markdown:
Mình thấy đã từng có bài hướng dẫn download album nhạc trên trang web mp3.zing.vn bằng phần mềm nhưng đã thử và ko thấy hiệu quả ( có lẽ bị block rồi hay sao ý
)
Việc download từng bài hát 1 rất mất thời gian,có gì hay hơn mình tự tạo ra 1 album nhạc rồi cứ thế download hết về 1 lượt cho nó khỏe
( hoặc trôm chỉa album ngài khác cụng được zay >.< )
Công việc thực sự quá đơn giản ( mà mình nghĩ có thể nhiều mem sử dụng IDM ko để ý thui
) Đầu tiên ta chỉ cần copy đường dẫn của Album trên bất cứ trang web nào
Tiếp đến bạn mở giao diện IDM ra,chọn Grabber (icon nằm gần giữa, kế icon cuối cùng trên giao diện chính) sẽ có 1 menu mới hiện ra
Phần Grabber Project name: Điền tên album để bạn nhớ ( phần này hỗ trợ lưu lại 1 bản sao)
Step 1 : Ở phần Start page/address : bạn dán (paste) đường dẫn của Album nhạc đã copy
Project template : bạn chọn giữ liệu từ website bạn muốn download ( nếu là nhạc thì bạn chọn "Audio file from the start page and from one next level"
Phần Advanced ( phần này dùng cho 1 số website yêu cầu truy cập thành viên = ID và Pass ) bạn có thể bỏ qua nếu ko có yêu cầu
Next để tiếp tục
Step 2 : sẽ có 1 vài yêu cầu nhỏ
Bạn tích vào ô "All files to the following folder" để lựa chọn nơi lưu trữ giữ liệu download về máy
Và vài mục nâng cao ( nếu ai ko cần thiết cứ next đi cho lẹ
)
Step 3 : mình ko có nhu cầu,cho Next qua luôn đi các tình yêu :x
Step 4 : Ở bước này,mục Download the following files(file types) bạn lựa chọn Audio Files (mp3,wma,waw) đối với ai muốn download music nhé
Next luôn đi nhá
nóng ruột rồi
Bước này bạn sẽ thấy 1 menu mới hiện ra với quá trình lọc file của IDM
chờ tí nhá
( Có 1 thủ thuật nhỏ,bạn để ý bài hát cuối cùng trong album tên gì - vì IDM sẽ lọc toàn bộ website nên vẫn cứ chạy băng băng mặc dù Tổng bài hát minh muốn download về đã đủ
lúc đấy bạn ấn vào biểu tượng biển cấm màu đỏ góc trên cùng bên trái menu
Lưu ý: ở bên trái menu có 1 list dọc,bạn click vào đường dẫn đến album muốn download (hệ thống tự động lưu sẵn) phía dưới Link View để xem kết quả đã được lọc :x
Tick tất cả các bài hát muốn download về máy ( sẽ có 1 vài bài do tốc độ load quá nhanh nên bị báo lỗi,ko sao,vẫn cứ tick vào cả những bài hát lỗi (nếu như bạn vẫn muốn có nó
)
Tiếp đến sẽ có 2 lựa chọn cho bạn
1 là download trực tiếp từ (Menu bạn đang thấy đấy) Chọn biểu tượng hình tam giác màu xanh để thực hiện
(hoặc bạn đưa hết các bài hát đã được đánh dấu vào giao diện chính của IDM) Chọn biểu tượng màu vàng bên cạnh 2 mũi tên màu xanh da trời
( khuyên các bạn nên dừng cách này để lưu luôn các file bị báo lỗi vào Main của IDM )
Nếu các bạn lựa chọn cách 1 thì sau khi click Next chương trình sẽ thực hiện download luôn
( sau download nó hỏi bạn có muốn lưu bản sao ko? tùy các bạn thôi)
Nếu là lựa chọn 2 thì 1 cửa sổ hỏi (có save bản nháp lại mai mốt lôi ra xài ko
với 1 số IDM khả năng sẽ bị treo IDM nếu bạn chọn No
)
Tiếp đến các file hay bài hát đã được lưu vào giao diện chính của IDM thì các bạn biết làm gì rồi chứ
( với file lỗi cứ cho nó resume lại là ok hết
)
Tốt nhất các bạn nên chọn chế độ Scheduler ( xếp hàng đấy hay hẹn giờ download) để hỗ trợ download cho đỡ mệt
Bài viết này ko biết có ai viết chưa nhưng mà mình cũng chỉ muốn chia sẻ tí thủ thuật vớ vẩn mà tự mò ra cho các mem ko biết dùng cho nó dễ :x
Thank các tình yêu đã ghé thăm
bây giờ mình té đây
vợ gọi về trông con


markdown:
- 06:07 PM 22/06/2012
[#41]
Ơ thế 1 em học sinh lớp 5 phải cảm nhận như thế nào để vừa lòng các mẹ trên này đây ạ?Cái chết không đối lập với sự sống, nó là một phần của cuộc sống.............
-
-
[Hai bài văn điểm 10 khiến dân mạng rớt nước mắt](http://www.webtretho.com/forum/f26/hai-bai-van-diem-10-khien-dan-mang-rot-nuoc-mat-1636098/)
Hai bài văn điểm 10 khiến dân mạng rớt nước mắtCả hai bài văn đều được các em viết ra từ những xúc cảm của mình, nên đã được điểm 10, nhưng điểm chấm bằng bút mực màu đen làm không ít người vẫn phải thắc mắc? http://imgs.vietnamnet.vn/Images/vnn/2013/04/18/09/20130418095036-b1.jpg Bài...
-
[Thể lệ tham gia và gửi câu hỏi tư vấn chuyên mục Cưới Hỏi](http://www.webtretho.com/forum/f3312/the-le-tham-gia-va-gui-cau-hoi-tu-van-chuyen-muc-cuoi-hoi-1998804/)
Nhằm phát triển chuyên mục Cưới Hỏi thêm đa dạng và có nhiều nội dung thiết thực hơn, Box Tư Vấn sẽ...
-
[Những bài văn điểm 10 của bé lớp 3](http://www.webtretho.com/forum/f26/nhung-bai-van-diem-10-cua-be-lop-3-a-771660/)
Khác với sự khó khăn khi tả ngắn về mùa hè của học sinh lớp 2 là thời điểm viết văn không có dẫn chứng thực tế để quan sát thì thời điểm học trò lớp 3 viết văn kể về ngày hội vào tháng 3 rất phù hợp nhưng trò viết không dễ dàng chút nào. ...
-
[Tiền mừng tuổi, chết vì bệnh… sĩ](http://www.webtretho.com/forum/f26/tien-mung-tuoi-chet-vi-benh-si-2016668/)
Tiền mừng tuổi, chết vì bệnh… sĩ Cứ như vợ chồng Tuấn thì đi phân phát cả làng, mỗi người 5...
-
[Vì đâu nhiều thứ ở VN... đi ngược thế giới](http://www.webtretho.com/forum/f26/vi-dau-nhieu-thu-o-vn-di-nguoc-the-gioi-2016883/)
http://vietnamnet.vn/vn/tuanvietnam/221473/vi-dau-nhieu-thu-o-vn----di-nguoc-the-gioi.html Vì...
- 06:18 PM 22/06/2012
[#42]
Công nhận bài làm thật xuất sắc. Bài văn mô tả buổi tối cũng rất chân thực và đầy chất thơ trong trí tưởng tượng của cô bé.Cuộc đời đó có bao lâu mà hững hờ?!
- 06:18 PM 22/06/2012
[#43]
Rất phục em này.
Tuy nhiên, với cương vị là một người mẹ, một giáo viên, em chưa bao giờ ( và cùng ko mong ) còn mình sẽ học giỏi như em này ( mặc dù nếu con giỏi được như thế mình cũng rất thích và hãnh diện) vì những lý do sau:
- Nền giáo dục Việt Nam mình luôn đặt nặng lý thuyết, sự dập khuôn của những lò luyện, làm mất đi tính sáng tạo, trong sáng của các em rất nhiều ( đọc những bài văn mà học sinh không đi luyện thi, viết bằng đúng cảm nhận, cảm xúc của mình cực kỳ thú vị ). Bài văn này em khẳng định luôn là đi lò luyện cực nhiều thì mới ra sản phẩm thế này. Em mới học lớp 5 mà bị nhồi nhét kinh quá.
- Lý thuyết của giáo dục Việt Nam ( từ bậc mầm non tới đại học ) đều không hề mang tính ứng dụng cao khi ra ngoài xã hội.
- Giáo dục Việt Nam không dạy cách trẻ nhận biêt, tư duy một cách độc lập, không dạy trẻ các kỹ năng sống cần thiết.
Với những lý do trên, và nhiều lý do nữa, em chưa bao giờ nghĩ rằng sẽ bắt con học giỏi cả. Quan trọng nhất là khả năng tư duy, kỹ năng, phản xạ...của con tốt, còn ở Việt Nam thì chỉ cần tiếp nhận kiến thức ở trường một cách vừa đủ.
P/S: Sau sự việc này thì con đường chạy đua của các vị phụ huynh cho con vào trường TH Kim Liên sẽ lại trở nên khó khăn và đắt đỏ hơn thôi ( và em không phủ nhận việc cho con học ở trường KL là một thuận lợi rất lớn. Sau em cũng muốn cho con vào đó học vì quan trọng nhất là môi trường học ở đó rất tốt).Ừ thì sửa ^^
- 06:36 PM 22/06/2012
[#44]
Nghe "hơi"Văn thfi có vẻ giống cô B trường MC vì ngày xưa con mình học, giọng văn của cô cũng kiểu như vậy. Bài văn tả em bé đang ngủ trưa quá hay đến mức người lớn còn khó viết nữa là học sinh lớp 4
- 10:04 PM 22/06/2012
[#45]
em cảm thấy bé quá giỏi, quá súc tích và chính xác . thật sự bất ngờ
Nhưng: bé lớp 5 thì đáng ra chữ phải đẹp hơn chứ nhỉ???
**Thật hạnh phúc khi được làm mẹ!!!!**
- 10:15 PM 22/06/2012
[#46]
- 10:56 PM 22/06/2012
[#47]
Mình biết sẽ nhận gạch đá của các mẹ, nhưng mình không thấy thích cách viết quá trau chuốt và già dặn của bé. Mình thích cách viết hồn nhiên và gãy gọn hơn.
Tuy nhiên, cực khâm phục bé vì đã nỗ lực hết sức và có sức học đều. Chỉ mong những tài năng như bé đừng bị bỏ phí hoặc bị nền giáo dục VN hiện tại làm cho thui chột đi, rất tiếc nếu bé không có đủ điều kiện để phát triển tiếp tục.
- 11:08 PM 22/06/2012
[#48]
em chẳng tin đây là bài văn của bé mới học hết lớp 5
- 11:20 PM 22/06/2012
[#49]
Nhiều anh nhiều chị ở đây khó tính quá!
- 11:47 PM 22/06/2012
[#50]
Giỏi thật. Nhưng mà chắc trúng tủ
-
-
-
-
- 12:14 AM 23/06/2012
[#51]
- 01:01 AM 23/06/2012
[#52]
Đọc cái đề đã thấy như đi vào ma trận. Đọc bài văn bé viết thì thấy như đọc bài phát biểu của Bộ ngoại giao VN về vấn đề biển Đông ấy. Nó sáo rỗng thế không biết. Nếu bé được học tập trong một môi trường tích cực hơn thì sẽ tốt hơn nhiều.
- 01:18 AM 23/06/2012
[#53]
Câu văn ngắn gọn, súc tích, có sức cuốn hút, lan tỏa cao. Lớn lên, nếu là nhà báo hay nhà văn thì hãy sử dụng ngòi bút của mình có ích cho xã hội nghe em!
- 09:47 AM 23/06/2012
[#54]
- 01:15 PM 23/06/2012
[#55]
Bài văn rập khuôn và cóp nhặt.
- 08:02 AM 25/06/2012
[#56]
Ngoài bài văn ấy ra thì phần làm bài ở những câu khác: phân tích câu, tìm các loại từ... của em bé cũng thật đáng nể rồi! (Ít nhất là với mình!)
Chỉnh sửa lần cuối bởi kathi; 25/06/2012 vào lúc 08:13 AM.
- 05:04 PM 25/06/2013
[#57]
Thêm một bài báo mới về Nguyễn Nga Nhi 1 năm sau bài báo đầu tiên nhé:
[http://thethaovanhoa.vn/dien-dan-van...5083027689.htm](http://webtretho.com/forum/links.php?url=http://thethaovanhoa.vn/dien-dan-van-hoa/dung-la-chau-chat-cu-nguyen-lan-n20130625083027689.htm)
- 11:27 AM 26/06/2013
[#58]
[QUOTE=binhminh_mua05;25582312]Nghe "hơi"Văn thfi có vẻ giống cô B trường MC vì ngày xưa con mình học, giọng văn của cô cũng kiểu như vậy. Bài văn tả em bé đang ngủ trưa quá hay đến mức người lớn còn khó viết nữa là học sinh lớp 4[/QU
Công nhận e này giỏi thật nhưng đúng như mẹ nói, giọng văn giống văn cô Bích trường MQ vì con mình cũng đã học cô.
[ĐỌC BÁO GIÙM BẠN](/forum/f26)
# Thủ khoa 11 tuổi và bài văn điểm 10
[Đến trả lời mới nhất](http://www.webtretho.com/forum/f26/thu-khoa-11-tuoi-va-bai-van-diem-10-a-1287205/index3.html#post29943973)
-
**7.69K**Lượt đọc
-
**57**Trả lời
Cập nhật hằng ngày những tin tức chọn lọc từ Đọc Báo Giùm Bạn của Webtretho
Theo dõi
**Đọc Báo Giùm Bạn** [](https://www.facebook.com/dbgb.vietnam)
![](http://img.webtretho.com/forum/images/wtt_v2/DBGB.jpg)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Server: PEN

