text:
CNM365. Chào ngày mới 29 tháng 3. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1975 – Chiến dịch Mùa Xuân 1975: Quân đội Nhân dân Việt Nam tiến vào Đà Nẵng, Chiến dịch Huế – Đà Nẵng kết thúc. Năm 1974 – Các nông dân tại Lâm Đồng, Tây An, Trung Quốc, phát hiện ra Đội quân đất nung (hình) được tùy táng cùng Tần Thủy Hoàng. Năm 1976 – Bay trên tổ chim cúc cu của đạo diễn Tomáš Forman trở thành phim thứ hai giành được cả năm giải Oscar chính trong một lễ trao giải Oscar.
29 tháng 3
Ngày 29 tháng 3 là ngày thứ 88 trong mỗi năm thường (ngày thứ 89 trong mỗi năm nhuận). Còn 277 ngày nữa trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 57 – Hoàng thái tử Lưu Trang đăng cơ làm hoàng đế thứ hai của triều Đông Hán, tức Hán Minh Đế.
- 1807 – tiểu hành tinh 4 Vesta được tìm ra gần quỹ đạo của Sao Mộc
- 1849 – Anh sát nhập miền Punjab
- 1867 – Nữ hoàng Victoria ký Đạo luật Anh về châu Bắc Mỹ, lập Nước tự trị Canada bắt đầu ngày 1 tháng 7.
- 1971 – Tàn sát ở làng Mỹ Lai: Trung uý William Calley bị tuyên bố phạm tội giết người có tính toán và bị kết án tù chung thân
- 1972 – máy bay AC-130 đã bị bắn rơi trong một phi vụ ban đêm bởi tên lửa đất đối không vác vai SAM-7 ở gần Tchepone.
- 1973 – Chiến tranh Việt Nam: Lính Mỹ cuối cùng rời khỏi Việt Nam
- 1975 – Chiến dịch Mùa Xuân 1975: Quân đội Nhân dân Việt Nam tiến vào Đà Nẵng, Chiến dịch Huế – Đà Nẵng kết thúc.
- 1973 – Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Nguyễn Văn Thiệu ký Sắc Lệnh số 264-TT/SL thành lập Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức
- 1974 – Các nông dân tại Lâm Đồng, Tây An, Trung Quốc, phát hiện ra Đội quân đất nung (hình) được tùy táng cùng Tần Thủy Hoàng.
- 1976 – Bay trên tổ chim cúc cu của đạo diễn Tomáš Forman trở thành phim thứ hai giành được cả năm giải Oscar chính trong một lễ trao giải Oscar.
- 1981 – London marathon, một trong những cuộc thi chạy việt dã lớn nhất thế giới, diễn ra lần đầu tiên tại Luân Đôn.
- 1990 – Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Tiệp Khắc đổi tên thành Cộng hòa Liên bang Tiệp Khắc.
- 2010 – Các phần tử ly khai Chesnya tiến hành hai vụ đánh bom nhằm vào hệ thống tầu điện ngầm Moskva tại Nga, khiến 40 người thiệt mạng.
Sinh
- 1602 – John Lightfoot, giáo sĩ người Anh (m. 1675)
- 1713 – John Ponsonby, chính khách người Ireland (m. 1789)
- 1769 – Nicolas Jean de Dieu Soult, Marshal người Pháp (m. 1851)
- 1790 – John Tyler, tổng thống Mỹ thứ 10 (m. 1862)
- 1824 – Ludwig Büchner, nhà triết học, thầy thuốc người Đức (m. 1899)
- 1826 – Wilhelm Liebknecht, nhà báo, chính khách người Đức (m. 1900)
- 1867 – Cy Young, vận động viên bóng chày người Mỹ (m. 1955)
- 1873 – Tullio Levi-Civita, nhà toán học người Ý (m. 1941)
- 1888 – Enea Bossi, kĩ sư, hàng không người đi đầu trong lĩnh vực người Ý (m. 1963)
- 1889 – Warner Baxter, diễn viên người Mỹ (m. 1951)
- 1891 – Yvan Goll, nhà văn người Pháp (m. 1950)
- 1892 – József Cardinal Mindszenty, hồng y giáo chủ thiên chúa người Hungary (m. 1975)
- 1895 – Ernst Jünger, tác gia người Đức (m. 1998)
- 1899 – Lavrenty Beria, nhà cộng sản lãnh tụ người Liên Xô (m. 1953)
- 1900 – Bill Aston, người đua xe người Anh (m. 1974)
- 1901 – Andrija Maurovic, người minh họa người Croatia (m. 1981)
- 1902 – Marcel Aymé, nhà văn người Pháp (m. 1967)
- 1902 – William Walton, nhà soạn nhạc người Anh (m. 1983)
- 1905 – Philip Ahn, diễn viên người Mỹ (m. 1978)
- 1907 – “Braguinha”, người sáng tác bài hát người Brasil (m. 2006)
- 1908 – Arthur O’Connell, diễn viên người Mỹ (m. 1981)
- 1908 – Dennis O’Keefe, diễn viên người Mỹ (m. 1968)
- 1911 – Brigitte Horney, nữ diễn viên người Đức (m. 1988)
- 1913 – Tony Zale, võ sĩ quyền Anh người Mỹ (m. 1997)
- 1913 – R. S. Thomas, nhà thơ Wales (m. 2000)
- 1914 – Phil Foster, diễn viên người Mỹ (m. 1985)
- 1916 – Eugene McCarthy, chính khách người Mỹ (m. 2005)
- 1918 – Lê Văn Thiêm, nhà toán học Việt Nam (m. 1991)
- 1918 – Pearl Bailey, ca sĩ, nữ diễn viên người Mỹ (m. 1990)
- 1918 – Sam Walton, doanh nhân người Mỹ (m. 1992)
- 1919 – Eileen Heckart, nữ diễn viên người Mỹ (m. 2001)
- 1929 – Lennart Meri, tổng thống Estonia (m. 2006)
- 1929 – Richard Lewontin, nhà sinh vật học người Mỹ
- 1929 – Utpal Dutt, diễn viên Ấn Độ (m. 1993)
- 1931 – Aleksei Gubarev, nhà du hành vũ trụ người Liên Xô
- 1931 – Norman Tebbit, chính khách người Anh
- 1933 – Jacques Brault, nhà thơ người Pháp
- 1934 – Paul Crouch, televangelist người Mỹ
- 1936 – Judith Guest, tác gia người Mỹ
- 1936 – Mogens Camre, chính khách người Đan Mạch
- 1939 – Terence Hill, diễn viên người Ý
- 1940 – Ray Davis, nhạc sĩ người Mỹ (m. 2005)
- 1940 – Astrud Gilberto, ca sĩ người Brasil
- 1941 – Eden Kane, ca sĩ người Anh
- 1943 – Eric Idle, diễn viên, nhà văn, nhà soạn nhạc người Anh
- 1943 – Sir John Major, thủ tướng Anh nguyên
- 1943 – Vangelis, nhạc sĩ, nhà soạn nhạc người Hy Lạp
- 1944 – Terry Jacks, nhạc sĩ, người sáng tác bài hát, nhà hoạt động người Canada
- 1944 – Denny McLain, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1945 – Walt Frazier, cầu thủ bóng rổ người Mỹ
- 1946 – Billy Thorpe, ca sĩ người Úc (m. 2007)
- 1947 – Bobby Kimball, ca sĩ người Mỹ
- 1948 – Bud Cort, diễn viên người Mỹ
- 1949 – Keith Simpson, chính khách người Anh
- 1949 – Michael Brecker, nhạc Jazz nhạc công saxophon người Mỹ (m. 2007)
- 1949 – John Arthur Spenkelink, kẻ giết người người Mỹ (m. 1979)
- 1952 – Teófilo Stevenson, võ sĩ quyền Anh Cuba
- 1954 – Dianne Kay, nữ diễn viên người Mỹ
- 1955 – Earl Campbell, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1955 – Brendan Gleeson, diễn viên người Ireland
- 1955 – Christopher Lawford, diễn viên người Ireland
- 1955 – Marina Sirtis, nữ diễn viên người Anh
- 1956 – Patty Donahue, ca sĩ người Mỹ (m. 1996)
- 1956 – Stephen Cole, nhà báo người Anh
- 1956 – Kurt Thomas, vận động viên thể dục người Mỹ
- 1957 – Christopher Lambert, diễn viên người Pháp
- 1958 – Victor Salva, đạo diễn phim người Mỹ
- 1959 – Perry Farrell, nhạc sĩ người Mỹ
- 1959 – Brad McCrimmon, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Canada
- 1961 – Mike Kingery, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1961 – Amy Sedaris, nữ diễn viên, diễn viên hài người Mỹ
- 1961 – Gary Brabham, người đua xe người Úc
- 1964 – Elle Macpherson, người mẫu, người Úc
- 1965 – William Oefelein, nhà du hành vũ trụ người Mỹ
- 1965 – Voula Patoulidou, vận động viên người Hy Lạp
- 1965 – Emilios T. Harlaftis, nhà vật lí thiên văn người Hy Lạp (m. 2005)
- 1967 – Brian Jordan, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1967 – John Popper, nhạc sĩ người Mỹ
- 1968 – Sue Foley, ca sĩ, nghệ sĩ đàn ghita người Canada
- 1968 – Lucy Lawless, nữ diễn viên, ca sĩ người New Zealand
- 1972 – Rui Costa, cầu thủ bóng đá người Bồ Đào Nha
- 1972 – Junichi Suwabe, diễn viên lồng tiếng người Nhật Bản
- 1973 – Marc Overmars, cầu thủ bóng đá người Đức
- 1974 – Kristoffer Cusick, diễn viên người Mỹ
- 1974 – Marc Gené, người lái xe đua người Tây Ban Nha
- 1976 – Igor Astarloa, vận động viên xe đạp người Tây Ban Nha
- 1976 – Jennifer Capriati, vận động viên quần vợt người Mỹ
- 1978 – Michael Kaczurak, ca sĩ, diễn viên người Mỹ
- 1980 – Kim Tae Hee, nữ diễn viên người Hàn Quốc
- 1980 – Prince Hamzah bin Al Hussein, Jordan
- 1980 – Amy Mathews, nữ diễn viên người Úc
- 1981 – Megan Hilty, nữ diễn viên người Mỹ
- 1982 – Hideaki Takizawa, nghệ sĩ người Nhật Bản
- 1983 – Luiza Sá, nhạc sĩ người Brasil
- 1986 – Sylvan Ebanks-Blake, cầu thủ bóng đá người Anh
Mất
- 1058 – Giáo hoàng Steven X
- 1368 – Emperor Go-Murakami, hoàng đế người Nhật Bản (s. 1328)
- 1578 – Arthur Champernowne, đô đốc người Anh (s. 1524)
- 1578 – Louis I, Guise, Pháp giáo chủ hồng y giáo chủ hồng y (s. 1527)
- 1625 – Antonio de Herrera y Tordesillas, sử gia người Tây Ban Nha (s. 1549)
- 1629 – Jacob de Gheyn II, nghệ sĩ người Đức (s. 1565)
- 1772 – Emanuel Swedenborg, nhà triết học, nhà toán học người Thụy Điển (s. 1688)
- 1792 – Vua Gustav III của Thụy Điển, sau khi bị ám sát ngày 16 tháng 3
- 1803 – Gottfried van Swieten, nhà soạn nhạc người Đức (s. 1733)
- 1826 – Johann Heinrich Voß, nhà thơ người Đức (s. 1751)
- 1848 – John Jacob Astor, doanh nhân người Mỹ (s. 1763)
- 1873 – Francesco Zantedeschi, nhà vật lí người Ý (s. 1797)
- 1888 – Charles-Valentin Alkan, nhà soạn nhạc người Pháp (s. 1813)
- 1906 – Slava Raskaj, họa sĩ người Croatia (s. 1878)
- 1924 – Charles Villiers Stanford, nhà soạn nhạc người Ireland (s. 1852)
- 1937 – Karol Szymanowski, nhà soạn nhạc người Ba Lan (s. 1882)
- 1948 – Olev Siinmaa, kiến trúc sư người Estonia (s. 1881)
- 1957 – Joyce Cary, tác gia người Ireland (s. 1888)
- 1959 – Barthelemy Boganda, tổng thống Trung Phi đầu tiên (s. 1910)
- 1970 – Anna Louise Strong, nhà cộng sản nhà báo người Mỹ (s. 1885)
- 1971 – Dhirendranath Datta, chính khách người Bangladesh (s. 1886)
- 1982 – Carl Orff, nhà soạn nhạc người Đức (s. 1895)
- 1985 – Luther Terry, tướng Mỹ bác sĩ giải phẫu (s. 1911)
- 1986 – Harry Ritz, diễn viên, diễn viên hài người Mỹ (s. 1907)
- 1988 – Ted Kluszewski, vận động viên bóng chày người Mỹ (s. 1924)
- 1989 – Bernard Blier, diễn viên người Pháp (s. 1916)
- 1992 – Paul Henreid, diễn viên người Áo (s. 1908)
- 1994 – Bill Travers, diễn viên người Anh (s. 1922)
- 1995 – Baltimora, ca sĩ người Anh (s. 1957)
- 1995 – Terry Moore, vận động viên bóng chày người Mỹ (s. 1912)
- 1996 – Frank Daniel, nhà văn, người đạo diễn, nhà sản xuất, giáo viên người Séc (s. 1926)
- 1996 – Bill Goldsworthy, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Canada (s. 1944)
- 1999 – Joe Williams, ca sĩ người Mỹ (s. 1918)
- 2001 – Helge Ingstad, nhà thám hiểm người Na Uy (s. 1899)
- 2001 – John Lewis, nhạc Jazz nghệ sĩ dương cầm người Mỹ (s. 1920)
- 2003 – Bác sĩ Carlo Urbani, người tìm ra SARS
- 2005 – Johnnie Cochran, luật sư người Mỹ (s. 1937)
- 2005 – Mitch Hedberg, diễn viên hài người Mỹ (s. 1968)
- 2005 – Miltos Sahtouris, nhà thơ người Hy Lạp (s. 1919)
- 2006 – Salvador Elizondo, nhà văn người Mexico (s. 1932)
- 2007 – Calvin Lockhart, diễn viên người Bahamas (s. 1934)
Ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Chiến dịch Huế – Đà Nẵng
Chiến dịch Huế-Đà Nẵng là một chiến dịch trong các chiến dịch lớn của cuộc Tổng tấn công và nổi dậy Mùa xuân năm 1975 do Quân đội nhân dân Việt Nam phát động, dẫn đến kết thúc cuộc Chiến tranh Việt Nam. Chiến dịch này bắt đầu từ ngày 5 tháng 3 đến ngày 29 tháng 3 năm 1975 sau khi chiến dịch Tây Nguyên bắt đầu được một ngày. Diễn biến các hoạt động quân sự của chiến dịch bao gồm ba chiến dịch nhỏ hơn được tiến hành gối nhau về thời gian: Chiến dịch Trị Thiên 1975, Chiến dịch Nam-Ngãi và Chiến dịch Đà Nẵng.
Giống như ở Tây Nguyên, sự can thiệp của tổng thống Nguyễn Văn Thiệu với chiến lược “cố thủ” mới của ông ta cũng là một trong những nguyên nhân đưa đến việc Quân khu I thất thủ. Kết quả của chiến dịch này là Quân đoàn I Quân lực Việt Nam Cộng hoà phải rút bỏ Quân khu I. Để tránh nguy cơ bị tiêu diệt hoàn toàn, Quân đoàn II phải bỏ lại toàn bộ địa bàn ven biển miền Trung Trung bộ. Hai quân đoàn này sau đó đã phải giải thể. Những đơn vị còn lại được sáp nhập vào Quân đoàn III. Tuyến phòng thủ của QLVNCH đã lùi từ mức 1 (giữ Huế-Đà Nẵng trở vào) xuống dưới mức 5 (giữ Ninh Thuận trở vào), làm phá sản những dự kiến hồi tháng 8 năm 1974 trong bản Kế hoạch quân sự Lý Thường Kiệt 1975 cũng như kế hoạch phòng thủ 5 mức đã được tổng thống Nguyễn Văn Thiệu vạch ra ngày 11 tháng 3 năm 1975. Quân đội Nhân dân Việt Nam có thời cơ để đẩy nhanh sự tan rã của QLVNCH và sự sụp đổ của Việt Nam Cộng hoà.
Mục lục
- 1 Lực lượng các bên
- 2 Ý đồ quân sự – chính trị của các bên
- 3 Diễn biến các chiến dịch
- 4 Kết quả chiến dịch
- 5 Chú thích
- 6 Tài liệu
Lực lượng các bên
Quân đội Nhân dân Việt Nam
Binh lực
Tại Trị Thiên Huế và Đà Nẵng: Tháng 3 năm 1975, lực lượng Quân đội nhân dân Viêt Nam trên địa bàn Trị Thiên Huế có Quân đoàn 2 – Binh đoàn Hương Giang (thành lập tháng 5 năm 1974) gồm các sư đoàn bộ binh 304, 324, 325; sư đoàn phòng không 673; lữ đoàn pháo binh 164; lữ đoàn xe tăng 203; lữ đoàn công binh 219; trung đoàn thông tin 463. Lực lượng quân khu Trị Thiên Huế (B5 cũ) có mặt trên địa bàn gồm các trung đoàn bộ binh 4, 46, 271, tiểu đoàn bộ binh độc lập số 21, 6 tiểu đoàn quân địa phương, một trung đoàn pháo binh cơ giới, một trung đoàn cao xạ, một trung đoàn công binh, một tiểu đoàn đặc công, một tiểu đoàn vận tải cơ giới.[2]
Tại địa bàn phía Bắc khu 5, sư đoàn bộ binh 2 chủ lực khu sau chiến dịch Nông Sơn – Thượng Đức, trung đoàn 141 (sư đoàn 3), các trung đoàn pháo binh 368 và 572, lữ đoàn bộ binh 52, trung đoàn địa phương 96 (Quảng Đà), trung đoàn địa phương 94 (Quảng Ngãi), các tiểu đoàn địa phương 70 và 72 (Quảng Nam) đã đứng chân trên các bàn đạp chiến lược tại khu vực Trung Phước – Quế Sơn, đối diện với tuyến phòng thủ của sư đoàn 2 QLVNCH ở Tiên Phước-Phước Lâm-Suối Đá.[3][4]
Chỉ huy Tư lệnh chiến dịch: Trung tướng Lê Trọng Tấn
Quân đoàn 2
- Tư lệnh quân đoàn 2 (từ tháng 2 năm 1975): Thiếu tướng Nguyễn Hữu An.
- Chính ủy quân đoàn: Thiếu tướng Lê Linh.
- Phó tư lệnh: Đại tá Hoàng Đan.
- Phó chính uỷ: Đại tá Nguyễn Công Trang.
Sở chỉ huy Quân đoàn đóng tại Động Truồi (Tây Nam Huế).[5]
Quân khu Trị-Thiên
- Tư lệnh kiêm chính uỷ: Thiếu tướng Lê Tự Đồng.
- Phó tư lệnh kiêm tham mưu trưởng: Đại tá Dương Bá Nuôi.
- Phó tư lệnh: Nguyễn Chi
- Phó chính uỷ: Nguyễn Văn Thanh
- Tham mưu phó: Nguyễn Mạnh Thoa.
Sở chỉ huy Quân khu đóng tại Cốc Ba Bó.[6]
Bộ tư lệnh khu 5
- Tư lệnh: Thiếu tướng Chu Huy Mân
- Chính uỷ: Võ Chí Công
- Phó Tư lệnh: Nguyễn Chơn
- Phó Chính uỷ: Thiếu tướng Đoàn Khuê
Sở chỉ huy quân khu đóng tại Trà My.
Quân lực Việt Nam Cộng hoà
Binh lực
Đầu năm 1975, Quân khu I – Quân đoàn I Quân lực Việt Nam Cộng hòa là đơn vị có biên chế mạnh nhất trong các quân khu, biệt khu. Do nằm ở địa bàn đối diện với miền Bắc, Quân đoàn này có 3 sư đoàn bộ binh 1, 2 và 3; sư đoàn dù và sư đoàn thuỷ quân lục chiến thuộc lực lượng tổng trù bị với biên chế mỗi sư đoàn có 4 lữ đoàn; bốn liên đoàn biệt động quân 11, 12, 14, 15; 5 thiết đoàn xe tăng, xe bọc thép 4, 7, 11, 17, 20; 13 chi đội xe bọc thép tăng phái cho các sư đoàn bộ binh; 21 tiểu đoàn pháo binh; sư đoàn không quân số 1; 2 tiểu đoàn cao xạ tự hành; 2 hải đoàn tuần duyên và 2 giang đoàn; 50 tiểu đoàn và 5 đại đội bảo an; 6 đại đội cảnh sát dã chiến.
Quân đoàn này cũng nắm trong tay và sở hữu một khối lượng binh lực, vũ khí, phương tiện chiến tranh và dự trữ hậu cần rất lớn gồm 134.000 sĩ quan và binh sĩ, trong đó có 84.000 quân chủ lực và 50.000 quân địa phương; 449 xe tăng, xe bọc thép; 418 khẩu pháo lớn có cỡ nòng từ 105mm đến 175mm; 27 xe bọc thép M-42 gắn cao xạ 40 mm 2 nòng; 37 xe cùng loại gắn súng máy 6 nòng loại Vulcan; 373 máy bay, trong đó có 96 máy bay chiến đấu; 165 tàu, xuồng các loại.[7]
Chỉ huy chiến trường
- Tư lệnh Quân khu I – Quân đoàn I: Trung tướng Ngô Quang Trưởng
- Chỉ huy không quân: Chuẩn tướng Nguyễn Văn Khánh
- Chỉ huy quân dù: Thiếu tướng Lê Quang Lưỡng.
- Chỉ huy thủy quân lục chiến: Thiếu tướng Bùi Thế Lân.
- Chỉ huy hải quân: Phó đề đốc Hồ Văn Kỳ Thoại
Ý đồ quân sự – chính trị của các bên
Phương án tấn công của Quân đội nhân dân Việt Nam
Hướng Trị Thiên
Sau các chiến dịch Nông Sơn – Thượng Đức (phối hợp với chủ lực khu 5), La Sơn – Mỏ Tàu (K18), Quân đoàn 2, binh lực chủ yếu của mặt trận Trị-Thiên của QĐNDVN đã chiếm dược một số bàn đạp chiến dịch quan trọng và bố trí thành một vòng cung lớn từ phía Bắc (Đông Hà – Ái Tử) quan phía Tây (Khe Sanh – Ba Lòng) đến Tây và Nam Huế (A Lưới, Nam Đông) bao quanh các lực lượng của QLVNCH tại Quảng Trị và Thừa Thiên. Toàn bộ sư đoàn 304 và trung đoàn 3 (sư đoàn 324) có mặt ở Nông Sơn – Thượng Đức để chuẩn bị tấn công Đà Nẵng từ phía Tây. Riêng trung đoàn 95 (sư đoàn 325) đã được điều động đến Nam Tây Nguyên từ tháng 1 năm 1975, không tham gia chiến dịch. Trên địa bàn khu 5, sư đoàn 2 (chủ lực khu) đang chiếm lĩnh các vị trí thuận lợi ở Tiên Phước, Trà My, Trà Bồng nối liền với vùng Đắc Tô – Tân Cảnh.[8]
Ngày 21 tháng 2 năm 1975, Bộ tư lệnh mặt trận Trị Thiên có sự tham sự của các chỉ huy Quân đoàn 2 và Quân khu Trị Thiên đã thông qua kế hoạch hành động quân sự xuân hè 1975 (mật danh K175) dự kiến từ tháng 3 đến tháng 5 năm 1975 và kế hoạch chiến dịch mùa thu 1975 dự kiến từ tháng 7 đến tháng 8 năm 1975. Với lực lượng tổng cộng 7 trung đoàn trên hướng Trị-Thiên và 4 trung đoàn trên hướng Đà Nẵng, Bộ tư lệnh mặt trận Trị-Thiên vạch kế hoạch ban đầu cho chiến dịch với mục tiêu trước mắt là đánh chiếm toàn bộ tỉnh Quảng Trị, bao vây cô lập Huế và nếu có điều kiện phát triển thì đánh chiếm toàn bộ địa bàn Trị Thiên Huế.[9]
Để thực hiện ý đồ trên đây, hướng tấn công chính của Quân đoàn 2 được điều chỉnh từ Tây Bắc Huế (tuyến đường 12) xuống Tây Nam Huế (tuyến đường 14 nhằm mục tiêu cô lập toàn bộ cánh Bắc của Quân đoàn 2 QLVNCH với cánh Nam (Đà Nẵng và Quảng Nam-Quảng Ngãi). Toàn bộ địa bàn Trị Thiên được chia thành 5 khu vực tấn công gồm: Khu vực Quảng Trị (từ Nam Sông Thạch Hãn đến sông Mỹ Chánh); khu vực Bắc Thừa Thiên (Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà); khu vực thành phố Huế và ngoại vi; Khu vực đồng bằng Nam Huế Phú Vang, Hương Thuỷ; các trọng điểm giao thông trên đường số 1 tại Phú Lộc và bắc Hải Vân.[10]
Hướng Nam-Ngãi
Sau khi chia cắt Huế với Đà Nẵng, Bộ tư lệnh khu V sẽ phối hợp tổ chức chiến dịch Nam-Ngãi tại địa bàn hai tỉnh này nhằm chia cắt Đà Nẵng với địa bàn ven biển miền Trung Trung bộ (thuộc Quân khu II-QLVNCH). Do hai trung đoàn bộ binh 2, 12 và trung đoàn pháo binh 368 (thiếu) của sư đoàn 3 Sao Vàng đang hoạt động phối hợp với Quân đoàn 3 ở hướng đường 19 – An Khê trong khuôn khổ chiến dịch Tây Nguyên; các lực lượng tham gia chiến dịch của Bộ tư lệnh Khu 5 chỉ còn sư đoàn 2, trung đoàn 141 (sư đoàn 3), các trung đoàn pháo binh 368 và 572, lữ đoàn bộ binh 52, trung đoàn địa phương 96 (Quảng Đà), trung đoàn địa phương 94 (Quảng Ngãi), các tiểu đoàn địa phương 70 và 72 (Quảng Nam). Mục tiêu của chiến dịch là cụm quân của sư đoàn 2, thiết đoàn 11 và Liên đoàn bảo an 912 QLVNCH tại khu vực Tiên Phước, Phước Lâm, Suối Đá, phát triển xuống Tam Kỳ, Quảng Ngãi. Nếu có thời cơ thì đánh chiếm toàn bộ địa bàn tỉnh Bình Định, bao gồm cả thành phố Quy Nhơn.[4]
Hướng Đà Nẵng
Phương án ban đầu là bao vây, cô lập Đà Nẵng với các vùng xung quanh; chia cắt cụm quân Đà Nẵng với cụm quân phía Bắc và phía Nam của Quân đoàn I – Quân lực Việt Nam Cộng hoà, không cho các lực lượng này co về cố thủ Đà Nẵng. Sau đó tùy tình hình, có thể tổ chức tiến công vào căn cứ liên hợp hải – lục – không quân tại Đà Nẵng trong hành tiến.[11]
Phương án phòng thủ của Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Căn cứ vào “Kế hoạch quân sự Lý Thường Kiệt 1975”, cùng với kinh nghiệm thực hành phản kích tại chiến trường Trị Thiên năm 1972 và các tin tức tình báo thu thập được, khối binh lực của Quân đoàn II được trung tướng Ngô Quang Trưởng bố trí thành ba tuyến với ba hướng phòng thủ cơ bản của quân khu.
Các tuyến phòng thủ
Tuyến “da cam”: Theo kế hoạch của tướng Ngô Quang Trưởng, tuyến này có ý nghĩa như tuyến phòng thủ biên giới quốc gia; là tuyến tổng tiền đồn tiếp giáp với đối phương, vừa là tuyến bàn đạp để tấn công, vừa là tuyến ngăn chặn đầu tiên mọi cuộc tấn công của đối phương. Tuyến này được bố trí binh lực và hỏa lực mạnh; được tăng cường các lực lượng có khả năng đột kích sâu như thiết giáp, biệt động.
Tuyến “xanh lục”: Còn gọi là tuyến trì hoãn; tuyến phòng thủ này có nhiệm vụ tiếp tục ngăn chặn nếu đối phương vượt qua tuyến “da cam”; có nhiệm vụ tiêu hao lực lượng đối phương, kéo dài thời gian và tạo cơ hội cho tuyến sau có thêm thời gian tổ chức phòng thủ hoặc tiến hành phản kích.
Tuyến “xanh dương”: Có nhiệm vụ chốt giữ các khu phòng thủ đã được phân định, tiêu hao, tiêu diệt đối phương đã suy yếu khi vượt qua hai tuyến trước, tổ chức phản kích đẩy đối phương ra ngoài.[12]
Các hướng phòng thủ
Hướng Trị Thiên Huế (Kế hoạch phòng thủ có mật danh X.28): Gồm sư đoàn bộ binh 1, sư đoàn thủy quân lục chiến, các liên đoàn biệt động quân 4 và 15, các liên đoàn bảo an 913, 914; các thiết đoàn số 17 và 20; 10 tiểu đoàn pháo binh; 1 tiểu đoàn cao xạ tự hành; 1 phi đoàn trực thăng; 2 phi đội trinh sát; hải đoàn duyên phòng 106. Các lực lượng này chịu trách nhiệm phòng thủ phần còn lại của tỉnh Quảng Trị và toàn bộ tỉnh Thừa Thiên, từ Nam sông Thạch Hãn đến sườn phía Bắc dãy núi Bạch Mã. Chỉ huy hướng này là trung tướng Lâm Quang Thi, Phó tư lệnh Quân đoàn I, đóng Sở chỉ huy tiền phương Quân đoàn tại Huế.
Hướng Đà Nẵng (Kế hoạch phòng thủ có mật danh Z.36): Gồm sư đoàn bộ binh 3; sư đoàn dù; các thiết đoàn số 4 và 7; các liên đoàn biệt động quân 11 và 14; liên đoàn bảo an 911; sư đoàn 1 không quân; 8 tiểu đoàn pháo binh; 1 hải đoàn duyên phòng và 2 giang đội. Các lực lượng QLVNCH trên hướng này chịu trách nhiệm phòng thủ thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Tín từ sườn phía Nam dãy Bạch Mã đến bờ Bắc sông Vu Gia; do đích thân trung tướng Ngô Quang Trưởng, tư lệnh Quân đoàn I trực tiếp chỉ huy. Bộ Tư lệnh quân đoàn I đặt tại Đà Nẵng.
Hướng Quảng Nam-Quảng Ngãi (Kế hoạch phòng thủ có mật danh X.36): Gồm sư đoàn bộ binh 2, liên đoàn 12 biệt động quân, thiết đoàn 11, 3 tiểu đoàn pháo binh, liên đoàn bảo an 912, 1 hải đoàn duyên phòng và 1 giang đội. Các lực lượng trên hướng này chịu trách nhiệm phòng thủ phần còn lại của tỉnh Quảng Nam và tỉnh Quảng Ngãi từ bờ Nam sông Vu Gia đến đèo Bình Đệ dưới quyền chỉ huy của chuẩn tướng Trần Văn Nhựt, tư lệnh sư đoàn bộ binh 2. Bộ tư lệnh sư đoàn đặt tại căn cứ Chu Lai.[12][13]
Diễn biến các chiến dịch
Chiến dịch Trị Thiên Huế
Binh lực chủ yếu tại cánh quân phía Bắc của Quân đoàn I – QLVNCH đóng ở Trị Thiên Huế được bố trí thành 7 khu vực phòng thủ:
- Khu vực từ Thị xã Quảng Trị đến sông Mỹ Chánh có các lữ đoàn 258 và 369 thủy quân lục chiến, liên đoàn 913 bảo an, thiết đoàn 17 (thiếu) và lực lượng địa phương quân của các chi khu quân sự Hải Lăng, Triệu Phong, Mai Lĩnh.
- Khu vực từ bờ nam sông Mỹ Chánh đến cửa ngõ phía Bắc thành phố Huế có lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến, thiết đoàn 20, các cụm pháo binh tại Đồng Lâm, An Lỗ, 2 tiểu đoàn của liên đoàn bảo an 914 và lực lượng địa phương quân của các chi khu quân sự Quảng Điền, Phong Điền.
- Khu vực Tây Bắc thành phố Huế do trung đoàn bộ binh 51 (sư đoàn 1) và địa phương quân của chi khu quân sự Hương Trà phòng thủ.
- Khu vực thành phố Huế: Tại cửa Thuận An có hải đoàn 106, các duyên đoàn 11 và 12. Tại Thành phố Huế có 3 tiểu đoàn bảo an, 5 đại đội cảnh sát dã chiến; giang đoàn 32 đóng tại bến Tòa Khâm.
- Khu vực đồng bằng sông Hương từ Tây Nam Huế đến Phú Lộc có binh lực mạnh nhất gồm các trung đoàn bộ binh 1, 3 và 54 (sư đoàn 1), 1 chi đoàn của thiết đoàn 17, liên đoàn 15 biệt động quân, 3 tiểu đoàn của liên đoàn bảo an 914 và địa phương quân của tiểu khu Thừa Thiên, các chi khu quân sự Hương Thuỷ, Phú Vang, Phú Thứ, Nam Hoà.
- Khu vực ven biển từ Phú Lộc đến Bắc đèo Hải Vân do lữ đoàn dù số 2, 3 tiểu đoàn của liên đoàn bảo an 914 và địa phương quân thuộc chi khu quân sự Phú Lộc phòng thủ. Ngoài ra còn có 1 hải đội và hai giang đội đóng tại cửa Tư Hiền.[14]
Để thực hiện kế hoạch tấn công, Bộ tư lệnh mặt trận Trị Thiên sử dụng 2 sư đoàn 324 và 325 (thiếu trung đoàn 95), ba trung đoàn, 2 tiểu đoàn địa phương và trung đoàn pháo cơ giới của Quân khu Trị Thiên, trung đoàn pháo binh 164, 2 trung đoàn cao xạ của sư đoàn phòng không 673 và lữ đoàn xe tăng 203 tấn công Trị Thiên Huế. Trong giai đoạn đầu của chiến dịch tạm thời chỉ sử dụng 1 đại đội xe tăng. Hướng tấn công chủ yếu từ Tây Nam Huế do Quân đoàn 2 phụ trách, các hướng khác do Quân khu Trị Thiên đảm nhận.[15]
Các trận đánh chia cắt vòng ngoài
Một ngày sau khi chiến dịch Tây Nguyên mở màn; ngày 5 tháng 3 năm 1975, chiến dịch xuân hè 1975 tại Trị Thiên được phát động bằng trận phục kích chặn đánh đoàn xe tiếp vận của QLVNCH trên đèo Hải Vân và trận đánh sập cầu An Lỗ trên đường số 1 ở phía bắc Huế. Các cứ điểm của liên đoàn bảo an 913 tại Động Ông Do và điểm cao 367 bị vây ép. Căn cứ pháo binh Đồng Lâm và sân bay Phú Bài bị pháo kích. Lợi dụng QLVNCH đang bận đối phó tại các điểm bị tấn công, Quân đoàn 2 QĐNDVN đã bí mật chuyển các sư đoàn bộ binh 324, 325 và trung đoàn 9 (sư đoàn 304) từ phía Tây và Bắc Quảng Trị vào phía Tây và Tây Nam Huế đồng thời điều các trung đoàn 46 và 271 của Quân khu đến thay thế cho hai đơn vị vừa di chuyển. Các cuộc liên lạc điện đài của trung đoàn 46 sử dụng mật danh của sư đoàn 308 và các cuộc diễn tập thực binh có xe tăng và pháo tham gia được tổ chức rầm rộ ở Cửa Việt, Thanh Hội, Ái Tử đã gây lúng túng và nhầm lẫn cho cơ quan tình báo và tham mưu Quân đoàn I QLVNCH trong việc phán đoán hướng tấn công chính của QĐNDVN.[16]
Từ ngày 6 đến ngày 7 tháng 3, chi khu quân sự Mai Lĩnh và 11 phân chi khu khác bị 4 tiểu đoàn địa phương QĐNDVN tại Quảng Trị đánh chiếm. Trong khi tướng Lâm Quang Thi đang đòi tướng Ngô Quang Trưởng tăng viện cho Quảng Trị thì 5 giờ 45 phút sáng ngày 8 tháng 3, sư đoàn 324 bắt đầu tấn công căn cứ Mỏ Tàu, các điểm cao 75, 76, 224, 273 và 303 ở Tây Nam Huế. Đến ngày 10 tháng 3, hai tiểu đoàn của các trung đoàn 1 và 54 (sư đoàn 1 QLVNCH) bị loại khỏi vòng chiến đấu tại các điểm cao 224 và 273; chi đoàn thiết giáp 47 ở Núi Nghệ bị trung đoàn 1 (sư đoàn 324) tiêu diệt. Căn cứ Phổ Lại do tiểu đoàn bảo an 130 đóng giữ bị trung đoàn 4 (Quân khu Trị Thiên) tấn công tiêu diệt với sự chi viện của trung đoàn pháo binh 223 của quân khu. Ngày 13 tháng 3, tướng Lâm Quang Thi điều liên đoàn 15 biệt động quân, tiểu đoàn 2 (trung đoàn 54), các chi đoàn thiết giáp 27 và 37 mở cuộc phản kích và chia đôi điểm cao 224 với đối phương sau 7 ngày giao chiến. Trong một tuần đẫm máu tại điểm cao 224, cả hai bên đã bắn vào đây hơn 8.000 phát đại bác. QLVNCH cũng sử dụng hơn 60 phi vụ oanh tạc nhằm cản bước tiến của Quân đoàn 2 QĐNDVN.[17]
Trong khi chiến sự tại địa bàn Quân khu I đang diễn tiến với mức độ ác liệt gia tăng thì ngày 13 tháng 3 năm 1975, trung tướng Ngô Quang Trưởng được triệu tập về họp tại Sài Gòn. Trong cuộc họp cùng ngày, Ngô Quang Trưởng không thể tin ở tai mình khi nghe một mệnh lệnh đột ngột từ Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu yêu cầu bỏ lại phần lớn Quân khu I, rút về phòng thủ vùng duyên hải miền Trung. Riêng sư đoàn dù phải được rút ngay về bảo vệ Biệt khu Thủ đô. Tướng Trưởng cố sức chứng minh rằng Quân đoàn I có thể giữ vững địa bàn quân khu; rằng với 2 sư đoàn dù và thủy quân lục chiến chưa sử dụng đến, quân đoàn có thể tổ chức lấy lại những địa bàn đã mất. Nhưng mọi sự thuyết phục của tướng Trưởng đều vô hiệu. Giống như trường hợp chỉ thị cho tướng Phú rút quân khỏi Tây Nguyên, tổng thống Thiệu một lần nữa coi quyết định của mình là tối hậu.
Trở lại Quân đoàn I vào chiều hôm đó, tướng Trưởng vẫn chưa dám phổ biến ngay quyết định của Thiệu. Một mặt ông muốn chứng minh cho Thiệu thấy là mình đúng do còn có thời gian và binh lực chưa bị nhiều tổn thất; mặt khác, ông cũng không muốn gây hoang mang cho cấp dưới khi chiến cuộc còn chưa ngã ngũ.[13][18] Nhận thấy mặt Nam của Quân khu cũng bị đe doạ, Ngô Quang Trưởng cũng điều chỉnh lại kế hoạch phòng thủ theo mô hình một gốc hai cành; lấy Đà Nẵng làm trung tâm phòng ngự (gốc), cánh Bắc là Trị Thiên, cánh Nam là Quảng Nam, Quảng Ngãi. Do phải trả sư đoàn dù về Sài Gòn, ông ra lệnh rút lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến vào Quảng Nam thay thế lữ dù 3, điều lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến về đèo Phú Gia (Bắc Hải Vân) thay thế lữ dù 2. Việc này làm cho trung tá Đỗ Kỷ, tiểu khu trưởng Quảng Trị lập tức kháng nghị vì việc rút 2 lữ đoàn này cũng có nghĩa là rút kèm theo 2 tiểu đoàn pháo binh và 1 chi đoàn thiết giáp tăng phái. Tướng Trưởng chỉ còn có thể giải thích rằng đây là lệnh của tổng thống và chấp thuận tăng cường cho hướng Quảng Trị liên đoàn biệt động quân 14 lấy từ Đà Nẵng.[19][20]
Từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 3, trung đoàn 6 Quân khu Trị Thiên mở một loạt trận đánh vào các cứ điểm Chúc Mao, La Sơn, điểm cao 551 và điểm cao 300 ở phía Tây Huế, buộc trung đoàn 3, sư đoàn 1 QLVNCH phải bỏ khu vực phía Tây đường số 12, rút về phòng thủ khu vực Động Tranh, Bình Điền. Ngày 17 tháng 3, xuất phát từ phán đoán QLVNCH sẽ co cụm về phòng thủ các thành phố Huế, Đà Nẵng, Bộ Tổng tham mưu QĐNDVN đã phát điện khẩn yêu cầu Bộ Tư lệnh mặt trận Trị Thiên nhanh chóng cắt đường số 1 ở bắc Huế, vô hiệu hóa sân bay Phú Bài, cô lập Huế với Đà Nẵng về đường không; Quân đoàn 2 phải đánh chiếm ngay quận lỵ Phú Lộc, cắt đường số 1 ở Nam Huế, cô lập Huế với Đà Nẵng trên bộ. Chấp hành lệnh này, Bộ tư lệnh mặt trận Trị Thiên vạch kế hoạch tấn công trên hướng Bắc Quảng Trị. Mũi chủ yếu từ Thanh Hội theo đường số 68 và từ Tích Tường, Như Lệ theo đường số 1 đánh vào. Mũi vu hồi từ hướng Tây đánh thẳng ra An Lỗ. Mũi vu hồi phía Nam đánh ra đường số 1 tại Lương Điền, Đá Bạc, vòng qua các điểm cao 224 và 303. Cánh bắc của Quân đoàn 2 (sư đoàn 324) hướng đòn tấn công chính vào quận lỵ Phú Lộc và đèo Phú Gia.[21] Ngày 18 tháng 3, các đơn vị thuộc Quân khu Trị Thiên đồng loạt tấn công. Ở cánh Bắc, tỉnh Quảng Trị bị QĐNDVN đánh chiếm toàn bộ lúc 18 giờ 30 phút ngày 19 tháng 3. Trung tá Đỗ Kỷ dẫn một bộ phận biệt động quân còn lại rút về Huế và bị truy kích dọc theo đường số 1 đến An Lỗ.
Đang ở Sài Gòn xin phê chuẩn kế hoạch phòng thủ mới, tướng Ngô Quang Trưởng vội bay ra vùng I và gấp rút tổ chức lại tuyến phòng thủ ở cánh Bắc của Quân đoàn I. Tại tuyến Mỹ Chánh – Thanh Hương – Kế Môn – Vân Trình có lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến; các tiểu đoàn 77, 121, 126 biệt động quân; liên đoàn bảo an 913 và thiết đoàn 17. Lữ đoàn 480 thủy quân lục chiến được điều từ Đà Nẵng ra Tây Bắc Huế để triển khai từ Sịa đến Lương Điền. Sư đoàn 1 bộ binh, liên đoàn 15 biệt động quân và thiết đoàn 7 bố trí thành vòng cung từ Núi Gió, Hòn Vượn qua Bình Điền đến Mỏ Tàu ôm lấy phía Tây và Tây Nam Huế. Lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến và liên đoàn bảo an 914 giữ đường số 1 nối Huế với Đà Nẵng ở Phú Lộc.[22] Thiết đoàn 20 giữ sân bay Phú Bài. Tổng số binh lực có 27.500 quân chủ lực, 19.000 quân bảo an và 36.000 quân phòng vệ dân sự.[23]
Tấn công thành phố Huế
Trong khi tướng Ngô Quang Trưởng đang ở Huế để thị sát và đốc thúc cấp dưới thực hiện kế hoạch phòng thủ co cụm thì ngay trong ngày 20 tháng 3, Bộ Tư lệnh mặt trận Trị Thiên đã hoàn thành bản kế hoạch tấn công thành phố Huế với phương châm không cho QLVNCH co cụm phòng ngự trong nội đô. Lúc 14 giờ 30 phút ngày 20 tháng 3, tổng thống Nguyễn Văn Thiệu điện cho Quân đoàn I: “Vì eo hẹp phương tiện và không quân, hải quân nên chỉ cho phép yểm trợ một enclave (vùng đất bị bao vây), vậy mener (dẫn dắt) tuyến trì hoãn chiến về Hải Vân nếu điều kiện cho phép”.[24] 5 giờ 40 phút sáng ngày 21 tháng 3, sư đoàn 325 (thiếu) tấn công và tràn ngập các điểm cao 310, 312, 329, 494, 520, 560, đồi Yên Ngựa và dải đồi Kim Sắc. Sư đoàn 324 đánh chiếm các điểm cao 224, 303 và Núi Bông. Tuyến phòng ngự phía Tây đường số 1 từ Lương Điền đến Phú Lộc của QLVNCH bị đánh sập.
Từ đêm 21 đến 10 giờ 30 phút ngày 22 tháng 3, trung đoàn 18 (sư đoàn 325) đã cắt đứt đường số 1 trên địa đoạn dài 4 km từ Ràng Bò đến Bạch Thạch. Cầu Thừa Lưu bị đơn vị đặc công nước K5 đánh sập. Hàng nghìn xe quân sự và dân sự các loại đang trên đường từ Huế vào Đà Nẵng phải quay lại.[25] Ngày 21 tháng 3, căn cứ Truồi bị tấn công. Thiết đoàn 20 tiến ra giải tỏa đường số 1 bị lữ đoàn xe tăng 203 đánh vỗ mặt phải lùi lại Phú Bài. Ngày 22 tháng 3, đến lượt phòng tuyến sông Mỹ Chánh bị vỡ. Toàn bộ cánh bắc của Quân đoàn I QLVNCH bị hợp vây từ ba phía.
Nhận thấy tình hình ở Huế đã chuyển từ mức “xấu” sang mức “tồi tệ”, đêm 22 tháng 3, tư lệnh Ngô Quang Trưởng chấp thuận cho chuẩn tướng Lâm Quang Thi rút quân về Đà Nẵng. Con đường rút duy nhất còn lại là ra biển qua các cửa Thuận An và Tư Hiền, từ đó lên các tàu của hải đoàn 106 hoặc men theo bờ biển qua Thừa Lưu, Lăng Cô dưới chân đèo Hải Vân để vào Đà Nẵng.[26]
Sáng 23 tháng 3, sư đoàn 324 QĐNDVN vu hồi qua điểm cao 303 và Mỏ Tàu, đánh thẳng ra ven biển Bắc Phú Lộc, sư đoàn 325, đánh chiếm Mũi Né, Phước Tượng, bịt chặt cửa Tư Hiền. Ở phía Bắc, các trung đoàn 4, 46, và 271 của Quân khu Trị Thiên bám theo sát gót cánh quân của lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến, liên đoàn 14 biệt động quân, trung đoàn 5 (sư đoàn 1) và thiết đoàn 17 đang lao nhanh ra cửa Thuận An. Ngày 24 tháng 3, các tiểu đoàn 3 và 812 của tỉnh đội Quảng Trị được tăng cường 1 đại đội xe tăng và 1 đại đội pháo binh tấn công xuyên qua các chốt Sông Bồ, Phổ Trạch, Lương Mai, Bao Vinh, Xuân Viên, Thanh Hương do 2 tiểu đoàn bảo an QLVNCH chặn giữ, truy kích cánh quân này đến Phong Hoà, Phong Bình, Sịa và đánh chiếm quận lỵ Hương Điền và ngã ba Sình, khóa chặt cửa Thuận An. Trên hướng chính diện, lúc 16 giờ 30 ngày 23 tháng 3, trung đoàn 101 (sư đoàn 325) đánh chiếm Lương Điền, áp sát sân bay Phú Bài, mở cánh cửa vào Huế từ phía Nam. Trung đoàn 46 (Quân khu Trị Thiên) phá vỡ phòng tuyến sông Bồ, đánh chiếm quận lỵ Quảng Điền, Quảng Lợi, Hương Cần, cầu Thanh Hà, cầu An Hoà, mở cửa vào Huế từ phía Tây Bắc.[27]
Trong các ngày 24 và 25 tháng 3, các trung đoàn 3 (sư đoàn 324) và 101 (sư đoàn 325) vượt qua Truồi, Nông đánh chiếm sân bay Phú Bài, quận lỵ Hương Thuỷ, theo đường số 1 tấn công vào Huế, phát triển đến An Cựu. Các trung đoàn 1 (sư đoàn 324), 4 và 271 (tỉnh đội Quảng Trị) có xe tăng và pháo binh yểm hộ đánh tan bộ phận còn lại của lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến và liên đoàn 15 biệt động quân QLVNCH chưa kịp rút lên tàu tại Hương Thuỷ, Lương Thiện, Kệ Sung, Cự Lại.
Từ trưa đến chiều 25 tháng 3, hầu hết các mục tiêu quan trọng trong thành phố Huế như căn cứ Mang Cá, Sở chỉ huy tiền phương Quân đoàn I, Trại Trần Cao Vân, nhà lao Thừa Phủ, Đại Nội… bị QĐNDVN đánh chiếm. QLVNCH tại Huế vỡ trận. Số quân nhân không kịp rút vào Đà Nẵng bị bắt và ra trình diện lên đến 58.722 người; trong đó có: một đại tá, 18 trung tá, 81 thiếu tá, 3.681 sĩ quan cấp uý. Khoảng 14.000 viên chức và nhân viên dân sự cũng đã ra trình diện. Một số lớn phương tiện chiến tranh trong đó có 140 xe tăng, xe bọc thép, hơn 800 xe quân sự khác và khoảng một vạn tấn đạn đã rơi vào tay QĐNDVN.[28]
Chiến dịch Nam – Ngãi
Trong khuôn khổ các hoạt động quân sự phối hợp với mặt trận Trị Thiên Huế và mặt trận Tây Nguyên, đầu tháng 3 năm 1975, Bộ tư lệnh Quân khu 5 QĐNDVN mở chiến dịch Nam mở chiến dịch Nam – Ngãi với mục tiêu chia cắt Quân khu I và Quân khu II (QLVNCH) trên bộ; phối hợp với Quân đoàn 2 và Quân khu Trị Thiên hợp vây Quân đoàn I QLVNCH tại Huế và Đà Nẵng. Tham gia chiến dịch có sư đoàn 2 (chủ lực khu 5), trung đoàn 141 (sư đoàn 3 Sao Vàng), lữ đoàn bộ binh 52 độc lập, các trung đoàn pháo binh 368 và 572, các trung đoàn địa phương 94 và 96, các tiểu đoàn địa phương 70 và 72. Hướng tấn công chủ yếu là vùng Tây Nam Quảng Nam và Tây Bắc Quảng Ngãi trên tuyến Tiên Phước – Tam Kỳ – Núi Thành và Trà Bồng – Bình Sơn. Đây là tuyến phòng thủ yếu nhất của QLVNCH tại Nam Quân khu I, xa trung tâm Đà Nẵng, bị chia cắt bởi nhiều sông ngòi. QLVNCH phải rải quân ra 77 điểm chốt. Địa bàn Nam Quân khu I được giao cho tướng Trần Văn Nhựt, tư lệnh sư đoàn 2 bộ binh chỉ huy với lực lượng tương đối mỏng so với hai địa bàn còn lại của Quân khu I. Tất cả chỉ có sư đoàn 2 bộ binh, liên đoàn 12 biệt động quân, liên đoàn 916 bảo an, thiết đoàn 11, 3 tiểu đoàn pháo binh, 1 hải đội tuần duyên và 1 giang đội.[29]
4 giờ 30 phút ngày 10 tháng 3, tiểu đoàn 5 (trung đoàn 38) tấn công đánh chiếm các chốt Núi Vú, Núi Ngọc, Dương Côn, Suối Đá, Núi Vỹ; trung đoàn 36 tiêu diệt các chốt Trung Liên, Đồi Đá, Đồi Không tên, Hố Bạch và điểm cao 215; trung đoàn Ba Gia chiếm giữ các điểm cao 269 và 310, hình thành trận địa đánh chặn phản kích từ hướng Tuần Dưỡng; Lữ đoàn 52 đánh chiếm các cứ điểm Gò Hàn, Phước Tiên, Dương Ông Lựu, Dương Huê, Núi Mỹ, Hòn Nhọn, Cửa Rừng, Đèo Liêu và đồi Đất Đỏ. 23 chốt quan trọng của biệt động quân QLVNCH bị tràn ngập sau 4 giờ giao chiến. 9 giờ sáng ngày 10 tháng 3, trung đoàn pháo binh 368 kéo 12 khẩu pháo 85mm, 105 mm và 122mm lên Núi Vú và Hàn Thôn hạ nòng bắn thẳng vào cứ điểm 211 và quận lỵ Tiên Phước, yểm hộ cho trung đoàn 31 tấn công hai vị trí này. Sau hai cuộc phản kích lấp cửa mở không thành công, lúc 13 giờ 30 phút, QLVNCH tại quận lỵ Phước Lâm tan chạy. Viên quận trưởng quận lỵ Tiên Phước điện về Chu Lai xin chi viện nhưng chỉ có hai chiếc A-37 ném bom yểm hộ, không cản được đội hình tiến quân của sư đoàn 2 chủ lực khu 5. 16 giờ cùng ngày, quận lỵ Tiên Phước bị đánh chiếm.[30]
Mất Tiên Phước và Phước Lâm, liên đoàn bảo an 916 QLVNCH phải rút lui khỏi căn cứ 211. Tiểu khu quân sự Tam Kỳ trực tiếp bị uy hiếp. Ngày 11 tháng 3, tướng Ngô Quang Trưởng lệnh cho chuẩn tướng Trần Văn Nhựt điều động sư đoàn 2 (thiếu), liên đoàn 12 biệt động quân, 1 tiểu đoàn bảo an và chi đoàn 1 (thiết đoàn 11) phản kích từ Tuần Dưỡng ra Cẩm Khê và Dương Côn; đưa trung đoàn 5 (sư đoàn 2), 2 tiểu đoàn bảo an và chi đoàn 4 (thiết đoàn 11) đánh lên Dương Leo, Núi Thám. Trung đoàn 2 (sư đoàn 3) từ Đà Nẵng và trung đoàn 4 từ Chu Lai được tăng phái cho chuẩn tướng Nhựt để giữ Tam Kỳ. Trong các ngày 14 và 15 tháng 3, các tiểu đoàn 70 và 72 (tỉnh đội Quảng Nam) tấn công phía Tây Thăng Bình, buộc trung đoàn 2 (sư đoàn 3 QLVNCH) đang chuyển quân vào Tam Kỳ phải quay lại đối phó.
