text:
Chim cổ rắn
Chim cổ rắn là các loài chim trong họ Anhingidae, bộ Chim điên (trước đây xếp trong bộ Bồ nông). Hiện nay còn tồn tại tổng cộng 4 loài trong một chi duy nhất, một trong số đó hiện đang ở tình trạng gần bị đe dọa tuyệt chủng. Chúng được gọi là chim cổ rắn là do chúng có cổ dài và mảnh dẻ, tạo ra bề ngoài tương tự như những con rắn khi chúng bơi với phần thân chìm dưới mặt nước.
Mục lục
Miêu tả[sửa | sửa mã nguồn]
Chim cổ rắn là các loài chim lớn. Con trống có bộ lông màu đen hay nâu sẫm, mào mọc thẳng đứng trên đầu và mỏ lớn hơn của con mái. Chim mái có bộ lông nhạt màu hơn, đặc biệt là trên cổ và các phần dưới. Cả chim trống và chim mái có các chấm màu xám trên các lông vai dài và các lông vũ của mặt trên các cánh. Mỏ nhọn có các gờ răng cưa. Các chân chim cổ rắn có màng bơi, ngắn và ở gần phần cuối của thân.[1] Bộ lông của chúng có thể thấm nước, tương tự như của chim cốc nên chúng phải rũ cánh để làm khô sau khi bơi lặn. Các tiếng kêu của chúng bao gồm các tiếng kêu ríu rít hay rất huyên náo khi chúng bay hoặc đậu. Trong mùa động dục, các con trưởng thành đôi khi có tiếng huýt gió như quạ kêu.
Phân bố[sửa | sửa mã nguồn]
Chim cổ rắn sinh sống ở khu vực vòng quanh xích đạo, trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Chúng sống trong môi trường nước ngọt hoặc lợ và có thể tìm thấy trong các hồ, sông, đầm lầy, cửa sông, vịnh, phá và các cánh rừng đước ngập nước. Chúng có xu hướng tụ tập thành bầy đôi khi tới 100 con nhưng lại có đặc tính chiếm cứ lãnh thổ khá cao khi vào mùa sinh sản. Phần lớn là sống tĩnh tại và không di cư, tuy nhiên các quần thể lớn có thể có hiện tượng di cư.
Thức ăn[sửa | sửa mã nguồn]
Thức ăn chủ yếu của chim cổ rắn là cá có kích thước trung bình.[2] Chúng dùng các mỏ nhọn của mình để xiên con mồi khi chúng lặn xuống dưới nước. Chúng có thể phóng mỏ của chúng về phía trước tương tự một mũi giáo. Chúng cũng ăn cả các động vật lưỡng cư như ếch và sa giông, các loài động vật bò sát như rắn và rùa cũng như các động vật không xương sống như côn trùng, tôm tép và các động vật thân mềm khác.[3] Các loài chim này dùng chân của chúng để di chuyển dưới nước, đuổi theo và phục kích con mồi. Sau đó chúng đâm vào con mồi, chẳng hạn cá, để đem nó lên trên bề mặt nước, tung nó trong không gian để bắt và nuốt.[4]
Sinh sản[sửa | sửa mã nguồn]
Chim cổ rắn là động vật có quan hệ tình dục kiểu một vợ-một chồng và chúng cặp đôi trong mùa sinh sản. Chúng có nhiều kiểu thể hiện khả năng để tìm kiếm bạn tình, bao gồm việc các con trống khoe mã để hấp dẫn con mái, các thể hiện chào mừng giữa con trống với con mái và các thể hiện liên kết cặp giữa các cặp. Trong mùa sinh sản, các túi nhỏ dưới cổ chúng đổi từ màu hồng hay vàng sang màu đen và phần da trên mặt chuyển từ màu vàng hay vàng-lục sang màu xanh thổ. Thông thường chúng giao phối và sinh sản theo từng bầy.
Sinh sản có thể diễn ra thành mùa hoặc quanh năm và thay đổi theo khu vực địa lý. Tổ của chúng được làm từ các cành cây non và được xây trên các ngọn cây hay trong các đám lau sậy, thường gần mặt nước. Ổ trứng có từ 2-6 trứng (thông thường khoảng 4) với vỏ màu lục nhạt, được ấp trong khoảng 25 - 30 ngày. Trứng nở không đồng thời. Cả chim bố và chim mẹ cùng chăm sóc các con và con non thuộc loại không tự kiếm mồi sớm được. Chúng đạt độ tuổi trưởng thành sau khoảng 2 năm. Nói chung chim cổ rắn có thể sống khoảng 9 năm.
Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]
Họ chim này có quan hệ họ hàng rất gần với các họ khác trong bộ Bồ nông (Pelecaniformes). Hiện nay, nói chung người ta công nhận có 4 loài còn sinh tồn trong cùng một chi với danh pháp khoa học Anhinga. Chim cổ rắn phương đông là loài cận mức nguy hiểm. Sự phá hủy môi trường sinh sống cùng với các sự can thiệp khác của con người là những nguyên nhân chính làm cho số lượng của loài này bị suy giảm.
Các loài còn sinh tồn[sửa | sửa mã nguồn]
- Anhinga anhinga: Chim cổ rắn châu Mỹ
- Anhinga melanogaster: Điên điển phương Đông, chim cổ rắn phương đông
- Anhinga rufa: Chim cổ rắn châu Phi
- Anhinga novaehollandiae: Chim cổ rắn Úc
Các "loài" tuyệt chủng được biết đến nhờ các bộ xương ở Mauritius và Australia đã được đặt tên khoa học là Anhinga nana (chim cổ rắn Mauritius) và Anhinga parvus, nhưng chúng đã bị xác định sai lầm các bộ xương của chim cốc đuôi dài (Phalacrocorax africanus) và chim cốc nhỏ có mào (Phalacrocorax melanoleucos), một cách tương ứng (Olson, 1975). Tuy nhiên, trong trường hợp đầu tiên, chúng có thể thuộc về một phân loài đã tuyệt chủng, có thể tạm được gọi là Phalacrocorax africanus nanus (chim cốc Mauritius lùn) - trớ trêu thay, do nanus/nana có nghĩa là "lùn" nhưng các bộ phận còn sót lại của nó lại lớn hơn những phần tương ứng của những con chim cốc đuôi dài phân bổ rất gần về mặt địa lý.
Hóa thạch[sửa | sửa mã nguồn]
Có một lượng khá lớn các loài và các chi tiền sử chỉ tìm thấy từ các hóa thạch (chủ yếu là trong kỷ đệ Tam); trong số đó được đặt tên một cách thích hợp là Macranhinga, Meganhinga và Giganhinga, đại diện cho những con chim cổ rắn rất lớn và không biết bay.
Các loài tiền sửa của Anhinga được cho là phân bố trong các điều kiện khí hậu giống ngày nay, phân bố từ châu Âu trong Miocene ẩm hơn và nóng hơn. Dòng nhỏ hơn đã sống sót trong hơn 20 triệu năm. Các bằng chứng hóa thạch loài cho thấy chúng tập trung quan xích đạo, với loài trẻ hơn phân bố về phía đông của châu Mỹ, Hadley cell có vẻ là yếu tố chính giúp chi này vượt qua nguy cơ tuyệt chủng và sống sót:[5]
- Anhinga subvolans (Brodkorb, 1956) (Miocene sớm, Thomas Farm, USA) – trước đây thuộc Phalacrocorax[6]
- Anhinga cf. grandis (Miocene giữa ở Colombia –? Pliocene muộn ở Trung-Nam Nam Mỹ)[7]
- Anhinga sp. (Sajóvölgyi Miocene giữa ở Mátraszõlõs, Hungary) – A. pannonica?[8]
- "Anhinga" fraileyi Campbell, 1996 (Miocene muộn–? Pliocene sớm ở Trung-Nam Nam Mỹ) – có thể thuộc Macranhinga[9]
- Anhinga pannonica Lambrecht, 1916 (Miocene muộn ở Trung Âu? và Tunisia, Đông Phi, Pakistan và Thái Lan –? Sahabi Pliocene sớm ở Libya)[10]
- Anhinga minuta Alvarenga & Guilherme, 2003 (Solimões Miocene muộn/Pliocene sớm ở trung-nam Nam Mỹ)[11]
- Anhinga grandis Martin & Mengel, 1975 (Miocene muộn –? Pliocene muộn ở Hoa Kỳ)[12]
- Anhinga malagurala Mackness, 1995 (Allingham Early Pliocene of Charters Towers, Australia)[13]
- Anhinga sp. (Early Pliocene of Bone Valley, USA) – A. beckeri?[14]
- Anhinga hadarensis Brodkorb & Mourer-Chauviré, 1982 (Pliocene muộn/Pleistocene sớm ở Đông Phi)[15]
- Anhinga beckeri Emslie, 1998 (Early – Late Pleistocene of SE USA)[14]
Protoplotus, một chi phalacrocoraciform nhỏ trong Paleogene ở Sumatra, từng được xem là một nhóm chim cổ rắn nguyên thủy. Tuy nhiên, nó cũng được xếp thành họ riêng (Protoplotidae) và có thể là một nhánh cơ bản của Sulae và/hoặc gần với tổ tiên chung của cormorants và chim cổ rắn.[16]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Brodkorb & Mourer-Chauviré (1982), Myers et al. [2009]
- ^ E.g. Centrarchidae, Cichlidae, Cyprinidae, Cyprinodontidae, Mugilidae, Plotosidae và Poeciliidae: Myers et al. [2009]
- ^ Myers et al. [2009]
- ^ Ryan, PG (2007). “Diving in shallow water: the foraging ecology of darters (Aves: Anhingidae)”. J. Avian Biol. 38: 507–514. doi:10.1111/j.2007.0908-8857.04070.x.
- ^ Olson (1985): p.206
- ^ UF 4500, a proximal right humerus half. About 15% larger than A. anhinga and more plesiomorphic: Brodkorb (1956), Becker (1986)
- ^ Gồm a distal right humerus (UFAC-4721) from the Solimões Formation of Cachoeira do Bandeira (Acre, Brazil). Size identical to A. grandis, but distinctness in space and time makes assignment to that species questionable: Mackness (1995), Alvarenga & Guilherme (2003)
- ^ An ungual phalanx: Gál et al. (1998–99), Mlíkovský (2002): p.74
- ^ Holotype LACM 135356 is a slightly damaged right tarsometatarsus; other material includes a distal left ulna end (LACM 135361), a well-preserved left tibiotarsus (LACM 135357), two cervical vertebrae (LACM 135357-135358), three humerus pieces (LACM 135360, 135362-135363), probably also the almost complete left humerus UFAC-4562. A rather short-winged species about two-thirds larger than A. anhinga; apparently distinct from the living genus: Campbell (1992), Alvarenga & Guilherme (2003)
- ^ a cervical vertebra (the holotype) and a carpometacarpus; additional material includes another cervical vertebra and femur, humerus, tarsometatarsus and tibiotarsus pieces. About as large as A. rufa, apparently ancestral to the Old World lineages: Martin & Mengel (1975), Brodkorb & Mourer-Chauviré (1982), Olson (1985): p.206, Becker (1986), Mackness (1995), Mlíkovský (2002): p.73
- ^ UFAC-4720 (holotype, an almost complete left tibiotarsus) and UFAC-4719 (almost complete left humerus). The smallest known darter (30% smaller than A. anhinga), probably not very closely related to any living species: Alvarenga & Guilherme (2003)
- ^ Assorted material, including the holotype UNSM 20070 (a distal humerus end) and UF 25739 (another humerus piece). Longer-winged, about 25% larger than and twice as heavy as A. anhinga, but apparently a close relative: Martin & Mengel (1975), Olson (1985): p.206, Becker (1986), Campbell (1992)
- ^ QM F25776 (holotype, right carpometacarpus) and QM FF2365 (right proximal femur piece). Slightly smaller than A. melanogaster and apparently quite distinct: Becker (1986), Mackness (1995)
- ^ a ă Ulna fossils larger than A. anhinga: Becker (1986)
- ^ The holotype is a well-preserved left femur (AL 288-52). Additional material consists of a proximal left femur (AL 305-2), a distal left tibiotarsus (L 193-78), a proximal (AL 225-3) and a distal (11 234) left ulna, a proximal left carpometacarpus (W 731), and well-preserved (10 736) and fragmentary (2870) right coracoids. Slightly smaller than A. rufa and probably its direct ancestor: Brodkorb & Mourer-Chauviré (1982), Olson (1985): p.206
- ^ Olson (1985): p.206, Mackness (1995), Mayr (2009): pp.62–63
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Hình ảnh video về chim cổ rắn tại Internet Bird Collection
- Olson, S. L. (1975): "An Evaluation of the Supposed Anhinga of Mauritius". The Auk 92:374-376. toàn văn dạng pdf
- Bộ Bồ nông tại Chaffee Zoo, truy cập ngày 21 tháng 4 năm 2006.
- Danh sách các loài bị đe dọa và tuyệt chủng tại Viện bảo tàng động vật Amsterdam 21 tháng 4 năm 2006.
- Howard, L. 2003. Họ "Anhingidae" (trực tuyến), truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2006 tại Animal Diversity Web
- Bộ Bồ nông. Trang web về động vật hoang dã bang Georgia: Viện bảo tàng lịch sử tự nhiên Georgia và Cục các nguồn lực tự nhiên bang Georgia. 2 tháng 5 năm 2000. Truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2006.
- Chim cổ rắn tại Answers.com. Bách khoa toàn thư điện tử Columbia, xuất bản lần thứ sáu. Nhà in đại học Columbia, năm 2003, đăng lại tại Answers.com, truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2006.