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Connection: close

Vary: Accept-Encoding

Set-Cookie: vbseo_loggedin=deleted; expires=Thu, 01-Jan-1970 00:00:01 GMT; path=/

Cache-Control: WTT cached

Pragma: private

Content-Encoding: gzip


markdown:
## Xem full hot nhất có link download tải về
Xem online tuyển tập
[ full hot nhất đang gây sốt, bạn có thể download tải sem phim hong cong dit nhau]() [về miễn phí một cách nhanh nhất trên xinhkieu.com]() **sem phim hong cong dit nhau** **Trọn bộ sem phim hong cong dit nhau mới nhất hiện nay.**
Đây là những hình ảnh và video clip mới đăng tải giới thiệu Nóng mắt với cơ thể đẹp của cô nàng hót girl này khi mà người đẹp này lôi cuốn với cơ thể bốc lửa của mình đẹp khi khoe nữa dưới của ngực khủng nóng bỏng của mình. Trong nền ảnh trắng cô nàng xvideo tạo giáng khi với cái quần đùi cô nàng lôi cuốn với áo ba lỗ vén áo khoe nữa dưới bầu ngực nhìn người đẹp này lôi.
**Hình ảnh giới thiệu sem phim hong cong dit nhau nóng bỏng.**
Tuyển tập
**sem phim hong cong dit nhau** phiên bản mới nhất vừa mới ra mắt, **sem phim hong cong dit nhau** hấp dẫn khi chơi Vụ tung ảnh nóng lên mạng rùm beng đang gây sốc cho cộng đồng mạng cũng như nạn nhân bị tung ảnh Sex lên mạng đầu tiên của năm 2015 là một cô giáo đang là giáo viên công tác ở Tỉnh Bắc Giang. Khi hình ảnh của cô giáo này xuất hiện thì hàng loạt các trang mạng cũng như facebook đăng tải lan truyền nhau với tốc độ chóng mặt. **Xem video clip sem phim hong cong dit nhau hấp dẫn nhất.**
Mặt khác
**sem phim hong cong dit nhau** Bộ phim88.net với cảnh khoe ảnh nóng 100% của em diễn viên phim cấp 3 Maria Ozawa siêu nóng bỏng mới nhất năm 2014 mà khi xem sẽ cảm thấy thốn cả tim dưới 18+ nên out. Maria Ozawa trên phim88.net nổi tiếng trên khắp thế giới về những kiểu ảnh ngươi lớn với biệt danh thánh nữ
### Xem phim online:
[Phim sex nhật bản](http://xinhkieu.com/online/phim-sex-nhat-ban-c2.html)
### Những từ khóa được tìm kiếm nhiều:
[sem sex bo chong nang dau](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-bo-chong-nang-dau/)| [sem sex cuong hiep gai cap 2](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-cuong-hiep-gai-cap-2/)| [sem sex du nhau](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-du-nhau/)| [sem sex hoat hinh online](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-hoat-hinh-online/)| [sem sex khong giat](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-khong-giat/)| [sem sex ko giat](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-ko-giat/)| [sem sex loan luan me con chau au](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-loan-luan-me-con-chau-au/)| [sem sex loan luan thai lan](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-loan-luan-thai-lan/)| [sem sex nguoi noi tieng](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-nguoi-noi-tieng/)| [sem sex nguoi va thu](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-nguoi-va-thu/)| [sem sex nhanh nhat](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-nhanh-nhat/)| [sem sex nhin trom cac em tam](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-nhin-trom-cac-em-tam/)| [sem sex online](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-online/)| [sem sex pha trinh](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-pha-trinh/)| [sem sex vung trom](http://xinhkieu.com/search/sem-sex-vung-trom/)| [sem sex9x](http://xinhkieu.com/search/sem-sex9x/)| [sem sexhot](http://xinhkieu.com/search/sem-sexhot/)| [sem sexx vn u 40](http://xinhkieu.com/search/sem-sexx-vn-u-40/)| [sem sexy mien phi](http://xinhkieu.com/search/sem-sexy-mien-phi/)| [sem sexy thai lan](http://xinhkieu.com/search/sem-sexy-thai-lan/)|

Content-Type: text/html

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache


markdown:
|» Naruto Chap 633|
# Naruto Chap 633
Chương: Số trang: 17
[« Naruto chap 632](http://xomtruyen.com/naruto-chap-632-tiengviet/)« Naruto chap 633 » [Naruto chap 634 »](http://xomtruyen.com/naruto-chap-634-tiengviet/)
Bạn muốn truyện Naruto ra chap nhanh hơn vui lòng ấn vào g +1 ở bên trên nhé.
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-95NlVEvw-xo/Ua881Z0_WUI/AAAAAAAAhrY/HeDcuczPGhE/s0/001.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-IoctbVrsCYc/Ua883nAX6mI/AAAAAAAAhro/olOQ1If3w6g/s0/002.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-Iz3J_NQ_Fmc/Ua884OWIXII/AAAAAAAAhrw/5tQQA9ozye4/s0/003.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-YF3-XS1z7L0/Ua886OOxnOI/AAAAAAAAhsA/rj4Yt8ru1Kk/s0/004.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://3.bp.blogspot.com/-gJE21ih6Oto/Ua88694Qk0I/AAAAAAAAhsE/B01XGPtqn3k/s0/005.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-L383ZRx_8L8/Ua888IWIBNI/AAAAAAAAhsM/D1wAt1nqJAM/s0/006.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-M-N9WwIWekg/Ua89Gb7kTRI/AAAAAAAAhsU/Bkhw8L5oJro/s0/007.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://3.bp.blogspot.com/-DiFUteG5Jdw/Ua89HFwvH4I/AAAAAAAAhsc/7q7gIhYOkBk/s0/008.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-RzacSJIH5Sc/Ua89IbF5OqI/AAAAAAAAhso/GGrGA7da97w/s0/009.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-s7DIbha1C_0/Ua89Io33QRI/AAAAAAAAhss/ER52JFc0mYU/s0/010.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-7CSgvzs8ztE/Ua89LOPdQFI/AAAAAAAAhs0/qpEgZr34GQ8/s0/011.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-w5MkIFlzrQ4/Ua89MJa0gBI/AAAAAAAAhtA/GKIkUPq17no/s0/012.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-6Z28ZAWQdzU/Ua89Mmb_JgI/AAAAAAAAhtE/vw13L4IbnMs/s0/013.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-7_TmTarrSFg/Ua89OwyBF4I/AAAAAAAAhtM/qwTb5jgy5ek/s0/014.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-vaH23bc4Ykg/Ua89PxcH-lI/AAAAAAAAhtY/Q_soWHL-17s/s0/015.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://4.bp.blogspot.com/-ZfJzz_izVMo/Ua89RakzY-I/AAAAAAAAhts/plQ0BnBJEsI/s0/016.jpg?imgmax=2000)
![Naruto chap 633](http://3.bp.blogspot.com/-Sdsyacob5Zo/Ua89Q7HgQ8I/AAAAAAAAhto/7JFEmGneFQA/s0/017.jpg?imgmax=2000)
# Naruto chap 633
[« Naruto chap 632](http://xomtruyen.com/naruto-chap-632-tiengviet/)
« Naruto chap 633 »
[Naruto chap 634 »](http://xomtruyen.com/naruto-chap-634-tiengviet/)

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Server: cloudflare-nginx


markdown:
[Close](#) ![ Icon of Keyword Highlight](https://addons.cdn.mozilla.net/static/img/addon-icons/default-64.png)
# Keyword Highlight 1.04
#### bởi
[ genta](/vi/thunderbird/user/genta/)
毎日受信するたくさんのメール．あなたは重要なメールを見逃していませんか？
本文中に登録キーワードが現れたときに色・サイズ・スタイルを変更できます．
This add-on is not compatible with your version of Thunderbird because of the following:
Add extra features and styles to make Thunderbird your own.
毎日受信するたくさんのメール．あなたは重要なメールを見逃していませんか？
本文中に登録キーワードが現れたときに色・サイズ・スタイルを変更できます．
This add-on is not compatible with your version of Thunderbird because of the following:
This add-on is not compatible with your version of Thunderbird because of the following:
Để tạo ra bộ sưu tập của riêng mình, bạn phải có một tài khoản trên Tiện ích Mozilla.
tiện ích

