markdown:
*Glaucidium sjostedti*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Glaucidium sjostedti
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Strigiformes](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%BA) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Strigidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%BA_m%C3%A8o) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Glaucidium](/wiki/Glaucidium) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **G. sjostedti** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Glaucidium sjostedti* [Reichenow](/w/index.php?title=Anton_Reichenow&action=edit&redlink=1), 1893 * là một loài Glaucidium sjostedti* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Strigidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%BA_m%C3%A8o). [[2]](#cite_note-2)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Glaucidium_sjostedti&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Glaucidium_sjostedti&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [BirdLife International](/wiki/BirdLife_International)(2012). [“](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/22689271). *Glaucidium sjostedti*” *.* [Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN)Phiên bản 2013.2 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2013. **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-2) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Kinh tế học chuẩn tắc
|Bài viết này cần thêm
|**Kinh tế học chuẩn tắc** (hay còn gọi là Kinh tế học lý thuyết) *(Tiếng Anh: Normative economics)* là một nhánh [kinh tế học](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc) chuyên phán xét xem nền [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) phải như thế nào hoặc phải có chính sách kinh tế gì để đạt được một mục tiêu đáng có. Kinh tế học chuẩn tắc chú ý tới sự đáng có của những mặt nhất định của nền kinh tế. Nó nhấn mạnh sự cần thiết có các [chính sách kinh tế](/wiki/Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch_kinh_t%E1%BA%BF).
Chú ý là kinh tế học chuẩn tắc (
*phải như thế nào*) khác với [kinh tế học thực chứng](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_th%E1%BB%B1c_ch%E1%BB%A9ng) ( *như thế nào*). Tuy nhiên, việc phán xét các giá trị chuẩn tắc đòi hỏi phải có những điều kiện (giả thiết), và khi điều kiện thay đổi thì giá trị cũng thay đổi.
## Mục lục
## Kinh tế học Thực chứng và Chuẩn tắc[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&action=edit§ion=1)]
Để có thể giải thích tại sao có sự tranh luận và bất đồng giữa các Nhà Kinh tế, chúng ta hãy xem xét các Nhà Kinh tế vận dụng phân tích
*thực chứng* và *chuẩn tắc* trong kinh tế học.
### Kinh tế học Thực chứng[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&action=edit§ion=2)] *Kinh tế học thực chứng* cố gắng đưa ra các phát biểu có tính khoa học về hành vi kinh tế. Các phát biểu *thực chứng* nhằm mô tả nền kinh tế vận hành như thế nào và tránh các đánh giá. *Kinh tế học thực chứng* đề cập đến "điều gì là?". Chẳng hạn, một phát biểu *thực chứng* là "thất nghiệp là 7% trong lực lượng lao động". Dĩ nhiên, con số 7% này dựa trên các dữ liệu thống kê và đã được kiểm chứng. Vì vậy, không có gì phải tranh cãi với các phát biểu *thực* chứng *.*
### Kinh tế học Chuẩn tắc[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&action=edit§ion=3)] **Kinh tế học Chuẩn tắc** liên quan đến các đánh giá của cá nhân về nền kinh tế phải là như thế này, hay chính sách kinh tế phải hành động ra sao dựa trên các mối quan hệ kinh tế. *Kinh tế học Chuẩn tắc* đề cập đến "điều gì *phải* là?". Chẳng hạn, một phát biểu *chuẩn tắc* là "thất nghiệp phải được giảm xuống".
Sự phân biệt giữa Kinh tế học
*Thực chứng* và **Chuẩn tắc** giúp chúng ta hiểu tại sao có sự bất đồng giữa các Nhà Kinh tế. Thực tế, sự bất đồng bắt nguồn từ quan điểm của mỗi Nhà Kinh tế khi nhìn nhận vấn đề.
Chẳng hạn, một chương trình phỏng vấn trên truyền hình về chính sách thương mại của Chính phủ trong thời gian đến. Một Nhà Kinh tế ủng hộ chính sách tự do thương mại. Trong khi đó, một Nhà Kinh tế khác cho rằng Chính phủ nên tăng cường rào cản thương mại. Về Kinh tế học Thực chứng, cả hai Nhà Kinh tế đều thừa nhận rằng mở rộng thương mại là có lợi cho tổng thể nền kinh tế. Mặc dầu, điều này cũng có ảnh hưởng đến một số thành phần nào đó của nền kinh tế. Tuy nhiên, sự bất đồng của họ về chính sách là do các giá trị khác nhau. Nhà Kinh tế thứ nhất nhấn mạnh lợi ích của tổng thể nền kinh tế, trong khi Nhà Kinh tế thứ hai nhấn mạnh vào việc hạn chế ảnh hưởng của chính sách đối với một nhóm hay ngành nào đó cần được bảo hộ. Tuy rằng cả hai Nhà Kinh tế cùng có kết luận
*thực chứng* như nhau, nhưng kết luận *chuẩn* tắc *thì lại khác nhau do các giá trị khác nhau về chính sách của Chính phủ. Trên phương diện* truyền thông, các Nhà Kinh tế thường không có đủ thời gian để giải thích rõ về quan điểm. Điều này làm cho chúng ta cảm nhận rằng các Nhà Kinh tế không thống nhất với nhau trong chính sách kinh tế của chính phủ.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&action=edit§ion=4)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_chu%E1%BA%A9n_t%E1%BA%AFc&action=edit§ion=5)]
Bài này được lược dịch từ bản tiếng Anh (
[en:Normative economics](//en.wikipedia.org/wiki/Normative_economics)) ngày 22 tháng 4 năm 2008. Tài liệu tham khảo cho bản tiếng Anh đó gồm: [Milton Friedman](/wiki/Milton_Friedman)(1953). "The Methodology of Positive Economics," *Essays in Positive Economics*
- John C. Harsanyi, 1987, "value judgemts,"
*The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 4, pp. 792–93
- Daniel M. Hausman and Michael S. McPherson (1996).
*Economic Analysis and Moral Philosophy*, Cambridge: Cambridge University Press.
- Phillipe Mongin (2002).
["Is There Progress in Normative Economics?"](http://ceco.polytechnique.fr/CHERCHEURS/MONGIN/PDF/Doc8.pdf), same title in Stephan Boehm, et al., eds., *Is There Progress in Economics?* [Amartya K. Sen](/wiki/Amartya_Sen)(1970), *Collective Choice and Social Welfare*. "5.3 Basic and Nonbasic Judgments" & "5.4 Facts and Values," pp. 59–64.
- Stanley Wong (1987). "positive economics," The
*New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 3, pp. 920–21.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1054 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


markdown:
# Mộc Hóa
[Mộc Hóa (tỉnh)](/wiki/M%E1%BB%99c_H%C3%B3a_(t%E1%BB%89nh)).
|Mộc Hóa|
|
|[[1]](#cite_note-KT1-1) [[1]](#cite_note-KT1-1) [Kinh](/wiki/Kinh) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_Vietnam.svg.png)
[Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [Đồng bằng sông Cửu Long](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_C%E1%BB%ADu_Long) [Long An](/wiki/Long_An) [[2]](#cite_note-MS1-2)
|1 thị trấn và 6 xã
|:
|
|[www.longan.gov.vn](http://www.longan.gov.vn/chinhquyen/hmhoa/Pages/default.aspx#) **Mộc Hóa** là huyện thuộc [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Long An](/wiki/Long_An). Cách Thành phố [Tân An](/wiki/T%C3%A2n_An) khoảng 70 km, là huyện thuộc vùng Đồng Tháp Mười, hàng năm chịu ảnh hưởng của lũ lụt. Ngày [18 tháng 3](/wiki/18_th%C3%A1ng_3) năm [2013](/wiki/2013), một phần diện tích và dân số của huyện Mộc Hóa bao gồm thị trấn Mộc Hóa và một số xã lân cận được tách ra để thành lập mới [thị Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(th%E1%BB%8B_x%C3%A3)) trực thuộc tỉnh [Long An](/wiki/Long_An).
Mộc Hóa từng là tỉnh lỵ của
[tỉnh Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) cũ trong giai đoạn 1956-1975 dưới thời [Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) (tỉnh lỵ có tên là "Mộc Hóa"). Năm 1976, [tỉnh Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) bị giải thể và sáp nhập vào tỉnh [Long An](/wiki/Long_An). Sau 37 năm bị mất tên gọi hoàn toàn, vào năm 2013, địa danh Kiến Tường giờ đây xuất hiện trở lại khi trở thành tên gọi của một thị xã mới được thành lập của tỉnh [Long An](/wiki/Long_An): [thị xã Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)).
## Mục lục
## Vị trí địa lí[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=1)]
- Phía đông giáp huyện
[Thạnh Hoá](/wiki/Th%E1%BA%A1nh_H%C3%B3a).
- Phía Tây giáp thị xã
[Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(th%E1%BB%8B_x%C3%A3)).
- Phía Bắc giáp huyện Kôngpôngrồ tỉnh
[Svay Rieng](/wiki/Svay_Rieng)của [Campuchia](/wiki/Campuchia).
- Phía Nam giáp huyện
[Tân Thạnh](/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%A1nh,_Long_An)
## Xã hội[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=2)]
Năm 2005, Mộc Hóa có 15.686 hộ dân với 69.107 nhân khẩu và 63 ấp, khu phố, mật độ dân số trung bình là 138 người/km², vẫn còn là huyện có mật độ dân số thưa so với các huyện khác trong tỉnh.
