text:
Chi Cam chanh
Chi Cam chanh (danh pháp khoa học: Citrus) là một chi thực vật có hoa trong họ Cửu lý hương (Rutaceae), có nguồn gốc từ khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ở đông nam châu Á. Các loại cây trong chi này là các cây bụi lớn hay cây thân gỗ nhỏ, cao tới 5–15 m tùy loại, với thân cây có gai và các lá thường xanh mọc so le có mép nhẵn. Hoa mọc đơn hay thành ngù hoa nhỏ, mỗi hoa có đường kính 2–4 cm với 5 (ít khi 4) cánh hoa màu trắng và rất nhiều nhị hoa. Hoa thông thường có mùi thơm rất mạnh. Quả là loại quả có múi, một dạng quả mọng đặc biệt, hình cầu hay cầu thuôn dài, chiều dài 4–30 cm và đường kính 4–20 cm, bên trong quả khi bóc lớp vỏ và cùi sẽ thấy lớp vỏ mỏng, dai, màu trắng bao quanh các múi bên trong chứa nhiều tép mọng nước. Chi này có vai trò quan trọng về mặt thương mại do nhiều loài (hoặc cây lai ghép) được trồng để lấy quả. Quả được ăn tươi hay vắt, ép lấy nước.
Quả của chi Citrus đáng chú ý vì mùi thơm của chúng, một phần là do các terpen chứa trong lớp vỏ, và chủ yếu là do nó chứa nhiều nước. Nước quả có hàm lượng axít citric cao, tạo ra hương vị đặc trưng của chúng. Chúng cũng là nguồn cung cấp vitamin C và các flavonoit đáng chú ý.
Sự phân loại nội bộ trong chi này rất phức tạp và hiện nay người ta vẫn không biết chính xác số lượng loài có nguồn gốc tự nhiên, do nhiều loài được coi là có nguồn gốc lai ghép. Các loại cây trong chi Citrus được trồng có thể là con cháu của chỉ 4 loài tổ tiên. Hiện nay có hàng loạt các loại cây lai ghép tự nhiên hay do con người nuôi trồng, bao gồm nhiều loại quả có giá trị thương mại như cam ngọt, chanh tây, bưởi chùm, chanh ta, quýt, bưởi v.v. Các nghiên cứu gần đây cho rằng các chi có quan hệ họ hàng gần như Fortunella, và có lẽ cả Poncirus, Microcitrus, Eremocitrus, cần được gộp lại trong chi Citrus.
Mục lục
Nuôi trồng[sửa | sửa mã nguồn]
Do các loại cây trong chi Citrus rất dễ dàng trong việc lai ghép (ví dụ cây chanh ta có thể dễ dàng sinh ra quả giống như quả bưởi chùm), nên tất cả các loại cây trồng thương mại trong chi này hầu như đều sử dụng các cây được tạo ra nhờ chiết, ghép cành để tạo ra các giống trên các cây chủ (thân rễ) được chọn lọc để nâng cao tính đề kháng trước sâu bệnh.
Màu đặc trưng (vàng, da cam) của quả các loại cây trong chi này chỉ có thể được tạo ra trong những khu vực có mùa đông mát mẻ. Trong các khu vực cận kề xích đạo và không có mùa đông thì quả của chúng vẫn giữ màu xanh cho đến cả khi chín, vì thế người ta mới có những quả cam (có vỏ) màu xanh mà không phải màu da cam. Các loại chanh ta đặc biệt nhạy cảm với các điều kiện mát lạnh, vì thế do không tiếp xúc với điều kiện đủ lạnh nên nó không thể phát triển màu vàng của quả. Nếu nó được trồng trong khu vực có mùa đông mát lạnh thì vỏ quả sẽ dần dần đổi sang màu vàng. Nhiều loại quả trong chi này được thu hái khi còn xanh và chúng sẽ chín trên đường vận chuyển tới của hàng.
Các loại cam, chanh nói chung không chịu được điều kiện giá rét. Citrus reticulata có lẽ là loài chịu rét tốt nhất và nó có thể chịu được nhiệt độ tới -10 °C trong thời gian ngắn, nhưng trên thực tế nó cần nhiệt độ không dưới -2 °C để có thể phát triển được [1]. Một số giống lai ghép có thể chịu được nhiệt độ dưới -0 °C khá tốt nhưng cũng không thể tạo ra quả có chất lượng. Một loài có họ hàng, cam ba lá hay cam đắng Trung Quốc (Poncirus trifoliata) có thể chịu được nhiệt độ dưới -20 °C [2]; quả của nó đắng và không thể ăn được nếu như không được chế biến.
Các loại cây trong chi này ưa các điều kiện môi trường nhiều nắng, ẩm ướt với đất tốt và lượng mưa hay lượng nước tưới đủ lớn. Mặc dù có tán lá rộng, nhưng chúng là cây thường xanh và không rụng lá theo mùa, ngoại trừ khi bị ép. Chúng nở hoa vào mùa xuân và tạo quả chỉ một thời gian ngắn sau đó. Quả bắt đầu chín vào mùa thu hay đầu mùa đông, phụ thuộc vào các giống được trồng, cũng như gia tăng độ ngọt sau đó. Một vài giống quýt chín vào mùa đông. Một vài giống, chẳng hạn bưởi chùm, cần tới 18 tháng để quả có thể chín.
Các khu vực chính trồng các loại cây cam, chanh ở mức độ thương mại là miền nam Trung Quốc, khu vực ven Địa Trung Hải, Nam Phi, Australia, khu vực cực miền nam của Hoa Kỳ và một phần Nam Mỹ. Tại Hoa Kỳ thì Florida, Texas và California là các khu vực sản xuất chính, trong khi các bang khác dọc theo miền nam Hoa Kỳ cũng có trồng ở quy mô nhỏ.
Các loại cây cam, chanh cũng đã được trồng trong chậu và được che phủ về mùa đông là một đặc trưng của các nhà vườn thời Phục sinh, kể từ khi công nghệ sản xuất thủy tinh đã phát triển đủ mạnh để có thể sản xuất kính có độ trong suốt thích hợp. Các vườn cam tại cung điện Louvre vào khoảng năm 1617, đã truyền cảm hứng cho các vườn mô phỏng nó và không bị lu mờ đi cho đến tận khi người ta nghĩ ra nhà kính hiện đại hơn vào thập niên 1840. Vườn cam là một đặc trưng của các nơi ở của tầng lớp quý tộc châu Âu trong suốt thế kỷ 17 và 18. Tại Hoa Kỳ thì vườn cam còn tồn tại có sớm nhất là tại Tayloe House, Mount Airy, Virginia.
Một số những người đam mê vẫn còn trồng các loại cam, chanh lùn trong chậu hay nhà kính tại những khu vực có khí hậu quá lạnh để có thể trồng chúng trong vườn. Khí hậu thích hợp, đủ nắng và tưới nước thích hợp là điều cơ bản để cây có thể phát triển và ra quả. Đối với những khu vực rét lạnh, chanh ta hay chanh tây đều không thể trồng, do chúng rất nhạy cảm với giá rét hơn là các loại cây khác. Quýt, quất, cam đắng có thể trồng ngoài vườn ngay cả những khu vực có nhiệt độ mùa đông dưới 0 °C, mặc dù điều này có thể ảnh hưởng tới chất lượng quả. Các giống lai với quất vàng (hay kim quất - chi Fortunella) có sức chống chịu lạnh tốt.
Sâu hại và bệnh tật[sửa | sửa mã nguồn]
Citrus dễ bị nhiễm bệnh bởi các loài rệp (siêu họ Aphidoidea), tí thân trắng (họ Aleyrodidae) và rệp sáp (siêu họ Coccoidea). Lá cũng bị ấu trùng của một số loài bướm thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) ăn, như Hemithea aestivaria, Gymnoscelis rufifasciata, Ecpantheria scribonia, Hypercompe eridanus, Hypercompe icasia và Hypercompe indecisa.
Sử dụng[sửa | sửa mã nguồn]
Nhiều loại quả trong chi này, như cam, quýt, bưởi chùm và cam clement, nói chung được ăn tươi. Nói chung vỏ của chúng dễ bóc bằng tay và dễ dàng tách các múi. Quả của bưởi chùm và bưởi phải bóc vỏ bằng dao trước khi ăn. Nước cam và bưởi chùm là những đồ uống phổ biến khi ăn sáng. Những loại quả chua hơn như chanh tây và chanh ta nói chung ít được ăn trực tiếp. Nước chanh thường phải thêm đường vào để bớt chua trước khi uống. Chanh cũng được dùng làm gia vị trong nhiều món ăn. Người ta cũng làm mứt từ cam hay chanh. Quả Cam đường dùng để ăn có nhiều tác dụng; lại được dùng làm thuốc giải nhiệt, trị sốt, điều trị chứng xuất tiết và giúp ăn ngon miệng. Ở Ấn Độ, dịch quả cũng được dùng trong bệnh đau về mật và ỉa chảy ra mật. Vỏ quả cam có thể dùng thay vỏ quýt nhưng tác dụng kém hơn, làm thuốc kích thích tiêu hóa, chữa đau bụng, đầy bụng, ợ chua, đi ngoài. Ta còn dùng vỏ cam chữa bệnh sau khi đẻ bị phù. vỏ tươi dùng xát vào mặt làm thuốc điều trị mụn trứng cá. Lá cam dùng chữa tai chảy nước vàng hay máu mủ. Hoa Cam thường dùng cất tinh dầu và nước cất hoa cam dùng pha chế thuốc. Chỉ ăn toàn cam trong ba ngày liền có tác dụng như một liều thuốc tẩy độc rất tốt. Uống nước vỏ cam nấu chín có tác dụng kính thích nội tiết nước mật, làm tăng nhu động ruột, chống bệnh táo bón.[3]
Các loài, giống, thứ[sửa | sửa mã nguồn]
- Citrus amblycarpa (đồng nghĩa: Citrus × limonellus thứ amblycarpa: quýt ta
- Citrus annamensis: cam hôi
- Citrus assamensis (đồng nghĩa: Citrus pennivesiculata thứ assamensis):
- Citrus × aurantiifolia (đồng nghĩa: Citrus medica thứ acida, Citrus acida, Citrus lima, Citrus medica thứ acida, Citrus × aurantium aurantifolia, Citrus × aurantium thứ aurantifolia, Citrus hystrix acida: chanh ta
- Citrus × aurantiifolia thứ aromatica
- Citrus × aurantiifolia thứ italica.
- Citrus × aurantiifolia thứ lumia (đồng nghĩa: Citrus lumia): chanh Pháp
- Citrus × aurantium (đồng nghĩa: Citrus × aurantium amara, Citrus × aurantium aurantium): chanh đắng, cam chua, toan đăng
- Citrus × aurantium bergamia (đồng nghĩa: Citrus × aurantium thứ bergamia, Citrus bergamia): cam Bergamot
- Citrus × aurantium thứ amara (đồng nghĩa: Citrus × aurantium thứ daidai, Citrus daidai, Citrus × aurantium giống 'Daidai': hoa đại đại
- Citrus × aurantium thứ bigaradia (đồng nghĩa: Citrus bigarradia, Citrus bigaradia, Citrus vulgaris: cam Bigarade.
- Citrus × aurantium thứ cyathifera (đồng nghĩa: Citrus rokugatsu):
- Citrus × aurantium thứ myrtifolia (đồng nghĩa: Citrus myrtifolia): cam Chinotto, cam lá sim, cam cảnh.
- Citrus × aurantium giống 'Seville thô': cam Seville, cam Tây Ban Nha.
- Citrus × aurantium giống 'Seville trơn': cam Seville da trơn
- Citrus depressa (đồng nghĩa: Citrus oto, Citrus reticulata hybrid: chanh Hirami, chanh vỏ thô, chanh lõm, nhan
- Citrus depressa thứ semi-inflata: chanh vỏ thô
- Citrus depressa thứ voangasay (đồng nghĩa Citrus vangasay)
- Citrus genshokan
- Citrus glaberrima: cam vỏ lụa.
- Citrus grandis (đồng nghĩa: Citrus maxima): bưởi chùm Thái Lan.
- Citrus grandis giống 'Szechipow':
- Citrus grandis thứ pinshanyu (đồng nghĩa: Citrus grandis giống 'Pinshanyu': quýt Bình Sơn
- Citrus grandis thứ pyriformis (đồng nghĩa: Citrus grandis giống 'Shatinyu': quýt đất cát, bưởi dạng lê