Ở hướng Nam, trung đoàn 94 (tỉnh đội Quảng Ngãi) tấn công Quận lỵ Bình Sơn, cắt đường 1 ở Châu Ổ, giam chân trung đoàn 4, sư đoàn 2 tại Châu Ổ. Lực lượng phản kích của Quân đoàn I QLVNCH trên hướng này đã bị căng mỏng. Thêm vào đó, tướng Ngô Quang Trưởng lại rút liên đoàn 14 biệt động quân ra Quảng Trị thay cho 2 lữ đoàn dù vừa bị tổng thống Thiệu điều về Sài Gòn. Nhận thấy lực lượng trong tay không đủ sức, chuẩn tướng Trần Văn Nhựt phải bỏ dở cuộc phản kích, điều quân về giữ Tam Kỳ, Chu Lai và các chốt dọc đường số 1, bỏ cả hai quận lỵ Trà Bồng và Sơn Hà.[31]
Nhận thấy tuyến phòng thủ của sư đoàn 2 và liên đoàn 12 biệt động quân bị kéo dài từ Quảng Ngãi đến Hội An, trong đó, địa đoạn trọng yếu trước mặt Tam Kỳ chỉ có trung đoàn 5 và một tiểu đoàn của trung đoàn 4, sư đoàn 2 (QLVNCH) đóng giữ; Bộ tư lệnh Quân khu 5 quyết định tấn công vào đây. 5 giờ 30 phút sáng 21 tháng 3, sư đoàn 2 Quân khu 5 tấn công tuyến phòng thủ Suối Đá. Đến 12 giờ, tuyến phòng thủ che chở cho Tam Kỳ bị vỡ một mảng lớn, chuẩn tướng Trần Văn Nhựt vội điều trung đoàn 4 từ Quảng Ngãi ra lấp lỗ hổng, làm suy yếu cánh quân phòng thủ Quảng Ngãi. Bộ tư lệnh Quân khu 5 ngay lập tức điều lữ đoàn 52 vào phối hợp với trung đoàn 94 tấn công Quảng Ngãi. 7 giờ sáng ngày 24 tháng 3, cả Tam Kỳ và Quảng Ngãi cùng lúc bị tấn công.
Trên hướng Tam Kỳ, trung đoàn 4 và phần còn lại của trung đoàn 5 (sư đoàn 2 QLVNCH) tan vỡ sau hơn hai giờ giao chiến. Ở hướng thứ yếu tại Cẩm Khe, Khánh Thọ và Đức Tân, hai tiểu đoàn 37 và 39 của liên đoàn 12 biệt động tan chạy. 10 giờ sáng 24 tháng 3, sư đoàn 2 Quân khu 5 tung trung đoàn Ba Gia từ đội dự bị vào trận phối hợp với trung đoàn 31 đánh chiếm thị xã Tam Kỳ chỉ trong một giờ.[32] Cũng vào 7 giờ 30 phút sáng 24 tháng 3, lữ đoàn 52 cùng 2 tiểu đoàn đặc công có xe tăng, xe bọc thép của trung đoàn 574 đi cùng nổ súng tấn công thị xã Quảng Ngãi. Đến 14 giờ chiều, số quân còn lại của trung đoàn 6 (thiếu), liên đoàn biệt động quân 12 (thiếu) và thiết đoàn 4 không chống cự nổi phải rút về Chu Lai và bị rơi vào ổ phục kích của trung đoàn 94 tại đoạn đường số 1 dài 15 km từ cầu Nước Mặn đến Dốc Trạm (Sơn Tịnh). Toàn bộ hơn 4.000 quân của trung đoàn 6 (sư đoàn 2 QLVNCH), liên đoàn biệt động quân 12 và thiết đoàn 4 hoàn toàn tan rã, số bị chết chỉ khoảng 600, số bị bắt lên đến 3.500. Một nhóm nhỏ chạy được về Chu Lai cùng với bộ tư lênh sư đoàn 2 trốn thoát ra tàu biển. 23 giờ 30 phút cùng ngày, lữ đoàn 52 đánh chiếm thị xã Quảng Ngãi.[33]
Chiến dịch Nam Ngãi kết thúc sau hai tuần giao chiến chóng vánh. Sự kiện Quảng Nam, Quảng Ngãi bị QĐNDVN đánh chiếm đã bổ đôi toàn bộ chiến trường miền Nam Việt Nam. Chỉ trong hai ngày 24 và 25 tháng 3, hai hướng phòng thủ chiến lược của QLVNCH tại Trị Thiên Huế (phía Bắc) và Quảng Nam, Quảng Ngãi (Phía Nam) bị tan vỡ. Đà Nẵng giờ đây trơ trọi như một ốc đảo và chỉ còn liên lạc được với các vùng còn lại bằng đường biển và đường không. Quân đội Nhân dân Việt Nam đã kiểm soát 10 trong số 44 tỉnh của Việt Nam Cộng hoà, 3 trong số 11 sư đoàn bộ binh của QLVNCH đã không còn là những lực lượng chiến đấu nữa. Lữ đoàn 147 cũng không còn hiện diện như là một đơn vị trong đội hình sư đoàn thủy quân lục chiến.[34]
Chiến dịch Đà Nẵng
Các kế hoạch phòng thủ và tấn công
Vào thời điểm đầu năm 1975, Đà Nẵng là thành phố lớn thứ hai của miền Nam Việt Nam với dân số gần một triệu người. Đây không chỉ là trung tâm kinh tế – chính trị của vùng I (Quân khu I QLVNCH) mà còn là căn cứ quân sự liên hợp hải – lục – không quân lớn nhất miền Nam với 4 cảng lớn trong đó có cảng Sơn Trà là cảng nước sâu hiện đại; các sân bay Đà Nẵng và Nước Mặn, trong đó, Đà Nẵng là sân bay cấp quốc tế; hệ thống kho tàng có sức chứa hàng chục vạn tấn bom đạn, vũ khí, phương tiện chiến tranh, quân trang quân dụng, xăng dầu, lương thực, thực phẩm. Ngoài ra, còn có căn cứ rada đa chức năng đặt tại Sơn Trà do quân đoàn 3 dã chiến (3rdMAF) của Hoa Kỳ quản lý trước đây và bàn giao lại cho QLVNCH sau Hiệp định Paris.[35]
Sau khi mất Quảng Trị, Thừa Thiên, Quảng Nam và Quảng Ngãi, tổng thống Nguyễn Văn Thiệu gửi cho các tư lệnh quân khu bức công điện số 015/TT/CĐ ngày 25 tháng 3 năm 1975, trong đó yêu cầu: “Tất cả những tỉnh, những phần đất còn lại của Việt Nam Cộng hoà hiện còn đến ngày 25-3-1975 phải được tử thủ và bảo vệ đến cùng… chỉ huy các cấp phải vận dụng mọi sáng kiến và phương tiện để phản công”.[36] Thực hiện lệnh này, ngày 26 tháng 3, trung tướng Ngô Quang Trưởng cố gắng thu gom các đơn vị còn lại với tổng số quân trên dưới 75.000 người về phòng thủ thành hai tuyến quanh Đà Nẵng.
- Tuyến ngoại vi: Lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến (thiếu) và Liên đoàn bảo an 914 giữ Hải Vân từ Phước Tường đến Liên Chiểu. Lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến và trung đoàn 57 (sư đoàn 3) giữ Đại Lộc và Đồng Lâm. Lực lượng còn lại của lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến (khoảng 1 tiểu đoàn) và Bộ tư lệnh sư đoàn thủy quân lục chiến giữ sân bay Nước Mặn. Trung đoàn 56 (sư đoàn bộ binh 3) giữ Vĩnh Điện. Trung đoàn 2 (sư đoàn 3) ở Ninh Quế. Liên đoàn 15 biệt động quân giữ Bà Rén.
- Tuyến tử thủ: Liên đoàn 912 bảo an, các đơn vị còn lại của các thiết đoàn 11 và 20 phòng thủ địa đoạn Phước Tường – Hòa Mỹ. Ba tiểu đoàn còn lại của sư đoàn 1, sư đoàn 2 bộ binh và liên đoàn 12 biệt động quân và 3.000 tân binh của trại huấn luyện Hòa Cầm phòng thủ khu vực từ căn cứ Hòa Cầm đến căn cứ Nước Mặn. Các tiểu đoàn bảo an độc lập làm dự bị cơ động trong nội đô.
Tướng Trưởng vẫn còn trong tay 12 tiểu đoàn pháo binh các loại (trong đó có 4 tiểu đoàn được tái trang bị) và sư đoàn 1 không quân bố trí tại các sân bay Đà Nẵng và Nước Mặn là những đơn vị hầu như chưa bị tổn thất để yểm hộ cho các tuyến phòng thủ.[37]
Ngay từ khi các chiến dịch Trị Thiên 1975 và Nam-Ngãi chưa kết thúc, Quân ủy trung ương QĐNDVN đã thành lập Bộ Tư lệnh chiến dịch Đà Nẵng và cử trung tướng Lê Trọng Tấn, Phó tổng tham mưu trưởng QĐNDVN từ Hà Nội vào để chỉ huy chiến dịch này. Ngày 25 tháng 3, Bộ tư lệnh chiến dịch Đà Nãng đã có ngay kế hoạch tác chiến tấn công thành phố từ bốn hướng:
- Hướng Bắc: sử dụng sư đoàn 325 (thiếu trung đoàn 95), 1 tiểu đoàn xe tăng, 1 tiểu đoàn pháo binh đánh dọc theo đường số 1, chiếm sở chỉ huy quân đoàn I, sư đoàn 1 không quân QLVNCH tại sân bay Đà Nẵng và phát triển đến bán đảo Sơn Trà.
- Hướng Tây Bắc: sử dụng trung đoàn 9 bộ binh (sư đoàn 304), 1 tiểu đoàn xe tăng, 1 tiểu đoàn pháo binh, 1 tiểu đoàn cao xạ theo trục đường 14B đánh chiếm Sở chỉ huy sư đoàn 3 QLVNCH ở Phước Tường, phát triển đến sân bay Đà Nẵng.
- Hướng Nam và Đông Nam: dùng sư đoàn 2 (Quân khu 5), trung đoàn bộ binh 36, 1 tiểu đoàn xe tăng – thiết giáp, 1 tiểu đoàn pháo binh, 1 tiểu đoàn cao xạ, 1 đại đội tên lửa chống tăng B-72 theo trục quốc lộ 1 đánh sân bay Đà Nẵng và Bộ tư lệnh Quân đoàn I, phát triển vào nội đô thành phố. Các trung đoàn bộ binh 3 và 68 làm lực lượng dự bị.
- Hướng Tây Nam: Quân đoàn 2 điều động sư đoàn 304 (thiếu trung đoàn 9) tấn công các vị trí của lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến trên tuyến Thựợng Đức – Ái Nghĩa – Hiếu Đức, phát triển đến sân bay nước mặn; chia một cánh quân (trung đoàn 24) đánh vào căn cứ Hòa Cầm, phát triển đến Tòa thị chính Đà Nẵng.[38]
Kế hoạch cũng dự kiến ba phương án tác chiến tùy theo mức độ đối phó của QLVNCH và tốc độ tiếp cận chiến trường của các đơn vị QĐNDVN:
- Nếu QLVNCH tan rã và rút chạy trước khi chủ lực QĐNDVN tiếp cận chiến trường thì dùng lực lượng vũ trang địa phương kết hợp với dân chúng nổi dậy đánh chiếm thành phố.
- Nếu chủ lực QĐNDVN đến kịp thì lực lượng vũ trang địa phương có nhiệm vụ bóc vỏ vòng ngoài, tạo cửa mở cho chủ lực tấn công.
- Nếu QLVNCH co cụm tử thủ thì thực hiện chiến thuật trong đánh ra, ngoài đánh vào.[39]
Tấn công và tan chạy
Trước khi kế hoạch tấn công Đà Nẵng của Bộ tư lệnh chiến dịch ra đời, ngày 24 tháng 3, sư đoàn 325 (Quân đoàn 2 QĐNDVN) đã tấn công lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến và liên đoàn bảo an 914 QLVNCH tại Bắc Hải Vân, đánh chiếm đèo Phước Tượng, các cứ điểm Nước Ngọt, Thổ Sơn và ga Thừa Lưu. Trận địa pháo binh của QLVNCH tại Phước Tượng rơi vào tay QĐNDVN và được sử dụng ngay cho trận đánh tiếp theo. Ngày 27 tháng 3, đến lượt các cứ điểm Phú Gia, Hải Vân bị tấn công. Sau 5 giờ chống cự với sự yểm hộ của các máy bay A-37 từ sân bay Đà Nẵng và pháo binh từ trận địa Lăng Cô, liên đoàn 258 thủy quân lục chiến và liên đoàn bảo an 914 tan vỡ phần lớn quân số. Sư đoàn 325 thừa thắng đánh thốc qua các Sơ Hải, Loan Lý, An Bảo và Lăng Cô. Hơn 30 khẩu pháo các cỡ của các trung đoàn pháo binh 84 và 164 QĐNDVN được triển khai cấp tốc tại các trận địa Sơn Thạch, Sơn Khánh, đèo Mũi Trâu đã bắn trực chỉ vào các căn cứ của QLVNCH tại thành phố Đà Nẵng từ 5 giờ 30 phút sáng ngày 28 tháng 3.[40][41]
Trên hướng Tây Nam, khi phát hiện sư đoàn 304 QĐNDVN tiến hành trinh sát chiến đấu, lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến bỏ núi Sơn Gà về giữ tuyến trong. Ngày 28 tháng 3, trung đoàn 66 (sư đoàn 304) đánh chiếm quận lỵ Ái Nghĩa và sân bay Nước Mặn, trung đoàn 24 cũng của sư đoàn này tấn công căn cứ Hòa Cầm và Tòa thị chính thành phố. Lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến phải lùi về An Đông, Mỹ Khê và bị sư đoàn 2 (Quân khu 5) hợp vây.[42] Hơn 3.000 tân binh QLVNCH tại trại Hòa Cầm nổi loạn, bắn giết các sĩ quan chỉ huy, phá doanh trại, ra hàng QĐNDVN hoặc bỏ chạy về quê quán.[43] 6 giờ 30 phút sáng ngày 29 tháng 3, các cụm chốt trên đỉnh đèo Hải Vân của QLVNCH bị tràn ngập. Các đơn vị thuộc sư đoàn 325 QĐNDVN tràn xuống đánh chiếm kho xăng Liên Chiểu, cầu Nam Ô, cầu Trịnh Minh Thế, mở đường cho xe tăng tiến ra bán đảo Sơn Trà và quân cảng.
Trên hướng Tây Bắc, lúc 12 giờ 30 phút ngày 29 tháng 3, trung đoàn 9, sư đoàn 304 QĐNDVN có 1 tiểu đoàn xe tăng đi cùng đánh chiếm sở chỉ huy sư đoàn 3 QLVNCH và toàn bộ khu vực Phước Tường, Hòa Khánh. Ở hướng Nam, sư đoàn 2 (Quân khu 5) được tăng cường 1 tiểu đoàn xe tăng và 1 tiểu đoàn pháo binh đã đánh chiếm khu vực Bà Rén lúc 9 giờ sáng ngày 28 tháng 3. Tướng Ngô Quang Trưởng lệnh cho tướng Khánh (tư lệnh sư đoàn 1 không quân) dùng 4 phi đội A-37 đánh sập cầu Bà Rén và cầu Câu Lâu nhưng không cản được sư đoàn 2 QĐNDVN vượt sông bằng xuồng, ghe, bè, mảng. Hồi 5 giờ 55 phút sáng 29 tháng 3, Vĩnh Điện, cứ điểm phòng thủ vòng ngoài cuối cùng của QLVNCH tại phía Nam Đà Nẵng bị QĐNDVN đánh chiếm.[44] 12 giờ sáng ngày 29 tháng 3, Sở chỉ huy Quân đoàn I QLVNCH bị đánh chiếm. Tướng Ngô Quang Trưởng và các chỉ huy cao cấp của QLVNCH tại Quân khu I đã được trực thăng bốc ra tàu HQ-404 từ 9 giờ 30 sáng. 12 giờ 30 phút trưa ngày 29 tháng 3, tất cả các mục tiêu quan trọng như Tòa thị chính, sân bay Đà Nẵng, sân bay Nước Mặn, Đài phát thanh, Ty Cảnh sát, Ngân hàng quốc gia, Trụ sở quân tiếp vụ… đều đã bị QĐNDVN đánh chiếm[45]
Bên phía QLVNCH, việc chỉ huy các đơn vị dưới quyền của tướng Ngô Quang Trưởng đã hoàn toàn không thể thực hiện được từ chiều 28 tháng 3. Việc sư đoàn 3 tan chạy lúc 5 giờ chiều ngày 28 tháng 3 đã làm cho sư đoàn TQLC (thiếu) bị hở sườn và bị đánh vu hồi từ phía sau.[46] Trước đó, 6.000 quân của sư đoàn 2 đã đào ngũ, rã ngũ, không còn kỷ luật và tinh thần chiến đấu nữa. Ngay từ ngày 25 tháng 3, cụm trưởng CIA tại Đà Nẵng, ông Francis đã điện cho cấp trên là ông Polga ở Sài Gòn đề nghị lập cầu hàng không Đà Nẵng – Sài Gòn để di tản người Mỹ, nhân viên người Việt và được chấp thuận với điều kiện chỉ sử dụng máy bay dân sự. Cùng với việc điều động các tàu của vùng I và vùng II hải quân QLVNCH, tướng Smith cũng cho 5 tàu kéo xà lan, 6 tàu khách và 3 tàu hàng ra Đà Nẵng giúp vào việc di tản.[47]
Nếu việc di tản của người Mỹ và nhân viên người Việt của họ diễn ra tương đối trật tự thì việc rút quân của các đơn vị QLVNCH còn sống sót ra các tàu của hải quân QLVNCH lại xảy ra trong hỗn loạn. Nhà báo Alan Dawson mô tả Đà Nẵng trong ngày 28 tháng 3: “Binh lính rã ngũ nổi loạn, cố sức thoát ra hoặc vơ vét cái gì có thể kiếm được trong khoái lạc bắn giết và cướp bóc. Các tướng tá thì đang hoạch định các chuyến bay để bí mật trốn thoát… Suốt đêm, sự huỷ hoại, vơ vét, trộm cướp và hãm hiếp tiếp diễn. Toà nhà lãnh sự Mỹ, con voi trắng bị lột chỉ còn trơ cái vỏ”.[48] Chiều 29 tháng 3, các đơn vị thuộc các sư đoàn 2, 304, 324, 325, lữ đoàn thiết giáp 203 lần lượt tiến vào Đà Nẵng và trận tự được lập lại. Gần 9 vạn sĩ quan, binh lính QLVNCH và nhân viên dân sự của VNCH không kịp lên tàu biển và máy bay để di tản đã ra trình diện. Chiến dịch Huế-Đà Nẵng kết thúc.[49]
Kết quả chiến dịch
Hình thái đột biến trên chiến trường miền Nam Việt Nam
Ngoài số quân hơn 14 vạn người và hàng vạn đơn vị vũ khí, trang bị tổn thất chỉ sau gần một tháng chiến đấu; tại Quân khu I, QLVNCH đã bỏ lại một khối lượng vũ khí, trang bị, phương tiện chiến tranh và hàng hóa quân sự rất lớn gồm có: 129 máy bay các loại, 80 xe tăng thiết giáp, trong đó có cả loại M48 hiện đại nhất lúc bấy giờ, 47 tàu, xuồng chiến đấu, 216 khẩu pháo các loại, 184 xe vận tải quân sự, hơn 10 vạn tấn bom, đạn, mìn, lựu đạn, thuốc nổ, hơn ba chục vạn tấn nhiên liệu, lương thực, thực phẩm, quân nhu các loại.[50][51]
Những nhận định trái chiều và phản ứng của Hoa Kỳ
Việc QLVNCH để mất toàn bộ Quân khu I chỉ trong vòng 25 ngày đã làm cho VNCH mất đứt 50% lãnh thổ của họ, làm rung động cả Washington và Sài Gòn và là màn mở đầu cho giai đoạn cuối cùng của VNCH.[52] Chi nhánh CIA tại Sài Gòn nhận định trong báo cáo gửi về Washington ngày 31 tháng 3: “Căn cứ vào sự thiệt hại mới đây về thiết bị và sự uy hiếp thường xuyên của quân Bắc Việt Nam trên khắp các mặt trận thì quân chính phủ trong thời gian trước mắt, không thể nào phục hồi lại được. Thật vậy, những gì gây ra cuộc khủng hoảng này không hề thay đổi dù ở Sài Gòn, Hà Nội hay Washington. Chiến tranh Việt Nam đã hoàn toàn đảo ngược trong mấy tuần lễ. Một thảm họa quân sự là chắc chắn”.[53] Tuy nhiên, tướng Freidric Weyand, tham mưu trưởng lục quân Mỹ sang Sài Gòn để thị sát và tìm hiểu sự thật tình hình Việt Nam Cộng hòa từ ngày 30 tháng 3 đến ngày 3 tháng 4 lại có sự đánh giá khác hẳn: “Lực lượng Nam Việt Nam không mất tinh thần, xét theo bất cứ khía cạnh nào. Quân đội Sài Gòn sẽ đứng lên chiến đấu ở Bắc Nha Trang và họ quyết tâm làm chậm bước tiến của cộng sản. Họ đang cho thấy mọi việc được thực hiện rất tốt”. Ông ta còn cho rằng: “Cộng sản, sau khi chiếm được những vùng lãnh thổ rộng lớn và những trung tâm dân cư, sẽ phải ngừng bước tiến để củng cố thành quả và bổ sung lực lượng”.[54] Trong khi đó thì đại sứ Hoa Kỳ Graham Martin lại không có mặt ở Sài Gòn để nắm tình hình vì phải về Hoa Kỳ chữa răng. Mọi việc được giao cho phó đại sứ Lehman nhưng ông này lại không có đủ thẩm quyền giải quyết.[55]
Những nhận định trái chiều nhau trên đây của hai giới tình báo và quân sự đã gây ra trong chính giới Hoa Kỳ những ý kiến trái ngược nhau về giải pháp cho tình hình: Trong khi Kissinger tuyên bố: “Hoa Kỳ không thể có một chính sách không nhất quán. Chúng ta không thể bỏ những người bạn của chúng ta ở vùng này của thế giới mà không làm cho nền an ninh của những người bạn khác bị uy hiếp” và đòi bằng được việc bổ sung thêm 300 triệu USD quân viện cho VNCH thì Bộ trưởng quốc phòng Schlesinger lại bí mật cho giới báo chí biết rằng số quân viện 700 triệu USD cho Sài Gòn hoặc chưa dùng đến, hoặc đã tiêu phí hết rồi.[56] Rốt cuộc, đã không có một sự can thiệp nào đáng kể ngoài việc Bộ chỉ huy Hoa Kỳ ở Tây Thái Bình Dương được lệnh đưa hạm đội tàu sân bay Oriskani đến vùng biển Nam Việt Nam để chuẩn bị di tản người Mỹ.
Hệ quả của chiến dịch: QLVNCH mất cả miền Trung
Việc QLVNCH rút bỏ quá nhanh khỏi những vùng chiến lược quan trọng như Tây Nguyên và toàn bộ Quân khu I đã làm cho tình hình các tỉnh còn lại ở ven biển miền Trung thuộc Quân khu II nhanh chóng trở nên rối loạn. Mặc dù ngày 31 tháng 3, tướng Phạm Văn Phú đã triệu tập tất cả các sĩ quan cấp tướng, cấp tá của Bộ tư lệnh Quân đoàn II và các tỉnh trưởng Bình Định (đại tá Trần Đình Vy), Khánh Hòa (đại tá Lý Bá Phẩm), Phú Yên (đại tá Vũ Quốc Gia), Ninh Thuận (đại tá Trần Văn Tư) và Bình Thuận (đại tá Ngô Tấn Nghĩa), yêu cầu họ thực hiện lệnh tử thủ từ Quy Nhơn trở vào. Tại cuộc họp này, Phó đề đốc Hoàng Cơ Minh được cử làm tư lệnh chiến trường Quy Nhơn; chuẩn tướng Trần Văn Cẩm chỉ huy trận địa phòng ngự tại Đèo Cả (Phú Yên); chuẩn tướng Nguyễn Ngọc Oánh và chuẩn tướng Nguyễn Văn Lượng phụ trách mặt trận Nha Trang; chuẩn tướng Phan Đình Niệm, tư lệnh sư đoàn 22 được lệnh thiết lập các tuyến trì hoãn chiến Quy Nhơn – Diêu Trì – Đèo Cả, lần lượt do các trung đoàn 47, 42 và 41 triển khai.[57]
Tuy nhiên, tướng Phạm Văn Phú và bộ tham mưu của ông ta vẫn không tránh khỏi lối tư duy cũ mà họ vẫn tuân theo lâu nay là đối phương phải dừng lại để củng cố đã rồi mới có thể tiếp tục tấn công. Không ai nghĩ đến việc Quân đội nhân dân Việt Nam đã nhanh chóng để lại phần đất đã chiếm được cho các lực lượng địa phương quản lý và tung lực lượng chủ lực hầu như chưa sứt mẻ đáng kể truy đuổi QLVNCH dọc theo bờ biển miền Trung. Cũng không ai nghĩ đến việc Hà Nội đã trao thêm quyền quyết định cho các tư lệnh chiến trường để các quyết định này không bị lạc hậu với diễn biến tình hình đồng thời buộc các đơn vị tiếp liệu, hậu cần của họ phải bằng mọi cách cơ động, đuổi kịp, cung cấp đầy đủ cho xe tăng, bộ binh trong hành tiến.[58]
Những sai lầm đó đã buộc các đơn vị QLVNCH trên chiến trường phải trả giá. Lúc 5 giờ 15 phút ngày 31 tháng 3, trên đường rút về Phú An – Lai Nghi, trung đoàn 47 (sư đoàn 22) bị trung đoàn 2, sư đoàn 3 Sao Vàng phục kích và truy đuổi. Đến sân bay Phù Cát, đơn vị này tiếp tục bị trung đoàn 192 (sư đoàn 3 Sao Vàng) cùng với trung đoàn 2 hợp vây và bị tan rã lúc 12 giờ 30 phút cùng ngày.[59] Trung đoàn 41 (sư đoàn 22) đang đóng từ Núi Một đến Phú Phong bị trung đoàn 95 QĐNDVN từ Tây Nguyên tập kích xuống. Trên đường rút quân về Phú Xuân, Phú An, trung đoàn này đã bị trung đoàn 141 (sư đoàn Sao Vàng) phục kích tại nghĩa địa Phật Giáo, bị truy kích suốt đêm 31 tháng 3 và hầu như tan rã hoàn toàn.[60] Trung đoàn 42 tuy không bị công kích mạnh nhưng khi về đến ga Diêu Trì chỉ còn một nửa quân số. Thị xã Quy Nhơn bị QĐNDVN đánh chiếm sáng ngày 1 tháng 4. Ngày 2 tháng 4, QĐNDVN đánh chiếm Tuy Hoà. Do không nắm được tình hình, chuẩn tướng Trần Văn Cẩm, phó tư lệnh Quân đoàn II đã bị bắt làm tù binh khi vừa dùng trực thăng hạ cánh xuống dinh tỉnh trưởng Tuy Hòa trong một chuyến thị sát chiến trường.[61]
Sự kiện sư đoàn 22 với hơn 10.000 quân được trang bị tương đối đầy đủ bị tan rã gần hết trong vòng một ngày khiến tình hình tại Nha Trang cũng hỗn loạn không kém ở Quy Nhơn và Tuy Hoà. Sáng ngày 1 tháng 4, hơn 3.000 quân của Trung tâm huấn luyện Lam Sơn bỏ chạy vào thị xã. Thêm vào đó là gần 1.000 quân phạm đã phá trại, kéo nhau đi lang thang và cướp bóc trên đường phố. Đại tá Thưởng, tư lệnh bộ chỉ huy quân tiếp vụ 5 dẫn một số quân cảnh ra vãn hồi trật tự nhưng cũng bị đám loạn quân bắn chết tại chỗ. Sau sự kiện này, không một viên chỉ huy nào dám đứng ra vãn hồi trật tự tại Nha Trang nữa.[62] Tỉnh trưởng Khánh Hòa, đại tá Lý Bá Phẩm đã bỏ nhiệm sở lên máy bay vào Phan Rang sau một cú điện thoại cụt lủn gọi về Sài Gòn: “Tôi đi đây. Tình hình tuyệt vọng rồi”. Chỉ trong một buổi chiều ngày 2 tháng 4, Nha Trang đã rơi vào tay QĐNDVN mà không có một trận đánh xảy ra.[63] Sau sự kiện Đà Nẵng sụp đổ mà tổng thống Hoa Kỳ Gerald Ford gọi đó “là một tấn thảm kịch lớn”;[64] QLVNCH đã mất hầu hết miền Trung. Ngày 2 tháng 4, tỉnh cuối cùng trên địa bàn Tây Nguyên (Lâm Đồng) cũng bị bỏ ngỏ. Việc bố trí các đơn vị còn lại trên hai chốt chặn lớn tại Đèo Phượng Hoàng (trên đường 21) và Đèo Cả (tại Phú Yên) cũng thất bại. Lữ đoàn dù số 3 đã bỏ chạy một mạch từ đèo Phượng Hoàng về Cam Ranh. 14 giờ chiều ngày 2 tháng 4, thiếu tướng Lê Văn Hiếu, phó tư lệnh Quân đoàn III bay ra Phan Thiết thông báo cho tướng Phạm Văn Phú biết quyết định của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu sáp nhập các đơn vị và phần đất còn lại của Quân đoàn II – Quân khu II (Ninh Thuận, Bình Thuận) vào Quân khu III. Tướng Phú hết quân, hết đất, lặng lẽ bay vào Sài Gòn để trình diện Bộ tổng tham mưu và sau đó bị quản thúc vì tội đã để mất cả một quân khu quan trọng vào tay đối phương.[65]
Thái độ tiền hậu bất nhất của Nguyễn Văn Thiệu
Ngay cả lúc bấy giờ và cho đến hiện nay, giới nghiên cứu chính trị và quân sự Việt Nam cũng như quốc tế đều đi đến kết luận rằng các thảm họa quân sự tại miền Trung và Tây Nguyên trong tháng 3 năm 1975 đều có chung một thủ phạm, đó là Nguyễn Văn Thiệu với những quyết định tồi tệ đến mức nhà báo phái hữu Paul Dreyfrus đã phải đánh giá: “Thiệu đã tỏ rõ những hạn chế về tầm chiến lược; ngồi ở vị trí cao nhất: tướng – tổng thống, tư lệnh tối cao các lực lượng vũ trang nhưng ông ta đã hành động như một viên hạ sĩ quan thiển cận”.[66]
Trong thời gian xảy ra những biến cố quân sự quan trọng tại Quân khu I và Quân khu II, Nguyễn Văn Thiệu đã có đến ba bốn quyết định trái ngược nhau, tiền hậu bất nhất, thay đổi nhanh như chong chóng trong vòng vài ngày, không để cho các tướng dưới quyền có thì giờ tổ chúc lại việc phòng thủ.[67] Ngày 14 tháng 3, chính Nguyễn Văn Thiệu đã ra lệnh cho Phạm Văn Phú bỏ Tây Nguyên rút về đồng bằng ven biển. Trước đó, ngày 13 tháng 3, cũng đích thân ông ta đã ra lệnh cho Ngô Quang Trưởng phải bỏ Quân khu I và trả sư đoàn dù về Sài Gòn khiến Ngô Quang Trưởng uất ức, cay đắng và kinh tởm.[68] Đến ngày 17 tháng 3, sau khi có sự can thiệp của đại tướng Cao Văn Viên, ông ta lại chấp nhận kế hoạch tử thủ một gốc hai cành của tướng Trưởng. Nhưng ngay ngày hôm sau, 18 tháng 3, ông ta lại lệnh cho các tướng Ngô Quang Trưởng và Lâm Quang Thi phải bỏ Huế, chỉ phòng thủ một khu vực (Đà Nẵng).[24][69]
Ngày 29 tháng 3, khi tướng Trưởng là một trong những sĩ quan cao cấp cuối cùng của QLVNCH rút khỏi Đà Nẵng trên tàu HQ-404 thì Nguyễn Văn Thiệu lại ra một mệnh lệnh qua điện thoại yêu cầu tướng Trưởng quay lại tái chiếm Đà Nẵng khiến ông này phải trả lời ông Thiệu ngay rằng “bây giờ tôi lấy ai theo chân tôi để tái chiếm Đà Nẵng? Lính tráng đã phân tán mỗi người một nơi. Cấp chỉ huy thì mạnh ai nấy thoát. Làm sao tôi có thể làm chuyện đó được?”[69][70] Những quyết định đó sau này đã làm cho tướng Ngô Quang Trưởng phải đi đến kết luận rằng: “Cái lẩm cẩm của trung ương là không cho các thuộc cấp biết ý định của mình. Nghĩa là tư lệnh các quân, binh chủng, tổng bộ trưởng, tư lệnh sư đoàn. v.v… đều không biết gì về lệnh rút quân của Quân đoàn I và Quân đoàn II cả… Do đó, thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa tham mưu và các cấp, không có kế hoạch rút quân đàng hoàng, lệnh đột ngột không đủ thời gian để xếp đặt”.[69]
Chưa hết, sau khi để mất hai quân khu quan trọng, ngày 3 tháng 4, Nguyễn Văn Thiệu còn lệnh cho trung tướng Trần Văn Đôn (mới ở Pháp về và mới nhậm chức Tổng trưởng quốc phòng) bắt tướng Nguyễn Văn Khánh và phó đề đốc Hồ Văn Kỳ Thoại phải làm bản tự khai. Còn các tướng Phạm Văn Phú, Lâm Quang Thi, Phạm Quốc Thuần, Dư Quốc Đống thì bị quản thúc. Vụ trừng phạt vô lối này đã bị các tướng Ngô Quang Trưởng và Lê Nguyên Khang phản ứng. Theo Ngô Quang Trưởng: “Những vị tướng này bị phạt quá oan uổng vì họ xứng đáng gấp mấy trăm lần những ông tướng phè phỡn tại Sài Gòn”. Còn tướng Lê Nguyên Khang thì giận dữ nói thẳng thừng: “Anh em chúng tôi không có tội tình mẹ gì cả”.[69][71]
Tuy nhiên, đằng sau vụ trừng phạt kỳ lạ này là tâm lý sợ bị đảo chính của Nguyễn Văn Thiệu xuất hiện từ giữa năm 1974. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến ông ta ra lệnh rút về Sài Gòn sư đoàn dù (vốn là cái nôi trưởng thành của tướng Ngô Quang Trưởng) chứ không phải sư đoàn thủy quân lục chiến.[72] Cũng vì lý do này, ông Thiệu đã đạo diễn cho Thượng viện Việt Nam Cộng hòa bỏ phiếu bất tín nhiệm chính phủ của thủ tướng Trần Thiện Khiêm để lập chính phủ mới do Chủ tịch Hạ viện Nguyễn Bá Cẩn làm thủ tướng. Không những thế, ngày 2 tháng 4, ông ta còn cho bắt bảy người đã cộng tác với tướng Nguyễn Cao Kỳ, sáu người được ông ta cho là bày mưu chủ chốt; kể cả Nguyễn Văn Ngạn vốn là thư ký của ông ta, giờ đang đứng đầu đảng Dân chủ. Trong khi những thất bại trên chiến trường đang đè nặng lên QLVNCH thì những động thái chính trị riêng tư và kỳ lạ của Nguyễn Văn Thiệu đã giáng một đòn mạnh vào chính thể VNCH và QLVNCH, làm cho chế độ này và quân đội của nó càng mau chóng đi đến chỗ sụp đổ và tan rã.[73] Trong các ngày 2 và 3 tháng 4, Giám đốc CIA William Colby đã viết hai báo cáo gửi cho Washington với các đánh giá:”Cán cân lực lượng ở Nam Việt Nam nghiêng rõ về phía cộng sản. Bạc nhược, thất bại chủ nghĩa đã hoành hành trong quân đội của Thiệu” và “Chúng tôi nghĩ rằng trong mấy tháng nữa, nếu không là mấy tuần nữa, Sài Gòn sẽ sụp đổ về mặt quân sự hay là một chính phủ mới sẽ được thành lập, chính phủ này sẽ chấp nhận giải pháp theo điều kiện của cộng sản”.[74]
Chú thích
- ^ Phạm Ngọc Thạch & Hồ Khang 2008, tr. 283-284
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 13.
- ^ Lê Minh Tân. Lịch sử sư đoàn bộ binh 2. Tập 1 (1965-1975). NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1989. trang 139.
- ^ a ă Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. Trang 315, 316, 319.
- ^ Phạm Gia Đức – Phạm Quang Định. Lịch sử Quân đoàn 2 (1974-2004). NXB Quân đội nhân dân. 2004. trang 16, 68.
- ^ Phạm Ngọc Thạch-Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 288, 291
- ^ Cao Văn Viên. The final collapse
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 25.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ Cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 288
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 26-27.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. Trang 311.
- ^ a ă Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 180-181.
- ^ a ă Ngô Quang Trưởng. Vì sao tôi bỏ Quân đoàn I.
- ^ Phạm Gia Đức – Phạm Quang Định. Lịch sử Quân đoàn 2 (1974-2004). NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2005. trang 66-67.
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị Thiên và chiến dịch Đà Nẵng xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 34.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 291-292
- ^ Phạm Gia Đức – Phạm Quang Định. Lịch sử Quân đoàn 2 (1974-2004). NXB Quân dội nhân dân. 2004. Trang 77-78.
- ^ Lê Anh Kiệt. Tướng lĩnh Sài Gòn tự thuật. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 155-156.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 183-184.
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 65.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. NXB Chính trị Quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 298.
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 68-70.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2008. trang 300.
- ^ a ă Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 187.
- ^ Phạm Ngọc Thạch và Hồ Khang. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 304.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 188.
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 52-53.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2008. Trang 309-310.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. Trang 311.
- ^ Nguyễn Chơn – Lê Minh Tân và tập thể tác giả. Lịch sử sư đoàn bộ binh 2 – Quân khu V. Tập I. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1990. trang 154.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 313-317.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 319-320.
- ^ Nguyễn Chơn – Lê Minh Tân và tập thể tác giả. Lịch sử sư đoàn bộ binh 2 – Quân khu V. Tập I. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1990. trang 161.
- ^ Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 35.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 191-192.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 193.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 324-325.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 329-331.
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng quân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 114.
- ^ Lịch sử sư đoàn 325. Tập 2. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1986. trang 202
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2008. trang 339.
- ^ Nguyễn Huy Toàn – Phạm Quang Định. Lịch sử sư đoàn bộ binh 304. Tập 2. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1990. trang 214.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 195.
- ^ Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị Thiên và chiến dịch Đà Nẵng xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 151.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 343-344
- ^ Hồi ức của đại tá Nguyễn Thành Trí. Dẫn theo Lê Anh Kiệt. Tướng lĩnh Sài Gòn tự thuật. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 161.
- ^ Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 162-164.
- ^ Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 37.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 345.
- ^ Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 345
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 198.
- ^ Alan Dawson. 55 ngày, chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 39.
- ^ Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 164.
- ^ Alan Dawson. 55 ngày, chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 41.
- ^ Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 160.
- ^ Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 165.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 199-200.
- ^ Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 54.
- ^ Lịch sử sư đoàn 3 Sao Vàng. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1983. trang 195.
- ^ Lịch sử sư đoàn 3 Sao Vàng. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1983. trang 196.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội 1980. trang 201.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 203-203.
- ^ Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 57.
- ^ Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 143.
- ^ Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 203-204.
- ^ Paul Dreyfrus. Sài Gòn sụp đổ (nguyên tác tiếng Pháp Et Saigon tombe). Dịch giả: Lê Kim. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2004. trang 62.
- ^ Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 147.
- ^ Gabriel Kolko. Giải phẫu một cuộc chiến tranh. Dịch giả: Nguyễn Tấn Cưu. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 427.
- ^ a ă â b Ngô Quang Trưởng. Vì sao tôi bỏ Quân đoàn I
- ^ Lê Anh Kiệt. Tướng lĩnh Sài Gòn tự thuật. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 163.
- ^ Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 68.
- ^ Gabriel Kolko. Giải phẫu một cuộc chiến tranh. Dịch giả: Nguyễn Tấn Cưu. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 428.
- ^ Gabriel Kolko. Giải phẫu một cuộc chiến tranh. Dịch giả: Nguyễn Tấn Cưu. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 429.
- ^ Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 148.
Tài liệu
- Phạm Ngọc Thạch; Hồ Khang (2008), Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Tập VIII, NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội
Đội quân đất nung
Đội quân đất nung hay Tượng binh mã Tần Thủy Hoàng (tiếng Hoa phồn thể: 兵馬俑; tiếng Hoa giản thể: 兵马俑; pinyin: bīng mǎ yǒng; Hán-Việt: Binh mã dũng, có nghĩa là “Tượng đội quân và ngựa”) là một quần thể tượng người, ngựa bằng đất nung gần Lăng mộ Tần Thủy Hoàng. Đội quân đất nung được phát hiện năm 1974 gần thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, tây Bắc Trung Quốc.
Mục lục
Giới thiệu
Đội quân đất nung được chôn theo Hoàng đế Tần Thủy Hoàng của nhà Tần, trong thời gian 210–209 trước Công nguyên.
Đội quân đất nung được phát hiện tháng 3 năm 1974 khi một người nông dân đào giếng ở phía Đông núi Lệ Sơn.
Theo sách sử, việc xây dựng lăng mộ Tần Thủy Hoàng bắt đầu năm 246 trước Công nguyên và sử dụng đến 700.000 nhân công và thợ thủ công trong 38 năm. Hoàng đế Tần Thủy Hoàng được chôn trong quan tài cùng với nhiều ngọc ngà châu báu, nhiều tác phẩm thủ công và một mô hình vũ trụ hoàn chỉnh được khảm ngọc và đặt trong dòng thủy ngân dùng để biểu tượng cho dòng sông đang chảy hoặc có thể dùng để diệt khuẩn và gây độc chết người về sau cho người muốn phá mộ. Những viên trân châu được đặt trên nóc mộ dùng để biểu tượng cho những ngôi sao và các hành tinh. Những khai quật gần đây cho thấy có một lượng thủy ngân cao trong đất của núi Lệ Sơn xác nhận sự trùng hợp với sách cổ.
Lăng mộ Tần Thủy Hoàng gần giống như một kim tự tháp bằng đất cao 76 m và rộng gần 350 m². Cho đến nay lăng mộ này vẫn chưa được khai quật. Trung Quốc đang có kế hoạch xây tường bao và mái bảo vệ khu lăng mộ tránh bị xâm thực của thiên nhiên.
Khu lăng mộ Tần Thủy Hoàng đã được thiết kế như một tổ hợp các cung điện đền đài bao quanh bởi thành quách. Để giữ bí mật thông tin về lối vào mộ và của cải trong đó Nhà Tần đã giết hết lực lượng tham gia xây dựng khu lăng mộ bằng cách bít đường ra vào lăng mộ và chôn sống họ cũng như giết hết một số người liên quan đến việc chôn sống này. Đội quân đất nung được xây dựng kế bên nhằm mục đích bảo vệ cho Tần Thủy Hoàng sau khi ông qua đời.
Khảo cổ
Kể từ khi được phát hiện ra năm 1974, việc khai quật khảo cổ vẫn được tiến hành trong thời gian qua. Việc khai quật kéo dài do binh mã bằng đất nung rất dễ vỡ và việc bảo vệ những bức tượng này rất khó khăn (bị phong hóa, bị vi khuẩn phá hoại…). Những tượng binh mã được nặn từ đất sét, nung trong lò ở nhiệt độ thấp, sau khi nung xong được phết một lớp sơn lên bên ngoài để tăng độ bền. Khuôn mặt, kích cỡ, màu sơn theo các nhà khảo cổ không có tượng nào giống nhau, sống động như đội quân thật.
Cho đến nay đã có 8.099 pho tượng đã được khai quật ra khỏi lòng đất. Các bức tượng người có lính bộ binh, cung thủ, các tướng lĩnh trong tư thế đứng thẳng hoặc cúi mình cầm cung, kích, giáo, mác, gươm bọc đồng… đây là những vũ khí được sử dụng ở Trung Hoa thời đó. Ngoài tượng binh mã, tượng xe ngựa có kích cỡ và tinh xảo như thật cũng được phát hiện trong khu tượng binh mã. Quần thể tượng được đặt trong 3 hầm mộ riêng biệt, hầm mộ thứ 4 là hầm trống. Người ta cho rằng, hầm mộ thứ nhất có pho tượng 6000 binh mã, là đội quân chủ lực của Tần Thủy Hoàng. Hầm mộ thứ nhất nằm mặt Tây của Lăng mộ. Hầm mộ thứ hai chứa khoảng 1400 pho tượng kỵ binh và bộ binh đi cùng xe ngựa, đây được xem là đội cảnh binh, trên diện tích 19.659 m². Hầm mộ thứ ba là đội chỉ huy các cấp khác nhau và một xe tứ mã trên diện tích 1524 m² có 68 pho tượng.
Xem thêm
Gallery
-
-
-
-
-
-
-
XianCavalryman.JPG
-
Tham khảo
- Trận đánh và chiến dịch trong Chiến tranh Việt Nam
- Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975
- Quảng Nam
- Trận đánh liên quan tới Việt Nam
- Việt Nam 1975
- Xung đột năm 1975
Tần Thủy Hoàng
Tần Thủy Hoàng (tiếng Trung Quốc: 秦始皇)(259 TCN – 210 TCN) [1][2], tên thật là Doanh Chính (嬴政), còn có tên khác là Triệu Chính (趙政), là vua của nước Tần ở Trung Quốc từ năm 246 TCN đến 221 TCN trong thời kỳ Chiến Quốc [3] và trở thành vị Hoàng đế sáng lập ra nhà Tần, đồng thời là hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc thống nhất vào năm 221 trước Công nguyên[3] sau khi tiêu diệt các nước chư hầu khác. Ông cai trị cho đến khi qua đời vào năm 210 trước Công nguyên ở tuổi 49[4]
Tự gọi mình là Thủy Hoàng Đế (始皇帝) sau khi Trung Quốc được thống nhất, Tần Thủy Hoàng là một nhân vật quan trọng trong lịch sử Trung Quốc, mở ra gần hai thiên niên kỷ của hoàng gia cai trị Trung Quốc. Sau khi thống nhất, ông và thừa tướng Lý Tư đã thông qua một loạt các cải cách lớn về kinh tế và chính trị [3]. Ông đã tiến hành nhiều dự án khổng lồ, bao gồm việc xây dựng và hợp nhất các bộ phận của Vạn Lý Trường Thành, lăng mộ kích thước thành phố nổi tiếng được bảo vệ bởi đội quân đất nung có kích thước thật, và một hệ thống đường quốc gia lớn, với cái giá của rất nhiều mạng người. Để đảm bảo sự ổn định, ông đặt ra ngoài vòng pháp luật và đốt cháy nhiều cuốn sách và chôn sống một số học giả [4]. Tương truyền ông là người tinh thông ngũ hành,từng nhiều lần dùng phép ngũ hành nhấn chìm các nước đối thủ,làm động đất thiệt hại cho Triệu quốc.
Mục lục
- 1 Tên gọi
- 2 Thân thế
- 3 Thời thiếu niên lưu lạc
- 4 Tần vương Chính
- 5 Thống nhất Trung Hoa
- 6 Qua đời
- 7 Lăng mộ và di tích
- 8 Gia đình
- 9 Nhận định
- 10 Trong văn hóa
- 11 Xem thêm
- 12 Tham khảo
- 13 Chú thích
- 14 Liên kết ngoài
Tên gọi
Ý nghĩa
Trong thời gian trước thời nhà Chu và sau đó, các nhà cai trị các quốc gia độc lập của Trung Quốc theo quy ước đều xưng “vương” (王). Sau khi đánh bại vị vua chư hầu cuối cùng của Chiến Quốc vào năm 221 trước Công nguyên, vua Doanh Chính của Tần đã trở thành người cai trị trên thực tế của toàn Trung Quốc. Để ăn mừng thành tích này và củng cố cơ sở quyền lực của mình, Doanh Chính đã tạo ra một danh hiệu mới tự xưng là Tần Thủy Hoàng Đế (秦始皇帝), thường được rút ngắn là Tần Thủy Hoàng (秦始皇), cũng gọi là Tần Vương (秦王). (Xem Vương triều đại Tần và Kinh kha hành thích Tần Vương)
- Chữ Thủy (始) có nghĩa là “đầu tiên” [5]. Người thừa kế sau đó sẽ được gọi tiếp là “Nhị Thế”, “Tam Thế” và như vậy cho đến muôn đời.
- Chữ Hoàng Đế (皇帝) đến từ thần thoại Tam Hoàng Ngũ Đế (三皇五帝) (thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên), nơi chữ này được trích ra [6]. Bằng cách thêm vào một tiêu đề như vậy, Tần Thủy Hoàng hy vọng sẽ có sự thiêng liêng và uy tín của Hoàng Đế (黄帝) trước kia.
- Ngoài ra, chữ “Hoàng” (皇) có nghĩa là “sáng” hay “lộng lẫy” và “thường xuyên nhất được sử dụng như là một chữ chỉ thiên đường” [7].
Sử dụng
Cả hai tên gọi “Tần Thủy Hoàng Đế” (秦始皇帝) và “Tần Thủy Hoàng” (秦始皇) đều xuất hiện trong Sử ký bằng văn bản của Tư Mã Thiên. Cái tên Tần Thủy Hoàng Đế xuất hiện lần đầu tiên trong chương 5 [8], mặc dù cái tên Tần Thủy Hoàng ngắn hơn lại là tên của chương 6 (秦始皇本纪) [9][10]. Tuy nhiên, tên Tần Thủy Hoàng Đế được coi là chính xác do Doanh Chính hợp nhất chữ Hoàng (hoàng gia) và Đế (cai trị), để tạo ra chữ Hoàng đế [11]
Thân thế
Tần Thủy Hoàng là con trai cả của Trang Tương Vương nước Tần [2][12], mẹ là Triệu Cơ, vốn là một người thiếp của Lã Bất Vi – một thương nhân và sau trở thành Tướng quốc nước Tần. Ông sinh ra vào tháng giêng[13] năm 259 TCN [14], ở đô thành Hàm Đan của nước Triệu (趙). Vì lý do nơi sinh này nên có ý kiến cho rằng lúc nhỏ, ông họ Triệu tên Chính[12]. Tổ tiên của ông được cho là đến từ vùng Cam Túc [2].