markdown:
# Chim cổ rắn
|Chim cổ rắn|
|
|![]()
Chim cổ rắn trống
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Suliformes](/wiki/B%E1%BB%99_Chim_%C4%91i%C3%AAn) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) **Anhingidae** [Reichenbach](/w/index.php?title=Ludwig_Reichenbach&action=edit&redlink=1), 1849 [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Anhinga** [Brisson](/w/index.php?title=Mathurin_Jacques_Brisson&action=edit&redlink=1), 1760 ![ Phân bố.](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/World_Darter_Range.png/272px-World_Darter_Range.png)
![ Phân bố.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/World_Darter_Range.png/272px-World_Darter_Range.png)
(xem thêm trong bài)
[Anhinga anhinga](/wiki/Anhinga_anhinga)
[Anhinga melanogaster](/wiki/Anhinga_melanogaster)
[Anhinga rufa](/wiki/Anhinga_rufa)
[Anhinga novaehollandiae](/wiki/Anhinga_novaehollandiae) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) **Chim cổ rắn** là các loài [chim](/wiki/Chim) trong họ **Anhingidae**, [bộ Chim điên](/wiki/B%E1%BB%99_Chim_%C4%91i%C3%AAn) (trước đây xếp trong [bộ Bồ nông](/wiki/B%E1%BB%99_B%E1%BB%93_n%C3%B4ng)). Hiện nay còn tồn tại tổng cộng 4 loài trong một chi duy nhất, một trong số đó hiện đang ở tình trạng gần bị đe dọa tuyệt chủng. Chúng được gọi là chim cổ rắn là do chúng có cổ dài và mảnh dẻ, tạo ra bề ngoài tương tự như những con [rắn](/wiki/R%E1%BA%AFn) khi chúng bơi với phần thân chìm dưới mặt nước.
## Mục lục
## Miêu tả[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=1)]
Chim cổ rắn là các loài chim lớn. Con trống có bộ lông màu đen hay nâu sẫm, mào mọc thẳng đứng trên đầu và mỏ lớn hơn của con mái. Chim mái có bộ lông nhạt màu hơn, đặc biệt là trên cổ và các phần dưới. Cả chim trống và chim mái có các chấm màu xám trên các lông vai dài và các lông vũ của mặt trên các cánh. Mỏ nhọn có các gờ răng cưa. Các chân chim cổ rắn có màng bơi, ngắn và ở gần phần cuối của thân.
Bộ lông của chúng có thể thấm nước, tương tự như của [1] [chim cốc](/wiki/H%E1%BB%8D_C%E1%BB%91c)nên chúng phải rũ cánh để làm khô sau khi bơi lặn. Các tiếng kêu của chúng bao gồm các tiếng kêu ríu rít hay rất huyên náo khi chúng bay hoặc đậu. Trong mùa động dục, các con trưởng thành đôi khi có tiếng huýt gió như [quạ](/wiki/Qu%E1%BA%A1)kêu.
## Phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=2)]
Chim cổ rắn sinh sống ở khu vực vòng quanh xích đạo, trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Chúng sống trong môi trường nước ngọt hoặc lợ và có thể tìm thấy trong các hồ, sông, đầm lầy, cửa sông, vịnh,
[phá](/wiki/Ph%C3%A1) và các cánh rừng [đước](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Bc) ngập nước. Chúng có xu hướng tụ tập thành bầy đôi khi tới 100 con nhưng lại có đặc tính chiếm cứ lãnh thổ khá cao khi vào mùa sinh sản. Phần lớn là sống tĩnh tại và không di cư, tuy nhiên các quần thể lớn có thể có hiện tượng di cư.
## Thức ăn[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=3)]
Thức ăn chủ yếu của chim cổ rắn là
[cá](/wiki/C%C3%A1) có kích thước trung bình. Chúng dùng các mỏ nhọn của mình để xiên con mồi khi chúng lặn xuống dưới nước. Chúng có thể phóng mỏ của chúng về phía trước tương tự một mũi giáo. Chúng cũng ăn cả các động vật lưỡng cư như [2] [ếch](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i)và [sa giông](/wiki/K%E1%BB%B3_gi%C3%B4ng), các loài động vật bò sát như rắn và [rùa](/wiki/B%E1%BB%99_R%C3%B9a)cũng như các động vật không xương sống như côn trùng, tôm tép và các động vật thân mềm khác. Các loài chim này dùng chân của chúng để di chuyển dưới nước, đuổi theo và phục kích con mồi. Sau đó chúng đâm vào con mồi, chẳng hạn cá, để đem nó lên trên bề mặt nước, tung nó trong không gian để bắt và nuốt. [[3]](#cite_note-3) [[4]](#cite_note-4)
## Sinh sản[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=4)]
Chim cổ rắn là động vật có quan hệ tình dục kiểu một vợ-một chồng và chúng cặp đôi trong mùa sinh sản. Chúng có nhiều kiểu thể hiện khả năng để tìm kiếm bạn tình, bao gồm việc các con trống khoe mã để hấp dẫn con mái, các thể hiện chào mừng giữa con trống với con mái và các thể hiện liên kết cặp giữa các cặp. Trong mùa sinh sản, các túi nhỏ dưới cổ chúng đổi từ màu hồng hay vàng sang màu đen và phần da trên mặt chuyển từ màu vàng hay vàng-lục sang màu xanh thổ. Thông thường chúng giao phối và sinh sản theo từng bầy.
Sinh sản có thể diễn ra thành mùa hoặc quanh năm và thay đổi theo khu vực địa lý. Tổ của chúng được làm từ các cành cây non và được xây trên các ngọn cây hay trong các đám lau sậy, thường gần mặt nước. Ổ trứng có từ 2-6 trứng (thông thường khoảng 4) với vỏ màu lục nhạt, được ấp trong khoảng 25 - 30 ngày. Trứng nở không đồng thời. Cả chim bố và chim mẹ cùng chăm sóc các con và con non thuộc loại không tự kiếm mồi sớm được. Chúng đạt độ tuổi trưởng thành sau khoảng 2 năm. Nói chung chim cổ rắn có thể sống khoảng 9 năm.
## Phân loại[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=5)]
Họ chim này có quan hệ họ hàng rất gần với các họ khác trong
[bộ Bồ nông](/wiki/B%E1%BB%99_B%E1%BB%93_n%C3%B4ng) (Pelecaniformes). Hiện nay, nói chung người ta công nhận có 4 loài còn sinh tồn trong cùng một chi với danh pháp khoa học *Anhinga*. Chim cổ rắn phương đông là loài cận mức nguy hiểm. Sự phá hủy môi trường sinh sống cùng với các sự can thiệp khác của con người là những nguyên nhân chính làm cho số lượng của loài này bị suy giảm.
### Các loài còn sinh tồn[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=6)] *:* [Anhinga anhinga](/wiki/Anhinga_anhinga) [Chim cổ rắn châu Mỹ](/wiki/Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) *:* [Anhinga melanogaster](/wiki/Anhinga_melanogaster) [Điên điển phương Đông](/wiki/%C4%90i%C3%AAn_%C4%91i%E1%BB%83n_ph%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%B4ng), [chim cổ rắn phương đông](/wiki/Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn_ph%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C3%B4ng) *:* [Anhinga rufa](/wiki/Anhinga_rufa) [Chim cổ rắn châu Phi](/wiki/Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn_ch%C3%A2u_Phi) *:* [Anhinga novaehollandiae](/wiki/Anhinga_novaehollandiae) [Chim cổ rắn Úc](/wiki/Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn_%C3%9Ac)
Các "loài" tuyệt chủng được biết đến nhờ các bộ xương ở
[Mauritius](/wiki/Mauritius) và [Australia](/wiki/%C3%9Ac) đã được đặt tên khoa học là * ( Anhinga nana* [chim cổ rắn Mauritius](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn_Mauritius&action=edit&redlink=1)) và *, nhưng chúng đã bị xác định sai lầm các bộ xương của* [Anhinga parvus](/w/index.php?title=Anhinga_parvus&action=edit&redlink=1) [chim cốc đuôi dài](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%91c_%C4%91u%C3%B4i_d%C3%A0i&action=edit&redlink=1)( *) và* [Phalacrocorax africanus](/wiki/Phalacrocorax_africanus) [chim cốc nhỏ có mào](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%91c_nh%E1%BB%8F_c%C3%B3_m%C3%A0o&action=edit&redlink=1)( *), một cách tương ứng (Olson, 1975). Tuy nhiên, trong trường hợp đầu tiên, chúng có thể thuộc về một phân loài đã tuyệt chủng, có thể tạm được gọi là* [Phalacrocorax melanoleucos](/wiki/Phalacrocorax_melanoleucos) *(* [Phalacrocorax africanus nanus](/w/index.php?title=Phalacrocorax_africanus_nanus&action=edit&redlink=1) [chim cốc Mauritius lùn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%91c_Mauritius_l%C3%B9n&action=edit&redlink=1)) - trớ trêu thay, do *nanus/nana*có nghĩa là "lùn" nhưng các bộ phận còn sót lại của nó lại *lớn hơn*những phần tương ứng của những con chim cốc đuôi dài phân bổ rất gần về mặt địa lý.
### Hóa thạch[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=7)]
Có một lượng khá lớn các
[loài](/w/index.php?title=H%C3%B3a_th%E1%BA%A1ch_chim&action=edit&redlink=1) và các chi tiền sử chỉ tìm thấy từ các hóa thạch (chủ yếu là trong [kỷ đệ Tam](/wiki/Ph%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%90%E1%BB%87_tam)); trong số đó được đặt tên một cách thích hợp là *Macranhinga*, *Meganhinga* và *Giganhinga*, đại diện cho những con chim cổ rắn rất lớn và không biết bay.
Các loài tiền sửa của
*Anhinga* được cho là phân bố trong các điều kiện khí hậu giống ngày nay, phân bố từ [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) trong [Miocene](/wiki/Th%E1%BA%BF_Miocen) ẩm hơn và nóng hơn. Dòng nhỏ hơn đã sống sót trong hơn 20 triệu năm. Các bằng chứng hóa thạch loài cho thấy chúng tập trung quan [xích đạo](/wiki/X%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o), với loài trẻ hơn phân bố về phía đông của châu Mỹ, [Hadley cell](/w/index.php?title=Hadley_cell&action=edit&redlink=1) có vẻ là yếu tố chính giúp chi này vượt qua nguy cơ tuyệt chủng và sống sót: [[5]](#cite_note-5) *(Brodkorb, 1956) (Miocene sớm, Thomas Farm, USA) – trước đây thuộc* [Anhinga subvolans](/w/index.php?title=Anhinga_subvolans&action=edit&redlink=1) [Phalacrocorax](/wiki/Phalacrocorax) [[6]](#cite_note-6) *Anhinga*cf. *grandis*(Miocene giữa ở Colombia –? Pliocene muộn ở Trung-Nam Nam Mỹ) [[7]](#cite_note-7) *Anhinga*sp. (Sajóvölgyi Miocene giữa ở Mátraszõlõs, Hungary) – *A. pannonica*? [[8]](#cite_note-8) *"Anhinga" fraileyi*Campbell, 1996 (Miocene muộn–? Pliocene sớm ở Trung-Nam Nam Mỹ) – có thể thuộc *Macranhinga* [[9]](#cite_note-9) *Lambrecht, 1916 (Miocene muộn ở Trung Âu? và Tunisia, Đông Phi, Pakistan và Thái Lan –? Sahabi Pliocene sớm ở Libya)* [Anhinga pannonica](/w/index.php?title=Anhinga_pannonica&action=edit&redlink=1) [[10]](#cite_note-10) *Anhinga minuta*Alvarenga & Guilherme, 2003 (Solimões Miocene muộn/Pliocene sớm ở trung-nam Nam Mỹ) [[11]](#cite_note-11) *Martin & Mengel, 1975 (Miocene muộn –? Pliocene muộn ở Hoa Kỳ)* [Anhinga grandis](/w/index.php?title=Anhinga_grandis&action=edit&redlink=1) [[12]](#cite_note-12) *Mackness, 1995 (Allingham Early Pliocene of Charters Towers, Australia)* [Anhinga malagurala](/w/index.php?title=Anhinga_malagurala&action=edit&redlink=1) [[13]](#cite_note-13) *Anhinga*sp. (Early Pliocene of Bone Valley, USA) – *A. beckeri*? [[14]](#cite_note-becker1986-14) *Brodkorb & Mourer-Chauviré, 1982 (Pliocene muộn/Pleistocene sớm ở Đông Phi)* [Anhinga hadarensis](/w/index.php?title=Anhinga_hadarensis&action=edit&redlink=1) [[15]](#cite_note-15) *Emslie, 1998 (Early – Late Pleistocene of SE USA)* [Anhinga beckeri](/w/index.php?title=Anhinga_beckeri&action=edit&redlink=1) [[14]](#cite_note-becker1986-14) *, một chi Protoplotus* [phalacrocoraciform](/w/index.php?title=Phalacrocoraciform&action=edit&redlink=1)nhỏ trong [Paleogene](/wiki/K%E1%BB%B7_Paleogen)ở [Sumatra](/wiki/Sumatra), từng được xem là một nhóm chim cổ rắn nguyên thủy. Tuy nhiên, nó cũng được xếp thành họ riêng ( [Protoplotidae](/w/index.php?title=Protoplotidae&action=edit&redlink=1)) và có thể là một nhánh cơ bản của Sulae và/hoặc gần với tổ tiên chung của cormorants và chim cổ rắn. [[16]](#cite_note-16)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=8)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=9)] **Brodkorb & Mourer-Chauviré (1982), Myers** [^](#cite_ref-1) *et al.*[2009] **E.g.** [^](#cite_ref-2) [Centrarchidae](/wiki/Centrarchidae), [Cichlidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%A1_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), [Cyprinidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%A1_ch%C3%A9p), [Cyprinodontidae](/wiki/Cyprinodontidae), [Mugilidae](/w/index.php?title=Mugilidae&action=edit&redlink=1), [Plotosidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%A1_ng%C3%A1t)và [Poeciliidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%A1_kh%E1%BB%95ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc): Myers *et al.*[2009] **Myers** [^](#cite_ref-3) *et al.*[2009] **Ryan, PG (2007). “Diving in shallow water: the foraging ecology of darters (Aves: Anhingidae)”.** [^](#cite_ref-4) *J. Avian Biol.* **38**: 507–514. [doi](/wiki/DOI): [10.1111/j.2007.0908-8857.04070.x](http://dx.doi.org/10.1111%2Fj.2007.0908-8857.04070.x). **Olson (1985): p.206** [^](#cite_ref-5) [^](#cite_ref-6) [UF](/w/index.php?title=Florida_Museum_of_Natural_History&action=edit&redlink=1)4500, a proximal right [humerus](/w/index.php?title=Humerus&action=edit&redlink=1)half. About 15% larger than *A. anhinga*and more [plesiomorphic](/w/index.php?title=Plesiomorph&action=edit&redlink=1): Brodkorb (1956), Becker (1986) **Gồm a** [^](#cite_ref-7) [distal](/w/index.php?title=Distal&action=edit&redlink=1)right [humerus](/w/index.php?title=Humerus&action=edit&redlink=1)( [UFAC](/w/index.php?title=Federal_University_of_Acre&action=edit&redlink=1)-4721) from the [Solimões Formation](/w/index.php?title=Solim%C3%B5es_Formation&action=edit&redlink=1)of [Cachoeira do Bandeira](/w/index.php?title=Cachoeira_do_Bandeira&action=edit&redlink=1)( [Acre, Brazil](/w/index.php?title=Acre,_Brazil&action=edit&redlink=1)). Size identical to *A. grandis*, but distinctness in space and time makes assignment to that species questionable: Mackness (1995), Alvarenga & Guilherme (2003) **An** [^](#cite_ref-8) [ungual](/w/index.php?title=Ungual&action=edit&redlink=1) [phalanx](/w/index.php?title=Phalanx_bones&action=edit&redlink=1): Gál *et al.*(1998–99), Mlíkovský (2002): p.74 [^](#cite_ref-9) [Holotype](/w/index.php?title=Holotype&action=edit&redlink=1) [LACM](/w/index.php?title=LACM&action=edit&redlink=1)135356 is a slightly damaged right [tarsometatarsus](/w/index.php?title=Tarsometatarsus&action=edit&redlink=1); other material includes a [distal](/w/index.php?title=Distal&action=edit&redlink=1)left [ulna](/w/index.php?title=Ulna&action=edit&redlink=1)end (LACM 135361), a well-preserved left [tibiotarsus](/w/index.php?title=Tibiotarsus&action=edit&redlink=1)(LACM 135357), two [cervical vertebrae](/w/index.php?title=Cervical_vertebra&action=edit&redlink=1)(LACM 135357-135358), three humerus pieces (LACM 135360, 135362-135363), probably also the almost complete left humerus [UFAC](/w/index.php?title=Federal_University_of_Acre&action=edit&redlink=1)-4562. A rather short-winged species about two-thirds larger than *A. anhinga*; apparently distinct from the living genus: Campbell (1992), Alvarenga & Guilherme (2003) **a** [^](#cite_ref-10) [cervical vertebra](/w/index.php?title=Cervical_vertebra&action=edit&redlink=1)(the [holotype](/w/index.php?title=Holotype&action=edit&redlink=1)) and a [carpometacarpus](/w/index.php?title=Carpometacarpus&action=edit&redlink=1); additional material includes another cervical vertebra and [femur](/w/index.php?title=Femur&action=edit&redlink=1), [humerus](/w/index.php?title=Humerus&action=edit&redlink=1), [tarsometatarsus](/w/index.php?title=Tarsometatarsus&action=edit&redlink=1)and [tibiotarsus](/w/index.php?title=Tibiotarsus&action=edit&redlink=1)pieces. About as large as *A. rufa*, apparently ancestral to the Old World lineages: Martin & Mengel (1975), Brodkorb & Mourer-Chauviré (1982), Olson (1985): p.206, Becker (1986), Mackness (1995), Mlíkovský (2002): p.73 [^](#cite_ref-11) [UFAC](/w/index.php?title=Federal_University_of_Acre&action=edit&redlink=1)-4720 ( [holotype](/w/index.php?title=Holotype&action=edit&redlink=1), an almost complete left [tibiotarsus](/w/index.php?title=Tibiotarsus&action=edit&redlink=1)) and UFAC-4719 (almost complete left [humerus](/w/index.php?title=Humerus&action=edit&redlink=1)). The smallest known darter (30% smaller than *A. anhinga*), probably not very closely related to any living species: Alvarenga & Guilherme (2003) **Assorted material, including the** [^](#cite_ref-12) [holotype](/w/index.php?title=Holotype&action=edit&redlink=1) [UNSM](/w/index.php?title=UNSM&action=edit&redlink=1)20070 (a [distal](/w/index.php?title=Distal&action=edit&redlink=1) [humerus](/w/index.php?title=Humerus&action=edit&redlink=1)end) and [UF](/w/index.php?title=Florida_Museum_of_Natural_History&action=edit&redlink=1)25739 (another humerus piece). Longer-winged, about 25% larger than and twice as heavy as *A. anhinga*, but apparently a close relative: Martin & Mengel (1975), Olson (1985): p.206, Becker (1986), Campbell (1992) [^](#cite_ref-13) [QM](/w/index.php?title=Queensland_Museum&action=edit&redlink=1)F25776 ( [holotype](/w/index.php?title=Holotype&action=edit&redlink=1), right [carpometacarpus](/w/index.php?title=Carpometacarpus&action=edit&redlink=1)) and QM FF2365 (right [proximal](/w/index.php?title=Proximal&action=edit&redlink=1) [femur](/w/index.php?title=Femur&action=edit&redlink=1)piece). Slightly smaller than *A. melanogaster*and apparently quite distinct: Becker (1986), Mackness (1995)
- ^
**a** **ă** [Ulna](/w/index.php?title=Ulna&action=edit&redlink=1)fossils larger than *A. anhinga*: Becker (1986) **The** [^](#cite_ref-15) [holotype](/w/index.php?title=Holotype&action=edit&redlink=1)is a well-preserved left [femur](/w/index.php?title=Femur&action=edit&redlink=1)(AL 288-52). Additional material consists of a [proximal](/w/index.php?title=Proximal&action=edit&redlink=1)left femur (AL 305-2), a [distal](/w/index.php?title=Distal&action=edit&redlink=1)left [tibiotarsus](/w/index.php?title=Tibiotarsus&action=edit&redlink=1)(L 193-78), a proximal (AL 225-3) and a distal (11 234) left [ulna](/w/index.php?title=Ulna&action=edit&redlink=1), a proximal left [carpometacarpus](/w/index.php?title=Carpometacarpus&action=edit&redlink=1)(W 731), and well-preserved (10 736) and fragmentary (2870) right [coracoids](/w/index.php?title=Coracoid&action=edit&redlink=1). Slightly smaller than *A. rufa*and probably its direct ancestor: Brodkorb & Mourer-Chauviré (1982), Olson (1985): p.206 **Olson (1985): p.206, Mackness (1995), Mayr (2009): pp.62–63** [^](#cite_ref-16)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chim_c%E1%BB%95_r%E1%BA%AFn&action=edit§ion=10)]
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Chim cổ rắn](//species.wikimedia.org/wiki/Anhinga?uselang=vi)
|
|![]()
[Chim cổ rắn](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Anhinga?uselang=vi) [Hình ảnh video về chim cổ rắn](http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/familia.phtml?idFamilia=18)tại Internet Bird Collection
- Olson, S. L. (1975): "An Evaluation of the Supposed
*Anhinga*of Mauritius". *The Auk* **92**:374-376. [toàn văn dạng pdf](http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v092n02/p0374-p0376.pdf)
- Bộ Bồ nông tại
[Chaffee Zoo](http://www.chaffeezoo.org/animals/pelecaniformes.html), truy cập ngày 21 tháng 4 năm 2006.
- Danh sách các loài bị đe dọa và tuyệt chủng tại
[Viện bảo tàng động vật Amsterdam](http://ip30.eti.uva.nl/zma3d/detail.php?taxon=anhingidae&sort=taxon&type=fa)21 tháng 4 năm 2006.
- Howard, L. 2003. Họ "Anhingidae" (trực tuyến), truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2006 tại
[Animal Diversity Web](http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Anhingidae.htm) [Bộ Bồ nông](http://museum.nhm.uga.edu/gawildlife/birds/pelecaniformes/pelecaniformes.html). Trang web về động vật hoang dã bang Georgia: Viện bảo tàng lịch sử tự nhiên Georgia và Cục các nguồn lực tự nhiên bang Georgia. 2 tháng 5 năm 2000. Truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2006. [Chim cổ rắn tại Answers.com](http://www.answers.com/topic/darter). Bách khoa toàn thư điện tử Columbia, xuất bản lần thứ sáu. Nhà in đại học Columbia, năm 2003, đăng lại tại Answers.com, truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2006.