- Citrus grandis thứ shangyuan: (đồng nghĩa: Citrus wilsonii: chanh hương viên
- Citrus grandis thứ tomentosa: (đồng nghĩa: Citrus grandis giống 'Huajuhong': quýt Hóa Châu
- Citrus grandis thứ wentanyu: (đồng nghĩa: Citrus grandis giống 'Wentanyu': quýt Văn Đán
- Citrus hanaju
- Citrus hassaku: cam Hassaku
- Citrus hystrix: (đồng nghĩa: Citrus torosa, Citrus hystrix, Papeda hystrix): chanh Kaffir, chanh sác, trấp, trúc
- Citrus ichangensis: chanh Nghi Xương
- Citrus iyo: cam iyo
- Citrus inflata:
- Citrus jambhiri: chanh vỏ thô
- Citrus junos: quýt Yuzu
- Citrus kotokan: cam đầu hổ, bưởi đầu hổ
- Citrus kizu: kizu
- Citrus × latifolia: (đồng nghĩa: Citrus aurantiifolia thứ latifolia, Citrus aurantiifolia thứ tahiti: chanh không hạt, chanh tứ quý.
- Citrus latipes: (đồng nghĩa: Citrus ichangensis latipes, Citrus × aurantium ichangensis thứ latipes: chanh Khasi.
- Citrus × limon: (đồng nghĩa: Citrus medica limon, Citrus × limonum, Citrus × limonum thứ vulgaris, Citrus medica thứ limon, Citrus medica thứ limonum): chanh tây.
- Citrus × limon giống 'Eureka': chanh Eureka, chanh Italy, chanh Mỹ.
- Citrus × limon giống 'Lisbon': chanh Lisbon, chanh Bồ Đào Nha.
- Citrus × limon thứ variegata: chanh thịt trắng, chanh thịt hồng
- Citrus limonum thứ pusilla: chanh nhỏ Ai Cập
- Citrus limetta: chanh ngọt Địa Trung Hải, chanh ngọt
- Citrus limettoides: chanh ngọt Ấn Độ, chanh ngọt Brasil.
- Citrus limonellus
- Citrus limonia: (đồng nghĩa: Citrus limonelloides, Citrus limunum, Citrus medica thứ limonum: chanh kiên, chanh Hà Nội, chanh Quảng Tây.
- Citrus limonia thứ gaoganensis: chanh Gaogan
- Citrus limonia thứ hainanensis: chanh Hải Nam
- Citrus limonia thứ khatta: cam Khatta
- Citrus limonia thứ otaitensis: cam Otahite
- Citrus limonia thứ rangpur: (đồng nghĩa: Citrus reticulata thứ austera): chanh Rangpur
- Citrus limonia giống 'Volkameriana': (đồng nghĩa: Citrus volkameriana): chanh Volkamer
- Citrus limonimedica: (đồng nghĩa: Citrus medica bajoura, Citrus medica thứ ethrog, Citrus medica giống 'Ethrog'): thanh yên, thanh yên Bajoura, thanh yên Israel, thanh yên Ethrog
- Citrus longilimon: chanh quả dài, chanh Assam.
- Citrus macrophylla: chanh lá to.
- Citrus macroptera: (đồng nghĩa: Citrus papuana, Citrus × aurantium saponacea): cam Melanesia
- Citrus macroptera thứ annamensis: (đồng nghĩa: Citrus combara): cam núi.
- Citrus macroptera thứ kerrii: (đồng nghĩa: Citrus kerrii)
- Citrus madurensis: (đồng nghĩa: Citrus microcarpa, Citrus mitis, Citrus mitis thứ microcarpa): cam Trung Quốc, quýt bốn mùa, cam Panama, chanh Kalamansi, chanh vàng
- Citrus maxima: (đồng nghĩa: Citrus grandis, Citrus decumana, Citrus grandis thứ grandis, Aurantium maximum, Citrus × aurantium thứ grandis, Citrus decumana (không hợp lệ)): bưởi
- Citrus medica: (đồng nghĩa: Citrus medica thứ cedrata, Citrus medica thứ medica): cẩu duyên, hương duyên, chỉ xác (quả)
- Citrus medica giống ' Palestin': Thanh yên Palestin.
- Citrus medica bajoura (đồng nghĩa: Citrus × limonimedica)
- Citrus medica thứ dulcis: (đồng nghĩa: Citrus × limonum thứ dulcis): cam núi Trung Quốc, cam ngọt Trung Quốc.
- Citrus medica thứ sarcodactylis: (đồng nghĩa: Citrus medica thứ digitata): phật thủ
- Citrus natsudaidai: quýt đắng Nhật Bản
- Citrus oto: cam vàng
- Citrus paratangerina: quýt Ladu
- Citrus pennivesiculata
- Citrus ponki
- Citrus pseudogulgul
- Citrus pseudo-sunki
- Citrus pyriformis: (đồng nghĩa: Citrus × limon thứ pyriformis, Citrus × limon giống 'American Wonder'): cam hình lê.
- Citrus reshni: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Cleopatra', Citrus reticulata giống 'Spice'): quất quả nhỏ vỏ rời.
- Citrus reshni thứ canaliculata
- Citrus reticulata: (đồng nghĩa: Sinocitrus reticulata, Citrus nobilis): cam ngọt, quýt ngọt, khoan bì cam, khoan bì quất.
- Citrus nobilis thứ microcarpa: niêm bì quất, quýt vỏ dính, sảnh, cam sành.
- Citrus nobilis thứ nobilis: cam sành.
- Citrus nobilis thứ typica: cam
- Citrus reticulata giống 'Tangerine': (đồng nghĩa: Citrus tangerina): Quýt
- Citrus reticulata nhóm trồng Tangerine giống 'Clementin': Citrus clementina, Citrus nobilis thứ chrysocarpa, Citrus reticulata thứ clementina: quất vỏ rời, quýt tiếu.
- Citrus reticulata nhóm trồng Tangerine giống 'Red Tangerine': quất hồng
- Citrus reticulata nhóm trồng Tangerine giống 'Dancy Tangerine'
- Citrus reticulata thứ chachiensis: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Chachi ', Sinocitrus chachiensis, Citrus chachiensis): cam cành chè
- Citrus reticulata thứ deliciosa: (đồng nghĩa: Citrus nobilis, Citrus nobilis thứ deliciosa, Citrus reticulata, Citrus deliciosa, Citrus tangerina, Citrus reticulata giống 'Tangerina', Citrus reticulata giống 'Fuju'): quýt xiêm, phúc quất, mật quất
- Citrus reticulata thứ erythrosa: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Zhuju', Citrus erythrosa): quýt đỏ
- Citrus reticulata thứ kinokuni: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Kinokuni', Citrus kinokuni): quýt ngọt Nam Phong, quýt ngọt tiền vàng.
- Citrus reticulata thứ poonensis: Citrus poonensis, Citrus reticulata giống 'Oneco', Citrus reticulata giống 'Poongan': cam ngọt Trung Quốc
- Citrus reticulata thứ salicifolia: quýt lá liễu
- Citrus reticulata thứ satsuma: (đồng nghĩa: Citrus unshiu thứ satsuma): cam ngọt Ôn Châu, cam Satsuma.
- Citrus reticulata thứ suavissima: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Suavissima', Citrus suavissima): cam Âu
- Citrus reticulata thứ subcompressa: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Subcompressa', Citrus subcompressa): quýt ngọt hoàng nham
- Citrus reticulata thứ succosa: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Succosa', Citrus succosa): quýt ngọt thiên thai
- Citrus reticulata thứ suhoiensis: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Suhoiensis', Citrus suhoiensis): cam tứ hồi
- Citrus reticulata thứ tankan: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Jiaogan', Citrus tankan): tiêu cam
- Citrus reticulata thứ tardiferax: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Tardiferax'):
- Citrus reticulata thứ unshiu: (đồng nghĩa: Citrus reticulata giống 'Wenzhou', Citrus reticulata giống 'Wenzhou Migan', Citrus unshiu, Citrus reticulata giống 'Unshu', Citrus nobilis thứ unshiu): cam ngọt Ôn Châu, cam Nhật Bản, cam Satsuma
- Citrus unshiu thứ praecox
- Citrus rocarpa
- Citrus × sinensis: (đồng nghĩa: Citrus × aurantium thứ sinensis, Aurantium sinense): cam ngọt, cam
- Citrus × sinensis giống 'Jaffa': (đồng nghĩa: Citrus × sinensis giống 'Shamouti'): cam Palestin.
- Citrus × sinensis giống 'Valencia': cam Valencia
- Citrus × sinensis thứ brasiliensis: Citrus × sinensis (nhóm Navel) giống 'Bahia'.: cam Bahia, cam Brasil
- Citrus × sinensis (nhóm Blood) giống 'Maltese Blood'
- Citrus × sinensis (nhóm Blood) giống 'Ruby Blood'
- Citrus × sinensis (nhóm Blood) giống 'Sanguine': cam máu
- Citrus × sinensis (nhóm Blood) giống 'Saint Michael' (đồng nghĩa: Citrus × sinensis (nhóm Blood) giống 'St Michael')
- Citrus × sinensis (nhóm Navel) giống 'Lane's Late': cam Úc
- Citrus × sinensis (nhóm Navel) giống 'Leng': cam Leng navel, cam vỏ mỏng
- Citrus × sinensis (nhóm Navel) giống 'Washington' (đồng nghĩa: Citrus × sinensis giống 'Washington Navel'): cam "Washington Navel".
- Citrus sudachi
- Citrus suhuiensis (đồng nghĩa: Citrus reticulata thứ austera)
- Citrus sulcata
- Citrus sunki (đồng nghĩa: Citrus reticulata thứ austera): quýt chua
- Citrus taiwanica: Cam Đài Loan.[1]
- Citrus takuma-sudachi
- Citrus tamurana
- Citrus tardiva (đồng nghĩa: Citrus reticulata thứ austera, Citrus sunki?): cam ngọt Nhật Bản
- Citrus temple
- Citrus x paradisi: Citrus paradisi, Citrus grandis thứ racemosa, Citrus decumana: bưởi đắng, bưởi chùm
- Citrus x paradisi giống 'Marsh'
- Citrus x paradisi giống 'Wheeny'
- Citrus x paradisi (nhóm cùi hồng) giống 'Foster'
- Citrus x paradisi (nhóm cùi hồng) giống 'Red Blush': (đồng nghĩa: Citrus x paradisi (nhóm cùi hồng) giống 'Ruby'.)
- Citrus yatsushiro: quýt yatsushiro.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Tamaka & Limada (1998). “Citrus taiwanica”. Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa. Phiên bản 2011. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Chi Cam chanh tại trang Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học quốc gia Hoa Kỳ (NCBI).
- Chi Cam chanh 28882 tại Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp (ITIS).
- Chi Cam chanh tại Encyclopedia of Life
- Freitas de Araújo, E., Paganucci de Queiroz, L. và Machado, M. A. 2003. What is Citrus? Taxonomic implications from a study of cp-DNA evolution in the tribe Citreae (Rutaceae subfamily Aurantioideae). Organisms Diversity & Evolution 3(1): 55-62 (tóm tắt trực tuyến tại đây)
- Nicolosi, E., Z. N. Deng, A. Gentile, S. La Malfa, G. Continella và E. Tribulato. 2000. Citrus phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers. Theoretical and Applied Genetics 100(8): 1155 - 1166 (tóm tắt trực tuyến tại đây).
- 1 www.archive.suite101.com/article.cfm/organic/44712 Grow Organic Citrus
- 2 Home Citrus Growers
- Phân loại tên gọi chi Citrus
- Phân loại chi Citrus (tóm tắt)
- Quả trong chi Citrus từ Đại học Purdue
- 3 Võ Văn Chi, Từ Điển Cây Thuốc Việt Nam, Nhà xuất bản Y Học Hà Nội, tr 172, 2000.