Sử sách, mà cụ thể là sử ký Tư Mã Thiên ghi nơi sinh và cha mẹ ông[15]; nhưng chính Tư Mã Thiên cũng cho biết, có thuyết nói rằng Tần Thủy Hoàng là con của Lã Bất Vi[16].
Năm 265 TCN, vua Tần là Tần Chiêu Vương lập con trai thứ là An Quốc quân Doanh Trụ làm Thái tử. Công tử Tử Sở là con trai giữa của Thái tử với một người vợ thứ, Hạ Cơ. Hạ Cơ không được An Quốc quân yêu mến, nên Tử Sở phải đi làm con tin của Tần ở nước Triệu để đảm bảo cho một hiệp ước đình chiến giữa hai quốc gia [16][17]. Tần nhiều lần đem quân đánh Triệu, làm Triệu thua to trong trận Trường Bình đẫm máu, nên nước Triệu càng bạc đãi Tử Sở. Sau ông có quen với Lã Bất Vi, một thương gia giàu có. Bằng mưu mô của mình, Lã Bất Vi đã dâng Triệu Cơ, vũ nữ và người thiếp của Lã đang mang thai [17], cho Tử Sở, lại giúp Tử Sở về Tần làm Thái tử rồi lên ngôi vua, thành Trang Tương Vương nước Tần. Cái thai trong bụng được Triệu Cơ giấu kín, để đủ tháng sinh ra, đặt tên là Chính, tức Tần Thủy Hoàng sau này.
Tuy nhiên, theo ý kiến của một số sử gia Trung Quốc hiện đại gần đây[18] thì Doanh Chính là con của Tử Sở chứ không phải là con của Lã Bất Vi. Thuyết này lập luận tập trung vào 2 điểm:
- Một bộ phận lớn triều thần nước Tần vẫn tin vào việc Doanh Chính là con Tử Sở và vẫn hết lòng ủng hộ Doanh Chính trước sau như một. Do đó, chính quyền của Doanh Chính vẫn đứng vững trước cuộc binh biến do Phàn Ô Kỳ phát động nhằm dựng Thành Kiệu lên ngôi. Đại tướng Vương Tiễn đi dẹp cuộc binh biến này trả lời Phàn Ô Kỳ: “Thái hậu có mang mười tháng mới sinh, vậy nay tức là con tiên vương đẻ ra…” Ngay trong thời đó, những người theo thuyết gán Lã Bất Vi là cha Doanh Chính cũng không thể lý giải một cách khoa học vì sao Triệu Cơ lại mang thai Doanh Chính tới 12 tháng mà lập luận theo cách “thiên mệnh” rằng: “Có thể tại lòng trời muốn sinh ra một vị chân mạng thiên tử nên mới để người mẹ hoài thai lâu như vậy…”. Các nhà sử học lý giải rằng: Thực tế, Doanh Chính vẫn chỉ nằm trong bụng mẹ 10 tháng như những đứa trẻ khác kể từ khi Vu Cơ về với Tử Sở. Do cộng thêm thời gian Vu Cơ ở với Bất Vi, thời gian mới là 12 tháng.
- Thuyết này là sản phẩm của sĩ phu các nước chư hầu Sơn Đông bị Tần Thủy Hoàng tiêu diệt. Họ căm hờn vì bị mất nước, nên nhân việc mẹ vua Tần từng là thiếp của Bất Vi để đặt ra chuyện này nhằm hạ thấp kẻ thù không đội trời chung của mình.
Các giáo sư John Knoblock và Jeffrey Riegel, trong bản dịch Lã thị Xuân Thu của họ, gọi câu chuyện này “rõ ràng là sai, nhằm mục đích phỉ báng Bất Vi và xúc phạm Hoàng đế đầu tiên.” [19]
Thời thiếu niên lưu lạc
Hai năm ngay trước khi Tần Thủy Hoàng ra đời (262 TCN – 260 TCN), nước Tần và nước Triệu đánh nhau đẫm máu trong trận chiến Trường Bình, kết cục 450.000 quân Triệu đều bị thảm sát, Triệu đại bại. Vì vậy, Triệu đối xử với công tử Tử Sở hết sức khắc nghiệt, “xe ngựa, vật dụng dùng chẳng được sẵn, ở cảnh cùng khốn có vẻ bực bội[16]“, dù ông đã nổi danh khắp chư hầu với tư cách là người kế thừa vương vị khi cha ông lên ngôi. Năm 257 TCN, Tần Chiêu Vương sai tướng Vương Ý vây đô thành Hàm Đan, Triệu cùng quẫn muốn giết Tử Sở, ông cùng Lã Bất Vi chạy thoát về với quân Tần, nhưng Triệu Cơ cùng Doanh Chính không kịp trốn theo, phải ở lại Triệu. Triệu muốn giết cả hai người nhưng Triệu Cơ là con nhà tai mắt ở Triệu, vì thế hai mẹ con đều sống. Họ lẩn trốn trong dân gian suốt 7 năm trời đằng đẵng (257 TCN – 250 TCN)[16].
Năm 250 TCN, Tần Chiêu Tương vương chết, An Quốc quân lên ngôi, tức là Tần Hiếu Văn Vương, lập Tử Sở làm Thái tử, nước Triệu bèn đưa Triệu Cơ và Doanh Chính về Tần. Hiếu Văn Vương làm vua không lâu thì chết, Tử Sở kế thừa vương vị, tức là Tần Trang Tương Vương, phong Lã Bất Vi chức Thừa tướng, tước Văn Tín hầu. Năm 247 TCN, Trang Tương Vương mất sau ba năm trị vì, ngôi vua thuộc về Doanh Chính, khi ấy mới 13 tuổi [15][20].
Tần vương Chính
Củng cố quyền lực
Tần Vương đã lên ngôi, tôn là mẹ Triệu Cơ (赵姬) làm Thái hậu, phong Thừa tướng Lã Bất Vi làm Tướng quốc, gọi là “trọng phụ“, coi như người cha thứ hai của mình[16].
Tướng quốc vốn là chồng cũ của thái hậu, thường ra vào cung cấm tư thông với bà ta. Tần Vương còn nhỏ nên không hay biết hoặc giả vờ không hay biết. Sau đó thì sau đó Lã Bất Vi cảm thấy lo sợ nhà vua nhỏ tuổi biết chuyện nên ngầm sai người tìm kiếm một nam nhân cường tráng, dương vật lớn là Lao Ái (嫪毐) [21]. Theo Sử ký, ông trước tiên dùng Lao Ái làm gia nhân rồi dâng Ái vào cung giả làm hoạn quan bằng cách nhổ râu để “hầu hạ” thái hậu. Sau một thời gian thái hậu sợ Tần vương biết chuyện bèn dời Hàm Dương về cựu đô là Ung Thành (雍) sống cùng Lao Ái và sinh được 2 con trai [21].
Nhờ thái hậu, Lao Ái được phong làm Trường Tín hầu, cũng mưu xây dựng thế lực, mở phủ nuôi thực khách như Lã Bất Vi. Lao Ái mưu đồ cho con mình và thái hậu nối ngôi khi Tần vương Chính qua đời. Nhưng trong một bữa ăn tối do say rượu nên Lao Ái bắt đầu khoác lác về việc là cha dượng của vị vua trẻ [21].
Năm 238 trước Công nguyên, Doanh Chính đi du lịch đến Ung Thành. Lao Ái chiếm con dấu của thái hậu và huy động một đội quân trong một nỗ lực để bắt đầu một cuộc đảo chính và nổi loạn [21]. Hơn 1 triệu đồng tiền đồng được đặt trên đầu của Lao Ái nếu bị bắt sống hoặc nửa triệu nếu chết [21]. Những người ủng hộ Lao Ái bị bắt và bị chặt đầu còn Lao Ái thì bị trói và xé xác bởi 5 cỗ xe ngựa, trong khi toàn bộ gia đình của ông ta thì bị giết cả 3 họ. Hai người con riêng của thái hậu đều bị giết và bà bị giam lỏng cho đến khi chết nhiều năm sau đó. Vụ việc liên quan tới Lã Bất Vi, ông bị cách chức, lưu đày rồi sang năm 235 TCN thì được cho một chén rượu độc để tự tử [5][21]. Doanh Chính sau đó nắm quyền đầy đủ như vua của nước Tần. Thay thế Lã Bất Vi, Lý Tư trở thành thừa tướng mới.
Nhiệm vụ ám sát của Kinh Kha
Nước Yên khi đó nhỏ, yếu và thường xuyên bị sách nhiễu bởi các binh sĩ nên không phải là đối thủ của nước Tần [22]. Vì vậy Thái tử Đan nước Yên cầu xin dũng sĩ Kinh Kha đi hành thích Tần vương Chính vào năm 227 TCN [4][22]. Đi theo Kinh Kha có Tần Vũ Dương. Họ giả vờ tặng cho Doanh Chính bản đồ của Đốc Cương và cái đầu của Phàn Ư Kỳ [22].
Mang theo một thanh chuỷ thủ tẩm thuốc độc giấu trong tờ bản đồ, Kinh Kha và Tần Vũ Dương vào trong triều đình nước Tần. Tần Vũ Dương mang tờ bản đồ còn Kinh Kha mang đầu Phàn Ư Kỳ. Tần Vũ Dương hoảng sợ biến sắc mặt do run lên vì sợ hãi. Kinh Kha giải thích rằng cộng sự của ông “chưa bao giờ dám đặt mắt vào Thiên tử” và lấy bản đồ trong tay Tần Vũ Dương dâng nộp vua Tần [22]. Khi mở bản đồ Kinh Kha rút thanh chuỷ thủ đâm Doanh Chính. Nhà vua liền lùi lại và rút thanh kiếm sau lưng để bảo vệ mình [22]. Vào thời điểm đó, các quan đều không được phép mang vũ khí. Kinh Kha đuổi theo, cố gắng để đâm nhà vua nhưng lại trượt. Doanh Chính lại rút kiếm của mình và cắt đùi Kinh Kha. Kinh Kha liền ném con dao găm nhưng lại trượt một lần nữa. Chịu tám vết thương từ thanh kiếm của nhà vua, Kinh Kha nhận ra nỗ lực của ông đã thất bại. Cả Kinh Kha và Tần Vũ Dương đều bị giết sau đó [22] Nước Yên bị chinh phục bởi nước Tần 5 năm sau đó [22].
Vụ ám sát của Cao Tiệm Ly
Cao Tiệm Ly là một người bạn thân của Kinh Kha, người muốn trả thù cho cái chết của ông.[23]. Là một người nghệ sĩ gảy đàn trúc nổi tiếng, một ngày kia ông được triệu tập bởi Doanh Chính để chơi các nhạc cụ. Một số người trong cung điện biết đến ông trong quá khứ kêu lên, “Đây là Cao Tiệm Ly” [24]. Do không muốn giết một nhạc sĩ có tay nghề cao, hoàng đế đã ra lệnh móc mắt ông [24] nhưng lại cho phép Cao Tiệm Ly chơi đàn trong sự hiện diện của ông [24] Ông nghe Cao Tiệm Ly gảy đàn rất thích thú nên mỗi ngày lại cho phép xích lại gần hơn. Cao Tiệm Ly lén đổ chì vào bầu đàn rồi nhân dịp Doanh Chính ngồi cạnh mà đánh nhưng vì mắt mù nên đánh không trúng. Cao Tiệm Ly sau đó bị xử tử [24]
Thống nhất Trung Hoa
Khi Tần vương Chính lên ngôi, nước Tần đã rất lớn mạnh, có ưu thế áp đảo so với 6 nước chư hầu còn lại. Đất Tần đã mở mang về phía đông rất rộng, lấy từ các nước lân cận như Hàn, Triệu, Ngụy, Sở và nhà Chu (bị diệt năm 249 TCN). Các nước chư hầu Sơn Đông luôn bị đẩy vào thế chống đỡ, nhiều lần tổ chức liên minh chống Tần nhưng chỉ đạt được một số thắng lợi tạm thời, không ngăn cản được quân Tần đông tiến. Tần vương tiếp tục duy trì chính sách “thân xa đánh gần”, giao hảo với nước Tề, uy hiếp lấn chiếm Tam Tấn và Sở. Nước Tề giữ quan hệ với Tần nên không ra quân cứu các chư hầu khác.
Tần vương Chính bên trong dùng Úy Liêu, Lý Tư bày mưu kế, bên ngoài dùng cha con Vương Tiễn, Vương Bí và Mông Ngao, Mông Vũ làm tướng đánh dẹp các nước.
Năm 230 TCN, Tần vương Chính tung ra các chiến dịch cuối cùng của thời kỳ Chiến Quốc nhằm chinh phục các vương quốc độc lập còn lại. Nước Hàn (韓) trước đó bị Tần đánh bại nhiều lần, đã rất nhỏ yếu không còn khả năng kháng cự nên là nước đầu tiên bị hạ. Hàn vương An sợ hãi, vội thu hết sổ sách, địa đồ trong nước sang đầu hàng nộp đất. Tần vương chính thức thôn tính nước Hàn.
Sau khi diệt Hàn, Tần vương Chính điều quân đánh Triệu. Tướng Triệu là Lý Mục đẩy lui được quân Tần. Tần vương bèn dùng kế ly gián, sai người đút lót cho gian thần nước Triệu là Quách Khai, xui Khai gièm pha Lý Mục. Triệu U Mục vương nghe lời gièm, tin rằng Lý Mục có mưu phản, bèn giết chết Lý Mục. Sau đó quân Tần nhân cơ hội nước Triệu bị động đất liền tấn công để chinh phục nơi Doanh Chính được sinh ra [25][26]. Năm 228 TCN, quân Tần phá vỡ kinh thành Hàm Đan, bắt sống Triệu vương Thiên. Anh Thiên là Triệu Gia chạy lên đất Đại phía bắc xưng vương.
Tần vương Chính quay sang đánh Ngụy để hoàn tất chiến thuật diệt Tam Tấn đầu tiên trong 6 nước. Năm 225 TCN, quân Tần hùng mạnh tấn công Đại Lương, tháo nước sông vào thành. Ngụy vương Giả không chống nổi phải ra hàng.
Ngay trong năm 225 TCN, Tần vương Chính sai Lý Tín mang 20 vạn quân đánh Sở. Lý Tín bị tướng Sở là Hạng Yên đánh bại. Tần vương Chính bèn nghe theo lão tướng Vương Tiễn, tổng động viên 60 vạn quân giao cho Vương Tiễn ra mặt trận.
Vương Tiễn đánh Sở trong 2 năm, đánh bại Hạng Yên, bắt sống Sở vương Phụ Sô. Hạng Yên chạy thoát, lập vua Sở mới là Xương Bình quân lên ngôi. Vương Tiễn lại tấn công xuống phía nam, giết chết vua Sở và Hạng Yên, bình định nước Sở. Nước Sở, quốc gia chư hầu lớn lớn nhất và kình địch nhất của nước Tần đến năm 223 TCN bị chinh phục [27].
Chỉ còn 2 nước Tề phía đông và Yên phía bắc. Năm 222 TCN, Tần vương sai con Vương Tiễn là Vương Bí mang quân tấn công Yên. Yên vương Hỉ sợ hãi bỏ Kế tại Liêu Đông để chạy sang Bình Nhưỡng, rồi lừa bắt giết thái tử Đan, nộp đầu cho nước Tần để tạ tội với Tần vương Chính. Nhưng Tần vương Chính vẫn hạ lệnh tiến quân, phá vỡ thành Bình Nhưỡng, bắt sống Yên vương Hỷ và gia đình hoàng gia.
Quân Tần nhân đó tiến sang đánh đất Đại. Đại vương Gia (anh Triệu vương Thiên) bị bắt bèn tự sát.
Còn lại nước Tề ở phía đông nước Tần mà bây giờ là bán đảo Sơn Đông, vốn không quen việc chiến tranh suốt hơn 40 năm. Năm 221 TCN, Tần vương Chính lấy cớ Tề vương Kiến mang 300.000 quân phòng thủ ở biên giới phía tây là hành động gây hấn, bèn sai Vương Bí mang quân từ nước Yên tiến thẳng xuống phía nam đánh úp kinh thành Lâm Tri. Tề vương Kiến không chống nổi, phải đầu hàng. Cả 6 nước hoàn toàn bị thôn tính.
Lần đầu tiên trong lịch sử, toàn Trung Quốc đã được thống nhất bởi một nhà cai trị mạnh mẽ. Trong cùng năm đó, Doanh Chính tự xưng là “Thủy Hoàng Đế” (始皇帝), không còn là một vị vua theo nghĩa cũ và vượt xa những thành tựu của các vị vua nhà Chu cũ [28].
Ở miền Nam, các cuộc mở rộng bằng quân sự tiếp tục trong suốt triều đại của ông, với các vùng khác nhau được sáp nhập với tỉnh Quảng Đông và một bộ phận hiện nay của Việt Nam [26].
Sau khi đã thôn tính các chư hầu, Tần Vương Chính đề nghị các bầy tôi bàn về danh hiệu cho mình. Thừa tướng là Vương Quán, Ngự sử Đại phu Phùng Kiếp, Đình úy Lý Tư cho rằng cơ nghiệp của Tần vương Chính lớn hơn cả Ngũ Đế thời cổ; trong các vua cổ đại thì Thái Hoàng là cao quý nhất nên khuyên ông xưng là Thái Hoàng. Tần vương Chính quyết định bỏ chữ thái, lấy chữ hoàng, thêm chữ đế, của những vị đế thời thượng cổ hiệu gọi là Hoàng Đế.
Đồng thời, ông phê chuẩn các kiến nghị khác của bầy tôi, từ đó mệnh ban ra gọi là chế, lệnh ban ra gọi là chiếu, thiên tử tự xưng gọi là trẫm. Ông truy tôn vua cha Tần Trang Tương Vương là Thái thượng hoàng.
Vì là hoàng đế Trung Hoa đầu tiên nên ông xưng hiệu Thủy Hoàng Đế. Thủy Hoàng có nghĩa là “hoàng đế đầu tiên”, và ông muốn con cháu đời sau lấy danh hiệu: Nhị thế, Tam thế… cho đến vạn thế.
Tần Thủy Hoàng cũng theo thuyết Ngũ hành: đất, gỗ, kim loại, lửa và nước. Người ta tin rằng nhà Chu trước đó cai trị bởi sức mạnh của lửa, đại diện bởi màu đỏ. Nhà Tần kế tục, lấy hành thủy (nước) mà cai trị, đại diện là màu đen. Màu đen trở thành màu sắc cho hàng may mặc, cờ, cờ hiệu[29]. Các mối liên quan khác bao gồm phía bắc là hướng hồng y, mùa đông và số sáu [30].
Hành chính
Tần Thủy Hoàng bắt vương tộc sáu nước mà ông đã chiếm, kể cả gia đình các đại thần của họ, phải dời đến Hàm Dương, kinh đô của Tần, để cho ông dễ kiểm soát họ. Triều đình đem phát mãi hết đất đai của họ.
Sau khi thống nhất Trung Quốc, trong một nỗ lực để tránh cục diện chư hầu cát cứ như đời Chu, lập tức thực hiện một loạt cải cách quan trọng, hủy bỏ chế độ cũ, các quốc gia chinh phục được không được phép được gọi là quốc gia độc lập [31]. Ông chia cả nước thành 36 quận (郡) và sau đó là 40 [26]; quận thú, huyện lệnh do triều đình bổ nhiệm, có thể điều động bất cứ lúc nào. Quận là một quân khu lớn, nhất là ở những miền mới chiếm được. Vì muốn thống nhất quốc gia, Tần Thủy Hoàng chia mỗi quận thành nhiều huyện (县), hương (乡) và các đơn vị lý (里) [32], có một quận thú coi về dân sự, và một quân uý coi về quân sự. Ở trên cùng, có một viên giám ngự sử chỉ chịu trách nhiệm với nhà vua, như vậy không một viên quan nào chuyên quyền được, không thể thành một ông chúa như thời trước khi thành lập nhà nước. Quan lại lớn nhỏ đều không truyền lại cho đời sau, mà là do Hoàng đế đích thân bổ nhiệm dựa trên thành tích [32]. Ông còn đưa các quý tộc cũ chuyển về thủ phủ Hàm Dương để tiện giám sát quản lý. Thời Tần Thủy Hoàng, 36 quận tương ứng với tỉnh ngày nay. Hệ thống này là khác với triều đại trước, vốn có liên minh lỏng lẻo và liên đoàn [33]. Người dân không còn có thể được xác định bởi khu vực bản địa hoặc nhà nước phong kiến trước đây của họ, như khi một người từ Sở được gọi là “người Sở” (楚人) [32][34]
Tới năm 213 TCN, vị Đại phu người Tề[35] là Thuần Vu Việt nhắc lại đề nghị xin phong đất cho người tông tộc làm chư hầu, Thủy Hoàng theo ý kiến của Lý Tư bác đi.
Nông nghiệp
Tần Thủy Hoàng theo Pháp gia nên khuyến khích binh, nông; ghét công, thương. Muốn nắm hết mối lợi thương nghiệp, triều đình đày hết phú thương có những xưởng sản xuất sắt lại miền Thiểm Tây và miền Tứ Xuyên. Hai trăm ngàn gia đình phú thương, tiểu thương bị đày tại xứ Thục và miền An Dương (phía nam Lạc Dương ngày nay), hẳn là để làm ruộng.
Nông dân được ưu đãi. Đất không còn là sở hữu của nhà vua nữa, mà của người làm ruộng. Người chủ ruộng có quyển bán ruộng và ai cũng có quyền mua. Chế độ đó gọi là danh điền, tạo nên một giới địa chủ có những cơ sở rất lớn, dần dần thành một giai cấp có quyền hành tương tự như các chư hầu nhỏ thời trước.
Năm hay mười nhà họp nhau thành một liên gia, chịu chung trách nhiệm với nhau. Chế độ này được áp dụng ở Trung Hoa cho tới đầu đời nhà Hán. Tráng đinh nào cũng phải đi lính tới già. Gia đình nào có ba người đàn ông thì phải chia làm hai hộ. Hình luật khắc nghiệt hơn thời trước nhiều.
Kinh tế và văn tự
Ông cũng thống nhất Trung Quốc về kinh tế bằng cách tiêu chuẩn hóa các đơn vị phép đo của Trung Quốc như trọng lượng và đơn vị đo, tiền tệ, chiều dài các trục bánh xe để tạo điều kiện thuận lợi cho vận chuyển trên hệ thống đường bộ [33] và để dễ tính thuế và thu thuế. Thuế trả bằng lúa, phải dùng thuyền, xe chở đến các quận và kinh đô. Hoàng đế cũng phát triển một mạng lưới rộng lớn đường giao thông và kênh kết nối các tỉnh để cải thiện thương mại giữa chúng [33]. Các loại tiền tệ của các quốc gia khác nhau cũng tiêu chuẩn hóa [32].
Trước triều đại Tần, mỗi miền có một ngôn ngữ và chữ viết riêng. Một quan chức Tần đi cai trị một nước khác, không hiểu ngôn ngữ nước đó thì khó làm tròn nhiệm vụ. Theo Lý Tư, chữ viết của nhà nước Tần đã được chuẩn hóa thông qua việc loại bỏ các hình thức biến thể trong chữ viết của nước Tần. Chữ viết mới được tiêu chuẩn hóa này sau đó đã được chính thức phổ biến trong tất cả các khu vực được chinh phục, do đó cùng với các chữ viết khu vực để hình thành một ngôn ngữ, một hệ thống truyền thông cho toàn cõi Trung Quốc [32].
Vụ ám sát của Trương Lương
Năm 230 TCN, nước Tần đánh bại nước Hàn. Một quý tộc Hàn có tên là Trương Lương thề trả thù hoàng đế Tần. Ông bán tất cả tài sản có giá trị của mình và vào năm 218 TCN, ông đã thuê 1 lực sĩ làm sát thủ và làm cho anh ta 1 một cái chuỳ sắt nặng một trăm hai mươi cân (khoảng 160 lb hoặc 97 kg) [21] Cả 2 người ẩn nấp trong 1 bụi cây dọc theo tuyến đường đi chơi của hoàng đế và khi đoàn xa giá đến gần, sát thủ liền ném chùy làm vỡ tan toa xe đi đầu. Tuy nhiên, Thủy Hoàng thực ra là ở trong toa xe thứ hai. Do đó, nỗ lực không thành công [36], Cả hai người đều trốn thoát được mặc dù bị truy lùng gắt gao [21].
Xây dựng
Bắc: Vạn Lý Trường Thành
Tần trong nhiều năm đã chiến đấu với nhiều bộ tộc du mục ở phía bắc và tây bắc. Các bộ lạc Hung Nô không bị đánh bại và chinh phục, do đó chiến dịch kéo dài và không thành công, và để ngăn chặn Hung Nô xâm lấn biên giới phía bắc, Thủy Hoàng đã ra lệnh xây dựng một bức tường phòng thủ to lớn [26][37]. Bức tường này có hàng trăm ngàn người được huy động để xây dựng và là tiền thân của Vạn Lý Trường Thành hiện tại của Trung Quốc. Nó kết nối với rất nhiều khúc thành được xây dựng trong suốt bốn thế kỷ trước bởi các nước Yên, Triệu, Nguỵ nên là một mạng lưới các bức tường nhỏ liên kết bảo vệ những vách đá khó vượt qua. Một tượng đài vĩ đại của Trung Quốc cho đến ngày nay, Vạn Lý Trường Thành vẫn còn tồn tại, mở cửa cho công chúng [28][38].
Nam: Kênh Linh Cừ
Miền Nam Trung Quốc có một câu nói nổi tiếng “Ở miền Bắc có Trường Thành, ở miền Nam có kênh Linh Cừ” (北有长城,南有灵渠) [39]. Năm 214 TCN, Thủy Hoàng bắt đầu dự án xây dựng một kênh đào lớn để vận chuyển quân nhu cho quân đội [40] Kênh cũng cho phép vận chuyển nước giữa phía bắc và phía nam Trung Quốc [40]. Với chiều dài 34 km, con kênh này nối liền sông Tương chảy vào sông Dương Tử và sông Li Giang rồi lại chảy vào sông Châu Giang [40]. Con kênh kết nối hai tuyến đường thủy chính của Trung Quốc và hỗ trợ sự mở rộng của nhà Tần vào phía tây nam [40]. Công trình được coi là một trong những 3 những kỳ công tuyệt vời của kỹ thuật Trung Quốc cổ đại bên cạnh Vạn Lý Trường Thành và Đô Giang Yển của Tứ Xuyên [40].
Khác
Sau khi thống nhất đất nước, Tần Thủy Hoàng di chuyển ra khỏi cung điện Hàm Dương (咸阳宫) và bắt đầu xây dựng cung A Phòng (阿房宫) khổng lồ về phía nam của sông Vị, dựa trên tên người thiếp yêu nhất của Tần Thủy Hoàng [41]. Phải dùng 70 vạn tù nhân để cất, chở đá từ các núi phương bắc xuống, chở gỗ từ các rừng phương nam lên.
Chưa hết, trong một khoảng mà bán kính dài trên trăm cây số chung quanh kinh đô, còn xây thêm 270 cung điện nữa. Bao nhiêu châu báu, nhạc công và vũ nữ của lục quốc, ông gom cả về đó để làm vui tai mắt cho ông. Tương truyền cuối đời Tần, kinh đô bị chiếm và đốt, ba tháng sau ngọn lửa mới tắt.
Khi chiếm được kinh đô một nước chư hầu nào, Thủy Hoàng sai người vẽ kiểu cung điện của nước đó để về xây dựng lại y hệt tại Hàm Dương, ở bên cung điện của ông, thành một dãy dài cả mấy dặm. Bao nhiêu đồng và vũ khí trong thiên hạ gom cả về để đúc 12 pho tượng, mỗi tượng nặng 24.000 cân bày trong cung.
Tư tưởng
Trong khi Trung Quốc thời Chiến Quốc trước đó là có chiến tranh triền miên, nó cũng được xem như là thời của tự do tư tưởng [42]. Tần Thủy Hoàng loại bỏ hàng hàng trăm tư tưởng bao gồm Nho giáo và các triết lý khác [42][43]. Sau khi Trung Quốc thống nhất, với tất cả các trường phái khác bị cấm, Pháp gia đã trở thành hệ tư tưởng ủng hộ của triều đại nhà Tần [32]. Pháp gia là một hệ thống mà về cơ bản yêu cầu mọi người tuân theo pháp luật hoặc bị trừng phạt.
Bắt đầu từ năm 213 TCN, với nỗ lực vận động của Lý Tư và để tránh việc các học giả so sánh triều đại của ông với quá khứ, Tần Thủy Hoàng ra lệnh cho đốt phần lớn sách, chỉ cho giữ những sách về chiêm tinh học, nông nghiệp, y học, bói toán, và lịch sử của nhà nước Tần [44]. Điều này cũng phục vụ mục đích thúc đẩy hơn nữa việc cải cách liên tục của hệ thống chữ viết bằng cách loại bỏ các chữ viết lỗi thời [28]. Kẻ nào không tuân lệnh mà lén lút giữ thì bị trừng phạt một cách nặng nề.
Theo Sử ký Tư Mã Thiên, vào năm sau ở Hàm Dương có hơn 460 nhà nho bị chôn sống do sở hữu những cuốn sách bị cấm [44][45]. Con cả của Thủy Hoàng là công tử Phù Tô can ông không nên thi hành lệnh này vì sợ thiên hạ không yên [46] nên Tần Thủy Hoàng nổi giận sai Phù Tô đi lên miền bắc để giám sát tướng Mông Điềm ở Thượng Quận. Thư viện triều đình thì vẫn còn giữ bản sao của những cuốn sách bị cấm nhưng hầu hết trong số này đã bị phá hủy khi Hạng Vũ đốt cháy cung điện Hàm Dương vào năm 206 TCN [47].
Mở mang cương thổ
Mới hoàn thành sự thống nhất Trung Quốc, chưa kịp củng cố ở trong, Thủy Hoàng đã nghĩ đến việc mở mang bờ cõi ra nước ngoài.
Các dân tộc du mục miền bắc gọi chung là Hung Nô vẫn là mối lo từ đời Thương, Chu. họ thường xâm lấn biên giới, có chỗ sống lẫn lộn với người Trung Hoa. Đầu đời Tần họ đã len lỏi vào Hà Nam, Tần Thủy Hoàng vội chặn họ lại, sai Mông Điềm làm chánh tướng cầm quân, cùng với con Vương Bí, cháu Vương Tiễn là Vương Ly làm phó tướng, đưa quân đánh dẹp và trấn thủ biên giới phía bắc.
Trong thời gian hơn một năm, Mông Điềm đã chỉ huy quân Tần đánh lui quân Hung Nô ở phía bắc, giành được thắng lợi. Quân Hung Nô bị đánh đuổi từ Du Trung dọc theo sông Hoàng Hà đi về đông đến Âm Sơn tất cả 31 huyện, xây thành trên sông Hoàng Hà để làm giới hạn. Lại sai Mông Điềm vượt sông Hoàng Hà lấy đất Cao Khuyết, Đào Sơn, Bắc Giả, xây đình và thành lũy ở đấy để đuổi người Nhung và đưa những người bị đày đến đấy để ở và lần đầu những nơi này trở thành huyện.
Mông Điềm đánh bại Hung Nô, trấn thủ Thượng Quận (nay là phía đông nam huyện Du Lâm – Thiểm Tây), bắt đầu việc cai trị biên giới. Trong quá trình chinh phạt, Mông Điềm trước sau chú trọng khai phá vùng biên ải, lấy các vùng đất mới làm thành “Tân Tần Địa”, chia thành 44 huyện, cắt đặt quan lại.
Mông Điềm chiêu tập nam đinh trong nước đi xây dựng các tuyến phòng thủ ở những nơi hiểm yếu dọc theo biên giới. Trong vài năm, ở biên giới phía bắc Hàm Dương đã xây dựng được ba tuyến phòng ngự.
- Tuyến thứ nhất nằm ở Bắc sông Hoàng Hà, giữa núi Âm Sơn và Dương Sơn.
- Tuyến thứ hai là phía tây, quận Cửu Nguyên, nằm dọc theo phía tây dãy Âm Sơn nối với Trường Thành ở nước Triệu.
- Tuyến thứ ba chính là Trường Thành có từ thời Tần được điều chỉnh lại.
Trên cơ sở đó, Mông Điềm còn huy động sức dân trong nước xây dựng Trường Thành dọc theo biên giới phía đông. Lúc bây giờ, ở biên giới phía bắc nước Tần, ngoài Trường Thành của nước Tần còn có Trường Thành của nước Triệu và nước Yên còn lại từ thời Chiến Quốc. Phía tây Trường Thành bắt nguồn từ Lâm Thao [48]. Phía đông trải dài tới tận Liêu Đông, dài hơn vạn dặm. Đây chính là Vạn Lý Trường Thành nổi tịếng thế giới ngày nay.
Tần Thủy Hoàng còn sai Đồ Thư đem quân, sai Sử Lộc đào ngòi vận lương đi đánh lấy Bách Việt, tức các tỉnh Chiết Giang, Lục Dương (???), Nam Hải (Quảng Đông), Quế Lâm (Quảng Tây), và một phần miền Bắc của Việt Nam, thời đó gọi là Âu Lạc của An Dương Vương (hay Tượng Quận theo cách gọi Trung Quốc).
Năm 214 TCN, Tần Thủy Hoàng sai Triệu Đà đưa những người thường trốn tránh, người ở rể và người đi buôn đánh lấy đất Lục Lương, đóng đồn ở núi Ngũ Lĩnh, lập thành Quế Lâm, Tượng Quận, Nam Hải cho những người bị đi đày đến đấy canh giữ.
Năm 213 TCN, Thủy Hoàng lại đem đày những quan coi ngục không thanh liêm đi xây Trường Thành và đi thú ở đất Nam Việt.
Có thể coi Tần Thủy Hoàng đã lập được một đế quốc lớn vào bậc nhất thế giới thời đó, và người phương Tây, do những thương nhân chở lụa sang bán, đã biết danh nhà Tần, gọi Trung Hoa là nước Tần.
Chỉ trong mười mấy năm Thủy Hoàng thực hiện được bấy nhiêu công trình về nội trị, tổ chức hành chính, thống nhất ngôn ngữ, văn tự v.v…, xây cất, đắp đường, mở mang cương vực, được nhiều sử gia coi là vĩ đại.
Qua đời
Tìm kiếm trường sinh bất lão
Trong những năm cuối đời, Tần Thủy Hoàng sợ cái chết và tuyệt vọng tìm kiếm thuốc trường sinh, được cho là sẽ cho phép ông sống mãi mãi. Ông bị ám ảnh với việc có được sự bất tử và bị lừa bởi nhiều người nói có thể cung cấp thuốc trường sinh [49]. Ông cũng viếng thăm đảo Chi Phù ba lần để đạt được sự bất tử [50]
Tần Thủy Hoàng nghe theo lời Hầu Sinh và Lư Sinh muốn tu tiên, bèn tự xưng là chân nhân nhưng ít lâu sau hai người lại bất bình vì sự hà khắc của Thùy Hoàng nên cùng nhau bỏ trốn. Thủy Hoàng cũng cấp cho Từ Phúc một con tàu chở hàng trăm đồng nam và đồng nữ tìm kiếm núi Bồng Lai thần bí [36]. Họ cũng được gửi đi để tìm An Cơ Sinh, một người bất tử 1.000 năm tuổi mà Tần Thủy Hoàng cho là đã gặp trong một chuyến vi hành và là người đã mời ông đi tìm mình ở Bồng Lai [51]. Những người này không bao giờ trở lại, có lẽ bởi vì họ biết rằng nếu họ quay về mà không có thuốc trường sinh như đã hứa, họ chắc chắn sẽ bị tử hình. Truyền thuyết cho rằng họ đến Nhật Bản và thuộc địa hóa nó [49]. Cũng có thể là việc đốt sách, vốn được xem như là một sự lãng phí về văn học, là một phần trong nỗ lực của Thủy Hoàng để tập trung tâm trí của các học giả giỏi nhất của ông trong việc nghiên cứu giả kim thuật. Một số học giả bị tử hình là những người không thể cung cấp bất kỳ bằng chứng về khả năng siêu nhiên của họ. Điều này có thể là phương tiện cuối cùng để kiểm khả năng của họ: nếu bất kỳ người trong số họ có sức mạnh siêu nhiên, họ chắc chắn sẽ sống lại [28]. Do Thủy Hoàng sợ chết và các “linh hồn xấu xa”, ông cho xây dựng một loạt các đường hầm và lối đi thông qua mỗi cung điện của mình, bởi vì chúng sẽ giữ cho ông an toàn từ các linh hồn xấu xa vì ông di chuyển mà không bị nhìn thấy.
Cái chết
Năm 211 TCN, một thiên thạch được cho là rơi xuống Đông Quận (东郡) ở chỗ thấp của sông Hoàng Hà. Trên thiên thạch có người ghi dòng chữ “Thủy Hoàng chết thì đất bị chia.” [52] Khi Thủy Hoàng biết được, ông đã phái người đi điều tra. Không ai nhận là người đã viết dòng chữ nên tất cả những người sống gần đó đều bị giết. Tảng thiên thạch sau đó bị đốt cháy và nghiền thành bột [12].
Sau đó, Thủy Hoàng đi kinh lý phía đông, Tả Thừa tướng Lý Tư đi theo, Hữu Thừa tướng Khứ Tật ở nhà. Hồ Hợi, con nhỏ của Thủy Hoàng, được nhà vua yêu mến xin đi theo, vua bằng lòng.
Sau khi tế vua Hạ Vũ ở Cối Kê, Tần Thủy Hoàng trở về kinh. Trên đường trở về phía tây đến bến Bình Nguyên thì bị bệnh.
Thủy Hoàng ghét người ta nói đến việc chết, cho nên quần thần không ai dám nói với nhà vua về việc chuẩn bị cho việc ông qua đời. Khi bệnh càng nặng, nhà vua viết thư đóng dấu của vua gửi đến công tử Phù Tô nói: “Con về Hàm Dương với đám tang, và chôn cất ta ở đấy.” Bức thư đã niêm phong ở trong phủ trung xa thuộc quyền Triệu Cao. Bức thư có dấu của nhà vua làm tin chưa giao cho sứ giả, thì Thủy Hoàng qua đời ở Bình Đài (平台), thuộc đất Sa Khâu (沙丘), là nơi cách khoảng hai tháng đi bằng đường bộ cách kinh thành Hàm Dương vào ngày 10 tháng 9 năm 210 TCN theo lịch Julius [22][22][53][54]. Sử liệu phương Tây cho rằng ông chết do uống phải thuốc thủy ngân do các ngự y chế ra[55] mà những viên thuốc này vốn được làm nhằm mục đích giúp cho Tần Thủy Hoàng bất tử [55].
Thừa tướng Lý Tư thấy nhà vua mất ở xa kinh đô nên đã trở thành vô cùng lo lắng rằng tin tức về cái chết của Thủy Hoàng có thể kích hoạt một cuộc nổi dậy lớn trong toàn đế chế [22], bèn giấu kín điều đó, không báo tang, chở quan tài trong một cỗ xe mát, cho một hoạn quan được vua yêu ngồi trong xe, đến đâu thì dâng thức ăn, trăm quan vẫn tâu việc như thường [22]. Viên hoạn quan ở trong xe nghe lời tâu, liền bảo: “Được!“. Chỉ có Hồ Hợi, Triệu Cao và một vài hoạn quan thân tín của nhà vua, tất cả có năm sáu người biết là nhà vua đã chết [22].
Xe đi từ Tỉnh Hình đến Cửu Nguyên. Gặp lúc trời nắng, chiếc xe mát phát ra mùi thối, đòng tùy tùng sai các quan đi theo chở trên xe một thạch cá muối để đánh lẫn mùi thối [22]. Đi theo đường thẳng đến Hàm Dương mới báo tang.
Tổng cộng, ông ở ngôi được 35 năm, trong đó 24 năm là làm vua nước Tần từ năm 246 TCN đến năm 222 TCN, và 11 năm làm hoàng đế của đế chế Tần từ năm 221 TCN đến năm 210 TCN.
Âm mưu của người kế vị
Cuối cùng, sau khoảng hai tháng, Lý Tư và xa giá trở lại Hàm Dương, nơi mà các tin tức về cái chết của Tần Thủy Hoàng mới được công bố [22]. Sau khi ông chết, Phù Tô theo lệ sẽ là hoàng đế nối ngôi [56].
Lý Tư và Triệu Cao âm mưu giết Phù Tô vì vị tướng được yêu thích bởi Phù Tô là Mông Điềm, người mà họ không ưa [56] và sợ; anh trai của Mông Điềm là 1 bộ trưởng cấp cao, người đã có lần trừng phạt Triệu Cao [57]. Họ đã sợ rằng nếu Phù Tô được lên ngôi, họ sẽ bị mất quyền lực [56], vì vậy nên Triệu Cao bèn cùng Lý Tư âm mưu phá hủy bức thư của Thủy Hoàng gửi cho công tử Phù Tô (con cả của Thủy Hoàng), đặt ra chuyện thừa tướng Lý Tư đã nhận được tờ chiếu của Thủy Hoàng ở Sa Khâu trước khi chết bảo lập Hồ Hợi làm thái tử; sau đó lại làm một bức thư khác gửi cho công tử Phù Tô và tướng Mông Điềm kể tội hai người, ra lệnh cho hai người phải chết [56]. Kế hoạch này đã thành công, và em của Phù Tô là Hồ Hợi bèn lên nối ngôi, tức là Nhị Thế hoàng đế [22]
Tần Nhị Thế tuy nhiên lại không có khả năng như người cha của mình. Các cuộc khởi nghĩa nhanh chóng nổ ra. Triều đại của ông là một thời điểm bất ổn về dân sự và tất cả mọi thứ được xây dựng bởi Tần Thủy Hoàng sụp đổ chỉ trong một thời gian ngắn [26]. Một trong những nỗ lực nổi dậy ngay lập tức là việc Trần Thắng và Ngô Quảng khởi nghĩa ở làng Đại Trạch [52].
Lăng mộ và di tích
Một trong những dự án đầu tiên mà Tần Thủy Hoàng thực hiện trong khi còn sống là xây dựng lăng mộ cho mình. Năm 215 TCN, ông ra lệnh cho tướng Mông Điềm dùng 300.000 người để bắt đầu việc xây dựng [45]. Các nguồn khác lại cho rằng ông ra lệnh cho 720.000 lao động để xây dựng ngôi mộ [20]. Một lần nữa, với quan sát của John Man của về dân số của thời gian (xem đoạn trên), các ước tính lịch sử có vẻ còn gây tranh cãi. Ngôi mộ chính (nằm ở vị trí 334°22′52,75″B 109°15′13,06″Đ) có chứa xá Thủy Hoàng vẫn chưa được mở ra và có bằng chứng cho thấy rằng nó vẫn còn tương đối nguyên vẹn [58].
Tư Mã Thiên mô tả ngôi mộ rất nhiều châu báu, có một bản đồ của một trăm con sông, trên đó sông Hoàng Hà, sông Dương Tử và biển Đông đều bằng thủy ngân. Hầm mộ ngày đêm đều thắp đèn đốt bằng dầu cá, một loại cá đặc biệt giống hình người. Quan tài hạ rồi, người ta nấu đồng để gắn phần mộ và đặt một cái máy để hễ có kẻ nào lén vào đào mả thì sẽ bị những mũi tên từ mọi chỗ phát ra tự động bắn vào [59]. Ngôi mộ được xây dựng trên núi Li Sơn, cách Tây An 30 km. Các nhà khảo cổ học hiện đại đã xác định ngôi mộ, và đã đưa người máy vào thăm dò sâu bên trong. Các thăm dò cho thấy số lượng thủy ngân cao bất thường, tỷ lệ cao khoảng 100 so với tự nhiên, cho thấy rằng một số phần của truyền thuyết là đáng tin cậy [55]. Bí mật của ngôi mộ được duy trì vì hầu hết các công nhân xây dựng ngôi mộ đều bị giết [55][60].
Nhà sử học Trung Quốc Tư Mã Thiên, viết một thế kỷ sau cái chết của hoàng đế đầu tiên, đã viết rằng cần đến hơn 700,000 người để xây dựng lăng mộ. Nhà sử học người Anh John Man chỉ ra rằng con số này lớn hơn bất kỳ thành phố nào trên thế giới tại thời điểm đó và tính toán nền móng đã được xây dựng bởi 16.000 người trong hai năm [61]. Trong khi Tư Mã Thiên không bao giờ đề cập đến đội quân đất nung, những bức tượng này đã được phát hiện bởi một nhóm các nông dân đào giếng vào ngày 29 tháng 3 năm 1974 [62]. Các binh sĩ này được tạo ra với một loạt các hỗn hợp khuôn đất sét và sau đó tiếp tục được cá nhân hóa bằng tay bởi các nghệ sĩ. Có khoảng 6.000 Chiến binh đất nung và mục đích của họ là để bảo vệ Hoàng đế trong thế giới bên kia khỏi các linh hồn xấu xa. Cũng trong đội quân này là xe ngựa và 40.000 vũ khí thực sự bằng đồng [63].
Gia đình
Sau đây là một số thành viên gia đình của Tần Thủy Hoàng:
- Cha mẹ
- Anh em
- Hai em cùng mẹ khác cha, do Triệu thái hậu tư thông với Lao Ái
- Doanh Tử Anh, sau là Tần Tam Thế
- Con cái
- Doanh Phù Tô (tự sát)
- Doanh Hồ Hợi, sau là Tần Nhị Thế (con thứ 18)
- Doanh Cao (bị Tần Nhị Thế giết)
- Doanh Tương Lư (bị Tần Nhị Thế giết)
- 10 con gái (bị Tần Nhị Thế giết)
dòng tộc lưu lạc đời sau:
-
- và một số hoàng thân chưa rõ(Trung Quốc,Việt Nam,Ấn Độ)
Tần Thủy Hoàng có khoảng 100 người con, nhưng hầu hết tên của họ đều chưa được biết. Sử sách cũng không nhắc đến tên một người vợ nào của ông. (số liệu Việt Nam,Trung Quốc tiết lộ năm 2010 theo bộ văn hóa bảo tồn hoàng gia Trung Quốc)
Nhận định
Trong truyền thống chép sử của Trung Quốc, Tần Thủy Hoàng luôn được miêu tả như một vị vua tàn bạo, người bị ám ảnh bởi các vụ ám sát. Sau này, ông các nhà sử học Khổng giáo lên án việc ông cho đốt sách và chôn sống Nho sĩ. Họ cuối cùng đã biên soạn danh sách Mười tội ác của Tần để làm nổi bật hành động bạo ngược của Thủy Hoàng.
Nhà thơ và chính khách nổi tiếng đời nhà Hán là Giả Nghị kết luận bài viết Kiều Tần Di (过秦论) của mình với những gì đã trở thành bản án Nho giáo tiêu chuẩn trong những lý do cho sự sụp đổ của nhà Tần. Bài tiểu luận của Giả Nghị, được ngưỡng mộ như kiệt tác của thuật hùng biện và lý luận, đã được chép trong 2 tác phẩm lịch sử đời Hán và đã có ảnh hưởng sâu rộng về tư tưởng chính trị Trung Quốc như một minh hoạ cổ điển của lý thuyết Nho giáo [64]. Ông cho sự tan rã của Tần là do sự thất bại trong việc biểu thị nhân tính và sự công bình và không nhận ra sự khác biệt giữa sức mạnh tấn công và sức mạnh để củng cố [65]
Tuy nhiên, các sử gia phương Tây nhìn nhận ông là một trong những nhân vật ngoại hạng trong mọi thời đại. Ông chỉ cầm quyền chưa đầy mười lăm năm mà làm cho nước Trung Hoa thay đổi hẳn, thống nhất về mọi mặt, mở mang thêm bờ cõi, thành một đế quốc lớn thời thượng cổ. Đó là một thành tựu được kể là vượt bậc. Ngày nay cái tên “China” hay “Sino” mà người phương Tây dùng để gọi Trung Quốc đều xuất phát từ phiên âm chữ “Tần” (Sin) mà ra. Nhiều nhà sử học nhắc tới Tần Thủy Hoàng song song với Napoleon.
Trong thời hiện đại hơn, đánh giá lịch sử về Hoàng đế đầu tiên khác với sử học truyền thống Trung Quốc đã bắt đầu xuất hiện. Các đánh giá lại này được thúc đẩy bởi điểm yếu của Trung Quốc trong nửa cuối của thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, cùng việc truyền thống Nho giáo tại thời điểm đó bắt đầu được nhìn thấy bởi một số người như là trở ngại cho sự hòa nhập của Trung Quốc vào thế giới hiện đại, mở đường cho việc thay đổi quan điểm.
Trong thời gian lãnh thổ Trung Quốc xâm phạm bởi các quốc gia nước ngoài, Quốc Dân Đảng nhấn mạnh vai trò của Tần Thủy Hoàng trong việc đẩy lui các rợ phía Bắc, đặc biệt là trong việc xây dựng Vạn lý trường thành.
Một nhà sử học tên là Mã Phi Bách (马非百) đã cho xuất bản một tiểu sử xét lại về Hoàng đế đầu tiên mang tên Tần Thủy Hoàng Đế Truyền (秦始皇帝传) vào năm 1941, gọi ông là “một trong những anh hùng vĩ đại của lịch sử Trung Quốc”. Ông so sánh Thủy Hoàng với các nhà lãnh đạo đương đại Tưởng Giới Thạch và nhìn thấy nhiều điểm tương đồng trong sự nghiệp, chính sách của họ, vốn là hai người mà ông ngưỡng mộ. Cuộc chiến tranh Bắc phạt cuối những năm 1920 trực tiếp dưới sự chỉ đạo chính phủ Quốc Dân Đảng tại Nam Kinh được so sánh với sự thống nhất mang lại bởi Tần Thủy Hoàng.
Với sự ra đời của Cách mạng Cộng sản vào năm 1949, giải thích mới lại nổi lên. Việc thành lập của chế độ cách mạng mới đã dẫn đến việc định nghĩa lại đánh giá về Tần Hoàng, lần này là cho phù hợp với cách nghĩ của chủ nghĩa Mao. Giải thích mới về Tần Hoàng nói chung là một sự kết hợp của quan điểm truyền thống và hiện đại, nhưng về cơ bản là quan trọng. Điều này được minh họa trong Sử ký toàn thư của Trung Quốc, được biên soạn vào tháng 9 năm 1955 như là một cuộc khảo sát chính thức của lịch sử Trung Quốc. Công trình này mô tả những bước tiến lớn của Tần Thủy Hoàng theo hướng thống nhất và tiêu chuẩn tương ứng với lợi ích của nhóm cầm quyền và tầng lớp thương gia, không phải là quốc gia của nhân dân, và sự sụp đổ của triều đại của ông sau đó là một biểu hiện của đấu tranh giai cấp. Các cuộc tranh luận lâu năm về sự sụp đổ của nhà Tần cũng giải thích về chủ nghĩa Mác là các cuộc khởi nghĩa của nông dân là một cuộc nổi dậy chống lại sự đàn áp – một cuộc nổi dậy làm suy yếu các triều đại, nhưng luôn thất bại vì sự thỏa hiệp với “yếu tố tầng lớp chủ đất”.
Từ năm 1972, tuy nhiên, điểm khác biệt căn bản chính thức của Tần Thủy Hoàng đã được nổi bật trên khắp Trung Quốc. Việc đánh giá lại được khởi xướng bởi tiểu sử Tần Thủy Hoàng của Hồng Sĩ Đệ. Nghiên cứu được xuất bản bởi báo chí nhà nước này được phổ biến đại chúng và đã bán được 1,85 triệu bản trong vòng hai năm. Trong thời đại mới, Tần Thủy Hoàng được xem như là một nhà lãnh đạo nhìn xa trông rộng, phá hủy các lực lượng của các bộ phận và thành lập thống nhất nhà nước đầu tiên tập trung, thống nhất trong lịch sử Trung Quốc bằng cách từ bỏ quá khứ. Các thuộc tính cá nhân, chẳng hạn như cuộc tìm kiếm của ông cho sự bất tử, được nhấn mạnh trong sử học truyền thống, hầu như đã đề cập. Các đánh giá mới mô tả trong thời gian trị vì của mình (một kỷ nguyên thay đổi chính trị và xã hội), ông không chống lại việc sử dụng phương pháp bạo lực để nghiền nát sự chống cách mạng. Tuy nhiên, ông bị chỉ trích là không còn kỹ lưỡng như ông đã từng làm và kết quả là, sau khi ông chết, sự phá hoại ẩn dưới sự lãnh đạo của thái giám Triệu Cao đã có thể thu được quyền để khôi phục lại trật tự phong kiến cũ.