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Héauville
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 49°34′55″B 1°47′56″T / 49,5819444444°B 1,79888888889°T
Héauville là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 86 mét trên mực nước biển.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.

markdown:
# Héauville
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [49°34′55″B 1°47′56″T / 49,5819444444°B 1,79888888889°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=H%C3%A9auville¶ms=49.5819444444_N_-1.79888888889_E_region:FR-50_type:city(360))
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Lower Normandy](/wiki/Lower_Normandy) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Manche](/wiki/Manche) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Cherbourg-Octeville](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Cherbourg-Octeville&action=edit&redlink=1) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Les Pieux](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_s_Pieux&action=edit&redlink=1) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2008–2014)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 86 m/282 ft)
1 2(4,18 sq mi) [Nhân khẩu](/wiki/Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Ph%C3%A1p) 2 [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(85 /sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [50238](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=50238-COM)/ [50340](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) 1Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 [acre](/wiki/Acre)) cũng như các cửa sông. 2 *Dân số không tính hai lần*: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần.
**Héauville** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) thuộc [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Manche](/wiki/Manche) trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Normandie](/wiki/Normandie) tây bắc nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p). Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 86 [mét](/wiki/M%C3%A9t) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A9auville&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A9auville&action=edit§ion=1)] *Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.*

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Vary: Accept-Encoding,Cookie,X-Use-HHVM