markdown:
# Chi Cam chanh
|Chi Cam chanh|
|
|*Citrus reticulata* [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Rosids](/wiki/Nh%C3%A1nh_hoa_H%E1%BB%93ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Sapindales](/wiki/B%E1%BB%99_B%E1%BB%93_h%C3%B2n) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Rutaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%E1%BB%ADu_l%C3%BD_h%C6%B0%C6%A1ng) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Citrus** [L.](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9) **Các loài**
*Citrus aurantifolia* – [Chanh ta](/wiki/Chanh_ta)
* - Bưởi Citrus maxima* *- Thanh yên, phật thủ* [Citrus medica](/wiki/Thanh_y%C3%AAn_(chi_Cam_chanh)) *- Quất &* [Citrus reticulata](/wiki/Qu%C3%BDt_h%E1%BB%93ng) [quýt](/wiki/Qu%C3%BDt) **Các cây lai chính**
* - Chanh ta, chanh dọc, chanh giấy Citrus × aurantifolia* *- Cam chua* [Citrus × aurantium](/w/index.php?title=Citrus_%C3%97_aurantium&action=edit&redlink=1) *- Chanh không hạt* [Citrus × latifolia](/wiki/Chanh_kh%C3%B4ng_h%E1%BA%A1t) *- Chanh tây* [Citrus × limon](/wiki/Chanh_t%C3%A2y) *- Chanh kiên* [Citrus × limonia](/wiki/Chanh_ki%C3%AAn) *- Bưởi chùm* [Citrus × paradisi](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Fi_ch%C3%B9m) *- Cam ngọt* [Citrus × sinensis](/wiki/Cam) *Xem thêm bài chính về các cây lai khác* **Chi Cam chanh** ( [danh pháp khoa học](/wiki/Danh_ph%C3%A1p): *) là một chi Citrus* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong [họ Cửu lý hương](/wiki/H%E1%BB%8D_C%E1%BB%ADu_l%C3%BD_h%C6%B0%C6%A1ng)( *Rutaceae*), có nguồn gốc từ khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ở đông nam [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81). Các loại cây trong chi này là các [cây bụi](/wiki/C%C3%A2y_b%E1%BB%A5i)lớn hay [cây thân gỗ](/wiki/C%C3%A2y_th%C3%A2n_g%E1%BB%97)nhỏ, cao tới 5–15 m tùy loại, với thân cây có gai và các lá thường xanh mọc so le có mép nhẵn. Hoa mọc đơn hay thành [ngù hoa](/w/index.php?title=Ng%C3%B9_hoa&action=edit&redlink=1)nhỏ, mỗi hoa có đường kính 2–4 cm với 5 (ít khi 4) cánh hoa màu trắng và rất nhiều nhị hoa. Hoa thông thường có mùi thơm rất mạnh. Quả là loại *quả có múi*, một dạng quả mọng đặc biệt, hình cầu hay cầu thuôn dài, chiều dài 4–30 cm và đường kính 4–20 cm, bên trong quả khi bóc lớp vỏ và cùi sẽ thấy lớp vỏ mỏng, dai, màu trắng bao quanh các múi bên trong chứa nhiều *tép*mọng nước. Chi này có vai trò quan trọng về mặt thương mại do nhiều loài (hoặc cây lai ghép) được trồng để lấy quả. Quả được ăn tươi hay vắt, ép lấy nước.
Quả của chi Citrus đáng chú ý vì mùi thơm của chúng, một phần là do các
[terpen](/w/index.php?title=Terpen&action=edit&redlink=1) chứa trong lớp vỏ, và chủ yếu là do nó chứa nhiều nước. Nước quả có hàm lượng [axít citric](/wiki/Ax%C3%ADt_citric) cao, tạo ra hương vị đặc trưng của chúng. Chúng cũng là nguồn cung cấp [vitamin C](/wiki/Vitamin_C) và các [flavonoit](/w/index.php?title=Flavonoit&action=edit&redlink=1) đáng chú ý.
Sự phân loại nội bộ trong chi này rất phức tạp và hiện nay người ta vẫn không biết chính xác số lượng loài có nguồn gốc tự nhiên, do nhiều loài được coi là có nguồn gốc lai ghép. Các loại cây trong chi
*Citrus* được trồng có thể là con cháu của chỉ 4 loài tổ tiên. Hiện nay có hàng loạt các loại cây lai ghép tự nhiên hay do con người nuôi trồng, bao gồm nhiều loại quả có giá trị thương mại như [cam ngọt](/wiki/Cam), [chanh tây](/wiki/Chanh_t%C3%A2y), [bưởi chùm](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Fi_ch%C3%B9m), [chanh ta](/wiki/Chanh_ta), [quýt](/wiki/Qu%C3%BDt), [bưởi](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Fi) v.v. Các nghiên cứu gần đây cho rằng các chi có quan hệ họ hàng gần như *, và có lẽ cả Fortunella* *,* [Poncirus](/w/index.php?title=Poncirus&action=edit&redlink=1) *,* [Microcitrus](/w/index.php?title=Microcitrus&action=edit&redlink=1) *, cần được gộp lại trong chi* [Eremocitrus](/w/index.php?title=Eremocitrus&action=edit&redlink=1) *Citrus*.
## Mục lục
## Nuôi trồng[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&action=edit§ion=1)]
Do các loại cây trong chi Citrus rất dễ dàng trong việc lai ghép (ví dụ cây chanh ta có thể dễ dàng sinh ra quả giống như quả bưởi chùm), nên tất cả các loại cây trồng thương mại trong chi này hầu như đều sử dụng các cây được tạo ra nhờ chiết, ghép cành để tạo ra các giống trên các cây chủ (thân rễ) được chọn lọc để nâng cao tính đề kháng trước sâu bệnh.
Màu đặc trưng (vàng, da cam) của quả các loại cây trong chi này chỉ có thể được tạo ra trong những khu vực có mùa đông mát mẻ. Trong các khu vực cận kề xích đạo và không có mùa đông thì quả của chúng vẫn giữ màu xanh cho đến cả khi chín, vì thế người ta mới có những quả cam (có vỏ) màu xanh mà không phải màu da cam. Các loại chanh ta đặc biệt nhạy cảm với các điều kiện mát lạnh, vì thế do không tiếp xúc với điều kiện đủ lạnh nên nó không thể phát triển màu vàng của quả. Nếu nó được trồng trong khu vực có
[mùa đông](/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng) mát lạnh thì vỏ quả sẽ dần dần đổi sang màu vàng. Nhiều loại quả trong chi này được thu hái khi còn xanh và chúng sẽ chín trên đường vận chuyển tới của hàng.
Các loại cam, chanh nói chung không chịu được điều kiện giá rét.
*Citrus reticulata* có lẽ là loài chịu rét tốt nhất và nó có thể chịu được nhiệt độ tới -10 °C trong thời gian ngắn, nhưng trên thực tế nó cần nhiệt độ không dưới -2 °C để có thể phát triển được [1]. Một số giống lai ghép có thể chịu được nhiệt độ dưới -0 °C khá tốt nhưng cũng không thể tạo ra quả có chất lượng. Một loài có họ hàng, [cam ba lá](/wiki/Ch%E1%BB%89_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)) hay cam đắng Trung Quốc ( *Poncirus trifoliata*) có thể chịu được nhiệt độ dưới -20 °C [2]; quả của nó đắng và không thể ăn được nếu như không được chế biến.
Các loại cây trong chi này ưa các điều kiện môi trường nhiều nắng, ẩm ướt với đất tốt và lượng mưa hay lượng nước tưới đủ lớn. Mặc dù có tán lá rộng, nhưng chúng là cây thường xanh và không rụng lá theo mùa, ngoại trừ khi bị ép. Chúng nở hoa vào mùa xuân và tạo quả chỉ một thời gian ngắn sau đó. Quả bắt đầu chín vào mùa thu hay đầu mùa đông, phụ thuộc vào các giống được trồng, cũng như gia tăng độ ngọt sau đó. Một vài giống quýt chín vào mùa đông. Một vài giống, chẳng hạn bưởi chùm, cần tới 18 tháng để quả có thể chín.
Các khu vực chính trồng các loại cây cam, chanh ở mức độ thương mại là miền nam
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), khu vực ven [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i), [Nam Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi), [Australia](/wiki/%C3%9Ac), khu vực cực miền nam của [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và một phần [Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Tại [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) thì [Florida](/wiki/Florida), [Texas](/wiki/Texas) và [California](/wiki/California) là các khu vực sản xuất chính, trong khi các bang khác dọc theo miền nam Hoa Kỳ cũng có trồng ở quy mô nhỏ.
Các loại cây cam, chanh cũng đã được trồng trong chậu và được che phủ về mùa đông là một đặc trưng của các nhà vườn thời Phục sinh, kể từ khi công nghệ sản xuất thủy tinh đã phát triển đủ mạnh để có thể sản xuất kính có độ trong suốt thích hợp. Các
*vườn cam* tại cung điện [Louvre](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Louvre) vào khoảng năm [1617](/wiki/1617), đã truyền cảm hứng cho các vườn mô phỏng nó và không bị lu mờ đi cho đến tận khi người ta nghĩ ra nhà kính hiện đại hơn vào thập niên 1840. Vườn cam là một đặc trưng của các nơi ở của tầng lớp quý tộc châu Âu trong suốt thế kỷ 17 và 18. Tại Hoa Kỳ thì vườn cam còn tồn tại có sớm nhất là tại Tayloe House, Mount Airy, Virginia.
Một số những người đam mê vẫn còn trồng các loại cam, chanh lùn trong chậu hay nhà kính tại những khu vực có khí hậu quá lạnh để có thể trồng chúng trong vườn. Khí hậu thích hợp, đủ nắng và tưới nước thích hợp là điều cơ bản để cây có thể phát triển và ra quả. Đối với những khu vực rét lạnh,
[chanh ta](/wiki/Chanh_ta) hay [chanh tây](/wiki/Chanh_t%C3%A2y) đều không thể trồng, do chúng rất nhạy cảm với giá rét hơn là các loại cây khác. Quýt, quất, cam đắng có thể trồng ngoài vườn ngay cả những khu vực có nhiệt độ mùa đông dưới 0 °C, mặc dù điều này có thể ảnh hưởng tới chất lượng quả. Các giống lai với quất vàng (hay kim quất - chi *) có sức chống chịu lạnh tốt. Fortunella*
### Sâu hại và bệnh tật[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&action=edit§ion=2)] *Citrus* dễ bị nhiễm bệnh bởi các loài [rệp](/wiki/H%E1%BB%8D_R%E1%BB%87p) (siêu họ [Aphidoidea](/wiki/Aphidoidea)), [tí thân trắng](/w/index.php?title=T%C3%AD_th%C3%A2n_tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1) (họ [Aleyrodidae](/wiki/Aleyrodidae)) và [rệp sáp](/wiki/R%E1%BB%87p_s%C3%A1p) (siêu họ [Coccoidea](/w/index.php?title=Coccoidea&action=edit&redlink=1)). Lá cũng bị ấu trùng của một số loài bướm thuộc [bộ Cánh vẩy](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) ( [Lepidoptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y)) ăn, như *, Hemithea aestivaria* *,* [Gymnoscelis rufifasciata](/wiki/Gymnoscelis_rufifasciata) *,* [Ecpantheria scribonia](/wiki/Ecpantheria_scribonia) *,* [Hypercompe eridanus](/wiki/Hypercompe_eridanus) *và* [Hypercompe icasia](/wiki/Hypercompe_icasia) *.* [Hypercompe indecisa](/wiki/Hypercompe_indecisa)
### Sử dụng[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&action=edit§ion=3)]
Nhiều loại quả trong chi này, như
[cam](/wiki/Cam), [quýt](/wiki/Qu%C3%BDt), [bưởi chùm](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Fi_ch%C3%B9m) và [cam clement](/w/index.php?title=Cam_clement&action=edit&redlink=1), nói chung được ăn tươi. Nói chung vỏ của chúng dễ bóc bằng tay và dễ dàng tách các múi. Quả của bưởi chùm và bưởi phải bóc vỏ bằng dao trước khi ăn. Nước cam và bưởi chùm là những đồ uống phổ biến khi ăn sáng. Những loại quả chua hơn như [chanh tây](/wiki/Chanh_t%C3%A2y) và [chanh ta](/wiki/Chanh_ta) nói chung ít được ăn trực tiếp. Nước chanh thường phải thêm đường vào để bớt chua trước khi uống. Chanh cũng được dùng làm gia vị trong nhiều món ăn. Người ta cũng làm mứt từ cam hay chanh. Quả Cam đường dùng để ăn có nhiều tác dụng; lại được dùng làm thuốc giải nhiệt, trị sốt, điều trị chứng xuất tiết và giúp ăn ngon miệng. Ở Ấn Độ, dịch quả cũng được dùng trong bệnh đau về mật và ỉa chảy ra mật. Vỏ quả cam có thể dùng thay vỏ quýt nhưng tác dụng kém hơn, làm thuốc kích thích tiêu hóa, chữa đau bụng, đầy bụng, ợ chua, đi ngoài. Ta còn dùng vỏ cam chữa bệnh sau khi đẻ bị phù. vỏ tươi dùng xát vào mặt làm thuốc điều trị mụn trứng cá. Lá cam dùng chữa tai chảy nước vàng hay máu mủ. Hoa Cam thường dùng cất tinh dầu và nước cất hoa cam dùng pha chế thuốc. Chỉ ăn toàn cam trong ba ngày liền có tác dụng như một liều thuốc tẩy độc rất tốt. Uống nước vỏ cam nấu chín có tác dụng kính thích nội tiết nước mật, làm tăng nhu động ruột, chống bệnh táo bón.[3]
## Các loài, giống, thứ[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&action=edit§ion=4)] *Citrus amblycarpa*(đồng nghĩa: *Citrus × limonellus*thứ *amblycarpa*: quýt ta *Citrus annamensis*: cam hôi *Citrus assamensis*(đồng nghĩa: *Citrus pennivesiculata*thứ *assamensis*): *Citrus × aurantiifolia*(đồng nghĩa: *Citrus medica*thứ *acida*, *Citrus acida*, *Citrus lima*, *Citrus medica*thứ *acida*, *Citrus × aurantium aurantifolia*, *Citrus × aurantium*thứ *aurantifolia*, *Citrus hystrix acida*: chanh ta *Citrus × aurantiifolia*thứ *aromatica* *Citrus × aurantiifolia*thứ *italica*. *Citrus × aurantiifolia*thứ *lumia*(đồng nghĩa: *Citrus lumia*): chanh Pháp
-