Để vòng này đánh giá lại, một giải thích mới cho sự sụp đổ của triều đại nhà Tần nhanh chóng được đưa ra trong một bài báo mang tên “Cuộc đấu tranh giai cấp trong thời kỳ giữa Tần và Hán” trong số ra năm 1974 của Cờ Đỏ để thay thế lời giải thích cũ. Các giả thuyết mới tuyên bố rằng nguyên nhân gây ra sự sụp đổ của nhà Tần là nằm trong sự thiếu triệt để của chế độ độc tài của Tần Thủy Hoàng, thậm chí đến mức độ cho phép chúng đi sâu vào các cơ quan quyền lực chính trị và chiếm lấy các vị trí quan trọng.
Mao Trạch Đông, Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, bị nguyền rủa do sự đàn áp trí thức của mình. Khi được so sánh với Tần Thủy Hoàng, Mao trả lời: “Ông ấy chôn sống 460 học giả; chúng tôi chôn cất 46.000 học giả còn sống… Bạn [trí thức] nguyền rủa chúng tôi là Tần Thủy Hoàng. Bạn đã sai. Chúng tôi đã hơn Tần Thủy Hoàng gấp trăm lần”.[66]
Trong văn hóa
Tác phẩm viễn tưởng
- Trong cuộc Chiến tranh Triều Tiên, vở kịch Song of the Yi River được sản xuất. Vở kịch dựa trên vụ ám sát Tần Thủy Hoàng của Kinh Kha. Trong vở kịch, Doanh Chính được miêu tả như một bạo chúa độc ác và là kẻ xâm lược của các quốc gia khác. Ngược lại, Kinh Kha là một chiến binh hào hiệp, người đã nói rằng “Hàng chục ngàn người bị thương là tất cả đồng chí của tôi.” Một quảng cáo trên báo rất lớn cho vở kịch này đã tuyên bố: “Cuộc xâm lược chắc chắn sẽ kết thúc trong thất bại, hòa bình phải được chiến thắng bằng mọi giá.” Vở kịch miêu tả một kẻ yếu chiến đấu chống lại kẻ xâm lược nước ngoài mạnh mẽ, độc ác với sự giúp đỡ từ một tình nguyện viên nước ngoài giao cảm.
- Jorge Luis Borges (1899–1986), nhà văn Argentina đã viết bài luận nổi tiếng về Tần Thủy Hoàng mang tên “The Wall and the Books” (“La muralla y los libros“) trong bộ sưa tầm năm 1952 của Other Inquisitions (Otras Inquisiciones). Nó tập trung vào sự đối lập giữa quy mô xây dựng của Vạn lý trường thành và việc đốt sách đã xác định triều đại của ông [67].
- Năm 1956, cuốn sách Lord of the East là một chuyện tình lãng mạn lịch sử về con gái yêu của Tần Thủy Hoàng, người đã bỏ đi với người yêu của mình. Câu chuyện sử dụng Tần Thủy Hoàng để tạo ra các rào cản cho cặp vợ chồng trẻ [68].
- Năm 1984, cuốn sách Bridge of Birds của Barry Hughart miêu tả Tần Thủy Hoàng là một người hoang tưởng đạt được sự bất tử do có trái tim bị lấy đi bởi “Ông già trên núi”.
- The Chinese Emperor của Jean Levi, xuất hiện vào năm 1984. Tác phẩm lịch sử tưởng tượng này di chuyển từ cuộc thảo luận chính trị và pháp luật của nhà Tần đến thăm dò tâm lý của Tần Thủy Hoàng, trong đó đội quân đất nung của ông thực ra là thiết bị tự động tạo ra để thay thế con người có thể sai lầm.
- Trong tiểu thuyết năm 1985 Contact (tiểu thuyết) của Carl Sagan, nhân vật Xi Qiaomu, người tham gia vào cuộc khai quật lăng mộ của Hoàng đế Tần trong Cách mạng Văn hóa được viếng thăm bởi một người ngoài hành tinh trong hình dạng của Hoàng đế nhà Tần [69].
- Trong bộ sách Area 51, Tần Thủy Hoàng được tiết lộ là một người ngoài hành tinh bị trục xuất và mắc kẹt trên Trái Đất trong một cuộc nội chiến giữa các vì sao. Vạn Lý Trường Thành thực ra được thiết kế để hiển thị biểu tượng cho ‘giúp đỡ’ trong ngôn ngữ của ông, và ông ra lệnh cho xây dựng nó với hy vọng rằng tàu vũ trụ đi qua sẽ nhận thấy và giải cứu ông.
- Trong Hydra’s Ring, tiểu thuyết thứ 39 của bộ sách Outlanders, Tần Thủy Hoàng được tiết lộ là vẫn còn sống vào đầu thế kỷ 23 thông qua công nghệ nano ngoài hành tinh đã ban cho ông một hình thức của sự bất tử.
- Trong bộ sách Magic Tree House, một cuốn có tiêu đề Day of the Dragon King, tên của Tần Thủy Hoàng Đế.
- Ten Dragon Tails của Candy Taylor Tutt chứa “The Wall”, một truyện ngắn lịch sử tưởng tượng dựa trên việc xây dựng Vạn lý trường thành.
- Emperor!: A Romance of Ancient China của Lanny Fields lấy trọng tâm quanh Tần Thủy Hoàng và một cựu chiến binh La Mã tên là Scipio Lucius Marcus, người mà Tần Thủy Hoàng trở thành bạn sau khi Marcus Scipio cứu ông nhiều lần. Tác phẩm hư cấu này được kể qua cái nhìn của nhà sử học Tư Mã Thiên, người viết về Marcus Scipio sau khi ông này đi từ Roma đến Trung Quốc.
- Trong Interesting Times của Terry Pratchett, một pháp sư tên Rincewind, phát hiện ra một bộ áo giáp thuộc sở hữu trước kia của Tần Thủy Hoàng cho phép anh ta kiểm soát đội quân đất nung. Như với hầu hết các tác phẩm trong bộ sách Discworld của Pratchett, cuốn sách này là được dựa trên khái niệm thế giới thực. Trong trường hợp này, mô hình của nó là ảnh hưởng văn hóa của Hoàng đế Tần Thủy Hoàng vào Trung Quốc hiện đại.
- The Tiger Warrior của David Gibbins (Bantam; tháng 6 năm 2009) thêu dệt lịch sử của Tần Thủy Hoàng và cuộc tìm kiếm sự bất tử của ông với lính lê dương La Mã, các bộ lạc Ấn Độ, các binh sĩ Anh thời Victoria và một câu chuyện khảo cổ học-phiêu lưu hiện đại.
- Trong sách trò chơi nhập vai Wraith: the Oblivion, bóng ma “Tần Thủy Hoàng” tiếp tục cai trị thế giới bên kia của Trung Quốc cho đến ngày nay, với sự hỗ trợ bởi một đội quân bất khả chiến bại dựa trên đội quân đất nung.
Phim
- Hoàng đế đầu tiên (1963) – Bộ phim miêu tả Tần Thủy Hoàng là một hoàng đế giỏi chiến đấu với nguồn gốc từ trong quân đội. Mặc cho thứ hạng của mình, Tần Thủy Hoàng được thể hiện ngồi xung quanh lửa trại với những người đàn ông bình thường. Tần Thủy Hoàng chuyển đổi Sở phu nhân từ kẻ thù thành một người vợ lẽ trung thành [70].
- Cuộc chiến tại phố hoa (1986) – Bộ phim đề cập đến tên của Tần Thủy Hoàng hai lần là người đã áp đặt lời nguyền không có xác thịt cho Lopan vào năm 272 trước Công nguyên.
- Bản hùng ca thời Tần (1996) – Bộ phim tập trung vào mối quan hệ của Tần Thủy Hoàng với Cao Tiệm Ly, một người bạn của sát thủ Kinh Kha. Tiệm Ly chơi bài Song of Yishui cho Kinh Kha trước khi ông bắt tay vào nhiệm vụ ám sát Thủy Hoàng [71].
- Kinh Kha hành thích Tần vương (1999) – Bộ phim tập trung dựa trên danh tính của cha Tần Thủy Hoàng, sự đối xử nhẫn tâm của ông với các quan, và sự phản bội bởi người yêu thời thơ ấu của ông, mở đường cho nỗ lực ám sát của Kinh Kha. Đạo diễn Trần Khải Ca đã tìm cách đặt câu hỏi liệu động cơ của Tần Thủy Hoàng có xứng đáng hay không. Một chủ đề chính trong bộ phim này là cuộc xung đột giữa sự cống hiến của Tần Thủy Hoàng với sự thề ước của ông và người yêu, Triệu phu nhân [72].
- Thần thoại (2005) – Bộ phim có Thành Long trong vai Mông Nghị, một vị tướng theo Tần Thủy Hoàng. Nghị được đầu thai vào thời hiện tại là nhà khảo cổ học. Kim Hee-sun đồng đóng vai chính là một công chúa Triều Tiên, người buộc phải kết hôn với Tần Thủy Hoàng [73].
- Xác ướp 3 – Lăng mộ của hoàng đế rồng (2008) – Bộ phim có Lý Liên Kiệt đóng vai chính, một xác ướp sống lại được gọi là “Hoàng đế Rồng” và có thể là một tham chiếu đến Tần Thủy Hoàng. Vai trò của nhân vật này được tưởng tượng hóa cao vì sở hữu sức mạnh kỳ diệu [74].
Truyền hình
- Tần Thủy Hoàng (1986) – một bộ phim truyền hình 63 tập ghi lại những sự kiện từ khi sinh ra cho đến khi qua đời của Tần Thủy Hoàng. Nó được sản xuất bởi ATV của Hồng Kông. Ca từ của bài hát chủ đề mở tóm tắt câu chuyện như sau: “Mặt đất sẽ nằm ngay dưới chân ta; không ai sẽ ngang hàng với ta cả” [75]
- Histeria! (1998–1999) – một bộ phim hoạt hình. Pepper Mills muốn chữ ký của Tần Thủy Hoàng vì nghĩ ông là Scooby Doo.
- Vạn lý trường thành (1999) – một trong các tập phim của History Bites. Bob Bainborough trong vai Tần Thủy Hoàng.
- Khử tà diệt ma 2 (1999) – một bộ phim truyền hình siêu nhiên-tưởng tượng của Hồng Kông. Có một cảnh hồi tưởng Tần Thủy Hoàng bị lừa rằng biến thành ma cà rồng là chìa khóa để đạt được sự bất tử.
- Tầm Tần ký (2001) – Một sản phẩm của TVB dựa trên cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng của Hoàng Dị. Nó có ngôi sao Lâm Phong đóng vai Triệu Phan, một người dân của nước Triệu lấy danh tính của Doanh Chính và trở thành Tần Thủy Hoàng. Ông được sự hỗ trợ của Hạng Thiếu Long, một nhà du hành vượt thời gian từ thế kỷ 21 [76].
- Tần Thủy Hoàng (2002) – một phim truyền hình do Trung Quốc đại lục sản xuất. Nó có tính năng như là một câu chuyện bán giả tưởng cuộc đời của hoàng đế từ thời thơ ấu cho đến khi chết. Trương Phong Nghị đóng vai Tần Thủy Hoàng [77].
- Martin bí ẩn (2003–2006) – một bộ phim hoạt hình. Nhân vật chính phát hiện rằng đội quân đất nung thực ra được tạo ra để giữ cho Tần Thủy Hoàng bên trong ngôi mộ của mình và không giúp ông trong thế giới tâm linh.
- Tần Thủy Hoàng – Người tạo nên đất nước Trung Hoa (2006) – một bộ phim tài liệu đặc biệt về Tần Thủy Hoàng. James Pax đóng vai Tần Thủy Hoàng. Nó được chiếu trên Channel 4 ở Anh Quốc vào năm 2006 [78].
- Bí mật của Tần Thủy Hoàng, bạo chúa và tầm nhìn (2006) – một phim tài liệu của National Geographic. Nó cung cấp một cái nhìn sâu sắc về nhà cai trị tuyệt vời và gây tranh cãi này [79].
- Tần Thủy Hoàng (2008) – phim tài liệu 3 tiếng của The History Channel. Xu Pengkai đóng vai Tần Thủy Hoàng [80].
- Thần thoại (2010) – một phim truyền hình Trung Quốc sản xuất bởi Thành Long và dựa trên bộ phim cùng tên năm 2005. Hai nhân vật vô tình quay ngược thời gian về thời kỳ nhà Tần. Họ lấy nhân dạng của Mông Nghị và Triệu Cao và trở thành đối thủ trong cung đình của đế quốc Tần.
- Stargate SG-1 Trong loạt phim truyền hình này, Sytem Lord Yu Huang Shang Ti được báo cáo là dựa trên vị Hoàng đế này.
Âm nhạc
- Tần Thủy Hoàng là nhân vật chính trong vở opera The First Emperor.
- Nhạc sĩ Thụy Điển Evert Taube cho thấy các hành động và động cơ của Tần Thủy Hoàng trong bài hát “Muren Och Böckerna” (“The Wall And The Books”).
Trò chơi điện tử
- Trò chơi điện tử năm 1995 Qin: Tomb of the Middle Kingdom mô tả nhiệm vụ của một học giả khảo cổ tưởng để khám phá điểm an táng của Hoàng đế đầu tiên.
- Trong trò chơi máy tính năm 2002 Prince Of Qin, người chơi đóng vai con trai cả của Tần Thủy Hoàng là Phù Tô, người bị buộc phải tự tử nhưng trong trò chơi thì Phù Tô không chết mà sẽ chiến đấu cho quyền thừa kế ngai vàng của mình và tìm kiếm sự thật về cái chết của Tần Thủy Hoàng.
- Trò chơi điện tử năm 2003 Indiana Jones and the Emperor’s Tomb mô tả Indiana Jones tiến vào lăng mộ của Tần Thủy Hoàng để thu hồi “The Heart of the Dragon”.
- Trong trò chơi điện tử năm 2005 Civilization IV, Tần Thủy Hoàng là một trong hai nhà lãnh đạo có thể chơi được của Trung Quốc [81].
- Trong trò chơi máy tính Emperor: Rise of the Middle Kingdom, chiến dịch của nhà Tần có các người chơi là kiến trúc sư trưởng của Tần Thủy Hoàng, phụ trách giám sát việc xây dựng kinh đô, kênh Linh Cừ, Vạn Lý Trường Thành, cũng như ngôi mộ của Thủy Hoàng và đội quân đất nung, mặc dù trò chơi có quyền tự do với các khung thời gian mà trong đó các sự kiện thực sự diễn ra.
- Trò chơi PlayStation Fear Effect 2: Retro Helix có rất nhiều giao dịch với những huyền thoại của ngôi mộ của hoàng đế và Bát Tiên.
- Trong Rise of Nations, người chơi hoặc đối phương có thể xây dựng “Terracotta Army”, một trong những “kỳ quan của thế giới” trong trò chơi.
- Tần Thủy Hoàng cũng được tiết lộ là trùm cuối cùng của trò chơi điện tử Shin Sangoku Musou: Multi Raid 2
- Trong Assassin’s Creed II, một Assassin tên là Wei Yu đã giết chết Tần Thủy Hoàng bằng một cây giáo. Assassin’s Creed Encyclopedia cũng nói rằng Tần Thủy Hoàng được hỗ trợ bởi Templar, tổ chức đối kháng chính trong thương hiệu Assassin’s Creed.
- Trong Tomb Raider II (1997), nhà thám hiểm Lara Croft phát hiện ra ‘Dagger of Xian’ sau khi viếng thăm ‘Temple of Xian’. Màn chơi này cho thấy một sự tương đồng với mô tả của lăng mộ của Tần Thủy Hoàng, bao gồm cả một căn phòng với được trang trí bằng đội quân đất nung.
- Tần Thủy Hoàng là một trong 32 nhân vật lịch sử xuất hiện như là nhân vật đặc biệt trong trò chơi điện tử Romance of the Three Kingdoms XI của Koei. Ông được gọi bằng tên “Doanh Chính” trong trò chơi và có các chỉ số cao hơn tất cả các nhân vật khác, ngoại trừ Quảng Trọng.
- MMORPG nổi tiếng Con đường tơ lụa có map lăng mộ Tần Thủy Hoàng, vốn chỉ có sẵn cho người chơi cấp 75 hoặc cao hơn.
Xem thêm
Tham khảo
- Clements, Jonathan (2006). The First Emperor of China. Sutton Publishing. ISBN 978-07509-3960-7.
- Portal, Jane (2007). The First Emperor, China’s Terracotta Army. British Museum Press. ISBN 9781932543261.
- Wood, Frances (2007). The First Emperor of China. Profile. ISBN 1846680328.
- Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
- Tần bản kỷ
- Tần Thủy Hoàng bản kỷ
- Truyện Lã Bất Vi
- Bodde, Derk (1978). “The State and Empire of Ch’in”. Trong Twitchett, Denis; Loewe, Michael. The Cambridge history of China 1. Cambridge: Cambridge Univ. Press. ISBN 0-521-21447-5.
- Clements, Jonathan (2006). The First Emperor of China. Sutton Publishing. ISBN 978-0-7509-3960-7.
- Cotterell, Arthur (1981). The first emperor of China: the greatest archeological find of our time. New York: Holt, Rinehart, and Winston. ISBN 0-03-059889-3.
- Guisso, R.W.L.; Pagani, Catherine; Miller, David (1989). The first emperor of China. New York: Birch Lane Press. ISBN 1-55972-016-6.
- Yu-ning, Li biên tập (1975). The First Emperor of China. White Plains, N.Y.: International Arts and Sciences Press. ISBN 0-87332-067-0.
- Portal, Jane (2007). The First Emperor, China’s Terracotta Army. British Museum Press. ISBN 978-1-932543-26-1.
- Qian, Sima (1961). Records of the Grand Historian: Qin dynasty. Burton Watson, trans. New York: Columbia Univ. Press.
- Wood, Frances (2007). The First Emperor of China. Profile. ISBN 1-84668-032-8.
- Yap, Joseph P (2009). Wars With the Xiongnu, A Translation From Zizhi tongjian. AuthorHouse. ISBN 978-1-4490-0604-4.
Chú thích
- ^ “Emperor Qin Shi Huang — First Emperor of China”. TravelChinaGuide.com. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2007.
- ^ a ă â Wood, Frances. (2008). China’s First Emperor and His Terracotta Warriors. Macmillan publishing. ISBN 0-312-38112-3, 9780312381127. p 2.
- ^ a ă â Duiker, William J. Spielvogel, Jackson J. Edition: 5, illustrated. (2006). World History: Volume I: To 1800. Thomson Higher Education publishing. ISBN 0-495-05053-9, 9780495050537. pg 78.
- ^ a ă â Ren, Changhong. Wu, Jingyu. (2000). Rise and Fall of the Qin Dynasty. Asiapac Books Pte Ltd. ISBN 981-229-172-5, 9789812291721.
- ^ a ă Wood, Frances. (2008). China’s First Emperor and His Terracotta Warriors. Macmillan publishing. ISBN 0-312-38112-3, 9780312381127. pp 23-24, 26.
- ^ ‘‘The Great Wall. (1981). Luo, Zhewen Luo. Lo, Che-wen. Wilson, Dick Wilson. Drege, J. P. Contributor Che-wen Lo. McGraw-Hill. ISBN 0-07-070745-6, 9780070707450. pg 23.
- ^ Lewis, Mark Edward (2007). The Early Chinese Empires: Qin and Han. Belknap Press of Harvard University Press. tr. 52. ISBN 0-674-02477-X, 978-0674024779 Kiểm tra giá trị
|isbn=(trợ giúp).
- ^ Wikisource Records of the Grand Historian Chapter 5.
- ^ Wikisource Records of the Grand Historian Chapter 6.
- ^ Book.sina.com.cn. “Sina.” 帝王相貌引起的歷史爭議. Retrieved on 2009-01-18.
- ^ see Chinese Emperors by Ma Yan. ISBN 978-1-4351-0408-2.
- ^ a ă â ‘‘Records of the Grand Historian: Qin Dynasty (English translation). (1996). Ssu-Ma, Ch’ien. Sima, Qian. Burton Watson as translator. Edition: 3, reissue, revised. Columbia. University Press. ISBN 0-231-08169-3, 9780231081696. pg 35. pg 59.
- ^ Không phải lịch Thái Sơ hay âm lịch hiện nay, mà là lịch Chuyên Húc được dùng trước thời nhà Hán. Lịch đó lấy tháng mười làm tháng đầu năm
- ^ Lü, Buwei. Translated by Knoblock, John. Riegel, Jeffrey. The Annals of Lü Buwei: Lü Shi Chun Qiu: a Complete Translation and Study. (2000). Stanford University Press. ISBN 0-8047-3354-6, 9780804733540.
- ^ a ă Tư Mã Thiên 2006, tr. 38-63
- ^ a ă â b c Tư Mã Thiên 2006, tr. 456-461
- ^ a ă Huang, Ray. China: A Macro History Edition: 2, revised. (1987). M.E. Sharpe publishing. ISBN 1-56324-730-5, 9781563247309. pg 32.
- ^ Thế Chiến Quốc (2003), NXB Văn hóa – Thông tin, Hà Nội
- ^ The Annals of Lü Buwei. Knoblock, John and Riegel, Jeffrey Trans. Stanford University Press. 2001. ISBN 978-0-8047-3354-0. p. 9
- ^ a ă Donn, Lin. Donn, Don. Ancient China. (2003). Social Studies School Service. Social Studies. ISBN 1-56004-163-3, 9781560041634. pg 49.
- ^ a ă â b c d đ e Mah, Adeline Yen. (2003). A Thousand Pieces of Gold: Growing Up Through China’s Proverbs. Published by HarperCollins. ISBN 0-06-000641-2, 9780060006419. p 32-34.
- ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l m Sima Qian. Dawson, Raymond Stanley. Brashier, K. E. (2007). The First Emperor: Selections from the Historical Records. Oxford University Press. ISBN 0-19-922634-2, 9780199226344. pg 15 – 20, pg 82, pg 99.
- ^ Elizabeth, Jean. Ward, Laureate. (2008). The Songs and Ballads of Li He Chang. ISBN 1-4357-1867-4, 9781435718678. p 51
- ^ a ă â b Wu, Hung. The Wu Liang Shrine: The Ideology of Early Chinese Pictorial Art. Stanford University Press, 1989. ISBN 0-8047-1529-7, 9780804715294. p 326.
- ^ Hk.chiculture.net. “HKChinese culture.” 破趙逼燕. Retrieved on 2009-01-18.
- ^ a ă â b c Haw, Stephen G. (2007). Beijing a Concise History. Routledge. ISBN 978-0-415-39906-7. p 22 -23.
- ^ Sima Qian: The First Emperor. Tr. by Raymond Dawson. Oxford University Press. Edition 2007, Chronology, p. xxxix
- ^ a ă â b Clements, Jonathan (2006). The First Emperor of China. Sutton Publishing. ISBN 0-7509-3959-1. pp. 82, 102-103, 131, 134.
- ^ Wood, Frances. (2008). China’s First Emperor and His Terracotta Warriors. Macmillan publishing. ISBN 0-312-38112-3, 9780312381127. p 27.
- ^ Murowchick, Robert E. (1994). China: Ancient Culture, Modern Land. University of Oklahoma Press, 1994. ISBN 0-8061-2683-3, 9780806126838. p105.
- ^ Imperialism in Early China. CA. 1600BC – 8AD’. University of Michigan Press. ISBN 0-472-11533-2, 9780472115334. p 43-44′
- ^ a ă â b c d Chang, Chun-shu Chang. (2007). The Rise of the Chinese Empire: Nation, State, and Imperialism in Early China, CA. 1600BC – 8AD. University of Michigan Press. ISBN 0-472-11533-2, 9780472115334. p 43-44
- ^ a ă â Veeck, Gregory. Pannell, Clifton W. (2007). China’s Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change. Rowman & Littlefield publishing. ISBN 0-7425-5402-3, 9780742554023. p57-58.
- ^ Nguồn tin cũng đề cập đến ch’ien-shou là tên mới của người Tần. Đây có lẽ là chữ do Wade-Giles phiên âm chữ (秦受) có nghĩa là “người dân của đế chế Tần”.
- ^ Thời Tần bác sĩ là chức quan, không mang nghĩa “thầy lang”. Người Tề là thuộc nước Tề thời Chiến Quốc
- ^ a ă Wintle, Justin Wintle. (2002). China. Rough Guides Publishing. ISBN 1-85828-764-2, 9781858287645. p 61. p 71.
- ^ Li, Xiaobing. (2007). A History of the Modern Chinese Army. University Press of Kentucky, 2007.ISBN 0-8131-2438-7, 9780813124384. p.16
- ^ Huang, Ray. (1997). China: A Macro History. Edition: 2, revised, illustrated. M.E. Sharpe publishing. ISBN 1-56324-731-3, 9781563247316. p 44
- ^ Sina.com. “Sina.com.” 秦代三大水利工程之一：灵渠. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ a ă â b c Mayhew, Bradley. Miller, Korina. English, Alex. South-West China: lively Yunnan and its exotic neighbours. Lonely Planet. ISBN 1-86450-370-X, 9781864503708. pg 222.
- ^ Chang, Kwang-chih. Xu, Pingfang. Lu, Liancheng. Allan, Sarah. (2005). The Formation of Chinese Civilization: An Archaeological Perspective. Yale University Press. ISBN 0-300-09382-9, 9780300093827. pg 258.
- ^ a ă Goldman, Merle. (1981). China’s Intellectuals: Advise and Dissent. Harvard University Press. ISBN 0-674-11970-3, 9780674119703. pg 85.
- ^ Chaurasia, Radhey Shyam. (2004). History of Modern China. Atlantic Publishers & Distributors. ISBN 81-269-0315-5, 9788126903153. pg 317.
- ^ a ă Li-Hsiang Lisa Rosenlee. Ames, Roger T. (2006). Confucianism and Women: A Philosophical Interpretation. SUNY Press. ISBN 0-7914-6749-X, 9780791467497. p 25.
- ^ a ă Wood, Frances. (2008). China’s First Emperor and His Terracotta Warriors. p 33.
- ^ Twitchett, Denis. Fairbank, John King. Loewe, Michael. The Cambridge History of China: The Ch’in and Han Empires 221 B.C.-A.D. 220. Edition: 3. Cambridge University Press, 1986. ISBN 0-521-24327-0, 9780521243278. p 71.
- ^ Từ Sử ký Tư Mã Thiên, bản dịch bởi Raymond Dawson trong Sima Qian: The First Emperor. Oxford University Press, ed. 2007, pp. 74-75, 119, 148-9
- ^ Huyện Mân – tỉnh Cam Túc ngày nay
- ^ a ă Ong, Siew Chey. Marshall Cavendish. (2006). China Condensed: 5000 Years of History & Culture. ISBN 981-261-067-7, 9789812610676. p 17.
- ^ Aikman, David. (2006). Qi. Publishing Group. ISBN 0-8054-3293-0, 9780805432930. p 91.
- ^ Fabrizio Pregadio. The Encyclopedia of Taoism. London: Routledge, 2008: 199
- ^ a ă Liang, Yuansheng. (2007). The Legitimation of New Orders: Case Studies in World History. Chinese University Press. ISBN 962-996-239-X, 9789629962395. pg 5.
- ^ O’Hagan Muqian Luo, Paul. (2006). 讀名人小傳學英文: famous people. 寂天文化. publishing. ISBN 986-184-045-1, 9789861840451. p16.
- ^ Xinhuanet.com. “Xinhuanet.com.” 中國考古簡訊：秦始皇去世地沙丘平臺遺跡尚存. Retrieved on 2009-01-28.
- ^ a ă â b Wright, David Curtis (2001). The History of China. Greenwood Publishing Group. tr. 49. ISBN 0-313-30940-X.
- ^ a ă â b Tung, Douglas S. Tung, Kenneth. [2003] (2003). More Than 36 Stratagems: A Systematic Classification Based On Basic Behaviours. Trafford Publishing. ISBN 1-4120-0674-0, 9781412006743.
- ^ Sima Qian: The First Emperor. Tr. Raymond Dawson. Oxford University Press. Edition 2007. p. 54
- ^ Jane Portal and Qingbo Duan, The First Emperor: China’s Terracotta Arm, British Museum Press, 2007, p. 207.
- ^ Man, John. The Terracotta Army, Bantam Press 2007 p170. ISBN 978-0-593-05929-6.
- ^ Leffman, David. Lewis, Simon. Atiyah, Jeremy. Meyer, Mike. Lunt, Susie. (2003). China. Edition: 3, illustrated. Rough Guides publishing. ISBN 1-84353-019-8, 9781843530190. pg 290.
- ^ Man, John. The Terracotta Army, Bantam Press 2007 p125. ISBN 978-0-593-05929-6.
- ^ Huang, Ray. (1997). China: A Macro History. Edition: 2, revised, illustrated. M.E. Sharpe publishing. ISBN 1-56324-731-3, 9781563247316. p 37
- ^ Portal, Jane. “The First Emperor: China’s Terra Cotta Army. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2007.
- ^ Loewe, Michael. Twitchett, Denis. (1986). The Cambridge History of China: Volume I: the Ch’in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220. Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
- ^ Lovell, Julia. (2006). The Great Wall: China Against the World, 1000 BC-AD 2000. Grove Press. ISBN 0-8021-1814-3, 9780802118141. pg 65.
- ^ Mao Zedong sixiang wan sui! (1969), p. 195. Referenced in Governing China (2nd ed.) by Kenneth Lieberthal (2004).
- ^ Southerncrossreview.org. “Southerncrossreview.org.” “The Wall and the Books”. Truy cập 2009-02-02.
- ^ Openlibrary.org. “Openlibrary.org.” The Lord of the East. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ Sagan, Carl. (1985). Contact. Pocket Books. ISBN 0-671-70180-0. Pages 302-304, 368-370, 404-405.
- ^ Samuraidvd. “Samuraidvd.” Shin No Shikoutei. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ NYTimes.com. “NYtimes.com.” Film review. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ IMDb.com. “IMDb-162866.” Emperor and the Assassin. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ IMDb.com. “IMDb-365847.” San wa. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ Tookey, Chris (7 tháng 8 năm 2008). “The Mummy: Tomb Of The Dragon Emperor – After this, I want my Mummy!”. London: Daily Mail.
- ^ Sina.com. “Sina.com.cn.” 历史剧:正史侠说. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ TVB. “TVB.” A Step to the Past TVB. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ CCTV. “CCTV.” List the 30 episode series. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ DocumentaryStorm
- ^ Blockbuster. “Blockbuster.” Secrets of China’s First emperor. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ Historychannel.com. “Historychannel.com.” China’s First emperor. Retrieved on 2009-02-02.
- ^ Gamefaqs.com. “Gamefaqs-165.” Civilization IV. Retrieved on 2009-02-03.
Liên kết ngoài
Bay trên tổ chim cúc cu (phim)
Bay qua tổ chim cúc cu (tiếng Anh: One Flew Over the Cuckoo’s Nest) là một bộ phim nổi tiếng của đạo diễn Miloš Forman được sản xuất năm 1975 dựa theo tiểu thuyết cùng tên của Ken Kesey. Bộ phim là câu chuyện về cuộc đấu tranh giữa khao khát tự do và nỗi sợ hãi của các bệnh nhân tại một trại điều dưỡng tâm thần. Đây là bộ phim thứ hai sau It Happened One Night (1934) giành được cả 5 giải Oscar chính (Big Five, gồm Phim, Đạo diễn, Kịch bản, Vai nam chính và Vai nữ chính).
Mục lục
Tựa đề
Tên phim (One Flew Over the Cuckoo’s Nest) có nguồn gốc từ một bài đồng dao của trẻ em thổ dân Mỹ[1]:
- Wire, briar, limber-lock
- Three geese in a flock
- One flew east, one flew west
- And one flew over the cuckoo’s nest.
Trong truyện Bay qua tổ chim cúc cu có miêu tả một đoạn “Tù trưởng” (“Chief”) Bromden, người bệnh nhân gốc thổ dân, nhớ lại thời thơ ấu trong đó có nhắc đến bài đồng dao và câu And one flew over the cuckoo’s nest. Chi tiết này không được đạo diễn Miloš Forman đưa vào phim vì vậy tên phim không có được ý nghĩa như ban đầu, tuy nhiên hoàn cảnh của các nhân vật trong đoạn trốn thoát cuối phim cũng phần nào giải nghĩa cho cái tên này.
Tóm tắt phim
Randle Patrick McMurphy (Jack Nicholson), tội phạm đang bị tạm giữ tại một trại cải tạo, được chuyển tới trung tâm điều dưỡng tâm thần, thực chất là một bệnh viện tâm thần, vì người ta cho rằng anh có những biểu hiện tâm lý không bình thường. Người phụ trách trung tâm điều dưỡng là Y tá Ratched (Louise Fletcher), một phụ nữ có vẻ ngoài dịu dàng nhưng luôn ngầm dùng kỷ luật sắt để quản lý các bệnh nhân tâm thần. Ban đầu khi vào trại McMurphy tưởng rằng anh sẽ được sống an nhàn trong “trại điều dưỡng” để chờ ngày hết hạn tù, nhưng anh sớm nhận ra quyền lực tuyệt đối của Y tá Ratched có thể sẽ giữ anh lại cái “nhà tù” này mãi mãi, McMurphy bắt đầu tìm mọi cách để chiến thắng sự giám sát của Y tá Ratched.
Trong thời gian ở trại, McMurphy bắt đầu kết bạn với một nhóm bệnh nhân tâm thần loại nhẹ. Họ gồm Billy Bibbit (Brad Dourif), một chàng thanh niên yếu đuối và sợ hãi trước những câu nói ác hiểm của Y tá Ratched, anh phải vào trại vì từng tự tử không thành; “Tù trưởng” (“Chief”) Bromden (Will Sampson), một người da đỏ cao lớn nhưng luôn tỏ ra là một người câm điếc. McMurphy tìm thấy ở Bibbit một người em trai mà anh cần giúp để trở nên mạnh mẽ hơn, yêu đời hơn, còn ở Bromden là một người bạn có cùng ước muốn thoát ra khỏi trại tâm thần.
Đêm ngày 10 tháng 12 năm 1963, McMurphy lọt được vào phòng y tá, anh gọi điện cho bạn gái, Candy, đề nghị cô mang rượu đến thăm anh. Các bệnh nhân bắt đầu uống say và chuẩn bị kế hoạch trốn thoát còn Billy biểu lộ cảm tình với bạn gái của McMurphy. Chứng kiến việc đó, McMurphy đã đề nghị Candy ngủ với Bibbit. Sáng hôm sau khi Y tá Ratched chứng kiến toàn bộ sự việc bà lập tức cho các nhân viên lập lại trật tự và trừng phạt Bibbit bằng cách xoáy sâu vào các điểm yếu tâm lý của anh. Không chịu nổi sự tàn nhẫn của Y tá Ratched, Bibbit tự sát, McMurphy chứng kiến cảnh đó đã nổi cơn giận và cố gắng bóp cổ Ratched nhưng nhanh chóng bị các nhân viên của trại điều dưỡng khống chế và đưa đi “trừng phạt”. Anh trở về vào ban đêm sau khi trải qua một ca mổ thùy não, khiến anh rơi vào trạng thái sống thực vật. Không muốn bỏ lại người bạn đã tàn phế về mặt tư duy, Bromden dùng gối đè chết McMurphy và trốn thoát bằng cách vác bộ vòi phun bằng đá cực nặng trong phòng trị liệu đập vỡ cửa sổ. Chính McMurphy đã thử vác bộ vòi phun này trước đó (nhưng không thành công) vì anh tin rằng nó sẽ giúp anh trốn khỏi trại tâm thần và nếu không thành công đi nữa thì ít ra anh đã làm thử. Bộ phim kết thúc với hình ảnh mờ dần vào bóng đêm của Bromden.
Quá trình sản xuất
Trước khi bộ phim thực hiện đã có một vở kịch dựa theo tác phẩm của Kesey, tuy vậy các biên kịch Lawrence Hauben và Bo Goldman không dựa theo phiên bản đó mà viết lại hoàn toàn kịch bản cho phim. Người đã mua quyền chuyển thể cho phim là Kirk Douglas, diễn viên thủ vai McMurphy trong chuyển thể sân khấu, ông cũng hy vọng sẽ tiếp tục được vào vai McMurphy trong chuyển thể điện ảnh này. Kirk giao việc sản xuất cho con trai, Michael Douglas, và Michael cuối cùng lại quyết định loại bố ra khỏi vai diễn vì cho rằng ông quá già để vào vai McMurphy. Vượt qua nhiều nam diễn viên nổi tiếng như James Caan, Marlon Brando và Gene Hackman, Jack Nicholson đã được giao vai McMurphy. Vai diễn phản diện Y tá Ratched sau khi bị Anne Bancroft, Colleen Dewhurst, Geraldine Page, Ellen Burstyn, Jane Fonda, Angela Lansbury từ chối, đã được giao cho Louise Fletcher chỉ một tuần trước khi phim bấm máy tại Bệnh viện bang Oregon (Oregon State Hospital), Salem, Oregon.
Bảng phân vai
Đánh giá
Ngay khi công chiếu năm 1975, Bay qua tổ chim cúc cu đã nhận được đánh giá khá tốt từ giới phê bình phim. Roger Ebert (người giành Giải Pulitzer cũng trong năm này) đã nhận xét tác phẩm có nhiều đoạn hay[2] và sau này đưa Bay trên tổ chim cúc cu vào danh sách “Great Movies” (Phim hay) của ông[3]. Các thành viên chấm giải Oscar còn đánh giá bộ phim cao hơn khi trao cho nó cả 5 giải Oscar quan trọng nhất (Big Five) gồm Phim (cho Michael Douglas và Saul Zaentz), Đạo diễn (cho Miloš Forman), Kịch bản (cho Lawrence Hauben và Bo Goldman), Vai nam chính (cho Jack Nicholson) và Vai nữ chính (cho Louise Fletcher). Đây là bộ phim thứ hai sau It Happened One Night (1934) có được vinh dự này. Mãi đến năm 1991 Sự im lặng của bầy cừu mới lặp lại được thành tích của Bay trên tổ chim cúc cu.
Cho đến hiện nay bộ phim vẫn được đánh giá cao, nó được Viện phim Mỹ xếp thứ 33 trong Danh sách 100 phim Mỹ hay nhất. Nhân vật Y tá Ratched cũng được bình chọn đứng thứ 5 trong Danh sách 50 kẻ phản diện ấn tượng nhất. Bộ phim cũng liên tục đứng trong top 10 phim được bình chọn cao nhất của IMDb[4]. Năm 1993 bộ phim đã được Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ lựa chọn để đưa vào bảo quản trong Danh sách phim quốc gia (National Film Registry) “vì có giá trị lớn về văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ”.
Tham khảo
- ^ “What children’s song is also known as “William Trimmytoes”?”.
- ^ [1] – Roger Ebert review, “Chicago Sun-Times,” 1 tháng 1 năm 1975.
- ^ [2] – Roger Ebert review, Chicago Sun-Times, 2 tháng 2 năm 2003.
- ^ IMDb Top 250
Liên kết ngoài
- Phim giành giải Oscar cho phim hay nhất
- Miloš Forman
- Phim của Viện lưu trữ phim Quốc gia Mỹ
- Phim tâm lý
- Phim chuyển thể
- Phim 1975
- Phim đoạt 5 giải Oscar lớn
- Phim chính kịch của Mỹ
- Phim của Warner Bros.
- Phim tiếng Anh
- Phim độc lập
- Phim được lưu trữ tại Cơ quan lưu trữ phim Quốc gia Hoa Kỳ
Phim & Video yêu thích
Bìa Sách hay và Xem phim: Bay trên tổ chim cúc cu

markdown:
|
|![]()
**CNM365. Chào ngày mới 29 tháng 3**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975) – [Chiến dịch Mùa Xuân 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_M%C3%B9a_Xu%C3%A2n_1975): [Quân đội Nhân dân Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) tiến vào [Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng), [Chiến dịch Huế – Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng) kết thúc. Năm [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974) – Các nông dân tại [Lâm Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%93ng,_T%C3%A2y_An), [Tây An](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_An), Trung Quốc, phát hiện ra [Đội quân đất nung](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A5t_nung) *(hình)* được tùy táng cùng [Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng). Năm [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976) – * của đạo diễn Bay trên tổ chim cúc cu* [Tomáš Forman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jan_Tom%C3%A1%C5%A1_Forman)trở thành phim thứ hai giành được cả năm giải Oscar chính trong một lễ trao giải Oscar.
# 29 tháng 3
**Ngày 29 tháng 3** là ngày thứ 88 trong mỗi năm thường (ngày thứ 89 trong mỗi [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)). Còn 277 ngày nữa trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_3) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_3) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_3) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_3) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3) **29** [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)
## Mục lục
## Sự kiện
[57](http://vi.wikipedia.org/wiki/57)– Hoàng thái tử Lưu Trang đăng cơ làm hoàng đế thứ hai của [triều Đông Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_H%C3%A1n), tức [Hán Minh Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_Minh_%C4%90%E1%BA%BF). [1807](http://vi.wikipedia.org/wiki/1807)– [tiểu hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) [4 Vesta](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_Vesta)được tìm ra gần [quỹ đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o)của [Sao Mộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_M%E1%BB%99c) [1849](http://vi.wikipedia.org/wiki/1849)– [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)sát nhập miền [Punjab](http://vi.wikipedia.org/wiki/Punjab) [1867](http://vi.wikipedia.org/wiki/1867)– Nữ hoàng [Victoria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Victoria_c%E1%BB%A7a_Anh)ký [Đạo luật Anh về châu Bắc Mỹ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_lu%E1%BA%ADt_Anh_v%E1%BB%81_ch%C3%A2u_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1), lập [Nước tự trị Canada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C6%B0%E1%BB%9Bc_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Canada&action=edit&redlink=1)bắt đầu ngày [1 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_7). [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Tàn sát ở làng Mỹ Lai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_M%E1%BB%B9_Lai): Trung uý [William Calley](http://vi.wikipedia.org/wiki/William_Calley)bị tuyên bố phạm tội giết người có tính toán và bị kết án tù chung thân [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– máy bay AC-130 đã bị bắn rơi trong một phi vụ ban đêm bởi tên lửa đất đối không vác vai SAM-7 ở gần Tchepone. [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam): Lính [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)cuối cùng rời khỏi [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Chiến dịch Mùa Xuân 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_M%C3%B9a_Xu%C3%A2n_1975): [Quân đội Nhân dân Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam)tiến vào [Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng), [Chiến dịch Huế – Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng)kết thúc. [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Tổng thống Việt Nam Cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [Nguyễn Văn Thiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Thi%E1%BB%87u)ký Sắc Lệnh số 264-TT/SL thành lập [Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%C3%A1ch_khoa_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– Các nông dân tại [Lâm Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%93ng,_T%C3%A2y_An), [Tây An](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_An), Trung Quốc, phát hiện ra [Đội quân đất nung](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A5t_nung) *(hình)*được tùy táng cùng [Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng). [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– *của đạo diễn* [Bay trên tổ chim cúc cu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bay_tr%C3%AAn_t%E1%BB%95_chim_c%C3%BAc_cu_%28phim%29) [Tomáš Forman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jan_Tom%C3%A1%C5%A1_Forman)trở thành phim thứ hai giành được cả năm giải Oscar chính trong một lễ trao giải Oscar. [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [London marathon](http://vi.wikipedia.org/wiki/London_marathon), một trong những cuộc thi [chạy việt dã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%A1y_vi%E1%BB%87t_d%C3%A3)lớn nhất thế giới, diễn ra lần đầu tiên tại [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n). [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Tiệp Khắc đổi tên thành Cộng hòa Liên bang Tiệp Khắc. [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010)– Các phần tử ly khai Chesnya tiến hành [hai vụ đánh bom](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_%C4%91%C3%A1nh_bom_t%E1%BA%A1i_ga_%C4%91i%E1%BB%87n_ng%E1%BA%A7m_Moskva,_2010)nhằm vào hệ thống tầu điện ngầm Moskva tại Nga, khiến 40 người thiệt mạng.
## Sinh
[1602](http://vi.wikipedia.org/wiki/1602)– [John Lightfoot](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Lightfoot&action=edit&redlink=1), giáo sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1675](http://vi.wikipedia.org/wiki/1675)) [1713](http://vi.wikipedia.org/wiki/1713)– [John Ponsonby](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Ponsonby&action=edit&redlink=1), chính khách người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(m. [1789](http://vi.wikipedia.org/wiki/1789)) [1769](http://vi.wikipedia.org/wiki/1769)– [Nicolas Jean de Dieu Soult](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nicolas_Jean_de_Dieu_Soult), Marshal người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1851](http://vi.wikipedia.org/wiki/1851)) [1790](http://vi.wikipedia.org/wiki/1790)– [John Tyler](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Tyler), tổng thống [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)thứ 10 (m. [1862](http://vi.wikipedia.org/wiki/1862)) [1824](http://vi.wikipedia.org/wiki/1824)– [Ludwig Büchner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ludwig_B%C3%BCchner&action=edit&redlink=1), nhà triết học, thầy thuốc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1899](http://vi.wikipedia.org/wiki/1899)) [1826](http://vi.wikipedia.org/wiki/1826)– [Wilhelm Liebknecht](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilhelm_Liebknecht&action=edit&redlink=1), nhà báo, chính khách người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)) [1867](http://vi.wikipedia.org/wiki/1867)– [Cy Young](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cy_Young&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)) [1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873)– [Tullio Levi-Civita](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tullio_Levi-Civita), nhà toán học người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)) [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)– [Enea Bossi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Enea_Bossi&action=edit&redlink=1), kĩ sư, hàng không người đi đầu trong lĩnh vực người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)) [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)– [Warner Baxter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Warner_Baxter&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)) [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)– [Yvan Goll](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yvan_Goll&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)) [1892](http://vi.wikipedia.org/wiki/1892)– [József Cardinal Mindszenty](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J%C3%B3zsef_Cardinal_Mindszenty&action=edit&redlink=1), hồng y giáo chủ thiên chúa người [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary)(m. [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)) [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Ernst Jünger](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ernst_J%C3%BCnger&action=edit&redlink=1), tác gia người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)) [1899](http://vi.wikipedia.org/wiki/1899)– [Lavrenty Beria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lavrentiy_Pavlovich_Beriya), nhà cộng sản lãnh tụ người [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)(m. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)– [Bill Aston](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Aston&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)) [1901](http://vi.wikipedia.org/wiki/1901)– [Andrija Maurovic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrija_Maurovic&action=edit&redlink=1), người minh họa người [Croatia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia)(m. [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)) [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)– [Marcel Aymé](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcel_Aym%C3%A9), nhà văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)) [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)– [William Walton](http://vi.wikipedia.org/wiki/William_Walton), nhà soạn nhạc người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)) [1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/1905)– [Philip Ahn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_Ahn&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)) [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)– [“Braguinha”](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%22Braguinha%22&action=edit&redlink=1), người sáng tác bài hát người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)(m. [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)) [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Arthur O’Connell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_O%27Connell&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)) [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Dennis O’Keefe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dennis_O%27Keefe&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)) [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)– [Brigitte Horney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brigitte_Horney&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Tony Zale](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tony_Zale&action=edit&redlink=1), võ sĩ quyền Anh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [R. S. Thomas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R._S._Thomas&action=edit&redlink=1), nhà thơ [Wales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wales)(m. [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [Phil Foster](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phil_Foster&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)) [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– [Eugene McCarthy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eugene_McCarthy&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Lê Văn Thiêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_Thi%C3%AAm), nhà toán học [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(m. 1991) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Pearl Bailey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pearl_Bailey&action=edit&redlink=1), ca sĩ, nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Sam Walton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sam_Walton), doanh nhân người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)) [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)– [Eileen Heckart](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eileen_Heckart&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Lennart Meri](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lennart_Meri&action=edit&redlink=1), tổng thống [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia)(m. [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Richard Lewontin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Lewontin&action=edit&redlink=1), nhà sinh vật học người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Utpal Dutt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Utpal_Dutt&action=edit&redlink=1), diễn viên [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(m. [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Aleksei Gubarev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aleksei_Gubarev&action=edit&redlink=1), nhà du hành vũ trụ người [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Norman Tebbit](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Norman_Tebbit&action=edit&redlink=1), chính khách người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Jacques Brault](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacques_Brault&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Paul Crouch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Crouch&action=edit&redlink=1), televangelist người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Judith Guest](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Judith_Guest&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Mogens Camre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mogens_Camre&action=edit&redlink=1), chính khách người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Terence Hill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Terence_Hill&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Ray Davis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ray_Davis&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Astrud Gilberto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Astrud_Gilberto&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Eden Kane](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eden_Kane&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Eric Idle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eric_Idle&action=edit&redlink=1), diễn viên, nhà văn, nhà soạn nhạc người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Sir John Major](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_John_Major&action=edit&redlink=1), thủ tướng [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)nguyên [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Vangelis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vangelis&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ, nhà soạn nhạc người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Terry Jacks](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Terry_Jacks&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ, người sáng tác bài hát, nhà hoạt động người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Denny McLain](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Denny_McLain&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Walt Frazier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walt_Frazier&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [Billy Thorpe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Billy_Thorpe&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Bobby Kimball](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bobby_Kimball&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Bud Cort](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bud_Cort&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Keith Simpson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Keith_Simpson&action=edit&redlink=1), chính khách người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Michael Brecker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Brecker&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nhạc công saxophon người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [John Arthur Spenkelink](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Arthur_Spenkelink&action=edit&redlink=1), kẻ giết người người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Teófilo Stevenson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Te%C3%B3filo_Stevenson&action=edit&redlink=1), võ sĩ quyền Anh [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Dianne Kay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dianne_Kay&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Earl Campbell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Earl_Campbell&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Brendan Gleeson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brendan_Gleeson), diễn viên người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Christopher Lawford](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christopher_Lawford&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Marina Sirtis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marina_Sirtis&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– [Patty Donahue](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patty_Donahue&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– [Stephen Cole](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Cole&action=edit&redlink=1), nhà báo người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– [Kurt Thomas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurt_Thomas&action=edit&redlink=1), vận động viên thể dục người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Christopher Lambert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christopher_Lambert&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Victor Salva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Victor_Salva&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Perry Farrell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Perry_Farrell&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Brad McCrimmon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brad_McCrimmon&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Mike Kingery](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mike_Kingery&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Amy Sedaris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Amy_Sedaris&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên, diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Gary Brabham](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gary_Brabham&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Elle Macpherson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elle_Macpherson&action=edit&redlink=1), người mẫu, người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [William Oefelein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Oefelein&action=edit&redlink=1), nhà du hành vũ trụ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Voula Patoulidou](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Voula_Patoulidou&action=edit&redlink=1), vận động viên người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Emilios T. Harlaftis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emilios_T._Harlaftis&action=edit&redlink=1), nhà vật lí thiên văn người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Brian Jordan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brian_Jordan&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [John Popper](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Popper&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Sue Foley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sue_Foley&action=edit&redlink=1), ca sĩ, nghệ sĩ đàn ghita người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Lucy Lawless](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lucy_Lawless), nữ diễn viên, ca sĩ người [New Zealand](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Zealand) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Rui Costa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rui_Costa), cầu thủ bóng đá người [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Junichi Suwabe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Junichi_Suwabe&action=edit&redlink=1), diễn viên lồng tiếng người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Marc Overmars](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marc_Overmars), cầu thủ bóng đá người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Kristoffer Cusick](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kristoffer_Cusick&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Marc Gené](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marc_Gen%C3%A9&action=edit&redlink=1), người lái xe đua người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Igor Astarloa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Igor_Astarloa&action=edit&redlink=1), vận động viên xe đạp người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Jennifer Capriati](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennifer_Capriati&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Michael Kaczurak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Kaczurak&action=edit&redlink=1), ca sĩ, diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Kim Tae Hee](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Tae-hee), nữ diễn viên người [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Prince Hamzah bin Al Hussein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Prince_Hamzah_bin_Al_Hussein&action=edit&redlink=1), [Jordan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jordan) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Amy Mathews](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Amy_Mathews&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Megan Hilty](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Megan_Hilty&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Hideaki Takizawa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hideaki_Takizawa&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Luiza Sá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luiza_S%C3%A1&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Sylvan Ebanks-Blake](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sylvan_Ebanks-Blake&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)
## Mất
[1058](http://vi.wikipedia.org/wiki/1058)– [Giáo hoàng Steven X](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Steven_X&action=edit&redlink=1) [1368](http://vi.wikipedia.org/wiki/1368)– [Emperor Go-Murakami](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emperor_Go-Murakami&action=edit&redlink=1), hoàng đế người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)(s. [1328](http://vi.wikipedia.org/wiki/1328)) [1578](http://vi.wikipedia.org/wiki/1578)– [Arthur Champernowne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Champernowne&action=edit&redlink=1), đô đốc người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1524](http://vi.wikipedia.org/wiki/1524)) [1578](http://vi.wikipedia.org/wiki/1578)– [Louis I](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_I&action=edit&redlink=1), Guise, [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)giáo chủ hồng y giáo chủ hồng y (s. [1527](http://vi.wikipedia.org/wiki/1527)) [1625](http://vi.wikipedia.org/wiki/1625)– [Antonio de Herrera y Tordesillas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antonio_de_Herrera_y_Tordesillas&action=edit&redlink=1), sử gia người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(s. [1549](http://vi.wikipedia.org/wiki/1549)) [1629](http://vi.wikipedia.org/wiki/1629)– [Jacob de Gheyn II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacob_de_Gheyn_II&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1565](http://vi.wikipedia.org/wiki/1565)) [1772](http://vi.wikipedia.org/wiki/1772)– [Emanuel Swedenborg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Emanuel_Swedenborg), nhà triết học, nhà toán học người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)(s. [1688](http://vi.wikipedia.org/wiki/1688)) [1792](http://vi.wikipedia.org/wiki/1792)– Vua [Gustav III của Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gustav_III_c%E1%BB%A7a_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1), sau khi bị ám sát ngày [16 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [1803](http://vi.wikipedia.org/wiki/1803)– [Gottfried van Swieten](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gottfried_van_Swieten&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1733](http://vi.wikipedia.org/wiki/1733)) [1826](http://vi.wikipedia.org/wiki/1826)– [Johann Heinrich Voß](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johann_Heinrich_Vo%C3%9F&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1751](http://vi.wikipedia.org/wiki/1751)) [1848](http://vi.wikipedia.org/wiki/1848)– [John Jacob Astor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Jacob_Astor&action=edit&redlink=1), doanh nhân người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1763](http://vi.wikipedia.org/wiki/1763)) [1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873)– [Francesco Zantedeschi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francesco_Zantedeschi&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1797](http://vi.wikipedia.org/wiki/1797)) [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)– [Charles-Valentin Alkan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charles-Valentin_Alkan), nhà soạn nhạc người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1813](http://vi.wikipedia.org/wiki/1813)) [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)– [Slava Raskaj](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Slava_Raskaj&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Croatia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia)(s. [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878)) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Charles Villiers Stanford](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charles_Villiers_Stanford), nhà soạn nhạc người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(s. [1852](http://vi.wikipedia.org/wiki/1852)) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Karol Szymanowski](http://vi.wikipedia.org/wiki/Karol_Szymanowski), nhà soạn nhạc người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(s. [1882](http://vi.wikipedia.org/wiki/1882)) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Olev Siinmaa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Olev_Siinmaa&action=edit&redlink=1), kiến trúc sư người [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia)(s. [1881](http://vi.wikipedia.org/wiki/1881)) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Joyce Cary](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joyce_Cary&action=edit&redlink=1), tác gia người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(s. [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Barthelemy Boganda](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barthelemy_Boganda&action=edit&redlink=1), tổng thống [Trung Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Phi)đầu tiên (s. [1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910)) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Anna Louise Strong](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anna_Louise_Strong&action=edit&redlink=1), nhà cộng sản nhà báo người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885)) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Dhirendranath Datta](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dhirendranath_Datta&action=edit&redlink=1), chính khách người [Bangladesh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bangladesh)(s. [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886)) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Carl Orff](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carl_Orff), nhà soạn nhạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Luther Terry](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luther_Terry&action=edit&redlink=1), tướng [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)bác sĩ giải phẫu (s. [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Harry Ritz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Ritz&action=edit&redlink=1), diễn viên, diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)) [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Ted Kluszewski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ted_Kluszewski&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)) [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Bernard Blier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bernard_Blier&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)) [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– [Paul Henreid](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Henreid&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(s. [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)) [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)– [Bill Travers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Travers&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)) [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– [Baltimora](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baltimora), ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)) [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– [Terry Moore](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Terry_Moore&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)) [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [Frank Daniel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_Daniel&action=edit&redlink=1), nhà văn, người đạo diễn, nhà sản xuất, giáo viên người [Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9c)(s. [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)) [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [Bill Goldsworthy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Goldsworthy&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [Joe Williams](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joe_Williams&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [Helge Ingstad](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Helge_Ingstad&action=edit&redlink=1), nhà thám hiểm người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)(s. [1899](http://vi.wikipedia.org/wiki/1899)) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [John Lewis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Lewis&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nghệ sĩ dương cầm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– Bác sĩ [Carlo Urbani](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carlo_Urbani), người tìm ra [SARS](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A9ng_h%C3%B4_h%E1%BA%A5p_c%E1%BA%A5p_t%C3%ADnh_n%E1%BA%B7ng) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Johnnie Cochran](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johnnie_Cochran&action=edit&redlink=1), luật sư người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Mitch Hedberg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mitch_Hedberg&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Miltos Sahtouris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Miltos_Sahtouris&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)(s. [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [Salvador Elizondo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Salvador_Elizondo&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico)(s. [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Calvin Lockhart](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Calvin_Lockhart&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Bahamas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bahamas)(s. [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934))
## Ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[29 tháng 3](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:29_March?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Chiến dịch Huế – Đà Nẵng
|
|
|.
|
Kết quả |Chiến thắng quyết định của QĐNDVN
||Tham chiến
|![]()
|
|![]()
[Việt Nam Cộng Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) ![ Flag of the United States.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
![ Flag of the United States.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(cố vấn chỉ huy và lập cầu hàng hải để di tản) [Lê Trọng Tấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n) [Nguyễn Hữu An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_An) [Lê Tự Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%93ng) [Chu Huy Mân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Huy_M%C3%A2n) [Hoàng Đan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90an) [Ngô Quang Trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quang_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) ![ Flag of the United States.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
![ Flag of the United States.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[Francis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francis&action=edit&redlink=1)(chỉ huy [CIA](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)
1 trung đoàn tăng – thiết giáp với 60
[xe tăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng)
3 trung đoàn pháo binh với 103 pháo xe kéo, 281 pháo cỡ nhỏ và
[súng cối](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BB%91i)
1 sư đoàn phòng không
1 lữ đoàn công binh
1 lữ đoàn thông tin – liên lạc
449
[xe tăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng), [xe bọc thép](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_ti%E1%BB%87n_chi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BA%A5u_b%E1%BB%8Dc_th%C3%A9p),
64 xe bọc thép M-42 gắn pháo phòng không 40mm,
418 pháo cỡ lớn 105-175 ly (chưa kể pháo cỡ nhỏ và
[súng cối](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BB%91i))
373 máy bay,
165 tàu xuồng các loại.