Theo Điều tra dân số năm 2009, huyện Mộc Hóa có diện tích = 501,829 km²
và dân số 69.164 người [3] [[3]](#cite_note-MS-3)
|
|![]()
|
|Thông tin trong bài này hoặc đoạn này không
Xin bạn hãy
Từ tháng 3/2013, huyện Mộc Hóa có 7 xã với các ấp, khu phố (Trung tâm huyện lỵ tại khu vực ngã ba sông Vàm Cỏ Tây - Ba Hồng Minh thuộc xã Bình Phong Thạnh, Bình Hòa Đông và xã Tân Thành - nay là thị trấn Bình Phong Thạnh). Diện tích tự nhiên là 29.764,25 ha, dân số 29.853 nhân khẩu.
|Năm||Diện tích tự nhiên (km²)||Số hộ dân||Dân số trung bình (người)||Mật độ dân số (người/km²)||Số ấp, khu phố|
|2000||503,276||14.085||65.108||133||54|
|2001||502,812||14.142||65.941||129||54|
|2002||502,812||14.385||66.747||131||54|
|2003||502,812||14.484||67.087||133||58|
|2004||502,812||15.592||68.605||136||63|
|2005||501,829||15.686||69.107||138||63|
## Hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=3)]
Huyện gồm 1 thị trấn và 6 xã:
|Xã, thị trấn||Diện tích (km²)||Số hộ dân||Dân số (người)||Mật độ (người/km²)||Số ấp /khu phố|
|
|[Bình Hoà Tây](/wiki/B%C3%ACnh_H%C3%B2a_T%C3%A2y) [Bình Hoà Đông](/wiki/B%C3%ACnh_H%C3%B2a_%C4%90%C3%B4ng) [Tân Lập](/wiki/T%C3%A2n_L%E1%BA%ADp) [Bình Hoà Trung](/wiki/B%C3%ACnh_H%C3%B2a_Trung) [Tân Thành](/wiki/T%C3%A2n_Th%C3%A0nh) [Bình Thạnh](/wiki/B%C3%ACnh_Th%E1%BA%A1nh,_M%E1%BB%99c_H%C3%B3a)
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=4)]
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=5)]
### Thời phong kiến[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=6)]
Vào thời nhà Nguyễn, Mộc Hóa chỉ là tên gọi một tổng thuộc huyện Quang Hóa, phủ
[Tây Ninh](/wiki/T%C3%A2y_Ninh), tỉnh [Gia Định](/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh). Vùng đất Mộc Hóa ngày nay khi ấy vừa thuộc tổng Mộc Hóa, huyện Quang Hóa, phủ [Tây Ninh](/wiki/T%C3%A2y_Ninh), tỉnh [Gia Định](/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh) và thuộc tổng Hưng Long, huyện Kiến Hưng, tỉnh [Định Tường](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng). Tổng Mộc Hóa gồm cả vùng rộng lớn nằm hai bên sông [Vàm Cỏ Tây](/wiki/V%C3%A0m_C%E1%BB%8F_T%C3%A2y).
### Thời Pháp thuộc[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=7)]
Sau khi chiếm được ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ (gồm
[Biên Hòa](/wiki/Bi%C3%AAn_H%C3%B2a_(t%E1%BB%89nh)), [Gia Định](/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh) và [Định Tường](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng)), đến năm [1867](/wiki/1867) thực dân Pháp bãi bỏ phân chia hành chính cũ của thời [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) và đặt ra các hạt Thanh tra mới. Hai tổng Mộc Hóa (nguyên thuộc huyện Quang Hóa, tỉnh [Gia Định](/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh)) và Hưng Long (nguyên thuộc huyện Kiến Hưng, tỉnh [Định Tường](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng)) khi đó cùng thuộc hạt Thanh tra Tân An. Năm [1872](/wiki/1872), tổng Hưng Long gồm 25 làng và tổng Mộc Hóa gồm 9 làng.
Năm
[1876](/wiki/1876), Pháp đổi tên các hạt Thanh tra thành hạt tham biện. Đến ngày [1 tháng 1](/wiki/1_th%C3%A1ng_1) năm [1900](/wiki/1900), lại đổi các hạt tham niện thành tỉnh. Hai tổng Hưng Long và Mộc Hóa khi đó cùng thuộc [tỉnh Tân An](/wiki/T%C3%A2n_An_(t%E1%BB%89nh)). Năm [1910](/wiki/1910), hai tổng Hưng Long và Mộc Hóa có các làng trực thuộc như sau:
- Tổng Hưng Long gồm 16 làng: Bình An, Bình An Đông, Bình Cư, Bình Quân, Đông An, Mỹ Phước, Ngãi Hòa, Ngãi Lợi, Nhơn Nhượng, Phú Khương, Phú Thượng, Tân Đông, Tân Hòa Đông, Tân Hòa Tây, Tường Khánh, Xuân Sanh;
- Tổng Mộc Hóa gồm 20 làng: Bình Châu, Bình Định, Bình Giảng, Bình Hiệp, Bình Nguyên, Hưng Điền, Hưng Nguyên, Phong Hòa, Phong Thoại, Thái Bình Trung, Thạnh Hòa, Thuận Bình Đông, Tuyên Bình, Tân Lập, Thủy Đông, Thuận Ngãi Thượng, Tuyên Thạnh, Vĩnh Lợi, Vĩnh Trị, Vĩnh Thạnh.
Quận Mộc Hoá được thành lập từ ngày
[15 tháng 05](/wiki/15_th%C3%A1ng_05) năm [1917](/wiki/1917), thuộc [tỉnh Tân An](/wiki/T%C3%A2n_An_(t%E1%BB%89nh)), gồm có 2 tổng: Thanh Hoà Thượng với 9 làng, Thanh Hoà Hạ với 8 làng. Hai tổng cũ là Mộc Hóa và Hưng Long đều bị giải thể. Quận lỵ Mộc Hóa đặt tại làng Tuyên Thạnh vốn trước đó thuộc tổng Mộc Hóa.
### Giai đoạn 1956-1976[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=8)]
#### Việt Nam Cộng hòa[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=9)]
Ngày
[17 tháng 2](/wiki/17_th%C3%A1ng_2) năm [1956](/wiki/1956), Tổng thống [Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) ban hành số Sắc lệnh 21-NV về việc thành lập [tỉnh Mộc Hóa](/wiki/M%E1%BB%99c_H%C3%B3a_(t%E1%BB%89nh)). Đất đai tỉnh Mộc Hóa bao gồm toàn bộ quận Mộc Hóa (thuộc [tỉnh Tân An](/wiki/T%C3%A2n_An_(t%E1%BB%89nh))), một phần quận [Thủ Thừa](/wiki/Th%E1%BB%A7_Th%E1%BB%ABa) (thuộc tỉnh Tân An), một phần đất [tỉnh Sa Đéc](/wiki/Sa_%C4%90%C3%A9c_(t%E1%BB%89nh)) và một phần đất [tỉnh Mỹ Tho](/wiki/M%E1%BB%B9_Tho_(t%E1%BB%89nh)). Tỉnh lỵ đặt tại Mộc Hóa.
Ngày
[22 tháng 10](/wiki/22_th%C3%A1ng_10) năm [1956](/wiki/1956), Tổng thống [Ngô Đình Diệm](/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%C3%ACnh_Di%E1%BB%87m) lại ban hành Sắc lệnh 143-NV để "thay đổi địa giới và tên Đô thành Sài Gòn – Chợ Lớn cùng các tỉnh và tỉnh lỵ tại Việt Nam". Địa giới và địa danh các tỉnh ở miền Nam thay đổi nhiều, một số tỉnh mới được thành lập. Theo Sắc lệnh này, địa phận Nam Phần của [Việt Nam Cộng Hoà](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_Ho%C3%A0) gồm [Đô thành Sài Gòn](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) và 22 tỉnh. Lúc này, [tỉnh Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) được thành lập do đổi tên từ [tỉnh Mộc Hóa](/wiki/M%E1%BB%99c_H%C3%B3a_(t%E1%BB%89nh)) trước đó. Tỉnh lỵ tỉnh Kiến Tường vẫn giữ nguyên tên là "Mộc Hóa", về mặt hành chánh thuộc xã Tuyên Thạnh, quận Châu Thành.
Ngày
[24 tháng 4](/wiki/24_th%C3%A1ng_4) năm [1957](/wiki/1957), [tỉnh Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) bao gồm ba quận: Châu Thành, Tuyên Bình và Ấp Bắc.
Ngày
[7 tháng 6](/wiki/7_th%C3%A1ng_6) năm [1958](/wiki/1958), tỉnh Kiến Tường bao gồm ba quận: Châu Thành, Tuyên Bình, Kiến Bình. Trong đó, quận Kiến Bình đổi tên từ quận Ấp Bắc.
Ngày
[10 tháng 3](/wiki/10_th%C3%A1ng_3) năm [1959](/wiki/1959), tỉnh Kiến Tường được lập thêm quận mới là quận Tuyên Nhơn, do tách từ quận Kiến Bình. Cho đến năm [1975](/wiki/1975), [tỉnh Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) bao gồm bốn quận: Châu Thành, Kiến Bình, Tuyên Nhơn và Tuyên Bình.
#### Chính quyền Cách mạng[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=10)]
Về phía chính quyền
[Mặt trận Dân Tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam](/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_T%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) và sau này là Chính phủ Cách mạng lâm thời [Cộng hòa Miền Nam Việt Nam](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam), để đối phó kịp thời với âm mưu địch và chỉ đạo sát đúng với thực tế tình hình địa phương, tháng [7](/wiki/7) năm [1957](/wiki/1957) tách Mộc Hóa ra khỏi tỉnh Tân An, lập đơn vị hành chính cấp tỉnh, vẫn lấy tên là [tỉnh Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) như bên chính quyền [Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a). Tuy nhiên, bên dưới tỉnh Kiến Tường chia làm bốn vùng, mỗi vùng tương ứng với một quận của phía Việt Nam Cộng hòa:
-
- Vùng 2: tương ứng với quận Châu Thành.
- Vùng 4 (vùng tư): tương ứng với quận Kiến Bình.
- Vùng 6: tương ứng với quận Tuyên Nhơn.
- Vùng 8: tương ứng với quận Tuyên Bình.
Sau ngày
[30 tháng 4](/wiki/30_th%C3%A1ng_4) năm [1975](/wiki/1975), chính quyền quân quản [Cộng hòa miền Nam Việt Nam](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) lúc bấy giờ vẫn duy trì tên gọi [tỉnh Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) cho đến đầu năm [1976](/wiki/1976). Lúc này, chính quyền Cách mạng cũng bỏ danh xưng "quận" có từ thời Pháp thuộc và lấy danh xưng "huyện" (quận và phường dành cho các đơn vị hành chánh tương đương khi đã đô thị hóa).
