại lai bản địa hóa hoặc loài xâm lấn, thường bị gọi là cỏ dại. Khu vực tây nam của bang là một trong những nơi có nhiều loài thực vật nhất trên thế giới. [17]
Các khu vực sinh thái tại Tây Úc: các hẻm núi sa thạch của Kimberley trên duyên hải phía bắc và bên dưới là các khu vực đất đồng cỏ khô hoặc bán hoang mạc. Tại duyên hải phía nam là xavan Tây Nam Úc và đồng bằng duyên hải Swan nằm quanh Perth, tiếp đến là khu vực Warren tại góc tây nam của bang, có khu vực phát triển rượu vang
[sông Margaret](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Margaret&action=edit&redlink=1). Đi về phía đông dọc duyên hải Nam Đại Dương là khu vực Goldfields-Esperance, có các thảo nguyên Esperance và thảo nguyên Coolgardie.
## Nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit§ion=3)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Perth_Skyline_from_Kings_Park.jpg/250px-Perth_Skyline_from_Kings_Park.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Perth_Skyline_from_Kings_Park.jpg/250px-Perth_Skyline_from_Kings_Park.jpg)
[Perth](/wiki/Perth). Khu vực đại dô thị Perth là nơi cư trú của 75% cư dân trong bang.
Người châu Âu bắt đầu định cư vĩnh cửu tại Tây Úc vào năm 1826 khi người Anh yêu sách với Albany để chặn trước yêu sách của Pháp với một phần ba nằm tại phía tây của lục địa. Perth được những di dân người Anh và Ireland thành lập với vị thế Thuộc địa sông Swan vào năm 1829, song là tiền đồn tiều tụy. Các quan chức thuộc địa cuối cùng yêu cầu vận chuyển lao động tù nhân để làm tăng dân số. Trong thập niên 1890, nhập cư từ những nơi khác trong lục địa khiến dân số tăng mạnh, bắt nguồn từ bùng nổ khai mỏ tại khu vực Goldfields.
Tây Úc không nhận được dòng nhập cư đáng kể từ Anh, Ireland hay những nơi khác trong
[Đế quốc Anh](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Anh) cho đến đầu thế kỷ 20. Lúc này, các dự án địa phương của Tây Úc, như Chương trình định cư Nhóm trong thập niên 1920 khuyến khích các nông dân đến định cư tại khu vực tây nam, biến Tây Úc thành một địa điểm cho các di dân.
Nhờ các di dân từ Quần đảo Anh, dân số Tây Úc tăng trưởng với tốc độ cao hơn trong thế kỷ 20. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Tây Úc và các bang khác tiếp nhận lượng lớn người Ý, người Croatia, và người Macedonia. Mặc dù vậy, Anh đóng góp lượng di dân lớn nhất cho đến ngày nay. Tây Úc, đặc biệt là Perth, có tỷ lệ người sinh tại Anh cao nhất trong toàn quốc: 10,3% vào năm 2011, so với trung bình toàn quốc là 5.1%. Nhóm này tập trung cao độ tại các khu vực nhất định, những nơi mà họ chiếm đến một phần tư dân số.
[[18]](#cite_note-abs_2011-18)
Xét theo dân tộc, điều tra nhân khẩu năm 2001 biểu thị rằng 77,5% cư dân Tây Úc có nguồn gốc châu Âu: nhóm đơn lẻ lớn nhất theo tường thuật là người Anh với 733.783 người trả lời (32,7%), tiếp đến là người Úc với 624.259 (27,8%), người Ireland với 171.667 (7,6%), người Ý với 96.721 (4,3%), người Scotland với 62.781 (2,8%), người Đức với 51.672 (2,3%), và người Hoa với 48.894 (2,2%). Tây Úc có 58.496 người Úc bản địa theo điều tra nhân khẩu năm 2001, chiếm 3,1% dân số.
Xét theo nơi sinh, điều tra nhân khẩu năm 2011 biểu thị 33,2% dân số sinh tại hải ngoại – đây là tỷ lệ cao nhất toàn quốc. Các nhóm di dân lớn nhất đến từ Anh Quốc (230.410), New Zealand (70.736) và Nam Phi (35.326), chiếm 45% dân số sinh tại hải ngoại.
[[18]](#cite_note-abs_2011-18)
Khu vực đại đô thị Perth (gồm cả Mandurah) ước tính có dân số 1,729 triệu vào năm 2011 (77% dân số bang).