*Citrus × aurantium*(đồng nghĩa: *Citrus × aurantium amara*, *Citrus × aurantium aurantium*): chanh đắng, cam chua, toan đăng *Citrus × aurantium bergamia*(đồng nghĩa: *Citrus × aurantium*thứ *bergamia*, *Citrus bergamia*): cam Bergamot *Citrus × aurantium*thứ *amara*(đồng nghĩa: *Citrus × aurantium*thứ *daidai*, *Citrus daidai*, *Citrus × aurantium*giống 'Daidai': hoa đại đại *Citrus × aurantium*thứ *bigaradia*(đồng nghĩa: *Citrus bigarradia*, *Citrus bigaradia*, *Citrus vulgaris*: cam Bigarade. *Citrus × aurantium*thứ *cyathifera*(đồng nghĩa: *Citrus rokugatsu*): *Citrus × aurantium*thứ *myrtifolia*(đồng nghĩa: *Citrus myrtifolia*): cam Chinotto, cam lá sim, cam cảnh. *Citrus × aurantium*giống 'Seville thô': cam Seville, cam Tây Ban Nha. *Citrus × aurantium*giống 'Seville trơn': cam Seville da trơn
-
*Citrus depressa*(đồng nghĩa: *Citrus oto*, *Citrus reticulata hybrid*: chanh Hirami, chanh vỏ thô, chanh lõm, nhan *Citrus depressa*thứ *semi-inflata*: chanh vỏ thô *Citrus depressa*thứ *voangasay*(đồng nghĩa *Citrus vangasay*)
-
*Citrus genshokan* *Citrus glaberrima*: cam vỏ lụa. *Citrus grandis*(đồng nghĩa: *Citrus maxima*): bưởi chùm Thái Lan. *Citrus grandis*giống 'Szechipow': *Citrus grandis*thứ *pinshanyu*(đồng nghĩa: *Citrus grandis*giống 'Pinshanyu': quýt Bình Sơn *Citrus grandis*thứ *pyriformis*(đồng nghĩa: *Citrus grandis*giống 'Shatinyu': quýt đất cát, bưởi dạng lê *Citrus grandis*thứ *shangyuan*: (đồng nghĩa: *Citrus wilsonii*: chanh hương viên *Citrus grandis*thứ *tomentosa*: (đồng nghĩa: *Citrus grandis*giống 'Huajuhong': quýt Hóa Châu *Citrus grandis*thứ *wentanyu*: (đồng nghĩa: *Citrus grandis*giống 'Wentanyu': quýt Văn Đán
-
*Citrus hanaju* *Citrus hassaku*: cam Hassaku *Citrus hystrix*: (đồng nghĩa: *Citrus torosa*, *Citrus hystrix*, *Papeda hystrix*): chanh Kaffir, chanh sác, trấp, trúc *Citrus ichangensis*: chanh Nghi Xương *Citrus iyo*: cam iyo *Citrus inflata*: *Citrus jambhiri*: chanh vỏ thô *Citrus junos*: quýt Yuzu *Citrus kotokan*: cam đầu hổ, bưởi đầu hổ *Citrus kizu*: kizu *Citrus × latifolia*: (đồng nghĩa: *Citrus aurantiifolia*thứ *latifolia*, *Citrus aurantiifolia*thứ *tahiti*: chanh không hạt, chanh tứ quý. *Citrus latipes*: (đồng nghĩa: *Citrus ichangensis latipes*, *Citrus × aurantium ichangensis*thứ *latipes*: chanh Khasi. *Citrus × limon*: (đồng nghĩa: *Citrus medica limon*, *Citrus × limonum*, *Citrus × limonum*thứ *vulgaris*, *Citrus medica*thứ *limon*, *Citrus medica*thứ *limonum*): chanh tây. *Citrus × limon*giống 'Eureka': chanh Eureka, chanh Italy, chanh Mỹ. *Citrus × limon*giống 'Lisbon': chanh Lisbon, chanh Bồ Đào Nha. *Citrus × limon*thứ *variegata*: chanh thịt trắng, chanh thịt hồng *Citrus limonum*thứ *pusilla*: chanh nhỏ Ai Cập
-
*Citrus limetta*: chanh ngọt Địa Trung Hải, chanh ngọt *Citrus limettoides*: chanh ngọt Ấn Độ, chanh ngọt Brasil. *Citrus limonellus* *Citrus limonia*: (đồng nghĩa: *Citrus limonelloides*, *Citrus limunum*, *Citrus medica*thứ *limonum*: chanh kiên, chanh Hà Nội, chanh Quảng Tây. *Citrus limonia*thứ *gaoganensis*: chanh Gaogan *Citrus limonia*thứ *hainanensis*: chanh Hải Nam *Citrus limonia*thứ *khatta*: cam Khatta *Citrus limonia*thứ *otaitensis*: cam Otahite *Citrus limonia*thứ *rangpur*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*thứ *austera*): chanh Rangpur *Citrus limonia*giống 'Volkameriana': (đồng nghĩa: *Citrus volkameriana*): chanh Volkamer
-
*Citrus limonimedica*: (đồng nghĩa: *Citrus medica bajoura*, *Citrus medica*thứ *ethrog*, *Citrus medica*giống 'Ethrog'): thanh yên, thanh yên Bajoura, thanh yên Israel, thanh yên Ethrog *Citrus longilimon*: chanh quả dài, chanh Assam. *Citrus macrophylla*: chanh lá to. *Citrus macroptera*: (đồng nghĩa: *Citrus papuana*, *Citrus × aurantium saponacea*): cam Melanesia *Citrus macroptera*thứ *annamensis*: (đồng nghĩa: *Citrus combara*): cam núi. *Citrus macroptera*thứ *kerrii*: (đồng nghĩa: *Citrus kerrii*)
-
*Citrus madurensis*: (đồng nghĩa: *Citrus microcarpa*, *Citrus mitis*, *Citrus mitis*thứ *microcarpa*): cam Trung Quốc, quýt bốn mùa, cam Panama, chanh Kalamansi, chanh vàng *Citrus maxima*: (đồng nghĩa: *Citrus grandis*, *Citrus decumana*, *Citrus grandis*thứ *grandis*, *Aurantium maximum*, *Citrus × aurantium*thứ *grandis*, *Citrus decumana*(không hợp lệ)): bưởi *Citrus medica*: (đồng nghĩa: *Citrus medica*thứ *cedrata*, *Citrus medica*thứ *medica*): cẩu duyên, hương duyên, chỉ xác (quả) *Citrus medica*giống ' Palestin': Thanh yên Palestin. *Citrus medica bajoura*(đồng nghĩa: *Citrus × limonimedica*) *Citrus medica*thứ *dulcis*: (đồng nghĩa: *Citrus × limonum*thứ *dulcis*): cam núi Trung Quốc, cam ngọt Trung Quốc. *Citrus medica*thứ *sarcodactylis*: (đồng nghĩa: *Citrus medica*thứ *digitata*): phật thủ
-
*Citrus natsudaidai*: quýt đắng Nhật Bản *Citrus oto*: cam vàng *Citrus paratangerina*: quýt Ladu *Citrus pennivesiculata* *Citrus ponki* *Citrus pseudogulgul* *Citrus pseudo-sunki* *Citrus pyriformis*: (đồng nghĩa: *Citrus × limon*thứ *pyriformis*, *Citrus × limon*giống 'American Wonder'): cam hình lê. *Citrus reshni*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Cleopatra', *Citrus reticulata*giống 'Spice'): quất quả nhỏ vỏ rời. *Citrus reshni*thứ *canaliculata*
-
*Citrus reticulata*: (đồng nghĩa: *Sinocitrus reticulata*, *Citrus nobilis*): cam ngọt, quýt ngọt, khoan bì cam, khoan bì quất. *Citrus nobilis*thứ *microcarpa*: niêm bì quất, quýt vỏ dính, sảnh, cam sành. *Citrus nobilis*thứ *nobilis*: cam sành. *Citrus nobilis*thứ *typica*: cam *Citrus reticulata*giống 'Tangerine': (đồng nghĩa: *Citrus tangerina*): Quýt *Citrus reticulata*nhóm trồng Tangerine giống 'Clementin': *Citrus clementina*, *Citrus nobilis*thứ *chrysocarpa*, *Citrus reticulata*thứ *clementina*: quất vỏ rời, quýt tiếu. *Citrus reticulata*nhóm trồng Tangerine giống 'Red Tangerine': quất hồng *Citrus reticulata*nhóm trồng Tangerine giống 'Dancy Tangerine' *Citrus reticulata*thứ *chachiensis*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Chachi ', *Sinocitrus chachiensis*, *Citrus chachiensis*): cam cành chè *Citrus reticulata*thứ *deliciosa*: (đồng nghĩa: *Citrus nobilis*, *Citrus nobilis*thứ *deliciosa*, *Citrus reticulata*, *Citrus deliciosa*, *Citrus tangerina*, *Citrus reticulata*giống 'Tangerina', *Citrus reticulata*giống 'Fuju'): quýt xiêm, phúc quất, mật quất *Citrus reticulata*thứ *erythrosa*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Zhuju', *Citrus erythrosa*): quýt đỏ *Citrus reticulata*thứ *kinokuni*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Kinokuni', *Citrus kinokuni*): quýt ngọt Nam Phong, quýt ngọt tiền vàng. *Citrus reticulata*thứ *poonensis*: *Citrus poonensis*, *Citrus reticulata*giống 'Oneco', *Citrus reticulata*giống 'Poongan': cam ngọt Trung Quốc *Citrus reticulata*thứ *salicifolia*: quýt lá liễu *Citrus reticulata*thứ *satsuma*: (đồng nghĩa: *Citrus unshiu*thứ *satsuma*): cam ngọt Ôn Châu, cam Satsuma. *Citrus reticulata*thứ *suavissima*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Suavissima', *Citrus suavissima*): cam Âu *Citrus reticulata*thứ *subcompressa*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Subcompressa', *Citrus subcompressa*): quýt ngọt hoàng nham *Citrus reticulata*thứ *succosa*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Succosa', *Citrus succosa*): quýt ngọt thiên thai *Citrus reticulata*thứ *suhoiensis*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Suhoiensis', *Citrus suhoiensis*): cam tứ hồi *Citrus reticulata*thứ *tankan*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Jiaogan', *Citrus tankan*): tiêu cam *Citrus reticulata*thứ *tardiferax*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Tardiferax'): *Citrus reticulata*thứ *unshiu*: (đồng nghĩa: *Citrus reticulata*giống 'Wenzhou', *Citrus reticulata*giống 'Wenzhou Migan', *Citrus unshiu*, *Citrus reticulata*giống 'Unshu', *Citrus nobilis*thứ *unshiu*): cam ngọt Ôn Châu, cam Nhật Bản, cam Satsuma *Citrus unshiu*thứ *praecox*
-
*Citrus rocarpa* *Citrus × sinensis*: (đồng nghĩa: *Citrus × aurantium*thứ *sinensis*, *Aurantium sinense*): cam ngọt, cam *Citrus × sinensis*giống 'Jaffa': (đồng nghĩa: *Citrus × sinensis*giống 'Shamouti'): cam Palestin. *Citrus × sinensis*giống 'Valencia': cam Valencia *Citrus × sinensis*thứ *brasiliensis*: *Citrus × sinensis*(nhóm Navel) giống 'Bahia'.: cam Bahia, cam Brasil *Citrus × sinensis*(nhóm Blood) giống 'Maltese Blood' *Citrus × sinensis*(nhóm Blood) giống 'Ruby Blood' *Citrus × sinensis*(nhóm Blood) giống 'Sanguine': cam máu *Citrus × sinensis*(nhóm Blood) giống 'Saint Michael' (đồng nghĩa: *Citrus × sinensis*(nhóm Blood) giống 'St Michael') *Citrus × sinensis*(nhóm Navel) giống 'Lane's Late': cam Úc *Citrus × sinensis*(nhóm Navel) giống 'Leng': cam Leng navel, cam vỏ mỏng *Citrus × sinensis*(nhóm Navel) giống 'Washington' (đồng nghĩa: *Citrus × sinensis*giống 'Washington Navel'): cam "Washington Navel".
-
*Citrus sudachi* *Citrus suhuiensis*(đồng nghĩa: *Citrus reticulata*thứ *austera*) *Citrus sulcata* *Citrus sunki*(đồng nghĩa: *Citrus reticulata*thứ *austera*): quýt chua *Citrus taiwanica*: Cam Đài Loan. [[1]](#cite_note-1) *Citrus takuma-sudachi* *Citrus tamurana* *Citrus tardiva*(đồng nghĩa: *Citrus reticulata*thứ *austera*, *Citrus sunki*?): cam ngọt Nhật Bản *Citrus temple* *Citrus x paradisi*: *Citrus paradisi*, *Citrus grandis*thứ *racemosa*, *Citrus decumana*: bưởi đắng, bưởi chùm *Citrus x paradisi*giống 'Marsh' *Citrus x paradisi*giống 'Wheeny' *Citrus x paradisi*(nhóm cùi hồng) giống 'Foster' *Citrus x paradisi*(nhóm cùi hồng) giống 'Red Blush': (đồng nghĩa: *Citrus x paradisi*(nhóm cùi hồng) giống 'Ruby'.)
-
*Citrus yatsushiro*: quýt yatsushiro.
|
|
|Những
||Các chủ đề khác
|
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&action=edit§ion=5)] **Tamaka & Limada (1998).** [^](#cite_ref-1) [“Citrus taiwanica”](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/35142). *.* [Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN)Phiên bản 2011 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_Cam_chanh&action=edit§ion=6)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
| có thông tin sinh học về [Chi Cam chanh](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=2706)tại trang [Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học quốc gia Hoa Kỳ](/wiki/Trung_t%C3%A2m_Th%C3%B4ng_tin_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_sinh_h%E1%BB%8Dc_qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3)(NCBI). [tại](http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=28882) *Chi Cam chanh*28882 [Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Th%C3%B4ng_tin_Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_T%C3%ADch_h%E1%BB%A3p)(ITIS). [tại Encyclopedia of Life](http://www.eol.org/pages/61101) *Chi Cam chanh*
- Freitas de Araújo, E., Paganucci de Queiroz, L. và Machado, M. A. 2003. What is
*Citrus*? Taxonomic implications from a study of cp-DNA evolution in the tribe Citreae (Rutaceae subfamily Aurantioideae). *Organisms Diversity & Evolution*3(1): 55-62 (tóm tắt trực tuyến [tại đây](http://www.ingentaconnect.com/content/urban/601/2003/00000003/00000001/art00058))
- Nicolosi, E., Z. N. Deng, A. Gentile, S. La Malfa, G. Continella và E. Tribulato. 2000.
*Citrus*phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers. *Theoretical and Applied Genetics*100(8): 1155 - 1166 (tóm tắt trực tuyến [tại đây](http://www.springerlink.com/openurl.asp?genre=article&eissn=1432-2242&volume=100&issue=8&spage=1155)). 1www.archive.suite101.com/article.cfm/organic/44712 Grow Organic Citrus 2 [Home Citrus Growers](http://www.homecitrusgrowers.co.uk/poncirustrifoliata/poncirus.html) [Phân loại tên gọi chi Citrus](http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Citrus_1.html) [Phân loại chi Citrus (tóm tắt)](http://www.corse.inra.fr/pub95/p95sr10.htm) [Quả trong chi Citrus](http://www.hort.purdue.edu/newcrop/tropical/lecture_32/lec_32.html)từ [Đại học Purdue](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Purdue) 3Võ Văn Chi, Từ Điển Cây Thuốc Việt Nam, Nhà xuất bản Y Học Hà Nội, tr 172, 2000.