Server: nginx

Vary: X-Requested-With, X-Mobile, User-Agent

X-Frame-Options: DENY


markdown:
## 1615. Đội du kích ba lần đánh thắng quân xâm lược Trung Quốc
Posted by
[adminbasam](http://anhbasam04.wordpress.com) on 16/02/2013
## Đội du kích ba lần đánh thắng quân xâm lược
16/02/2013 14:00
**Nhà thơ Thanh Thảo**
Vào những năm đầu thập niên 80 thế kỷ trước, Tả Ván (thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang) không lúc nào yên ổn. Phía bên kia biên giới người ta luôn khiêu khích, gây chuyện. Và từ năm 1980 tới 1984, đã ba lần Trung Quốc xua quân tràn qua biên giới thuộc địa phận Tả Ván.
Bắt đầu từ một ước muốn… ẩm thực: được ăn món bột ngô đồ danh tiếng của người H’Mông mà lâu nay mới nghe tên chứ chưa thấy. Nhưng rồi tôi đã được “ăn” một món còn ngon hơn cả mèn mén ở cái bản nhỏ bé ấy.
Xã bản Tả Ván (gọi theo đơn vị hành chính là xã Tả Ván) thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang. Xã có hơn 400 hộ dân với hơn 2.000 nhân khẩu, 99% là người dân tộc H’Mông.
Cổng trời Quản Bạ – Ảnh: Thanh Thảo
Vào giữa tháng 7.2012, lần đầu tiên tôi có dịp lên cao nguyên đá Quản Bạ – Đồng Văn thuộc Hà Giang. Và như một tình cờ tất định, tôi đã tới Tả Ván.
Từ thành phố Hà Giang, sau khi vượt qua cổng trời Quản Bạ nổi tiếng, trên đường đi Yên Minh – Đồng Văn, xe chúng tôi rẽ theo một con đường nhỏ, khoảng 20 km, dẫn về xã Tả Ván, theo lời mời của anh Ly Thanh Hùng – Chủ nhiệm HTX. Về ăn một bữa cơm trưa của người H’Mông. Rất thú vị với lời mời này, tôi nhắc anh Tuấn – Phó chủ nhiệm Liên minh HTX tỉnh Hà Giang: Tuấn nói với Hùng là cho bọn mình ăn một bữa mèn mén “nhà giồng được” nhé! Anh Tuấn gật đầu: Chắc chắn rồi! Vì ở đây, mèn mén là món ăn chưa bán ngoài quán, chưa “thị trường”.
Cả nhà Ly Thanh Hùng vồn vã đón chúng tôi. Người H’Mông ít nói, nhưng nhìn gương mặt rạng rỡ của họ khi khách “được mời” tới nhà, có thể đọc rõ những tình cảm anh em thật nồng ấm. Hùng từng đi bộ đội, giờ phục viên làm chủ nhiệm HTX. Nhà của Hùng được dùng luôn làm trụ sở hợp tác xã cho… tiện. Chàng trai H’Mông 30 tuổi này có gương mặt thật sáng, mũi cao và thẳng. Theo đúng đề nghị của chúng tôi, vợ chồng Hùng đã đồ sẵn một chõ mèn mén, kèm dưa nương mới hái và một nồi canh ngan (vịt xiêm). Hùng nói, mèn mén phải ăn kèm dưa nương cho mát, còn để “trôi chảy” hơn thì phải có canh, ngon nhất là canh ngan. Dĩ nhiên tôi hiểu, bữa ăn hằng ngày của người H’Mông thường chỉ có mèn mén với dưa nương, làm sao có canh ngan trong “thực đơn” được. Canh ngan là món đặc biệt mà người H’Mông “nhịn miệng đãi khách”, dù yêu cầu tha thiết của chúng tôi chỉ là mèn mén và dưa nương.
Ông Vàng Xín Dư (phải) – người từng lập kỳ tích ba lần chiến thắng quân xâm lược từ bên kia biên giới
Tôi đã có một bữa ăn trưa có lẽ là đặc biệt nhất trong đời mình. Bởi ở đây, tôi không chỉ được ăn mèn mén với dưa nương và canh thịt ngan, dù những món ăn này hòa quyện với nhau tạo nên một hương vị thật đậm đà, quyến rũ. Ở nhà Hùng, giữa những chén rượu ngô H’Mông “đặc chủng”, tôi được gặp và hầu chuyện một người đặc biệt: ông bác (bên mẹ, trong nam gọi là cậu) của Ly Thanh Hùng, ông Vàng Xín Dư. Ông Dư nguyên là Phó ban Tổ chức Tỉnh ủy Hà Giang, mới về hưu. Một ông cựu quan chức thì cũng không có gì đặc biệt. Nhưng qua lời giới thiệu của Tuấn và lời kể của Vàng Xín Dư, tôi biết ông từng là người chỉ huy của đội du kích xã Tả Ván, đã lập nên một kỳ tích: ba lần đánh thắng quân xâm lược tràn qua từ bên kia biên giới.
Tả Ván có 13,5 km đường biên giới với Trung Quốc, là một xã thuộc diện đặc biệt khó khăn. Ông Dư nói đùa: “Xã tôi chỉ có 2 người “dân tộc thiểu số” – là hai bà chị người Kinh lấy chồng người H’Mông ở Tả Ván, khi họ cùng đi thanh niên xung phong với nhau. Hai bà chị này, một quê Nam Định, một quê Thanh Hóa, nói sõi tiếng H’Mông. Nếu tình cờ gặp họ, anh sẽ nghĩ họ là phụ nữ H’Mông thôi”. Rồi ông Dư kể chuyện:
Vào những năm đầu thập niên 80 thế kỷ trước, Tả Ván không lúc nào yên ổn. Phía bên kia biên giới người ta luôn khiêu khích, gây chuyện. Và từ năm 1980 tới 1984, đã ba lần họ xua quân tràn qua biên giới thuộc địa phận Tả Ván.
Đường sang đây là độc đạo xuyên núi, Tả Ván lại là xã nhỏ bé nghèo nàn, nên quân xâm lược nghĩ chỉ cần vài ba tiểu đoàn đột kích cùng pháo binh yểm trợ dọn đường là có thể “nuốt trôi” những bản làng heo hút của người H’Mông ở đây. Họ nhầm!
Đội du kích Tả Ván, chỉ được trang bị súng trường K44, súng kíp và lựu đạn chày, dưới sự chỉ huy của thư ký Ủy ban xã Vàng Xín Dư, đã bình tĩnh đón tiếp những “vị khách không mời” này.
Người H’Mông là những nhà leo núi bẩm sinh, rất giỏi đánh vận động chiến trên địa hình núi đá hiểm trở. Theo con đường độc đạo dẫn vào bản Tả Ván, quân xâm lược liên tục bị phục kích bởi những “con đại bàng H’Mông” thoắt ẩn thoắt hiện trên những ngọn núi và hẻm núi. Chỉ với vũ khí khá thô sơ, nhưng với sự nhanh nhẹn, thông minh và lòng quả cảm, những du kích Tả Ván đã bình tĩnh đẩy lùi mấy tiểu đoàn quân chính quy Trung Quốc. Và đẩy lùi tới… ba lần. Bên đối phương thiệt hại bao nhiêu không rõ, về phía ta, cả xã chỉ mất… 3 con trâu, do đạn pháo bên kia bắn trúng. Ông Vàng Xín Dư kể: “Thung lũng mình đây bị pháo kích không biết bao nhiêu trận. Có lúc, họ bắn pháo suốt cả ngày, dân phải bồng bế đi sơ tán hết. Cơ cực lắm”.
Cùng trong năm 1984, vào ngày 12.7, tại mặt trận Vị Xuyên – Hà Giang, quân chính quy Việt Nam đụng độ dữ dội với quân chính quy Trung Quốc. Thanh Thủy – vùng núi hiểm trở dọc biên giới – thành chiến địa, nơi những chiến sĩ của chúng ta phải trần lưng chịu pháo, chống những trận tập kích ác liệt, và hy sinh để giữ từng điểm cao, từng hốc núi. Trong bối cảnh ấy, kỳ tích “ba lần đánh thắng quân xâm lược” của những người du kích H’Mông bản Tả Ván thực sự là một điểm son chói lọi tiêu biểu cho cuộc chiến tranh nhân dân, được tiến hành bởi nhân dân và nhằm bảo vệ nhân dân. Ngay sau lần thứ ba đánh thắng quân xâm lược, quân và dân Tả Ván được nhà nước phong tặng danh hiệu “Anh hùng lực lượng vũ trang”. Riêng ông Vàng Xín Dư được “lên chức”, được giao nhiều trọng trách, cho tới khi về hưu là Phó ban Tổ chức Tỉnh ủy. Ông Dư cười khà khà: “Từ đó mình được đi ô tô”.
Câu chuyện của ông Vàng Xín Dư đã kéo tôi trở lại Tả Ván chỉ 2 tháng sau. Lần này, tôi đi cùng anh chị em Công đoàn ngành dệt may, cùng anh Lê Quốc Ân – nguyên Chủ tịch Tập đoàn dệt may VN, mang theo những món quà đến với trẻ em 2 xã Tả Ván và Tùng Vài. 800 chiếc áo ấm mới cáu cạnh “nhà giồng được”, cùng nhiều món quà khác được Công đoàn ngành dệt may trao tận tay các học sinh mầm non, tiểu học và trung học cơ sở ở 2 xã này.
Buổi trưa, theo yêu cầu, tôi được gặp những cựu du kích đã góp phần làm nên “hattrick chiến thắng” của Tả Ván. Họ mộc mạc, kiệm lời như đá núi, nhưng có những nụ cười lành sạch tin cậy như… mèn mén. Mỗi người góp vài câu, kể thêm cho tôi nghe về những trận đánh oai hùng cách đây ngót 30 năm. Khi ấy, họ còn rất trẻ. Bây giờ, người nào cũng có cháu nội cháu ngoại. Các cháu đã có mặt ở sân trường buổi sáng để nhận những tấm áo ấm nghĩa tình. Rồi các cháu sẽ lớn lên, sẽ thành những công dân quả cảm giữ gìn phên giậu của Tổ quốc, như ông nội ông ngoại đã làm. Mỗi tấm áo chống rét, mỗi món quà nhỏ đến với các cháu Tả Ván, Tùng Vài hôm nay chính là sự trao gửi niềm tin của chúng ta vào thế hệ tương lai sẽ bảo vệ từng tấc đất nơi địa đầu Tổ quốc.
T.T.
Nguồn:
[Thanh niên](http://www.thanhnien.com.vn/pages/20130216/doi-du-kich-ba-lan-danh-thang-quan-xam-luoc.aspx)
## NHẬT BÁO BA SÀM : TIN CHỦ NHẬT 18-2-2013 « Ngoclinhvugia's Blog said
[…] Việt – Trung 1979: Nhìn lại chiến tranh biên giới 1979. Hôm qua cũng đã có bài: Đội du kích ba lần đánh thắng quân xâm lược Trung Quốc. Ngoài ra, một nhà báo còn gửi tới chúng tôi bản ảnh của báo Thanh niên số […]
## HVL said
Không một chính phủ nào chống xâm lược bằng cách đàn áp,tù đày, bắn giết chính người dân yêu nước của mình như chính phủ Nguyễn Tấn Dũng.
Không một nhà nước nào chống xâm lược bằng cách chối bỏ sự hy sinh bảo vệ tổ quốc của chính đồng bào chiến sỹ mình như nhà nước của đảng CSVN với cuộc chiến tranh tháng 2/1979.
Đảng CSVN đã phản bội dân tộc, đầu hàng TQ tại hội nghị Thành đô 1990.
## Tin Chủ Nhật, 17-02-2013 | Dahanhkhach's Blog said
[…] Việt – Trung 1979: Nhìn lại chiến tranh biên giới 1979. Hôm qua cũng đã có bài: Đội du kích ba lần đánh thắng quân xâm lược Trung Quốc. Ngoài ra, một nhà báo còn gửi tới chúng tôi bản ảnh của báo Thanh niên số […]
## Anhbasam điểm tin Chủ Nhật, 17-02-2013 « doithoaionline said
[…] Việt – Trung 1979: Nhìn lại chiến tranh biên giới 1979. Hôm qua cũng đã có bài: Đội du kích ba lần đánh thắng quân xâm lược Trung Quốc. Ngoài ra, một nhà báo còn gửi tới chúng tôi bản ảnh của báo Thanh niên số […]
## NHẬT BÁO BA SÀM : TIN CHỦ NHẬT 17-2-2013 « Ngoclinhvugia's Blog said
[…] 1615. Đội du kích ba lần đánh thắng quân xâm lược Trung Quốc […]
## Thề rửa nhục said
Tôi khóc vì nhớ đồng đội không về!
Khóc vì nhục!
## -Bản tin trên Anhbasam 17/2/2013 « ttxcc6 said
[…] Việt – Trung 1979: Nhìn lại chiến tranh biên giới 1979. Hôm qua cũng đã có bài: Đội du kích ba lần đánh thắng quân xâm lược Trung Quốc. Ngoài ra, một nhà báo còn gửi tới chúng tôi bản ảnh của báo Thanh niên số […]
## Tin Chủ Nhật, 17-02-2013 « BA SÀM said
[…] 1615. Đội du kích ba lần đánh thắng quân xâm lược Trung Quốc […]
## Người vùng cao said
Xin góp ý với bác Thanh Thảo:
1- Anh Tuấn là Phó Chủ tịch chứ không phải Phó Chủ nhiệm Liên minh HTX tỉnh Hà Giang.
2- Món ăn truyền thống của người Mông phải là: a) Mèn mén (Tiếng Mông gọi là: Mó của); b) Chá lảo (Tiếng Mông gọi là: Tẩu chúa; được nấu từ rau cải nương với hạt đậu tương xay mịn; Hạt đậu tươi thì ngon nhất, nhưng không có thì phải ngâm hạt đậu khô rồi xay); c) Thịt treo bếp (Còn gọi là thịt hun khói, thông thường là thịt lợn, cũng có thể là thịt trâu, bò, ngựa, dê); d) Rượu ngô.
3- Không nên viết người H’Mông mà chỉ nên viết là người Mông. Chữ H’Mông là cách ghi ký tự tiếng Việt khi nghe chính người Mông phát âm gọi tên dân tộc mình ( Mông) được phát ra bằng âm mũi (qua 2 lỗ mũi) chứ khoong phát ra từ miệng như các từ khác. Do không có ký tự tiếng Việt nào ghi chính xác được cách phát âm của người Mông nên ban đầu mới dùng chữ H’Mông để ghi lại. Nay không dùng nữa.
4- Người Mông có mấy đặc thù các dân tộc khác không có đó là: 1/Căm thù người Hán đến tận xương tủy, đây là mối thù truyền kiếp từ trong máu vì người Hán là người đã xóa sổ Vương quốc Mông bên Trung quốc, dẫn tới người Mông phải lưu vong khắp nơi; 2/ Người Mông luôn luôn khát vọng Thủ lĩnh của dân tộc mình; 3/ Người Mông rât trọng danh dự, nếu bị hàm oan không được giải oan họ sẵn sàng lấy cái chết để khẳng định sự trong sáng. 4/ Người Mông đã tin ai là họ dám xả thân, đã mất lòng tin với ai thì rất khó lấy lại được. 5/ Người Mông rất hay tự ái, rất thích được khen. 6/ Riêng đúc lưỡi cày và khoan nòng súng kíp thì các dân tộc Việt nam đều phải tôn người Mông là bậc thầy.
5- Người Mông có lịch sử rất bi hùng và đau đớn. Văn hóa người Mông mới gọi là đặc sắc.
## Hoang Ha said
Cám ơn các thông tin của bác
HH
## Mongun said
Cám ơn tác giả bài viết này-nhà thơ Thanh Thảo.
## Lê Thị Bạch Tuyết said
[…]
## Nguyễn Hữu Quý said
Không mang lại cuộc sống no ấm cho đồng bào nơi đây là có tội với họ; giá như không có tham nhũng, hoặc hạn chế tham nhũng thì không có gì khó để đầu tư mọi mặt cho vùng biên anh hùng này.
## xóa điều 4 hiến pháp said
Sống theo điều 4 hiến pháp, muốn cá nhân giúp “cuộc sống no ấm cho đồng bào nơi đây”, phải xin phép “lực lượng lãnh đạo nhà nước và xã hội” nhé!