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1055 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=zend


text:
Lịch sử Hungary
Hungary là một quốc gia ở Trung Âu. Lịch sử của nó theo tên này từ thời đầu Trung cổ, khi các lưu vực sông Pannonian bị những người Magyar chinh phục. Các vương quốc thời trung cổ của Hungary từ thế kỷ 14 đã bị suy yếu bởi sự mở rộng của Đế chế Ottoman, và sau khi chiến tranh kéo dài đã bị chia thành một phần Ottoman và một phần thuộc cai trị của Habsburg.
Sau khi sự thất bại của Đế chế Ottoman trước Habsburg Áo, các hoàng đế Habsburg đã trở thành người cai trị của tất cả các Hungary trong thế kỷ 18 và 19. Với sự sụp đổ của Áo-Hungary sau khi chiến tranh thế giới thứ I, Hungary giành được độc lập với tên Vương quốc của Hungary, sau khi kết thúc chiến tranh thế giới thứ II đã được chuyển đổi thành một phần của khối Đông Âu với tên Cộng hòa nhân dân Hungary. Kể từ khi cuộc cách mạng năm 1989, Hungary đã được một nước cộng hòa nghị viện, gia nhập Liên minh châu Âu vào năm 2004
Mục lục
- 1 Thời kỳ Tiền Magyar (trước năm 896)
- 2 Hungary thời trung cổ (896 – 1526)
- 3 Sự chiếm đóng của Ottoman giai đoạn 1526-1686
- 4 Từ Cách mạng Hungary 1848 đến Đế chế Áo-Hung
- 5 Hungary giữa hai cuộc thế chiến
- 6 Hungary trong Thế chiến thứ hai
- 7 Thời đại Xô viết 1945-1989
- 8 Cộng hòa Hungary 1989-đến nay
- 9 Tham khảo
Thời kỳ Tiền Magyar (trước năm 896)[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Đế chế Tây La Mã sụp đổ trước sự xâm nhập của các bộ tộc Đức và Carpath, nhiều dân tộc khác nhau đã di chuyển đến châu Âu sinh sống. Một trong số sớm nhất đó là người Hung, những người đã xây dựng hẳn một đế chế hùng mạnh tại châu Âu với vị thủ lĩnh nổi tiếng Attila. Trước đây có ý kiến cho rằng Attila là vị vua đầu tiên khai sinh ra dân tộc Hungary nhưng ngày nay, nhiều ý kiến lịch sử lại cho rằng nguồn gốc tên gọi "Hungary" không phải đến từ bộ lạc du mục người Trung Á này mà bắt nguồn từ người Magyar (chính là người Hungary sau này) vào thế kỉ 7, lúc đó là một phần của Liên minh Bulgar với tên gọi On-Ogour, có nghĩa là "Mười Mũi Tên".
Sau khi đế chế của người Hung suy tàn, bộ tộc Đức Ostrogoth và sau đó là người Lombard đã đến vùng đồng bằng Pannonia, người Gepid đồng thời cũng hiện diện tại phía đông bồn địa Carpath trong vòng 100 năm. Vào khoảng năm 560, người Avar thành lập nước Avar Khaganate hùng mạnh, chinh phục các dân tộc láng giềng. Đất nước này sau đó bị suy yếu bởi những cuộc chinh chiến liên miên rồi kết thúc sự tồn tại 250 năm sau đó khi người Frank dưới sự lãnh đạo của Charlemagne tiến vào chinh phục từ phía tây và người Bulgaria dưới sự lãnh đạo của Krum uy hiếp từ phía đông. Không một quốc gia nào được thành lập trên lãnh thổ Hungary sau đó cho đến khi Arpad, thủ lĩnh của người Magyar (Hungary) thống nhất các bộ lạc Magyar lại và tiến vào vùng đồng bằng Pannonia sinh sống năm 896.
Hungary thời trung cổ (896 – 1526)[sửa | sửa mã nguồn]
Hungary là một trong những quốc gia có lịch sử lâu đời nhất tại châu Âu. Đất nước này được thành lập năm 996, trước khi những tiểu vương quốc ở Pháp hay Đức được thành lập và sớm hơn cả sự thống nhất các vương quốc Anglo-Saxon tại đảo Anh. Nước Hungary trung cổ có diện tích lớn hơn nước Pháp và dân số đứng hàng thứ ba tại châu Âu lúc bấy giờ. Vào thế kỉ 9, Arpad, một thủ lĩnh người Magyar đã thống nhất các bộ lạc Magyar lại rồi đưa họ vào vùng đồng bằng Pannonia sinh sống. Với một lực lượng quân đội hùng mạnh, người Hungary đã mở nhiều cuộc chiến tranh chinh phục và thậm chí đã từng tấn công sang tận Tây Ban Nha. Đến thời hoàng tử Geza, ông đã quyết định đưa đất nước Hungary tiến theo mô hình chính trị và xã hội của các nước Tây Âu và trở thành một quốc gia Thiên chúa giáo.
Năm 1000 công nguyên, Vương quốc Hungary theo Đạo Thiên chúa được thành lập với sự kiện vua István I đăng quang với chiếc vương miện được gửi đến từ Giáo hoàng. Ông là con trai của Geza và mang dòng máu của thủ lĩnh Arpad. Năm 1006, vua István I củng cố quyền lực, tiêu diệt những người đối lập theo truyền thống tôn giáo nguyên thủy hoặc định liên minh với Đế chế Byzantine. Ông hoàn thành việc biến Hungary thành một nhà nước phong kiến theo Thiên chúa giáo, đồng thời mở rộng lãnh thổ và dân cư.
Năm 1222, vua Hungary András II khởi xướng Bộ luật Vàng (Golden Bull) của Hungary, có thể coi như bản hiến pháp đầu tiên trên lục địa châu Âu và tương tự như Magna Carta tại Anh mà sau đó, tất cả các vua Hungary khi đăng quang phải tuyên thệ. Bộ luật Vàng này hạn chế bởi quyền hạn của nhà vua và mở rộng quyền lực của giới quý tộc, hợp pháp hóa quyền bất tuân lệnh cũng như các quyền lợi khác của họ. Sau đó không lâu, Nghị viện Hungary được thành lập.
Khoảng năm 1241-1242, đất nước Hungary bị tàn phá nặng nề trước sự xâm lăng hung hãn của quân Mông Cổ, lúc đó đang tấn công khắp nhiều vùng đất từ châu Á đến châu Âu. Các nhà sử học đã ước tính có khoảng một nửa trong số 2 triệu dân của Hungary bấy giờ đã thiệt mạng trong chiến tranh. Sau khi quân Mông Cổ rút đi, vua Béla IV đã củng cố lại sức mạnh phòng thủ của đất nước và cho xây dựng lại nhiều pháo đài bằng đá. Kết quả là khi người Mông Cổ lại sang xâm lấn năm 1286, họ đã bị hệ thống phòng thủ của người Hungary chặn lại và bị đánh thua tại Pest.
Vương triều Arpad tồn tại đến năm 1301 thì chấm dứt. Sau đó, vua Károly Róbert, người có họ ngoại với Arpad đã lên ngôi và trở thành vị vua đầu tiên của triều đại Angevin. Dưới sự cai trị của ông, nhiều chính sách tài chính và tiền tệ đã được tiến hành, thúc đẩy nền kinh tế Hungary phát triển, nhiều đô thị phát triển rực rỡ. Vị vua tiếp nới của triều đại Angevin là Lajos I Đại đế (1342-1382) đã đưa lãnh thổ Hungary mở rộng từ bờ Biển Đen đến biển Adriatic và sau đó còn trở thành vua của Ba Lan, tạo tiền đề cho mối quan hệ tốt đẹp giữa hai nước Hungary - Ba Lan.
Sau Ý, Hungary là quốc gia đầu tiên tại lục địa châu Âu xuất hiện phong trào Phục Hưng. Năm 1472, một xưởng in chính thức được thành lập tại thành phố Buda. Dưới triều vua Mátyás Corvin (1458-1490), Hungary trở thành một trung tâm văn hóa lớn của châu Âu. Thư viện Bibliotheca Corviniana là bộ sưu tập lớn nhất châu Âu các bộ biên niên sử, các tác phẩm triết học và khoa học trong thế kỉ 15. Thư viện này đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.
Vào cuối thế kỉ 15, Hungary bắt đầu suy tàn dưới sự cai trị của vị vua bất tài Ulászló II. Năm 1514, một cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ tại Hungary nhưng sau đó bị giới quý tộc đàn áp đẫm máu. Trong khi đó, Đế chế Ottoman ngày một lớn mạnh và uy hiếp Hungary. Năm 1521, pháo đài quan trọng bậc nhất của Hungary tại Beograd ngày nay thất thủ, và đến năm 1526, quân đội Hungary bị tiêu diệt trong trận Mohács. Cuộc cải cách tôn giáo diễn ra cùng thời gian đó tại châu Âu càng khiến Hungary trở nên hỗn loạn và tiến đến bờ vực sụp đổ.
Sự chiếm đóng của Ottoman giai đoạn 1526-1686[sửa | sửa mã nguồn]
Thất bại tại trận Mohács với sự kiện vua Lajos II tử trận đã mở đầu một thời kỳ hỗn loạn kéo dài tại đất nước Hungary. Giới quý tộc Hungary cùng lúc bầu lên hai vị vua là Ferdinand Habsburg (1526-1540) và János Szapolyai (1527-1540), hai bên xây dựng quân đội của riêng mình và đánh lẫn nhau khiến đất nước ngày càng suy yếu. Năm 1541, người Ottoman chinh phục được thành phố Buda và khiến Hungary vỡ thành ba mảnh: một phần ba ở phía tây bắc nằm dưới sự cai trị của triều đình Habsburg, một phần ba ở miền trung (thuộc lãnh thổ Hungary ngày nay) bị Ottoman và một phần ba ở phía đông trở thành Công quốc Transilvania, một nước lớn bán độc lập, chư hầu của Ottoman. Khoảng 150 năm sau đó, triều đình Habsburg đã giành lại toàn bộ quyền kiểm soát Hungary.
Trong thời gian này, thành phố Pozsony, tức Bratislava (thủ đô Slovakia ngày nay) đã trở thành thủ đô mới của Hungary. Thành phố Nagyszombat (nay là Trnava) trở thành một trung tâm tôn giáo lớn. Từ năm 1604 đến năm 1711, những cuộc chiến chống lại ách áp bức của người Áo cũng tăng lên, tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Rakoczi Ferenc nhưng sau đó đã bị thất bại.
Từ Cách mạng Hungary 1848 đến Đế chế Áo-Hung[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày 15 tháng 3 năm 1848, những cuộc biểu tình lớn nổ ra trên các đường phố Pest và Buda trong cao trào cách mạng tư sản đang lan khắp châu Âu năm 1848. Đối mặt với những cuộc nổi dậy liên tiếp ngay tại chính kinh đô Viên, triều đình Habsburg đã phải tạm thời chấp nhận những yêu cầu của người Hungary. Nhưng sau khi cuộc cách mạng tại Áo bị đàn áp, triều đình Habsburg đã kích động người Croatia, Serbia và Romania chống lại chính phủ Hungary. Chính phủ cách mạng của Hungary cũng nhận được sự ủng hộ của một bộ phận lớn người Slovak, Đức, Rusyn, Do Thái. Tướng János Damjanich, một người Serbia đã trở thành người anh hùng lịch sử của dân tộc Hungary khi lãnh đạo một đội quân cách mạng của nước này. Lúc ban đầu, quân đội Hungary đã giành được một số thắng lợi bước đầu nhưng sau khi triều đình Habsburg cầu viện nước Nga, quân Nga hoàng đã tràn vào và dập tắt cuộc khởi nghĩa. Ngày 6 tháng 10 năm 1849, 13 vị tướng lĩnh trong quân đội cách mạng Hungary và thủ tướng Lajos Batthyany đã bị xử tử.
Sau khi nước Áo bị quân Phổ đánh bại năm 1866, để củng cố quyền lực của mình tại châu Âu, đế quốc Áo đã liên kết với vương quốc Hungary để thành lập Đế quốc Áo-Hung (năm 1867). Đế quốc Áo-Hung gồm 2 phần là Áo và Hungary, mỗi nước có chính phủ và các chính sách quân sự, đối ngoại riêng biệt với nhau. Thời kỳ này, Vương quốc Hungary đã có những bước tiến ấn tượng về mặt kinh tế, bước đầu được công nghiệp hóa mặc dù cơ cấu kinh tế vẫn chủ yếu dựa trên nông nghiệp, còn khá lạc hậu so với các nước tư bản Tây Âu.
Trong Thế chiến thứ nhất, Áo-Hung chiến đấu bên phe Liên minh Trung tâm của Đế chế Đức, Bulgaria và Đế chế Ottoman. Những khó khăn về kinh tế, các thất bại quân sự cũng như sự bất mãn của người dân đã khiến Đế quốc Áo-Hung sụp đổ hoàn toàn vào năm 1918, trên cơ sở đó hình thành các quốc gia mới là Áo, Tiệp Khắc và Hungary.
Hungary giữa hai cuộc thế chiến[sửa | sửa mã nguồn]
Vào tháng 3 năm 1919, những người cộng sản giành chính quyền ở Hungary. Vào tháng 4, Béla Kun tuyên bố thành lập Cộng hòa Xô viết Hungary, tuy nhiên chính thể xô viết này chỉ tồn tại được một thời gian ngắn ngủi.
Vào ngày 13 tháng 6 năm 1919, Hội nghị Hòa bình Versailles đã ra lệnh cho Hungary phải từ bỏ các lãnh thổ phía bắc và Romania phải rời khỏi Tiszántúl. Hungary đã tuân thủ mệnh lệnh đó tính cho đến ngày 30 tháng 6 năm 1919. Nhưng quân đội Romania đã từ chối không chịu rời khỏi Tiszántúl.
Chiến tranh nổ ra sau đó giữa Hungary và Romania đã dẫn tới thất bại của Hồng quân Hungary. Tính đến tháng 8 năm 1919, hơn một nửa của Hungary ngày nay, bao gồm cả Budapest, bị chiếm đóng bởi Romania. Sự chiếm đóng của quân Romania kéo dài đến tháng 11 năm 1919 khi quân đội Romania rút đi.
Lực lượng quân đội cánh hữu Hungary, lãnh đạo bởi cựu Đô đốc Áo-Hungary Miklós Horthy, tiến vào Budapest ngay sau khi quân đội Romania rút đi và lấp đầy chỗ trống của quyền lãnh đạo nhà nước. Vào tháng 1 năm 1920, bầu cử diễn ra để bầu một quốc hội đa nguyên. Đô đốc Horthy được bầu vào chức thủ tướng, do đó đã phục hồi lại chính thức hoàng gia Hungary. Tuy nhiên, không còn có "Vua của Hungary" nữa mặc cho các cố gắng của nhà cai trị Habsburg trước đó để trở lại vị trí nắm quyền. Horthy đã nắm quyền thủ tướng cho đến 16 tháng 10 năm 1944. Nhưng sau năm 1932, các xu hướng độc tài đã dần dần trở lại vì ảnh hưởng của chủ nghĩa Phát xít và Đại khủng hoảng.
Vào 4 tháng 6 năm 1920, Hòa ước Trianon được kí kết, thiết lập các đường biên giới của Hungary. Hungary mất 71% lãnh thổ và khoảng 66% dân số. Khoảng 1/3 dân số Magyar trở thành dân tộc thiểu số ở các nước lân cận. Hungary cũng bị mất cảng biển duy nhất tại Fiume (ngày nay là Rijeka). Do đó, chính trị Hungary và văn hóa thời kỳ giữa hai cuộc thế chiến bị ảnh hưởng lớn bởi chủ nghĩa khôi phục lại tổ quốc trong quá khứ. Xuyên suốt thời kì này kinh tế Hungary hết sức mất ổn định, tuy trở nên phồn thịnh sau chiến tranh nhưng lại tổn thất nặng trong và sau Đại khủng hoảng, và ổn định chỉ hơi ổn định một chút trước khởi đầu của Thế chiến thứ hai. Nước này xích lại gần hơn các quốc gia phát xít Đức và Ý trong những năm của thập kỉ 1930 với cố gắng làm đảo ngược một số hậu quả của Hòa ước Trianon, với việc một số lãnh thổ bị mất trước kia được Đức và Ý nhượng lại cho Hungary.
Hungary trong Thế chiến thứ hai[sửa | sửa mã nguồn]
Vào năm 1941, Hungary tham dự cuộc xâm lược Nam Tư, chiếm được một số đất đai và tham dự vào Phe Trục trong quá trình đó (để phản đối, thủ tướng Pál Teleki đã tự sát). Vào 22 tháng 6 1941, khi quân Đức xâm lược Liên Xô trong Chiến dịch Barbarossa, Hungary tuyên chiến vào ngày 26 tháng 6, tham dự Thế chiến thứ hai. Vào cuối năm 1941, quân Hungary ở Mặt trận phía đông đã chiến thắng tại Trận Uman. Đến năm 1943, sau khi Quân đoàn Hungary thứ 2 chịu thất bại nặng nề tại sông Don, nhà nước Hungary tìm cách thương lượng đầu hàng quân Đồng Minh. Vào ngày 19 tháng 3 năm 1944, để đối phó với sự trở mặt này, quân Đức lặng lẽ chiếm Hungary trong Chiến dịch Margarethe. Nhưng, đến bây giờ thì người ta biết rõ là người Hungary không muốn làm vệ tinh cho Đức. Vào ngày 15 tháng 10 1944, Horthy đã cố gắng yếu ớt để đưa đất nước ra khỏi cuộc chiến. Lúc này quân Đức mở Chiến dịch Panzerfaust và Horthy được thay thế bởi một nhà nước bù nhìn dưới quyền thủ tướng thân Đức Ferenc Szálasi. Szálasi và Đảng Mũi tên Chữ thập thân phát xít của ông ta trung thành với quân Đức cho đến hết cuộc chiến. Vào cuối năm 1944, quân Hungary ở Mặt trận phía Đông lại chiến thắng một lần nữa ở trận đánh Debrecen. Nhưng ngay lập tức sau đó là sự xâm lăng Hungary của quân độ Xô viết và trận đánh Budapest. Trong khi quân Đức chiếm đóng vào tháng 5-6 năm 1944, Đảng Mũi tên Chữ thập và cảnh sát Hungary đã trục xuất gần 440.000 dân Do Thái, đa số là đến trại tập trung Auschwitz[1]. Cuộc chiến đã làm Hungary thiệt hại nặng nề và tổn thất 60% nền kinh tế làm tổn thất nhiều nhân mạng. Vào 13 tháng 2 năm 1945, thành phố thủ đô Hungary đầu hàng không điều kiện. Vào 8 tháng 5 năm 1945, Thế chiến thứ hai ở châu Âu chính thức chấm dứt.
Thời đại Xô viết 1945-1989[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Phát xít Đức thất bại, quân đội Xô viết đã chiếm đóng hầu hết đất nước và qua ảnh hưởng của họ Hungary dần dần trở thành một nước cộng sản thân cận với Liên Xô. Sau năm 1948, lãnh đạo Cộng sản Mátyás Rákosi đã thiết lập chế độ theo kiểu Stalin với bắt buộc hợp tác xã hóa và kinh tế kế hoạch. Sự cầm quyền của nhà nước Rákosi đã vượt quá sức chịu đựng của người dân Hungary sau chiến tranh. Điều này đã dẫn tới cuộc chính biến tại Hungary 1956 và Hungary tạm thời rút lui khỏi khối Hiệp ước Warszawa. Liên Xô đã trả đũa mạnh mẽ với biện pháp vũ trang, gửi trên 150.000 quân và 2.500 xe tăng[2]. Gần một phần tư triệu người đã bỏ chạy khỏi đất nước trong khoảng thời gian ngắn khi các biên giới để ngỏ vào năm 1956. Từ những năm thập niên 1960 đến cuối những năm thập niên 1980, Hungary thường được gọi một cách mỉa mai là "trại lính vui vẻ nhất" bên trong khối Đông Âu. Điều này xảy ra dưới thời cầm quyền độc đoán của nhà lãnh đạo mà vai trò còn nhiều tranh cãi, János Kádár. Người lính Xô viết cuối cùng rời đất nước Hungary vào năm 1991 và kết thúc sự hiện diện của quân đội Liên Xô ở Hungary.
Cộng hòa Hungary 1989-đến nay[sửa | sửa mã nguồn]
Trong cuối thập kỉ 1980, Hungary đã dẫn đầu phong trào giải tán Hiệp ước Warszawa và chuyển sang một thể chế dân chủ nhiều ứng cử viên. Điều này nghĩa là mặc dù có nhiều ứng cử viên, đảng cộng sản, MSZMP, vẫn không được đem ra bàn cãi. Tuy nhiên, các ứng cử viên độc lập được bầu lên để phản đối lại đảng. Vào thời điểm đó, áp lực cải cách tăng dần từ bên trong đảng. Họ cũng di chuyển về phía một nền kinh tế thị trường. Vào 23 tháng 10 năm 1989, Mátyás Szűrös tuyên bố Cộng hòa Hungary thứ III và trở thành tổng thống lâm thời. Bầu cử tự do ở Hungary diễn ra lần đầu tiên vào năm 1990. Theo sau sự sụp đổ của Liên Xô vào năm 1991, Hungary phát triển một mối quan hệ gần hơn với Tây Âu cũng như các nước Trung Âu. Nước này trở thành một thành viên của nhóm Visegrad vào năm 1991, gia nhập NATO năm 1999, và trở thành một nước thành viên của Liên minh châu Âu vào 1 tháng 5 năm 2004.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ United States Holocaust Memorial Museum; Holocaust Encyclopedia
- ^ Findley, Carter V., and John Rothney. Twentieth Century World. sixth ed. Boston: Houghton Mifflin, 2006. 278.