Bên cạnh đó, chính quyền Cách mạng cũng tách một phần đất đai xã Tân Bình (thuộc quận Kiến Bình cũ) và một phần đất đai xã Tân Đông (thuộc quận Tuyên Nhơn cũ) cùng thuộc tỉnh Kiến Tường để sáp nhập vào địa bàn
[tỉnh Mỹ Tho](/wiki/M%E1%BB%B9_Tho_(t%E1%BB%89nh)) lúc bấy giờ (ngày nay là tỉnh [Tiền Giang](/wiki/Ti%E1%BB%81n_Giang)). Hiện nay, vùng đất này tương ứng với các xã Tân Hòa Đông, Thạnh Mỹ, Thạnh Tân, Thạnh Hòa cùng thuộc huyện [Tân Phước](/wiki/T%C3%A2n_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc,_Ti%E1%BB%81n_Giang), tỉnh [Tiền Giang](/wiki/Ti%E1%BB%81n_Giang).
Ngày
[20 tháng 9](/wiki/20_th%C3%A1ng_9) năm [1975](/wiki/1975), Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 245-NQ/TW về việc bỏ khu, hợp tỉnh trong toàn quốc "nhằm xây dựng các tỉnh thành những đơn vị kinh tế, kế hoạch và đơn vị hành chính có khả năng giải quyết đến mức cao nhất những yêu cầu về đẩy mạnh sản xuất, tổ chức đời sống vật chất, văn hóa của nhân dân, về củng cố quốc phòng, bảo vệ trị an, và có khả năng đóng góp tốt nhất vào sự nghiệp chung của cả nước". Theo Nghị quyết này, tỉnh [Long Châu Tiền](/wiki/Long_Ch%C3%A2u_Ti%E1%BB%81n), [tỉnh Sa Đéc](/wiki/Sa_%C4%90%C3%A9c_(t%E1%BB%89nh)) và tỉnh Kiến Tường sẽ hợp nhất lại thành một tỉnh, tên gọi tỉnh mới cùng với nơi đặt tỉnh lỵ sẽ do địa phương đề nghị lên.
Nhưng đến ngày
[20 tháng 12](/wiki/20_th%C3%A1ng_12) năm [1975](/wiki/1975), Bộ Chính trị lại ra Nghị quyết số 19/NQ điều chỉnh lại việc hợp nhất tỉnh ở miền Nam Việt Nam cho sát với tình hình thực tế, theo đó tỉnh [Long An](/wiki/Long_An) và tỉnh [Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) được tiến hành hợp nhất lại thành một tỉnh.
### Từ năm 1976 đến nay[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=11)]
Tháng
[3](/wiki/3) năm [1976](/wiki/1976), tỉnh [Kiến Tường](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(t%E1%BB%89nh)) bị giải thể, sáp nhập vào tỉnh [Long An](/wiki/Long_An). Ban đầu, toàn bộ đất tỉnh Kiến Tường cũ được chuyển thành một huyện mới với tên gọi là huyện Mộc Hóa của tỉnh Long An. Huyện Mộc Hoá lúc đó bao gồm 5 huyện và 1 thị xã vùng [Đồng Tháp Mười](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Th%C3%A1p_M%C6%B0%E1%BB%9Di) ngày nay (thuộc tỉnh [Long An](/wiki/Long_An)) và có diện tích tự nhiên 2.296 km² với 21.390 hộ và khoảng 130.000 dân . [2] [Tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_3) năm [1978](/wiki/1978), huyện Mộc Hóa được tách ra thành 2 huyện Mộc Hóa và Vĩnh Hưng, huyện Mộc Hóa lúc này còn 18 xã và 1 thị trấn.
Ngày
[19 tháng 9](/wiki/19_th%C3%A1ng_9) năm [1980](/wiki/1980), Hội đồng Chính phủ Nhà nước Việt Nam ban hành Quyết định số 298-CP, chia huyện Mộc Hóa thành hai huyện lấy tên là huyện Mộc Hóa và huyện Tân Thạnh. Huyện Mộc Hóa lúc này còn 14 xã và 1 thị trấn . [2]
Ngày
[26 tháng 06](/wiki/26_th%C3%A1ng_06) năm [1989](/wiki/1989), Hội đồng Bộ trưởng Nhà nước [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) ban hành Quyết định số 74/HĐBT, điều chỉnh địa giới hành chánh huyện như sau:
-
- Chia xã Thạnh Phước thành hai xã lấy tên là xã Thạnh Phước và xã Tân Hiệp.
-
- Tách thị trấn Thạnh Hóa và các xã Tân Đông, Tân Tây, Thủy Đông, Thủy Tây, Thuận Nghĩa Hòa, Thuận Bình của huyện Tân Thạnh; các xã Thanh Phước, Tân Hiệp và Thạnh Phú của huyện Mộc Hóa để thành lập huyện Thạnh Hóa. Huyện Mộc Hóa lúc này còn 12 xã và 1 thị trấn
. [[2]](#cite_note-MS1-2)
- Tách thị trấn Thạnh Hóa và các xã Tân Đông, Tân Tây, Thủy Đông, Thủy Tây, Thuận Nghĩa Hòa, Thuận Bình của huyện Tân Thạnh; các xã Thanh Phước, Tân Hiệp và Thạnh Phú của huyện Mộc Hóa để thành lập huyện Thạnh Hóa. Huyện Mộc Hóa lúc này còn 12 xã và 1 thị trấn
Ngày
[24](/wiki/24) tháng [3](/wiki/3) năm [1994](/wiki/1994), Chính phủ [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) ban hành Nghị định số 27-CP, điều chỉnh địa giới hành chánh huyện như sau:
-
- Thành lập xã Bình Thạnh thuộc huyện Mộc Hoá trên cơ sở 837 ha diện tích tự nhiên với 108 nhân khẩu của xã Bình Phong Thạnh, 2.726,8 ha diện tích tự nhiên với 642 nhân khẩu của xã Bình Hòa Đông.
-
- Thành lập xã Tuyên Bình Tây trên cơ sở 4.125 hécta diện tích tự nhiên với 2.602 nhân khẩu của xã Tuyên Bình.
-
- Chuyển các xã Tuyên Bình, Tuyên Bình Tây thuộc huyện Mộc Hóa về huyện Vĩnh Hưng quản lý.
Ngày
[18 tháng 3](/wiki/18_th%C3%A1ng_3) năm [2013](/wiki/2013), Chính phủ [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) ban hành Nghị quyết số 33/NQ-CP, điều chỉnh địa giới hành chính huyện Mộc Hóa như sau:
-
- Thành lập thị xã Kiến Tường thuộc tỉnh Long An trên cơ sở điều chỉnh 20.428,20 ha diện tích tự nhiên và 64.589 nhân khẩu của huyện Mộc Hóa, bao gồm toàn bộ diện tích tự nhiên và nhân khẩu của thị trấn Mộc Hóa và các xã Tuyên Thạnh, Bình Hiệp, Bình Tân, Thạnh Hưng và Thạnh Trị.
- Điều chỉnh địa giới hành chính thị trấn Mộc Hóa và một phần của xã Tuyên Thạnh để thành lập các phường thuộc thị xã Kiến Tường
-
-
- Thành lập phường 1 thuộc thị xã Kiến Tường trên cơ sở điều chỉnh 806,22 ha diện tích tự nhiên và 19.544 nhân khẩu của thị trấn Mộc Hóa.
- Thành lập phường 2 thuộc thị xã Kiến Tường trên cơ sở 946,50 ha diện tích tự nhiên và 17.208 nhân khẩu còn lại của thị trấn Mộc Hóa.
- Thành lập phường 3 thuộc thị xã Kiến Tường trên cơ sở điều chỉnh 796,04 ha diện tích tự nhiên và 4.239 nhân khẩu của xã Tuyên Thạnh.
-
- Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính huyện Mộc Hóa để thành lập thị xã Kiến Tường và huyện Mộc Hóa còn lại; thành lập các phường thuộc thị xã Kiến Tường.
-
-
- Thị xã Kiến Tường có 20.428,20 ha diện tích tự nhiên và 64.589 nhân khẩu; có 08 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm: Phường 1, phường 2, phường 3 và các xã Tuyên Thạnh, Bình Hiệp, Bình Tân, Thạnh Hưng và Thạnh Trị. Trong đó, xã Tuyên Thạnh còn lại 3.463,77 ha diện tích tự nhiên và 5.020 nhân khẩu.
- Huyện Mộc Hóa còn lại 29.764,25 ha diện tích tự nhiên, 29.853 nhân khẩu và có 07 đơn vị hành chính cấp xã, gồm các xã Tân Lập, Bình Hòa Tây, Bình Hòa Đông, Bình Phong Thạnh, Bình Hòa Trung, Tân Thành và Bình Thạnh.
-
Ngày
[11 tháng 12](/wiki/11_th%C3%A1ng_12) năm [2014](/wiki/2014), [Chính phủ Việt Nam](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam) ban hành Nghị quyết số 177/NQ-CP về việc thành lập thị trấn Bình Phong Thạnh - thị trấn huyện lị huyện Mộc Hóa - trên cơ sở toàn bộ 4.625,14 hecta diện tích tự nhiên, 4.288 nhân khẩu của xã Bình Phong Thạnh; 26,25 hecta diện tích tự nhiên và 191 nhân khẩu của xã Tân Thành;19,55 hecta diện tích tự nhiên và 574 nhân khẩu của xã Bình Hòa Đông.