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca


markdown:
# Arcidosso
|
|
Thị trưởng Độ cao |679 m
|Diện tích |93,3 km²
|Dân số | - Tổng số (Tháng 12 năm 2004)
||4173
|| - Mật độ
||45/km²
|Múi giờ Tọa độ |arcidossìni
||0564
|Mã bưu điện |58031
||Bagnoli, Macchie, Montelaterone, Salaiola, San Lorenzo, Stribugliano, Zancona
|Website: **Arcidosso** là một đô thị ở [tỉnh Grosseto](/wiki/Grosseto_(t%E1%BB%89nh)) thuộc vùng [Tuscany](/wiki/Toscana), nằm ở vị trí cách khoảng 100 km về phía nam của [Florence](/wiki/Florence) và khoảng 35 km về phía đông bắc của [Grosseto](/wiki/Grosseto). Tại thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2004](/wiki/2004), đô thị này có dân số 4.173 người và diện tích là 93,3 km². [[1]](#cite_note-istat-1)
Đô thị Arcidosso có các
* (đơn vị cấp dưới, chủ yếu là thôn làng) Bagnoli, Macchie, Montelaterone, Salaiola, San Lorenzo, Stribugliano, và Zancona. frazioni*
Arcidosso giáp các đô thị sau:
[Campagnatico](/wiki/Campagnatico), [Castel del Piano](/wiki/Castel_del_Piano), [Cinigiano](/wiki/Cinigiano), [Roccalbegna](/wiki/Roccalbegna), [Santa Fiora](/wiki/Santa_Fiora).
## Biến động dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Arcidosso&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Arcidosso&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Arcidosso&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Arcidosso&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Arcidosso&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Arcidosso&action=edit§ion=3)]
|
|
|
|![]()

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1052 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


markdown:
*Caesalpinia coriaria*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Caesalpinia coriaria
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Rosids](/wiki/Nh%C3%A1nh_hoa_H%E1%BB%93ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Fabales](/wiki/B%E1%BB%99_%C4%90%E1%BA%ADu) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Fabaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_%C4%90%E1%BA%ADu) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Caesalpinia](/wiki/Caesalpinia) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **C. coriaria** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Caesalpinia coriaria*
(
[Jacq.](/w/index.php?title=Nikolaus_Joseph_von_Jacquin&action=edit&redlink=1)) [Willd.](/w/index.php?title=Carl_Ludwig_Willdenow&action=edit&redlink=1) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Poinciana coriaria*Jacq. [[1]](#cite_note-GRIN-1) * là một loài Caesalpinia coriaria* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong [họ Đậu](/wiki/H%E1%BB%8D_%C4%90%E1%BA%ADu). Loài này được (Jacq.) Willd. miêu tả khoa học đầu tiên. [[2]](#cite_note-2)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Caesalpinia_coriaria&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Caesalpinia_coriaria&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Caesalpinia_coriaria&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Caesalpinia_coriaria&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-GRIN_1-0) [“Taxon:](http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?8282). *Caesalpinia coriaria*(Jacq.) Willd.” *Germplasm Resources Information Network*. United States Department of Agriculture. 26 tháng 3 năm 2004. Truy cập ngày 18 tháng 4 năm 2011. **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-2) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-929). Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013. *Caesalpinia coriaria*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Caesalpinia_coriaria&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Caesalpinia_coriaria&action=edit§ion=3)]
Phương tiện liên quan tới
[Caesalpinia coriaria](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Caesalpinia_coriaria)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Caesalpinia coriaria](//species.wikimedia.org/wiki/Caesalpinia_coriaria)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)