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1053 hit/2, cp1055 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization


text:
Xã Fermanagh, Quận Juniata, Pennsylvania
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Fermanagh, Quận Juniata, Pennsylvania)
Xã Fermanagh (tiếng Anh: Fermanagh Township) là một xã thuộc quận Juniata, tiểu bang Pennsylvania, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 2.811 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Xã Fermanagh, Quận Juniata, Pennsylvania
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ
[Fermanagh, Quận Juniata, Pennsylvania](/w/index.php?title=Fermanagh,_Qu%E1%BA%ADn_Juniata,_Pennsylvania&redirect=no))
|Xã Fermanagh
|
Fermanagh Township
|—
|![ Hình nền trời của Xã Fermanagh](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Fermanagh_Township_cut.jpg/250px-Fermanagh_Township_cut.jpg)
![ Hình nền trời của Xã Fermanagh](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Fermanagh_Township_cut.jpg/250px-Fermanagh_Township_cut.jpg)
[Vị trí trong Quận Juniata, Pennsylvania](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=Map_of_Fermanagh_Township,_Juniata_County,_Pennsylvania_Highlighted.png)
Vị trí trong
[Quận Juniata](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Juniata,_Pennsylvania), [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania) ![ Vị trí quận Juniata trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỳ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Map_of_Pennsylvania_highlighting_Juniata_County.svg/250px-Map_of_Pennsylvania_highlighting_Juniata_County.svg.png)
![ Vị trí quận Juniata trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỳ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Map_of_Pennsylvania_highlighting_Juniata_County.svg/250px-Map_of_Pennsylvania_highlighting_Juniata_County.svg.png)
Vị trí quận Juniata trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỳ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Pennsylvania&action=edit&redlink=1) [Quận Juniata](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Juniata,_Pennsylvania) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [EST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_%C4%90%C3%B4ng_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **EDT**( [UTC-4](/wiki/UTC-4)) **Xã Fermanagh** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Fermanagh Township*) là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận Juniata](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Juniata,_Pennsylvania), tiểu bang [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của xã này là 2.811 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=X%C3%A3_Fermanagh,_Qu%E1%BA%ADn_Juniata,_Pennsylvania&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=X%C3%A3_Fermanagh,_Qu%E1%BA%ADn_Juniata,_Pennsylvania&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2012.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