Sau khi thành lập thị trấn Bình Phong Thạnh, huyện Mộc Hóa có 7 đơn vị hành chính gồm thị trấn Bình Phong Thạnh và 6 xã: ân Lập, Bình Hòa Tây, Bình Hòa Đông, Bình Hòa Trung, Tân Thành, Bình Thạnh.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_H%C3%B3a&action=edit§ion=12)]
- ^
**a** **ă** [“Nghị quyết số 33/NQ-CP ngày 18/3/2013 của Chính phủ về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Mộc Hóa để thành lập thị xã Kiến Tường và huyện Mộc Hóa còn lại; thành lập các phường thuộc thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An”](http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&_page=1&mode=detail&document_id=166267). Cổng thông tin điện tử Chính phủ CHXHCN Việt Nam. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2013.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [“Lịch sử thành lập huyện Mộc Hóa”](http://www.vietgle.vn/trithucviet/detail.aspx?key=M%E1%BB%99c+Ho%C3%A1&type=A0). www.vietgle.vn. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2012.
- ^
**a** **ă** [“Diện tích và dân số huyện Mộc Hóa”](http://www.longan.gov.vn/chinhquyen/hmhoa/Pages/Dieu-kien-tu-nhien.aspx). theo website huyện Mộc Hóa. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2012.
|
|
(thành phố) • (thành phố) · · · · · · · (thành phố) · · · · · · · · · · · · · · · · (thành phố) •

X-Cache: cp1065 hit (1), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Người Hungary
**Người Hungary** là một dân tộc đa số ở [Hungary](/wiki/Hungary). Ngôn ngữ sử dụng là [tiếng Hungary](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hungary). Tổng cộng có khoảng 13,2-14.500.000 người Hungary, trong đó 9-9.500.000 sinh sống ở Hungary ngày nay (năm 2011). Có ít nhất 2,2 triệu người Hungary sống ở khu vực đã là một phần của [Vương quốc Hungary](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Hungary) trước năm 1918-1920 khi giải thể [nền quân chủ Áo-Hung](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C3%81o-Hung) và [Hòa ước Trianon](/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Trianon), và nay là một phần của bảy quốc gia láng giềng của Hungary, đặc biệt là [România](/wiki/Rom%C3%A2nia), [Slovakia](/wiki/Slovakia), [Serbia](/wiki/Serbia) và [Ukraina](/wiki/Ukraina). Nhóm quan trọng của những người có tổ tiên Hungary sống ở các vùng khác nhau khác trên thế giới, phần lớn là ở [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Anh](/wiki/Anh_Qu%E1%BB%91c), [Brasil](/wiki/Brasil), [Argentina](/wiki/Argentina), [Chile](/wiki/Chile), [Canada](/wiki/Canada) và [Úc](/wiki/%C3%9Ac). Người Hungary có thể được phân loại thành nhiều nhóm theo đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa địa phương, phân nhóm với bản sắc riêng biệt bao gồm các Székely, Csángó, Palóc, và những người Jassic (Jász).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hungary&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hungary&action=edit§ion=1)] **Mặc dù con số này dựa trên số liệu điều tra dân số năm 2011 gần đây, nó là một ước tính thấp hơn, do ở Hungary và Slovakia tham gia điều tra dân số có các tùy chọn để chọn không tham gia và không tuyên bố dân tộc của họ, do đó khoảng 2 triệu người đã quyết định làm như vậy.** [^](#cite_ref-1) [[1]](http://spectator.sme.sk/articles/view/45558/2/census_fewer_hungarians_catholics_and_slovaks.html) **Con số này là một ước tính thấp hơn, do có 1,44 triệu người không tuyên bố dân tộc trong năm 2011.** [^](#cite_ref-2) **Con số này là một ước tính thấp hơn, do có 405.261 người (chiếm 7,5% tổng dân số) không xác định dân tộc của họ tại điều tra dân số Slovaki năm 2011.** [^](#cite_ref-6)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hungary&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hungary&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-KSH_3-0) [[2]](http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_orsz_2011.pdf). Truy cập ngày 6 tháng 4 năm 2013. [^](#cite_ref-insse3_4-0) **(tiếng România)** ["Comunicat de presă privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor – 2011"](http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011.pdf), at the 2011 Romanian census site; accessed ngày 11 tháng 2 năm 2012 **2001 Slovakian Census** [^](#cite_ref-SlovH_5-0) **2011 Serbian Census** [^](#cite_ref-SerbiaH_7-0) [^](#cite_ref-8) [National composition of population](http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/) [^](#cite_ref-9) [2001 Austrian census](http://www.statistik.at/gz/umgangssprache1.pdf) [^](#cite_ref-10) [Položaj Nacionalnih Manjina U Republici Hrvatskoj - Zakonodavstvo I Praska](http://www.human-rights.hr/dokumenti/polozajnm.htm) [^](#cite_ref-11) [Slovenia](http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/slov_en.pdf)
- ^
**a** **ă** *Bund Ungarischer Organisationen in Deutschland* [^](#cite_ref-13) [Národnost ve sčítání lidu v českých zemích](http://www.cvvm.cas.cz/upl/nase_spolecnost/100023s_Samanova-narodnost.pdf) [^](#cite_ref-CSO_Emigration_14-0) [“CSO Emigration”](http://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census2011profile6/Profile%206%20Migration%20and%20Diversity%20Commentary.pdf)(PDF). Census Office Ireland. Truy cập ngày 29 tháng 1 năm 2013.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [2006 community survey](http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_09_1YR_B04003&prodType=table) [^](#cite_ref-16) [Russia Report to COE](http://web.archive.org/web/20081028221302/http://www.coe.int/t/e/human_rights/minorities/2._FRAMEWORK_CONVENTION_(MONITORING)/2._Monitoring_mechanism/3._State_Reports_and_UNMIK_Kosovo_Report/2._Second_cycle/PDF_2nd_SR_RussianFederation_en.pdf) [^](#cite_ref-17) [Republic of Macedonia - State Statistical Office](http://www.stat.gov.mk/english/glavna_eng.asp?br=18) [^](#cite_ref-18) [The 2006 census](http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=801&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=) [^](#cite_ref-19) [Revista Época Edição 214 ngày 24 tháng 6 năm 2002](http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm) [^](#cite_ref-20) [Hungarian Embassy in Buenos Aires ngày 20 tháng 6 năm 2009](http://www.mfa.gov.hu/kulkepviselet/AR/es/ar_magyaro_a_vilagban/ar_moavilagban_arg.htm) [^](#cite_ref-21) [Australian Bureau of Statistics (Census 2006)](http://www.abs.gov.au/ausstats)

X-Cache: cp1055 hit (1), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Rana tagoi
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Rana tagoi
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Amphibia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_c%C6%B0) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Anura](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Ranidae](/wiki/Ranidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Rana](/w/index.php?title=Rana_(chi)&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **R. tagoi** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Rana tagoi* [Okada](/w/index.php?title=Yaichir%C5%8D_Okada&action=edit&redlink=1), [1928](/wiki/1928) * (tên tiếng Anh: Rana tagoi* *Tago's Brown Frog*) là một loài [ếch](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i)trong họ [Ranidae](/wiki/Ranidae). Nó là loài [đặc hữu](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_h%E1%BB%AFu)của [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n).
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu
[rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng) ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, [rừng mây](/wiki/R%E1%BB%ABng_m%C3%A2y) ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới, [sông](/wiki/S%C3%B4ng), và [đầm nước](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7m_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) ngọt.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Rana_tagoi&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rana_tagoi&action=edit§ion=1)]
- Kaneko, Y. & Matsui, M. 2004.
[Rana tagoi](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/58729/all). [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy cập 23 tháng 7 2007.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Rana_tagoi&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rana_tagoi&action=edit§ion=2)]
Phương tiện liên quan tới
[Rana tagoi](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Rana_tagoi) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)


markdown:
# Thể loại:Động vật bò sát Thái Lan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
## Các trang trong thể loại “Động vật bò sát Thái Lan”
117 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 117 trang.