markdown:
# Tê giác Java
[Tê giác Ấn Độ](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99).
|Tê giác Java|
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Perissodactyla](/wiki/B%E1%BB%99_Gu%E1%BB%91c_l%E1%BA%BB) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Rhinocerotidae](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Rhinoceros](/wiki/Rhinoceros) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **R. sondaicus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Rhinoceros sondaicus* [Desmarest](/w/index.php?title=Anselme_Ga%C3%ABtan_Desmarest&action=edit&redlink=1), 1822 [[2]](#cite_note-Zeitschrift-2) ![ Bản đồ phân bốMàu hồng đào: Đã từng cóMàu đỏ: Hiện còn bảo tồn[3]](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Javan_Rhino_Range.svg/250px-Javan_Rhino_Range.svg.png)
![ Bản đồ phân bốMàu hồng đào: Đã từng cóMàu đỏ: Hiện còn bảo tồn[3]](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Javan_Rhino_Range.svg/250px-Javan_Rhino_Range.svg.png)
Màu hồng đào: Đã từng có
Màu đỏ: Hiện còn bảo tồn
[[3]](#cite_note-Range-3) [Phân loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i) *Rhinoceros sondaicus annamiticus* [†](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng)
*Rhinoceros sondaicus inermis* † *Rhinoceros sondaicus sondaicus* **Tê giác Java** hay **tê giác Sunda**, còn được gọi **tê giác một sừng** ( *Rhinoceros sondaicus*) là một trong năm loài [động vật guốc lẻ](/wiki/B%E1%BB%99_Gu%E1%BB%91c_l%E1%BA%BB) còn sống sót của [họ Tê giác](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c). Chúng cùng thuộc một chi với loài [tê giác Ấn Độ](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), và cũng có một bộ da nếp gấp giống như một bộ áo giáp, tuy nhiên chúng chỉ dài có 3,1–3,2 m (10–10,5 [ft](/wiki/Foot)) và cao 1,4–1,7 m (4,6–5,8 ft), nhỏ hơn tê giác Ấn Độ và gần tương đương với kích cỡ loài [tê giác đen](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_%C4%91en). Sừng của tê giác Java có độ dài thường dưới 25 [cm](/wiki/Xentim%C3%A9t) (10 [inch](/wiki/Inch)), nhỏ hơn các loài tê giác khác.
Trước kia là loài phổ biến nhất trong các loài tê giác châu Á, tê giác Java từng phân bố ở các đảo của
[Indonesia](/wiki/Indonesia), trải rộng toàn bộ [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81), tới cả [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Hiện nay chúng đang ở trong tình trạng [cực kỳ nguy cấp](/wiki/Lo%C3%A0i_c%E1%BB%B1c_k%E1%BB%B3_nguy_c%E1%BA%A5p), với chỉ hai quần thể được ghi nhận trong môi trường tự nhiên và không có con nào trong các vườn thú. Nó có thể là loài [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) lớn hiếm nhất trên thế giới . Một quần thể có ít nhất 40 con sống tại [4] [Vườn quốc gia Ujung Kulon](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Ujung_Kulon)trên đảo [Java](/wiki/Java)của [Indonesia](/wiki/Indonesia) , và quần thể còn lại được xác nhận là đã tuyệt chủng ở Việt Nam vào năm 2011. [[5]](#cite_note-wwf1-5) Sự suy giảm của loài này được cho là do việc săn bắt trộm, chủ yếu để lấy sừng, một loại dược liệu có giá trị cao trong y học phương Đông truyền thống và có thể bán được với giá lên tới 30.000 [[6]](#cite_note-IRF-6) [đôla](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9)một kilôgam tại các chợ đen . Sự thu hẹp nơi cư trú, đặc biệt do hậu quả chiến tranh, như [[4]](#cite_note-Dinerstein-4) [Chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam)tại Đông Nam Á, cũng góp phần làm suy giảm và cản trở việc khôi phục loài . Sự phân bố hiện nay chỉ tập trung ở hai [[7]](#cite_note-Santiapillai-7) [khu bảo tồn quốc gia](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia), tuy nhiên những con tê giác Java vẫn còn đang gặp nguy hiểm bởi sự săn trộm, bệnh tật và sự giảm sút [đa dạng di truyền](/w/index.php?title=%C4%90a_d%E1%BA%A1ng_di_truy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1)gây ra bởi [giao phối cận huyết](/w/index.php?title=Suy_gi%E1%BA%A3m_do_giao_ph%E1%BB%91i_c%E1%BA%ADn_huy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1).
Loài tê giác Java có thể sống đến khoảng 30–45 năm trong điều kiện hoang dã. Trong quá khứ chúng đã từng sinh sống trong những
[rừng mưa](/wiki/R%E1%BB%ABng_m%C6%B0a) vùng đất thấp, vùng đồng cỏ ẩm ướt và các bãi bồi triền sông rộng lớn. Loài tê giác Java hầu hết thời gian sống đơn độc, trừ khi kết đôi và nuôi dạy tê giác con, dù rằng thỉnh thoảng chúng có thể tập hợp thành bầy gần các bãi đằm hay [bãi liếm đất mặn](/w/index.php?title=B%C3%A3i_li%E1%BA%BFm_%C4%91%E1%BA%A5t_m%E1%BA%B7n&action=edit&redlink=1). Con người là kẻ đi săn duy nhất các con tê giác trưởng thành. Chúng thường tránh xa con người, nhưng có thể sẽ tấn công nếu cảm thấy nguy hiểm. Các nhà khoa học và bảo tồn học hiếm khi nghiên cứu chúng trực tiếp, vì độ hiếm có của chúng và nguy cơ có thể can thiệp vào một loài sinh vật đang nguy cấp. Họ thường dựa vào những [bẫy ảnh](/w/index.php?title=B%E1%BA%ABy_%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1) tự động ( *camera trap*) và các mẫu phân để đánh giá sức khỏe và hoạt động của các con tê giác. Chính vì vậy, tê giác Java vẫn là loài được nghiên cứu ít nhất trong tất cả các loài [tê giác](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c) hiện nay.
## Mục lục
## Phân loại và đặt tên[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=1)]
Những nghiên cứu đầu tiên về loài tê giác Java từ các nhà
[tự nhiên học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) ngoại quốc diễn ra vào năm [1787](/wiki/1787), khi hai con vật bị bắn chết tại Java. Xương sọ của chúng được gửi tới nhà tự nhiên học [người Đức](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c) danh tiếng [Petrus Camper](/w/index.php?title=Petrus_Camper&action=edit&redlink=1), tuy vậy Camper đã mất vào năm [1789](/wiki/1789) trước khi có thể công bố khám phá mới của ông rằng những con tê giác sống ở Java là một loài riêng biệt. Một con tê giác Java khác bị [Alfred Duvaucel](/w/index.php?title=Alfred_Duvaucel&action=edit&redlink=1) bắn tại đảo [Sumatra](/wiki/Sumatra), sau đó ông đã gửi mẫu vật tới người cha dượng của mình là [Georges Cuvier](/w/index.php?title=Georges_Cuvier&action=edit&redlink=1), một nhà khoa học nổi tiếng [người Pháp](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p). Cuvier đã công nhận đây là một loài mới vào năm [1822](/wiki/1822), và trong năm đó nó được [Anselme Gaëtan Desmarest](/w/index.php?title=Anselme_Ga%C3%ABtan_Desmarest&action=edit&redlink=1) định danh bằng [danh pháp khoa học](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Rhinoceros sondaicus*. Đó là loài cuối cùng trong họ Tê giác được xác định . Desmarest lúc đầu đã coi tê giác Java là sinh vật từ đảo Sumatra, về sau ông đã thay đổi để nói rằng mẫu vật mà ông nghiên cứu đến từ đảo Java [8] . [[2]](#cite_note-Zeitschrift-2)
Tên khoa học của chi
*Rhinoceros*, bao gồm cả loài tê giác Ấn Độ, có nguồn gốc từ [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p), *rhino* có nghĩa là mũi, và *ceros* có nghĩa là sừng. *Sondaicus* bắt nguồn từ *, vùng sunda* [địa sinh học](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_sinh_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)bao gồm các đảo lớn Sumatra, Java, [Borneo](/wiki/Borneo)cùng các hòn đảo nhỏ hơn xung quanh. Nó thường được biết với tên **Tê giác một sừng nhỏ**(phân biệt với tê giác một sừng lớn, tức loài tê giác Ấn Độ) và ở Việt Nam quen gọi là **Tê giác một sừng** . [[9]](#cite_note-9)
Tê giác Java có ba
[phân loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i) khác nhau, trong đó chỉ có hai là còn tồn tại: *, phân loài điển hình, được biết với tên* **Rhinoceros sondaicus sondaicus** **Tê giác Java Indonesia**, chỉ sống ở Java và Sumatra. Quần thể hiện nay còn khoảng 40-50 con, sống tại [Vườn quốc gia Ujung Kulon](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Ujung_Kulon)nằm trên mũi phía Tây của đảo Java. Một nhà nghiên cứu đã đề xuất rằng tê giác Java ở Sumatra thuộc về một phân loài riêng biệt, có tên *R.s. floweri*, tuy nhiên ý kiến này không được chấp nhận rộng rãi [[10]](#cite_note-IUCN_Rss-10) . [[11]](#cite_note-CG-11) *là* [Rhinoceros sondaicus annamiticus](/wiki/Rhinoceros_sondaicus_annamiticus) [Tê giác một sừng Việt Nam](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_m%E1%BB%99t_s%E1%BB%ABng_Vi%E1%BB%87t_Nam)hay còn biết với tên **Tê giác Java Việt Nam**hay **Tê giác Việt Nam**, sống ở Việt Nam, [Lào](/wiki/L%C3%A0o), [Campuchia](/wiki/Campuchia), tới cả [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan)và [Malaysia](/wiki/Malaysia). *Annamiticus*bắt nguồn từ tên gọi *Annamite*của [dãy Trường Sơn](/wiki/D%C3%A3y_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n)ở Đông Dương, một phần khu vực phân bố của loài này. Một quần thể đơn lẻ, ước lượng dưới 12 con, sống tại khu vực rừng đất thấp trong [Vườn quốc gia Cát Tiên](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_C%C3%A1t_Ti%C3%AAn)của Việt Nam. Phân tích di truyền cho thấy rằng hai phân loài còn tồn tại (ở Việt Nam và Indonesia) đã có cùng một tổ tiên chung cách đây khoảng chừng 300.000 đến 2 triệu năm trước [[11]](#cite_note-CG-11) . Tuy nhiên, vào tháng 5 năm 2010, con tê giác cuối cùng của Việt Nam đã bị những tay săn trộm bắn chết ở vườn quốc gia Cát Tiên. [[12]](#cite_note-IUCN_Rsa-12) Vào tháng 10 năm 2011, tê giác Java Việt Nam đã chính thức được công bố là tuyệt chủng. [[13]](#cite_note-13) [[14]](#cite_note-Driven-14) [[15]](#cite_note-15) [[16]](#cite_note-16) [[17]](#cite_note-17) *, tên thông thường* [Rhinoceros sondaicus inermis](/wiki/Rhinoceros_sondaicus_inermis) **Tê giác Java Ấn Độ**, chỉ cư trú từ vùng [Bengal](/wiki/Bengal)đến [Miến Điện](/wiki/Myanma), tuy nhiên nó được cho là đã [tuyệt chủng](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng)vào thập niên đầu của [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20). *Inermis*nghĩa là *không có sừng*, và đặc tính đặc trưng nhất của phân loài này là những chiếc sừng nhỏ ở các con đực, và thiếu mất sừng ở con cái (con được nghiên cứu đầu tiên của phân loài là một con cái không có sừng). Tình hình chính trị ở Miến Điện đã ngăn cản việc đánh giá loài tê giác Java Ấn Độ ở nước này, tuy vậy sự tồn tại của chúng đã được công nhận một cách không chắc chắn [[18]](#cite_note-Foose-18) [[19]](#cite_note-Pachy-19) . [[20]](#cite_note-NE_India-20)
### Tiến hóa[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=2)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Panzernashorn2004.jpg/220px-Panzernashorn2004.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Panzernashorn2004.jpg/220px-Panzernashorn2004.jpg)
[tê giác Ấn Độ](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), loài có mối quan hệ gần gũi nhất với tê giác Java; chúng là hai loài duy nhất của chi điển hình *Rhinoceros*.
Những con tê giác tổ tiên bắt đầu tách ra từ những
[động vật guốc lẻ](/wiki/B%E1%BB%99_Gu%E1%BB%91c_l%E1%BA%BB) khác vào thời kỳ [Tiền Eocen](/wiki/T%E1%BA%A7ng_Ypres). Đối chiếu [ADN](/wiki/ADN) [ti thể](/wiki/Ti_th%E1%BB%83) cho thấy tổ tiên của những con tê giác hiện đại rẽ ra từ tổ tiên của [họ Ngựa](/wiki/H%E1%BB%8D_Ng%E1%BB%B1a) vào khoảng 50 triệu năm về trước . [21] [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))hiện nay, Rhinocerotidae, xuất hiện lần đầu vào cuối [thế Eocen](/wiki/Th%E1%BA%BF_Eocen)tại [lục địa Á-Âu](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C3%81-%C3%82u). Tổ tiên của những loài tê giác sống rải rác ở châu Á hiện nay bắt đầu xuất hiện trong thời kỳ [thế Miocen](/wiki/Th%E1%BA%BF_Miocen) . [[22]](#cite_note-Lacombat-22)
Loài tê giác Ấn Độ và tê giác Java, hai thành viên duy nhất của chi
*, xuất hiện trong các bằng chứng hóa thạch ở châu Á vào khoảng 1,6 đến 3,3 triệu năm về trước. Tuy nhiên, những đánh giá phân tử cho thấy những loài này có thể tách ra ở thời điểm sớm hơn nhiều, khoảng 11,7 triệu năm trước Rhinoceros* [[21]](#cite_note-DNA-21) . Dù thuộc về [[23]](#cite_note-Tougard-23) [chi điển hình](/w/index.php?title=Chi_%C4%91i%E1%BB%83n_h%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)(tức là chi tiêu biểu, được lấy tên đặt cho họ), hai loài này không được cho là có mối quan hệ gần gũi với các loài tê giác khác. Những nghiên cứu khác đã đưa ra giả thuyết rằng chúng có thể gần gũi với các chi đã tuyệt chủng *Gaindetherium*và *Punjabitherium*. Một phân tích nguồn gốc phát sinh chi tiết về họ Tê giác đã đưa chi *Rhinoceros*và *Punjabitherium*vào cùng một [nhánh](/wiki/%C4%90%C6%A1n_ng%C3%A0nh)với chi *(* [Dicerorhinus](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_Sumatra) [tê giác Sumatra](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_Sumatra)). Những nghiên cứu khác cho rằng tê giác Sumatra lại có quan hệ gần gũi hơn với hai loài tê giác châu Phi , chúng có thể tách ra từ những loài tê giác khác khoảng chừng 15 triệu năm trước đó [[24]](#cite_note-Cerdeno-24) [[4]](#cite_note-Dinerstein-4) . [[22]](#cite_note-Lacombat-22)