X-Cache: cp1054 miss, cp1055 miss

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
Gibberulus gibberulus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Strombus gibberulus, tên tiếng Anh: humpbacked conch, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Strombidae, họ ốc nhảy.[1]
Miêu tả[sửa | sửa mã nguồn]
Phân bố[sửa | sửa mã nguồn]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Strombus gibberulus Linnaeus, 1758. WoRMS (2009). Strombus gibberulus Linnaeus, 1758. Truy cập qua Cơ sở dữ liệu sinh vật biển at http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=215374 on 27 tháng 6 2010.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Gibberulus gibberulus tại Wikispecies

markdown:
*Gibberulus gibberulus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Gibberulus gibberulus
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Mollusca](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Gastropoda](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng) [Liên họ](/wiki/Li%C3%AAn_h%E1%BB%8D)( *superfamilia*) [Stromboidea](/wiki/Stromboidea) [Caenogastropoda](/wiki/Caenogastropoda)
nhánh
[Hypsogastropoda](/wiki/Hypsogastropoda)
nhánh
[Littorinimorpha](/w/index.php?title=Littorinimorpha&action=edit&redlink=1) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Strombidae](/wiki/Strombidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Gibberulus](/w/index.php?title=Gibberulus&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **G. gibberulus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Gibberulus gibberulus* [Linnaeus](/wiki/Carolus_Linnaeus), 1758 [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) [[1]](#cite_note-WoRMS-1) *Strombus gibberulus*Linnaeus, 1758 *Strombus labiatus*Perry, G., 1811 *, tên tiếng Anh: Strombus gibberulus* *humpbacked conch*, là một loài [ốc biển](/wiki/%E1%BB%90c_bi%E1%BB%83n), là [động vật thân mềm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [chân bụng](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng)sống ở biển trong họ [Strombidae](/wiki/Strombidae), họ ốc nhảy. [[1]](#cite_note-WoRMS-1)
## Miêu tả[
[sửa](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&action=edit§ion=1)]
## Phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&action=edit§ion=2)]
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&action=edit§ion=3)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&action=edit§ion=4)]
- ^
**a** **ă** [. WoRMS (2009). Strombus gibberulus Linnaeus, 1758. Truy cập qua](http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=215374) *Strombus gibberulus*Linnaeus, 1758 [Cơ sở dữ liệu sinh vật biển](/wiki/C%C6%A1_s%E1%BB%9F_d%E1%BB%AF_li%E1%BB%87u_sinh_v%E1%BA%ADt_bi%E1%BB%83n)at http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=215374 on 27 tháng 6 2010.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gibberulus_gibberulus&action=edit§ion=5)]
Dữ liệu liên quan tới
[Gibberulus gibberulus](//species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Gibberulus_gibberulus)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)

X-Cache: cp1066 miss, cp1055 miss


text:
Hồ Xuân Hương
Hồ Xuân Hương (chữ Hán: 胡春香) là nhà thơ nữ người Việt nổi tiếng. Không có một tài liệu nào ghi chép lại thân thế cũng như năm sinh, năm mất của bà; nhiều nhà nghiên cứu nhất trí rằng có thể bà sinh năm 1772 tại làng Quỳnh Đôi, Nghệ An và mất năm 1822 tại Thăng Long.[1] Sống vào giai đoạn cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, nữ thi sĩ lớn lên trong giai đoạn đất nước có những bất ổn về chính trị và xã hội – thời kỳ cuộc nổi dậy Tây Sơn và một cuộc nội chiến kéo dài ba thập kỷ dẫn tới Nguyễn Ánh đoạt được chính quyền và bắt đầu triều đại nhà Nguyễn. Chính những thay đổi này cùng với tư tưởng "trọng nam khinh nữ" thời phong kiến đã có ảnh hưởng lớn tới đề tài sáng tác của Hồ Xuân Hương.
Thơ ca của Hồ Xuân Hương được viết bằng chữ Nôm với chất thơ vừa thanh, vừa tục. Các tác phẩm sót lại được cho là của Hồ Xuân Hương không nhiều, chỉ còn khoảng vài chục bài.[2] Bà được nhà thơ hiện đại Việt Nam Xuân Diệu mệnh danh là "Bà chúa thơ Nôm".[3] Hồ Xuân Hương được coi là một trong những nhà thơ tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam và là một nhà thơ phá cách: nhà thơ nữ viết về phụ nữ thời phong kiến.
Mục lục
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]
Không có một tài liệu nào ghi chép lại thân thế, năm sinh, năm mất, quê quán của Hồ Xuân Hương.[4] Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tiến, bà là con của ông Hồ Phi Diễn (1703–1786) ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.[5] Dòng họ Hồ làng Quỳnh Đôi vốn nổi tiếng với nhiều người đỗ đạt và làm quan.[6] Theo một tài liệu công bố trên tạp chí Văn học số 10 năm 1964 của nhà nghiên cứu văn học Trần Thanh Mai, Hồ Xuân Hương có cùng quê quán với Hồ Phi Diễn nhưng là con ông Hồ Sĩ Danh (1706–1783), em cùng cha với Hồ Sĩ Ðống (1738–1786), vốn cũng xuất thân từ một dòng họ đỗ đạt.[6][7] Nhà nghiên cứu văn học người Mĩ John Balaban thì có lẽ bà được sinh ra vào giữa những năm 1775 và 1780, có thể là sinh tại Quỳnh Lưu (nay thuộc Nghệ An) hay Khán Xuân (nay thuộc Hà Nội).[8] Mẹ của bà là một người phụ nữ họ Hà, là một người vợ lẽ.[8]
Nhiều nhà nghiên cứu nhất trí rằng Hồ Xuân Hương sinh năm 1772; gia đình bà được cho là chuyển đến sống ở kinh đô Thăng Long, gần bãi bồi Hồ Tây khi bà còn là một đứa trẻ.[1] Sau đó, cha mất, mẹ bà tái hôn với người khác. Mặc dù ít được cha mẹ quan tâm, song Hồ Xuân Hương là người phụ nữ có học và thông minh (chủ yếu là tự học).[6] Bà lớn lên trong thời cuối nhà Lê sơ và đầu nhà Nguyễn, giai đoạn mà xã hội phong kiến Việt Nam đương thời có nhiều biến động và bắt đầu mục rữa.[4] Do đó, bà đã chứng kiến được những thăng trầm của thời đại và chứng kiến cảnh người phụ nữ bị những tư tưởng "trọng nam khinh nữ" chà đạp.[4] Điều này đã ít nhiều ảnh hưởng lên các sáng tác của bà sau này.[4]
Cuộc đời sau này[sửa | sửa mã nguồn]
Hồ Xuân Hương kết hôn sớm, song không được hưởng hạnh phúc trọn vẹn; ở tuổi còn trẻ, Hồ Xuân Hương đã lấy chồng hai lần, song cả hai đều chịu cảnh làm lẽ.[6] Người chồng đầu là ông Tổng Cóc, là người giàu có, tài giỏi, lại vốn yêu thơ ca nên rất thích Hồ Xuân Hương. Để chiều lòng bà, Tổng Cóc đã cho xây nhà thủy tạ giữa hồ để vừa tránh sự đụng độ với vợ cả, vừa thỏa sức ngâm thơ. Tuy nhiên, do tính tình nghệ sĩ nên Hồ Xuân Hương thường bị dân làng lẫn hai bà vợ cả soi mói, đồn thổi. Để giữ sự hạnh phúc cho gia đình chồng, bà đã đi theo ông Phủ Vĩnh Tường khi đang mang thai đứa con của Tổng Cóc.[9]
Đến ngày Xuân Hương sinh, Tổng Cóc đến gặp xin đón con về nuôi, nhưng được người nhà ông Phủ Vĩnh Tường cho biết con gái của hai người đã mất ngay lúc lọt lòng.[9] Cuộc hôn nhân với người chồng thứ hai cũng không mấy trọn vẹn, mối tình của Xuân Hương với ông Phủ Vĩnh Tường kéo dài vỏn vẹn hai mươi bảy tháng, sau đó ông Phủ Vĩnh Tường qua đời.[4] Có giả thuyết cho rằng nữ thi sĩ sau đó đã lấy một người chồng thứ ba.[4] Sau hai kiếp vợ lẽ, bà sống độc thân đến cuối đời và được cho là mất năm 1822.[6]
Số liệu tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương đã bị mất nhiều, đến nay còn lưu truyền chủ yếu là những bài thơ chữ Nôm truyền miệng.[10]
Năm 1962, ông Trần Văn Giáp đã công bố 5 bài thơ chữ Hán của Hồ Xuân Hương trên báo Văn nghệ viết về vịnh Hạ Long. Đến năm 1983, giáo sư Hoàng Xuân Hãn đã dịch và đặt tên cho 5 bài thơ này (bao gồm: Độ Hoa Phong, Hải ốc trù, Nhãn phóng thanh, Trạo ca thanh, Thuỷ vân hương) và công bố trong bài Hồ Xuân Hương với vịnh Hạ Long, đăng trên tập san Khoa học xã hội, tại Paris vào năm 1984.
Năm 1964, nhà nghiên cứu Trần Thanh Mại phát hiện một tập thơ chữ Hán nữa tên là Lưu hương ký (琉香記), theo những nghiên cứu đến nay nhiều người tán thành rằng những bài thơ trong đó là của Hồ Xuân Hương. Lưu hương ký là tập thơ có nội dung tình yêu gia đình, đất nước, nó không thể hiện rõ cá tính mạnh mẽ của Hồ Xuân Hương, cho nên, việc nghiên cứu giá trị thơ Hồ Xuân Hương chủ yếu được thực hiện trên những bài thơ Nôm truyền tụng của bà.
Các tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương chủ yếu là các bài thơ chữ Nôm theo phong cách thất ngôn bát cú (tám câu bảy chữ) và thất ngôn tứ tuyệt (bốn câu bảy chữ) khá đặc sắc, ngoài ra còn có một vài bài thơ viết bằng chữ Hán.[2] Trong bối cảnh chế độ phong kiến đang dần đi đến hồi kết cũng là lúc văn học trung đại Việt Nam chuyển sang giai đoạn mà chủ nghĩa nhân đạo xuất hiện trong thơ ca, Hồ Xuân Hương tự nhận thức được rằng số phận người phụ nữ đương thời đang bị chà đạp bởi những tư tưởng "trọng nam khinh nữ", "tam tòng tứ đức" của chế độ phong kiến.[2][11] Do vậy, một trong những đề tài chính trong thơ của nữ thi sĩ là về phụ nữ; điều này khiến cho Hồ Xuân Hương trở thành một hiện tượng đặc biệt trong làng văn học trung đại bấy giờ: bà là một nhà thơ nữ và viết về phụ nữ.[3][11] Ngoài ra, các đề tài khác nổi bật lên trong thơ của Hồ Xuân Hương bao gồm chuyện chăn gối của nam nữ, đả kích chế độ đương thời và phê phán những thói hư tật xấu của những kẻ đạo đức giả, gồm cả các nhà sư và những thầy đồ dốt.[1][4][6][12][13]
Vinh danh[sửa | sửa mã nguồn]
- Hầu hết các thành phố của Việt Nam đều có con phố chính mang tên Bà.
- Tác phẩm "Bánh trôi nước" của Hồ Xuân Hương được lựa chọn dạy trong môn Ngữ văn của các trường Trung học cơ sở tại Việt Nam.
- Tác phẩm "Tự tình II" được lựa chọn để dạy trong chương trình Ngữ văn 11 tại Việt Nam.
- Một số tác phẩm của Bà được dịch sang tiếng Anh trong cuốn Tinh hoa mùa xuân của John Balaban (Copper Canyon Press, 2000, ISBN 1 55.659 148 9).
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Vietnam Past and Present: the North của tác giả Andrew Forbes và David Henley, xuất bản bởi Cognoscenti Books: ISBN 9781300568070.
- ^ a ă â Phim tài liệu Nhà thơ Hồ Xuân Hương chiếu trên kênh VTC10 (2012).
- ^ a ă "陳竹灕《胡春香漢喃詩及其女性意識研究》" (bằng tiếng Trung), nghiên cứu của Đại học Quốc gia Tôn Dật Tiên (Đài Loan).
- ^ a ă â b c d đ Smith 2008, tr. 498
- ^ Giai nhân di mặc (1916) của tác giả Nguyễn Hữu Tiến, xuất bản tại Hà Nội bởi Nhà xuất bản Đông Kinh ấn quán.
- ^ a ă â b c d Taylor 2013, tr. 406
- ^ Tạp chí Văn học số 10, xuất bản năm 1964.
- ^ a ă Balaban 2000, tr. 6
- ^ a ă Phóng sự: Sự thật về bài thơ "Khóc Tổng Cóc", đăng tải trên báo An ninh thế giới ngày 4 tháng 8 năm 2008.
- ^ Tựa sách Thơ nôm Hồ Xuân Hương xuất bản ngày 1 tháng 10 năm 2007, tác giả: GS-TS Kiều Thu Hoạch, Nhà xuất bản Văn học.
- ^ a ă John Balaban (2009). "About Ho Xuan Huong", xuất bản trên trang web American Poetry Review, ấn bản tháng Chín/Mười năm 2000, bộ số 29, số 5.
- ^ Dutton, Werner & Whitmore 2012, tr. 305
- ^ Nguyen 2008, tr. 241
Tư liệu[sửa | sửa mã nguồn]
- Smith, Bonnie (2008). The Oxford Encyclopedia of Women in World History. Đại học Oxford (Anh Quốc). ISBN 9780195148909.
- Balaban, John (2000). Spring Essence: The Poetry of Hò̂ Xuân Hương. Copper Canyon Press. ISBN 9781556591488.
- Taylor, K.W. (2013). A History of the Vietnamese. Đại học Cambridge (Anh Quốc). ISBN 9780521875868.
- Dutton, George Edson; Werner, Jayne Susan; Whitmore, John K. (2012). Sources of Vietnamese Tradition. Đại học Columbia (New York, Hoa Kỳ). tr. 305-306. ISBN 9780231138635.
- Nguyen, Tai Thu (2008). The History of Buddhism in Vietnam. CRVP. tr. 241-242. ISBN 9781565180987.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- From Woodcuts to Bytes for a Vietnamese Poet; Preserving a Dying Ideographic Script Via Computer, for a Book, biên tập viên Sam Howe Verhovek của báo The New York Times (Hoa Kỳ) xuất bản ngày 15 tháng 3 năm 2001 bàn luận về thơ của Hồ Xuân Hương.