### A
### B
### C
[Cá sấu nước mặn](/wiki/C%C3%A1_s%E1%BA%A5u_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%B7n) [Cá sấu Xiêm](/wiki/C%C3%A1_s%E1%BA%A5u_Xi%C3%AAm) [Calamaria lumbricoidea](/wiki/Calamaria_lumbricoidea) [Calamaria pavimentata](/wiki/Calamaria_pavimentata) [Calliophis bivirgata](/wiki/Calliophis_bivirgata) [Calloselasma rhodostoma](/wiki/Calloselasma_rhodostoma) [Calotes emma](/wiki/Calotes_emma) [Cạp nia bắc](/wiki/C%E1%BA%A1p_nia_b%E1%BA%AFc) [Cạp nia nam](/wiki/C%E1%BA%A1p_nia_nam) [Cạp nong đầu đỏ](/wiki/C%E1%BA%A1p_nong_%C4%91%E1%BA%A7u_%C4%91%E1%BB%8F) [Chrysopelea ornata](/wiki/Chrysopelea_ornata) [Chrysopelea paradisi](/wiki/Chrysopelea_paradisi) [Chrysopelea pelias](/wiki/Chrysopelea_pelias) [Cnemaspis kandiana](/wiki/Cnemaspis_kandiana) [Coelognathus flavolineatus](/wiki/Coelognathus_flavolineatus) [Cuora amboinensis](/wiki/Cuora_amboinensis) [Cylindrophis ruffus](/wiki/Cylindrophis_ruffus) [Cyrtodactylus intermedius](/wiki/Cyrtodactylus_intermedius) [Cyrtodactylus oldhami](/wiki/Cyrtodactylus_oldhami) [Cyrtodactylus papilionoides](/wiki/Cyrtodactylus_papilionoides) [Cyrtodactylus pulchellus](/wiki/Cyrtodactylus_pulchellus) [Cyrtodactylus quadrivirgatus](/wiki/Cyrtodactylus_quadrivirgatus) [Cyrtodactylus thirakhupti](/wiki/Cyrtodactylus_thirakhupti)
### D
### H
### R
[Rắn bồng chì](/wiki/R%E1%BA%AFn_b%E1%BB%93ng_ch%C3%AC) [Rắn bông súng](/wiki/R%E1%BA%AFn_b%C3%B4ng_s%C3%BAng) [Rắn cạp nia biển](/wiki/R%E1%BA%AFn_c%E1%BA%A1p_nia_bi%E1%BB%83n) [Rắn đuôi đỏ](/wiki/R%E1%BA%AFn_%C4%91u%C3%B4i_%C4%91%E1%BB%8F) [Rắn giun thường](/wiki/R%E1%BA%AFn_giun_th%C6%B0%E1%BB%9Dng) [Rắn hoa cỏ cổ đỏ](/wiki/R%E1%BA%AFn_hoa_c%E1%BB%8F_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BB%8F) [Rắn hoa cỏ vàng](/wiki/R%E1%BA%AFn_hoa_c%E1%BB%8F_v%C3%A0ng) [Rắn hổ bướm](/wiki/R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_b%C6%B0%E1%BB%9Bm) [Rắn hổ đất nâu](/wiki/R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A5t_n%C3%A2u) [Rắn hổ mang chúa](/wiki/R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_mang_ch%C3%BAa) [Rắn hổ mang đất](/wiki/R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_mang_%C4%91%E1%BA%A5t) [Rắn hổ mang Xiêm](/wiki/R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_mang_Xi%C3%AAm) [Rắn hổ mây gờ](/wiki/R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_m%C3%A2y_g%E1%BB%9D) [Rắn hổ trâu](/wiki/R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_tr%C3%A2u) [Rắn lục núi](/wiki/R%E1%BA%AFn_l%E1%BB%A5c_n%C3%BAi) [Rắn mối dương](/wiki/R%E1%BA%AFn_m%E1%BB%91i_d%C6%B0%C6%A1ng) [Rắn ráo](/wiki/R%E1%BA%AFn_r%C3%A1o) [Rắn râu](/wiki/R%E1%BA%AFn_r%C3%A2u) [Rắn sọc đốm đỏ](/wiki/R%E1%BA%AFn_s%E1%BB%8Dc_%C4%91%E1%BB%91m_%C4%91%E1%BB%8F) [Rồng đất](/wiki/R%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BA%A5t) [Rùa ba gờ](/wiki/R%C3%B9a_ba_g%E1%BB%9D) [Rùa da](/wiki/R%C3%B9a_da) [Rùa đầu to](/wiki/R%C3%B9a_%C4%91%E1%BA%A7u_to) [Rùa núi nâu](/wiki/R%C3%B9a_n%C3%BAi_n%C3%A2u) [Rùa núi vàng](/wiki/R%C3%B9a_n%C3%BAi_v%C3%A0ng) [Rùa núi viền](/wiki/R%C3%B9a_n%C3%BAi_vi%E1%BB%81n)

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Thể loại:Mất 1722
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|[1720](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1720)– [1721](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1721)– **1722**– [1723](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1723)– [1724](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1724) [1725](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1725)– [1726](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1726)– [1727](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1727)– [1728](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1728)– [1729](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1729)
Thể loại này liệt kê những
**người qua đời năm 1722**. Xem thêm [những người sinh năm 1722](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1722). **Về đầu trang** [A](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=A) [B](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=B) [C](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=C) [D](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=D) [E](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=E) [F](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=F) [G](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=G) [H](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=H) [I](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=I) [J](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=J) [K](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=K) [L](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=L) [M](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=M) [N](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=N) [O](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=O) [P](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=P) [Q](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=Q) [R](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=R) [S](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=S) [T](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=T) [U](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=U) [V](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=V) [W](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=W) [X](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=X) [Y](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=Y) [Z](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1722&from=Z)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
## Các trang trong thể loại “Mất 1722”
2 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 2 trang.

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Urzainqui
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Urzainqui
|
Urzainki/Urzainqui
Urzainqui
|
|
Con dấu ![]()
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/22px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) ![ Bandera de Navarra.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bandera_de_Navarra.svg/20px-Bandera_de_Navarra.svg.png)
![ Bandera de Navarra.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bandera_de_Navarra.svg/20px-Bandera_de_Navarra.svg.png)
[Navarra](/wiki/Navarra) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn)( *comarca*) [Roncal-Salazar](/w/index.php?title=Roncal-Salazar&action=edit&redlink=1) [Thị trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) 2(796 mi 2) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(0/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/UTC%2B1)( [UTC+1](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/UTC%2B2)( [UTC+2](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [Mã bưu chính](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1) [42°49′58″B 0°56′40″T / 42,83278°B 0,94444°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Urzainqui¶ms=42_49_58_N_0_56_40_W_type:city) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [42°49′58″B 0°56′40″T / 42,83278°B 0,94444°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Urzainqui¶ms=42_49_58_N_0_56_40_W_type:city) **Urzainqui** là một đô thị trong [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) và [cộng đồng tự trị](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Navarre](/wiki/Navarra), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Đô thị này có diện tích là [ki-lô-mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số năm 2007 là người với mật độ người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ [Pamplona](/wiki/Pamplona).


markdown:
# Văn minh Maya
|
|![]()
**Văn minh Maya** [Dân tộc](/w/index.php?title=D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Maya&action=edit&redlink=1) **·** [Ngôn ngữ](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Maya&action=edit&redlink=1) **·** [Xã hôik](/w/index.php?title=X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Maya&action=edit&redlink=1) [Tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o_Maya) **·** [Thần thoại](/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Maya) **·** [Hiến tế](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_t%E1%BA%BF_trong_v%C4%83n_h%C3%B3a_Maya&action=edit&redlink=1) [Thành phố](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Maya&action=edit&redlink=1) **·** [Kiến trúc](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_Maya&action=edit&redlink=1) **·** [Lịch](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Maya) [Bia](/w/index.php?title=Bia_Maya&action=edit&redlink=1) **·** [Dệt](/w/index.php?title=H%C3%A0ng_d%E1%BB%87t_Maya&action=edit&redlink=1) **·** [Thương mại](/w/index.php?title=Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_trong_n%E1%BB%81n_v%C4%83n_minh_Maya&action=edit&redlink=1) [Âm nhạc tiền Columbus](/w/index.php?title=%C3%82m_nh%E1%BA%A1c_ti%E1%BB%81n_Columbus_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Maya&action=edit&redlink=1) **·** [Thuật viết](/w/index.php?title=V%C4%83n_b%E1%BA%A3n_Maya&action=edit&redlink=1) [Preclassic Maya](/w/index.php?title=Preclassic_Maya&action=edit&redlink=1) [Maya cổ đại sụp đổ](/w/index.php?title=Maya_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i_s%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Tây Ban Nha xâm lược Yucatán](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Ban_Nha_x%C3%A2m_l%C6%B0%E1%BB%A3c_Yucat%C3%A1n&action=edit&redlink=1) **Nền văn minh Maya** là nền văn minh cổ đặc sắc bên cạnh [nền văn minh Andes](/wiki/N%E1%BB%81n_v%C4%83n_minh_Andes), được xây dựng bởi [người Maya](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Maya&action=edit&redlink=1), một bộ tộc [thổ dân châu Mỹ](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) mà từ 2000 năm trước đây đã từng sinh sống ở bán đảo [Yucatán](/wiki/Yucat%C3%A1n) của [Trung Mỹ](/wiki/Trung_M%E1%BB%B9), thuộc đông nam [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico), Bắc [Guatemala](/wiki/Guatemala) và [Honduras](/wiki/Honduras) ngày nay.
Nền văn minh Maya đạt một trình độ cao không những về lĩnh vực xây dựng nhà nước mà còn phát triển rực rỡ cả lĩnh vực
[kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), [toán học](/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), [thiên văn học](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) và tính toán thời gian.
Căn cứ vào các di vật khám phá ngày càng phong phú, người ta xác định được rằng vào khoảng
[thế kỷ thứ 1](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1) các quốc gia cổ đại của người Maya đã được thành lập. Phần lớn các quốc gia người Maya bị diệt vong do nhiều lý do ở vào khoảng [thế kỷ thứ 9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_9) đến [thế kỷ thứ 10](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10). Duy chỉ có quốc gia thành thị trên bán đảo Yucatán, thuộc Mexico tiếp tục tồn tại cho đến khi thực dân [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) đến xâm chiếm vùng này vào [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16). Hậu quả của cuộc xâm lăng đã tàn phá rất nhiều các di sản của người Maya.
Nền kinh tế của người Maya chủ yếu dựa vào
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) và phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên như [khí hậu](/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu). Các sản phẩm trồng trọt của người Maya chủ yếu là [ngô](/wiki/Ng%C3%B4), [đậu](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu), [cà chua](/wiki/C%C3%A0_chua), [bí đỏ](/wiki/B%C3%AD_ng%C3%B4), [ca cao](/wiki/Cacao)... Người Maya cũng lấy chăn nuôi làm sản phẩm chính sau trồng trọt. Họ chăn nuôi các loại động vật như, [chó](/wiki/Ch%C3%B3), [gà](/wiki/G%C3%A0), [hươu](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C6%B0%C6%A1u_nai), [nai](/wiki/Nai), [chim](/wiki/Chim), [ong mật](/wiki/Ong_m%E1%BA%ADt)... Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của người Maya cũng đạt đến một trình độ rất cao. Ngoài ra, người Maya còn biết làm [muối](/wiki/Mu%E1%BB%91i) với những khu vực rộng lớn và độc đáo.
## Mục lục
[1 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Thành tựu văn hóa của người Maya](#Th.C3.A0nh_t.E1.BB.B1u_v.C4.83n_h.C3.B3a_c.E1.BB.A7a_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_Maya) [3 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [4 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=1)]
### Khởi đầu[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=2)] [Khảo cổ học](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc) chứng minh rằng người Maya có những công trình xây dựng đầu tiên có niên đại vào khoảng năm [1000 TCN](/w/index.php?title=1000_TCN&action=edit&redlink=1). Có một vài bất đồng quan điểm về ranh giới văn hóa và địa lý của Maya cổ với những nền [văn minh Trung Mỹ tiền cổ điển](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Trung_M%E1%BB%B9_ti%E1%BB%81n_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) lân cận, bởi vì có rất nhiều nền văn hóa có những khu vực trùng lấp và ảnh hưởng lẫn nhau, nhưng về sau có sự phát triển riêng và tạo ra văn hóa đặc sắc riêng của mình.