## Đặc điểm[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=3)]
Loài tê giác Java có kích cỡ nhỏ hơn tê giác Ấn Độ, và tương đương với loài
[tê giác đen](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_%C4%91en). Chiều dài cơ thể của tê giác Java (bao gồm cả đầu) có thể lên đến 3,1–3,2 m (10–10,5 ft) và chiều cao là 1,4–1,7 m (4,6–5,8 ft). Khi trưởng thành, chúng có cân nặng khác nhau, dao động từ 900 đến 2.300 kg, và do đang ở tình trạng cực kỳ nguy cấp nên vẫn chưa có một nghiên cứu chính xác nào về kích cỡ khối lượng của loài nay, bởi việc đó không phải là ưu tiên hàng đầu . Không có sự khác biệt kích cỡ đáng kể nào giữa hai [4] [giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_t%C3%ADnh), nhưng con cái có thể to hơn con đực một ít. Những con tê giác Việt Nam thì nhỏ hơn đáng kể so với đồng loại ở Java, dựa trên những bằng chứng hình ảnh hay kích cỡ dấu chân của chúng . [[25]](#cite_note-van_Strien-25)
Giống như người anh em Ấn Độ, loài tê giác Java có một sừng (những loài tê giác khác hiện nay đều có hai sừng). Sừng của chúng nhỏ hơn tất cả những loài tê giác còn tồn tại khác, thông thường dài chưa đến 20 cm (7,9 inch) và chiếc sừng dài nhất được ghi nhận cũng chỉ là 27 cm (10,5 inch). Chúng dường như không thường xuyên dùng sừng để tấn công, thay vì thế chúng sử dụng sừng để cạo bùn trong những bãi đầm, hạ đổ cây xuống để kiếm ăn, hay mở đường đi qua những bụi cây cối rậm rạp. Giống với những loài tê giác ăn cành lá khác (tê giác đen, Sumatra và Ấn Độ), tê giác Java có môi trên dài, nhọn giúp cho việc lấy thức ăn. Những
[răng cửa](/w/index.php?title=R%C4%83ng_c%E1%BB%ADa&action=edit&redlink=1) dưới thì dài và sắc, được chúng sử dụng trong chiến đấu. Sau răng cửa, có hai hàng sáu chiếc [răng hàm](/w/index.php?title=R%C4%83ng_h%C3%A0m&action=edit&redlink=1) dưới vây quanh để nhai các thực vật thô. Giống như những tê giác khác, chúng có khả năng ngửi và nghe tốt nhưng lại có thị giác rất kém. Tuổi thọ của tê giác Java khoảng từ 30-45 năm . [25]
Bộ da của chúng không lông, có màu xám lốm đốm hay nâu xám, được phủ thành từng nếp gấp xung quanh vai, lưng và mông. Bộ da có cấu trúc khảm tự nhiên giúp tạo cho những con tê giác một lớp vỏ ngoài bảo vệ như một bộ áo giáp. Những nếp gấp ở cổ tê giác Java nhỏ hơn tê giác Ấn Độ, nhưng vẫn tạo thành hình yên ngựa phủ qua vai. Bởi những rủi ro có thể gây quấy rầy một loài động vật đang gặp nguy cấp, nên các nhà khoa học phải nghiên cứu thông qua mẫu phân và những bẫy ảnh. Tê giác Java rất hiếm khi có thể được bắt gặp, quan sát hay đánh giá một cách trực tiếp
. [26]
## Phân bố và môi trường sống[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=4)]
Kể cả những đánh giá lạc quan nhất cũng cho thấy có ít hơn 100 con tê giác Java trong điều kiện hoang dã. Chúng được công nhận có thể là loài
[động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) đang gặp nguy hiểm nhất trên thế giới, dù rằng loài tê giác Sumatra, hiện còn khoảng 300 cá thể, đang ở những khu vực phân bố không được bảo vệ như tê giác Java, và một số nhà môi trường học cho rằng tê giác Sumatra đang ở trong tình trạng nguy hiểm hơn. Tê giác Java hiện nay chỉ được biết đang tồn tại ở hai nơi: vườn quốc gia Ujung Kulon trên mũi phía Tây đảo Java và vườn quốc gia Cát Tiên, cách [thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) 150 km (90 [dặm](/wiki/D%E1%BA%B7m_Anh)) về phía Bắc [[11]](#cite_note-CG-11) . [27]
Loài động vật này trước kia đã từng phổ biến ở
[Assam](/wiki/Assam) và [Bengal](/wiki/Bengal) (vùng phân bố của chúng có thể chồng lấn lên cả vùng của tê giác Sumatra và Ấn Độ), hướng về phía Đông tới [Myanma](/wiki/Myanma), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan), [Campuchia](/wiki/Campuchia), [Lào](/wiki/L%C3%A0o), [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), phía nam tới [bán đảo Mã Lai](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai), các đảo [Sumatra](/wiki/Sumatra), [Java](/wiki/Java) và có thể cả [Borneo](/wiki/Borneo) . Chúng chủ yếu sinh sống ở các vùng rừng mưa rậm rạp trên đất thấp, những vùng lau sậy và cỏ cao vốn rất nhiều cạnh các con sông, những vùng bãi bồi triền sông rộng lớn, hay những khu vực ẩm ướt với nhiều bãi bùn. Dù trong lịch sử, chúng thích sống ở những nơi thấp, thì phân loài ở Việt Nam đã di chuyển lên nơi cao hơn (2.000 m) bởi sự xâm lấn và săn bắt của con người [28] . [[18]](#cite_note-Foose-18)
Phạm vi phân bố của tê giác Java bắt đầu thu hẹp lại cách đây ít nhất 3.000 năm. Bắt đầu vào khoảng năm 1000
[TCN](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn), khu vực phân bố phía Bắc của tê giác Java, khi đó đã mở rộng lên cả Trung Quốc, bắt đầu chuyển về phía Nam với tốc độ lên tới 0,5 km (0,3 dặm) một năm, bởi các khu định cư của con người nơi đây đã tăng lên . Nó có thể giống như sự tuyệt chủng cục bộ loài này ở Ấn Độ trong [29] [thập niên 1990](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990) . Chúng đã bị săn bắn đến mức tuyệt chủng tại bán đảo Mã Lai vào năm 1932 [[20]](#cite_note-NE_India-20) . Khi kết thúc [[30]](#cite_note-Straits-30) [Chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), phân loài tê giác Việt Nam được coi là đã tuyệt chủng trên toàn khu vực châu Á, cho đến năm 1989 thì phân loài này mới lại được tìm thấy. Những thợ săn và khai thác gỗ địa phương ở [Campuchia](/wiki/Campuchia)khẳng định rằng họ đã từng nhìn thấy tê giác Java trên [dãy núi Kravanh](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Kravanh&action=edit&redlink=1), nhưng những khảo sát khu vực này đã không thể tìm ra bất cứ dấu hiệu nào của chúng . Một quần thể cũng có thể đã còn tồn tại trên đảo [[31]](#cite_note-FFI-31) [Borneo](/wiki/Borneo), dù rằng đó có thể là loài tê giác Sumatra, với một quần thể nhỏ của chúng ngày nay vẫn còn tồn tại nơi đây . [[28]](#cite_note-Raffles-28)
## Hoạt động[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=5)]
Tê giác Java là loài động vật sống đơn độc, ngoại trừ những cặp giao phối và mẹ cùng con non. Thỉnh thoảng chúng sẽ tập hợp thành những nhóm nhỏ ở các bãi liếm đất mặn và bãi bùn. Ngâm mình trong bùn là hoạt động thường thấy của tất cả các loài tê giác, việc này cho phép chúng duy trì
[nhiệt độ cơ thể](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BA%B3ng_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) luôn mát mẻ và giúp chúng chống được [bệnh tật](/wiki/B%E1%BB%87nh) và [sinh vật ký sinh](/w/index.php?title=Sinh_v%E1%BA%ADt_k%C3%BD_sinh&action=edit&redlink=1). Tê giác Java thông thường không tự đào bãi ngâm bùn của riêng chúng, mà thích sử dụng bãi ngâm của những con vật khác hay các hố xuất hiện tự nhiên, được chúng dùng sừng để mở rộng. Những bãi liếm đất mặn cũng rất quan trọng với chúng bởi đây là nơi cung cấp các chất khoáng thiết yếu. Phạm vi chỗ ở của những con đực rộng hơn, khoảng 12–20 km², so với con cái ở khoảng 3–14 km². Sự chồng lấn lẫn nhau về [lãnh thổ](/w/index.php?title=L%C3%A3nh_th%E1%BB%95_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1) của những con đực ít hơn những con cái, tuy nhiên người ta vẫn chưa được biết về những cuộc tranh giành lãnh thổ nếu có . [32]
Những con đực đánh dấu lãnh địa của chúng bằng phân và nước tiểu. Những vết cào trên mặt đất bằng chân và những cây con bị vặn cũng có thể được sử dụng cho mục đích thông tin. Những loài tê giác khác thường có tập tính đặc biệt: thải những cục phân lớn ra ngoài và sau đó cạo phân bằng chân sau. Loài tê giác Java và Sumatra khi thải phân ra lại không có hành động như vậy. Sự thích nghi trong hành vi này được cho là do sinh thái ở những cánh rừng ẩm ướt tại Java và Sumatra, khiến phương pháp này không đạt hiệu quả cho việc phát tán những mùi hương đánh dấu
. [32]
Tê giác Java phát tiếng kêu ít hơn nhiều so với tê giác Sumatra, có rất ít tiếng tê giác Java từng được ghi lại. Những con trưởng thành không có kẻ địch nào được biết đến ngoài con người. Loài này, đặc biệt ở Việt Nam, rất nhút nhát và thường trốn chạy vào trong rừng rậm mỗi khi con người tới gần. Dù điều này là đặc điểm rất hữu ích khi đứng trên quan điểm bảo tồn, nhưng nó lại gây khó khăn cho việc nghiên cứu chúng
. Tuy nhiên, khi con người tiếp xúc quá gần, chúng có thể trở nên hung dữ và sẽ tấn công; chúng sẽ cắn bằng răng cửa hay hàm dưới và dùng đầu húc mạnh lên phía trên [7] . Hoạt động sống khép kín tương đối phản-xã hội của tê giác Java có thể là sự thích nghi gần đây với các áp lực quần thể; bằng chứng lịch sử đã cho thấy, giống như các loài tê giác khác, trước đây chúng đã từng sống thành bầy đàn nhiều hơn [[32]](#cite_note-IZY-32) . [[11]](#cite_note-CG-11)
### Chế độ ăn uống[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=6)]
Tê giác Java là một loài
[động vật ăn cỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%83n_c%E1%BB%8F). Chúng ăn nhiều loại thực vật khác nhau, đặc biệt thích ăn các bộ phận của cây như chồi, lá non, cành con và quả chín. Hầu hết các loại cây mà chúng ưa thích đều mọc ở nơi nhiều [ánh sáng](/wiki/%C3%81nh_s%C3%A1ng), các khoảng rừng thưa, cây bụi và các thảm thực vật mà không có cây lớn khác. Chúng thường hạ đổ những cây con rồi lấy thức ăn bằng chiếc môi trên cử động được. Chúng là loài thích nghi nhất cho việc kiếm ăn ở các loài tê giác. Dù hiện nay, tê giác Java hoàn toàn chỉ là loài ăn cành lá trên cây nhưng chúng đã từng ăn cả cỏ lẫn cành lá trong phạm vi phân bố của chúng trước kia. Hàng ngày, một con tê giác Java ăn khoảng 50 kg thức ăn. Giống như tê giác Sumatra, tê giác Java cũng cần muối khoáng trong khẩu phần. Những bãi liếm mặn, thường có trong khu vực phân bố ngày trước của chúng, lại không có ở Ujung Kulon, nhưng các con tê giác ở đây đã được quan sát khi đang uống nước biển, có thể phù hợp cho nhu cầu dinh dưỡng của chúng . [25]
### Sinh sản[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=7)]
Những tập tính
[sinh sản](/wiki/Sinh_s%E1%BA%A3n_h%E1%BB%AFu_t%C3%ADnh) của tê giác Java rất khó để nghiên cứu do chúng hiếm khi được quan sát trực tiếp ngoài tự nhiên lẫn việc không có con nào trong các vườn thú. Những con cái bắt đầu [thuần thục](/w/index.php?title=Thu%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A5c_sinh_d%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) sau 3-4 tuổi trong khi đó con đực lại thuần thục ở tuổi thứ 6. Thời gian [mang thai](/w/index.php?title=Thai&action=edit&redlink=1) của chúng ước lượng khoảng 16-19 tháng. Khoảng cách giữa các lần đẻ con là 4-5 năm; tê giác con bắt đầu [cai sữa](/wiki/%C4%82n_d%E1%BA%B7m) sau khoảng 2 năm. Bốn loài tê giác còn lại đều có hoạt động giao phối giống nhau và người ta suy đoán rằng ở loài tê giác Java cũng tương tự như vậy . [32]
## Bảo tồn[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=8)]
Nguyên nhận chính cho việc suy giảm liên tục số lượng loài tê giác Java là việc chúng bị săn bắt để lấy
[sừng](/w/index.php?title=S%E1%BB%ABng_t%C3%AA&action=edit&redlink=1), một vấn đề không chỉ của chúng mà còn có ở tất cả các loài tê giác khác. Những chiếc sừng đã trở thành hàng hóa buôn bán ở Trung Quốc trong hơn 2000 năm qua, bởi họ tin rằng chúng có tác dụng hiệu quả trong [y học phương Đông cổ truyền](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_y). Trong lịch sử, bộ da tê giác đã được người [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) sử dụng làm áo giáp; và những người dân địa phương Việt Nam lại tin về khả năng giải trừ [nọc độc rắn](/w/index.php?title=N%E1%BB%8Dc_%C4%91%E1%BB%99c_r%E1%BA%AFn&action=edit&redlink=1) bằng da tê . Bởi người dân nhiều vùng địa phương nơi tê giác cư trú còn nghèo, nhận thức còn thấp, nên rất khó để thuyết phục họ không giết những động vật dường như vô ích trong y học nhưng lại có thể bán được nhiều tiền [33] . Sau khi [[29]](#cite_note-Biotropica-29) [Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp](/wiki/CITES)(CITES) bắt đầu có hiệu lực năm [1975](/wiki/1975), loài tê giác Java đã được liệt kê bảo vệ ở Phụ lục 1, có nghĩa là: tất cả các giao dịch quốc tế về tê giác Java và các sản phẩm bắt nguồn từ chúng đều là bất hợp pháp . Những khảo sát về tê giác ở chợ đen đã xác định rằng: sừng của những con tê giác châu Á (tê giác Ấn Độ, Java và Sumatra) có thể đạt tới giá 30.000 [[34]](#cite_note-African-34) [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9)mỗi kilôgam, tức gấp ba lần so với sừng những con tê giác châu Phi cùng họ . [[4]](#cite_note-Dinerstein-4)