Các trung tâm dân cư quan trọng khác gồm [19] [Bunbury](/wiki/Bunbury,_T%C3%A2y_%C3%9Ac)(64.385), [[20]](#cite_note-20) [Geraldton](/wiki/Geraldton)(31.349), [[21]](#cite_note-21) [Kalgoorlie-Boulder](/w/index.php?title=Kalgoorlie-Boulder&action=edit&redlink=1)(30.841), [[22]](#cite_note-22) [Albany](/wiki/Albany,_T%C3%A2y_%C3%9Ac)(26.643), [[23]](#cite_note-23) [Karratha](/w/index.php?title=Karratha&action=edit&redlink=1)(16.475), [[24]](#cite_note-24) [Broome](/w/index.php?title=Broome,_T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(12.766) và [[25]](#cite_note-25) [Port Hedland](/w/index.php?title=Port_Hedland,_T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(13.772). [[26]](#cite_note-26)
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit§ion=4)]
Kinh tế Tây Úc phần lớn được thúc đẩy nhờ khai thác và chế biến các sản phẩm khoáng sản và dầu mỏ. Kết cấu kinh tế có liên kết mật thiết với các tài nguyên tự nhiên này. Tây Úc đóng góp khoảng 58% lượng xuất khẩu khoáng sản và năng lượng của Úc,
tiềm năng thu nhập lên tới 4,64% tổng GDP của Úc. [27] GSP/người năm 2013 của Tây Úc ($102.232) cao hơn tất cả các bang khác cũng như trung bình toàn quốc ($66,549). [[28]](#cite_note-Australian_Bureau_of_Statistics-28) Tăng trưởng dần đây dựa vào nhu cầu toàn cầu đối với khoáng sản và dầu mỏ, đặc biệt là Trung Quốc (quặng sắt) và Nhật Bản (khí đốt hóa lỏng), đảm bảo kinh tế Tây Úc tăng trưởng nhanh hơn trung bình toàn quốc. [[29]](#cite_note-ABS_accts_Jun_2013-29)
Xuất khẩu hải ngoại của Tây Úc chiếm đến 46% toàn quốc.
[[4]](#cite_note-wsj-4) Các mặt hàng xuất khẩu chính của bang là quặng sắt, alumina, niken, vàng, lúa mì, len, cừu và bò sống, dầu thô và khí đốt hóa lỏng. [30]
Tây Úc là nơi khai thác lượng lớn bauxite, nó được chế biến thành alumina tại bốn nhà máy luyện kim, cung cấp hơn 20% sản lượng toàn cầu. Tây Úc là nơi sản xuất quặng sắt lớn thứ ba trên thế giới (15% toàn cầu) và chiết xuất 75% 240 tấn vàng của Úc. Kim cương được chiết xuất từ mỏ Argyle tại cực bắc bang thuộc khu vực Kimberley. Than đá được khai thác tại
[Collie](/w/index.php?title=Collie,_T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1) để làm nhiên liệu chính cho phát điện phụ tải gốc tại tây nam của bang.
Nông sản Tây Úc có đóng góp lớn cho kinh tế cấp bang và toàn quốc. Mặc dù có khuynh hướng mùa vụ cao, sản lượng lúa mì 2006–07 tại Tây Úc là gần 10 triệu tấn, chiếm gần một nửa tổng sản lượng toàn quốc.
và tạo $1,7 tỷ thu nhập từ xuất khẩu. [31] Các nông sản quan trọng khác gồm có lúa mạch, đậu Hà Lan, [[32]](#cite_note-WAatAglance-32) len, thịt cừu, thịt bò. Hải ngoại có nhu cầu cao độ với động vật sống từ Tây Úc, chủ yếu từ Đông Nam Á và Trung Đông, bắt nguồn từ các truyền thống văn hóa và tôn giáo cũng như thiếu hạ tầng lưu trữ và đông lạnh thịt đã chế biến. Khoảng một nửa xuất khẩu bò sống của Úc đến từ Tây Úc. [[31]](#cite_note-cropReport-31) [[33]](#cite_note-LivestockReport-33)
Trong những năm gần đây, tầm quan trọng của du lịch trong kinh tế Tây Úc tăng lên, với lượng khách đáng kể đến từ Anh và Ireland (28%), các quốc gia châu Âu khác (14%) Singapore (16%), Nhật Bản (10%) và Malaysia (8%).
Thu nhập từ du lịch là một nguồn lợi kinh tế mạnh trong nhiều trung tâm dân cư nhỏ bên ngoài Perth, đặc biệt là các địa điểm duyên hải. [32]
Tây Úc có một ngành ngư nghiệp đáng kể, các sản phẩm phục vụ nhu cầu nội địa và xuất khẩu gồm có tôm hùm, tôm, cua, cá mập và cá ngừ, cũng như nghề ngọc trai tại khu vực Kimberley. Chế biến được tiến hành dọc duyên hải phía tây. Săn cá voi là một ngành hải dương trọng yếu song bị ngưng tại Albany vào năm 1978.