markdown:
# Hồ Xuân Hương
|Hồ Xuân Hương|
|
|![]()
*Giai nhân dị mặc*của nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tiến, 1916
giả thiết sinh năm
[1772](/wiki/1772)
tại làng
[Quỳnh Đôi](/wiki/Qu%E1%BB%B3nh_%C4%90%C3%B4i), huyện [Quỳnh Lưu](/wiki/Qu%E1%BB%B3nh_L%C6%B0u), [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)
giả thiết mất năm
[1822](/wiki/1822)
tại
[Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long)(nay là [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) [Nhà thơ](/wiki/Nh%C3%A0_th%C6%A1) [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) [Việt Nam](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t)
Cuối
[nhà Lê sơ](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1), nhà [Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n), đầu [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Nôm](/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m)
Ông Phủ Vĩnh Tường
[Hồ Xuân Hương (định hướng)](/wiki/H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)). **Hồ Xuân Hương** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 胡春香) là nhà thơ nữ người Việt nổi tiếng. Không có một tài liệu nào ghi chép lại thân thế cũng như năm sinh, năm mất của bà; nhiều nhà nghiên cứu nhất trí rằng có thể bà sinh năm [1772](/wiki/1772) tại làng [Quỳnh Đôi](/wiki/Qu%E1%BB%B3nh_%C4%90%C3%B4i), Nghệ An và mất năm [1822](/wiki/1822) tại [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long). Sống vào giai đoạn cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, nữ thi sĩ lớn lên trong giai đoạn đất nước có những bất ổn về chính trị và xã hội – thời kỳ cuộc nổi dậy Tây Sơn và một cuộc nội chiến kéo dài ba thập kỷ dẫn tới [1] [Nguyễn Ánh](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C3%81nh)đoạt được chính quyền và bắt đầu triều đại [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n). Chính những thay đổi này cùng với tư tưởng "trọng nam khinh nữ" thời [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn)đã có ảnh hưởng lớn tới đề tài sáng tác của Hồ Xuân Hương.
Thơ ca của Hồ Xuân Hương được viết bằng
[chữ Nôm](/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m) với chất thơ vừa thanh, vừa tục. Các tác phẩm sót lại được cho là của Hồ Xuân Hương không nhiều, chỉ còn khoảng vài chục bài. Bà được nhà thơ hiện đại Việt Nam [2] [Xuân Diệu](/wiki/Xu%C3%A2n_Di%E1%BB%87u)mệnh danh là "Bà chúa thơ Nôm". Hồ Xuân Hương được coi là một trong những nhà thơ tiêu biểu của văn học trung đại [[3]](#cite_note-sunyatsen-3) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)và là một nhà thơ phá cách: nhà thơ nữ viết về phụ nữ thời phong kiến.
## Mục lục
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=1)]
### Thân thế[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=2)]
Không có một tài liệu nào ghi chép lại thân thế, năm sinh, năm mất, quê quán của Hồ Xuân Hương.
Theo nhà nghiên cứu [4] [Nguyễn Hữu Tiến](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ti%E1%BA%BFn_(nh%C3%A0_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u)), bà là con của ông Hồ Phi Diễn (1703–1786) ở làng [Quỳnh Đôi](/wiki/Qu%E1%BB%B3nh_%C4%90%C3%B4i), huyện [Quỳnh Lưu](/wiki/Qu%E1%BB%B3nh_L%C6%B0u), tỉnh [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An). Dòng [[5]](#cite_note-GNDM-5) [họ Hồ làng Quỳnh Đôi](/wiki/H%E1%BB%8D_H%E1%BB%93_l%C3%A0ng_Qu%E1%BB%B3nh_%C4%90%C3%B4i)vốn nổi tiếng với nhiều người đỗ đạt và làm quan. Theo một tài liệu công bố trên tạp chí [[6]](#cite_note-taylor-6) *Văn học*số 10 năm 1964 của nhà nghiên cứu văn học Trần Thanh Mai, Hồ Xuân Hương có cùng quê quán với Hồ Phi Diễn nhưng là con ông Hồ Sĩ Danh (1706–1783), em cùng cha với Hồ Sĩ Ðống (1738–1786), vốn cũng xuất thân từ một dòng họ đỗ đạt. [[6]](#cite_note-taylor-6) Nhà nghiên cứu văn học người Mĩ John Balaban thì có lẽ bà được sinh ra vào giữa những năm [[7]](#cite_note-7) [1775](/wiki/1775)và [1780](/wiki/1780), có thể là sinh tại Quỳnh Lưu (nay thuộc Nghệ An) hay Khán Xuân (nay thuộc Hà Nội). Mẹ của bà là một người phụ nữ họ Hà, là một người vợ lẽ. [[8]](#cite_note-Spring-8) [[8]](#cite_note-Spring-8)
Nhiều nhà nghiên cứu nhất trí rằng Hồ Xuân Hương sinh năm
[1772](/wiki/1772); gia đình bà được cho là chuyển đến sống ở kinh đô [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long), gần bãi bồi [Hồ Tây](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%A2y) khi bà còn là một đứa trẻ. Sau đó, cha mất, mẹ bà tái hôn với người khác. Mặc dù ít được cha mẹ quan tâm, song Hồ Xuân Hương là người phụ nữ có học và thông minh (chủ yếu là tự học). [1] Bà lớn lên trong thời cuối [[6]](#cite_note-taylor-6) [nhà Lê sơ](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1)và đầu [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n), giai đoạn mà xã hội [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn)Việt Nam đương thời có nhiều biến động và bắt đầu mục rữa. Do đó, bà đã chứng kiến được những thăng trầm của thời đại và chứng kiến cảnh người phụ nữ bị những tư tưởng "trọng nam khinh nữ" chà đạp. [[4]](#cite_note-smith-4) Điều này đã ít nhiều ảnh hưởng lên các sáng tác của bà sau này. [[4]](#cite_note-smith-4) [[4]](#cite_note-smith-4)
### Cuộc đời sau này[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=3)]
Hồ Xuân Hương kết hôn sớm, song không được hưởng hạnh phúc trọn vẹn; ở tuổi còn trẻ, Hồ Xuân Hương đã lấy chồng hai lần, song cả hai đều chịu cảnh làm lẽ.
Người chồng đầu là ông Tổng Cóc, là người giàu có, tài giỏi, lại vốn yêu thơ ca nên rất thích Hồ Xuân Hương. Để chiều lòng bà, Tổng Cóc đã cho xây nhà thủy tạ giữa hồ để vừa tránh sự đụng độ với vợ cả, vừa thỏa sức ngâm thơ. Tuy nhiên, do tính tình nghệ sĩ nên Hồ Xuân Hương thường bị dân làng lẫn hai bà vợ cả soi mói, đồn thổi. Để giữ sự hạnh phúc cho gia đình chồng, bà đã đi theo ông Phủ Vĩnh Tường khi đang mang thai đứa con của Tổng Cóc. [6] [[9]](#cite_note-ANTG-9)
Đến ngày Xuân Hương sinh, Tổng Cóc đến gặp xin đón con về nuôi, nhưng được người nhà ông Phủ Vĩnh Tường cho biết con gái của hai người đã mất ngay lúc lọt lòng.
Cuộc hôn nhân với người chồng thứ hai cũng không mấy trọn vẹn, mối tình của Xuân Hương với ông Phủ Vĩnh Tường kéo dài vỏn vẹn hai mươi bảy tháng, sau đó ông Phủ Vĩnh Tường qua đời. [9] Có giả thuyết cho rằng nữ thi sĩ sau đó đã lấy một người chồng thứ ba. [[4]](#cite_note-smith-4) Sau hai kiếp vợ lẽ, bà sống độc thân đến cuối đời và được cho là mất năm [[4]](#cite_note-smith-4) [1822](/wiki/1822). [[6]](#cite_note-taylor-6)
## Số liệu tác phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=4)]
Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương đã bị mất nhiều, đến nay còn lưu truyền chủ yếu là những bài thơ chữ Nôm truyền miệng.
[[10]](#cite_note-10)
Năm
[1962](/wiki/1962), ông [Trần Văn Giáp](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_Gi%C3%A1p) đã công bố 5 bài thơ chữ Hán của Hồ Xuân Hương trên báo *Văn nghệ* viết về [vịnh Hạ Long](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_H%E1%BA%A1_Long). Đến năm [1983](/wiki/1983), giáo sư [Hoàng Xuân Hãn](/wiki/Ho%C3%A0ng_Xu%C3%A2n_H%C3%A3n) đã dịch và đặt tên cho 5 bài thơ này (bao gồm: *Độ Hoa Phong*, *Hải ốc trù*, *Nhãn phóng thanh*, *Trạo ca thanh*, *Thuỷ vân hương*) và công bố trong bài *Hồ Xuân Hương với vịnh Hạ Long*, đăng trên tập san *Khoa học xã hội*, tại [Paris](/wiki/Paris) vào năm [1984](/wiki/1984).
Năm
[1964](/wiki/1964), nhà nghiên cứu Trần Thanh Mại phát hiện một tập thơ chữ Hán nữa tên là * (琉香記), theo những nghiên cứu đến nay nhiều người tán thành rằng những bài thơ trong đó là của Hồ Xuân Hương. Lưu hương ký* *Lưu hương ký*là tập thơ có nội dung tình yêu gia đình, đất nước, nó không thể hiện rõ cá tính mạnh mẽ của Hồ Xuân Hương, cho nên, việc nghiên cứu giá trị thơ Hồ Xuân Hương chủ yếu được thực hiện trên những bài thơ Nôm truyền tụng của bà.
## Các tác phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=5)]
Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương chủ yếu là các bài thơ chữ Nôm theo phong cách
[thất ngôn bát cú](/wiki/Th%E1%BA%A5t_ng%C3%B4n_b%C3%A1t_c%C3%BA) (tám câu bảy chữ) và [thất ngôn tứ tuyệt](/wiki/Th%E1%BA%A5t_ng%C3%B4n_t%E1%BB%A9_tuy%E1%BB%87t) (bốn câu bảy chữ) khá đặc sắc, ngoài ra còn có một vài bài thơ viết bằng chữ Hán. Trong bối cảnh chế độ phong kiến đang dần đi đến hồi kết cũng là lúc văn học trung đại Việt Nam chuyển sang giai đoạn mà chủ nghĩa nhân đạo xuất hiện trong thơ ca, Hồ Xuân Hương tự nhận thức được rằng số phận người phụ nữ đương thời đang bị chà đạp bởi những tư tưởng "trọng nam khinh nữ", " [2] [tam tòng tứ đức](/wiki/Tam_t%C3%B2ng_t%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%A9c)" của chế độ phong kiến. [[2]](#cite_note-VTC-2) Do vậy, một trong những đề tài chính trong thơ của nữ thi sĩ là về phụ nữ; điều này khiến cho Hồ Xuân Hương trở thành một hiện tượng đặc biệt trong làng văn học trung đại bấy giờ: bà là một nhà thơ nữ và viết về phụ nữ. [[11]](#cite_note-APR-11) [[3]](#cite_note-sunyatsen-3) Ngoài ra, các đề tài khác nổi bật lên trong thơ của Hồ Xuân Hương bao gồm chuyện [[11]](#cite_note-APR-11) [chăn gối](/wiki/T%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c)của nam nữ, đả kích chế độ đương thời và phê phán những thói hư tật xấu của những kẻ đạo đức giả, gồm cả các [nhà sư](/wiki/Nh%C3%A0_s%C6%B0)và những [thầy đồ](/wiki/Th%E1%BA%A7y_%C4%91%E1%BB%93)dốt. [[1]](#cite_note-Forbes-1) [[4]](#cite_note-smith-4) [[6]](#cite_note-taylor-6) [[12]](#cite_note-Dutton-12) [[13]](#cite_note-Buddhism-13)
## Vinh danh[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=6)]
- Hầu hết các thành phố của Việt Nam đều có con phố chính mang tên Bà.
- Tác phẩm "Bánh trôi nước" của Hồ Xuân Hương được lựa chọn dạy trong môn Ngữ văn của các trường Trung học cơ sở tại Việt Nam.
- Tác phẩm "Tự tình II" được lựa chọn để dạy trong chương trình Ngữ văn 11 tại Việt Nam.
- Một số tác phẩm của Bà được dịch sang tiếng Anh trong cuốn Tinh hoa mùa xuân của John Balaban (Copper Canyon Press, 2000, ISBN 1 55.659 148 9).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=7)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=8)]
- ^
**a** **ă** **â** [của tác giả Andrew Forbes và David Henley, xuất bản bởi Cognoscenti Books:](https://books.google.com.vn/books?id=gKCea9iRga4C) *Vietnam Past and Present: the North* [ISBN 9781300568070](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781300568070).
- ^
**a** **ă** [Phim tài liệu](#cite_ref-VTC_2-2) **â** *Nhà thơ Hồ Xuân Hương*chiếu trên kênh [VTC](/wiki/VTC)10 (2012).
- ^
**a** **ă** ["陳竹灕《胡春香漢喃詩及其女性意識研究》"](http://etd.lib.nsysu.edu.tw/ETD-db/ETD-search-c/getfile?URN=etd-0704105-155357&filename=etd-0704105-155357.pdf)(bằng tiếng Trung), nghiên cứu của Đại học Quốc gia Tôn Dật Tiên ( [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan)).
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [Smith 2008](#CITEREFSmith2008), tr. 498 [^](#cite_ref-GNDM_5-0) *Giai nhân di mặc*(1916) của tác giả [Nguyễn Hữu Tiến](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ti%E1%BA%BFn_(nh%C3%A0_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u)), xuất bản tại Hà Nội bởi Nhà xuất bản Đông Kinh ấn quán.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [Taylor 2013](#CITEREFTaylor2013), tr. 406 **Tạp chí** [^](#cite_ref-7) *Văn học*số 10, xuất bản năm 1964.
- ^
**a** **ă** [Balaban 2000](#CITEREFBalaban2000), tr. 6
- ^
**a** [Phóng sự:](#cite_ref-ANTG_9-1) **ă** [, đăng tải trên báo](http://antg.cand.com.vn/Phong-su/Su-that-ve-bai-tho-Khoc-Tong-Coc---Ky-2-292170/) *Sự thật về bài thơ "Khóc Tổng Cóc"* *An ninh thế giới*ngày 4 tháng 8 năm 2008. **Tựa sách** [^](#cite_ref-10) *Thơ nôm Hồ Xuân Hương*xuất bản ngày 1 tháng 10 năm 2007, tác giả: GS-TS Kiều Thu Hoạch, Nhà xuất bản Văn học.
- ^
**a** [John Balaban (2009).](#cite_ref-APR_11-1) **ă** ["About Ho Xuan Huong"](http://web.archive.org/web/20010408044028/http://www.aprweb.org/issues/sept00/balaban.html), xuất bản trên trang web American Poetry Review, ấn bản tháng Chín/Mười năm 2000, bộ số 29, số 5. [^](#cite_ref-Dutton_12-0) [Dutton, Werner & Whitmore 2012](#CITEREFDuttonWernerWhitmore2012), tr. 305 [^](#cite_ref-Buddhism_13-0) [Nguyen 2008](#CITEREFNguyen2008), tr. 241
## Tư liệu[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=9)]
- Smith, Bonnie (2008).
*The Oxford Encyclopedia of Women in World History*. [Đại học Oxford](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford)(Anh Quốc). [ISBN](/wiki/ISBN) [9780195148909](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780195148909).
- Balaban, John (2000).
*Spring Essence: The Poetry of Hò̂ Xuân Hương*. Copper Canyon Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [9781556591488](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781556591488).
- Taylor, K.W. (2013).
*A History of the Vietnamese*. [Đại học Cambridge](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Cambridge)(Anh Quốc). [ISBN](/wiki/ISBN) [9780521875868](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780521875868).
- Dutton, George Edson; Werner, Jayne Susan; Whitmore, John K. (2012).
*Sources of Vietnamese Tradition*. [Đại học Columbia](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Columbia)(New York, Hoa Kỳ). tr. 305-306. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780231138635](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780231138635).
- Nguyen, Tai Thu (2008).
*The History of Buddhism in Vietnam*. CRVP. tr. 241-242. [ISBN](/wiki/ISBN) [9781565180987](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781565180987).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=10)]
|
|![]()
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[, biên tập viên Sam Howe Verhovek của báo](http://www.nytimes.com/2001/03/15/books/woodcuts-bytes-for-vietnamese-poet-preserving-dying-ideographic-script-via.html?pagewanted=all) *From Woodcuts to Bytes for a Vietnamese Poet; Preserving a Dying Ideographic Script Via Computer, for a Book* *(Hoa Kỳ) xuất bản ngày 15 tháng 3 năm 2001 bàn luận về thơ của Hồ Xuân Hương.* [The New York Times](/wiki/The_New_York_Times)