Việc mất đi nơi cư trú bởi ngành
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) cũng đã góp phần tạo sự suy giảm, dù hiện nay nó không còn là một nhân tố nữa bởi tê giác Java giờ chỉ sống ở hai khu vực bảo tồn quốc gia. Sự suy giảm chất lượng [môi trường sống](/wiki/M%C3%B4i_sinh) đã ngăn cản việc khôi phục số lượng loài. Cho dù với tất cả các nỗ lực bảo tồn, khả năng tồn tại của chúng vẫn bị đe dọa khốc liệt. Khi quần thể bị giới hạn ở hai khu vực nhỏ, chúng sẽ rất dễ bị bệnh tật và gặp các vấn đề do giao phối cận huyết.
### Ujung Kulon[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=9)] [Vườn quốc gia Ujung Kulon](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Ujung_Kulon) tại đảo Java được thành lập vào năm 1980, là nơi tập trung quần thể *Rhinoceros sondaicus sondaicus* cuối cùng trên thế giới, với khoảng 40-50 cá thể, theo Tổ chức Tê giác Thế giới ( *International Rhino Foundation*) năm 2007 , và 45-50 cá thể, theo [35] [WWF](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_B%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn)năm 2008 . Khu bảo tồn này bao gồm bán đảo Ujung Kulon và một số đảo nhỏ liền kề, được Bộ Lâm nghiệp Indonesia quản lý [[5]](#cite_note-wwf1-5) , đã được [[18]](#cite_note-Foose-18) [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)công nhận là [di sản thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)vào năm [1992](/wiki/1992).
Sau khi bán đảo
[Ujung Kulon](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Ujung_Kulon) bị núi lửa [Krakatoa](/wiki/Krakatoa) tàn phá vào năm 1883, những con tê giác bắt đầu xâm lấn trở lại, trong khi đó dân cư nơi đây lại trở nên thưa thớt, vì thế đã tạo một địa điểm trú ẩn an toàn cho chúng . Năm [27] [1931](/wiki/1931), khi tê giác Java đã đứng trên bờ vực tuyệt chủng ở Sumatra, chính quyền Indonesia đã tuyên bố rằng loài tê giác này là sinh vật được bảo vệ hợp pháp , dù thế sự săn bắn trộm vẫn tiếp diễn. Năm [[18]](#cite_note-Foose-18) [1967](/wiki/1967), trong một điều tra lần đầu tiên về tê giác Java ở Ujung Kulon, chỉ có 25 con được ghi nhận. Đến những năm 1970-1980, chính quyền mới sử dụng biện pháp nghiêm ngặt hơn với những kẻ săn trộm. Nhờ thế đến năm [1980](/wiki/1980), số lượng tê giác đã tăng lên gấp đôi và vẫn tiếp tục giữ ở khoảng 50 con cho đến nay. Dù ở Ujung Kulon không có kẻ săn mồi, nhưng tê giác Java vẫn phải cạnh tranh nguồn tài nguyên (thức ăn, nước uống, chỗ ở) với các loài ăn cỏ hoang dã khác, điều này có thể kìm hãm số lượng tê giác dưới sức chứa tối đa của khu vực bán đảo chúng sống . [[36]](#cite_note-IPS-36)
Năm
[2006](/wiki/2006), dấu hiệu về ít nhất bốn con tê giác con đã được các nhà khoa học của WWF khám phá, sự kiện này được coi là một thành tựu đặc biệt trong công cuộc bảo tồn . [37]
|Năm||1953||1959||1964||1968||1972||1977||1982||1990||1993||1999||2002||2005||2008|
|Số lượng||30-50||30–40||25–50||20–29||40–48||45–54||40–60||< 50||50||50||50–60||50–60||45-50
|
### Cát Tiên[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=10)] [Vườn quốc gia Cát Tiên](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_C%C3%A1t_Ti%C3%AAn) tại [Đông Nam Bộ](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_B%E1%BB%99_(Vi%E1%BB%87t_Nam)), [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) được thành lập vào năm [1992](/wiki/1992). Cát Tiên vào thời điểm đó có quần thể *Rhinoceros sondaicus annamiticus* cuối cùng trên thế giới trong khi chúng đã tuyệt chủng bên ngoài Việt Nam. Nằm trên địa bàn ba tỉnh [Đồng Nai](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Nai), [Lâm Đồng](/wiki/L%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%93ng) và [Bình Phước](/wiki/B%C3%ACnh_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc), cách [thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) 150 km về phía Bắc, vườn quốc gia Cát Tiên có đặc trưng là các khu rừng mưa đất thấp ẩm ướt nhiệt đới. Loài tê giác một sừng (tê giác Java Việt Nam) sống tại khu vực Cát Lộc của vườn quốc gia, đã được [Sách đỏ Việt Nam](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_Vi%E1%BB%87t_Nam) xếp vào hạng cao nhất - E ( *Endangered* - Nguy cấp), nhưng vẫn kém hơn so với hạng [Cực kỳ nguy cấp](/wiki/Lo%C3%A0i_c%E1%BB%B1c_k%E1%BB%B3_nguy_c%E1%BA%A5p) của [Sách đỏ IUCN](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN).
Dù trước kia đã từng phổ biến trên toàn Đông Nam Á, nhưng sau
[Chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), phân loài tê giác Java Việt Nam được coi là đã tuyệt chủng. Những phương pháp sử dụng trong chiến tranh đã tàn phá nghiêm trọng hệ sinh thái của khu vực, ví dụ như sử dụng [bom napan](/wiki/Bom_napan), [chất độc da cam](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%99c_da_cam) làm rụng lá, ném bom không kích hay [thả mìn](/wiki/M%C3%ACn). Chiến tranh đã đem tới cho nơi đây hàng loạt những loại vũ khí mà người ta có thể tiếp cận với giá rẻ. Sau chiến tranh, những người dân nghèo, nếu trước kia chỉ dùng hố bẫy, nay lại có những vũ khí gây chết người trong tay, giúp họ trở thành những kẻ săn bắt hiệu quả. Thật bất ngờ khi một con tê giác cái trưởng thành bị bắn chết vào năm [1988](/wiki/1988). Tin này phản bác giả định rằng tê giác đã tuyệt chủng tại Việt Nam. Năm sau, tức năm [1989](/wiki/1989), các nhà khoa học đến khảo sát khu rừng miền Nam Việt Nam để tìm dấu hiệu về những con sống sót còn lại đã phát hiện dấu vết mới của ít nhất 15 con tê giác sinh sống trong khu vực dọc [sông Đồng Nai](/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%E1%BB%93ng_Nai). Do mức độ quan trọng của quần thể này nên khu vực chúng sống đã trở thành Khu bảo tồn tê giác Cát Lộc vào năm 1992, [39] sau đó đã sáp nhập vào Vườn quốc gia Cát Tiên năm [[33]](#cite_note-AP2-33) [1998](/wiki/1998), tuy nhiên hai khu vực này lại bị ngăn cách bởi các khu đất nông nghiệp.
Dù được con người quan tâm bảo tồn nhưng diện tích cư trú của tê giác vẫn bị xâm lấn 15% vào năm
[1990](/wiki/1990) và con số tê giác còn sống đã giảm xuống chỉ còn 5-8 con vào năm [1999](/wiki/1999). Theo đánh giá năm 2000, có khoảng 6 nghìn người sống bên rìa khu vực vườn quốc gia, ở các vùng bãi bồi triền sông, môi trường sống ưa thích của tê giác, bắt đầu xâm lấn để trồng lúa, cộng thêm với lực lượng kiểm lâm bảo vệ ít ỏi (dưới 20 người), nên người ta cho rằng tê giác Việt Nam chỉ có thể tồn tại trong vòng từ 3-5 năm nữa. [40] Sau đó cơ quan bảo tồn ước tính chỉ còn 3-8 con tê giác, và có thể không có con đực nào sống sót. [[41]](#cite_note-41) [[27]](#cite_note-NYT-27) Loài tê giác đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Những nhà bảo tồn tranh luận về cơ hội sống sót của loài tê giác nơi đây; một số người cho rằng nên đem tê giác từ Indonesia sang để duy trì quần thể; những ý kiến khác cho rằng quần thể có khả năng tự phục hồi. [[37]](#cite_note-BBCpop-37) [[7]](#cite_note-Santiapillai-7) [[42]](#cite_note-WWF-42)
Ngày
[29 tháng 4](/wiki/29_th%C3%A1ng_4) năm [2010](/wiki/2010), người ta phát hiện một con tê giác đã bị kẻ săn trộm bắn chết tại [vườn quốc gia Cát Tiên](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_C%C3%A1t_Ti%C3%AAn). Đây được xem là một tin buồn cho ngành bảo tồn học Việt Nam. Quỹ [WWF](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_B%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn) muốn [chính phủ Việt Nam](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam) điều tra khẩn cấp để tìm ra thủ phạm. Đến tháng 10 năm 2011, [43] [Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_B%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn)cho biết con tê giác đó là con tê giác cuối cùng tại Việt Nam, và hiện tại loài tê giác Java đã tuyệt chủng tại Việt Nam. [[44]](#cite_note-44) [Quỹ Bảo tồn Tê giác Quốc tế](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_T%C3%AA_gi%C3%A1c_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)IRF ( **) cũng đã khẳng định tin này.** [International Rhino Foundation](//en.wikipedia.org/wiki/International_Rhino_Foundation) [[6]](#cite_note-IRF-6) [[45]](#cite_note-BBC-45)
|Năm||1989||1991||1993||1998||1999||2001||2005||2007||2011|
|Số lượng||10-15||8-12||7-9||5-7||7-8||5-8||2-7||4-5
||0
|
### Trong điều kiện nuôi nhốt[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=11)]
Không có con tê giác Java nào được trưng bày trong một thế kỉ qua. Thế kỷ 19, có ít nhất bốn con đã được trưng bày tại
[Adelaide](/wiki/Adelaide), [Calcutta](/wiki/Kolkata) và [London](/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n). Theo các tài liệu có tổng số ít nhất 22 con tê giác Java đã bị nuôi nhốt, nhưng cũng có thể con số này lớn hơn vì nhiều khi nó bị nhầm với [tê giác Ấn Độ](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) . Tê giác Java chưa bao giờ sinh trưởng tốt trong điều kiện nuôi nhốt, nhiều nhất có con chỉ sống được 20 năm, bằng một nửa tuổi thọ của loài tê giác trong tự nhiên. Con tê giác Java bị giam cuối cùng chết tại [47] [Vườn thú Adelaide](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_th%C3%BA_Adelaide&action=edit&redlink=1)của [Úc](/wiki/%C3%9Ac)vào năm [1907](/wiki/1907), lúc đó chúng đang còn được biết rất ít và con vật này đã bị coi là thuộc loài tê giác Ấn Độ . Bởi những chương trình kéo dài và tốn kém trong thập niên [[25]](#cite_note-van_Strien-25) [1980](/wiki/1980)và [1990](/wiki/1990)với mục đích nuôi những con [tê giác Sumatra](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c_Sumatra)trong các [vườn thú](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_%C4%91%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt)đều thất bại thảm hại, nên những cố gắng bảo tồn loài tê giác Java bằng cách tương tự cũng không chắc chắn thành công . [[4]](#cite_note-Dinerstein-4)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=12)] **Nhóm chuyên gia tê giác châu Á (1996).** [^](#cite_ref-IUCN_Rs_1-0) [.](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/19495/all) *Rhinoceros sondaicus* *Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa 2007*. IUCN 2007. Truy cập 3-10-2008
- ^
**a** [Rookmaaker L.C. (1982). “The type locality of the Javan Rhinoceros (](#cite_ref-Zeitschrift_2-1) **ă** *Rhinoceros sondaicus*Desmarest, 1822)”. *Zeitschrift fur Saugetierkunde* **47**(6): 381–382. **Bản đồ lấy từ Foose và Van Strien (1997). Bản đồ này không có phân bổ của tê giác Java tại Borneo theo Cranbook và Piper (2007).** [^](#cite_ref-Range_3-0)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Dinerstein, Eric (2003).](#cite_ref-Dinerstein_4-5) **d** *The Return of the Unicorns; The Natural History and Conservation of the Greater One-Horned Rhinoceros*. [New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York): Nhà in [Đại học Columbia](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Columbia). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-231-08450-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-231-08450-1).
- ^
**a** **ă** **â** [Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_B%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn)(4 tháng 3 năm 2008), [Chasing rhinos in Indonesia’s Ujung Kulon National Park](http://www.wwf.or.th/about_wwf/where_we_work/asia_pacific/our_solutions/borneo_forests/news/index.cfm?uNewsID=126300). Truy cập 10-10-2008
- ^
**a** **ă** **â** [“Javan Rhinos Now Extinct in Vietnam”](http://www.rhinos-irf.org/javan-rhinos-now-extinct-in-vietnam/)(Thông cáo báo chí). IRF. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [Santiapillai C. (1992). “Javan rhinoceros in Vietnam”.](#cite_ref-Santiapillai_7-2) **â** *Pachyderm* **15**: 25–27. **Rookmaaker Kees (2005). “First sightings of Asian rhinos”. Trong Fulconis R.** [^](#cite_ref-Rookmaaker_8-0) *Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6*. London: Hiệp hội Vườn thú và Bể cảnh châu Âu. tr. 52. [^](#cite_ref-9) [Bách khoa toàn thư Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam), *. Truy cập 3-10-2008* [Tê giác một sừng](http://web.archive.org/web/20081030093807/http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=160BaWQ9NTU0NCZncm91cGlkPSZraW5kPXN0YXJ0JmtleXdvcmQ9dA==&page=9) **Nhóm chuyên gia tê giác châu Á (1996).** [^](#cite_ref-IUCN_Rss_10-0) [.](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/19497/all) *Rhinoceros sondaicus*ssp. *sondaicus* *Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa 2007*. IUCN 2007. Truy cập 3-10-2008
- ^