Những công trình đầu tiên của người Maya là những ngôi mộ đơn lẻ trên các đồi cao, tiền đề cho những kiến trúc kiểu
[kim tự tháp](/wiki/Kim_t%E1%BB%B1_th%C3%A1p) được xây dựng về sau này. Cuối cùng, văn hóa Olmec lụi tàn sau khi ảnh hưởng đến bán đảo [Yucatán](/wiki/Yucat%C3%A1n), ngày nay thuộc [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico), và các vùng khác ở Nam Mỹ.
Những bằng chứng về văn minh Maya có các thành phố nổi tiếng
[Tikal](/w/index.php?title=Tikal&action=edit&redlink=1), [Palenque](/wiki/Palenque), [Copán](/wiki/Cop%C3%A1n) và [Kalakmul](/w/index.php?title=Kalakmul&action=edit&redlink=1), cũng như [Dos Pilas](/w/index.php?title=Dos_Pilas&action=edit&redlink=1), [Uaxactun](/w/index.php?title=Uaxactun&action=edit&redlink=1), [Altun Ha](/w/index.php?title=Altun_Ha&action=edit&redlink=1), [Bonampak](/w/index.php?title=Bonampak&action=edit&redlink=1) và rất nhiều vị trí khác trong vùng. Họ chứng minh cho thấy một trình độ cao về nông nghiệp, các trung tâm đô thị sầm uất của nhiều quốc gia đô thị độc lập. Rất nhiều các công trình [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) kiểu kim tự tháp nổi tiếng của họ được xây dựng trong các trung tâm quyền lực của người Maya. Rất nhiều các tác phẩm chạm khắc trên phiến đá còn lại ngày nay (người Maya gọi là *tetun*, hoặc là *cây-đá*), khắc chữ tượng hình mô tả về sự cai trị theo phả hệ, các chiến thắng của cuộc chiến, và các thành tựu khác.
Người Maya đã có quá trình buôn bán lâu dài ở
[Trung Mỹ](/wiki/Trung_M%E1%BB%B9) và có lẽ còn xa hơn nữa. Những sản vật được buôn bán trao đổi chính là [cacao](/wiki/Cacao), [muối](/wiki/Mu%E1%BB%91i) và đá vỏ chai ( *). obsidian* *Xem thêm: Sử dụng obsidian ở Trung Mỹ*
### Suy tàn của Maya[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=3)]
Vào khoảng
[thế kỷ thứ 8](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8) và [9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_9), nền văn minh Maya bắt đầu suy tàn, với rất nhiều các thành phố ở các vùng đất thấp bị bỏ hoang. Các cuộc chiến tranh đã nhanh chóng vắt kiệt nguồn lực và con người Maya, cộng với khí hậu thay đổi, dẫn đến [hạn hán](/wiki/H%E1%BA%A1n_h%C3%A1n) và kết hợp nhiều lý do mà dẫn đến sự suy vong của văn minh Maya. Các khảo cổ đã chứng minh các yếu tố như xung đột, đói kém và các cuộc nổi dậy từ trung tâm quyền lực và ở các vùng đất thấp. Những chứng cứ mà các nhà khoa học chứng minh được rằng vào thế kỷ thứ 9 ở đây có một biến động gây hạn hán tồi tệ nhất trong 7000 năm mới xảy ra một lần này đã góp phần làm suy kiệt văn minh Maya. Tuy nhiên đó không phải là nguyên nhân duy nhất cho sự suy tàn của văn minh Maya.
### Sự xâm lược của Tây Ban Nha[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=4)] *Xem bài chính: Tây Ban Nha xâm lược Yucatán* [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) xâm lược Yucatán bắt đầu năm [1511](/wiki/1511) và sau 170 năm thì hoàn thành việc chinh phục. Người Maya không có các lãnh tụ tập trung như [người Inca](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Inca) ở [Peru](/wiki/Peru), nhưng họ lại sống tập trung đông đảo trong một quốc gia, mà một số kháng cự mãnh liệt sự thống trị của người ngoại quốc. Tuy vậy, vùng đất này không có nhiều [vàng](/wiki/V%C3%A0ng) hay [bạc](/wiki/B%E1%BA%A1c) để thu hút sự quyết tâm và quan tâm của thực dân Tây Ban Nha như trung tâm [México](/wiki/M%C3%A9xico) hay Peru. Quốc gia sau này của Maya, [Vương quốc Itza](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Itza&action=edit&redlink=1), không chịu sự quấy nhiễu của Tây Ban Nha đến tận [1697](/wiki/1697).
Nhiều người còn cho rằng nền văn minh này bị các nước láng giềng xâm lấn tiêu diệt. Nhưng chưa có ai chứng minh được điều này.
## Thành tựu văn hóa của người Maya[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=5)]
### Xã hội và thể chế của người Maya[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=6)]
Chính trị điển hình của người Maya là các vương quốc nhỏ (
*ajawil*, *ajawlel*, *ajawlil*) đứng đầu bởi truyền thống cha truyền con nối – *ajaw*, sau này là *k’uhul ajaw*. Cả hai điều khoản viết trong *Colonial* thời kỳ đầu, bao gồm [Papeles de Paxbolón](/w/index.php?title=Papeles_de_Paxbol%C3%B3n&action=edit&redlink=1) xem bất kỳ nơi nào đồng nghĩa với các điều khoản đã có của [Aztec](/wiki/Aztec) với Tây Ban Nha về chủ quyền lãnh thổ và sự thống trị tối cao của họ - *tlahtoani* ( *Tloloanni*) và *tlahtocayotl*. Thông thường thì các vương quốc không lớn hơn thủ đô, mà chỉ vài ba thị trấn vừa, nhưng ở đó lại là những vương quốc vĩ đại, có tầm cai trị lãnh thổ rộng lớn và bảo trợ các thể chế nhỏ hơn trong tầm quốc gia. Mỗi một vương quốc có tên của nó không nhất thiết tương quan đến bất kỳ vùng lãnh thổ của họ. Sự đồng nhất là các đơn vị chính thể liên hệ với cùng một triều đại thống trị.
### Tôn giáo của người Maya[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=7)] *Xem bài chính: Tôn giáo Maya*
Tương tự như người
[Aztec](/wiki/Aztec) và [Inca](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Inca), là nhưng phát triển muộn hơn, người Maya tin tưởng vào một [chu kỳ](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3) tự nhiên của thời gian. Những nghi thức và nghi lễ là những sự kết hợp tỷ mỉ của chu kỳ [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5)/ [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t), thành một đối tượng nghiên cứu quan sát và ghi chép như một cuốn lịch riêng biệt. Các thầy pháp Maya có nhiệm vụ phân tích các [chu kỳ](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3) này và đưa ra những tiên đoán cho tương lai hoặc cơ sở của quá khứ trên những con số tương quan của tất cả các loại lịch của họ.
Rất nhiều tín ngưỡng truyền thống của người Maya cho đến nay làm lúng túng các nhà khoa học, nhưng lại được hiểu biết của người Maya, giống như rất nhiều xã hội cân đại, họ tin rằng vũ trụ có ba (3) mặt phẳng chính,
[địa ngục](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ng%E1%BB%A5c), [thiên đường](/wiki/Thi%C3%AAn_%C4%91%C3%A0ng) và [trần gian](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_gian&action=edit&redlink=1). Địa ngục của người Maya là ở trong khoảng đi xuyên qua các hang động và bên dưới mặt đất, nó được cai quản bởi một vị thần Maya cao niên của sự chết và thối rữa. Mặt Trời và [Itzamna](/w/index.php?title=Itzamna&action=edit&redlink=1), cả hai đều là vị thần cao niên ăn sâu vào tiềm thức Maya, là các vị thần của thiên đường. Bầu trời đêm có ý chỉ một cửa sổ cho thấy tất cả các siêu nhiên đi đến. Người Maya định hình các chòm sao của thần linh và nơi ở, mà tục ngữ truyền khẩu về sự biến động theo mùa, tin tưởng rằng sự giao cắt của tất cả thế giới là bầu trời đêm.
Thần của người Maya không riêng biệt, như trong các quan niệm của người
[Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p). [Thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n) của người Maya cùng một diện mạo do họ hợp nhất vào với nhau trên mọi nẻo đường mà không có giới hạn. Đó chắc chắn là một thế lực siêu phàm trong quan niệm tín ngưỡng của người Maya. Đặc tính "tốt" và "xấu" không phải là điều cố định trong các thần của Maya, không chỉ có một mặt "tốt" tuyệt đối. Cái nào không thích hợp trong suốt một mùa có thể làm nên một sự bắt đầu chu kỳ mới trong quan niệm của tín ngưỡng Maya và không cố định
### Chữ viết của người Maya[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=8)]
Chữ viết xuất hiện ở vùng
[Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0), [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) và [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) vào khoảng 3.000 năm T [CN](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn). Tuy nhiên những ký tự hoàn chỉnh đầu tiên, một chuỗi các dấu hiệu rõ ràng kể lại một câu chuyện, vẫn chưa có mặt ở [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) cho đến tận năm 400-300 TCN.