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-1)
Hầu hết vũ khí bị phá hủy hoặc thu giữ (129 máy bay các loại, 216 khẩu pháo, 80 xe tăng, 47 tàu xuồng chiến đấu, 10 vạn tấn vũ khí các loại bị QĐNDVN thu giữ)
|
|
**Chiến dịch Huế-Đà Nẵng** là một chiến dịch trong các chiến dịch lớn của cuộc [Tổng tấn công và nổi dậy Mùa xuân năm 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_M%C3%B9a_Xu%C3%A2n_1975) do [Quân đội nhân dân Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) phát động, dẫn đến kết thúc cuộc [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam). Chiến dịch này bắt đầu từ ngày 5 tháng 3 đến ngày 29 tháng 3 năm 1975 sau khi chiến dịch Tây Nguyên bắt đầu được một ngày. Diễn biến các hoạt động quân sự của chiến dịch bao gồm ba chiến dịch nhỏ hơn được tiến hành gối nhau về thời gian: Chiến dịch Trị Thiên 1975, Chiến dịch Nam-Ngãi và Chiến dịch Đà Nẵng.
Giống như ở Tây Nguyên, sự can thiệp của tổng thống Nguyễn Văn Thiệu với chiến lược “cố thủ” mới của ông ta cũng là một trong những nguyên nhân đưa đến việc Quân khu I thất thủ. Kết quả của chiến dịch này là
[Quân đoàn I](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91o%C3%A0n_I&action=edit&redlink=1) [Quân lực Việt Nam Cộng hoà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) phải rút bỏ Quân khu I. Để tránh nguy cơ bị tiêu diệt hoàn toàn, [Quân đoàn II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91o%C3%A0n_II&action=edit&redlink=1) phải bỏ lại toàn bộ địa bàn ven biển miền Trung Trung bộ. Hai quân đoàn này sau đó đã phải giải thể. Những đơn vị còn lại được sáp nhập vào [Quân đoàn III](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91o%C3%A0n_III&action=edit&redlink=1). Tuyến phòng thủ của QLVNCH đã lùi từ mức 1 (giữ Huế- [Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng) trở vào) xuống dưới mức 5 (giữ Ninh Thuận trở vào), làm phá sản những dự kiến hồi tháng 8 năm 1974 trong bản Kế hoạch quân sự Lý Thường Kiệt 1975 cũng như kế hoạch phòng thủ 5 mức đã được tổng thống Nguyễn Văn Thiệu vạch ra ngày 11 tháng 3 năm 1975. Quân đội Nhân dân Việt Nam có thời cơ để đẩy nhanh sự tan rã của QLVNCH và sự sụp đổ của Việt Nam Cộng hoà.
## Mục lục
[1 Lực lượng các bên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#L.E1.BB.B1c_l.C6.B0.E1.BB.A3ng_c.C3.A1c_b.C3.AAn) [2 Ý đồ quân sự – chính trị của các bên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#.C3.9D_.C4.91.E1.BB.93_qu.C3.A2n_s.E1.BB.B1_-_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B_c.E1.BB.A7a_c.C3.A1c_b.C3.AAn) [3 Diễn biến các chiến dịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#Di.E1.BB.85n_bi.E1.BA.BFn_c.C3.A1c_chi.E1.BA.BFn_d.E1.BB.8Bch) [4 Kết quả chiến dịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#K.E1.BA.BFt_qu.E1.BA.A3_chi.E1.BA.BFn_d.E1.BB.8Bch) [5 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [6 Tài liệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u)
## Lực lượng các bên
### Quân đội Nhân dân Việt Nam
**Binh lực** *Tại Trị Thiên Huế và Đà Nẵng*: Tháng 3 năm 1975, lực lượng [Quân đội nhân dân Viêt Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%C3%AAt_Nam&action=edit&redlink=1)trên địa bàn Trị Thiên Huế có Quân đoàn 2 – Binh đoàn Hương Giang (thành lập tháng 5 năm 1974) gồm các sư đoàn bộ binh 304, 324, 325; sư đoàn phòng không 673; lữ đoàn pháo binh 164; lữ đoàn xe tăng 203; lữ đoàn công binh 219; trung đoàn thông tin 463. Lực lượng quân khu Trị Thiên Huế (B5 cũ) có mặt trên địa bàn gồm các trung đoàn bộ binh 4, 46, 271, tiểu đoàn bộ binh độc lập số 21, 6 tiểu đoàn quân địa phương, một trung đoàn pháo binh cơ giới, một trung đoàn cao xạ, một trung đoàn công binh, một tiểu đoàn đặc công, một tiểu đoàn vận tải cơ giới. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-2) *Tại địa bàn phía Bắc khu 5*, sư đoàn bộ binh 2 chủ lực khu sau chiến dịch Nông Sơn – Thượng Đức, trung đoàn 141 (sư đoàn 3), các trung đoàn pháo binh 368 và 572, lữ đoàn bộ binh 52, trung đoàn địa phương 96 (Quảng Đà), trung đoàn địa phương 94 (Quảng Ngãi), các tiểu đoàn địa phương 70 và 72 (Quảng Nam) đã đứng chân trên các bàn đạp chiến lược tại khu vực Trung Phước – Quế Sơn, đối diện với tuyến phòng thủ của sư đoàn 2 QLVNCH ở Tiên Phước-Phước Lâm-Suối Đá. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-3) [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-ReferenceA-4) **Chỉ huy** Tư lệnh chiến dịch: [Trung tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Lê Trọng Tấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n) *Quân đoàn 2*
- Tư lệnh quân đoàn 2 (từ tháng 2 năm 1975):
[Thiếu tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Nguyễn Hữu An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_An).
- Chính ủy quân đoàn:
[Thiếu tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Lê Linh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BA%A5t_Vi%E1%BB%87t).
- Phó tư lệnh: Đại tá
[Hoàng Đan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90an).
- Phó chính uỷ: Đại tá Nguyễn Công Trang.
|Loạt bài
|
|Giai đoạn 1954–1959|
|
|[Hoa Kỳ can thiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1_tr%C3%ACnh_can_thi%E1%BB%87p_c%E1%BB%A7a_M%E1%BB%B9_v%C3%A0o_chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Miền Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam_%28mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc,_1954-1959%29)– [Miền Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam_%28mi%E1%BB%81n_Nam,_1954-1959%29) [Diễn biến Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam_%28qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF,_1960-1965%29)– [Miền Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam_%28mi%E1%BB%81n_Nam,_1960-1965%29) [Kế hoạch Staley-Taylor](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_Staley-Taylor) [Chiến tranh đặc biệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%91%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t) [Đảo chính Chính phủ Ngô Đình Diệm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BA%BFn_c%E1%BB%91_%C4%91%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh_Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Ng%C3%B4_%C4%90%C3%ACnh_Di%E1%BB%87m) [Miền Bắc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam_%28mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc,_1965-1968%29&action=edit&redlink=1)
Chiến dịch:
[Sự kiện Vịnh Bắc Bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_V%E1%BB%8Bnh_B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99) [Mũi Tên Xuyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_M%C5%A9i_T%C3%AAn_Xuy%C3%AAn)– [Sấm Rền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_S%E1%BA%A5m_R%E1%BB%81n) [Miền Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam_%28mi%E1%BB%81n_Nam,_1965-1968%29&action=edit&redlink=1) [Chiến tranh cục bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_c%E1%BB%A5c_b%E1%BB%99_%28Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam%29)
Chiến dịch:
[Các chiến dịch Tìm-Diệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c_T%C3%ACm_v%C3%A0_di%E1%BB%87t) [Phượng Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ho%C3%A0ng)– [Tết Mậu Thân, 1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n) [Diễn biến Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam_%28qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF,_1965-1968%29&action=edit&redlink=1) [Diễn biến Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam_%28qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF,_1968-1972%29&action=edit&redlink=1) [Việt Nam hóa chiến tranh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_h%C3%B3a_chi%E1%BA%BFn_tranh) [Hội nghị Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Paris,_m%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_ngo%E1%BA%A1i_giao_n%C4%83m_1972) [Hiệp định Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Paris_1973) [Lam Sơn 719](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Lam_S%C6%A1n_719)– [Chiến cục năm 1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_c%E1%BB%A5c_n%C4%83m_1972)– [Hè 1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Xu%C3%A2n_h%C3%A8_1972)– [Mặt trận phòng không 1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%91i_kh%C3%B4ng_mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_Vi%E1%BB%87t_Nam_1972)
–
[Phòng không Hà Nội 12 ngày đêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Linebacker_II) [Xuân 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_m%C3%B9a_xu%C3%A2n_n%C4%83m_1975) [Phước Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_14_-_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc_Long) [Tây Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn)– [Huế – Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF-%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng) [Phan Rang – Xuân Lộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Phan_Rang_-_Xu%C3%A2n_L%E1%BB%99c) [Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) [Trường Sa và các đảo trên Biển Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Sa_v%C3%A0_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BA%A3o_tr%C3%AAn_Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng) [Sự kiện 30 tháng 4, 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_30_th%C3%A1ng_4,_1975) [Tổn thất nhân mạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95n_th%E1%BA%A5t_nh%C3%A2n_m%E1%BA%A1ng_trong_Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Tội ác của Hoa Kỳ và đồng minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%99i_%C3%A1c_c%E1%BB%A7a_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3_v%C3%A0_%C4%91%E1%BB%93ng_minh_trong_chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Chất độc da cam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%99c_da_cam) [Thuyền nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BB%81n_nh%C3%A2n) [sửatiêu bản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit)
Sở chỉ huy Quân đoàn đóng tại Động Truồi (Tây Nam Huế).
[[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-5) *Quân khu Trị-Thiên*
- Tư lệnh kiêm chính uỷ:
[Thiếu tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Lê Tự Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%93ng).
- Phó tư lệnh kiêm tham mưu trưởng: Đại tá
[Dương Bá Nuôi](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_B%C3%A1_Nu%C3%B4i).
- Phó tư lệnh: Nguyễn Chi
- Phó chính uỷ: Nguyễn Văn Thanh
- Tham mưu phó: Nguyễn Mạnh Thoa.
Sở chỉ huy Quân khu đóng tại Cốc Ba Bó.
[[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-6) *Bộ tư lệnh khu 5*
- Tư lệnh:
[Thiếu tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Chu Huy Mân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Huy_M%C3%A2n)
- Chính uỷ:
[Võ Chí Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Ch%C3%AD_C%C3%B4ng)
- Phó Tư lệnh:
[Nguyễn Chơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ch%C6%A1n)
- Phó Chính uỷ: Thiếu tướng
[Đoàn Khuê](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_Khu%C3%AA)
Sở chỉ huy quân khu đóng tại Trà My.
### Quân lực Việt Nam Cộng hoà
**Binh lực**
Đầu năm 1975, Quân khu I – Quân đoàn I Quân lực Việt Nam Cộng hòa là đơn vị có biên chế mạnh nhất trong các quân khu, biệt khu. Do nằm ở địa bàn đối diện với miền Bắc, Quân đoàn này có 3 sư đoàn bộ binh 1, 2 và 3; sư đoàn dù và sư đoàn thuỷ quân lục chiến thuộc lực lượng tổng trù bị với biên chế mỗi sư đoàn có 4 lữ đoàn; bốn liên đoàn biệt động quân 11, 12, 14, 15; 5 thiết đoàn xe tăng, xe bọc thép 4, 7, 11, 17, 20; 13 chi đội xe bọc thép tăng phái cho các sư đoàn bộ binh; 21 tiểu đoàn pháo binh; sư đoàn không quân số 1; 2 tiểu đoàn cao xạ tự hành; 2 hải đoàn tuần duyên và 2 giang đoàn; 50 tiểu đoàn và 5 đại đội bảo an; 6 đại đội cảnh sát dã chiến.
Quân đoàn này cũng nắm trong tay và sở hữu một khối lượng binh lực, vũ khí, phương tiện chiến tranh và dự trữ hậu cần rất lớn gồm 134.000 sĩ quan và binh sĩ, trong đó có 84.000 quân chủ lực và 50.000 quân địa phương; 449 xe tăng, xe bọc thép; 418 khẩu pháo lớn có cỡ nòng từ 105mm đến 175mm; 27 xe bọc thép M-42 gắn cao xạ 40 mm 2 nòng; 37 xe cùng loại gắn súng máy 6 nòng loại Vulcan; 373 máy bay, trong đó có 96 máy bay chiến đấu; 165 tàu, xuồng các loại.
[[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-7) **Chỉ huy chiến trường**
- Tư lệnh Quân khu I – Quân đoàn I:
[Trung tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Ngô Quang Trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quang_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
- Chỉ huy không quân:
[Chuẩn tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu%E1%BA%A9n_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Nguyễn Văn Khánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Kh%C3%A1nh)
- Chỉ huy quân dù:
[Thiếu tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Lê Quang Lưỡng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Quang_L%C6%B0%E1%BB%A1ng).
- Chỉ huy thủy quân lục chiến: Thiếu tướng
[Bùi Thế Lân](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Th%E1%BA%BF_L%C3%A2n).
- Chỉ huy hải quân:
[Phó đề đốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_%C4%90%E1%BB%81_%C4%91%E1%BB%91c) [Hồ Văn Kỳ Thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_V%C4%83n_K%E1%BB%B3_Tho%E1%BA%A1i)
## Ý đồ quân sự – chính trị của các bên
### Phương án tấn công của Quân đội nhân dân Việt Nam
**Hướng Trị Thiên**
Sau các chiến dịch Nông Sơn – Thượng Đức (phối hợp với chủ lực khu 5), La Sơn – Mỏ Tàu (K18), Quân đoàn 2, binh lực chủ yếu của mặt trận Trị-Thiên của QĐNDVN đã chiếm dược một số bàn đạp chiến dịch quan trọng và bố trí thành một vòng cung lớn từ phía Bắc (Đông Hà – Ái Tử) quan phía Tây (Khe Sanh – Ba Lòng) đến Tây và Nam Huế (A Lưới, Nam Đông) bao quanh các lực lượng của QLVNCH tại Quảng Trị và Thừa Thiên. Toàn bộ sư đoàn 304 và trung đoàn 3 (sư đoàn 324) có mặt ở Nông Sơn – Thượng Đức để chuẩn bị tấn công
[Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng) từ phía Tây. Riêng trung đoàn 95 (sư đoàn 325) đã được điều động đến Nam Tây Nguyên từ tháng 1 năm 1975, không tham gia chiến dịch. Trên địa bàn khu 5, sư đoàn 2 (chủ lực khu) đang chiếm lĩnh các vị trí thuận lợi ở Tiên Phước, Trà My, Trà Bồng nối liền với vùng Đắc Tô – Tân Cảnh. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-8)
Ngày 21 tháng 2 năm 1975, Bộ tư lệnh mặt trận Trị Thiên có sự tham sự của các chỉ huy Quân đoàn 2 và Quân khu Trị Thiên đã thông qua kế hoạch hành động quân sự xuân hè 1975 (mật danh K175) dự kiến từ tháng 3 đến tháng 5 năm 1975 và kế hoạch chiến dịch mùa thu 1975 dự kiến từ tháng 7 đến tháng 8 năm 1975. Với lực lượng tổng cộng 7 trung đoàn trên hướng Trị-Thiên và 4 trung đoàn trên hướng Đà Nẵng, Bộ tư lệnh mặt trận Trị-Thiên vạch kế hoạch ban đầu cho chiến dịch với mục tiêu trước mắt là đánh chiếm toàn bộ tỉnh Quảng Trị, bao vây cô lập Huế và nếu có điều kiện phát triển thì đánh chiếm toàn bộ địa bàn Trị Thiên Huế.
[[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-9)
Để thực hiện ý đồ trên đây, hướng tấn công chính của Quân đoàn 2 được điều chỉnh từ Tây Bắc Huế (tuyến đường 12) xuống Tây Nam Huế (tuyến đường 14 nhằm mục tiêu cô lập toàn bộ cánh Bắc của Quân đoàn 2 QLVNCH với cánh Nam (Đà Nẵng và Quảng Nam-Quảng Ngãi). Toàn bộ địa bàn Trị Thiên được chia thành 5 khu vực tấn công gồm: Khu vực Quảng Trị (từ Nam Sông Thạch Hãn đến sông Mỹ Chánh); khu vực Bắc Thừa Thiên (Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà); khu vực thành phố Huế và ngoại vi; Khu vực đồng bằng Nam Huế Phú Vang, Hương Thuỷ; các trọng điểm giao thông trên đường số 1 tại Phú Lộc và bắc Hải Vân.
[[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-10) **Hướng Nam-Ngãi**
Sau khi chia cắt Huế với Đà Nẵng, Bộ tư lệnh khu V sẽ phối hợp tổ chức chiến dịch Nam-Ngãi tại địa bàn hai tỉnh này nhằm chia cắt Đà Nẵng với địa bàn ven biển miền Trung Trung bộ (thuộc Quân khu II-QLVNCH). Do hai trung đoàn bộ binh 2, 12 và trung đoàn pháo binh 368 (thiếu) của sư đoàn 3 Sao Vàng đang hoạt động phối hợp với Quân đoàn 3 ở hướng đường 19 – An Khê trong khuôn khổ chiến dịch Tây Nguyên; các lực lượng tham gia chiến dịch của Bộ tư lệnh Khu 5 chỉ còn sư đoàn 2, trung đoàn 141 (sư đoàn 3), các trung đoàn pháo binh 368 và 572, lữ đoàn bộ binh 52, trung đoàn địa phương 96 (Quảng Đà), trung đoàn địa phương 94 (Quảng Ngãi), các tiểu đoàn địa phương 70 và 72 (Quảng Nam). Mục tiêu của chiến dịch là cụm quân của sư đoàn 2, thiết đoàn 11 và Liên đoàn bảo an 912 QLVNCH tại khu vực Tiên Phước, Phước Lâm, Suối Đá, phát triển xuống Tam Kỳ, Quảng Ngãi. Nếu có thời cơ thì đánh chiếm toàn bộ địa bàn tỉnh Bình Định, bao gồm cả thành phố Quy Nhơn.
[[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-ReferenceA-4) **Hướng Đà Nẵng**
Phương án ban đầu là bao vây, cô lập Đà Nẵng với các vùng xung quanh; chia cắt cụm quân Đà Nẵng với cụm quân phía Bắc và phía Nam của Quân đoàn I – Quân lực Việt Nam Cộng hoà, không cho các lực lượng này co về cố thủ Đà Nẵng. Sau đó tùy tình hình, có thể tổ chức tiến công vào căn cứ liên hợp hải – lục – không quân tại Đà Nẵng trong hành tiến.
[[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-11)
### Phương án phòng thủ của Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Căn cứ vào “Kế hoạch quân sự Lý Thường Kiệt 1975”, cùng với kinh nghiệm thực hành phản kích tại
[chiến trường Trị Thiên năm 1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B_Thi%C3%AAn_Hu%E1%BA%BF_n%C4%83m_1972) và các tin tức tình báo thu thập được, khối binh lực của Quân đoàn II được trung tướng [Ngô Quang Trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quang_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) bố trí thành ba tuyến với ba hướng phòng thủ cơ bản của quân khu. **Các tuyến phòng thủ** *Tuyến “da cam”:* Theo kế hoạch của tướng Ngô Quang Trưởng, tuyến này có ý nghĩa như tuyến phòng thủ biên giới quốc gia; là tuyến tổng tiền đồn tiếp giáp với đối phương, vừa là tuyến bàn đạp để tấn công, vừa là tuyến ngăn chặn đầu tiên mọi cuộc tấn công của đối phương. Tuyến này được bố trí binh lực và hỏa lực mạnh; được tăng cường các lực lượng có khả năng đột kích sâu như thiết giáp, biệt động. *Tuyến “xanh lục”:* Còn gọi là tuyến trì hoãn; tuyến phòng thủ này có nhiệm vụ tiếp tục ngăn chặn nếu đối phương vượt qua tuyến “da cam”; có nhiệm vụ tiêu hao lực lượng đối phương, kéo dài thời gian và tạo cơ hội cho tuyến sau có thêm thời gian tổ chức phòng thủ hoặc tiến hành phản kích. *Tuyến “xanh dương”:* Có nhiệm vụ chốt giữ các khu phòng thủ đã được phân định, tiêu hao, tiêu diệt đối phương đã suy yếu khi vượt qua hai tuyến trước, tổ chức phản kích đẩy đối phương ra ngoài. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-D.C6.B0.C6.A1ng_H.E1.BA.A3o_1980-12) **Các hướng phòng thủ** *Hướng Trị Thiên Huế (Kế hoạch phòng thủ có mật danh X.28)*: Gồm sư đoàn bộ binh 1, sư đoàn thủy quân lục chiến, các liên đoàn biệt động quân 4 và 15, các liên đoàn bảo an 913, 914; các thiết đoàn số 17 và 20; 10 tiểu đoàn pháo binh; 1 tiểu đoàn cao xạ tự hành; 1 phi đoàn trực thăng; 2 phi đội trinh sát; hải đoàn duyên phòng 106. Các lực lượng này chịu trách nhiệm phòng thủ phần còn lại của tỉnh Quảng Trị và toàn bộ tỉnh Thừa Thiên, từ Nam sông Thạch Hãn đến sườn phía Bắc dãy núi Bạch Mã. Chỉ huy hướng này là trung tướng Lâm Quang Thi, Phó tư lệnh Quân đoàn I, đóng Sở chỉ huy tiền phương Quân đoàn tại Huế. *Hướng Đà Nẵng (Kế hoạch phòng thủ có mật danh Z.36)*: Gồm sư đoàn bộ binh 3; sư đoàn dù; các thiết đoàn số 4 và 7; các liên đoàn biệt động quân 11 và 14; liên đoàn bảo an 911; sư đoàn 1 không quân; 8 tiểu đoàn pháo binh; 1 hải đoàn duyên phòng và 2 giang đội. Các lực lượng QLVNCH trên hướng này chịu trách nhiệm phòng thủ thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Tín từ sườn phía Nam dãy Bạch Mã đến bờ Bắc sông Vu Gia; do đích thân trung tướng Ngô Quang Trưởng, tư lệnh Quân đoàn I trực tiếp chỉ huy. Bộ Tư lệnh quân đoàn I đặt tại Đà Nẵng. *Hướng Quảng Nam-Quảng Ngãi (Kế hoạch phòng thủ có mật danh X.36)*: Gồm sư đoàn bộ binh 2, liên đoàn 12 biệt động quân, thiết đoàn 11, 3 tiểu đoàn pháo binh, liên đoàn bảo an 912, 1 hải đoàn duyên phòng và 1 giang đội. Các lực lượng trên hướng này chịu trách nhiệm phòng thủ phần còn lại của tỉnh Quảng Nam và tỉnh Quảng Ngãi từ bờ Nam sông Vu Gia đến đèo Bình Đệ dưới quyền chỉ huy của chuẩn tướng Trần Văn Nhựt, tư lệnh sư đoàn bộ binh 2. Bộ tư lệnh sư đoàn đặt tại căn cứ Chu Lai. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-D.C6.B0.C6.A1ng_H.E1.BA.A3o_1980-12) [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-ReferenceB-13)
## Diễn biến các chiến dịch
### Chiến dịch Trị Thiên Huế
Binh lực chủ yếu tại cánh quân phía Bắc của Quân đoàn I – QLVNCH đóng ở Trị Thiên Huế được bố trí thành 7 khu vực phòng thủ:
- Khu vực từ Thị xã Quảng Trị đến sông Mỹ Chánh có các lữ đoàn 258 và 369 thủy quân lục chiến, liên đoàn 913 bảo an, thiết đoàn 17 (thiếu) và lực lượng địa phương quân của các chi khu quân sự Hải Lăng, Triệu Phong, Mai Lĩnh.
- Khu vực từ bờ nam sông Mỹ Chánh đến cửa ngõ phía Bắc thành phố Huế có lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến, thiết đoàn 20, các cụm pháo binh tại Đồng Lâm, An Lỗ, 2 tiểu đoàn của liên đoàn bảo an 914 và lực lượng địa phương quân của các chi khu quân sự Quảng Điền, Phong Điền.
- Khu vực Tây Bắc thành phố Huế do trung đoàn bộ binh 51 (sư đoàn 1) và địa phương quân của chi khu quân sự Hương Trà phòng thủ.
- Khu vực thành phố Huế: Tại cửa Thuận An có hải đoàn 106, các duyên đoàn 11 và 12. Tại Thành phố Huế có 3 tiểu đoàn bảo an, 5 đại đội cảnh sát dã chiến; giang đoàn 32 đóng tại bến Tòa Khâm.
- Khu vực đồng bằng sông Hương từ Tây Nam Huế đến Phú Lộc có binh lực mạnh nhất gồm các trung đoàn bộ binh 1, 3 và 54 (sư đoàn 1), 1 chi đoàn của thiết đoàn 17, liên đoàn 15 biệt động quân, 3 tiểu đoàn của liên đoàn bảo an 914 và địa phương quân của tiểu khu Thừa Thiên, các chi khu quân sự Hương Thuỷ, Phú Vang, Phú Thứ, Nam Hoà.
- Khu vực ven biển từ Phú Lộc đến Bắc đèo Hải Vân do lữ đoàn dù số 2, 3 tiểu đoàn của liên đoàn bảo an 914 và địa phương quân thuộc chi khu quân sự Phú Lộc phòng thủ. Ngoài ra còn có 1 hải đội và hai giang đội đóng tại cửa Tư Hiền.
[[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-14)
Để thực hiện kế hoạch tấn công, Bộ tư lệnh mặt trận Trị Thiên sử dụng 2 sư đoàn 324 và 325 (thiếu trung đoàn 95), ba trung đoàn, 2 tiểu đoàn địa phương và trung đoàn pháo cơ giới của Quân khu Trị Thiên, trung đoàn pháo binh 164, 2 trung đoàn cao xạ của sư đoàn phòng không 673 và lữ đoàn xe tăng 203 tấn công Trị Thiên Huế. Trong giai đoạn đầu của chiến dịch tạm thời chỉ sử dụng 1 đại đội xe tăng. Hướng tấn công chủ yếu từ Tây Nam Huế do Quân đoàn 2 phụ trách, các hướng khác do Quân khu Trị Thiên đảm nhận.
[[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-15)
#### Các trận đánh chia cắt vòng ngoài
Một ngày sau khi chiến dịch Tây Nguyên mở màn; ngày 5 tháng 3 năm 1975, chiến dịch xuân hè 1975 tại Trị Thiên được phát động bằng trận phục kích chặn đánh đoàn xe tiếp vận của QLVNCH trên đèo Hải Vân và trận đánh sập cầu An Lỗ trên đường số 1 ở phía bắc Huế. Các cứ điểm của liên đoàn bảo an 913 tại Động Ông Do và điểm cao 367 bị vây ép. Căn cứ pháo binh Đồng Lâm và sân bay Phú Bài bị pháo kích. Lợi dụng QLVNCH đang bận đối phó tại các điểm bị tấn công, Quân đoàn 2 QĐNDVN đã bí mật chuyển các sư đoàn bộ binh 324, 325 và trung đoàn 9 (sư đoàn 304) từ phía Tây và Bắc Quảng Trị vào phía Tây và Tây Nam Huế đồng thời điều các trung đoàn 46 và 271 của Quân khu đến thay thế cho hai đơn vị vừa di chuyển. Các cuộc liên lạc điện đài của trung đoàn 46 sử dụng mật danh của sư đoàn 308 và các cuộc diễn tập thực binh có xe tăng và pháo tham gia được tổ chức rầm rộ ở Cửa Việt, Thanh Hội, Ái Tử đã gây lúng túng và nhầm lẫn cho cơ quan tình báo và tham mưu Quân đoàn I QLVNCH trong việc phán đoán hướng tấn công chính của QĐNDVN.
[[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-16)
Từ ngày 6 đến ngày 7 tháng 3, chi khu quân sự Mai Lĩnh và 11 phân chi khu khác bị 4 tiểu đoàn địa phương QĐNDVN tại Quảng Trị đánh chiếm. Trong khi tướng Lâm Quang Thi đang đòi tướng Ngô Quang Trưởng tăng viện cho Quảng Trị thì 5 giờ 45 phút sáng ngày 8 tháng 3, sư đoàn 324 bắt đầu tấn công căn cứ Mỏ Tàu, các điểm cao 75, 76, 224, 273 và 303 ở Tây Nam Huế. Đến ngày 10 tháng 3, hai tiểu đoàn của các trung đoàn 1 và 54 (sư đoàn 1 QLVNCH) bị loại khỏi vòng chiến đấu tại các điểm cao 224 và 273; chi đoàn thiết giáp 47 ở Núi Nghệ bị trung đoàn 1 (sư đoàn 324) tiêu diệt. Căn cứ Phổ Lại do tiểu đoàn bảo an 130 đóng giữ bị trung đoàn 4 (Quân khu Trị Thiên) tấn công tiêu diệt với sự chi viện của trung đoàn pháo binh 223 của quân khu. Ngày 13 tháng 3, tướng Lâm Quang Thi điều liên đoàn 15 biệt động quân, tiểu đoàn 2 (trung đoàn 54), các chi đoàn thiết giáp 27 và 37 mở cuộc phản kích và chia đôi điểm cao 224 với đối phương sau 7 ngày giao chiến. Trong một tuần đẫm máu tại điểm cao 224, cả hai bên đã bắn vào đây hơn 8.000 phát đại bác. QLVNCH cũng sử dụng hơn 60 phi vụ oanh tạc nhằm cản bước tiến của Quân đoàn 2 QĐNDVN.
[[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-17)
Trong khi chiến sự tại địa bàn Quân khu I đang diễn tiến với mức độ ác liệt gia tăng thì ngày 13 tháng 3 năm 1975, trung tướng Ngô Quang Trưởng được triệu tập về họp tại Sài Gòn. Trong cuộc họp cùng ngày, Ngô Quang Trưởng không thể tin ở tai mình khi nghe một mệnh lệnh đột ngột từ Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu yêu cầu bỏ lại phần lớn Quân khu I, rút về phòng thủ vùng duyên hải miền Trung. Riêng sư đoàn dù phải được rút ngay về bảo vệ Biệt khu Thủ đô. Tướng Trưởng cố sức chứng minh rằng Quân đoàn I có thể giữ vững địa bàn quân khu; rằng với 2 sư đoàn dù và thủy quân lục chiến chưa sử dụng đến, quân đoàn có thể tổ chức lấy lại những địa bàn đã mất. Nhưng mọi sự thuyết phục của tướng Trưởng đều vô hiệu. Giống như trường hợp chỉ thị cho tướng Phú rút quân khỏi Tây Nguyên, tổng thống Thiệu một lần nữa coi quyết định của mình là tối hậu.
Trở lại Quân đoàn I vào chiều hôm đó, tướng Trưởng vẫn chưa dám phổ biến ngay quyết định của Thiệu. Một mặt ông muốn chứng minh cho Thiệu thấy là mình đúng do còn có thời gian và binh lực chưa bị nhiều tổn thất; mặt khác, ông cũng không muốn gây hoang mang cho cấp dưới khi chiến cuộc còn chưa ngã ngũ.
[[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-ReferenceB-13) Nhận thấy mặt Nam của Quân khu cũng bị đe doạ, Ngô Quang Trưởng cũng điều chỉnh lại kế hoạch phòng thủ theo mô hình một gốc hai cành; lấy Đà Nẵng làm trung tâm phòng ngự (gốc), cánh Bắc là Trị Thiên, cánh Nam là Quảng Nam, Quảng Ngãi. Do phải trả sư đoàn dù về Sài Gòn, ông ra lệnh rút lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến vào Quảng Nam thay thế lữ dù 3, điều lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến về đèo Phú Gia (Bắc Hải Vân) thay thế lữ dù 2. Việc này làm cho trung tá Đỗ Kỷ, tiểu khu trưởng Quảng Trị lập tức kháng nghị vì việc rút 2 lữ đoàn này cũng có nghĩa là rút kèm theo 2 tiểu đoàn pháo binh và 1 chi đoàn thiết giáp tăng phái. Tướng Trưởng chỉ còn có thể giải thích rằng đây là lệnh của tổng thống và chấp thuận tăng cường cho hướng Quảng Trị liên đoàn biệt động quân 14 lấy từ Đà Nẵng. [18] [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-19) [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-20)
Từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 3, trung đoàn 6 Quân khu Trị Thiên mở một loạt trận đánh vào các cứ điểm Chúc Mao, La Sơn, điểm cao 551 và điểm cao 300 ở phía Tây Huế, buộc trung đoàn 3, sư đoàn 1 QLVNCH phải bỏ khu vực phía Tây đường số 12, rút về phòng thủ khu vực Động Tranh, Bình Điền. Ngày 17 tháng 3, xuất phát từ phán đoán QLVNCH sẽ co cụm về phòng thủ các thành phố Huế, Đà Nẵng, Bộ Tổng tham mưu QĐNDVN đã phát điện khẩn yêu cầu Bộ Tư lệnh mặt trận Trị Thiên nhanh chóng cắt đường số 1 ở bắc Huế, vô hiệu hóa sân bay Phú Bài, cô lập Huế với Đà Nẵng về đường không; Quân đoàn 2 phải đánh chiếm ngay quận lỵ Phú Lộc, cắt đường số 1 ở Nam Huế, cô lập Huế với Đà Nẵng trên bộ. Chấp hành lệnh này, Bộ tư lệnh mặt trận Trị Thiên vạch kế hoạch tấn công trên hướng Bắc Quảng Trị. Mũi chủ yếu từ Thanh Hội theo đường số 68 và từ Tích Tường, Như Lệ theo đường số 1 đánh vào. Mũi vu hồi từ hướng Tây đánh thẳng ra An Lỗ. Mũi vu hồi phía Nam đánh ra đường số 1 tại Lương Điền, Đá Bạc, vòng qua các điểm cao 224 và 303. Cánh bắc của Quân đoàn 2 (sư đoàn 324) hướng đòn tấn công chính vào quận lỵ Phú Lộc và đèo Phú Gia.
Ngày 18 tháng 3, các đơn vị thuộc Quân khu Trị Thiên đồng loạt tấn công. Ở cánh Bắc, tỉnh Quảng Trị bị QĐNDVN đánh chiếm toàn bộ lúc 18 giờ 30 phút ngày 19 tháng 3. Trung tá Đỗ Kỷ dẫn một bộ phận biệt động quân còn lại rút về Huế và bị truy kích dọc theo đường số 1 đến An Lỗ. [21]
Đang ở Sài Gòn xin phê chuẩn kế hoạch phòng thủ mới, tướng Ngô Quang Trưởng vội bay ra vùng I và gấp rút tổ chức lại tuyến phòng thủ ở cánh Bắc của Quân đoàn I. Tại tuyến Mỹ Chánh – Thanh Hương – Kế Môn – Vân Trình có lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến; các tiểu đoàn 77, 121, 126 biệt động quân; liên đoàn bảo an 913 và thiết đoàn 17. Lữ đoàn 480 thủy quân lục chiến được điều từ Đà Nẵng ra Tây Bắc Huế để triển khai từ Sịa đến Lương Điền. Sư đoàn 1 bộ binh, liên đoàn 15 biệt động quân và thiết đoàn 7 bố trí thành vòng cung từ Núi Gió, Hòn Vượn qua Bình Điền đến Mỏ Tàu ôm lấy phía Tây và Tây Nam Huế. Lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến và liên đoàn bảo an 914 giữ đường số 1 nối Huế với Đà Nẵng ở Phú Lộc.
Thiết đoàn 20 giữ sân bay Phú Bài. Tổng số binh lực có 27.500 quân chủ lực, 19.000 quân bảo an và 36.000 quân phòng vệ dân sự. [22] [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-23)
#### Tấn công thành phố Huế
Trong khi tướng Ngô Quang Trưởng đang ở Huế để thị sát và đốc thúc cấp dưới thực hiện kế hoạch phòng thủ co cụm thì ngay trong ngày 20 tháng 3, Bộ Tư lệnh mặt trận Trị Thiên đã hoàn thành bản kế hoạch tấn công thành phố Huế với phương châm không cho QLVNCH co cụm phòng ngự trong nội đô. Lúc 14 giờ 30 phút ngày 20 tháng 3, tổng thống Nguyễn Văn Thiệu điện cho Quân đoàn I:
*“Vì eo hẹp phương tiện và không quân, hải quân nên chỉ cho phép yểm trợ một enclave (vùng đất bị bao vây), vậy mener (dẫn dắt) tuyến trì hoãn chiến về Hải Vân nếu điều kiện cho phép”*. 5 giờ 40 phút sáng ngày 21 tháng 3, sư đoàn 325 (thiếu) tấn công và tràn ngập các điểm cao 310, 312, 329, 494, 520, 560, đồi Yên Ngựa và dải đồi Kim Sắc. Sư đoàn 324 đánh chiếm các điểm cao 224, 303 và Núi Bông. Tuyến phòng ngự phía Tây đường số 1 từ Lương Điền đến Phú Lộc của QLVNCH bị đánh sập. [24]
Từ đêm 21 đến 10 giờ 30 phút ngày 22 tháng 3, trung đoàn 18 (sư đoàn 325) đã cắt đứt đường số 1 trên địa đoạn dài 4 km từ Ràng Bò đến Bạch Thạch. Cầu Thừa Lưu bị đơn vị đặc công nước K5 đánh sập. Hàng nghìn xe quân sự và dân sự các loại đang trên đường từ Huế vào Đà Nẵng phải quay lại.
Ngày 21 tháng 3, căn cứ Truồi bị tấn công. Thiết đoàn 20 tiến ra giải tỏa đường số 1 bị lữ đoàn xe tăng 203 đánh vỗ mặt phải lùi lại Phú Bài. Ngày 22 tháng 3, đến lượt phòng tuyến sông Mỹ Chánh bị vỡ. Toàn bộ cánh bắc của Quân đoàn I QLVNCH bị hợp vây từ ba phía. [25]
Nhận thấy tình hình ở Huế đã chuyển từ mức “xấu” sang mức “tồi tệ”, đêm 22 tháng 3, tư lệnh Ngô Quang Trưởng chấp thuận cho chuẩn tướng Lâm Quang Thi rút quân về Đà Nẵng. Con đường rút duy nhất còn lại là ra biển qua các cửa Thuận An và Tư Hiền, từ đó lên các tàu của hải đoàn 106 hoặc men theo bờ biển qua Thừa Lưu, Lăng Cô dưới chân đèo Hải Vân để vào Đà Nẵng.
[[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-26)
Sáng 23 tháng 3, sư đoàn 324 QĐNDVN vu hồi qua điểm cao 303 và Mỏ Tàu, đánh thẳng ra ven biển Bắc Phú Lộc, sư đoàn 325, đánh chiếm Mũi Né, Phước Tượng, bịt chặt cửa Tư Hiền. Ở phía Bắc, các trung đoàn 4, 46, và 271 của Quân khu Trị Thiên bám theo sát gót cánh quân của lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến, liên đoàn 14 biệt động quân, trung đoàn 5 (sư đoàn 1) và thiết đoàn 17 đang lao nhanh ra cửa Thuận An. Ngày 24 tháng 3, các tiểu đoàn 3 và 812 của tỉnh đội Quảng Trị được tăng cường 1 đại đội xe tăng và 1 đại đội pháo binh tấn công xuyên qua các chốt Sông Bồ, Phổ Trạch, Lương Mai, Bao Vinh, Xuân Viên, Thanh Hương do 2 tiểu đoàn bảo an QLVNCH chặn giữ, truy kích cánh quân này đến Phong Hoà, Phong Bình, Sịa và đánh chiếm quận lỵ Hương Điền và ngã ba Sình, khóa chặt cửa Thuận An. Trên hướng chính diện, lúc 16 giờ 30 ngày 23 tháng 3, trung đoàn 101 (sư đoàn 325) đánh chiếm Lương Điền, áp sát sân bay Phú Bài, mở cánh cửa vào Huế từ phía Nam. Trung đoàn 46 (Quân khu Trị Thiên) phá vỡ phòng tuyến sông Bồ, đánh chiếm quận lỵ Quảng Điền, Quảng Lợi, Hương Cần, cầu Thanh Hà, cầu An Hoà, mở cửa vào Huế từ phía Tây Bắc.
[[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-27)
Trong các ngày 24 và 25 tháng 3, các trung đoàn 3 (sư đoàn 324) và 101 (sư đoàn 325) vượt qua Truồi, Nông đánh chiếm sân bay Phú Bài, quận lỵ Hương Thuỷ, theo đường số 1 tấn công vào Huế, phát triển đến An Cựu. Các trung đoàn 1 (sư đoàn 324), 4 và 271 (tỉnh đội Quảng Trị) có xe tăng và pháo binh yểm hộ đánh tan bộ phận còn lại của lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến và liên đoàn 15 biệt động quân QLVNCH chưa kịp rút lên tàu tại Hương Thuỷ, Lương Thiện, Kệ Sung, Cự Lại.
Từ trưa đến chiều 25 tháng 3, hầu hết các mục tiêu quan trọng trong thành phố Huế như căn cứ Mang Cá, Sở chỉ huy tiền phương Quân đoàn I, Trại Trần Cao Vân, nhà lao Thừa Phủ, Đại Nội… bị QĐNDVN đánh chiếm. QLVNCH tại Huế vỡ trận. Số quân nhân không kịp rút vào Đà Nẵng bị bắt và ra trình diện lên đến 58.722 người; trong đó có: một đại tá, 18 trung tá, 81 thiếu tá, 3.681 sĩ quan cấp uý. Khoảng 14.000 viên chức và nhân viên dân sự cũng đã ra trình diện. Một số lớn phương tiện chiến tranh trong đó có 140 xe tăng, xe bọc thép, hơn 800 xe quân sự khác và khoảng một vạn tấn đạn đã rơi vào tay QĐNDVN.
[[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-28)
### Chiến dịch Nam – Ngãi
Trong khuôn khổ các hoạt động quân sự phối hợp với mặt trận Trị Thiên Huế và mặt trận Tây Nguyên, đầu tháng 3 năm 1975, Bộ tư lệnh Quân khu 5 QĐNDVN mở chiến dịch Nam mở chiến dịch Nam – Ngãi với mục tiêu chia cắt Quân khu I và Quân khu II (QLVNCH) trên bộ; phối hợp với Quân đoàn 2 và Quân khu Trị Thiên hợp vây Quân đoàn I QLVNCH tại Huế và Đà Nẵng. Tham gia chiến dịch có sư đoàn 2 (chủ lực khu 5), trung đoàn 141 (sư đoàn 3 Sao Vàng), lữ đoàn bộ binh 52 độc lập, các trung đoàn pháo binh 368 và 572, các trung đoàn địa phương 94 và 96, các tiểu đoàn địa phương 70 và 72. Hướng tấn công chủ yếu là vùng Tây Nam
[Quảng Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam) và Tây Bắc [Quảng Ngãi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i) trên tuyến Tiên Phước – Tam Kỳ – Núi Thành và Trà Bồng – Bình Sơn. Đây là tuyến phòng thủ yếu nhất của QLVNCH tại Nam Quân khu I, xa trung tâm Đà Nẵng, bị chia cắt bởi nhiều sông ngòi. QLVNCH phải rải quân ra 77 điểm chốt. Địa bàn Nam Quân khu I được giao cho tướng Trần Văn Nhựt, tư lệnh sư đoàn 2 bộ binh chỉ huy với lực lượng tương đối mỏng so với hai địa bàn còn lại của Quân khu I. Tất cả chỉ có sư đoàn 2 bộ binh, liên đoàn 12 biệt động quân, liên đoàn 916 bảo an, thiết đoàn 11, 3 tiểu đoàn pháo binh, 1 hải đội tuần duyên và 1 giang đội. [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-29)
4 giờ 30 phút ngày 10 tháng 3, tiểu đoàn 5 (trung đoàn 38) tấn công đánh chiếm các chốt Núi Vú, Núi Ngọc, Dương Côn, Suối Đá, Núi Vỹ; trung đoàn 36 tiêu diệt các chốt Trung Liên, Đồi Đá, Đồi Không tên, Hố Bạch và điểm cao 215; trung đoàn Ba Gia chiếm giữ các điểm cao 269 và 310, hình thành trận địa đánh chặn phản kích từ hướng Tuần Dưỡng; Lữ đoàn 52 đánh chiếm các cứ điểm Gò Hàn, Phước Tiên, Dương Ông Lựu, Dương Huê, Núi Mỹ, Hòn Nhọn, Cửa Rừng, Đèo Liêu và đồi Đất Đỏ. 23 chốt quan trọng của biệt động quân QLVNCH bị tràn ngập sau 4 giờ giao chiến. 9 giờ sáng ngày 10 tháng 3, trung đoàn pháo binh 368 kéo 12 khẩu pháo 85mm, 105 mm và 122mm lên Núi Vú và Hàn Thôn hạ nòng bắn thẳng vào cứ điểm 211 và quận lỵ
[Tiên Phước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAn_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc), yểm hộ cho trung đoàn 31 tấn công hai vị trí này. Sau hai cuộc phản kích lấp cửa mở không thành công, lúc 13 giờ 30 phút, QLVNCH tại quận lỵ Phước Lâm tan chạy. Viên quận trưởng quận lỵ Tiên Phước điện về Chu Lai xin chi viện nhưng chỉ có hai chiếc A-37 ném bom yểm hộ, không cản được đội hình tiến quân của sư đoàn 2 chủ lực khu 5. 16 giờ cùng ngày, quận lỵ Tiên Phước bị đánh chiếm. [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-30)
Mất Tiên Phước và Phước Lâm, liên đoàn bảo an 916 QLVNCH phải rút lui khỏi căn cứ 211. Tiểu khu quân sự Tam Kỳ trực tiếp bị uy hiếp. Ngày 11 tháng 3, tướng Ngô Quang Trưởng lệnh cho chuẩn tướng Trần Văn Nhựt điều động sư đoàn 2 (thiếu), liên đoàn 12 biệt động quân, 1 tiểu đoàn bảo an và chi đoàn 1 (thiết đoàn 11) phản kích từ Tuần Dưỡng ra Cẩm Khê và Dương Côn; đưa trung đoàn 5 (sư đoàn 2), 2 tiểu đoàn bảo an và chi đoàn 4 (thiết đoàn 11) đánh lên Dương Leo, Núi Thám. Trung đoàn 2 (sư đoàn 3) từ Đà Nẵng và trung đoàn 4 từ Chu Lai được tăng phái cho chuẩn tướng Nhựt để giữ Tam Kỳ. Trong các ngày 14 và 15 tháng 3, các tiểu đoàn 70 và 72 (tỉnh đội Quảng Nam) tấn công phía Tây Thăng Bình, buộc trung đoàn 2 (sư đoàn 3 QLVNCH) đang chuyển quân vào Tam Kỳ phải quay lại đối phó.