**a** **ă** **â** [Fernando Prithiviraj; Gert Polet, Nazir Foead, Linda S. Ng, Jennifer Pastorini, Don J. Melnick (tháng 6 năm 2006). “Genetic diversity, phylogeny and conservation of the Javan hinoceros (Rhinoceros sondaicus)”.](#cite_ref-CG_11-3) **b** *Conservation Genetics* **7**(3): 439–448. [doi](/wiki/DOI): [10.1007/s10592-006-9139-4](http://dx.doi.org/10.1007%2Fs10592-006-9139-4). **Nhóm chuyên gia tê giác châu Á (1996).** [^](#cite_ref-IUCN_Rsa_12-0) [.](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/19498/all) *Rhinoceros sondaicus*ssp. *annamiticus* *Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa 2007*. IUCN 2007. Truy cập 3-10-2008. [^](#cite_ref-13) [“Rare Javan rhino found dead in Vietnam”](http://wwf.panda.org/wwf_news/?193168/Rare-Javan-rhino-found-dead-in-Vietnam). WWF, ngày 10 tháng 5 năm 2010 **Gersmann, Hanna (ngày 25 tháng 10 năm 2011).** [^](#cite_ref-Driven_14-0) [“Javan rhino driven to extinction in Vietnam, conservationists say”](http://www.guardian.co.uk/environment/2011/oct/25/javan-rhino-extinct-vietnam). *The Guardian*. Truy cập ngày 25 tháng 10 năm 2011. **Kinver, Mark (24 tháng 10 năm 2011).** [^](#cite_ref-15) [“Javan rhino 'now extinct in Vietnam'”](http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15430787). [BBC News](/wiki/BBC). Truy cập ngày 24 tháng 10 năm 2011. [^](#cite_ref-16) [“Inadequate protection causes Javan rhino extinction in Vietnam”](http://vietnam.panda.org/?202074/Inadequate-protection-causes-Javan-rhino-extinction-in-Vietnam)(Thông cáo báo chí). [WWF](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_B%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn). 25/10/2011. Truy cập 19/1/2013. [^](#cite_ref-17) [Tê giác một sừng tuyệt chủng ở Việt Nam - VnExpress](http://vnexpress.net/gl/khoa-hoc/2011/10/te-giac-mot-sung-tuyet-chung-o-viet-nam/)Hương Thu, 25/10/2011, 17:57 GMT+7
- ^
**a** **ă** **â** [Foose, Thomas J.; Nico van Strien (1997),](#cite_ref-Foose_18-3) **b** *Asian Rhinos – Status Survey and Conservation Action Plan*, IUCN, Gland (Thụy Sĩ), Cambridge (UK), [ISBN](/wiki/ISBN) [2-8317-0336-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/2-8317-0336-0) **Rookmaaker, Kees (1997). “Records of the Sundarbans Rhinoceros (** [^](#cite_ref-Pachy_19-0) *Rhinoceros sondaicus inermis*) in India and Bangladesh”. *Pachyderm* **24**: 37–45.
- ^
**a** [Rookmaaker L.C. (tháng 6 năm 2002). “Historical records of the Javan rhinoceros in North-East India”.](#cite_ref-NE_India_20-1) **ă** *Bản tin của Quỹ tê giác của thiên nhiên tại đông bắc Ấn Độ*(4): 11–12.
- ^
**a** [Xu Xiufeng; Axel Janke, Ulfur Arnason.](#cite_ref-DNA_21-1) **ă** [“The Complete Mitochondrial DNA Sequence of the Greater Indian Rhinoceros,](http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/13/9/1167). *Rhinoceros unicornis*, and the Phylogenetic Relationship Among Carnivora, Perissodactyla, and Artiodactyla (+ Cetacea)” *Molecular Biology and Evolution* **13**(9): 1167–1173. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** [Lacombat Frédéric (2005). “The evolution of the rhinoceros”. Trong Fulconis R.](#cite_ref-Lacombat_22-1) **ă** *Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6*. London: Hiệp hội Vườn thú và Bể cảnh châu Âu. tr. 46–49. **Tougard C.; T. Delefosse, C. Hoenni, C. Montgelard (2001). “Phylogenetic relationships of the five extant rhinoceros species (Rhinocerotidae, Perissodactyla) based on mitochondrial cytochrome b and 12s rRNA genes”.** [^](#cite_ref-Tougard_23-0) *Molecular Phylogenetics and Evolution* **19**(1): 34–44. [doi](/wiki/DOI): [10.1006/mpev.2000.0903](http://dx.doi.org/10.1006%2Fmpev.2000.0903). **Cerdeño, Esperanza (1995).** [^](#cite_ref-Cerdeno_24-0) [“Cladistic Analysis of the Family Rhinocerotidae (Perissodactyla)”](http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/3566/1/N3143.pdf). *Novitates*(Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Bắc Mỹ) (3143). [ISSN](/wiki/ISSN) [0003-0082](//www.worldcat.org/issn/0003-0082). Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** [van Strien Nico (2005). “Javan Rhinoceros”. Trong Fulconis R.](#cite_ref-van_Strien_25-3) **b** *Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6*. London: Hiệp hội Vườn thú và Bể cảnh châu Âu. tr. 75–79. **Munro Margaret (5 tháng 10 năm 2002). “Their trail is warm: Scientists are studying elusive rhinos by analyzing their feces”.** [^](#cite_ref-NatPost_26-0) *.* [National Post](/w/index.php?title=National_Post&action=edit&redlink=1)
- ^
**a** **ă** [Mark Derr (11 tháng 7 năm 2006).](#cite_ref-NYT_27-2) **â** [“Racing to Know the Rarest of Rhinos, Before It’s Too Late”](http://www.nytimes.com/2006/07/11/science/11rhin.html). *. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2008.* [The New York Times](/wiki/The_New_York_Times)
- ^
**a** [Cranbook, Earl of; Philip J. Piper (2007).](#cite_ref-Raffles_28-1) **ă** [“The Javan Rhinoceros](http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/55/55rbz217-220.pdf). *Rhinoceros Sondaicus*in Borneo” *The Raffles Bulletin of Zoology*( [Đại học Singapore](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Singapore&action=edit&redlink=1)) **55**(1): 217–220. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** [Corlett Richard T. (2007). “The Impact of Hunting on the Mammalian Fauna of Tropical Asian Forests”.](#cite_ref-Biotropica_29-1) **ă** *Biotropica* **39**(3): 202–303. [doi](/wiki/DOI): [10.1111/j.1744-7429.2007.00271.x](http://dx.doi.org/10.1111%2Fj.1744-7429.2007.00271.x). **Ismail Faezah (9 tháng 6 năm 1998). “On the horns of a dilemma”.** [^](#cite_ref-Straits_30-0) *.* [New Straits Times](/w/index.php?title=New_Straits_Times&action=edit&redlink=1) **Daltry J.C.; F. Momberg (2000).** [^](#cite_ref-FFI_31-0) *Cardamom Mountains biodiversity survey*. [Cambridge](/wiki/Cambridge): Quần động vật và thực vật quốc tế.
- ^
**a** **ă** **â** [Hutchins M.; M.D. Kreger (2006). “Rhinoceros behaviour: implications for captive management and conservation”.](#cite_ref-IZY_32-3) **b** *International Zoo Yearbook*(Hiệp hội động vật học London) **40**: 150–173. [doi](/wiki/DOI): [10.1111/j.1748-1090.2006.00150.x](http://dx.doi.org/10.1111%2Fj.1748-1090.2006.00150.x).
- ^
**a** [Stanley Bruce (22 tháng 6 năm 1993). “Scientists Find Surviving Members of Rhino Species”.](#cite_ref-AP2_33-1) **ă** *.* [Associated Press](/wiki/Associated_Press) **Emslie, R.; M. Brooks (1999),** [^](#cite_ref-African_34-0) *African Rhino. Status Survey and Conservation Action Plan*, IUCN/SSC Nhóm chuyên gia tê giác châu Phi. IUCN, Gland (Thụy Sĩ), Cambridge (UK), [ISBN](/wiki/ISBN) [2831705029](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/2831705029) **Tổ chức Tê giác Tế giới (2007),** [^](#cite_ref-35) *. Truy cập 10-10-2008.* [Báo cáo thường niên 2007](http://www.rhinos-irf.org/attachments/files/144/Annual%202007.pdf) **Dursin Richel (16 tháng 1 năm 2001). “Environment-Indonesia: Javan Rhinoceros Remains At High Risk”.** [^](#cite_ref-IPS_36-0) *.* [Inter Press Service](/w/index.php?title=Inter_Press_Service&action=edit&redlink=1)
- ^
**a** [Williamson Lucy (1 tháng 9 năm 2006).](#cite_ref-BBCpop_37-1) **ă** [“Baby boom for near-extinct rhino”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/5305906.stm). *. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2008.* [BBC News](/wiki/BBC)
- ^
**a** [Massicot P.](#cite_ref-AI_38-1) **ă** [Rhinoceros sondaicus](http://www.animalinfo.org/species/artiperi/rhinsond.htm), *Animal Info 2005*. Truy cập 4-10-2008. **Raeburn Paul (24 tháng 4 năm 1989). “World's Rarest Rhinos Found In War-Ravaged Region of Vietnam”.** [^](#cite_ref-AP1_39-0) *.* [Associated Press](/wiki/Associated_Press) **Polet G.; Mui T. V.; Dang N. X.; Manh B. H.; Baltzer M. (1999) "The Javan Rhinos,** [^](#cite_ref-40) *Rhinoceros sondaicus annamiticus*, of Cat Tien Naional Park, Vietnam: Current Status and Management Implications". Pachyderm **27**, 34-48. **Foose T. J.; van Strien N.; Rookmaaker K. (chủ biên). (tháng 3-2000)** [^](#cite_ref-41) *Asian Rhino, Bản tin của Nhóm chuyên gia tê giác châu Á thuộc IUCN SSC* **3** [^](#cite_ref-WWF_42-0) [“Javan Rhinoceros; Rare, mysterious, and highly threatened”](http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/species/about_species/species_factsheets/rhinoceros/asian_rhinos/javan_rhinoceros/index.cfm). *. 28 tháng 3 năm 2007. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2008.* [Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_B%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn) [^](#cite_ref-43) [WWF,](http://wwf.panda.org/wwf_news/?193168/Rare-Javan-rhino-found-dead-in-Vietnam) *Rare Javan rhino found dead in Vietnam*, 10 tháng 5 năm 2010 **Mark Kinver (24 tháng 10 năm 2011).** [^](#cite_ref-44) [“Javan rhino 'now extinct in Vietnam'”](http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15430787). BBC News. Truy cập ngày 25 tháng 10 năm 2011. [^](#cite_ref-BBC_45-0) [“Việt Nam 'không còn tê giác một sừng'”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2011/10/111025_viet_rhinos.shtml)(Thông cáo báo chí). [BBC](/wiki/BBC). 25 tháng 10 năm 2011. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2011. [^](#cite_ref-46) [Thông tấn xã Việt Nam](/wiki/Th%C3%B4ng_t%E1%BA%A5n_x%C3%A3_Vi%E1%BB%87t_Nam)(3 tháng 5 năm 2007). [“Vườn Quốc gia Cát Tiên chỉ còn 4-5 con tê giác Java”](http://tuoitre.vn/Chinh-tri-xa-hoi/Moi-truong/148910/Vuon-Quoc-gia-Cat-Tien-chi-con-4-5-con-te-giac-Java.html). *. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2008.* [Báo Tuổi trẻ](/wiki/Tu%E1%BB%95i_Tr%E1%BA%BB_(b%C3%A1o)) **Rookmaaker L.C. (2005). “A Javan rhinoceros,** [^](#cite_ref-Garten_47-0) *Rhinoceros sondaicus*, in Bali năm 1839”. *Zoologische Garten* **75**(2): 129–131.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AA_gi%C3%A1c_Java&action=edit§ion=13)]
|
|![]()
[Tê giác Java](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Rhinoceros_sondaicus?uselang=vi)
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Tê giác Java](//species.wikimedia.org/wiki/Rhinoceros_sondaicus?uselang=vi) [Thông tin](http://www.rhinoresourcecenter.com/species/javan-rhino/)và [hình ảnh về Tê giác Java](http://www.rhinoresourcecenter.com/index.php?s=1&act=imgs&CODE=tax_images&taxon=7)trên [Trung tâm Tài nguyên Tê giác](http://www.rhinoresourcecenter.com/)(Rhino Resource Center). [Thông tin](http://www.unep-wcmc.org/species/data/species_sheets/javarhin.htm)trên [Trung tâm kiểm định bảo tồn thế giới](http://www.unep-wcmc.org)(UNEP-WCMC). [Các chi tiết và ảnh](http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Rhinoceros_sondaicus/index.html)từ ARKive. [Thông số về tê giác Java (](http://www.rhinos-irf.org/javan/)trên *Rhinoceros sondaicus*) [Tổ chức Tê giác Quốc tế](http://www.rhinos-irf.org/)(International Rhino Foundation). [Tê giác một sừng](http://www.vncreatures.net/chitiet.php?page=5&loai=1&ID=5571)trên SVRVN
- Desmarest (1822).
[“Rhinoceros sondaicus”](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/19495/0). *.* [Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN)Phiên bản 2008 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). [Tê giác Java](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=102233)tại trang [National Center for Biotechnology Information](/w/index.php?title=National_Center_for_Biotechnology_Information&action=edit&redlink=1)(NCBI). [tại](http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=625004) *Tê giác Java*625004 [Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Th%C3%B4ng_tin_Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_T%C3%ADch_h%E1%BB%A3p)(ITIS). [tại Encyclopedia of Life](http://www.eol.org/pages/328342) *Tê giác Java*
|
|
(Tê giác)
(Lợn vòi)

X-Cache: cp1067 hit (1), cp1052 frontend miss (0)