Mới đây các nhà
[khảo cổ học](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc) khám phá ra một hệ thống chữ viết kiểu [chữ tượng hình](/wiki/Ch%E1%BB%AF_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%C3%ACnh) của người [Zapotecs](/w/index.php?title=Zapotecs&action=edit&redlink=1) ở thung lũng [Oaxaca](/wiki/Oaxaca), phía nam miền Trung Mexico. Hầu hết chữ viết sớm của người Maya chỉ xuất hiện trong khoảng 150-250. [Hệ thống chữ viết Maya](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ch%E1%BB%AF_vi%E1%BA%BFt_Maya&action=edit&redlink=1) là một chuỗi của các ký hiệu âm và dấu tốc ký. Nó được xác định như những ký hiệu tốc ký hay hệ thống chữ viết dưới dạng biểu trưng, mà các ký hiệu biểu thị một từ có chủ đích. Chúng là một hệ thống chữ viết duy nhất của tiền thời kỳ Tân Thế Giới của [Colombo](/wiki/Cristoforo_Colombo) dùng để trình bày một thứ [ngôn ngữ](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF) của dân địa phương. Trong tổng thể, hệ thống chữ viết của người Maya có hơn 1000 kí hiệu khác nhau, mặc dù có một vài các ký hiệu có thay đổi cách viết và ý nghĩa từ, nhưng rất nhiều bản viết thể hiện rất ít khác nhau ở các địa điểm khác nhau.
### Kiến trúc xây dựng[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=9)] [nhỏ|Kim tự tháp của người Maya](/wiki/T%E1%BA%ADp) Độc đáo và hiếm có đó là nhận xét về [kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc) của người Maya, giống như [kiến trúc Hy Lạp cổ đại](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) và [kiến trúc La Mã](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1), kiến trúc của người Maya có hàng nghìn năm tuổi, rất đa dạng và tuyệt đẹp cho những xây dựng kiểu [kim tự tháp](/wiki/Kim_t%E1%BB%B1_th%C3%A1p) có bậc ở khắp lãnh thổ Nam Mỹ.
Với người Maya, hang động cũng là một phần quan trọng của họ. Trong số những hang động, phải kể đến
[hang Jolja](/w/index.php?title=Hang_Jolja&action=edit&redlink=1), bên trong [hang Naj Tunich](/w/index.php?title=Hang_Naj_Tunich&action=edit&redlink=1), [hang Candelaria](/w/index.php?title=Hang_Candelaria&action=edit&redlink=1) và [hang của Phù thủy](/w/index.php?title=Hang_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%B9_th%E1%BB%A7y&action=edit&redlink=1) ( *Cave of the Witch*). Ở đây chính là các hang thần thoại nguyên thủy của những người Maya. Một vài hang động hiện nay vẫn được sử dụng cho người Maya hiện đại ở đảo Chiapas.
Nó gợi cho chúng ta thấy, bên trong sự kết hợp của
*lịch đếm chiều dài Maya*, mỗi 52 năm, hoặc chu kỳ, các đền đài và kim tự tháp được sửa chữa và xây dựng lại. Nó nói rằng ngay bây giờ phải xây dựng là thức dục một sự cai trị mới hoặc cho vấn đề chế độ, giống như sự tương phản tuần tự như trong chu kỳ của lịch. Tuy nhiên, quy trình xây dựng lại trên đỉnh của công trình cũ là một việc làm bình thường. Rất nhiều phải kể, North Acropolis ở Tikal được xem như là tổng thể của 1.500 năm của sự biến đổi kiến trúc.
Thông qua sự nghiên cứu của số lượng lớn yếu tố đặc sắc và kiểu dáng độc đáo, những di sản còn lại của kiến trúc Maya có một tầm quan trọng để mở ra tầm hiểu biết về quá trình phát triển của Văn minh Maya.
### Nghệ thuật Maya[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=10)]
Nhiều người xem nghệ thuật Maya ở
*Kỷ nguyên Kinh Điển* của họ (khoảng từ năm 200 đến 900) là rất tinh xảo và đẹp nhất của Tân Thế Giới cổ. Những tác phẩm [chạm khắc](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A1m_kh%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1) và nghệ thuật đắp nổi bằng vữa tường ở Palenque và những tượng của Copán đáng ngưỡng mộ, phô bày dáng vẻ tinh tế, yêu kiều, chính xác của con người ở Nam Mỹ làm các nhà khảo cổ nhớ đến các nền văn minh kinh điển của Cựu Thế Giới, mà ban tặng cho cái tên quý giá trên.
Ngoài những tác phẩm hội họa kinh điển Maya, còn rất nhiều những đồ gốm tùy táng hay hiến tế với độ chắc chắn và tinh xảo. Tại công trình của Maya ở Bonampak còn lưu giữ những bức tranh tường cổ đại với vẻ đẹp trường tồn. Cùng với việc giải mã các chữ viết của người Maya, các nhà khoa học cũng biết được rất nhiều nghệ sỹ tài ba Maya được nhắc đến cùng với tên tuổi và công việc của họ trong quá khứ xa xôi.
### Công nghệ của người Maya[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=11)]
Nền văn minh Maya có nhiều thành tựu trong lĩnh vực kĩ thuật công nghệ. Những thời kỳ đầu, thuộc thời đại đồ đá, người Maya đã sử dụng và chế tác thành thạo các dụng cụ cắt gọt từ đá núi lửa (
*obsidian*), về sau người Maya đã biết đến [kim loại](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i) khá sớm. Một vấn đề đã được giải thích khá sáng tỏ về các con đường lớn tại sao không được xây dựng ở đây, đó là do ở châu Mỹ không có các loại gia súc như [bò](/wiki/B%C3%B2), [ngựa](/wiki/Ng%E1%BB%B1a) hay [la](/wiki/La) để phục vụ cho việc kéo xe.
Một kỹ thuật nổi trội của người Maya là biết sử dụng và chế biến cao su đã lưu hóa vào các dụng cụ và thể thao hàng ngày. Người Maya gây kinh ngạc cho những người Tây Ban Nha thời kỳ đầu ở các trò chơi bằng bóng cao su và sức khỏe của dân da đỏ rất tốt. Những sân chơi bóng của người Maya khổng lồ và có số lượng người tham gia và đến xem cổ vũ rất lớn, một sinh hoạt có tính cộng đồng rất cao. Người Maya biết sử dụng cao su bọc lót cho các dụng cụ có tay cầm như, dao, vũ khí... và biết làm ra những đôi giày từ cao su không thấm nước.
Người Maya biết nắm chắc kỹ thuật làm muối và sử dụng chúng như những hàng hóa để trao đổi với các cư dân khác trong vùng. Những di chỉ làm muối khổng lồ đã được khám phá.
Việc xây các kim tự tháp của người Maya được tính toán rất chính xác theo các quan niệm vũ trụ và các loại lịch của họ, họ ghi chép và tính toán khá chính xác các chu kỳ thiên nhiên tại đây và có các biện pháp để đối phó. Họ sử dụng các thiết kế về thời gian và tạo ra những chiếc "đồng hồ" các dạng để xác định thời gian.
Nhiều bí mật về công nghệ còn được khám phá, nhưng những di sản của người Maya gây không ít kinh ngạc cho các nhà khảo cổ học của Cựu Thế Giới.
### Toán học của người Maya[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=12)]
Cùng phát triển với các nền văn minh Trung Mỹ khác, người Maya sử dụng hệ đếm
[nhị thập phân](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1) ( *vigesimal*) và [hệ ngũ phân](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_ng%C5%A9_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1) (xem [chữ số Maya](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_s%E1%BB%91_Maya&action=edit&redlink=1)). Hệ ngũ phân trên cơ sở so sánh với số ngón tay của một bàn tay, còn nhị thập phân là toàn bộ số ngón tay và ngón chân. Trong [tiếng Quiche](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Quiche), từ chỉ số 20 là *huvinak*, có nghĩa là "toàn thân". Ngoài ra, người Maya đã phát triển khái niệm " [số 0](/wiki/0)" vào năm [357](/wiki/357), sớm hơn châu Âu khoảng gần 900 năm. Văn bản cổ cho thấy, những người Maya, có nhu cầu công việc cộng vào hàng trăm triệu và số ngày lớn đòi hỏi phải có phương cách chính xác để thực hiện chúng. Kết quả tính toán về [thiên văn học](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) theo một không gian và thời gian dài là cực kỳ chính xác; bản đồ về sự vận động của [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng) và các [hành tinh](/wiki/H%C3%A0nh_tinh) là ngang bằng hoặc vượt xa các văn minh khác quan sát vũ trụ bằng mắt thường.