Ở hướng Nam, trung đoàn 94 (tỉnh đội Quảng Ngãi) tấn công Quận lỵ Bình Sơn, cắt đường 1 ở Châu Ổ, giam chân trung đoàn 4, sư đoàn 2 tại Châu Ổ. Lực lượng phản kích của Quân đoàn I QLVNCH trên hướng này đã bị căng mỏng. Thêm vào đó, tướng Ngô Quang Trưởng lại rút liên đoàn 14 biệt động quân ra Quảng Trị thay cho 2 lữ đoàn dù vừa bị tổng thống Thiệu điều về Sài Gòn. Nhận thấy lực lượng trong tay không đủ sức, chuẩn tướng Trần Văn Nhựt phải bỏ dở cuộc phản kích, điều quân về giữ Tam Kỳ, Chu Lai và các chốt dọc đường số 1, bỏ cả hai quận lỵ Trà Bồng và Sơn Hà.
[[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-31)
Nhận thấy tuyến phòng thủ của sư đoàn 2 và liên đoàn 12 biệt động quân bị kéo dài từ Quảng Ngãi đến Hội An, trong đó, địa đoạn trọng yếu trước mặt Tam Kỳ chỉ có trung đoàn 5 và một tiểu đoàn của trung đoàn 4, sư đoàn 2 (QLVNCH) đóng giữ; Bộ tư lệnh Quân khu 5 quyết định tấn công vào đây. 5 giờ 30 phút sáng 21 tháng 3, sư đoàn 2 Quân khu 5 tấn công tuyến phòng thủ Suối Đá. Đến 12 giờ, tuyến phòng thủ che chở cho Tam Kỳ bị vỡ một mảng lớn, chuẩn tướng Trần Văn Nhựt vội điều trung đoàn 4 từ Quảng Ngãi ra lấp lỗ hổng, làm suy yếu cánh quân phòng thủ Quảng Ngãi. Bộ tư lệnh Quân khu 5 ngay lập tức điều lữ đoàn 52 vào phối hợp với trung đoàn 94 tấn công Quảng Ngãi. 7 giờ sáng ngày 24 tháng 3, cả Tam Kỳ và Quảng Ngãi cùng lúc bị tấn công.
Trên hướng
[Tam Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_K%E1%BB%B3), trung đoàn 4 và phần còn lại của trung đoàn 5 (sư đoàn 2 QLVNCH) tan vỡ sau hơn hai giờ giao chiến. Ở hướng thứ yếu tại Cẩm Khe, Khánh Thọ và Đức Tân, hai tiểu đoàn 37 và 39 của liên đoàn 12 biệt động tan chạy. 10 giờ sáng 24 tháng 3, sư đoàn 2 Quân khu 5 tung trung đoàn Ba Gia từ đội dự bị vào trận phối hợp với trung đoàn 31 đánh chiếm thị xã Tam Kỳ chỉ trong một giờ. Cũng vào 7 giờ 30 phút sáng 24 tháng 3, lữ đoàn 52 cùng 2 tiểu đoàn đặc công có xe tăng, xe bọc thép của trung đoàn 574 đi cùng nổ súng tấn công thị xã Quảng Ngãi. Đến 14 giờ chiều, số quân còn lại của trung đoàn 6 (thiếu), liên đoàn biệt động quân 12 (thiếu) và thiết đoàn 4 không chống cự nổi phải rút về Chu Lai và bị rơi vào ổ phục kích của trung đoàn 94 tại đoạn đường số 1 dài 15 km từ cầu Nước Mặn đến Dốc Trạm (Sơn Tịnh). Toàn bộ hơn 4.000 quân của trung đoàn 6 (sư đoàn 2 QLVNCH), liên đoàn biệt động quân 12 và thiết đoàn 4 hoàn toàn tan rã, số bị chết chỉ khoảng 600, số bị bắt lên đến 3.500. Một nhóm nhỏ chạy được về Chu Lai cùng với bộ tư lênh sư đoàn 2 trốn thoát ra tàu biển. 23 giờ 30 phút cùng ngày, lữ đoàn 52 đánh chiếm thị xã Quảng Ngãi. [32] [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-33)
Chiến dịch Nam Ngãi kết thúc sau hai tuần giao chiến chóng vánh. Sự kiện Quảng Nam, Quảng Ngãi bị QĐNDVN đánh chiếm đã bổ đôi toàn bộ chiến trường miền Nam Việt Nam. Chỉ trong hai ngày 24 và 25 tháng 3, hai hướng phòng thủ chiến lược của QLVNCH tại Trị Thiên Huế (phía Bắc) và
[Quảng Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam), [Quảng Ngãi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i) (Phía Nam) bị tan vỡ. Đà Nẵng giờ đây trơ trọi như một ốc đảo và chỉ còn liên lạc được với các vùng còn lại bằng đường biển và đường không. Quân đội Nhân dân Việt Nam đã kiểm soát 10 trong số 44 tỉnh của Việt Nam Cộng hoà, 3 trong số 11 sư đoàn bộ binh của QLVNCH đã không còn là những lực lượng chiến đấu nữa. Lữ đoàn 147 cũng không còn hiện diện như là một đơn vị trong đội hình sư đoàn thủy quân lục chiến. [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-34)
### Chiến dịch Đà Nẵng
#### Các kế hoạch phòng thủ và tấn công
Vào thời điểm đầu năm 1975, Đà Nẵng là thành phố lớn thứ hai của miền Nam Việt Nam với dân số gần một triệu người. Đây không chỉ là trung tâm kinh tế – chính trị của vùng I (Quân khu I QLVNCH) mà còn là căn cứ quân sự liên hợp hải – lục – không quân lớn nhất miền Nam với 4 cảng lớn trong đó có cảng Sơn Trà là cảng nước sâu hiện đại; các sân bay Đà Nẵng và Nước Mặn, trong đó, Đà Nẵng là sân bay cấp quốc tế; hệ thống kho tàng có sức chứa hàng chục vạn tấn bom đạn, vũ khí, phương tiện chiến tranh, quân trang quân dụng, xăng dầu, lương thực, thực phẩm. Ngoài ra, còn có căn cứ rada đa chức năng đặt tại Sơn Trà do quân đoàn 3 dã chiến (3rdMAF) của Hoa Kỳ quản lý trước đây và bàn giao lại cho QLVNCH sau Hiệp định Paris.
[[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-35)
Sau khi mất Quảng Trị, Thừa Thiên, Quảng Nam và Quảng Ngãi, tổng thống Nguyễn Văn Thiệu gửi cho các tư lệnh quân khu bức công điện số 015/TT/CĐ ngày 25 tháng 3 năm 1975, trong đó yêu cầu: “Tất cả những tỉnh, những phần đất còn lại của Việt Nam Cộng hoà hiện còn đến ngày 25-3-1975 phải được tử thủ và bảo vệ đến cùng… chỉ huy các cấp phải vận dụng mọi sáng kiến và phương tiện để phản công”.
Thực hiện lệnh này, ngày 26 tháng 3, trung tướng Ngô Quang Trưởng cố gắng thu gom các đơn vị còn lại với tổng số quân trên dưới 75.000 người về phòng thủ thành hai tuyến quanh Đà Nẵng. [36] *Tuyến ngoại vi:*Lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến (thiếu) và Liên đoàn bảo an 914 giữ Hải Vân từ Phước Tường đến Liên Chiểu. Lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến và trung đoàn 57 (sư đoàn 3) giữ Đại Lộc và Đồng Lâm. Lực lượng còn lại của lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến (khoảng 1 tiểu đoàn) và Bộ tư lệnh sư đoàn thủy quân lục chiến giữ sân bay Nước Mặn. Trung đoàn 56 (sư đoàn bộ binh 3) giữ Vĩnh Điện. Trung đoàn 2 (sư đoàn 3) ở Ninh Quế. Liên đoàn 15 biệt động quân giữ Bà Rén. *Tuyến tử thủ*: Liên đoàn 912 bảo an, các đơn vị còn lại của các thiết đoàn 11 và 20 phòng thủ địa đoạn Phước Tường – Hòa Mỹ. Ba tiểu đoàn còn lại của sư đoàn 1, sư đoàn 2 bộ binh và liên đoàn 12 biệt động quân và 3.000 tân binh của trại huấn luyện Hòa Cầm phòng thủ khu vực từ căn cứ Hòa Cầm đến căn cứ Nước Mặn. Các tiểu đoàn bảo an độc lập làm dự bị cơ động trong nội đô.
Tướng Trưởng vẫn còn trong tay 12 tiểu đoàn pháo binh các loại (trong đó có 4 tiểu đoàn được tái trang bị) và sư đoàn 1 không quân bố trí tại các sân bay Đà Nẵng và Nước Mặn là những đơn vị hầu như chưa bị tổn thất để yểm hộ cho các tuyến phòng thủ.
[[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-37)
Ngay từ khi các chiến dịch Trị Thiên 1975 và Nam-Ngãi chưa kết thúc, Quân ủy trung ương QĐNDVN đã thành lập Bộ Tư lệnh chiến dịch Đà Nẵng và cử trung tướng Lê Trọng Tấn, Phó tổng tham mưu trưởng QĐNDVN từ Hà Nội vào để chỉ huy chiến dịch này. Ngày 25 tháng 3, Bộ tư lệnh chiến dịch Đà Nãng đã có ngay kế hoạch tác chiến tấn công thành phố từ bốn hướng:
*Hướng Bắc*: sử dụng sư đoàn 325 (thiếu trung đoàn 95), 1 tiểu đoàn xe tăng, 1 tiểu đoàn pháo binh đánh dọc theo đường số 1, chiếm sở chỉ huy quân đoàn I, sư đoàn 1 không quân QLVNCH tại sân bay Đà Nẵng và phát triển đến bán đảo Sơn Trà. *Hướng Tây Bắc*: sử dụng trung đoàn 9 bộ binh (sư đoàn 304), 1 tiểu đoàn xe tăng, 1 tiểu đoàn pháo binh, 1 tiểu đoàn cao xạ theo trục đường 14B đánh chiếm Sở chỉ huy sư đoàn 3 QLVNCH ở Phước Tường, phát triển đến sân bay Đà Nẵng. *Hướng Nam và Đông Nam*: dùng sư đoàn 2 (Quân khu 5), trung đoàn bộ binh 36, 1 tiểu đoàn xe tăng – thiết giáp, 1 tiểu đoàn pháo binh, 1 tiểu đoàn cao xạ, 1 đại đội tên lửa chống tăng B-72 theo trục quốc lộ 1 đánh sân bay Đà Nẵng và Bộ tư lệnh Quân đoàn I, phát triển vào nội đô thành phố. Các trung đoàn bộ binh 3 và 68 làm lực lượng dự bị. *Hướng Tây Nam*: Quân đoàn 2 điều động sư đoàn 304 (thiếu trung đoàn 9) tấn công các vị trí của lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến trên tuyến Thựợng Đức – Ái Nghĩa – Hiếu Đức, phát triển đến sân bay nước mặn; chia một cánh quân (trung đoàn 24) đánh vào căn cứ Hòa Cầm, phát triển đến Tòa thị chính Đà Nẵng. [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-38)
Kế hoạch cũng dự kiến ba phương án tác chiến tùy theo mức độ đối phó của QLVNCH và tốc độ tiếp cận chiến trường của các đơn vị QĐNDVN:
- Nếu QLVNCH tan rã và rút chạy trước khi chủ lực QĐNDVN tiếp cận chiến trường thì dùng lực lượng vũ trang địa phương kết hợp với dân chúng nổi dậy đánh chiếm thành phố.
- Nếu chủ lực QĐNDVN đến kịp thì lực lượng vũ trang địa phương có nhiệm vụ bóc vỏ vòng ngoài, tạo cửa mở cho chủ lực tấn công.
- Nếu QLVNCH co cụm tử thủ thì thực hiện chiến thuật trong đánh ra, ngoài đánh vào.
[[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-39)
#### Tấn công và tan chạy
Trước khi kế hoạch tấn công Đà Nẵng của Bộ tư lệnh chiến dịch ra đời, ngày 24 tháng 3, sư đoàn 325 (Quân đoàn 2 QĐNDVN) đã tấn công lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến và liên đoàn bảo an 914 QLVNCH tại Bắc
[Hải Vân](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n), đánh chiếm đèo Phước Tượng, các cứ điểm Nước Ngọt, Thổ Sơn và ga Thừa Lưu. Trận địa pháo binh của QLVNCH tại Phước Tượng rơi vào tay QĐNDVN và được sử dụng ngay cho trận đánh tiếp theo. Ngày 27 tháng 3, đến lượt các cứ điểm Phú Gia, Hải Vân bị tấn công. Sau 5 giờ chống cự với sự yểm hộ của các máy bay [A-37](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cessna_A-37_Dragonfly) từ sân bay Đà Nẵng và pháo binh từ trận địa Lăng Cô, liên đoàn 258 thủy quân lục chiến và liên đoàn bảo an 914 tan vỡ phần lớn quân số. [Sư đoàn 325](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n_325,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) thừa thắng đánh thốc qua các Sơ Hải, Loan Lý, An Bảo và Lăng Cô. Hơn 30 khẩu pháo các cỡ của các trung đoàn pháo binh 84 và 164 QĐNDVN được triển khai cấp tốc tại các trận địa Sơn Thạch, Sơn Khánh, đèo Mũi Trâu đã bắn trực chỉ vào các căn cứ của QLVNCH tại thành phố Đà Nẵng từ 5 giờ 30 phút sáng ngày 28 tháng 3. [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-40) [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-41)
Trên hướng Tây Nam, khi phát hiện
[sư đoàn 304](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n_304,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) QĐNDVN tiến hành trinh sát chiến đấu, lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến bỏ núi Sơn Gà về giữ tuyến trong. Ngày 28 tháng 3, trung đoàn 66 (sư đoàn 304) đánh chiếm quận lỵ Ái Nghĩa và [sân bay Nước Mặn](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_N%C6%B0%E1%BB%9Bc_M%E1%BA%B7n), trung đoàn 24 cũng của sư đoàn này tấn công căn cứ Hòa Cầm và Tòa thị chính thành phố. Lữ đoàn 369 thủy quân lục chiến phải lùi về An Đông, Mỹ Khê và bị sư đoàn 2 (Quân khu 5) hợp vây. Hơn 3.000 tân binh QLVNCH tại trại Hòa Cầm nổi loạn, bắn giết các sĩ quan chỉ huy, phá doanh trại, ra hàng QĐNDVN hoặc bỏ chạy về quê quán. [42] 6 giờ 30 phút sáng ngày 29 tháng 3, các cụm chốt trên đỉnh đèo Hải Vân của QLVNCH bị tràn ngập. Các đơn vị thuộc sư đoàn 325 QĐNDVN tràn xuống đánh chiếm kho xăng Liên Chiểu, cầu Nam Ô, cầu Trịnh Minh Thế, mở đường cho xe tăng tiến ra bán đảo Sơn Trà và quân cảng. [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-43)
Trên hướng Tây Bắc, lúc 12 giờ 30 phút ngày 29 tháng 3, trung đoàn 9,
[sư đoàn 304](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n_304,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) QĐNDVN có 1 tiểu đoàn xe tăng đi cùng đánh chiếm sở chỉ huy sư đoàn 3 QLVNCH và toàn bộ khu vực Phước Tường, Hòa Khánh. Ở hướng Nam, sư đoàn 2 (Quân khu 5) được tăng cường 1 tiểu đoàn xe tăng và 1 tiểu đoàn pháo binh đã đánh chiếm khu vực Bà Rén lúc 9 giờ sáng ngày 28 tháng 3. Tướng Ngô Quang Trưởng lệnh cho tướng Khánh (tư lệnh sư đoàn 1 không quân) dùng 4 phi đội A-37 đánh sập cầu Bà Rén và cầu Câu Lâu nhưng không cản được sư đoàn 2 QĐNDVN vượt sông bằng xuồng, ghe, bè, mảng. Hồi 5 giờ 55 phút sáng 29 tháng 3, Vĩnh Điện, cứ điểm phòng thủ vòng ngoài cuối cùng của QLVNCH tại phía Nam Đà Nẵng bị QĐNDVN đánh chiếm. 12 giờ sáng ngày 29 tháng 3, Sở chỉ huy Quân đoàn I QLVNCH bị đánh chiếm. Tướng Ngô Quang Trưởng và các chỉ huy cao cấp của QLVNCH tại Quân khu I đã được trực thăng bốc ra tàu HQ-404 từ 9 giờ 30 sáng. 12 giờ 30 phút trưa ngày 29 tháng 3, tất cả các mục tiêu quan trọng như Tòa thị chính, sân bay Đà Nẵng, sân bay Nước Mặn, Đài phát thanh, Ty Cảnh sát, Ngân hàng quốc gia, Trụ sở quân tiếp vụ… đều đã bị QĐNDVN đánh chiếm [44] [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-45)
Bên phía QLVNCH, việc chỉ huy các đơn vị dưới quyền của tướng Ngô Quang Trưởng đã hoàn toàn không thể thực hiện được từ chiều 28 tháng 3. Việc sư đoàn 3 tan chạy lúc 5 giờ chiều ngày 28 tháng 3 đã làm cho sư đoàn TQLC (thiếu) bị hở sườn và bị đánh vu hồi từ phía sau.
Trước đó, 6.000 quân của sư đoàn 2 đã đào ngũ, rã ngũ, không còn kỷ luật và tinh thần chiến đấu nữa. Ngay từ ngày 25 tháng 3, cụm trưởng [46] [CIA](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)tại Đà Nẵng, ông Francis đã điện cho cấp trên là ông Polga ở Sài Gòn đề nghị lập cầu hàng không Đà Nẵng – Sài Gòn để di tản người Mỹ, nhân viên người Việt và được chấp thuận với điều kiện chỉ sử dụng máy bay dân sự. Cùng với việc điều động các tàu của vùng I và vùng II hải quân QLVNCH, tướng Smith cũng cho 5 tàu kéo xà lan, 6 tàu khách và 3 tàu hàng ra Đà Nẵng giúp vào việc di tản. [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-47)
Nếu việc di tản của người Mỹ và nhân viên người Việt của họ diễn ra tương đối trật tự thì việc rút quân của các đơn vị QLVNCH còn sống sót ra các tàu của hải quân QLVNCH lại xảy ra trong hỗn loạn. Nhà báo
[Alan Dawson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_Dawson&action=edit&redlink=1) mô tả Đà Nẵng trong ngày 28 tháng 3: *“Binh lính rã ngũ nổi loạn, cố sức thoát ra hoặc vơ vét cái gì có thể kiếm được trong khoái lạc bắn giết và cướp bóc. Các tướng tá thì đang hoạch định các chuyến bay để bí mật trốn thoát… Suốt đêm, sự huỷ hoại, vơ vét, trộm cướp và hãm hiếp tiếp diễn. Toà nhà lãnh sự Mỹ, con voi trắng bị lột chỉ còn trơ cái vỏ”*. Chiều 29 tháng 3, các đơn vị thuộc các sư đoàn 2, 304, 324, 325, lữ đoàn thiết giáp 203 lần lượt tiến vào Đà Nẵng và trận tự được lập lại. Gần 9 vạn sĩ quan, binh lính QLVNCH và nhân viên dân sự của VNCH không kịp lên tàu biển và máy bay để di tản đã ra trình diện. Chiến dịch Huế-Đà Nẵng kết thúc. [48] [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-49)
## Kết quả chiến dịch
### Hình thái đột biến trên chiến trường miền Nam Việt Nam
Ngoài số quân hơn 14 vạn người và hàng vạn đơn vị vũ khí, trang bị tổn thất chỉ sau gần một tháng chiến đấu; tại Quân khu I, QLVNCH đã bỏ lại một khối lượng vũ khí, trang bị, phương tiện chiến tranh và hàng hóa quân sự rất lớn gồm có: 129 máy bay các loại, 80 xe tăng thiết giáp, trong đó có cả loại M48 hiện đại nhất lúc bấy giờ, 47 tàu, xuồng chiến đấu, 216 khẩu pháo các loại, 184 xe vận tải quân sự, hơn 10 vạn tấn bom, đạn, mìn, lựu đạn, thuốc nổ, hơn ba chục vạn tấn nhiên liệu, lương thực, thực phẩm, quân nhu các loại.
[[50]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-50) [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-51)
#### Những nhận định trái chiều và phản ứng của Hoa Kỳ
Việc QLVNCH để mất toàn bộ Quân khu I chỉ trong vòng 25 ngày đã làm cho VNCH mất đứt 50% lãnh thổ của họ, làm rung động cả
[Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington) và Sài Gòn và là màn mở đầu cho giai đoạn cuối cùng của VNCH. Chi nhánh [52] [CIA](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)tại Sài Gòn nhận định trong báo cáo gửi về Washington ngày 31 tháng 3: *“Căn cứ vào sự thiệt hại mới đây về thiết bị và sự uy hiếp thường xuyên của quân Bắc Việt Nam trên khắp các mặt trận thì quân chính phủ trong thời gian trước mắt, không thể nào phục hồi lại được. Thật vậy, những gì gây ra cuộc khủng hoảng này không hề thay đổi dù ở Sài Gòn, Hà Nội hay Washington. Chiến tranh Việt Nam đã hoàn toàn đảo ngược trong mấy tuần lễ. Một thảm họa quân sự là chắc chắn”*. Tuy nhiên, tướng [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-53) [Freidric Weyand](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Freidric_Weyand&action=edit&redlink=1), tham mưu trưởng lục quân Mỹ sang Sài Gòn để thị sát và tìm hiểu sự thật tình hình Việt Nam Cộng hòa từ ngày 30 tháng 3 đến ngày 3 tháng 4 lại có sự đánh giá khác hẳn: *“Lực lượng Nam Việt Nam không mất tinh thần, xét theo bất cứ khía cạnh nào. Quân đội Sài Gòn sẽ đứng lên chiến đấu ở Bắc Nha Trang và họ quyết tâm làm chậm bước tiến của cộng sản. Họ đang cho thấy mọi việc được thực hiện rất tốt”*. Ông ta còn cho rằng: *“Cộng sản, sau khi chiếm được những vùng lãnh thổ rộng lớn và những trung tâm dân cư, sẽ phải ngừng bước tiến để củng cố thành quả và bổ sung lực lượng”*. Trong khi đó thì đại sứ Hoa Kỳ [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-54) [Graham Martin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Graham_Martin)lại không có mặt ở Sài Gòn để nắm tình hình vì phải về Hoa Kỳ chữa răng. Mọi việc được giao cho phó đại sứ Lehman nhưng ông này lại không có đủ thẩm quyền giải quyết. [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-55)
Những nhận định trái chiều nhau trên đây của hai giới tình báo và quân sự đã gây ra trong chính giới Hoa Kỳ những ý kiến trái ngược nhau về giải pháp cho tình hình: Trong khi Kissinger tuyên bố:
*“Hoa Kỳ không thể có một chính sách không nhất quán. Chúng ta không thể bỏ những người bạn của chúng ta ở vùng này của thế giới mà không làm cho nền an ninh của những người bạn khác bị uy hiếp”* và đòi bằng được việc bổ sung thêm 300 triệu USD quân viện cho VNCH thì Bộ trưởng quốc phòng Schlesinger lại bí mật cho giới báo chí biết rằng số quân viện 700 triệu USD cho Sài Gòn hoặc chưa dùng đến, hoặc đã tiêu phí hết rồi. Rốt cuộc, đã không có một sự can thiệp nào đáng kể ngoài việc Bộ chỉ huy Hoa Kỳ ở Tây Thái Bình Dương được lệnh đưa hạm đội [56] [tàu sân bay](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0u_s%C3%A2n_bay)Oriskani đến vùng biển Nam Việt Nam để chuẩn bị di tản người Mỹ.
#### Hệ quả của chiến dịch: QLVNCH mất cả miền Trung
Việc QLVNCH rút bỏ quá nhanh khỏi những vùng chiến lược quan trọng như Tây Nguyên và toàn bộ Quân khu I đã làm cho tình hình các tỉnh còn lại ở ven biển miền Trung thuộc Quân khu II nhanh chóng trở nên rối loạn. Mặc dù ngày 31 tháng 3, tướng Phạm Văn Phú đã triệu tập tất cả các sĩ quan cấp tướng, cấp tá của Bộ tư lệnh Quân đoàn II và các tỉnh trưởng Bình Định (đại tá Trần Đình Vy), Khánh Hòa (đại tá Lý Bá Phẩm), Phú Yên (đại tá Vũ Quốc Gia), Ninh Thuận (đại tá Trần Văn Tư) và Bình Thuận (đại tá Ngô Tấn Nghĩa), yêu cầu họ thực hiện lệnh tử thủ từ Quy Nhơn trở vào. Tại cuộc họp này, Phó đề đốc Hoàng Cơ Minh được cử làm tư lệnh chiến trường Quy Nhơn; chuẩn tướng Trần Văn Cẩm chỉ huy trận địa phòng ngự tại Đèo Cả (Phú Yên); chuẩn tướng Nguyễn Ngọc Oánh và chuẩn tướng Nguyễn Văn Lượng phụ trách mặt trận Nha Trang; chuẩn tướng Phan Đình Niệm, tư lệnh sư đoàn 22 được lệnh thiết lập các tuyến trì hoãn chiến Quy Nhơn – Diêu Trì – Đèo Cả, lần lượt do các trung đoàn 47, 42 và 41 triển khai.
[[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-57)
Tuy nhiên, tướng Phạm Văn Phú và bộ tham mưu của ông ta vẫn không tránh khỏi lối tư duy cũ mà họ vẫn tuân theo lâu nay là đối phương phải dừng lại để củng cố đã rồi mới có thể tiếp tục tấn công. Không ai nghĩ đến việc Quân đội nhân dân Việt Nam đã nhanh chóng để lại phần đất đã chiếm được cho các lực lượng địa phương quản lý và tung lực lượng chủ lực hầu như chưa sứt mẻ đáng kể truy đuổi QLVNCH dọc theo bờ biển miền Trung. Cũng không ai nghĩ đến việc Hà Nội đã trao thêm quyền quyết định cho các tư lệnh chiến trường để các quyết định này không bị lạc hậu với diễn biến tình hình đồng thời buộc các đơn vị tiếp liệu, hậu cần của họ phải bằng mọi cách cơ động, đuổi kịp, cung cấp đầy đủ cho xe tăng, bộ binh trong hành tiến.
[[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-58)
Những sai lầm đó đã buộc các đơn vị QLVNCH trên chiến trường phải trả giá. Lúc 5 giờ 15 phút ngày 31 tháng 3, trên đường rút về Phú An – Lai Nghi, trung đoàn 47 (sư đoàn 22) bị trung đoàn 2, sư đoàn 3 Sao Vàng phục kích và truy đuổi. Đến sân bay Phù Cát, đơn vị này tiếp tục bị trung đoàn 192 (sư đoàn 3 Sao Vàng) cùng với trung đoàn 2 hợp vây và bị tan rã lúc 12 giờ 30 phút cùng ngày.
Trung đoàn 41 (sư đoàn 22) đang đóng từ Núi Một đến Phú Phong bị trung đoàn 95 QĐNDVN từ Tây Nguyên tập kích xuống. Trên đường rút quân về Phú Xuân, Phú An, trung đoàn này đã bị trung đoàn 141 (sư đoàn Sao Vàng) phục kích tại nghĩa địa Phật Giáo, bị truy kích suốt đêm 31 tháng 3 và hầu như tan rã hoàn toàn. [59] Trung đoàn 42 tuy không bị công kích mạnh nhưng khi về đến ga Diêu Trì chỉ còn một nửa quân số. Thị xã Quy Nhơn bị QĐNDVN đánh chiếm sáng ngày 1 tháng 4. Ngày 2 tháng 4, QĐNDVN đánh chiếm Tuy Hoà. Do không nắm được tình hình, chuẩn tướng Trần Văn Cẩm, phó tư lệnh Quân đoàn II đã bị bắt làm tù binh khi vừa dùng trực thăng hạ cánh xuống dinh tỉnh trưởng Tuy Hòa trong một chuyến thị sát chiến trường. [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-60) [[61]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-61)
Sự kiện sư đoàn 22 với hơn 10.000 quân được trang bị tương đối đầy đủ bị tan rã gần hết trong vòng một ngày khiến tình hình tại Nha Trang cũng hỗn loạn không kém ở Quy Nhơn và Tuy Hoà. Sáng ngày 1 tháng 4, hơn 3.000 quân của Trung tâm huấn luyện Lam Sơn bỏ chạy vào thị xã. Thêm vào đó là gần 1.000 quân phạm đã phá trại, kéo nhau đi lang thang và cướp bóc trên đường phố. Đại tá Thưởng, tư lệnh bộ chỉ huy quân tiếp vụ 5 dẫn một số quân cảnh ra vãn hồi trật tự nhưng cũng bị đám loạn quân bắn chết tại chỗ. Sau sự kiện này, không một viên chỉ huy nào dám đứng ra vãn hồi trật tự tại Nha Trang nữa.
Tỉnh trưởng Khánh Hòa, đại tá Lý Bá Phẩm đã bỏ nhiệm sở lên máy bay vào Phan Rang sau một cú điện thoại cụt lủn gọi về Sài Gòn: “Tôi đi đây. Tình hình tuyệt vọng rồi”. Chỉ trong một buổi chiều ngày 2 tháng 4, Nha Trang đã rơi vào tay QĐNDVN mà không có một trận đánh xảy ra. [62] Sau sự kiện Đà Nẵng sụp đổ mà tổng thống Hoa Kỳ [[63]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-63) [Gerald Ford](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gerald_Ford)gọi đó “là một tấn thảm kịch lớn”; QLVNCH đã mất hầu hết miền Trung. Ngày 2 tháng 4, tỉnh cuối cùng trên địa bàn Tây Nguyên (Lâm Đồng) cũng bị bỏ ngỏ. Việc bố trí các đơn vị còn lại trên hai chốt chặn lớn tại Đèo Phượng Hoàng (trên đường 21) và Đèo Cả (tại Phú Yên) cũng thất bại. Lữ đoàn dù số 3 đã bỏ chạy một mạch từ đèo Phượng Hoàng về Cam Ranh. 14 giờ chiều ngày 2 tháng 4, thiếu tướng Lê Văn Hiếu, phó tư lệnh Quân đoàn III bay ra Phan Thiết thông báo cho tướng Phạm Văn Phú biết quyết định của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu sáp nhập các đơn vị và phần đất còn lại của Quân đoàn II – Quân khu II (Ninh Thuận, Bình Thuận) vào Quân khu III. Tướng Phú hết quân, hết đất, lặng lẽ bay vào Sài Gòn để trình diện Bộ tổng tham mưu và sau đó bị quản thúc vì tội đã để mất cả một quân khu quan trọng vào tay đối phương. [[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-64) [[65]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-65)
### Thái độ tiền hậu bất nhất của Nguyễn Văn Thiệu
Ngay cả lúc bấy giờ và cho đến hiện nay, giới nghiên cứu chính trị và quân sự Việt Nam cũng như quốc tế đều đi đến kết luận rằng các thảm họa quân sự tại miền Trung và Tây Nguyên trong tháng 3 năm 1975 đều có chung một thủ phạm, đó là Nguyễn Văn Thiệu với những quyết định tồi tệ đến mức nhà báo phái hữu Paul Dreyfrus đã phải đánh giá: “Thiệu đã tỏ rõ những hạn chế về tầm chiến lược; ngồi ở vị trí cao nhất: tướng – tổng thống, tư lệnh tối cao các lực lượng vũ trang nhưng ông ta đã hành động như một viên hạ sĩ quan thiển cận”.
[[66]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-66)
Trong thời gian xảy ra những biến cố quân sự quan trọng tại Quân khu I và Quân khu II, Nguyễn Văn Thiệu đã có đến ba bốn quyết định trái ngược nhau, tiền hậu bất nhất, thay đổi nhanh như chong chóng trong vòng vài ngày, không để cho các tướng dưới quyền có thì giờ tổ chúc lại việc phòng thủ.
Ngày 14 tháng 3, chính Nguyễn Văn Thiệu đã ra lệnh cho Phạm Văn Phú bỏ Tây Nguyên rút về đồng bằng ven biển. Trước đó, ngày 13 tháng 3, cũng đích thân ông ta đã ra lệnh cho Ngô Quang Trưởng phải bỏ Quân khu I và trả sư đoàn dù về Sài Gòn khiến Ngô Quang Trưởng uất ức, cay đắng và kinh tởm. [67] Đến ngày 17 tháng 3, sau khi có sự can thiệp của đại tướng Cao Văn Viên, ông ta lại chấp nhận kế hoạch tử thủ một gốc hai cành của tướng Trưởng. Nhưng ngay ngày hôm sau, 18 tháng 3, ông ta lại lệnh cho các tướng Ngô Quang Trưởng và Lâm Quang Thi phải bỏ Huế, chỉ phòng thủ một khu vực (Đà Nẵng). [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-68) [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-ReferenceC-24) [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-vietnamconghoa.com-69)
Ngày 29 tháng 3, khi tướng Trưởng là một trong những sĩ quan cao cấp cuối cùng của QLVNCH rút khỏi Đà Nẵng trên tàu HQ-404 thì Nguyễn Văn Thiệu lại ra một mệnh lệnh qua điện thoại yêu cầu tướng Trưởng quay lại tái chiếm Đà Nẵng khiến ông này phải trả lời ông Thiệu ngay rằng “bây giờ tôi lấy ai theo chân tôi để tái chiếm Đà Nẵng? Lính tráng đã phân tán mỗi người một nơi. Cấp chỉ huy thì mạnh ai nấy thoát. Làm sao tôi có thể làm chuyện đó được?”
[[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-vietnamconghoa.com-69) Những quyết định đó sau này đã làm cho tướng Ngô Quang Trưởng phải đi đến kết luận rằng: “Cái lẩm cẩm của trung ương là không cho các thuộc cấp biết ý định của mình. Nghĩa là tư lệnh các quân, binh chủng, tổng bộ trưởng, tư lệnh sư đoàn. v.v… đều không biết gì về lệnh rút quân của Quân đoàn I và Quân đoàn II cả… Do đó, thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa tham mưu và các cấp, không có kế hoạch rút quân đàng hoàng, lệnh đột ngột không đủ thời gian để xếp đặt”. [70] [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-vietnamconghoa.com-69)
Chưa hết, sau khi để mất hai quân khu quan trọng, ngày 3 tháng 4, Nguyễn Văn Thiệu còn lệnh cho trung tướng Trần Văn Đôn (mới ở Pháp về và mới nhậm chức Tổng trưởng quốc phòng) bắt tướng Nguyễn Văn Khánh và phó đề đốc Hồ Văn Kỳ Thoại phải làm bản tự khai. Còn các tướng Phạm Văn Phú, Lâm Quang Thi, Phạm Quốc Thuần, Dư Quốc Đống thì bị quản thúc. Vụ trừng phạt vô lối này đã bị các tướng Ngô Quang Trưởng và Lê Nguyên Khang phản ứng. Theo Ngô Quang Trưởng: “Những vị tướng này bị phạt quá oan uổng vì họ xứng đáng gấp mấy trăm lần những ông tướng phè phỡn tại Sài Gòn”. Còn tướng Lê Nguyên Khang thì giận dữ nói thẳng thừng: “Anh em chúng tôi không có tội tình mẹ gì cả”.
[[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-vietnamconghoa.com-69) [[71]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-71)
Tuy nhiên, đằng sau vụ trừng phạt kỳ lạ này là tâm lý sợ bị đảo chính của Nguyễn Văn Thiệu xuất hiện từ giữa năm 1974. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến ông ta ra lệnh rút về Sài Gòn sư đoàn dù (vốn là cái nôi trưởng thành của tướng Ngô Quang Trưởng) chứ không phải sư đoàn thủy quân lục chiến.
Cũng vì lý do này, ông Thiệu đã đạo diễn cho Thượng viện Việt Nam Cộng hòa bỏ phiếu bất tín nhiệm chính phủ của thủ tướng Trần Thiện Khiêm để lập chính phủ mới do Chủ tịch Hạ viện Nguyễn Bá Cẩn làm thủ tướng. Không những thế, ngày 2 tháng 4, ông ta còn cho bắt bảy người đã cộng tác với tướng Nguyễn Cao Kỳ, sáu người được ông ta cho là bày mưu chủ chốt; kể cả Nguyễn Văn Ngạn vốn là thư ký của ông ta, giờ đang đứng đầu đảng Dân chủ. Trong khi những thất bại trên chiến trường đang đè nặng lên QLVNCH thì những động thái chính trị riêng tư và kỳ lạ của Nguyễn Văn Thiệu đã giáng một đòn mạnh vào chính thể VNCH và QLVNCH, làm cho chế độ này và quân đội của nó càng mau chóng đi đến chỗ sụp đổ và tan rã. [72] Trong các ngày 2 và 3 tháng 4, Giám đốc CIA William Colby đã viết hai báo cáo gửi cho Washington với các đánh giá:”Cán cân lực lượng ở Nam Việt Nam nghiêng rõ về phía cộng sản. Bạc nhược, thất bại chủ nghĩa đã hoành hành trong quân đội của Thiệu” và “Chúng tôi nghĩ rằng trong mấy tháng nữa, nếu không là mấy tuần nữa, Sài Gòn sẽ sụp đổ về mặt quân sự hay là một chính phủ mới sẽ được thành lập, chính phủ này sẽ chấp nhận giải pháp theo điều kiện của cộng sản”. [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-73) [[74]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_note-74)
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-1) [Phạm Ngọc Thạch & Hồ Khang 2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#CITEREFPh.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Th.E1.BA.A1chH.E1.BB.93_Khang2008), tr. 283-284 **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-2) [Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng)Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 13. **Lê Minh Tân. Lịch sử sư đoàn bộ binh 2. Tập 1 (1965-1975). NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1989. trang 139.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-3)
- ^
**a** [Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. Trang 315, 316, 319.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-ReferenceA_4-1) **ă** **Phạm Gia Đức – Phạm Quang Định. Lịch sử Quân đoàn 2 (1974-2004). NXB Quân đội nhân dân. 2004. trang 16, 68.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-5) **Phạm Ngọc Thạch-Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 288, 291** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-6) **Cao Văn Viên. The final collapse** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-7) **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 25.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-8) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ Cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 288** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-9) **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 26-27.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-10) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. Trang 311.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-11)
- ^
**a** [Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 180-181.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-D.C6.B0.C6.A1ng_H.E1.BA.A3o_1980_12-1) **ă**
- ^
**a** [Ngô Quang Trưởng. Vì sao tôi bỏ Quân đoàn I.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-ReferenceB_13-1) **ă** **Phạm Gia Đức – Phạm Quang Định. Lịch sử Quân đoàn 2 (1974-2004). NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2005. trang 66-67.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-14) **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị Thiên và chiến dịch Đà Nẵng xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 34.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-15) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 291-292** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-16) **Phạm Gia Đức – Phạm Quang Định. Lịch sử Quân đoàn 2 (1974-2004). NXB Quân dội nhân dân. 2004. Trang 77-78.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-17) **Lê Anh Kiệt. Tướng lĩnh Sài Gòn tự thuật. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 155-156.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-18) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 183-184.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-19) **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 65.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-20) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. NXB Chính trị Quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 298.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-21) **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng Xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 68-70.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-22) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2008. trang 300.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-23)
- ^
**a** [Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 187.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-ReferenceC_24-1) **ă** **Phạm Ngọc Thạch và Hồ Khang. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 304.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-25) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 188.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-26) **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 52-53.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-27) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2008. Trang 309-310.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-28) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. Trang 311.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-29) **Nguyễn Chơn – Lê Minh Tân và tập thể tác giả. Lịch sử sư đoàn bộ binh 2 – Quân khu V. Tập I. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1990. trang 154.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-30) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 313-317.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-31) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 319-320.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-32) **Nguyễn Chơn – Lê Minh Tân và tập thể tác giả. Lịch sử sư đoàn bộ binh 2 – Quân khu V. Tập I. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1990. trang 161.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-33) **Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 35.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-34) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 191-192.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-35) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 193.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-36) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 324-325.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-37) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 329-331.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-38) **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị-Thiên và chiến dịch Đà Nẵng quân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 114.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-39) **Lịch sử sư đoàn 325. Tập 2. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1986. trang 202** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-40) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2008. trang 339.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-41) **Nguyễn Huy Toàn – Phạm Quang Định. Lịch sử sư đoàn bộ binh 304. Tập 2. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1990. trang 214.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-42) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 195.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-43) **Trịnh Vương Hồng – Phạm Hữu Thắng. Lịch sử chiến dịch Trị Thiên và chiến dịch Đà Nẵng xuân 1975. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 151.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-44) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 343-344** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-45) **Hồi ức của đại tá Nguyễn Thành Trí. Dẫn theo Lê Anh Kiệt. Tướng lĩnh Sài Gòn tự thuật. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 161.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-46) **Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 162-164.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-47) **Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 37.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-48) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 345.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-49) **Phạm Ngọc Thạch – Hồ Khang và tập thể tác giả. Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tập VIII. NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội. 2008. trang 345** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-50) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 198.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-51) **Alan Dawson. 55 ngày, chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 39.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-52) **Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 164.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-53) **Alan Dawson. 55 ngày, chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 41.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-54) **Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 160.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-55) **Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 165.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-56) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 199-200.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-57) **Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 54.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-58) **Lịch sử sư đoàn 3 Sao Vàng. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1983. trang 195.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-59) **Lịch sử sư đoàn 3 Sao Vàng. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1983. trang 196.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-60) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội 1980. trang 201.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-61) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 203-203.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-62) **Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 57.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-63) **Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 143.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-64) **Dương Hảo. Một chương bi thảm. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1980. trang 203-204.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-65) **Paul Dreyfrus. Sài Gòn sụp đổ (nguyên tác tiếng Pháp Et Saigon tombe). Dịch giả: Lê Kim. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2004. trang 62.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-66) **Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 147.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-67) **Gabriel Kolko. Giải phẫu một cuộc chiến tranh. Dịch giả: Nguyễn Tấn Cưu. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 427.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-68)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Ngô Quang Trưởng. Vì sao tôi bỏ Quân đoàn I](http://www.vietnamconghoa.com/article.php?QRY=S&LEVEL=12&tid=133) **Lê Anh Kiệt. Tướng lĩnh Sài Gòn tự thuật. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 163.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-70) **Alan Dawson. 55 ngày chế độ Sài Gòn sụp đổ. Dịch giả: Cao Minh. NXB Sự Thật. Hà Nội. 1990. trang 68.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-71) **Gabriel Kolko. Giải phẫu một cuộc chiến tranh. Dịch giả: Nguyễn Tấn Cưu. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 428.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-72) **Gabriel Kolko. Giải phẫu một cuộc chiến tranh. Dịch giả: Nguyễn Tấn Cưu. NXB Quân đội nhân dân. Hà Nội. 2003. trang 429.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-73) **Frank Snepp. Cuộc tháo chạy tán loạn. Dịch giả: Ngô Dư. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 2001. trang 148.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng#cite_ref-74)
## Tài liệu
- Phạm Ngọc Thạch; Hồ Khang (2008),
*Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước*, Tập VIII, NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội
# Đội quân đất nung
|
|![ Welterbe.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Welterbe.svg/25px-Welterbe.svg.png)
[Di sản thế giới UNESCO](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) ![ View of the largest excavation pit of the Terracotta Army.](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Xian_museum.jpg/300px-Xian_museum.jpg)
![ View of the largest excavation pit of the Terracotta Army.](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Xian_museum.jpg/300px-Xian_museum.jpg)
[Quốc gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_theo_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) ![ Flag of the People's Republic of China.svg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/22px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
![ Flag of the People's Republic of China.svg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/22px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [441](http://whc.unesco.org/en/list/441) [Vùng UNESCO](http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region) [Châu Á-Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_t%E1%BA%A1i_ch%C3%A2u_%C3%81_v%C3%A0_ch%C3%A2u_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1) **Đội quân đất nung** hay **Tượng binh mã Tần Thủy Hoàng** ( [tiếng Hoa phồn thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hoa_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 兵馬俑; [tiếng Hoa giản thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hoa_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 兵马俑; [pinyin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pinyin): *bīng mǎ yǒng*; [Hán-Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): Binh mã dũng, có nghĩa là “Tượng đội quân và ngựa”) là một quần thể tượng người, ngựa bằng đất nung gần [Lăng mộ Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_m%E1%BB%99_T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng). Đội quân đất nung được phát hiện năm [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974) gần [thành phố](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91) [Tây An](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_An), [tỉnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh) [Thiểm Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y), [tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y) [Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc) [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
## Mục lục
## Giới thiệu
Đội quân đất nung được chôn theo Hoàng đế
[Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) của [nhà Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n), trong thời gian [210](http://vi.wikipedia.org/wiki/210)– [209](http://vi.wikipedia.org/wiki/209) trước [Công nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nguy%C3%AAn).
Đội quân đất nung được phát hiện tháng 3 năm
[1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974) khi một người [nông dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n) đào [giếng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%BFng) ở phía Đông [núi Lệ Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%BAi_L%E1%BB%87_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1).
Theo
[sách](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1ch) [sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD), việc xây dựng [lăng mộ Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_m%E1%BB%99_T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) bắt đầu năm [246](http://vi.wikipedia.org/wiki/246) trước Công nguyên và sử dụng đến 700.000 nhân công và thợ thủ công trong 38 năm. Hoàng đế Tần Thủy Hoàng được chôn trong quan tài cùng với nhiều ngọc ngà châu báu, nhiều tác phẩm thủ công và một mô hình [vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5) hoàn chỉnh được khảm ngọc và đặt trong dòng [thủy ngân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_ng%C3%A2n) dùng để biểu tượng cho dòng [sông](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng) đang chảy hoặc có thể dùng để diệt khuẩn và gây độc chết người về sau cho người muốn phá mộ. Những viên trân châu được đặt trên nóc mộ dùng để biểu tượng cho những [ngôi sao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4i_sao) và các [hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh). Những khai quật gần đây cho thấy có một lượng thủy ngân cao trong đất của núi Lệ Sơn xác nhận sự trùng hợp với sách cổ.
Lăng mộ
[Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) gần giống như một [kim tự tháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_t%E1%BB%B1_th%C3%A1p) bằng đất cao 76 m và rộng gần 350 m². Cho đến nay lăng mộ này vẫn chưa được khai quật. Trung Quốc đang có kế hoạch xây tường bao và mái bảo vệ khu lăng mộ tránh bị xâm thực của thiên nhiên.
Khu lăng mộ Tần Thủy Hoàng đã được thiết kế như một tổ hợp các cung điện đền đài bao quanh bởi thành quách. Để giữ bí mật thông tin về lối vào mộ và của cải trong đó
[Nhà Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) đã giết hết lực lượng tham gia xây dựng khu lăng mộ bằng cách bít đường ra vào lăng mộ và chôn sống họ cũng như giết hết một số người liên quan đến việc chôn sống này. Đội quân đất nung được xây dựng kế bên nhằm mục đích bảo vệ cho Tần Thủy Hoàng sau khi ông qua đời.
## Khảo cổ
Kể từ khi được phát hiện ra năm
[1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974), việc khai quật [khảo cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95) vẫn được tiến hành trong thời gian qua. Việc khai quật kéo dài do binh mã bằng đất nung rất dễ vỡ và việc bảo vệ những bức tượng này rất khó khăn (bị phong hóa, bị [vi khuẩn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n) phá hoại…). Những tượng binh mã được nặn từ đất sét, nung trong lò ở nhiệt độ thấp, sau khi nung xong được phết một lớp sơn lên bên ngoài để tăng độ bền. Khuôn mặt, kích cỡ, màu sơn theo các nhà khảo cổ không có tượng nào giống nhau, sống động như đội quân thật.
Cho đến nay đã có 8.099 pho tượng đã được khai quật ra khỏi lòng đất. Các bức tượng người có lính bộ binh, cung thủ, các tướng lĩnh trong tư thế đứng thẳng hoặc cúi mình cầm
[cung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cung), [kích](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C3%ADch&action=edit&redlink=1), [giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o), [mác](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1c), [gươm](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C6%B0%C6%A1m) bọc [đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%28nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91%29)… đây là những [vũ khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD) được sử dụng ở [Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa) thời đó. Ngoài tượng binh mã, tượng [xe ngựa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xe_ng%E1%BB%B1a&action=edit&redlink=1) có kích cỡ và tinh xảo như thật cũng được phát hiện trong khu tượng binh mã. Quần thể tượng được đặt trong 3 hầm mộ riêng biệt, hầm mộ thứ 4 là hầm trống. Người ta cho rằng, hầm mộ thứ nhất có pho tượng 6000 binh mã, là đội quân chủ lực của Tần Thủy Hoàng. Hầm mộ thứ nhất nằm mặt Tây của Lăng mộ. Hầm mộ thứ hai chứa khoảng 1400 pho tượng kỵ binh và bộ binh đi cùng xe ngựa, đây được xem là đội cảnh binh, trên diện tích 19.659 m². Hầm mộ thứ ba là đội chỉ huy các cấp khác nhau và một xe tứ mã trên diện tích 1524 m² có 68 pho tượng.