markdown:
# Lịch sử Hungary
|Một phần của
|loạt bài **Lịch sử Hungary** ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Coat_of_arms_of_Hungary.svg/75px-Coat_of_arms_of_Hungary.svg.png)
[Hungary thời Tiền sử](/w/index.php?title=Hungary_th%E1%BB%9Di_Ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Hungary thời Trung cổ (896–1526)](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Hungary_th%E1%BB%9Di_Trung_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Chiến tranh Hungary-Ottoman](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Hungary-Ottoman&action=edit&redlink=1) [Royal Hungary](/w/index.php?title=Royal_Hungary&action=edit&redlink=1) [Công quốc Transylvania](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Transylvania_(1571%E2%80%931711)&action=edit&redlink=1) [Lịch sử Hungary 1700–1918](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary_1700-1919&action=edit&redlink=1) [Cách mạng 1848–1849](/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Hungary_1848&action=edit&redlink=1) [Hungary trong Chiến tranh thế giới thứ nhất](/w/index.php?title=Hungary_trong_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) [Giữa hai cuộc Thế chiến (1918–41)](/w/index.php?title=Hungary_gi%E1%BB%AFa_hai_cu%E1%BB%99c_Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) [Hungary trong Chiến tranh thế giới thứ hai](/w/index.php?title=Hungary_trong_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1) [Nước Cộng hoà Nhân dân 1949–89](/wiki/Hungary#Th.E1.BB.9Di_.C4.91.E1.BA.A1i_X.C3.B4_vi.E1.BA.BFt_1945-1989) [Cuộc nổi dậy năm 1956](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_n%C4%83m_1956_%E1%BB%9F_Hungary) [1989 – nay](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary#T.E1.BB.AB_n.C4.83m_1989_.C4.91.E1.BA.BFn_nay) [Lịch sử quân đội](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hungary&action=edit&redlink=1) [Lịch sử dân tộc Székely](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Sz%C3%A9kely&action=edit&redlink=1) [Người Do Thái tại Hungary](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i_t%E1%BA%A1i_Hungary&action=edit&redlink=1) [Lịch sử âm nhạc](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_%C3%A2m_nh%E1%BA%A1c_Hungary&action=edit&redlink=1) [Lịch sử Transylvania](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Transylvania&action=edit&redlink=1) [Csangos](/w/index.php?title=Csangos&action=edit&redlink=1) ![ Portal icon](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Portal-puzzle.svg/32px-Portal-puzzle.svg.png)
Hungary là một quốc gia ở Trung Âu. Lịch sử của nó theo tên này từ thời đầu Trung cổ, khi các lưu vực sông Pannonian bị những người Magyar chinh phục. Các vương quốc thời trung cổ của Hungary từ thế kỷ 14 đã bị suy yếu bởi sự mở rộng của
[Đế chế Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman), và sau khi chiến tranh kéo dài đã bị chia thành một phần Ottoman và một phần thuộc cai trị của Habsburg.
Sau khi sự thất bại của Đế chế Ottoman trước Habsburg Áo, các hoàng đế Habsburg đã trở thành người cai trị của tất cả các Hungary trong thế kỷ 18 và 19. Với sự sụp đổ của Áo-Hungary sau khi chiến tranh thế giới thứ I, Hungary giành được độc lập với tên Vương quốc của Hungary, sau khi kết thúc chiến tranh thế giới thứ II đã được chuyển đổi thành một phần của khối Đông Âu với tên Cộng hòa nhân dân Hungary. Kể từ khi cuộc cách mạng năm 1989, Hungary đã được một nước cộng hòa nghị viện, gia nhập Liên minh châu Âu vào năm 2004
## Mục lục
[1 Thời kỳ Tiền Magyar (trước năm 896)](#Th.E1.BB.9Di_k.E1.BB.B3_Ti.E1.BB.81n_Magyar_.28tr.C6.B0.E1.BB.9Bc_n.C4.83m_896.29) [2 Hungary thời trung cổ (896 – 1526)](#Hungary_th.E1.BB.9Di_trung_c.E1.BB.95_.28896_.E2.80.93_1526.29) [3 Sự chiếm đóng của Ottoman giai đoạn 1526-1686](#S.E1.BB.B1_chi.E1.BA.BFm_.C4.91.C3.B3ng_c.E1.BB.A7a_Ottoman_giai_.C4.91o.E1.BA.A1n_1526-1686) [4 Từ Cách mạng Hungary 1848 đến Đế chế Áo-Hung](#T.E1.BB.AB_C.C3.A1ch_m.E1.BA.A1ng_Hungary_1848_.C4.91.E1.BA.BFn_.C4.90.E1.BA.BF_ch.E1.BA.BF_.C3.81o-Hung) [5 Hungary giữa hai cuộc thế chiến](#Hungary_gi.E1.BB.AFa_hai_cu.E1.BB.99c_th.E1.BA.BF_chi.E1.BA.BFn) [6 Hungary trong Thế chiến thứ hai](#Hungary_trong_Th.E1.BA.BF_chi.E1.BA.BFn_th.E1.BB.A9_hai) [7 Thời đại Xô viết 1945-1989](#Th.E1.BB.9Di_.C4.91.E1.BA.A1i_X.C3.B4_vi.E1.BA.BFt_1945-1989) [8 Cộng hòa Hungary 1989-đến nay](#C.E1.BB.99ng_h.C3.B2a_Hungary_1989-.C4.91.E1.BA.BFn_nay) [9 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Thời kỳ Tiền Magyar (trước năm 896)[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=1)]
Sau khi Đế chế
[Tây La Mã](/w/index.php?title=T%C3%A2y_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) sụp đổ trước sự xâm nhập của các bộ tộc Đức và Carpath, nhiều dân tộc khác nhau đã di chuyển đến [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) sinh sống. Một trong số sớm nhất đó là [người Hung](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hung), những người đã xây dựng hẳn một đế chế hùng mạnh tại châu Âu với vị thủ lĩnh nổi tiếng [Attila](/wiki/Attila). Trước đây có ý kiến cho rằng Attila là vị vua đầu tiên khai sinh ra dân tộc Hungary nhưng ngày nay, nhiều ý kiến lịch sử lại cho rằng nguồn gốc tên gọi "Hungary" không phải đến từ bộ lạc du mục người [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81) này mà bắt nguồn từ người Magyar (chính là người Hungary sau này) vào [thế kỉ 7](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_7), lúc đó là một phần của Liên minh Bulgar với tên gọi On-Ogour, có nghĩa là "Mười Mũi Tên".
Sau khi đế chế của người Hung suy tàn, bộ tộc Đức Ostrogoth và sau đó là người Lombard đã đến vùng đồng bằng Pannonia, người Gepid đồng thời cũng hiện diện tại phía đông bồn địa Carpath trong vòng 100 năm. Vào khoảng năm 560, người Avar thành lập nước Avar Khaganate hùng mạnh, chinh phục các dân tộc láng giềng. Đất nước này sau đó bị suy yếu bởi những cuộc chinh chiến liên miên rồi kết thúc sự tồn tại 250 năm sau đó khi người
[Frank](/wiki/Frank) dưới sự lãnh đạo của [Charlemagne](/wiki/Charlemagne) tiến vào chinh phục từ phía tây và người [Bulgaria](/wiki/Bulgaria) dưới sự lãnh đạo của Krum uy hiếp từ phía đông. Không một quốc gia nào được thành lập trên lãnh thổ Hungary sau đó cho đến khi Arpad, thủ lĩnh của người Magyar (Hungary) thống nhất các bộ lạc Magyar lại và tiến vào vùng đồng bằng Pannonia sinh sống năm 896.
## Hungary thời trung cổ (896 – 1526)[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=2)]
Hungary là một trong những quốc gia có lịch sử lâu đời nhất tại
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Đất nước này được thành lập năm 996, trước khi những tiểu vương quốc ở [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) hay [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) được thành lập và sớm hơn cả sự thống nhất các vương quốc Anglo-Saxon tại [đảo Anh](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Anh). Nước Hungary trung cổ có diện tích lớn hơn nước Pháp và dân số đứng hàng thứ ba tại châu Âu lúc bấy giờ. Vào [thế kỉ 9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_9), Arpad, một thủ lĩnh người Magyar đã thống nhất các bộ lạc Magyar lại rồi đưa họ vào vùng đồng bằng Pannonia sinh sống. Với một lực lượng quân đội hùng mạnh, người Hungary đã mở nhiều cuộc chiến tranh chinh phục và thậm chí đã từng tấn công sang tận Tây Ban Nha. Đến thời hoàng tử Geza, ông đã quyết định đưa đất nước Hungary tiến theo mô hình chính trị và xã hội của các nước Tây Âu và trở thành một quốc gia [Thiên chúa giáo](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o).
Năm 1000 công nguyên, Vương quốc Hungary theo Đạo Thiên chúa được thành lập với sự kiện vua
[István I](/wiki/Istv%C3%A1n_I) đăng quang với chiếc vương miện được gửi đến từ [Giáo hoàng](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng). Ông là con trai của Geza và mang dòng máu của thủ lĩnh Arpad. Năm 1006, vua István I củng cố quyền lực, tiêu diệt những người đối lập theo truyền thống tôn giáo nguyên thủy hoặc định liên minh với [Đế chế Byzantine](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3). Ông hoàn thành việc biến Hungary thành một nhà nước phong kiến theo Thiên chúa giáo, đồng thời mở rộng lãnh thổ và dân cư.
Năm 1222, vua Hungary
[András II](/w/index.php?title=Andr%C3%A1s_II&action=edit&redlink=1) khởi xướng Bộ luật Vàng ( *Golden Bull*) của Hungary, có thể coi như bản hiến pháp đầu tiên trên lục địa châu Âu và tương tự như Magna Carta tại Anh mà sau đó, tất cả các vua Hungary khi đăng quang phải tuyên thệ. Bộ luật Vàng này hạn chế bởi quyền hạn của nhà vua và mở rộng quyền lực của giới quý tộc, hợp pháp hóa quyền bất tuân lệnh cũng như các quyền lợi khác của họ. Sau đó không lâu, Nghị viện Hungary được thành lập.
Khoảng năm 1241-1242, đất nước Hungary bị tàn phá nặng nề trước sự xâm lăng hung hãn của quân
[Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), lúc đó đang tấn công khắp nhiều vùng đất từ [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) đến [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Các nhà sử học đã ước tính có khoảng một nửa trong số 2 triệu dân của Hungary bấy giờ đã thiệt mạng trong chiến tranh. Sau khi quân Mông Cổ rút đi, vua [Béla IV](/w/index.php?title=B%C3%A9la_IV&action=edit&redlink=1) đã củng cố lại sức mạnh phòng thủ của đất nước và cho xây dựng lại nhiều pháo đài bằng đá. Kết quả là khi người Mông Cổ lại sang xâm lấn năm 1286, họ đã bị hệ thống phòng thủ của người Hungary chặn lại và bị đánh thua tại Pest.
Vương triều Arpad tồn tại đến năm 1301 thì chấm dứt. Sau đó, vua
[Károly Róbert](/wiki/K%C3%A1roly_R%C3%B3bert), người có họ ngoại với Arpad đã lên ngôi và trở thành vị vua đầu tiên của triều đại Angevin. Dưới sự cai trị của ông, nhiều chính sách tài chính và tiền tệ đã được tiến hành, thúc đẩy nền kinh tế Hungary phát triển, nhiều đô thị phát triển rực rỡ. Vị vua tiếp nới của triều đại Angevin là [Lajos I](/w/index.php?title=Lajos_I&action=edit&redlink=1) Đại đế (1342-1382) đã đưa lãnh thổ Hungary mở rộng từ bờ [Biển Đen](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) đến biển Adriatic và sau đó còn trở thành vua của [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan), tạo tiền đề cho mối quan hệ tốt đẹp giữa hai nước Hungary - Ba Lan.
Sau
[Ý](/wiki/%C3%9D), Hungary là quốc gia đầu tiên tại lục địa châu Âu xuất hiện phong trào [Phục Hưng](/wiki/Ph%E1%BB%A5c_H%C6%B0ng). Năm 1472, một xưởng in chính thức được thành lập tại thành phố Buda. Dưới triều vua [Mátyás Corvin](/wiki/M%C3%A1ty%C3%A1s_Corvin) (1458-1490), Hungary trở thành một trung tâm văn hóa lớn của châu Âu. Thư viện Bibliotheca Corviniana là bộ sưu tập lớn nhất châu Âu các bộ biên niên sử, các tác phẩm triết học và khoa học trong [thế kỉ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15). Thư viện này đã được [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) công nhận là [Di sản văn hóa thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi).
Vào cuối
[thế kỉ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15), Hungary bắt đầu suy tàn dưới sự cai trị của vị vua bất tài [Ulászló II](/w/index.php?title=Ul%C3%A1szl%C3%B3_II&action=edit&redlink=1). Năm 1514, một cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ tại Hungary nhưng sau đó bị giới quý tộc đàn áp đẫm máu. Trong khi đó, [Đế chế Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman) ngày một lớn mạnh và uy hiếp Hungary. Năm 1521, pháo đài quan trọng bậc nhất của Hungary tại [Beograd](/wiki/Beograd) ngày nay thất thủ, và đến năm 1526, quân đội Hungary bị tiêu diệt trong [trận Mohács](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moh%C3%A1cs_(1526)). Cuộc cải cách tôn giáo diễn ra cùng thời gian đó tại châu Âu càng khiến Hungary trở nên hỗn loạn và tiến đến bờ vực sụp đổ.
## Sự chiếm đóng của Ottoman giai đoạn 1526-1686[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=3)]
Thất bại tại trận Mohács với sự kiện vua
[Lajos II](/w/index.php?title=Lajos_II&action=edit&redlink=1) tử trận đã mở đầu một thời kỳ hỗn loạn kéo dài tại đất nước Hungary. Giới quý tộc Hungary cùng lúc bầu lên hai vị vua là [Ferdinand Habsburg](/wiki/Ferdinand_I_(%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)) (1526-1540) và [János Szapolyai](/w/index.php?title=J%C3%A1nos_Szapolyai&action=edit&redlink=1) (1527-1540), hai bên xây dựng quân đội của riêng mình và đánh lẫn nhau khiến đất nước ngày càng suy yếu. Năm 1541, người Ottoman chinh phục được thành phố Buda và khiến Hungary vỡ thành ba mảnh: một phần ba ở phía tây bắc nằm dưới sự cai trị của triều đình Habsburg, một phần ba ở miền trung (thuộc lãnh thổ Hungary ngày nay) bị Ottoman và một phần ba ở phía đông trở thành [Công quốc Transilvania](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Transilvania&action=edit&redlink=1), một nước lớn bán độc lập, chư hầu của Ottoman. Khoảng 150 năm sau đó, triều đình Habsburg đã giành lại toàn bộ quyền kiểm soát Hungary.
Trong thời gian này, thành phố Pozsony, tức
[Bratislava](/wiki/Bratislava) (thủ đô [Slovakia](/wiki/Slovakia) ngày nay) đã trở thành thủ đô mới của Hungary. Thành phố Nagyszombat (nay là Trnava) trở thành một trung tâm tôn giáo lớn. Từ năm 1604 đến năm 1711, những cuộc chiến chống lại ách áp bức của người Áo cũng tăng lên, tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của [Rakoczi Ferenc](/w/index.php?title=Rakoczi_Ferenc&action=edit&redlink=1) nhưng sau đó đã bị thất bại.