## Chính phủ[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit§ion=5)]
Tây Úc được trao quyền tự quản vào năm 1889 với một nghị viện lưỡng viện đặt tại Perth, gồm có Hội nghị Lập pháp (hay
*hạ viện*), gồm 59 thành viên; và Hội đồng Lập pháp (hay *thượng viện*), gồm 36 thành viên. Quyền bầu cử là phổ thông và bắt buộc với các công dân từ 18 tuổi.
Khi các thuộc địa Úc liên bang hóa vào năm 1901, Tây Úc trở thành một bang trong cấu trúc liên bang của Úc; Tây Úc nhượng các quyền lợi nhất định cho chính phủ Thịnh vượng chung theo Hiến pháp; toàn bộ quyền hạn không được trao cụ thể cho Thịnh vượng chung vẫn thuộc duy nhất về bang, tuy nhiên theo thời gian Thịnh vượng chung mở rộng quyền lực thực tế của mình thông qua tăng cường kiểm soát thuế và tài chính.
Quân chủ của Tây Úc là Nữ vương Úc (
[Elizabeth II](/wiki/Elizabeth_II)), và quyền lực hành pháp trên danh nghĩa được trao cho đại diện của bà tại Tây Úc là Thống đốc, song quyền hành pháp thực tế thuộc về thủ tướng và các bộ trưởng xuất thân từ đảng hoặc liên minh đảng phái chiếm đa số ghế trong Hội nghị lập pháp.
Chủ nghĩa ly khai là một đặc điểm định kỳ trong vũ đài chính trị Tây Úc ngay sau khi người châu Âu định cư vào năm 1826. Tây Úc là thuộc địa miễn cưỡng nhất khi gia nhập Thịnh vượng chung Úc.
Tây Úc không tham gia các phiên họp liên bang hóa từ đầu và các cư dân sống lâu năm tại Tây Úc nhìn chung phản đối liên bang hóa; tuy nhiên việc phát hiện ra vàng dưa nhiều người nhập cư từ những nơi khác tại lục địa đến. [34]
Trong một cuộc trưng cầu dân ý vào tháng 4 năm 1933, 68% cử tri bỏ phiếu ủng hộ Tây Úc rời khỏi Thịnh vượng chung Úc với mục đích trở lại làm một lãnh thổ tự trị của Đế quốc Anh. Chính phủ Tây Úc cử một phái đoàn đến
[Westminster](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Anh), song Chính phủ Anh từ chối can thiệp và do đó không có hành động để thi hành quyết định này. [[35]](#cite_note-35)
Tây Úc được chia thành 141 khu vực chính quyền địa phương, bao gồm cả
[đảo Christmas](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Christmas) và [quần đảo Cocos (Keeling)](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Cocos_(Keeling)). Quyền hạn và hoạt động của họ được điều chính theo Đạo luật Chính quyền địa phương 1995. [[36]](#cite_note-36)
## Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit§ion=6)]
Giáo dục tại Tây Úc gồm một năm tiền nhập học khi 5 tuổi, tiếp đến là 6 năm giáo dục tiểu học đối với mọi học sinh.
Ở tuổi 13, học sinh bắt đầu 6 năm giáo dục trung học. Hai năm cuối giáo dục trung học hiện là bắt buộc. [37] Từ năm 2005, toàn bộ học sinh hoàn thành năm thứ 10 được yêu cầu học năm thứ 11. Từ năm 2008, toàn bộ học sinh được yêu cầu hoàn thành 12 năm học trước khi rời trường. [[38]](#cite_note-studywest-38) Học sinh có thể lựa chọn học tập tại Cao đẳng TAFE vào năm thứ 11 hoặc tiếp tục học trung học với một khóa trình hướng nghiệp và một khóa trình nhập học đại học cụ thể. [[38]](#cite_note-studywest-38)
Tây Úc có 5 đại học, bốn trong đó là trường công có trụ sở tại Perth:
[Đại học Western Australia](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Western_Australia&action=edit&redlink=1), [Đại học Curtin](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Curtin&action=edit&redlink=1), [Đại học Edith Cowan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Edith_Cowan&action=edit&redlink=1) và [Dại học Murdoch](/w/index.php?title=D%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Murdoch&action=edit&redlink=1); và một trường tư Công giáo tại [Fremantle](/w/index.php?title=Fremantle&action=edit&redlink=1) là [Đại học Notre Dame](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Notre_Dame).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_%C3%9Ac&action=edit§ion=7)] [^](#cite_ref-abs_mar2016_1-0) [“3101.0 – Australian Demographic Statistics, Mar 2016”](http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0). *Australian Bureau of Statistics*. 22 tháng 9 năm 2016. Truy cập ngày 6 tháng 10 năm 2016. [^](#cite_ref-abs_mar2014_2-0) [“3101.0 - Australian Demographic Statistics, Mar 2014”](http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0). *Australian Bureau of Statistics*. Ngày 25 tháng 9 năm 2014. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2014.