## Xem thêm
## Gallery
-
-
-
-
-
-
-
XianCavalryman.JPG
-
|
|![]()
[Đội quân đất nung](http://commons.wikimedia.org/wiki/Terracotta_Army?uselang=vi)
|
|![]()
[Đội quân đất nung](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Terracotta_Army?uselang=vi)
## Tham khảo
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Trận đánh và chiến dịch trong Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_v%C3%A0_chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_trong_Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_ti%E1%BA%BFn_c%C3%B4ng_v%C3%A0_n%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy_m%C3%B9a_xu%C3%A2n_1975) [Quảng Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BA%A3ng_Nam) [Trận đánh liên quan tới Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_li%C3%AAn_quan_t%E1%BB%9Bi_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Việt Nam 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vi%E1%BB%87t_Nam_1975) [Xung đột năm 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Xung_%C4%91%E1%BB%99t_n%C4%83m_1975)
# Tần Thủy Hoàng
|Tần Thủy Hoàng
|
秦始皇
|
|![ Qinshihuang.jpg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Qinshihuang.jpg/180px-Qinshihuang.jpg)
![ Qinshihuang.jpg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Qinshihuang.jpg/180px-Qinshihuang.jpg)
[nước Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) [Tần Trang Tương vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) [nhà Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) [Tần Nhị Thế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Nh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%BF) [Nhà Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) [Tần Trang Tương vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng)/ [Lã Bất Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi)(?) [Triệu Cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_C%C6%A1) [259 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/259_TCN) [210 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/210_TCN) [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Lăng mộ Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_m%E1%BB%99_T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) **Tần Thủy Hoàng** ( [tiếng Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c): 秦始皇)( [259 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/259_TCN) – [210 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/210_TCN)) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-1) , tên thật là Doanh Chính (嬴政), còn có tên khác là Triệu Chính (趙政), là vua của [2] [nước Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29)ở [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)từ năm 246 TCN đến 221 TCN trong thời kỳ [Chiến Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c) và trở thành vị Hoàng đế sáng lập ra [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-duik-3) [nhà Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n), đồng thời là [hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_Trung_Qu%E1%BB%91c)đầu tiên của Trung Quốc thống nhất vào năm 221 trước Công nguyên sau khi tiêu diệt các nước [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-duik-3) [chư hầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u)khác. Ông cai trị cho đến khi qua đời vào năm 210 trước Công nguyên ở tuổi 49 [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Ren-4)
Tự gọi mình là Thủy Hoàng Đế (始皇帝) sau khi Trung Quốc được thống nhất, Tần Thủy Hoàng là một nhân vật quan trọng trong lịch sử Trung Quốc, mở ra gần hai thiên niên kỷ của hoàng gia cai trị Trung Quốc. Sau khi thống nhất, ông và
[thừa tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Lý Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C6%B0) đã thông qua một loạt các cải cách lớn về kinh tế và chính trị . Ông đã tiến hành nhiều dự án khổng lồ, bao gồm việc xây dựng và hợp nhất các bộ phận của [3] [Vạn Lý Trường Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh), lăng mộ kích thước thành phố nổi tiếng được bảo vệ bởi [đội quân đất nung](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A5t_nung)có kích thước thật, và một hệ thống đường quốc gia lớn, với cái giá của rất nhiều mạng người. Để đảm bảo sự ổn định, ông [đặt ra ngoài vòng pháp luật và đốt cháy nhiều cuốn sách và chôn sống một số học giả](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%91t_s%C3%A1ch_ch%C3%B4n_nho) . Tương truyền ông là người tinh thông ngũ hành,từng nhiều lần dùng phép ngũ hành nhấn chìm các nước đối thủ,làm động đất thiệt hại cho Triệu quốc. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Ren-4)
## Mục lục
[1 Tên gọi](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#T.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [2 Thân thế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Th.C3.A2n_th.E1.BA.BF) [3 Thời thiếu niên lưu lạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Th.E1.BB.9Di_thi.E1.BA.BFu_ni.C3.AAn_l.C6.B0u_l.E1.BA.A1c) [4 Tần vương Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#T.E1.BA.A7n_v.C6.B0.C6.A1ng_Ch.C3.ADnh) [5 Thống nhất Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Th.E1.BB.91ng_nh.E1.BA.A5t_Trung_Hoa) [6 Qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [7 Lăng mộ và di tích](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#L.C4.83ng_m.E1.BB.99_v.C3.A0_di_t.C3.ADch) [8 Gia đình](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [9 Nhận định](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [10 Trong văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Trong_v.C4.83n_h.C3.B3a) [11 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Xem_th.C3.AAm) [12 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Tham_kh.E1.BA.A3o) [13 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [14 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tên gọi
### Ý nghĩa
Trong thời gian trước thời
[nhà Chu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu) và sau đó, các nhà cai trị các quốc gia độc lập của Trung Quốc theo quy ước đều xưng “vương” (王). Sau khi đánh bại vị vua chư hầu cuối cùng của Chiến Quốc vào năm 221 trước Công nguyên, vua Doanh Chính của Tần đã trở thành người cai trị trên thực tế của toàn Trung Quốc. Để ăn mừng thành tích này và củng cố cơ sở quyền lực của mình, Doanh Chính đã tạo ra một danh hiệu mới tự xưng là Tần Thủy Hoàng Đế (秦始皇帝), thường được rút ngắn là Tần Thủy Hoàng (秦始皇), cũng gọi là Tần Vương (秦王). (Xem * và Vương triều đại Tần* *)* [Kinh kha hành thích Tần Vương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kinh_kha_h%C3%A0nh_th%C3%ADch_T%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)
- Chữ Thủy (始) có nghĩa là “đầu tiên”
. Người thừa kế sau đó sẽ được gọi tiếp là “Nhị Thế”, “Tam Thế” và như vậy cho đến muôn đời. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wood2-5)
- Chữ Hoàng Đế (皇帝) đến từ thần thoại
[Tam Hoàng Ngũ Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_Ho%C3%A0ng_Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF)(三皇五帝) (thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên), nơi chữ này được trích ra . Bằng cách thêm vào một tiêu đề như vậy, Tần Thủy Hoàng hy vọng sẽ có sự thiêng liêng và uy tín của [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-6) [Hoàng Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%BF)(黄帝) trước kia.
- Ngoài ra, chữ “Hoàng” (皇) có nghĩa là “sáng” hay “lộng lẫy” và “thường xuyên nhất được sử dụng như là một chữ chỉ thiên đường”
. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-7)
### Sử dụng
Cả hai tên gọi “Tần Thủy Hoàng Đế” (秦始皇帝) và “Tần Thủy Hoàng” (秦始皇) đều xuất hiện trong
[Sử ký](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) bằng văn bản của [Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn). Cái tên Tần Thủy Hoàng Đế xuất hiện lần đầu tiên trong chương 5 , mặc dù cái tên Tần Thủy Hoàng ngắn hơn lại là tên của chương 6 (秦始皇本纪) [8] [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-shijichapter6-9) . Tuy nhiên, tên Tần Thủy Hoàng Đế được coi là chính xác do Doanh Chính hợp nhất chữ Hoàng (hoàng gia) và Đế (cai trị), để tạo ra chữ Hoàng đế [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-10) [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-11)
## Thân thế
Tần Thủy Hoàng là con trai cả của
[Trang Tương Vương nước Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wood1-2) , mẹ là [12] [Triệu Cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_C%C6%A1), vốn là một người thiếp của [Lã Bất Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi)– một thương nhân và sau trở thành Tướng quốc nước Tần. Ông sinh ra vào tháng giêng năm [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-13) [259 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/259_TCN) , ở đô thành [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-LuAnnal-14) [Hàm Đan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_%C4%90an)của [nước Triệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29)(趙). Vì lý do nơi sinh này nên có ý kiến cho rằng lúc nhỏ, ông họ Triệu tên Chính . Tổ tiên của ông được cho là đến từ vùng [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-RGH-12) [Cam Túc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cam_T%C3%BAc) . [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wood1-2)
Sử sách, mà cụ thể là
[sử ký Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) ghi nơi sinh và cha mẹ ông ; nhưng chính [15] [Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn)cũng cho biết, có thuyết nói rằng Tần Thủy Hoàng là con của [Lã Bất Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi) . [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-sk2-16)
Năm
[265 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/265_TCN), vua Tần là [Tần Chiêu Vương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n_Chi%C3%AAu_V%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) lập con trai thứ là An Quốc quân Doanh Trụ làm Thái tử. Công tử [Tử Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) là con trai giữa của Thái tử với một người vợ thứ, [Hạ Cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_C%C6%A1). Hạ Cơ không được An Quốc quân yêu mến, nên [Tử Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) phải đi làm con tin của [Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) ở [nước Triệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) để đảm bảo cho một hiệp ước đình chiến giữa hai quốc gia [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-sk2-16) . [17] [Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n)nhiều lần đem quân đánh Triệu, làm Triệu thua to trong [trận Trường Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_B%C3%ACnh)đẫm máu, nên [nước Triệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29)càng bạc đãi Tử Sở. Sau ông có quen với [Lã Bất Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi), một thương gia giàu có. Bằng mưu mô của mình, [Lã Bất Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi)đã dâng [Triệu Cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_C%C6%A1), vũ nữ và người thiếp của Lã đang mang thai , cho Tử Sở, lại giúp Tử Sở về [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Huang-17) [Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n)làm Thái tử rồi lên ngôi vua, thành Trang Tương Vương nước Tần. Cái thai trong bụng được [Triệu Cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_C%C6%A1)giấu kín, để đủ tháng sinh ra, đặt tên là Chính, tức Tần Thủy Hoàng sau này.
Tuy nhiên, theo ý kiến của một số
[sử gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%AD_gia&action=edit&redlink=1) [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) hiện đại gần đây thì Doanh Chính là con của [18] [Tử Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng)chứ không phải là con của [Lã Bất Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi). Thuyết này lập luận tập trung vào 2 điểm:
- Một bộ phận lớn triều thần nước Tần vẫn tin vào việc Doanh Chính là con Tử Sở và vẫn hết lòng ủng hộ Doanh Chính trước sau như một. Do đó, chính quyền của Doanh Chính vẫn đứng vững trước cuộc binh biến do Phàn Ô Kỳ phát động nhằm dựng Thành Kiệu lên ngôi. Đại tướng
[Vương Tiễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ti%E1%BB%85n)đi dẹp cuộc binh biến này trả lời Phàn Ô Kỳ: “Thái hậu có mang mười tháng mới sinh, vậy nay tức là con tiên vương đẻ ra…” Ngay trong thời đó, những người theo thuyết gán Lã Bất Vi là cha Doanh Chính cũng không thể lý giải một cách khoa học vì sao Triệu Cơ lại mang thai Doanh Chính tới 12 tháng mà lập luận theo cách “thiên mệnh” rằng: “Có thể tại lòng trời muốn sinh ra một vị chân mạng thiên tử nên mới để người mẹ hoài thai lâu như vậy…”. Các nhà sử học lý giải rằng: Thực tế, Doanh Chính vẫn chỉ nằm trong bụng mẹ 10 tháng như những đứa trẻ khác kể từ khi Vu Cơ về với [Tử Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng). Do cộng thêm thời gian [Vu Cơ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vu_C%C6%A1&action=edit&redlink=1)ở với Bất Vi, thời gian mới là 12 tháng.
- Thuyết này là sản phẩm của sĩ phu các nước chư hầu Sơn Đông bị Tần Thủy Hoàng tiêu diệt. Họ căm hờn vì bị mất nước, nên nhân việc mẹ vua Tần từng là thiếp của Bất Vi để đặt ra chuyện này nhằm hạ thấp kẻ thù không đội trời chung của mình.
Các giáo sư John Knoblock và Jeffrey Riegel, trong bản dịch
[Lã thị Xuân Thu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_th%E1%BB%8B_Xu%C3%A2n_Thu) của họ, gọi câu chuyện này “rõ ràng là sai, nhằm mục đích phỉ báng Bất Vi và xúc phạm Hoàng đế đầu tiên.” [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-19)
## Thời thiếu niên lưu lạc
Hai năm ngay trước khi Tần Thủy Hoàng ra đời (262 TCN – 260 TCN), nước Tần và nước Triệu đánh nhau đẫm máu trong
[trận chiến Trường Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_B%C3%ACnh), kết cục 450.000 quân Triệu đều bị thảm sát, Triệu đại bại. Vì vậy, Triệu đối xử với công tử [Tử Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) hết sức khắc nghiệt, “ *xe ngựa, vật dụng dùng chẳng được sẵn, ở cảnh cùng khốn có vẻ bực bội* “, dù ông đã nổi danh khắp chư hầu với tư cách là người kế thừa vương vị khi cha ông lên ngôi. Năm [16] [257 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/257_TCN), Tần Chiêu Vương sai tướng Vương Ý vây đô thành [Hàm Đan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_%C4%90an), Triệu cùng quẫn muốn giết [Tử Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng), ông cùng Lã Bất Vi chạy thoát về với quân Tần, nhưng Triệu Cơ cùng Doanh Chính không kịp trốn theo, phải ở lại Triệu. Triệu muốn giết cả hai người nhưng Triệu Cơ là con nhà tai mắt ở Triệu, vì thế hai mẹ con đều sống. Họ lẩn trốn trong dân gian suốt 7 năm trời đằng đẵng (257 TCN – 250 TCN) . [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-sk2-16)
Năm
[250 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/250_TCN), [Tần Chiêu Tương vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Chi%C3%AAu_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) chết, An Quốc quân lên ngôi, tức là [Tần Hiếu Văn Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Hi%E1%BA%BFu_V%C4%83n_v%C6%B0%C6%A1ng), lập [Tử Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) làm Thái tử, nước Triệu bèn đưa Triệu Cơ và Doanh Chính về Tần. Hiếu Văn Vương làm vua không lâu thì chết, Tử Sở kế thừa vương vị, tức là [Tần Trang Tương Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng), phong [Lã Bất Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi) chức Thừa tướng, tước Văn Tín hầu. Năm [247 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/247_TCN), Trang Tương Vương mất sau ba năm trị vì, ngôi vua thuộc về Doanh Chính, khi ấy mới 13 tuổi [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-sk1-15) . [20]
## Tần vương Chính
### Củng cố quyền lực
Tần Vương đã lên ngôi, tôn là mẹ Triệu Cơ (赵姬) làm Thái hậu, phong Thừa tướng Lã Bất Vi làm Tướng quốc, gọi là “
*trọng phụ*“, coi như người cha thứ hai của mình . [16]
Tướng quốc vốn là chồng cũ của thái hậu, thường ra vào cung cấm tư thông với bà ta. Tần Vương còn nhỏ nên không hay biết hoặc giả vờ không hay biết. Sau đó thì sau đó Lã Bất Vi cảm thấy lo sợ nhà vua nhỏ tuổi biết chuyện nên ngầm sai người tìm kiếm một nam nhân cường tráng,
[dương vật](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_v%E1%BA%ADt) lớn là Lao Ái (嫪毐) . Theo [21] [Sử ký](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn), ông trước tiên dùng Lao Ái làm gia nhân rồi dâng Ái vào cung giả làm [hoạn quan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan)bằng cách nhổ râu để “hầu hạ” thái hậu. Sau một thời gian thái hậu sợ Tần vương biết chuyện bèn dời Hàm Dương về cựu đô là Ung Thành (雍) sống cùng Lao Ái và sinh được 2 con trai . [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mah-21)
Nhờ thái hậu, Lao Ái được phong làm Trường Tín hầu, cũng mưu xây dựng thế lực, mở phủ nuôi thực khách như Lã Bất Vi. Lao Ái mưu đồ cho con mình và thái hậu nối ngôi khi Tần vương Chính qua đời. Nhưng trong một bữa ăn tối do say rượu nên Lao Ái bắt đầu khoác lác về việc là cha dượng của vị vua trẻ
. [21]
Năm 238 trước Công nguyên, Doanh Chính đi du lịch đến Ung Thành. Lao Ái chiếm con dấu của thái hậu và huy động một đội quân trong một nỗ lực để bắt đầu một cuộc đảo chính và nổi loạn
. Hơn 1 triệu đồng tiền đồng được đặt trên đầu của Lao Ái nếu bị bắt sống hoặc nửa triệu nếu chết [21] . Những người ủng hộ Lao Ái bị bắt và bị [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mah-21) [chặt đầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A9m_%C4%91%E1%BA%A7u)còn Lao Ái thì [bị trói và xé xác bởi 5 cỗ xe ngựa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_m%C3%A3_ph%C3%A2n_th%C3%A2y), trong khi toàn bộ gia đình của ông ta thì [bị giết cả 3 họ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tru_di_tam_t%E1%BB%99c). Hai người con riêng của thái hậu đều bị giết và bà bị giam lỏng cho đến khi chết nhiều năm sau đó. Vụ việc liên quan tới Lã Bất Vi, ông bị cách chức, lưu đày rồi sang năm 235 TCN thì được cho một chén rượu độc để [tự tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_s%C3%A1t) [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wood2-5) . Doanh Chính sau đó nắm quyền đầy đủ như vua của nước Tần. Thay thế Lã Bất Vi, Lý Tư trở thành thừa tướng mới. [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mah-21)
### Nhiệm vụ ám sát của Kinh Kha
Nước Yên khi đó nhỏ, yếu và thường xuyên bị sách nhiễu bởi các binh sĩ nên không phải là đối thủ của nước Tần
. Vì vậy Thái tử Đan [22] [nước Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29)cầu xin dũng sĩ [Kinh Kha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Kha)đi hành thích Tần vương Chính vào năm 227 TCN [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Ren-4) . Đi theo Kinh Kha có [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22) [Tần Vũ Dương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n_V%C5%A9_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1). Họ giả vờ tặng cho Doanh Chính bản đồ của Đốc Cương và cái đầu của [Phàn Ư Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A0n_%C6%AF_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) . [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22)
Mang theo một thanh chuỷ thủ tẩm thuốc độc giấu trong tờ bản đồ, Kinh Kha và Tần Vũ Dương vào trong triều đình nước Tần. Tần Vũ Dương mang tờ bản đồ còn Kinh Kha mang đầu Phàn Ư Kỳ. Tần Vũ Dương hoảng sợ biến sắc mặt do run lên vì sợ hãi. Kinh Kha giải thích rằng cộng sự của ông “chưa bao giờ dám đặt mắt vào Thiên tử” và lấy bản đồ trong tay Tần Vũ Dương dâng nộp vua Tần
. Khi mở bản đồ Kinh Kha rút thanh chuỷ thủ đâm Doanh Chính. Nhà vua liền lùi lại và rút thanh kiếm sau lưng để bảo vệ mình [22] . Vào thời điểm đó, các quan đều không được phép mang vũ khí. Kinh Kha đuổi theo, cố gắng để đâm nhà vua nhưng lại trượt. Doanh Chính lại rút kiếm của mình và cắt đùi Kinh Kha. Kinh Kha liền ném con dao găm nhưng lại trượt một lần nữa. Chịu tám vết thương từ thanh kiếm của nhà vua, Kinh Kha nhận ra nỗ lực của ông đã thất bại. Cả Kinh Kha và Tần Vũ Dương đều bị giết sau đó [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22) Nước Yên bị chinh phục bởi nước Tần 5 năm sau đó [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22) . [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22)
### Vụ ám sát của Cao Tiệm Ly
Cao Tiệm Ly là một người bạn thân của
[Kinh Kha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Kha), người muốn trả thù cho cái chết của ông. . Là một người nghệ sĩ gảy đàn trúc nổi tiếng, một ngày kia ông được triệu tập bởi Doanh Chính để chơi các nhạc cụ. Một số người trong cung điện biết đến ông trong quá khứ kêu lên, “Đây là Cao Tiệm Ly” [23] . Do không muốn giết một nhạc sĩ có tay nghề cao, hoàng đế đã ra lệnh móc mắt ông [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wu-24) nhưng lại cho phép Cao Tiệm Ly chơi đàn trong sự hiện diện của ông [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wu-24) Ông nghe Cao Tiệm Ly gảy đàn rất thích thú nên mỗi ngày lại cho phép xích lại gần hơn. Cao Tiệm Ly lén đổ chì vào bầu đàn rồi nhân dịp Doanh Chính ngồi cạnh mà đánh nhưng vì mắt mù nên đánh không trúng. Cao Tiệm Ly sau đó bị xử tử [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wu-24) [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wu-24)
## Thống nhất Trung Hoa
Khi Tần vương Chính lên ngôi, nước Tần đã rất lớn mạnh, có ưu thế áp đảo so với 6 nước chư hầu còn lại. Đất Tần đã mở mang về phía đông rất rộng, lấy từ các nước lân cận như
[Hàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29), [Triệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29), [Ngụy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%A5y_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29), [Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%9F_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) và [nhà Chu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu) (bị diệt năm 249 TCN). Các nước chư hầu Sơn Đông luôn bị đẩy vào thế chống đỡ, nhiều lần tổ chức liên minh chống Tần nhưng chỉ đạt được một số thắng lợi tạm thời, không ngăn cản được quân Tần đông tiến. Tần vương tiếp tục duy trì chính sách “thân xa đánh gần”, giao hảo với nước Tề, uy hiếp lấn chiếm Tam Tấn và Sở. [Nước Tề](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%81_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) giữ quan hệ với Tần nên không ra quân cứu các [chư hầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u) khác.
Tần vương Chính bên trong dùng Úy Liêu,
[Lý Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C6%B0) bày mưu kế, bên ngoài dùng cha con [Vương Tiễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ti%E1%BB%85n), Vương Bí và Mông Ngao, Mông Vũ làm tướng đánh dẹp các nước.
Năm
[230 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/230_TCN), Tần vương Chính tung ra các chiến dịch cuối cùng của thời kỳ [Chiến Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c) nhằm chinh phục các vương quốc độc lập còn lại. [Nước Hàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) (韓) trước đó bị Tần đánh bại nhiều lần, đã rất nhỏ yếu không còn khả năng kháng cự nên là nước đầu tiên bị hạ. Hàn vương An sợ hãi, vội thu hết sổ sách, địa đồ trong nước sang đầu hàng nộp đất. Tần vương chính thức thôn tính nước Hàn.
Sau khi diệt Hàn, Tần vương Chính điều quân đánh Triệu. Tướng Triệu là
[Lý Mục](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_M%E1%BB%A5c) đẩy lui được quân Tần. Tần vương bèn dùng kế ly gián, sai người đút lót cho gian thần nước Triệu là Quách Khai, xui Khai gièm pha Lý Mục. [Triệu U Mục vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_U_M%E1%BB%A5c_v%C6%B0%C6%A1ng) nghe lời gièm, tin rằng Lý Mục có mưu phản, bèn giết chết Lý Mục. Sau đó quân Tần nhân cơ hội nước Triệu bị [động đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t) liền tấn công để chinh phục nơi Doanh Chính được sinh ra [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-25) . Năm 228 TCN, quân Tần phá vỡ kinh thành Hàm Đan, bắt sống Triệu vương Thiên. Anh Thiên là Triệu Gia chạy lên đất Đại phía bắc xưng vương. [26]
Tần vương Chính quay sang đánh Ngụy để hoàn tất chiến thuật diệt Tam Tấn đầu tiên trong 6 nước. Năm 225 TCN, quân Tần hùng mạnh tấn công Đại Lương, tháo nước sông vào thành. Ngụy vương Giả không chống nổi phải ra hàng.
Ngay trong năm 225 TCN, Tần vương Chính sai Lý Tín mang 20 vạn quân đánh
[Sở](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%9F_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29). Lý Tín bị tướng Sở là [Hạng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1ng_Y%C3%AAn) đánh bại. Tần vương Chính bèn nghe theo lão tướng [Vương Tiễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ti%E1%BB%85n), tổng động viên 60 vạn quân giao cho Vương Tiễn ra mặt trận.
Vương Tiễn đánh Sở trong 2 năm, đánh bại Hạng Yên, bắt sống Sở vương Phụ Sô. Hạng Yên chạy thoát, lập vua Sở mới là Xương Bình quân lên ngôi. Vương Tiễn lại tấn công xuống phía nam, giết chết vua Sở và Hạng Yên, bình định nước Sở. Nước Sở, quốc gia chư hầu lớn lớn nhất và kình địch nhất của nước Tần đến năm
[223 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/223_TCN) bị chinh phục . [27]
Chỉ còn 2 nước Tề phía đông và Yên phía bắc. Năm 222 TCN, Tần vương sai con Vương Tiễn là Vương Bí mang quân tấn công Yên.
[Yên vương Hỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_v%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%89) sợ hãi bỏ Kế tại [Liêu Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAu_%C4%90%C3%B4ng) để chạy sang [Bình Nhưỡng](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Nh%C6%B0%E1%BB%A1ng), rồi lừa bắt giết thái tử Đan, nộp đầu cho [nước Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) để tạ tội với Tần vương Chính. Nhưng Tần vương Chính vẫn hạ lệnh tiến quân, phá vỡ thành Bình Nhưỡng, bắt sống Yên vương Hỷ và gia đình hoàng gia.
Quân Tần nhân đó tiến sang đánh đất Đại.
[Đại vương Gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_v%C6%B0%C6%A1ng_Gia) (anh Triệu vương Thiên) bị bắt bèn tự sát.
Còn lại nước Tề ở phía đông nước Tần mà bây giờ là bán đảo
[Sơn Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng), vốn không quen việc chiến tranh suốt hơn 40 năm. Năm 221 TCN, Tần vương Chính lấy cớ [Tề vương Kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%81_v%C6%B0%C6%A1ng_Ki%E1%BA%BFn) mang 300.000 quân phòng thủ ở biên giới phía tây là hành động gây hấn, bèn sai Vương Bí mang quân từ nước Yên tiến thẳng xuống phía nam đánh úp kinh thành Lâm Tri. Tề vương Kiến không chống nổi, phải đầu hàng. Cả 6 nước hoàn toàn bị thôn tính.
Lần đầu tiên trong lịch sử, toàn Trung Quốc đã được thống nhất bởi một nhà cai trị mạnh mẽ. Trong cùng năm đó, Doanh Chính tự xưng là “Thủy Hoàng Đế” (始皇帝), không còn là một vị vua theo nghĩa cũ và vượt xa những thành tựu của các vị vua
[nhà Chu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu) cũ . [28]
Ở miền Nam, các cuộc mở rộng bằng quân sự tiếp tục trong suốt triều đại của ông, với các vùng khác nhau được sáp nhập với tỉnh
[Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) và một bộ phận hiện nay của [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Vi%E1%BB%87t) . [26]
Sau khi đã thôn tính các chư hầu, Tần Vương Chính đề nghị các bầy tôi bàn về danh hiệu cho mình. Thừa tướng là
[Vương Quán](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Qu%C3%A1n&action=edit&redlink=1), Ngự sử Đại phu [Phùng Kiếp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B9ng_Ki%E1%BA%BFp&action=edit&redlink=1), Đình úy [Lý Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C6%B0) cho rằng cơ nghiệp của Tần vương Chính lớn hơn cả Ngũ Đế thời cổ; trong các vua cổ đại thì Thái Hoàng là cao quý nhất nên khuyên ông xưng là Thái Hoàng. Tần vương Chính quyết định bỏ chữ *thái,* lấy chữ *hoàng,* thêm chữ *đế,* của những vị đế thời thượng cổ hiệu gọi là **Hoàng Đế**.
Đồng thời, ông phê chuẩn các kiến nghị khác của bầy tôi, từ đó mệnh ban ra gọi là
*chế*, lệnh ban ra gọi là *chiếu*, thiên tử tự xưng gọi là **. Ông truy tôn vua cha trẫm** [Tần Trang Tương Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Trang_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng)là [Thái thượng hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng).
Vì là hoàng đế Trung Hoa đầu tiên nên ông xưng hiệu
**Thủy Hoàng Đế**. Thủy Hoàng có nghĩa là “hoàng đế đầu tiên”, và ông muốn con cháu đời sau lấy danh hiệu: Nhị thế, Tam thế… cho đến vạn thế.
Tần Thủy Hoàng cũng theo thuyết
[Ngũ hành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_h%C3%A0nh): đất, gỗ, kim loại, lửa và nước. Người ta tin rằng [nhà Chu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu) trước đó cai trị bởi sức mạnh của lửa, đại diện bởi màu đỏ. Nhà Tần kế tục, lấy hành thủy (nước) mà cai trị, đại diện là màu đen. Màu đen trở thành màu sắc cho hàng may mặc, cờ, cờ hiệu . Các mối liên quan khác bao gồm phía bắc là hướng hồng y, mùa đông và số sáu [29] . [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-30)
### Hành chính
Tần Thủy Hoàng bắt vương tộc sáu nước mà ông đã chiếm, kể cả gia đình các đại thần của họ, phải dời đến
[Hàm Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_D%C6%B0%C6%A1ng), kinh đô của Tần, để cho ông dễ kiểm soát họ. Triều đình đem phát mãi hết đất đai của họ.
Sau khi thống nhất Trung Quốc, trong một nỗ lực để tránh cục diện chư hầu cát cứ như
[đời Chu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu), lập tức thực hiện một loạt cải cách quan trọng, hủy bỏ chế độ cũ, các quốc gia chinh phục được không được phép được gọi là quốc gia độc lập . Ông chia cả nước thành 36 quận (郡) và sau đó là 40 [31] ; quận thú, huyện lệnh do triều đình bổ nhiệm, có thể điều động bất cứ lúc nào. Quận là một quân khu lớn, nhất là ở những miền mới chiếm được. Vì muốn thống nhất quốc gia, Tần Thủy Hoàng chia mỗi quận thành nhiều huyện (县), hương (乡) và các đơn vị lý (里) [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Haw-26) , có một quận thú coi về dân sự, và một quân uý coi về quân sự. Ở trên cùng, có một viên giám ngự sử chỉ chịu trách nhiệm với nhà vua, như vậy không một viên quan nào chuyên quyền được, không thể thành một ông chúa như thời trước khi thành lập nhà nước. Quan lại lớn nhỏ đều không truyền lại cho đời sau, mà là do Hoàng đế đích thân bổ nhiệm dựa trên thành tích [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Chang-32) . Ông còn đưa các quý tộc cũ chuyển về thủ phủ Hàm Dương để tiện giám sát quản lý. Thời Tần Thủy Hoàng, 36 quận tương ứng với tỉnh ngày nay. Hệ thống này là khác với triều đại trước, vốn có liên minh lỏng lẻo và liên đoàn [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Chang-32) . Người dân không còn có thể được xác định bởi khu vực bản địa hoặc nhà nước phong kiến trước đây của họ, như khi một người từ Sở được gọi là “người Sở” (楚人) [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Veeck-33) [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Chang-32) [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-34)
Tới năm 213 TCN, vị Đại phu người
[Tề](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%81_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) là Thuần Vu Việt nhắc lại đề nghị xin phong đất cho người tông tộc làm chư hầu, Thủy Hoàng theo ý kiến của Lý Tư bác đi. [35]
### Nông nghiệp
Tần Thủy Hoàng theo
[Pháp gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_gia) nên khuyến khích [binh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), [nông](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p); ghét [công](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), [thương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%C6%A1ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1). Muốn nắm hết mối lợi thương nghiệp, triều đình đày hết phú thương có những xưởng sản xuất sắt lại miền [Thiểm Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y) và miền [Tứ Xuyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn). Hai trăm ngàn gia đình phú thương, tiểu thương bị đày tại xứ Thục và miền An Dương (phía nam [Lạc Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) ngày nay), hẳn là để làm ruộng.
Nông dân được ưu đãi. Đất không còn là sở hữu của nhà vua nữa, mà của người làm ruộng. Người chủ ruộng có quyển bán ruộng và ai cũng có quyền mua. Chế độ đó gọi là danh điền, tạo nên một giới địa chủ có những cơ sở rất lớn, dần dần thành một giai cấp có quyền hành tương tự như các chư hầu nhỏ thời trước.
Năm hay mười nhà họp nhau thành một liên gia, chịu chung trách nhiệm với nhau. Chế độ này được áp dụng ở Trung Hoa cho tới đầu đời
[nhà Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n). Tráng đinh nào cũng phải đi lính tới già. Gia đình nào có ba người đàn ông thì phải chia làm hai hộ. Hình luật khắc nghiệt hơn thời trước nhiều.
### Kinh tế và văn tự
[cân](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2n)với một mô tả từ sắc lệnh của Tần Thủy Hoàng để tiêu chuẩn hóa trọng lượng và các phép đo, 221 TCN
Ông cũng thống nhất Trung Quốc về kinh tế bằng cách tiêu chuẩn hóa
[các đơn vị phép đo của Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_%C4%91o_l%C6%B0%E1%BB%9Dng_c%E1%BB%95_Trung_Hoa) như trọng lượng và [đơn vị đo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_%C4%91o), [tiền tệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87), chiều dài các trục bánh xe để tạo điều kiện thuận lợi cho vận chuyển trên hệ thống đường bộ và để dễ tính thuế và thu thuế. [33] [Thuế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%BF)trả bằng [lúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BAa), phải dùng thuyền, xe chở đến các quận và kinh đô. Hoàng đế cũng phát triển một mạng lưới rộng lớn đường giao thông và kênh kết nối các tỉnh để cải thiện thương mại giữa chúng . Các loại tiền tệ của các quốc gia khác nhau cũng tiêu chuẩn hóa [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Veeck-33) . [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Chang-32)
Trước triều đại Tần, mỗi miền có một
[ngôn ngữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF) và [chữ viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_vi%E1%BA%BFt) riêng. Một quan chức Tần đi cai trị một nước khác, không hiểu ngôn ngữ nước đó thì khó làm tròn nhiệm vụ. Theo [Lý Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C6%B0), chữ viết của nhà nước Tần đã được chuẩn hóa thông qua việc loại bỏ các hình thức biến thể trong chữ viết của nước Tần. Chữ viết mới được tiêu chuẩn hóa này sau đó đã được chính thức phổ biến trong tất cả các khu vực được chinh phục, do đó cùng với các chữ viết khu vực để hình thành một ngôn ngữ, một hệ thống truyền thông cho toàn cõi Trung Quốc . [32]
### Vụ ám sát của Trương Lương
Năm 230 TCN, nước Tần đánh bại nước Hàn. Một quý tộc Hàn có tên là Trương Lương thề trả thù hoàng đế Tần. Ông bán tất cả tài sản có giá trị của mình và vào năm 218 TCN, ông đã thuê 1 lực sĩ làm sát thủ và làm cho anh ta 1 một cái chuỳ sắt nặng một trăm hai mươi cân (khoảng 160 lb hoặc 97 kg)
Cả 2 người ẩn nấp trong 1 bụi cây dọc theo tuyến đường đi chơi của hoàng đế và khi đoàn xa giá đến gần, sát thủ liền ném chùy làm vỡ tan toa xe đi đầu. Tuy nhiên, Thủy Hoàng thực ra là ở trong toa xe thứ hai. Do đó, nỗ lực không thành công [21] , Cả hai người đều trốn thoát được mặc dù bị truy lùng gắt gao [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Wintle-36) . [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mah-21)
### Xây dựng
#### Bắc: Vạn Lý Trường Thành
Tần trong nhiều năm đã chiến đấu với nhiều bộ tộc du mục ở phía bắc và tây bắc. Các bộ lạc
[Hung Nô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hung_N%C3%B4) không bị đánh bại và chinh phục, do đó chiến dịch kéo dài và không thành công, và để ngăn chặn Hung Nô xâm lấn biên giới phía bắc, Thủy Hoàng đã ra lệnh xây dựng một bức tường phòng thủ to lớn [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Haw-26) . Bức tường này có hàng trăm ngàn người được huy động để xây dựng và là tiền thân của Vạn Lý Trường Thành hiện tại của Trung Quốc. Nó kết nối với rất nhiều khúc thành được xây dựng trong suốt bốn thế kỷ trước bởi các nước [37] [Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_Nh%E1%BA%ADt), [Triệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u), [Nguỵ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%A5y)nên là một mạng lưới các bức tường nhỏ liên kết bảo vệ những vách đá khó vượt qua. Một tượng đài vĩ đại của Trung Quốc cho đến ngày nay, Vạn Lý Trường Thành vẫn còn tồn tại, mở cửa cho công chúng [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Clements-28) . [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-38)
#### Nam: Kênh Linh Cừ
Miền Nam Trung Quốc có một câu nói nổi tiếng “Ở miền Bắc có Trường Thành, ở miền Nam có kênh Linh Cừ” (北有长城,南有灵渠)
. Năm 214 TCN, Thủy Hoàng bắt đầu dự án xây dựng một kênh đào lớn để vận chuyển quân nhu cho quân đội [39] Kênh cũng cho phép vận chuyển nước giữa phía bắc và phía nam Trung Quốc [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mayhew-40) . Với chiều dài 34 km, con kênh này nối liền [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mayhew-40) [sông Tương](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_T%C6%B0%C6%A1ng)chảy vào [sông Dương Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang)và [sông Li Giang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Li_Giang&action=edit&redlink=1)rồi lại chảy vào [sông Châu Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Giang_%28s%C3%B4ng_Trung_Qu%E1%BB%91c%29) . Con kênh kết nối hai tuyến đường thủy chính của Trung Quốc và hỗ trợ sự mở rộng của nhà Tần vào phía tây nam [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mayhew-40) . Công trình được coi là một trong những 3 những kỳ công tuyệt vời của kỹ thuật Trung Quốc cổ đại bên cạnh Vạn Lý Trường Thành và [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mayhew-40) [Đô Giang Yển](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_Giang_Y%E1%BB%83n)của [Tứ Xuyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn) . [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Mayhew-40)
#### Khác
Sau khi thống nhất đất nước, Tần Thủy Hoàng di chuyển ra khỏi cung điện Hàm Dương (咸阳宫) và bắt đầu xây dựng cung A Phòng (阿房宫) khổng lồ về phía nam của
[sông Vị](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_V%E1%BB%8B), dựa trên tên người thiếp yêu nhất của Tần Thủy Hoàng . Phải dùng 70 vạn tù nhân để cất, chở đá từ các núi phương bắc xuống, chở gỗ từ các rừng phương nam lên. [41]
Chưa hết, trong một khoảng mà bán kính dài trên trăm cây số chung quanh kinh đô, còn xây thêm 270 cung điện nữa. Bao nhiêu châu báu, nhạc công và vũ nữ của lục quốc, ông gom cả về đó để làm vui tai mắt cho ông. Tương truyền cuối đời Tần, kinh đô bị chiếm và đốt, ba tháng sau ngọn lửa mới tắt.
Khi chiếm được kinh đô một nước chư hầu nào, Thủy Hoàng sai người vẽ kiểu cung điện của nước đó để về xây dựng lại y hệt tại
[Hàm Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_D%C6%B0%C6%A1ng), ở bên cung điện của ông, thành một dãy dài cả mấy dặm. Bao nhiêu đồng và vũ khí trong thiên hạ gom cả về để đúc 12 pho tượng, mỗi tượng nặng 24.000 cân bày trong cung.
### Tư tưởng
Trong khi Trung Quốc thời
[Chiến Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c) trước đó là có chiến tranh triền miên, nó cũng được xem như là thời của tự do tư tưởng . Tần Thủy Hoàng loại bỏ hàng [42] [hàng trăm tư tưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1ch_Gia_Ch%C6%B0_T%E1%BB%AD)bao gồm Nho giáo và các triết lý khác [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Goldman-42) . Sau khi Trung Quốc thống nhất, với tất cả các trường phái khác bị cấm, [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-43) [Pháp gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_gia)đã trở thành hệ tư tưởng ủng hộ của triều đại nhà Tần . Pháp gia là một hệ thống mà về cơ bản yêu cầu mọi người tuân theo pháp luật hoặc bị trừng phạt. [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Chang-32)
Bắt đầu từ năm 213 TCN, với nỗ lực vận động của
[Lý Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C6%B0) và để tránh việc các học giả so sánh triều đại của ông với quá khứ, Tần Thủy Hoàng ra lệnh cho đốt phần lớn sách, chỉ cho giữ những sách về chiêm tinh học, nông nghiệp, y học, bói toán, và lịch sử của nhà nước Tần . Điều này cũng phục vụ mục đích thúc đẩy hơn nữa việc cải cách liên tục của hệ thống chữ viết bằng cách loại bỏ các chữ viết lỗi thời [44] . Kẻ nào không tuân lệnh mà lén lút giữ thì bị trừng phạt một cách nặng nề. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Clements-28)
Theo
[Sử ký Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn), vào năm sau ở Hàm Dương có hơn 460 nhà nho bị chôn sống do sở hữu những cuốn sách bị cấm [[44]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Lih-44) . Con cả của Thủy Hoàng là công tử [45] [Phù Tô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Doanh_Ph%C3%B9_T%C3%B4)can ông không nên thi hành lệnh này vì sợ thiên hạ không yên nên Tần Thủy Hoàng nổi giận sai Phù Tô đi lên miền bắc để giám sát tướng [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-46) [Mông Điềm](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_%C4%90i%E1%BB%81m)ở Thượng Quận. Thư viện triều đình thì vẫn còn giữ bản sao của những cuốn sách bị cấm nhưng hầu hết trong số này đã bị phá hủy khi [Hạng Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1ng_V%C5%A9)đốt cháy cung điện Hàm Dương vào năm [206 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/206_TCN) . [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-47)
### Mở mang cương thổ
Mới hoàn thành sự thống nhất Trung Quốc, chưa kịp củng cố ở trong, Thủy Hoàng đã nghĩ đến việc mở mang bờ cõi ra nước ngoài.
Các dân tộc du mục miền bắc gọi chung là
[Hung Nô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hung_N%C3%B4) vẫn là mối lo từ [đời Thương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng), [Chu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu). họ thường xâm lấn biên giới, có chỗ sống lẫn lộn với người Trung Hoa. Đầu đời Tần họ đã len lỏi vào [Hà Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29), Tần Thủy Hoàng vội chặn họ lại, sai [Mông Điềm](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_%C4%90i%E1%BB%81m) làm chánh tướng cầm quân, cùng với con Vương Bí, cháu [Vương Tiễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ti%E1%BB%85n) là [Vương Ly](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Ly&action=edit&redlink=1) làm phó tướng, đưa quân đánh dẹp và trấn thủ biên giới phía bắc.
Trong thời gian hơn một năm, Mông Điềm đã chỉ huy quân Tần đánh lui quân Hung Nô ở phía bắc, giành được thắng lợi. Quân
[Hung Nô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hung_N%C3%B4) bị đánh đuổi từ Du Trung dọc theo sông [Hoàng Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0) đi về đông đến Âm Sơn tất cả 31 huyện, xây thành trên sông Hoàng Hà để làm giới hạn. Lại sai Mông Điềm vượt sông Hoàng Hà lấy đất Cao Khuyết, Đào Sơn, Bắc Giả, xây đình và thành lũy ở đấy để đuổi người Nhung và đưa những người bị đày đến đấy để ở và lần đầu những nơi này trở thành huyện.
Mông Điềm đánh bại Hung Nô, trấn thủ Thượng Quận (nay là phía đông nam huyện Du Lâm – Thiểm Tây), bắt đầu việc cai trị biên giới. Trong quá trình chinh phạt, Mông Điềm trước sau chú trọng khai phá vùng biên ải, lấy các vùng đất mới làm thành “Tân Tần Địa”, chia thành 44 huyện, cắt đặt quan lại.
Mông Điềm chiêu tập nam đinh trong nước đi xây dựng các tuyến phòng thủ ở những nơi hiểm yếu dọc theo biên giới. Trong vài năm, ở biên giới phía bắc Hàm Dương đã xây dựng được ba tuyến phòng ngự.
- Tuyến thứ nhất nằm ở Bắc sông Hoàng Hà, giữa núi Âm Sơn và Dương Sơn.
- Tuyến thứ hai là phía tây, quận Cửu Nguyên, nằm dọc theo phía tây dãy Âm Sơn nối với Trường Thành ở
[nước Triệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29).
- Tuyến thứ ba chính là Trường Thành có từ thời Tần được điều chỉnh lại.
Trên cơ sở đó, Mông Điềm còn huy động sức dân trong nước xây dựng Trường Thành dọc theo biên giới phía đông. Lúc bây giờ, ở biên giới phía bắc nước Tần, ngoài Trường Thành của nước Tần còn có Trường Thành của nước Triệu và nước Yên còn lại từ thời Chiến Quốc. Phía tây Trường Thành bắt nguồn từ Lâm Thao
. Phía đông trải dài tới tận Liêu Đông, dài hơn vạn dặm. Đây chính là [48] [Vạn Lý Trường Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh)nổi tịếng thế giới ngày nay.
Tần Thủy Hoàng còn sai
[Đồ Thư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_Th%C6%B0&action=edit&redlink=1) đem quân, sai [Sử Lộc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%AD_L%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) đào ngòi vận lương đi đánh lấy [Bách Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1ch_Vi%E1%BB%87t), tức các tỉnh [Chiết Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang), [Lục Dương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%A5c_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) (???), [Nam Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_H%E1%BA%A3i) ( [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng)), [Quế Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m) ( [Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y)), và một phần miền Bắc của [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), thời đó gọi là [Âu Lạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82u_L%E1%BA%A1c) của [An Dương Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/An_D%C6%B0%C6%A1ng_V%C6%B0%C6%A1ng) (hay [Tượng Quận](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Qu%E1%BA%ADn) theo cách gọi [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)).
Năm 214 TCN, Tần Thủy Hoàng sai
[Triệu Đà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_V%C5%A9_v%C6%B0%C6%A1ng) đưa những người thường trốn tránh, người ở rể và người đi buôn đánh lấy đất Lục Lương, đóng đồn ở [núi Ngũ Lĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_Ng%C5%A9_L%C4%A9nh), lập thành Quế Lâm, Tượng Quận, Nam Hải cho những người bị đi đày đến đấy canh giữ.
Năm 213 TCN, Thủy Hoàng lại đem đày những quan coi ngục không thanh liêm đi xây Trường Thành và đi thú ở đất Nam Việt.
Có thể coi Tần Thủy Hoàng đã lập được một
[đế quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c) lớn vào bậc nhất [thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) thời đó, và người [phương Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y), do những thương nhân chở [lụa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5a) sang bán, đã biết danh nhà Tần, gọi Trung Hoa là nước Tần.
Chỉ trong mười mấy năm Thủy Hoàng thực hiện được bấy nhiêu công trình về nội trị, tổ chức hành chính, thống nhất ngôn ngữ, văn tự v.v…, xây cất, đắp đường, mở mang cương vực, được nhiều sử gia coi là vĩ đại.
## Qua đời
### Tìm kiếm trường sinh bất lão
Trong những năm cuối đời, Tần Thủy Hoàng sợ cái chết và tuyệt vọng tìm kiếm thuốc trường sinh, được cho là sẽ cho phép ông sống mãi mãi. Ông bị ám ảnh với việc có được sự bất tử và bị lừa bởi nhiều người nói có thể cung cấp thuốc trường sinh
. Ông cũng viếng thăm [49] [đảo Chi Phù](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Chi_Ph%C3%B9&action=edit&redlink=1)ba lần để đạt được sự bất tử [[50]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-50)
Tần Thủy Hoàng nghe theo lời Hầu Sinh và Lư Sinh muốn tu tiên, bèn tự xưng là
**chân nhân** nhưng ít lâu sau hai người lại bất bình vì sự hà khắc của Thùy Hoàng nên cùng nhau bỏ trốn. Thủy Hoàng cũng cấp cho Từ Phúc một con tàu chở hàng trăm đồng nam và đồng nữ tìm kiếm [núi Bồng Lai](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93ng_Lai_tam_%C4%91%E1%BA%A3o) thần bí . Họ cũng được gửi đi để tìm [36] [An Cơ Sinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=An_C%C6%A1_Sinh&action=edit&redlink=1), một người bất tử 1.000 năm tuổi mà Tần Thủy Hoàng cho là đã gặp trong một chuyến vi hành và là người đã mời ông đi tìm mình ở Bồng Lai . Những người này không bao giờ trở lại, có lẽ bởi vì họ biết rằng nếu họ quay về mà không có thuốc trường sinh như đã hứa, họ chắc chắn sẽ bị tử hình. Truyền thuyết cho rằng họ đến [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-51) [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)và thuộc địa hóa nó . Cũng có thể là việc đốt sách, vốn được xem như là một sự lãng phí về văn học, là một phần trong nỗ lực của Thủy Hoàng để tập trung tâm trí của các học giả giỏi nhất của ông trong việc nghiên cứu [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Ong-49) [giả kim thuật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3_kim_thu%E1%BA%ADt). Một số học giả bị tử hình là những người không thể cung cấp bất kỳ bằng chứng về khả năng siêu nhiên của họ. Điều này có thể là phương tiện cuối cùng để kiểm khả năng của họ: nếu bất kỳ người trong số họ có sức mạnh siêu nhiên, họ chắc chắn sẽ sống lại . Do Thủy Hoàng sợ chết và các “linh hồn xấu xa”, ông cho xây dựng một loạt các đường hầm và lối đi thông qua mỗi cung điện của mình, bởi vì chúng sẽ giữ cho ông an toàn từ các linh hồn xấu xa vì ông di chuyển mà không bị nhìn thấy. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Clements-28)
### Cái chết
Năm
[211 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/211_TCN), một [thiên thạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch) được cho là rơi xuống Đông Quận (东郡) ở chỗ thấp của [sông Hoàng Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0). Trên thiên thạch có người ghi dòng chữ “Thủy Hoàng chết thì đất bị chia.” Khi Thủy Hoàng biết được, ông đã phái người đi điều tra. Không ai nhận là người đã viết dòng chữ nên tất cả những người sống gần đó đều bị giết. Tảng thiên thạch sau đó bị đốt cháy và nghiền thành bột [52] . [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-RGH-12)
Sau đó, Thủy Hoàng đi kinh lý phía đông, Tả Thừa tướng
[Lý Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C6%B0) đi theo, Hữu Thừa tướng [Khứ Tật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%A9_T%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) ở nhà. [Hồ Hợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Nh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%BF), con nhỏ của Thủy Hoàng, được nhà vua yêu mến xin đi theo, vua bằng lòng.
Sau khi tế vua
[Hạ Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_V%C5%A9) ở [Cối Kê](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91i_K%C3%AA), Tần Thủy Hoàng trở về kinh. Trên đường trở về phía tây đến bến Bình Nguyên thì bị bệnh.
Thủy Hoàng ghét người ta nói đến việc chết, cho nên quần thần không ai dám nói với nhà vua về việc chuẩn bị cho việc ông qua đời. Khi bệnh càng nặng, nhà vua viết thư đóng dấu của vua gửi đến công tử
[Phù Tô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Doanh_Ph%C3%B9_T%C3%B4) nói: “Con về Hàm Dương với đám tang, và chôn cất ta ở đấy.” Bức thư đã niêm phong ở trong phủ trung xa thuộc quyền [Triệu Cao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_Cao). Bức thư có dấu của nhà vua làm tin chưa giao cho sứ giả, thì Thủy Hoàng [qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) ở [Bình Đài](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%ACnh_%C4%90%C3%A0i&action=edit&redlink=1) (平台), thuộc đất [Sa Khâu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sa_Kh%C3%A2u&action=edit&redlink=1) (沙丘), là nơi cách khoảng hai tháng đi bằng đường bộ cách kinh thành [Hàm Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_D%C6%B0%C6%A1ng) vào ngày [10 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_9) năm [210 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/210_TCN) theo [lịch Julius](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius) [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22) [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22) [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-53) . Sử liệu phương Tây cho rằng ông chết do uống phải thuốc [54] [thủy ngân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_ng%C3%A2n)do các ngự y chế ra mà những viên thuốc này vốn được làm nhằm mục đích giúp cho Tần Thủy Hoàng bất tử [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-wright-55) . [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-wright-55) [Thừa tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) Lý Tư thấy nhà vua mất ở xa [kinh đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_%C4%91%C3%B4) nên đã trở thành vô cùng lo lắng rằng tin tức về cái chết của Thủy Hoàng có thể kích hoạt một cuộc nổi dậy lớn trong toàn đế chế , bèn giấu kín điều đó, không báo tang, chở quan tài trong một cỗ xe mát, cho một [22] [hoạn quan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan)được vua yêu ngồi trong xe, đến đâu thì dâng thức ăn, trăm quan vẫn tâu việc như thường . Viên hoạn quan ở trong xe nghe lời tâu, liền bảo: “ [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22) *Được!*“. Chỉ có Hồ Hợi, Triệu Cao và một vài hoạn quan thân tín của nhà vua, tất cả có năm sáu người biết là nhà vua đã chết . [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22)
Xe đi từ Tỉnh Hình đến Cửu Nguyên. Gặp lúc trời nắng, chiếc xe mát phát ra mùi thối, đòng tùy tùng sai các quan đi theo chở trên xe một thạch cá muối để đánh lẫn mùi thối
. Đi theo đường thẳng đến [22] [Hàm Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_D%C6%B0%C6%A1ng)mới báo tang.
Tổng cộng, ông ở ngôi được 35 năm, trong đó 24 năm là làm vua nước Tần từ năm 246 TCN đến năm 222 TCN, và 11 năm làm hoàng đế của đế chế Tần từ năm 221 TCN đến năm 210 TCN.