## Từ Cách mạng Hungary 1848 đến Đế chế Áo-Hung[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=4)]
Ngày
[15 tháng 3](/wiki/15_th%C3%A1ng_3) năm 1848, những cuộc biểu tình lớn nổ ra trên các đường phố Pest và Buda trong cao trào cách mạng tư sản đang lan khắp châu Âu năm 1848. Đối mặt với những cuộc nổi dậy liên tiếp ngay tại chính kinh đô [Viên](/wiki/Vi%C3%AAn), triều đình [Habsburg](/wiki/Habsburg) đã phải tạm thời chấp nhận những yêu cầu của người Hungary. Nhưng sau khi cuộc cách mạng tại Áo bị đàn áp, triều đình Habsburg đã kích động người Croatia, Serbia và Romania chống lại chính phủ Hungary. Chính phủ cách mạng của Hungary cũng nhận được sự ủng hộ của một bộ phận lớn người Slovak, Đức, Rusyn, [Do Thái](/wiki/Do_Th%C3%A1i). Tướng [János Damjanich](/w/index.php?title=J%C3%A1nos_Damjanich&action=edit&redlink=1), một người [Serbia](/wiki/Serbia) đã trở thành người anh hùng lịch sử của dân tộc Hungary khi lãnh đạo một đội quân cách mạng của nước này. Lúc ban đầu, quân đội Hungary đã giành được một số thắng lợi bước đầu nhưng sau khi triều đình Habsburg cầu viện nước [Nga](/wiki/Nga), quân [Nga hoàng](/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) đã tràn vào và dập tắt cuộc khởi nghĩa. Ngày 6 tháng 10 năm 1849, 13 vị tướng lĩnh trong quân đội cách mạng Hungary và thủ tướng Lajos Batthyany đã bị xử tử.
Sau khi nước Áo bị quân
[Phổ](/wiki/Ph%E1%BB%95) đánh bại năm 1866, để củng cố quyền lực của mình tại châu Âu, đế quốc Áo đã liên kết với vương quốc Hungary để thành lập [Đế quốc Áo-Hung](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C3%81o-Hung) (năm 1867). Đế quốc Áo-Hung gồm 2 phần là Áo và Hungary, mỗi nước có chính phủ và các chính sách quân sự, đối ngoại riêng biệt với nhau. Thời kỳ này, Vương quốc Hungary đã có những bước tiến ấn tượng về mặt kinh tế, bước đầu được công nghiệp hóa mặc dù cơ cấu kinh tế vẫn chủ yếu dựa trên [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), còn khá lạc hậu so với các nước tư bản [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u).
Trong
[Thế chiến thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), Áo-Hung chiến đấu bên phe Liên minh Trung tâm của [Đế chế Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c), [Bulgaria](/wiki/Bulgaria) và [Đế chế Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). Những khó khăn về kinh tế, các thất bại quân sự cũng như sự bất mãn của người dân đã khiến Đế quốc Áo-Hung sụp đổ hoàn toàn vào năm 1918, trên cơ sở đó hình thành các quốc gia mới là [Áo](/wiki/%C3%81o), [Tiệp Khắc](/wiki/Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc) và Hungary.
## Hungary giữa hai cuộc thế chiến[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=5)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/%C3%96sterreich-Ungarns_Ende.png/300px-%C3%96sterreich-Ungarns_Ende.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/%C3%96sterreich-Ungarns_Ende.png/300px-%C3%96sterreich-Ungarns_Ende.png)
[Đế chế Áo-Hung](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_%C3%81o-Hung)và Hungary độc lập sau [Hòa ước Trianon](/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Trianon)
Vào tháng 3 năm 1919, những người cộng sản giành chính quyền ở Hungary. Vào tháng 4,
[Béla Kun](/w/index.php?title=B%C3%A9la_Kun&action=edit&redlink=1) tuyên bố thành lập [Cộng hòa Xô viết Hungary](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Hungary), tuy nhiên chính thể xô viết này chỉ tồn tại được một thời gian ngắn ngủi.
Vào ngày
[13 tháng 6](/wiki/13_th%C3%A1ng_6) năm [1919](/wiki/1919), Hội nghị Hòa bình Versailles đã ra lệnh cho Hungary phải từ bỏ các lãnh thổ phía bắc và Romania phải rời khỏi [Tiszántúl](/w/index.php?title=Tisz%C3%A1nt%C3%BAl&action=edit&redlink=1). Hungary đã tuân thủ mệnh lệnh đó tính cho đến ngày [30 tháng 6](/wiki/30_th%C3%A1ng_6) năm [1919](/wiki/1919). Nhưng [quân đội Romania](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Romania&action=edit&redlink=1) đã từ chối không chịu rời khỏi Tiszántúl.
Chiến tranh nổ ra sau đó giữa Hungary và Romania đã dẫn tới thất bại của
[Hồng quân Hungary](/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_qu%C3%A2n_Hungary&action=edit&redlink=1). Tính đến tháng 8 năm 1919, hơn một nửa của Hungary ngày nay, bao gồm cả [Budapest](/wiki/Budapest), bị chiếm đóng bởi Romania. Sự chiếm đóng của quân Romania kéo dài đến tháng 11 năm 1919 khi quân đội Romania rút đi.
Lực lượng quân đội cánh hữu Hungary, lãnh đạo bởi cựu Đô đốc Áo-Hungary
[Miklós Horthy](/w/index.php?title=Mikl%C3%B3s_Horthy&action=edit&redlink=1), tiến vào Budapest ngay sau khi quân đội Romania rút đi và lấp đầy chỗ trống của quyền lãnh đạo nhà nước. Vào tháng 1 năm 1920, bầu cử diễn ra để bầu một quốc hội đa nguyên. Đô đốc Horthy được bầu vào chức thủ tướng, do đó đã phục hồi lại chính thức hoàng gia Hungary. Tuy nhiên, không còn có "Vua của Hungary" nữa mặc cho các cố gắng của nhà cai trị Habsburg trước đó để trở lại vị trí nắm quyền. Horthy đã nắm quyền thủ tướng cho đến 16 tháng 10 năm 1944. Nhưng sau năm 1932, các xu hướng độc tài đã dần dần trở lại vì ảnh hưởng của chủ nghĩa Phát xít và [Đại khủng hoảng](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng).
Vào
[4 tháng 6](/wiki/4_th%C3%A1ng_6) năm [1920](/wiki/1920), [Hòa ước Trianon](/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Trianon) được kí kết, thiết lập các đường biên giới của Hungary. Hungary mất 71% lãnh thổ và khoảng 66% dân số. Khoảng 1/3 dân số Magyar trở thành dân tộc thiểu số ở các nước lân cận. Hungary cũng bị mất [cảng biển](/wiki/C%E1%BA%A3ng) duy nhất tại Fiume (ngày nay là [Rijeka](/wiki/Rijeka)). Do đó, [chính trị Hungary](/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Hungary&action=edit&redlink=1) và văn hóa thời kỳ giữa hai cuộc thế chiến bị ảnh hưởng lớn bởi chủ nghĩa khôi phục lại tổ quốc trong quá khứ. Xuyên suốt thời kì này [kinh tế Hungary](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Hungary) hết sức mất ổn định, tuy trở nên phồn thịnh sau chiến tranh nhưng lại tổn thất nặng trong và sau Đại khủng hoảng, và ổn định chỉ hơi ổn định một chút trước khởi đầu của [Thế chiến thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Nước này xích lại gần hơn các quốc gia phát xít [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) và [Ý](/wiki/%C3%9D) trong những năm của thập kỉ 1930 với cố gắng làm đảo ngược một số hậu quả của Hòa ước Trianon, với việc một số lãnh thổ bị mất trước kia được Đức và Ý nhượng lại cho Hungary.
## Hungary trong Thế chiến thứ hai[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=6)]
Vào năm 1941, Hungary tham dự
[cuộc xâm lược Nam Tư](/wiki/Cu%E1%BB%99c_x%C3%A2m_l%C6%B0%E1%BB%A3c_Nam_T%C6%B0), chiếm được một số đất đai và tham dự vào [Phe Trục](/wiki/Phe_Tr%E1%BB%A5c) trong quá trình đó (để phản đối, thủ tướng [Pál Teleki](/w/index.php?title=P%C3%A1l_Teleki&action=edit&redlink=1) đã tự sát). Vào [22 tháng 6](/wiki/22_th%C3%A1ng_6) [1941](/wiki/1941), khi quân Đức xâm lược Liên Xô trong [Chiến dịch Barbarossa](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barbarossa), Hungary tuyên chiến vào ngày 26 tháng 6, tham dự [Thế chiến thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Vào cuối năm 1941, quân Hungary ở Mặt trận phía đông đã chiến thắng tại [Trận Uman](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Uman). Đến năm 1943, sau khi [Quân đoàn Hungary thứ 2](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91o%C3%A0n_Hungary_th%E1%BB%A9_2&action=edit&redlink=1) chịu thất bại nặng nề tại sông Don, nhà nước Hungary tìm cách thương lượng đầu hàng quân [Đồng Minh](/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Vào ngày [19 tháng 3](/wiki/19_th%C3%A1ng_3) năm [1944](/wiki/1944), để đối phó với sự trở mặt này, quân Đức lặng lẽ chiếm Hungary trong [Chiến dịch Margarethe](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Margarethe&action=edit&redlink=1). Nhưng, đến bây giờ thì người ta biết rõ là người Hungary không muốn làm vệ tinh cho Đức. Vào ngày [15 tháng 10](/wiki/15_th%C3%A1ng_10) [1944](/wiki/1944), Horthy đã cố gắng yếu ớt để đưa đất nước ra khỏi cuộc chiến. Lúc này quân Đức mở [Chiến dịch Panzerfaust](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Panzerfaust&action=edit&redlink=1) và Horthy được thay thế bởi một nhà nước bù nhìn dưới quyền thủ tướng thân Đức [Ferenc Szálasi](/w/index.php?title=Ferenc_Sz%C3%A1lasi&action=edit&redlink=1). Szálasi và [Đảng Mũi tên Chữ thập](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_M%C5%A9i_t%C3%AAn_Ch%E1%BB%AF_th%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) thân phát xít của ông ta trung thành với quân Đức cho đến hết cuộc chiến. Vào cuối năm 1944, quân Hungary ở Mặt trận phía Đông lại chiến thắng một lần nữa ở [trận đánh Debrecen](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_Debrecen&action=edit&redlink=1). Nhưng ngay lập tức sau đó là sự xâm lăng Hungary của quân độ Xô viết và [trận đánh Budapest](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_Budapest&action=edit&redlink=1). Trong khi quân Đức chiếm đóng vào tháng 5-6 năm 1944, Đảng Mũi tên Chữ thập và cảnh sát Hungary đã trục xuất gần 440.000 dân Do Thái, đa số là đến [trại tập trung Auschwitz](/wiki/Tr%E1%BA%A1i_t%E1%BA%ADp_trung_Auschwitz) . Cuộc chiến đã làm Hungary thiệt hại nặng nề và tổn thất 60% nền kinh tế làm tổn thất nhiều nhân mạng. Vào [1] [13 tháng 2](/wiki/13_th%C3%A1ng_2)năm [1945](/wiki/1945), thành phố thủ đô Hungary đầu hàng không điều kiện. Vào [8 tháng 5](/wiki/8_th%C3%A1ng_5)năm [1945](/wiki/1945), Thế chiến thứ hai ở châu Âu chính thức chấm dứt.
## Thời đại Xô viết 1945-1989[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=7)]
Sau khi Phát xít Đức thất bại, quân đội Xô viết đã chiếm đóng hầu hết đất nước và qua ảnh hưởng của họ Hungary dần dần trở thành một nước cộng sản thân cận với Liên Xô. Sau năm 1948, lãnh đạo Cộng sản
[Mátyás Rákosi](/wiki/R%C3%A1kosi_M%C3%A1ty%C3%A1s) đã thiết lập chế độ theo kiểu Stalin với bắt buộc hợp tác xã hóa và [kinh tế kế hoạch](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_k%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch). Sự cầm quyền của nhà nước Rákosi đã vượt quá sức chịu đựng của người dân Hungary sau chiến tranh. Điều này đã dẫn tới cuộc [chính biến tại Hungary 1956](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_n%C4%83m_1956_%E1%BB%9F_Hungary) và Hungary tạm thời rút lui khỏi khối [Hiệp ước Warszawa](/wiki/Kh%E1%BB%91i_Warszawa). Liên Xô đã trả đũa mạnh mẽ với biện pháp vũ trang, gửi trên 150.000 quân và 2.500 xe tăng . Gần một phần tư triệu người đã bỏ chạy khỏi đất nước trong khoảng thời gian ngắn khi các biên giới để ngỏ vào năm 1956. Từ những năm [2] [thập niên 1960](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1960)đến cuối những năm [thập niên 1980](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980), Hungary thường được gọi một cách mỉa mai là " [trại lính vui vẻ nhất](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1i_l%C3%ADnh_vui_v%E1%BA%BB_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)" bên trong khối [Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u). Điều này xảy ra dưới thời cầm quyền độc đoán của nhà lãnh đạo mà vai trò còn nhiều tranh cãi, [János Kádár](/wiki/K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos). Người lính Xô viết cuối cùng rời đất nước Hungary vào năm 1991 và kết thúc sự hiện diện của quân đội Liên Xô ở Hungary.
## Cộng hòa Hungary 1989-đến nay[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=8)]
Trong cuối thập kỉ 1980, Hungary đã dẫn đầu phong trào giải tán Hiệp ước Warszawa và chuyển sang một thể chế dân chủ nhiều ứng cử viên. Điều này nghĩa là mặc dù có nhiều ứng cử viên, đảng cộng sản,
[MSZMP](/w/index.php?title=MSZMP&action=edit&redlink=1), vẫn không được đem ra bàn cãi. Tuy nhiên, các ứng cử viên độc lập được bầu lên để phản đối lại đảng. Vào thời điểm đó, áp lực cải cách tăng dần từ bên trong đảng. Họ cũng di chuyển về phía một nền [kinh tế thị trường](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng). Vào [23 tháng 10](/wiki/23_th%C3%A1ng_10) năm [1989](/wiki/1989), [Mátyás Szűrös](/w/index.php?title=M%C3%A1ty%C3%A1s_Sz%C5%B1r%C3%B6s&action=edit&redlink=1) tuyên bố [Cộng hòa Hungary thứ III](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Hungary_th%E1%BB%A9_III&action=edit&redlink=1) và trở thành tổng thống lâm thời. Bầu cử tự do ở Hungary diễn ra lần đầu tiên vào năm 1990. Theo sau sự [sụp đổ của Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) vào năm 1991, Hungary phát triển một mối quan hệ gần hơn với [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u) cũng như các nước Trung Âu. Nước này trở thành một thành viên của [nhóm Visegrad](/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_Visegrad&action=edit&redlink=1) vào năm 1991, gia nhập [NATO](/wiki/NATO) năm 1999, và trở thành một nước thành viên của [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) vào [1 tháng 5](/wiki/1_th%C3%A1ng_5) năm [2004](/wiki/2004).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hungary&action=edit§ion=9)] [^](#cite_ref-USHMM_1-0) [United States Holocaust Memorial Museum; Holocaust Encyclopedia](http://www.ushmm.org/wlc/en/index.php?ModuleId=10005458) **Findley, Carter V., and John Rothney. Twentieth Century World. sixth ed. Boston: Houghton Mifflin, 2006. 278.** [^](#cite_ref-2)
|
|