X-Cache: cp1068 hit/1, cp1055 miss


text:
Maasen
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 52°42′0″B 08°52′59″Đ / 52,7°B 8,88306°Đ
Maasen là một đô thị thuộc the huyện Diepholz, trong bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 18,69 kilômét vuông.
Tọa độ: 52°42′0″B 08°52′59″Đ / 52,7°B 8,88306°Đ
Maasen là một đô thị thuộc the huyện Diepholz, trong bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 18,69 kilômét vuông.

markdown:
# Maasen
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [52°42′0″B 08°52′59″Đ / 52,7°B 8,88306°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Maasen¶ms=52_42_00_N_08_52_59_E_type:city(542)_region:DE-NI)
|
|Maasen
|
|Huy hiệu |
|Vị trí
|
|Hành chính
|
|[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Niedersachsen](/wiki/Niedersachsen) [Huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Diepholz](/wiki/Diepholz_(huy%E1%BB%87n)) [Samtgemeinde](/w/index.php?title=Samtgemeinde&action=edit&redlink=1) [Siedenburg](/wiki/Siedenburg) **Phân chia Địa phương** [Ortsteile](/w/index.php?title=Ortsteil&action=edit&redlink=1) [Thị trưởng](/wiki/Burgomaster) **Số liệu thống kê cơ bản** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(31/12/2006)* [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Các thông tin khác** [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Trung_%C3%82u)/ [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_H%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)/ [+2](/wiki/UTC%2B2)) [Biển số xe](/wiki/Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe) [Mã bưu chính](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mã vùng](/w/index.php?title=M%C3%A3_v%C3%B9ng_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) **Maasen** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) thuộc the [huyện Diepholz](/wiki/Diepholz_(huy%E1%BB%87n)), trong [bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Niedersachsen](/wiki/Niedersachsen), [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). Đô thị này có [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 18,69 [kilômét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng).
|
|

X-Cache: cp1065 miss, cp1055 miss


text:
amphi-
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Tiếng Anh
[
sửa
]
Tiền tố
[
sửa
]
amphi-
(
Dạng kết hợp
)
Hai
,
lưỡng
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=amphi-&oldid=1552772
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Tiền tố
Tiền tố tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Deutsch
English
Eesti
Français
Kurdî
Türkçe
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 23:51 ngày 28 tháng 6 năm 2015.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache: cp1054 miss, cp1067 miss


text:
aponeurosis
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Danh từ[sửa]
aponeurosis số nhiều aponeuroses /ˌæ.pə.nʊ.ˈroʊ.səs/
- (Giải phẫu) Cân.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)
aponeurosis số nhiều aponeuroses /ˌæ.pə.nʊ.ˈroʊ.səs/

markdown:
# aponeurosis
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **aponeurosis** *số nhiều* aponeuroses [/ˌæ.pə.nʊ.ˈroʊ.səs/](/wiki/Wiktionary:IPA)
- (
*Giải phẫu*) [Cân](/wiki/c%C3%A2n).
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1066 miss, cp1067 miss


text:
croyance
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Pháp[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Danh từ[sửa]
croyance gc /kʁwa.jɑ̃s/
- Sự tin.
- Tín ngưỡng.
- (Từ cũ, nghĩa cũ) Uy tín.
Trái nghĩa[sửa]
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)
croyance gc /kʁwa.jɑ̃s/

markdown:
# croyance
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-fra-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)]
|
|Số ít |
|Số nhiều
|
|croyance |
|**croyance** gc [/kʁwa.jɑ̃s/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Sự](/wiki/s%E1%BB%B1) [tin](/wiki/tin). [Tín ngưỡng](/wiki/t%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng).
- (
*Từ cũ, nghĩa cũ*) [Uy tín](/wiki/uy_t%C3%ADn).
#### Trái nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ant-&action=edit§ion=T-1)]
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1068 miss, cp1067 miss