- ^
**a** **ă** [Knibbs, G.H.](/w/index.php?title=George_Handley_Knibbs&action=edit&redlink=1)(1911). “The Creation of the Several Colonies”. *Official Year Book of the Commonwealth of Australia* **4**. Melbourne: Commonwealth Bureau of Census and Statistics. tr. 16.
- ^
**a** [Curran, Enda (ngày 21 tháng 2 năm 2012).](#cite_ref-wsj_4-1) **ă** [“Western Australia Plans Sovereign Wealth Fund”](http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203358704577236780148058626.html). *The Wall Street Journal*. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2012. **Green, J.N. (1977).** [^](#cite_ref-5) [“Australia's oldest wreck: The Loss of the Trial, 1622”](http://museum.wa.gov.au/maritime-archaeology-db/sites/default/files/no._278_trial_bar_1977_0.pdf)(PDF). *British Archaeological Reports, Supplementary Series 27*(Oxford). **Tauman, Merab Harris (1988).** [^](#cite_ref-6) [“](http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A110059b.htm). *O'Connor, Charles Yelverton (1843–1902)*” *Australian Dictionary of Biography, Volume 1*. [MUP](/w/index.php?title=Melbourne_University_Press&action=edit&redlink=1). tr. 51–54. Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2008. **Courtney, Joe; Middelmann, Miriam (2005).** [^](#cite_ref-7) [“Meteorological hazards”](http://www.ga.gov.au/servlet/BigObjFileManager?bigobjid=GA6525)(PDF). *Natural hazard risk in Perth, Western Australia – Cities Project Perth Report*. [Geoscience Australia](/w/index.php?title=Geoscience_Australia&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 25 tháng 12 năm 2012. [^](#cite_ref-8) [175th Anniversary of Western Australia](http://www.175anniversary.wa.gov.au/index.cfm?fuseaction=background.baby_boomers) [^](#cite_ref-SouthernOcean_9-0) [IHO Limit of Oceans and Seas](http://www.iho.shom.fr/publicat/free/files/S23_1953.pdf)and [Article](http://www.theage.com.au/articles/2003/12/21/1071941610556.html) [^](#cite_ref-10) [“State And Territory Borders”](http://web.archive.org/web/20071128113204/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/borders.htm). Geoscience Australia. Ngày 11 tháng 9 năm 2007. [Bản gốc](http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/borders.htm)lưu trữ ngày 28 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2008. [^](#cite_ref-11) [“Coastline Lengths”](http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/coastline-lengths.html). Geoscience Australia. Ngày 18 tháng 11 năm 2010. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2011. [^](#cite_ref-12) [“Area of States and Territories”](http://web.archive.org/web/20080730134442/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/areadime.htm). Geoscience Australia. Ngày 31 tháng 8 năm 2005. [Bản gốc](http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/areadime.htm)lưu trữ ngày 30 tháng 7 năm 2008. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2008. [^](#cite_ref-13) [“Climate of Western Australia”](http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimwa.htm). Bureau of Meteorology. Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2009. [^](#cite_ref-14) [“Average annual, seasonal and monthly rainfall”](http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/climate_averages/rainfall/index.jsp). Commonwealth of Australia, Bureau of Meteorology. Ngày 26 tháng 10 năm 2011. Truy cập ngày 1 tháng 6 năm 2014. [^](#cite_ref-15) [Snow in Western Australia: About Snow in WA](http://www.feargod.net/wa-snow1.php). Truy cập ngày 4 tháng 2 năm 2007. [^](#cite_ref-16) [“Rainfall and Temperature Records: National”](http://www.bom.gov.au/climate/extreme/records/national.pdf)(PDF). [Bureau of Meteorology](/w/index.php?title=Bureau_of_Meteorology&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 14 tháng 11 năm 2009. [^](#cite_ref-17) [“Current Statistics – Vascular Flora”](http://florabase.calm.wa.gov.au/statistics/). *Western Australian Flora Statistics*. Flora Base. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“Country of Birth”](http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/3105.0.65.0012014?OpenDocument)(xls). *Australian Historical Population Statistics, 2014*. Australian Bureau of Statistics. Ngày 1 tháng 10 năm 2014. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-19) [Cục Thống kê Úc](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(31 tháng 10 năm 2012). [“Greater Perth (Greater Capital City Statistical Area)”](http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/5GPER). *2011 Census QuickStats*(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-20) [Cục Thống kê Úc](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(31 tháng 10 năm 2012). [“Bunbury (Urban Centre/Locality)”](http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/UCL511001). *2011 Census QuickStats*(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-21) [Cục Thống kê Úc](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(31 tháng 10 năm 2012). [“Geraldton (Urban Centre/Locality)”](http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/UCL512004). *2011 Census QuickStats*(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-22) [Cục Thống kê Úc](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(31 tháng 10 năm 2012). [“Kalgoorlie-Boulder (Urban Centre/Locality)”](http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/UCL512005). *2011 Census QuickStats*(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-23) [Cục Thống kê Úc](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(31 tháng 10 năm 2012). [“Albany (Urban Centre/Locality)”](http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/UCL512001). *2011 Census QuickStats*(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-24) [Cục Thống kê Úc](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(31 tháng 10 năm 2012). [“Karratha (Urban Centre/Locality)”](http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/UCL513003). *2011 Census QuickStats*(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-25) [Cục Thống kê Úc](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(31 tháng 10 năm 2012). [“Broome (Urban Centre/Locality)”](http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/UCL513002). *2011 Census QuickStats*(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-26) [Cục Thống kê Úc](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1)(31 tháng 10 năm 2012). [“Port Hedland (Urban Centre/Locality)”](http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/UCL513004). *2011 Census QuickStats*(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2014. [^](#cite_ref-Department_of_Mines_and_Petroleum_27-0) [“Department of Mines and Petroleum”](http://www.dmp.wa.gov.au/7846.aspx). WA Department of Mines and Petroleum. Ngày 9 tháng 11 năm 2011. Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2011. [^](#cite_ref-Australian_Bureau_of_Statistics_28-0) [“Australian Bureau of Statistics”](http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/1301.0Chapter18012009%E2%80%9310). WA Australian Bureau of Statistics. Ngày 9 tháng 11 năm 2011. Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2011. [^](#cite_ref-ABS_accts_Jun_2013_29-0) [“Australian National Accounts: State Accounts, 2012–13”](http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mf/5220.0). [Australian Bureau of Statistics](/w/index.php?title=Australian_Bureau_of_Statistics&action=edit&redlink=1). Ngày 28 tháng 11 năm 2013. Truy cập ngày 21 tháng 12 năm 2013. [^](#cite_ref-austEcIndicators_30-0) [“Australian Economic Indicators”](http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/0/34CE7FFF9776F3F1CA2574B30017CFB2/$File/13500_sep%202008.pdf)(PDF). Australian Bureau of Statistics. 2008. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“2008 Crop Report”](http://abare.gov.au/publications_html/cr/cr_08/cr08_June.pdf)(PDF). ABARE. Ngày 1 tháng 6 năm 2008. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“WA at a Glance 2008”](http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/0/EFF65DC1D23D314FCA25741D000DC292/$File/13065_2008_reissue.pdf)(PDF). Australian Bureau of Statistics. Ngày 2 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2008. [^](#cite_ref-LivestockReport_33-0) [“2008 Live Exports”](http://abare.gov.au/publications_html/livestock/livestock_08/LiveExports.pdf)(PDF). ABARE. Ngày 31 tháng 3 năm 2008. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2008. [^](#cite_ref-34) [Review Essay, New Federation History, Melbourne University Law Review](http://www.austlii.edu.au/au/journals/MULR/2000/40.html)www.austlii.edu.au [^](#cite_ref-35) [W.A. SECESSION Petition Disallowed Committee's Report](http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/30087998) [^](#cite_ref-36) [“Local Government Act 1995”](http://www.austlii.edu.au/au/legis/wa/consol_act/lga1995182/). Truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2011. [^](#cite_ref-37) [Year 7 students move to secondary school - School education - The Department of Education](http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/schoolsandyou/schools-and-you/pre-primary-and-year-7/year-7.en?cat-id=12742035)
- ^
**a** **ă** [“Study WA – Studying in WA – Schooling in Western Australia”](http://studywest.des.wa.gov.au/Studying/studying_schooling). Studywest.des.wa.gov.au. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2012.
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1054 miss, cp1054 miss