X-Cache: cp1065 hit (1), cp1053 frontend miss (0)


text:
Tân Trúc (thành phố)
Tân Trúc (chữ Hán: 新竹, bính âm: Xīnzhú, POJ: Sin-tek, còn viết là Hsinchu) là một thành phố lớn nằm tại phía bắc của Đài Loan, cách Đài Bắc khoảng 100 kilômét, nơi đây tập trung rất nhiều công ty chế tạo vi mạch và thiết bị điện tử. Thành phố Tân Trúc bao bọc bởi huyện Tân Trúc về phía bắc và phía đông, huyện Miêu Lật về phía nam, và eo biển Đài Loan về phía tây. Công viên Khoa học Tân Trúc nằm về phía đông của thành phố Tân Trúc, là một phần của huyện Tân Trúc.
Thành phố Tân Trúc gồm 3 quận: quận Bắc, quận Đông và quận Hương Sơn.
Tân Trúc là nơi có Đại học Quốc lập Thanh Hoa, Đại học Quốc lập Giao Thông, Đại học Trung Hoa, Đại học Huyền Trang, Viện Khoa học và Công nghệ Bắc Vân và Viện Khoa học Quốc gia đóng tại Khu công nghiệp.
Tân Trúc thường được gọi là Phong Thành (風城) vì gió ở đây rất mạnh. Tân Trúc còn nổi tiếng với các món ăn như mì gạo và thịt viên.