Người Maya xác định chính xác độ dài của một năm gồm 365 ngày, thời gian
[Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) quay hết một vòng quanh [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di), chính xác hơn rất nhiều lịch được châu Âu sử dụng vào thời đó ( [lịch Gregory](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory)). Có giả thiết cho rằng người Maya đã kế thừa cách tính lịch từ các nền văn minh cổ Zapotecs (ở Mont Alban) và Olmecs (ở La venta và Tres Zapotes). Tuy thế, người Maya lại không sử dụng độ dài tính toán thời gian một năm vào lịch của họ. Người Maya sử dụng lịch (gọi là [1] [lịch Maya](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Maya)) trên cơ sở năm Mặt Trời với 365 ngày. Một năm Mặt Trời được chia thành 18 tháng, mỗi tháng có 20 ngày (dùng hệ đếm cơ số 20), năm ngày còn lại được đưa vào cuối năm. Các ngày trong tháng được ghi bằng số thứ tự từ 0 đến 19 trước tên tháng (0 đến 4 cho tháng thiếu, cuối năm có 5 ngày). Theo lịch này, các năm nối tiếp nhau không ngừng, không có năm nhuận. Như vậy kết quả là lịch sẽ bị sai lệch lùi về một ngày trong vòng 4 năm. Khi so sánh với [lịch Julius](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius), dùng ở châu Âu từ thời [Đế quốc La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)cho đến tận [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16), thì độ sai số cho một ngày là mỗi 128 năm; với lịch Gregory hiện đại, thì sai số sấp xỉ một ngày mỗi 3.257 năm. **Lịch của thầy bói**
Ngày xưa, những
[người da đỏ](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) [Quiche](/w/index.php?title=Quiche&action=edit&redlink=1), [Ixil](/wiki/Ixil) và [Mam](/w/index.php?title=Mam&action=edit&redlink=1) vẫn dùng lịch Maya truyền thống với một năm có 260 ngày để dự đoán tương lai. Để giải thích vì sao bộ lịch lại gồm 260 ngày, người ta đã phỏng vấn nhiều thầy bói ở [Chichicastenango](/w/index.php?title=Chichicastenango&action=edit&redlink=1) và [Momstenango](/w/index.php?title=Momstenango&action=edit&redlink=1) và phát hiện ra rằng: Việc chọn độ dài của năm nay không phải do ngẫu nhiên mà là do phù hợp với thời gian mang thai của [con người](/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di). Hệ đếm 20 cho phép chia một năm 260 ngày thành 13 tháng, mỗi tháng 20 ngày, kết hợp với một trong 20 tên gọi các con vật, các lực lượng tự nhiên, các quan niệm hay khái niệm mà ý nghĩa không còn lưu truyền đến ngày nay.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=13)] [^](#cite_ref-1) [Toán học của người Maya](http://www.khoahoc.com.vn/view.asp?Cat_ID=5&Cat_Sub_ID=0&news_id=3069)Cập nhật lúc 06h09' ngày 24/01/2006
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Maya&action=edit§ion=14)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Tìm thấy chữ viết cổ nhất của người Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2006/01/3B9E5C32/) [Phát hiện bức họa Maya cổ nhất ở Guatemala](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2005/12/3B9E50AF/) [Phụ nữ cai trị từ thời kỳ đầu Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2005/12/3B9E4C8A/) [Dấu tích cuộc thảm sát kinh hoàng thời Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2005/11/3B9E46B6/) [Tìm thấy khu thánh địa Maya ở Guatemala](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2005/09/3B9E2914/) [Hầm mộ Maya tiết lộ quyền lực của phụ nữ](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2005/06/3B9DF240/) [Người Maya sản xuất muối hàng loạt](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2005/04/3B9DCF5A/) [Sự thật về tục giết người hiến tế của dân da đỏ](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2005/01/3B9DB07B/) [Diệt vong huyền thoại Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Van-hoa/Nhin-ra-The-gioi/2005/01/3B9DA7E9/) [Phát hiện mộ nữ hoàng Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2004/05/3B9D24FD/) [Lộ diện nền văn minh thời Maya tiền cổ điển](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2004/05/3B9D2468/) [Phát hiện bia tưởng niệm của người Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2004/04/3B9D1F9C/) [Người Maya chơi bài chính trị để tránh chiến tranh](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2004/02/3B9CFE8A/) [Tìm thấy nền văn minh Nicaragua cổ đại kỷ Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2003/05/3B9C7F57/) [Hạn hán khốc liệt đã xóa sổ người Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2003/03/3B9C5DD8/) [Kim tự tháp Maya được thiết kế để "hót" như chim?](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2002/12/3B9C3478/) [Văn hóa Maya từng để lại dấu ấn đậm nét ở Mexico](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2002/10/3B9C1D8F/) [Tìm thấy hồ sơ "cuộc chiến vĩ đại" trong lịch sử Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2002/09/3B9C0659/) [Nền văn minh Maya sụp đổ vì thảm họa môi trường](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2002/07/3B9BE8B8/) [Phát hiện họa phẩm vĩ đại của người Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2002/03/3B9BA127/) [Thổ dân Maya không dùng người làm vật hiến tế](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2001/12/3B9B77F3/) [Hành trình đi tìm màu xanh vĩnh cửu](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2001/11/3B9B634A/) [Hạn hán theo chu kỳ đã tiêu diệt nền văn minh Maya](http://www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2001/05/3B9B094B/) [Ai dạy người Maya cách tính lịch?](http://www.khoahoc.com.vn/view.asp?Cat_ID=15&news_id=2928) [Phát hiện Zimkin thần bí - Đài thiên văn Iza đại diện cho nền văn minh Maya cổ đại](http://www.khoahoc.com.vn/pop_print.asp?news_id=2674) [Toán học của người Maya](http://www.khoahoc.com.vn/view.asp?Cat_ID=5&Cat_Sub_ID=0&news_id=3069) [Những nền văn minh cổ biến mất, vì sao?](http://www.bacbaphi.com.vn/entertainment/archive/index.php/t-198124.html) [Dấu tích một nền văn minh cổ, Maya](http://ftu-forum.net/forums/archive/index.php/t-9346.html) [Hạn hán, nguyên nhân sụp đổ của nền văn minh Maya, chữ viết cổ của người Maya](http://www.olympiavn.org/forum/index.php?topic=424.15) [Nền văn minh Maya](http://www.cannao.com/home/detail.php?module=news&iCha=83&iCat=233&iNew=927) [Trò chơi vương quyền thời Maya](http://www.thanhnien.com.vn/pages/20130722/tro-choi-vuong-quyen-thoi-maya.aspx)

X-Cache: cp1052 hit (2), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
## so sánh cây c3 với cây c4
ƯU THẾ CÂY C4(Ngô).SO SÁNH CÂY C4 VỚI CÂY C3
I, ƯU THẾ CÂY C4
Các loại cây quang hợp theo chu trình c4 có các đặc tính ưu việt hơn hẳn các cây quang hợp theo các chu trình khác.Cây ngô là một dẫn chứng điển hình.
-Lá ngô hai mặt đều có khí khổng
-Gữa hai lớp biểu bì, phía ngoài là phần thịt lá,phía trong là phần bó mạch.Mặt cắt ngang khác với các cây kiểu cây c3.Lục lạp ngô gồm 2 loại: lục lạp của tế bào thịt lá với những hạt grama phát triển đầy đủ, chúng tích lủy ít hoặc không tích lủy tinh bột, lục lạp của tế bào bó mạch không có hạt grama, chúng tích lủy nhiều tinh bột.Tổ chức đặc biệt như vậy gọi là tổ chức giải phẩu Kranz.Chính hai loại lục lạp nằm ở hai bộ phận khác nhau như vậy đã làm tách biệt các bước của cây quang hợp kiểu c4.Sau khi đã cố định CO2 sản phẩm thu được biến đổi thành malat và aspactat.những chất này được vận chuyển đến nơi có enzim của chu trình Calvin,tại đó xảy ra biến đổi tạo ra các axit pyruvic lại tham gia phản ứng tái tạo chất nhận CO2: cacbonphotphat-enol, pyruvic .
Tất cả enzim của chu trình Calvin đều nằm ở lục lạp của tế bào bó mạch.Trong khi đó ở lục lạp tế bào thịt lá tập trung các enzim của chu trình c4.Điều đó chứng tỏ quan hệ giữa chu trình c3 và c4 chỉ thực hiện được khi có hai loại lục lạp nằm trên hai vị trị khác nhau, đó là tế bào thịt lá và tế bào bó mạch.Có thể nói quá trình cố định CO2 theo chu trình Calvin đã được bổ sung một vòng nữa với axit bốn nguyên tử cacbon và chu trình c4 hai lần cố định CO2.Chu trình c4 có ái lực rất lớn với CO2, vì trong tế bào thịt lá của kiểu cây c4 số lượng men enol pyruvic cacboxylaza có tác dụng xúc tiến quá trình cố định CO2 ngay khi hàm lượng CO2 xuống thấp đến mức không xác định được (đến 0,1ppm ).
Nhờ có giải phẩu Kranz mà bộ máy quang hợp gắn chặt với hoạt động của dòng nước trong bó mạch, vì vậy các kiểu cây c4 không có quang hô hấp, khả năng thoát khá, dẫn đến mức tiêu tốn cho một đơn vị chất khô thấp, đồng thời quá trình vận chuyển sản phẩm quang hợp đến các bộ phận khác diễn ra nhanh hơn.Trong điều kiện khô hạn, ánh sáng mạnh, cây ngô có thể sản sinh ra lượng chất khô gấp 1,5-2 lần so với cây c3 trong điều kiện tương tự.Nhóm thực vật một lá mầm đồng hoá theo Chu trình C4 có cấu tạo giải phẫu và hoạt động sinh lý khá đặc trưng.
Về hình thái giải phẫu trong lá của nhóm thực vật này có hai loại tế bào khác nhau. Tế bào thịt lá (Mezophyll) nằm ngay sát dưới lớp biểu bì. Tế bào bao bó mạch nằm giữa lá, bao quanh bó mạch. kích thước tế bào lớn hơn, lục lạp dạng lamen và to hơn lục lạp tế bào mezophyll. Các tế bào xếp sít nhau không có gian bào. Số lượng ty thể, peroxyxom nhiều hơn ở tế bào mezophyll.
Tế bào mezophyll nằm sát biểu bì nên có thể tiếp nhận trực tiếp CO2 từ không khí khuyếch tán qua khí khổng. Những sản phẩm quang hợp tạo ra ở đây lại khó đưa đến bó mạch dẫn để vận chuyển đi nuôi các bộ phận khác của cây. Ngược lại tế bào bao bó mạch nằm sâu trong lá nên không thể tiếp nhận CO2 từ không khí cung cấp, những sản phẩm tạo ra ở đây chuyển vào hệ mạch dẫn dễ dàng.
Về hoạt động sinh lý, sinh thái, nhóm thực vật C4 cũng có những đặc trưng riêng. Nhu cầu nhiệt độ cho quang hợp cao hơn thực vật C3. Cường độ ánh sáng bão hoà cao hơn rất nhiều so với thực vật C3. Ngược lại nhu cầu nước, điểm bù CO2 lại thấp hơn thực vật C3. Một đặc điểm rất quan trọng của thực vật C4 là không có quang hô hấp cho nên cường độ quang hợp cao hơn nhiều so với thực vật C3.Đặc điểm chủ yếu của cây c4 là quá trình đồng hoá xảy ra hai giai đoạn ở hai tế bào khác nhau: tế bào thịt lá và tế bào bao bó mạch (chu trình Hatch-Slack).

WARC-Truncated: length

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Server: nginx

Set-Cookie: laravel_session=mASThKvrQrUheB5vdZV4wPzncZXRuRIrpbXxANW6; expires=Sat, 28-Nov-2015 05:04:22 GMT; Max-Age=3600; path=/; httponly

Vary: Accept-Encoding

X-Powered-By: wp

Connection: Close