markdown:
# Tân Trúc (thành phố)
|
|![]()
|
|Bài viết hoặc đoạn này cần thêm
Những nội dung không có nguồn có thể bị
|
|![]()
![ Con dấu của Tân Trúc thị](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Seal_of_Hsinchu_City.svg/100px-Seal_of_Hsinchu_City.svg.png)
![ Con dấu của Tân Trúc thị](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Seal_of_Hsinchu_City.svg/100px-Seal_of_Hsinchu_City.svg.png)
Con dấu
**Viết tắt**
竹市
**Biệt danh**
風城
**Thủ phủ** **Vùng** **Thị trưởng**
(林政則)
[Diện tích](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_huy%E1%BB%87n_th%E1%BB%8B_%C4%90%C3%A0i_Loan_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch&action=edit&redlink=1) [km²](/wiki/Ki-l%C3%B4-m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)
(xếp hạng 23 trên 25)
[Nhân khẩu](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u&action=edit&redlink=1)(tháng 4, [2006](/wiki/2006)) [Số dân](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_huy%E1%BB%87n_th%E1%BB%8B_%C4%90%C3%A0i_Loan_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1)
(xếp hạng 18 trên 25)
[Mật độ](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_huy%E1%BB%87n_th%E1%BB%8B_%C4%90%C3%A0i_Loan_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn) **Website** [tiếng Anh](http://en.hccg.gov.tw/) [chữ Trung phồn thể](http://www.hccg.gov.tw/) **Biểu tượng** **Chim** [Ác là châu Âu](/wiki/%C3%81c_l%C3%A0)( *Pica pica*) **Hoa** [Cây khô](/w/index.php?title=C%C3%A2y_kh%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *Rhododendron*spp.) **Cây** ![ Vị trí của Tân Trúc thị](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Hsinchu_City_Location_Map.png/220px-Hsinchu_City_Location_Map.png)
![ Vị trí của Tân Trúc thị](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Hsinchu_City_Location_Map.png/220px-Hsinchu_City_Location_Map.png)
**Tân Trúc** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 新竹, [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): *Xīnzhú*, [POJ](/wiki/POJ): *Sin-tek*, còn viết là **Hsinchu**) là một thành phố lớn nằm tại phía bắc của [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan), cách [Đài Bắc](/wiki/%C4%90%C3%A0i_B%E1%BA%AFc) khoảng 100 [kilômét](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t), nơi đây tập trung rất nhiều công ty chế tạo vi mạch và thiết bị điện tử. Thành phố Tân Trúc bao bọc bởi [huyện Tân Trúc](/wiki/T%C3%A2n_Tr%C3%BAc_(huy%E1%BB%87n)) về phía bắc và phía đông, [huyện Miêu Lật](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_Mi%C3%AAu_L%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) về phía nam, và [eo biển Đài Loan](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%A0i_Loan) về phía tây. [Công viên Khoa học Tân Trúc](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Khoa_h%E1%BB%8Dc_T%C3%A2n_Tr%C3%BAc&action=edit&redlink=1) nằm về phía đông của thành phố Tân Trúc, là một phần của huyện Tân Trúc.
Thành phố Tân Trúc gồm 3 quận: quận Bắc, quận Đông và quận Hương Sơn.
Tân Trúc là nơi có
[Đại học Quốc lập Thanh Hoa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_l%E1%BA%ADp_Thanh_Hoa&action=edit&redlink=1), [Đại học Quốc lập Giao Thông](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_l%E1%BA%ADp_Giao_Th%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [Đại học Trung Hoa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Trung_Hoa), [Đại học Huyền Trang](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Huy%E1%BB%81n_Trang&action=edit&redlink=1), Viện Khoa học và Công nghệ Bắc Vân và Viện Khoa học Quốc gia đóng tại Khu công nghiệp.
Tân Trúc thường được gọi là
**Phong Thành** (風城) vì gió ở đây rất mạnh. Tân Trúc còn nổi tiếng với các món ăn như mì gạo và thịt viên.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2n_Tr%C3%BAc_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2n_Tr%C3%BAc_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)&action=edit§ion=1)] [Tỉnh Đài Loan (Trung Hoa Dân Quốc)](/wiki/T%E1%BB%89nh_%C4%90%C3%A0i_Loan_(Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c)) [Tỉnh Đài Loan (Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa)](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan_(t%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa)) [Phân cấp hành chính Trung Hoa Dân Quốc](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) [Lịch sử Trung Hoa Dân Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) [Vị thế chính trị của Đài Loan](/wiki/V%E1%BB%8B_th%E1%BA%BF_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_%C4%90%C3%A0i_Loan) [Đài Loan độc lập](/wiki/V%E1%BB%8B_th%E1%BA%BF_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_%C4%90%C3%A0i_Loan) [Trung Hoa Đài Bắc](/wiki/Trung_Hoa_%C4%90%C3%A0i_B%E1%BA%AFc) [Quốc Dân Đảng Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_Qu%E1%BB%91c_D%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng)
|
|
|
|![]()

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Cá tuyệt chủng
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại con
Thể loại này gồm 2 thể loại con sau, trên tổng số 2 thể loại con.
C
- ► Cá mập tuyệt chủng (trống)
- ► Cá tiền sử (5 t.l., 12 tr.)
Các trang trong thể loại “Cá tuyệt chủng”
12 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 12 trang.

markdown:
# Thể loại:Cá tuyệt chủng
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
## Thể loại con
Thể loại này gồm 2 thể loại con sau, trên tổng số 2 thể loại con.
### C
- ►
[Cá mập tuyệt chủng](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1_m%E1%BA%ADp_tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) (trống)
- ►
[Cá tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD) (5 t.l., 12 tr.)
## Các trang trong thể loại “Cá tuyệt chủng”
12 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 12 trang.

X-Cache: cp1052 hit (1), cp1066 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Khởi đầu năm 1770
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Các trang trong thể loại “Khởi đầu năm 1770”
Thể loại này gồm trang sau.
P
Purnia
Lấy từ “
http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Khởi_đầu_năm_1770&oldid=13020381
”
Thể loại
:
1770
Khởi đầu thập niên 1770
Khởi đầu theo năm
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
العربية
Azərbaycanca
Беларуская (тарашкевіца)
Cymraeg
Dansk
Deutsch
English
فارسی
Français
नेपाल भाषा
Norsk bokmål
Norsk nynorsk
Română
Русский
Slovenščina
Svenska
Türkçe
Українська
中文
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 23:39, ngày 6 tháng 8 năm 2013.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Thể loại này liệt kê những người sinh năm 117 . Xem thêm những người qua đời năm 117 .
Thể loại này hiện không có trang hay tập tin nào.

markdown:
# Thể loại:Sinh 117
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|[110](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_110)– [111](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_111)– [112](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_112)– [113](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_113)– [114](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_114) [115](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_115)– [116](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_116)– **117**– [118](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_118)– [119](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_119)
Thể loại này liệt kê những
**người sinh năm 117** . Xem thêm [những người qua đời năm 117](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_117). **Về đầu trang** [A](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=A) [B](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=B) [C](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=C) [D](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=D) [E](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=E) [F](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=F) [G](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=G) [H](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=H) [I](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=I) [J](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=J) [K](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=K) [L](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=L) [M](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=M) [N](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=N) [O](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=O) [P](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=P) [Q](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=Q) [R](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=R) [S](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=S) [T](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=T) [U](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=U) [V](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=V) [W](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=W) [X](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=X) [Y](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=Y) [Z](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_117&from=Z)
|
|![]()
[Sinh 117](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:117_births?uselang=vi) *Thể loại này hiện không có trang hay tập tin nào.*

X-Cache: cp1055 hit (1), cp1055 frontend miss (0)


text:
dyadic
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Tính từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/ˈdɑɪ.ˌæ.d.ɪk/
Tính từ
[
sửa
]
dyadic
/ˈdɑɪ.ˌæ.d.ɪk/
Gồm
hai
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
http://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=dyadic&oldid=1386059
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Tính từ
Tính từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Bản in được
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
English
Eesti
Suomi
Français
한국어
Polski
தமிழ்
Türkçe
中文
Sửa đổi lần cuối lúc 19:44, ngày 23 tháng 12 năm 2011.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
- Home
- Tin tức
- Nghe nhạc
- Xem video
- Diễn đàn
- Chơi game
- Hình ảnh
- Down phim
- Đọc truyện
- Tìm kiếm
- Trang khác
Video ›
Loi xay ra
Menu chức năng
Thể loại Video
Game hay
Có lỗi xảy ra
Album hot nhất
© 2013 VGT Media Co, Ltd - All rights reserved Đăng quảng cáo | Điều khoản Hãy ghi rõ nguồn khi bạn trích dẫn thông tin từ Việt Giải Trí
VGT không chịu bất cứ trách nhiệm gì về các trang mà đường dẫn không thuộc hệ thống Domains của VGT
Đơn vị chủ quản: VGT Media Co, Ltd. Giấy phép ICP số: 120/GP-TTĐT - Giấy phép MXH số: 63/GXN-TTĐT
Liên hệ: Webmaster@VietGiaiTri.Com.Vn
VGT không chịu bất cứ trách nhiệm gì về các trang mà đường dẫn không thuộc hệ thống Domains của VGT
Đơn vị chủ quản: VGT Media Co, Ltd. Giấy phép ICP số: 120/GP-TTĐT - Giấy phép MXH số: 63/GXN-TTĐT
Liên hệ: Webmaster@VietGiaiTri.Com.Vn

markdown:
Menu chức năng
Game hay
![](http://img.vietgiaitri.com/style_images/blank.gif)
Có lỗi xảy ra
|Video nay khong tim thay hoac da bi xoa khoi he thong roi ban nhe!|
Album hot nhất
|
|Siêu Mua [-](http://www.vietgiaitri.com/sitemap/) **Sitemap** [-](http://diendan.vietgiaitri.com/lofiversion/index.php) **Bản rút gọn** [-](http://game.vietgiaitri.com/kho-game.vgt) **Kho Game** [-](http://www.vietgiaitri.com/show-hot-tags/) **Hot tags** [-](http://tofaco.com) **Tofaco** **Ongame mobi**
Menu chức năng
Game hay
|Video nay khong tim thay hoac da bi xoa khoi he thong roi ban nhe!|
Album hot nhất
|
|Siêu Mua

Pragma: public

Vary: Accept-Encoding