### Âm mưu của người kế vị
Cuối cùng, sau khoảng hai tháng, Lý Tư và xa giá trở lại
[Hàm Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_D%C6%B0%C6%A1ng), nơi mà các tin tức về cái chết của Tần Thủy Hoàng mới được công bố . Sau khi ông chết, Phù Tô theo lệ sẽ là hoàng đế nối ngôi [22] . [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Tung-56) [Lý Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C6%B0) và [Triệu Cao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_Cao) âm mưu giết Phù Tô vì vị tướng được yêu thích bởi Phù Tô là [Mông Điềm](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_%C4%90i%E1%BB%81m), người mà họ không ưa và sợ; anh trai của Mông Điềm là 1 bộ trưởng cấp cao, người đã có lần trừng phạt Triệu Cao [56] . Họ đã sợ rằng nếu Phù Tô được lên ngôi, họ sẽ bị mất quyền lực [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-57) , vì vậy nên Triệu Cao bèn cùng Lý Tư âm mưu phá hủy bức thư của Thủy Hoàng gửi cho công tử Phù Tô (con cả của Thủy Hoàng), đặt ra chuyện thừa tướng Lý Tư đã nhận được tờ chiếu của Thủy Hoàng ở Sa Khâu trước khi chết bảo lập Hồ Hợi làm thái tử; sau đó lại làm một bức thư khác gửi cho công tử Phù Tô và tướng [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Tung-56) [Mông Điềm](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_%C4%90i%E1%BB%81m)kể tội hai người, ra lệnh cho hai người phải chết . Kế hoạch này đã thành công, và em của Phù Tô là Hồ Hợi bèn lên nối ngôi, tức là [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Tung-56) [Nhị Thế hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Nh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%BF) [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Firsteselect-22)
Tần Nhị Thế tuy nhiên lại không có khả năng như người cha của mình. Các cuộc khởi nghĩa nhanh chóng nổ ra. Triều đại của ông là một thời điểm bất ổn về dân sự và tất cả mọi thứ được xây dựng bởi Tần Thủy Hoàng sụp đổ chỉ trong một thời gian ngắn
. Một trong những nỗ lực nổi dậy ngay lập tức là việc [26] [Trần Thắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BA%AFng)và [Ngô Quảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Qu%E1%BA%A3ng)khởi nghĩa ở [làng Đại Trạch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1i_Tr%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) . [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-LiangY-52)
## Lăng mộ và di tích
Một trong những dự án đầu tiên mà Tần Thủy Hoàng thực hiện trong khi còn sống là xây dựng lăng mộ cho mình. Năm
[215 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/215_TCN), ông ra lệnh cho tướng [Mông Điềm](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_%C4%90i%E1%BB%81m) dùng 300.000 người để bắt đầu việc xây dựng . Các nguồn khác lại cho rằng ông ra lệnh cho 720.000 lao động để xây dựng ngôi mộ [45] . Một lần nữa, với quan sát của John Man của về dân số của thời gian (xem đoạn trên), các ước tính lịch sử có vẻ còn gây tranh cãi. Ngôi mộ chính (nằm ở vị trí 3 [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-Ancient-20) [34°22′52,75″B 109°15′13,06″Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng¶ms=34_22_52.75_N_109_15_13.06_E_type:landmark)) có chứa xá Thủy Hoàng vẫn chưa được mở ra và có bằng chứng cho thấy rằng nó vẫn còn tương đối nguyên vẹn . [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-58)
Tư Mã Thiên mô tả ngôi mộ rất nhiều châu báu, có một bản đồ của một trăm con sông, trên đó sông
[Hoàng Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0), sông [Dương Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang) và [biển Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng) đều bằng [thủy ngân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_ng%C3%A2n). Hầm mộ ngày đêm đều thắp đèn đốt bằng dầu cá, một loại cá đặc biệt giống hình người. Quan tài hạ rồi, người ta nấu [đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) để gắn phần mộ và đặt một cái máy để hễ có kẻ nào lén vào đào mả thì sẽ bị những mũi tên từ mọi chỗ phát ra tự động bắn vào . Ngôi mộ được xây dựng trên núi [59] [Li Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1), cách [Tây An](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_An)30 km. Các nhà khảo cổ học hiện đại đã xác định ngôi mộ, và đã đưa người máy vào thăm dò sâu bên trong. Các thăm dò cho thấy số lượng thủy ngân cao bất thường, tỷ lệ cao khoảng 100 so với tự nhiên, cho thấy rằng một số phần của truyền thuyết là đáng tin cậy . Bí mật của ngôi mộ được duy trì vì hầu hết các công nhân xây dựng ngôi mộ đều bị giết [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-wright-55) [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-wright-55) . [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-60)
Nhà sử học Trung Quốc
[Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn), viết một thế kỷ sau cái chết của hoàng đế đầu tiên, đã viết rằng cần đến hơn 700,000 người để xây dựng lăng mộ. Nhà sử học người Anh John Man chỉ ra rằng con số này lớn hơn bất kỳ thành phố nào trên thế giới tại thời điểm đó và tính toán nền móng đã được xây dựng bởi 16.000 người trong hai năm . Trong khi Tư Mã Thiên không bao giờ đề cập đến đội quân đất nung, những bức tượng này đã được phát hiện bởi một nhóm các nông dân đào giếng vào ngày [61] [29 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_3)năm [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974) . Các binh sĩ này được tạo ra với một loạt các hỗn hợp khuôn đất sét và sau đó tiếp tục được cá nhân hóa bằng tay bởi các nghệ sĩ. Có khoảng 6.000 Chiến binh đất nung và mục đích của họ là để bảo vệ Hoàng đế trong thế giới bên kia khỏi các linh hồn xấu xa. Cũng trong đội quân này là xe ngựa và 40.000 vũ khí thực sự bằng đồng [[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-62) . [[63]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-63)
## Gia đình
Sau đây là một số thành viên gia đình của Tần Thủy Hoàng:
- Cha mẹ
- Anh em
- Hai em cùng mẹ khác cha, do
[Triệu thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_C%C6%A1)tư thông với [Lao Ái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lao_%C3%81i)
- Doanh Tử Anh, sau là
[Tần Tam Thế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_T%E1%BB%AD_Anh)
- Hai em cùng mẹ khác cha, do
- Con cái
- Doanh
[Phù Tô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Doanh_Ph%C3%B9_T%C3%B4)(tự sát)
- Doanh Hồ Hợi, sau là
[Tần Nhị Thế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Nh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%BF)(con thứ 18)
- Doanh Cao (bị
[Tần Nhị Thế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Nh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%BF)giết)
- Doanh Tương Lư (bị
[Tần Nhị Thế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Nh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%BF)giết)
- 10 con gái (bị
[Tần Nhị Thế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Nh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%BF)giết)
- Doanh
dòng tộc lưu lạc đời sau:
-
- và một số hoàng thân chưa rõ(Trung Quốc,Việt Nam,Ấn Độ)
Tần Thủy Hoàng có khoảng 100 người con, nhưng hầu hết tên của họ đều chưa được biết. Sử sách cũng không nhắc đến tên một người vợ nào của ông. (số liệu Việt Nam,Trung Quốc tiết lộ năm 2010 theo bộ văn hóa bảo tồn hoàng gia Trung Quốc)
## Nhận định
Trong truyền thống
[chép sử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), Tần Thủy Hoàng luôn được miêu tả như một vị vua tàn bạo, người bị ám ảnh bởi các vụ [ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81m_s%C3%A1t). Sau này, ông các nhà sử học [Khổng giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) lên án việc ông cho đốt sách và chôn sống Nho sĩ. Họ cuối cùng đã biên soạn danh sách [Mười tội ác của Tần](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C6%B0%E1%BB%9Di_t%E1%BB%99i_%C3%A1c_c%E1%BB%A7a_T%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) để làm nổi bật hành động bạo ngược của Thủy Hoàng.
Nhà thơ và chính khách nổi tiếng đời nhà Hán là
[Giả Nghị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3_Ngh%E1%BB%8B) kết luận bài viết *Kiều Tần Di* (过秦论) của mình với những gì đã trở thành bản án Nho giáo tiêu chuẩn trong những lý do cho sự sụp đổ của nhà Tần. Bài tiểu luận của Giả Nghị, được ngưỡng mộ như kiệt tác của thuật hùng biện và lý luận, đã được chép trong 2 tác phẩm lịch sử đời Hán và đã có ảnh hưởng sâu rộng về tư tưởng chính trị Trung Quốc như một minh hoạ cổ điển của lý thuyết Nho giáo . Ông cho sự tan rã của Tần là do sự thất bại trong việc biểu thị nhân tính và sự công bình và không nhận ra sự khác biệt giữa sức mạnh tấn công và sức mạnh để củng cố [64] [[65]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-65)
Tuy nhiên, các sử gia
[phương Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) nhìn nhận ông là một trong những nhân vật ngoại hạng trong mọi thời đại. Ông chỉ cầm quyền chưa đầy mười lăm năm mà làm cho nước Trung Hoa thay đổi hẳn, thống nhất về mọi mặt, mở mang thêm bờ cõi, thành một đế quốc lớn thời thượng cổ. Đó là một thành tựu được kể là vượt bậc. Ngày nay cái tên “China” hay “Sino” mà người phương Tây dùng để gọi Trung Quốc đều xuất phát từ phiên âm chữ “Tần” ( *Sin*) mà ra. Nhiều nhà sử học nhắc tới Tần Thủy Hoàng song song với Napoleon.
Trong thời hiện đại hơn, đánh giá lịch sử về Hoàng đế đầu tiên khác với sử học truyền thống Trung Quốc đã bắt đầu xuất hiện. Các đánh giá lại này được thúc đẩy bởi điểm yếu của Trung Quốc trong nửa cuối của thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, cùng việc truyền thống Nho giáo tại thời điểm đó bắt đầu được nhìn thấy bởi một số người như là trở ngại cho sự hòa nhập của Trung Quốc vào thế giới hiện đại, mở đường cho việc thay đổi quan điểm.
Trong thời gian lãnh thổ Trung Quốc xâm phạm bởi các quốc gia nước ngoài,
[Quốc Dân Đảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_Qu%E1%BB%91c_D%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng) nhấn mạnh vai trò của Tần Thủy Hoàng trong việc đẩy lui các rợ phía Bắc, đặc biệt là trong việc xây dựng [Vạn lý trường thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh).
Một nhà sử học tên là Mã Phi Bách (马非百) đã cho xuất bản một tiểu sử xét lại về Hoàng đế đầu tiên mang tên
*Tần Thủy Hoàng Đế Truyền* (秦始皇帝传) vào năm [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941), gọi ông là “một trong những anh hùng vĩ đại của lịch sử Trung Quốc”. Ông so sánh Thủy Hoàng với các nhà lãnh đạo đương đại [Tưởng Giới Thạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch) và nhìn thấy nhiều điểm tương đồng trong sự nghiệp, chính sách của họ, vốn là hai người mà ông ngưỡng mộ. [Cuộc chiến tranh Bắc phạt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_B%E1%BA%AFc_ph%E1%BA%A1t_%281926_-_1927%29&action=edit&redlink=1) cuối những năm 1920 trực tiếp dưới sự chỉ đạo chính phủ Quốc Dân Đảng tại [Nam Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Kinh) được so sánh với sự thống nhất mang lại bởi Tần Thủy Hoàng.
Với sự ra đời của
[Cách mạng Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Trung_Qu%E1%BB%91c) vào năm [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949), giải thích mới lại nổi lên. Việc thành lập của chế độ cách mạng mới đã dẫn đến việc định nghĩa lại đánh giá về Tần Hoàng, lần này là cho phù hợp với cách nghĩ của [chủ nghĩa Mao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Mao). Giải thích mới về Tần Hoàng nói chung là một sự kết hợp của quan điểm truyền thống và hiện đại, nhưng về cơ bản là quan trọng. Điều này được minh họa trong *Sử ký toàn thư của Trung Quốc*, được biên soạn vào tháng 9 năm [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955) như là một cuộc khảo sát chính thức của lịch sử Trung Quốc. Công trình này mô tả những bước tiến lớn của Tần Thủy Hoàng theo hướng thống nhất và tiêu chuẩn tương ứng với lợi ích của nhóm cầm quyền và [tầng lớp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_l%E1%BB%9Bp&action=edit&redlink=1) [thương gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_gia), không phải là quốc gia của nhân dân, và sự sụp đổ của triều đại của ông sau đó là một biểu hiện của [đấu tranh giai cấp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A5u_tranh_giai_c%E1%BA%A5p). Các cuộc tranh luận lâu năm về sự sụp đổ của nhà Tần cũng giải thích về [chủ nghĩa Mác](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Marx) là các cuộc khởi nghĩa của [nông dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n) là một cuộc nổi dậy chống lại sự đàn áp – một cuộc nổi dậy làm suy yếu các triều đại, nhưng luôn thất bại vì sự thỏa hiệp với “yếu tố tầng lớp chủ đất”.
Từ năm
[1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972), tuy nhiên, điểm khác biệt căn bản chính thức của Tần Thủy Hoàng đã được nổi bật trên khắp Trung Quốc. Việc đánh giá lại được khởi xướng bởi tiểu sử *Tần Thủy Hoàng* của [Hồng Sĩ Đệ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_S%C4%A9_%C4%90%E1%BB%87&action=edit&redlink=1). Nghiên cứu được xuất bản bởi báo chí nhà nước này được phổ biến đại chúng và đã bán được 1,85 triệu bản trong vòng hai năm. Trong thời đại mới, Tần Thủy Hoàng được xem như là một nhà lãnh đạo nhìn xa trông rộng, phá hủy các lực lượng của các bộ phận và thành lập thống nhất nhà nước đầu tiên tập trung, thống nhất trong lịch sử Trung Quốc bằng cách từ bỏ quá khứ. Các thuộc tính cá nhân, chẳng hạn như cuộc tìm kiếm của ông cho sự bất tử, được nhấn mạnh trong sử học truyền thống, hầu như đã đề cập. Các đánh giá mới mô tả trong thời gian trị vì của mình (một kỷ nguyên thay đổi chính trị và xã hội), ông không chống lại việc sử dụng phương pháp bạo lực để nghiền nát sự [chống cách mạng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%91ng_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, ông bị chỉ trích là không còn kỹ lưỡng như ông đã từng làm và kết quả là, sau khi ông chết, sự phá hoại ẩn dưới sự lãnh đạo của thái giám [Triệu Cao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_Cao) đã có thể thu được quyền để khôi phục lại trật tự phong kiến cũ.
Để vòng này đánh giá lại, một giải thích mới cho sự sụp đổ của triều đại nhà Tần nhanh chóng được đưa ra trong một bài báo mang tên “Cuộc đấu tranh giai cấp trong thời kỳ giữa Tần và Hán” trong số ra năm
[1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974) của Cờ Đỏ để thay thế lời giải thích cũ. Các giả thuyết mới tuyên bố rằng nguyên nhân gây ra sự sụp đổ của nhà Tần là nằm trong sự thiếu triệt để của chế độ độc tài của Tần Thủy Hoàng, thậm chí đến mức độ cho phép chúng đi sâu vào các cơ quan quyền lực chính trị và chiếm lấy các vị trí quan trọng. [Mao Trạch Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mao_Tr%E1%BA%A1ch_%C4%90%C3%B4ng), Chủ tịch nước [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), bị nguyền rủa do sự đàn áp trí thức của mình. Khi được so sánh với Tần Thủy Hoàng, Mao trả lời: “Ông ấy chôn sống 460 học giả; chúng tôi chôn cất 46.000 học giả còn sống… Bạn [trí thức] nguyền rủa chúng tôi là Tần Thủy Hoàng. Bạn đã sai. Chúng tôi đã hơn Tần Thủy Hoàng gấp trăm lần”. [[66]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-66)
## Trong văn hóa
### Tác phẩm viễn tưởng
- Trong cuộc
[Chiến tranh Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), vở kịch *Song of the Yi River*được sản xuất. Vở kịch dựa trên vụ ám sát Tần Thủy Hoàng của [Kinh Kha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Kha). Trong vở kịch, Doanh Chính được miêu tả như một bạo chúa độc ác và là kẻ xâm lược của các quốc gia khác. Ngược lại, Kinh Kha là một chiến binh hào hiệp, người đã nói rằng “Hàng chục ngàn người bị thương là tất cả đồng chí của tôi.” Một quảng cáo trên báo rất lớn cho vở kịch này đã tuyên bố: “Cuộc xâm lược chắc chắn sẽ kết thúc trong thất bại, hòa bình phải được chiến thắng bằng mọi giá.” Vở kịch miêu tả một kẻ yếu chiến đấu chống lại kẻ xâm lược nước ngoài mạnh mẽ, độc ác với sự giúp đỡ từ một tình nguyện viên nước ngoài giao cảm. [Jorge Luis Borges](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jorge_Luis_Borges)( [1899](http://vi.wikipedia.org/wiki/1899)– [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)), nhà văn [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina)đã viết bài luận nổi tiếng về Tần Thủy Hoàng mang tên “The Wall and the Books” (“La muralla y los libros“) trong bộ sưa tầm năm 1952 của *Other Inquisitions*( *Otras Inquisiciones*). Nó tập trung vào sự đối lập giữa quy mô xây dựng của [Vạn lý trường thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh)và việc đốt sách đã xác định triều đại của ông . [[67]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-67)
- Năm
[1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956), cuốn sách *Lord of the East*là một chuyện tình lãng mạn lịch sử về con gái yêu của Tần Thủy Hoàng, người đã bỏ đi với người yêu của mình. Câu chuyện sử dụng Tần Thủy Hoàng để tạo ra các rào cản cho cặp vợ chồng trẻ . [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-68)
- Năm
[1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984), cuốn sách *của* [Bridge of Birds](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bridge_of_Birds&action=edit&redlink=1) [Barry Hughart](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barry_Hughart&action=edit&redlink=1)miêu tả Tần Thủy Hoàng là một người [hoang tưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoang_t%C6%B0%E1%BB%9Fng_%E1%BA%A3o_gi%C3%A1c)đạt được sự bất tử do có trái tim bị lấy đi bởi “Ông già trên núi”. *The Chinese Emperor*của [Jean Levi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean_Levi&action=edit&redlink=1), xuất hiện vào năm 1984. Tác phẩm [lịch sử tưởng tượng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_t%C6%B0%E1%BB%9Fng_t%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)này di chuyển từ cuộc thảo luận chính trị và pháp luật của nhà Tần đến thăm dò tâm lý của Tần Thủy Hoàng, trong đó đội quân đất nung của ông thực ra là thiết bị tự động tạo ra để thay thế con người có thể sai lầm.
- Trong tiểu thuyết năm 1985
*của* [Contact (tiểu thuyết)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Contact_%28ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt%29&action=edit&redlink=1) [Carl Sagan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carl_Sagan), nhân vật Xi Qiaomu, người tham gia vào cuộc khai quật lăng mộ của Hoàng đế Tần trong Cách mạng Văn hóa được viếng thăm bởi một người ngoài hành tinh trong hình dạng của Hoàng đế nhà Tần . [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-69)
- Trong bộ sách
*, Tần Thủy Hoàng được tiết lộ là một người ngoài hành tinh bị trục xuất và mắc kẹt trên* [Area 51](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_Area_51&action=edit&redlink=1) [Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t)trong một cuộc nội chiến giữa các vì sao. Vạn Lý Trường Thành thực ra được thiết kế để hiển thị biểu tượng cho ‘giúp đỡ’ trong ngôn ngữ của ông, và ông ra lệnh cho xây dựng nó với hy vọng rằng tàu vũ trụ đi qua sẽ nhận thấy và giải cứu ông.
- Trong
*Hydra’s Ring*, tiểu thuyết thứ 39 của bộ sách *, Tần Thủy Hoàng được tiết lộ là vẫn còn sống vào đầu thế kỷ 23 thông qua công nghệ nano ngoài hành tinh đã ban cho ông một hình thức của sự bất tử.* [Outlanders](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Outlanders&action=edit&redlink=1)
- Trong bộ sách
*, một cuốn có tiêu đề* [Magic Tree House](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Magic_Tree_House&action=edit&redlink=1) *Day of the Dragon King*, tên của Tần Thủy Hoàng Đế. *của* [Ten Dragon Tails](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ten_Dragon_Tails&action=edit&redlink=1) [Candy Taylor Tutt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Candy_Taylor_Tutt&action=edit&redlink=1)chứa “The Wall”, một truyện ngắn lịch sử tưởng tượng dựa trên việc xây dựng Vạn lý trường thành. *của* [Emperor!: A Romance of Ancient China](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emperor%21:_A_Romance_of_Ancient_China&action=edit&redlink=1) [Lanny Fields](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lanny_Fields&action=edit&redlink=1)lấy trọng tâm quanh Tần Thủy Hoàng và một cựu chiến binh La Mã tên là Scipio Lucius Marcus, người mà Tần Thủy Hoàng trở thành bạn sau khi Marcus Scipio cứu ông nhiều lần. Tác phẩm hư cấu này được kể qua cái nhìn của nhà sử học [Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn), người viết về Marcus Scipio sau khi ông này đi từ [Roma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Roma)đến [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
- Trong
*Interesting Times*của [Terry Pratchett](http://vi.wikipedia.org/wiki/Terry_Pratchett), một pháp sư tên Rincewind, phát hiện ra một bộ áo giáp thuộc sở hữu trước kia của Tần Thủy Hoàng cho phép anh ta kiểm soát đội quân đất nung. Như với hầu hết các tác phẩm trong bộ sách *của Pratchett, cuốn sách này là được dựa trên khái niệm thế giới thực. Trong trường hợp này, mô hình của nó là ảnh hưởng văn hóa của Hoàng đế Tần Thủy Hoàng vào Trung Quốc hiện đại.* [Discworld](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Discworld&action=edit&redlink=1) *của* [The Tiger Warrior](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Tiger_Warrior&action=edit&redlink=1) [David Gibbins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Gibbins&action=edit&redlink=1)(Bantam; tháng 6 năm 2009) thêu dệt lịch sử của Tần Thủy Hoàng và cuộc tìm kiếm sự bất tử của ông với [lính lê dương La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%ADnh_L%C3%AA_d%C6%B0%C6%A1ng_La_M%C3%A3), các bộ lạc [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), các binh sĩ Anh thời [Victoria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Victoria_c%E1%BB%A7a_Anh)và một câu chuyện khảo cổ học-phiêu lưu hiện đại.
- Trong sách
[trò chơi nhập vai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%B2_ch%C6%A1i_nh%E1%BA%ADp_vai) [Wraith: the Oblivion](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wraith:_the_Oblivion&action=edit&redlink=1), bóng ma “Tần Thủy Hoàng” tiếp tục cai trị thế giới bên kia của Trung Quốc cho đến ngày nay, với sự hỗ trợ bởi một đội quân bất khả chiến bại dựa trên đội quân đất nung.
### Phim
*(* [Hoàng đế đầu tiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BA%A7u_ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)) – Bộ phim miêu tả Tần Thủy Hoàng là một hoàng đế giỏi chiến đấu với nguồn gốc từ trong quân đội. Mặc cho thứ hạng của mình, Tần Thủy Hoàng được thể hiện ngồi xung quanh lửa trại với những người đàn ông bình thường. Tần Thủy Hoàng chuyển đổi Sở phu nhân từ kẻ thù thành một người vợ lẽ trung thành . [[70]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-70) *(1986) – Bộ phim đề cập đến tên của Tần Thủy Hoàng hai lần là người đã áp đặt lời nguyền không có xác thịt cho Lopan vào năm 272 trước Công nguyên.* [Cuộc chiến tại phố hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_t%E1%BA%A1i_ph%E1%BB%91_hoa&action=edit&redlink=1) *(* [Bản hùng ca thời Tần](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_h%C3%B9ng_ca_th%E1%BB%9Di_T%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) – Bộ phim tập trung vào mối quan hệ của Tần Thủy Hoàng với [Cao Tiệm Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_Ti%E1%BB%87m_Ly), một người bạn của sát thủ [Kinh Kha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Kha). Tiệm Ly chơi bài *Song of Yishui*cho Kinh Kha trước khi ông bắt tay vào nhiệm vụ ám sát Thủy Hoàng . [[71]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-71) *(* [Kinh Kha hành thích Tần vương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kinh_Kha_h%C3%A0nh_th%C3%ADch_T%E1%BA%A7n_v%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)) – Bộ phim tập trung dựa trên danh tính của cha Tần Thủy Hoàng, sự đối xử nhẫn tâm của ông với các quan, và sự phản bội bởi người yêu thời thơ ấu của ông, mở đường cho nỗ lực ám sát của Kinh Kha. Đạo diễn [Trần Khải Ca](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Kh%E1%BA%A3i_Ca)đã tìm cách đặt câu hỏi liệu động cơ của Tần Thủy Hoàng có xứng đáng hay không. Một chủ đề chính trong bộ phim này là cuộc xung đột giữa sự cống hiến của Tần Thủy Hoàng với sự thề ước của ông và người yêu, Triệu phu nhân . [[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-72) *(* [Thần thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_Tho%E1%BA%A1i_%28phim%29) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) – Bộ phim có [Thành Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Long)trong vai [Mông Nghị](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_Ngh%E1%BB%8B), một vị tướng theo Tần Thủy Hoàng. Nghị được đầu thai vào thời hiện tại là nhà khảo cổ học. [Kim Hee-sun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Hee-sun&action=edit&redlink=1)đồng đóng vai chính là một công chúa Triều Tiên, người buộc phải kết hôn với Tần Thủy Hoàng . [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-73) *(* [Xác ướp 3 – Lăng mộ của hoàng đế rồng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%A1c_%C6%B0%E1%BB%9Bp_3_-_L%C4%83ng_m%E1%BB%99_c%E1%BB%A7a_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_r%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1) [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)) – Bộ phim có [Lý Liên Kiệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Li%C3%AAn_Ki%E1%BB%87t)đóng vai chính, một xác ướp sống lại được gọi là “Hoàng đế Rồng” và có thể là một tham chiếu đến Tần Thủy Hoàng. Vai trò của nhân vật này được tưởng tượng hóa cao vì sở hữu sức mạnh kỳ diệu . [[74]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-74)
### Truyền hình
*Tần Thủy Hoàng*( [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)) – một bộ phim truyền hình 63 tập ghi lại những sự kiện từ khi sinh ra cho đến khi qua đời của Tần Thủy Hoàng. Nó được sản xuất bởi [ATV](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Asia_Television_Limited&action=edit&redlink=1)của [Hồng Kông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng). Ca từ của bài hát chủ đề mở tóm tắt câu chuyện như sau: “Mặt đất sẽ nằm ngay dưới chân ta; không ai sẽ ngang hàng với ta cả” [[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-75) *(* [Histeria!](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Histeria%21&action=edit&redlink=1) [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)– [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)) – một bộ phim hoạt hình. Pepper Mills muốn chữ ký của Tần Thủy Hoàng vì nghĩ ông là [Scooby Doo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scooby-Doo). *(1999) – một trong các tập phim của History Bites.* [Vạn lý trường thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh) [Bob Bainborough](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bob_Bainborough&action=edit&redlink=1)trong vai Tần Thủy Hoàng. *(1999) – một bộ phim truyền hình siêu nhiên-tưởng tượng của Hồng Kông. Có một cảnh hồi tưởng Tần Thủy Hoàng bị lừa rằng biến thành* [Khử tà diệt ma 2](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%AD_t%C3%A0_di%E1%BB%87t_ma_2&action=edit&redlink=1) [ma cà rồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_c%C3%A0_r%E1%BB%93ng)là chìa khóa để đạt được sự bất tử. *(* [Tầm Tần ký](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A7m_T%E1%BA%A7n_k%C3%BD&action=edit&redlink=1) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) – Một sản phẩm của [TVB](http://vi.wikipedia.org/wiki/TVB)dựa trên cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng của [Hoàng Dị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_D%E1%BB%8B). Nó có ngôi sao [Lâm Phong](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2m_Phong)đóng vai Triệu Phan, một người dân của [nước Triệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29)lấy danh tính của Doanh Chính và trở thành Tần Thủy Hoàng. Ông được sự hỗ trợ của Hạng Thiếu Long, một nhà du hành [vượt thời gian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%A3t_th%E1%BB%9Di_gian&action=edit&redlink=1)từ thế kỷ 21 . [[76]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-76) *Tần Thủy Hoàng*(2002) – một phim truyền hình do Trung Quốc đại lục sản xuất. Nó có tính năng như là một câu chuyện bán giả tưởng cuộc đời của hoàng đế từ thời thơ ấu cho đến khi chết. [Trương Phong Nghị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Phong_Ngh%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)đóng vai Tần Thủy Hoàng . [[77]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-77) *(* [Martin bí ẩn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_b%C3%AD_%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)) – một bộ phim hoạt hình. Nhân vật chính phát hiện rằng đội quân đất nung thực ra được tạo ra để giữ cho Tần Thủy Hoàng bên trong ngôi mộ của mình và không giúp ông trong thế giới tâm linh. *(* [Tần Thủy Hoàng – Người tạo nên đất nước Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng_-_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_t%E1%BA%A1o_n%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A5t_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Trung_Hoa&action=edit&redlink=1) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)) – một bộ phim tài liệu đặc biệt về Tần Thủy Hoàng. [James Pax](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Pax&action=edit&redlink=1)đóng vai Tần Thủy Hoàng. Nó được chiếu trên [Channel 4](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Channel_4&action=edit&redlink=1)ở [Anh Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)vào năm 2006 . [[78]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-78) *(2006) – một phim tài liệu của* [Bí mật của Tần Thủy Hoàng, bạo chúa và tầm nhìn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%AD_m%E1%BA%ADt_c%E1%BB%A7a_T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng,_b%E1%BA%A1o_ch%C3%BAa_v%C3%A0_t%E1%BA%A7m_nh%C3%ACn&action=edit&redlink=1) [National Geographic](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3). Nó cung cấp một cái nhìn sâu sắc về nhà cai trị tuyệt vời và gây tranh cãi này . [[79]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-79) *Tần Thủy Hoàng*( [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)) – phim tài liệu 3 tiếng của [The History Channel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_History_Channel&action=edit&redlink=1). [Xu Pengkai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xu_Pengkai&action=edit&redlink=1)đóng vai Tần Thủy Hoàng . [[80]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-80) *(* [Thần thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_%28phim_truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh%29) [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010)) – một phim truyền hình Trung Quốc sản xuất bởi [Thành Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Long)và dựa trên bộ phim cùng tên năm 2005. Hai nhân vật vô tình quay ngược thời gian về thời kỳ nhà Tần. Họ lấy nhân dạng của [Mông Nghị](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_Ngh%E1%BB%8B)và [Triệu Cao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_Cao)và trở thành đối thủ trong cung đình của đế quốc Tần. *Trong loạt phim truyền hình này, Sytem Lord Yu Huang Shang Ti được báo cáo là dựa trên vị Hoàng đế này.* [Stargate SG-1](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stargate_SG-1&action=edit&redlink=1)
### Âm nhạc
- Tần Thủy Hoàng là nhân vật chính trong vở opera
*.* [The First Emperor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_First_Emperor&action=edit&redlink=1)
- Nhạc sĩ Thụy Điển
[Evert Taube](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Evert_Taube&action=edit&redlink=1)cho thấy các hành động và động cơ của Tần Thủy Hoàng trong bài hát “Muren Och Böckerna” (“The Wall And The Books”).
### Trò chơi điện tử
[Trò chơi điện tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%B2_ch%C6%A1i_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD)năm [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995) *mô tả nhiệm vụ của một học giả khảo cổ tưởng để khám phá điểm an táng của Hoàng đế đầu tiên.* [Qin: Tomb of the Middle Kingdom](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qin:_Tomb_of_the_Middle_Kingdom&action=edit&redlink=1)
- Trong trò chơi máy tính năm
[2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002) *, người chơi đóng vai con trai cả của Tần Thủy Hoàng là* [Prince Of Qin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Prince_Of_Qin&action=edit&redlink=1) [Phù Tô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Doanh_Ph%C3%B9_T%C3%B4), người bị buộc phải tự tử nhưng trong trò chơi thì Phù Tô không chết mà sẽ chiến đấu cho quyền thừa kế ngai vàng của mình và tìm kiếm sự thật về cái chết của Tần Thủy Hoàng.
- Trò chơi điện tử năm
[2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003) *mô tả* [Indiana Jones and the Emperor’s Tomb](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Indiana_Jones_and_the_Emperor%27s_Tomb&action=edit&redlink=1) [Indiana Jones](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Indiana_Jones&action=edit&redlink=1)tiến vào lăng mộ của Tần Thủy Hoàng để thu hồi “The Heart of the Dragon”.
- Trong trò chơi điện tử năm
[2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005) *, Tần Thủy Hoàng là một trong hai nhà lãnh đạo có thể chơi được của Trung Quốc* [Civilization IV](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Civilization_IV&action=edit&redlink=1) . [[81]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_note-81)
- Trong trò chơi máy tính
*, chiến dịch của nhà Tần có các người chơi là kiến trúc sư trưởng của Tần Thủy Hoàng, phụ trách giám sát việc xây dựng kinh đô,* [Emperor: Rise of the Middle Kingdom](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emperor:_Rise_of_the_Middle_Kingdom&action=edit&redlink=1) [kênh Linh Cừ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C3%AAnh_Linh_C%E1%BB%AB&action=edit&redlink=1), [Vạn Lý Trường Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh), cũng như ngôi mộ của Thủy Hoàng và đội quân đất nung, mặc dù trò chơi có quyền tự do với các khung thời gian mà trong đó các sự kiện thực sự diễn ra.
- Trò chơi
[PlayStation](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=PlayStation&action=edit&redlink=1) *có rất nhiều giao dịch với những huyền thoại của ngôi mộ của hoàng đế và* [Fear Effect 2: Retro Helix](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fear_Effect_2:_Retro_Helix&action=edit&redlink=1) [Bát Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1t_Ti%C3%AAn).
- Trong
*, người chơi hoặc đối phương có thể xây dựng “Terracotta Army”, một trong những “kỳ quan của thế giới” trong trò chơi.* [Rise of Nations](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rise_of_Nations)
- Tần Thủy Hoàng cũng được tiết lộ là trùm cuối cùng của trò chơi điện tử
[Shin Sangoku Musou: Multi Raid 2](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shin_Sangoku_Musou:_Multi_Raid_2&action=edit&redlink=1)
- Trong
*, một* [Assassin’s Creed II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Assassin%27s_Creed_II) [Assassin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1t_th%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1)tên là Wei Yu đã giết chết Tần Thủy Hoàng bằng một cây [giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o). *Assassin’s Creed Encyclopedia*cũng nói rằng Tần Thủy Hoàng được hỗ trợ bởi [Templar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_s%C4%A9_d%C3%B2ng_%C4%90%E1%BB%81n), tổ chức đối kháng chính trong thương hiệu Assassin’s Creed.
- Trong
*(* [Tomb Raider II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tomb_Raider_II&action=edit&redlink=1) [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)), nhà thám hiểm [Lara Croft](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lara_Croft&action=edit&redlink=1)phát hiện ra ‘Dagger of Xian’ sau khi viếng thăm ‘Temple of Xian’. Màn chơi này cho thấy một sự tương đồng với mô tả của lăng mộ của Tần Thủy Hoàng, bao gồm cả một căn phòng với được trang trí bằng đội quân đất nung.
- Tần Thủy Hoàng là một trong 32 nhân vật lịch sử xuất hiện như là nhân vật đặc biệt trong trò chơi điện tử
*của* [Romance of the Three Kingdoms XI](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Romance_of_the_Three_Kingdoms_XI&action=edit&redlink=1) [Koei](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tecmo_Koei&action=edit&redlink=1). Ông được gọi bằng tên “Doanh Chính” trong trò chơi và có các chỉ số cao hơn tất cả các nhân vật khác, ngoại trừ [Quảng Trọng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8Dng&action=edit&redlink=1). [MMORPG](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%B2_ch%C6%A1i_nh%E1%BA%ADp_vai_tr%E1%BB%B1c_tuy%E1%BA%BFn_nhi%E1%BB%81u_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_ch%C6%A1i)nổi tiếng [Con đường tơ lụa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a_%28tr%C3%B2_ch%C6%A1i_tr%E1%BB%B1c_tuy%E1%BA%BFn%29)có map lăng mộ Tần Thủy Hoàng, vốn chỉ có sẵn cho người chơi cấp 75 hoặc cao hơn.
## Xem thêm
## Tham khảo
- Clements, Jonathan (2006).
*The First Emperor of China*. Sutton Publishing. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-07509-3960-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-07509-3960-7).
- Portal, Jane (2007).
*The First Emperor, China’s Terracotta Army*. British Museum Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781932543261](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781932543261).
- Wood, Frances (2007).
*The First Emperor of China*. Profile. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1846680328](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1846680328). [Sử ký Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn), thiên: *Tần bản kỷ* *Tần Thủy Hoàng bản kỷ* *Truyện Lã Bất Vi*
-
- Bodde, Derk (1978). “The State and Empire of Ch’in”. Trong Twitchett, Denis; Loewe, Michael.
*The Cambridge history of China* **1**. Cambridge: Cambridge Univ. Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-521-21447-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-21447-5).
- Clements, Jonathan (2006).
*The First Emperor of China*. Sutton Publishing. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-7509-3960-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-7509-3960-7).
- Cotterell, Arthur (1981).
*The first emperor of China: the greatest archeological find of our time*. New York: Holt, Rinehart, and Winston. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-03-059889-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-03-059889-3).
- Guisso, R.W.L.; Pagani, Catherine; Miller, David (1989).
*The first emperor of China*. New York: Birch Lane Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-55972-016-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-55972-016-6).
- Yu-ning, Li biên tập (1975).
*The First Emperor of China*. White Plains, N.Y.: International Arts and Sciences Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-87332-067-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87332-067-0).
- Portal, Jane (2007).
*The First Emperor, China’s Terracotta Army*. British Museum Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-932543-26-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-932543-26-1).
- Qian, Sima (1961).
*Records of the Grand Historian: Qin dynasty*. Burton Watson, trans. New York: Columbia Univ. Press. [Wood, Frances](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frances_Wood&action=edit&redlink=1)(2007). *The First Emperor of China*. Profile. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-84668-032-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-84668-032-8).
- Yap, Joseph P (2009).
*Wars With the Xiongnu, A Translation From Zizhi tongjian*. AuthorHouse. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-4490-0604-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-4490-0604-4).
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-1) [“Emperor Qin Shi Huang — First Emperor of China”](http://www.travelchinaguide.com/attraction/shaanxi/xian/terra_cotta_army/qin_shihuang_1.htm). TravelChinaGuide.com. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [Wood, Frances. (2008).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Wood1_2-2) **â** *China’s First Emperor and His Terracotta Warriors*. Macmillan publishing. [ISBN 0-312-38112-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0312381123), 9780312381127. p 2.
- ^
**a** **ă** [Duiker, William J. Spielvogel, Jackson J. Edition: 5, illustrated. (2006).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-duik_3-2) **â** *World History: Volume I: To 1800*. Thomson Higher Education publishing. [ISBN 0-495-05053-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0495050539), 9780495050537. pg 78.
- ^
**a** **ă** [Ren, Changhong. Wu, Jingyu. (2000).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Ren_4-2) **â** *Rise and Fall of the Qin Dynasty*. Asiapac Books Pte Ltd. [ISBN 981-229-172-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9812291725), 9789812291721.
- ^
**a** [Wood, Frances. (2008).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Wood2_5-1) **ă** *China’s First Emperor and His Terracotta Warriors*. Macmillan publishing. [ISBN 0-312-38112-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0312381123), 9780312381127. pp 23-24, 26. **‘‘The Great Wall** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-6) *. (1981). Luo, Zhewen Luo. Lo, Che-wen. Wilson, Dick Wilson. Drege, J. P. Contributor Che-wen Lo. McGraw-Hill.* [ISBN 0-07-070745-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0070707456), 9780070707450. pg 23. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-7) [Lewis, Mark Edward](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Edward_Lewis&action=edit&redlink=1)(2007). [. Belknap Press of](http://books.google.com/books?id=EHKxM31e408C&lpg=PA52&dq=the%20early%20chinese%20emperors%20lewis%20%22was%20most%20frequently%20used%20as%20an%20epithet%20of%20Heaven%22&pg=PA52#v=onepage&q&f=false) *The Early Chinese Empires: Qin and Han* [Harvard University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harvard_University_Press&action=edit&redlink=1). tr. 52. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-674-02477-X, 978-0674024779](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-674-02477-X,_978-0674024779)Kiểm tra giá trị
|isbn=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_isbn)). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-shijichapter5_8-0) [Wikisource](http://zh.wikisource.org/w/index.php?title=%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7005&variant=zh-hant). *Records of the Grand Historian*Chapter 5 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-shijichapter6_9-0) [Wikisource](http://zh.wikisource.org/w/index.php?title=%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7006&variant=zh-hant). *Records of the Grand Historian*Chapter 6 **Book.sina.com.cn. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-10) [Sina](http://vip.book.sina.com.cn/book/chapter_78679_53894.html).” *帝王相貌引起的歷史爭議.*Retrieved on 2009-01-18. **see** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-11) *Chinese Emperors*by Ma Yan. [ISBN 978-1-4351-0408-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781435104082).
- ^
**a** **ă** [‘‘Records of the Grand Historian: Qin Dynasty](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-RGH_12-2) **â** *(English translation). (1996). Ssu-Ma, Ch’ien. Sima, Qian. Burton Watson as translator. Edition: 3, reissue, revised. Columbia. University Press.* [ISBN 0-231-08169-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231081693), 9780231081696. pg 35. pg 59. **Không phải lịch Thái Sơ hay âm lịch hiện nay, mà là lịch Chuyên Húc được dùng trước thời nhà Hán. Lịch đó lấy tháng mười làm tháng đầu năm** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-13) **Lü, Buwei. Translated by Knoblock, John. Riegel, Jeffrey.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-LuAnnal_14-0) *The Annals of Lü Buwei*: Lü Shi Chun *Qiu: a Complete Translation and Study*. (2000). Stanford University Press. [ISBN 0-8047-3354-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0804733546), 9780804733540.
- ^
**a** **ă** [Tư Mã Thiên 2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#CITEREFT.C6.B0_M.C3.A3_Thi.C3.AAn2006), tr. 38-63
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Tư Mã Thiên 2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#CITEREFT.C6.B0_M.C3.A3_Thi.C3.AAn2006), tr. 456-461
- ^
**a** [Huang, Ray.](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Huang_17-1) **ă** *China: A Macro History*Edition: 2, revised. (1987). M.E. Sharpe publishing. [ISBN 1-56324-730-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1563247305), 9781563247309. pg 32. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-18) *Thế Chiến Quốc*(2003), NXB Văn hóa – Thông tin, Hà Nội [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-19) *The Annals of Lü Buwei*. Knoblock, John and Riegel, Jeffrey Trans. Stanford University Press. 2001. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-8047-3354-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8047-3354-0). p. 9
- ^
**a** [Donn, Lin. Donn, Don.](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Ancient_20-1) **ă** *Ancient China*. (2003). Social Studies School Service. Social Studies. [ISBN 1-56004-163-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1560041633), 9781560041634. pg 49.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [Mah, Adeline Yen. (2003).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Mah_21-7) **e** *A Thousand Pieces of Gold: Growing Up Through China’s Proverbs*. Published by HarperCollins. [ISBN 0-06-000641-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060006412), 9780060006419. p 32-34.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** **l** [Sima Qian. Dawson, Raymond Stanley. Brashier, K. E. (2007).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Firsteselect_22-14) **m** *The First Emperor: Selections from the Historical Records*. Oxford University Press. [ISBN 0-19-922634-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0199226342), 9780199226344. pg 15 – 20, pg 82, pg 99. **Elizabeth, Jean. Ward, Laureate. (2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-23) *The Songs and Ballads of Li He Chang*. [ISBN 1-4357-1867-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1435718674), 9781435718678. p 51
- ^
**a** **ă** **â** [Wu, Hung.](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Wu_24-3) **b** *The Wu Liang Shrine: The Ideology of Early Chinese Pictorial Art*. Stanford University Press, 1989. [ISBN 0-8047-1529-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0804715297), 9780804715294. p 326. **Hk.chiculture.net. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-25) [HKChinese culture](http://hk.chiculture.net/php/sframe.php?url=http://hk.chiculture.net/0105/htmlBackup/0105c12.html).” *破趙逼燕.*Retrieved on 2009-01-18.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Haw, Stephen G. (2007).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Haw_26-4) **c** *Beijing a Concise History*. Routledge. [ISBN 978-0-415-39906-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780415399067). p 22 -23. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-27) *Sima Qian: The First Emperor*. Tr. by Raymond Dawson. Oxford University Press. Edition 2007, Chronology, p. xxxix
- ^
**a** **ă** **â** [Clements, Jonathan (2006).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Clements_28-3) **b** *The First Emperor of China*. Sutton Publishing. [ISBN 0-7509-3959-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0750939591). pp. 82, 102-103, 131, 134. **Wood, Frances. (2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Wood4_29-0) *China’s First Emperor and His Terracotta Warriors*. Macmillan publishing. [ISBN 0-312-38112-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0312381123), 9780312381127. p 27. **Murowchick, Robert E. (1994).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-30) *China: Ancient Culture, Modern Land*. University of Oklahoma Press, 1994. [ISBN 0-8061-2683-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0806126833), 9780806126838. p105. **Imperialism in Early China. CA. 1600BC – 8AD’. University of Michigan Press.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-31) [ISBN 0-472-11533-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0472115332), 9780472115334. p 43-44′
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Chang, Chun-shu Chang. (2007).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Chang_32-5) **d** *The Rise of the Chinese Empire: Nation, State, and Imperialism in Early China, CA. 1600BC – 8AD*. University of Michigan Press. [ISBN 0-472-11533-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0472115332), 9780472115334. p 43-44
- ^
**a** **ă** [Veeck, Gregory. Pannell, Clifton W. (2007).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Veeck_33-2) **â** *China’s Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change*. Rowman & Littlefield publishing. [ISBN 0-7425-5402-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742554023), 9780742554023. p57-58. **Nguồn tin cũng đề cập đến ch’ien-shou là tên mới của người Tần. Đây có lẽ là chữ do Wade-Giles phiên âm chữ (秦受) có nghĩa là “người dân của đế chế Tần”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-34) **Thời Tần bác sĩ là chức quan, không mang nghĩa “thầy lang”. Người Tề là thuộc nước Tề thời** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-35) [Chiến Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c)
- ^
**a** [Wintle, Justin Wintle. (2002).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Wintle_36-1) **ă** *China*. Rough Guides Publishing. [ISBN 1-85828-764-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1858287642), 9781858287645. p 61. p 71. **Li, Xiaobing. (2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Li_37-0) *A History of the Modern Chinese Army*. University Press of Kentucky, 2007. [ISBN 0-8131-2438-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813124387), 9780813124384. p.16 **Huang, Ray. (1997).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-38) *China: A Macro History*. Edition: 2, revised, illustrated. M.E. Sharpe publishing. [ISBN 1-56324-731-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1563247313), 9781563247316. p 44 **Sina.com. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-39) [Sina.com](http://news.sina.com.cn/c/2005-07-26/15497329339.shtml).” *秦代三大水利工程之一：灵渠.*Retrieved on 2009-02-02.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Mayhew, Bradley. Miller, Korina. English, Alex.](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Mayhew_40-4) **c** *South-West China: lively Yunnan and its exotic neighbours*. Lonely Planet. [ISBN 1-86450-370-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/186450370X), 9781864503708. pg 222. **Chang, Kwang-chih. Xu, Pingfang. Lu, Liancheng. Allan, Sarah. (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-41) *The Formation of Chinese Civilization: An Archaeological Perspective*. Yale University Press. [ISBN 0-300-09382-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300093829), 9780300093827. pg 258.
- ^
**a** [Goldman, Merle. (1981).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Goldman_42-1) **ă** *China’s Intellectuals: Advise and Dissent*. Harvard University Press. [ISBN 0-674-11970-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674119703), 9780674119703. pg 85. **Chaurasia, Radhey Shyam. (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-43) *History of Modern China*. Atlantic Publishers & Distributors. [ISBN 81-269-0315-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/8126903155), 9788126903153. pg 317.
- ^
**a** [Li-Hsiang Lisa Rosenlee. Ames, Roger T. (2006).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Lih_44-1) **ă** *Confucianism and Women: A Philosophical Interpretation*. SUNY Press. [ISBN 0-7914-6749-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/079146749X), 9780791467497. p 25.
- ^
**a** [Wood, Frances. (2008).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Wood5_45-1) **ă** *China’s First Emperor and His Terracotta Warriors*. p 33. **Twitchett, Denis. Fairbank, John King. Loewe, Michael.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-46) *The Cambridge History of China: The Ch’in and Han Empires 221 B.C.-A.D. 220*. Edition: 3. Cambridge University Press, 1986. [ISBN 0-521-24327-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521243270), 9780521243278. p 71. **Từ** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-47) *, bản dịch bởi Raymond Dawson trong* [Sử ký Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) *Sima Qian: The First Emperor*. Oxford University Press, ed. 2007, pp. 74-75, 119, 148-9 **Huyện Mân – tỉnh** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-48) [Cam Túc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cam_T%C3%BAc)ngày nay
- ^
**a** [Ong, Siew Chey. Marshall Cavendish. (2006).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Ong_49-1) **ă** *China Condensed: 5000 Years of History & Culture*. [ISBN 981-261-067-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9812610677), 9789812610676. p 17. **Aikman, David. (2006). Qi. Publishing Group.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-50) [ISBN 0-8054-3293-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0805432930), 9780805432930. p 91. **Fabrizio Pregadio.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-51) *The Encyclopedia of Taoism*. London: Routledge, 2008: 199
- ^
**a** [Liang, Yuansheng. (2007).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-LiangY_52-1) **ă** *The Legitimation of New Orders: Case Studies in World History*. Chinese University Press. [ISBN 962-996-239-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/962996239X), 9789629962395. pg 5. **O’Hagan Muqian Luo, Paul. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-53) *讀名人小傳學英文: famous people*. 寂天文化. publishing. [ISBN 986-184-045-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9861840451), 9789861840451. p16. **Xinhuanet.com. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-54) [Xinhuanet.com](http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/newscenter/2005-03/20/content_2719803.htm).” *中國考古簡訊：秦始皇去世地沙丘平臺遺跡尚存.*Retrieved on 2009-01-28.
- ^
**a** **ă** **â** [Wright, David Curtis (2001).](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-wright_55-3) **b** *The History of China*. Greenwood Publishing Group. tr. 49. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-313-30940-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-313-30940-X).
- ^
**a** **ă** **â** [Tung, Douglas S. Tung, Kenneth. [2003] (2003). More Than 36 Stratagems: A Systematic Classification Based On Basic Behaviours. Trafford Publishing.](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Tung_56-3) **b** [ISBN 1-4120-0674-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1412006740), 9781412006743. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-57) *Sima Qian: The First Emperor*. Tr. Raymond Dawson. Oxford University Press. Edition 2007. p. 54 **Jane Portal and Qingbo Duan,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-58) *The First Emperor: China’s Terracotta Arm*, British Museum Press, 2007, p. 207. **Man, John.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-59) *The Terracotta Army*, Bantam Press 2007 p170. [ISBN 978-0-593-05929-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780593059296). **Leffman, David. Lewis, Simon. Atiyah, Jeremy. Meyer, Mike. Lunt, Susie. (2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-60) *China*. Edition: 3, illustrated. Rough Guides publishing. [ISBN 1-84353-019-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1843530198), 9781843530190. pg 290. **Man, John.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-61) *The Terracotta Army*, Bantam Press 2007 p125. [ISBN 978-0-593-05929-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780593059296). **Huang, Ray. (1997).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-62) *China: A Macro History*. Edition: 2, revised, illustrated. M.E. Sharpe publishing. [ISBN 1-56324-731-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1563247313), 9781563247316. p 37 **Portal, Jane. “The First Emperor: China’s Terra Cotta Army. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2007.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-63) **Loewe, Michael. Twitchett, Denis. (1986).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-64) *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch’in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*. Cambridge University Press. [ISBN 0-521-24327-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521243270). **Lovell, Julia. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-65) *The Great Wall: China Against the World, 1000 BC-AD 2000*. Grove Press. [ISBN 0-8021-1814-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0802118143), 9780802118141. pg 65. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-66) *Mao Zedong sixiang wan sui!*(1969), p. 195. Referenced in *Governing China*(2nd ed.) by Kenneth Lieberthal (2004). **Southerncrossreview.org. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-67) [Southerncrossreview.org](http://www.southerncrossreview.org/54/borges-muralla.htm).” “The Wall and the Books”. Truy cập 2009-02-02. **Openlibrary.org. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-68) [Openlibrary.org](http://openlibrary.org/b/OL6212357M).” *The Lord of the East.*Retrieved on 2009-02-02. **Sagan, Carl. (1985).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-69) *Contact*. Pocket Books. [ISBN 0-671-70180-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0671701800). Pages 302-304, 368-370, 404-405. **Samuraidvd. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-70) [Samuraidvd](http://www.samuraimoviedvd.com/product_info.php?products_id=75).” *Shin No Shikoutei.*Retrieved on 2009-02-02. **NYTimes.com. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-71) [NYtimes.com](http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9A0DE1DF113DF93BA25751C1A96E958260).” *Film review.*Retrieved on 2009-02-02. **IMDb.com. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-72) [IMDb-162866](http://www.imdb.com/title/tt0162866/).” *Emperor and the Assassin.*Retrieved on 2009-02-02. **IMDb.com. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-73) [IMDb-365847](http://www.imdb.com/title/tt0365847/).” *San wa.*Retrieved on 2009-02-02. **Tookey, Chris (7 tháng 8 năm 2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-74) [“The Mummy: Tomb Of The Dragon Emperor – After this, I want my Mummy!”](http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/reviews/article-1042695/The-Mummy-Tomb-Of-The-Dragon-Emperor--After-I-want-Mummy.html). London: *Daily Mail.* **Sina.com. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-75) [Sina.com.cn](http://ent.sina.com.cn/r/m/2003-11-10/0821230366.html).” *历史剧:正史侠说.*Retrieved on 2009-02-02. **TVB. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-76) [TVB](http://tvcity.tvb.com/drama/steppast/story/index.html).” *A Step to the Past TVB.*Retrieved on 2009-02-02. **CCTV. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-77) [CCTV](http://big5.cctv.com/news/ttxw/20011225/100002.html).” *List the 30 episode series.*Retrieved on 2009-02-02. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-78) [DocumentaryStorm](http://documentarystorm.com/history-archaeology/the-first-emperor-the-man-who-made-china/) **Blockbuster. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-79) [Blockbuster](http://www.blockbuster.com/browse/catalog/movieDetails/395943).” *Secrets of China’s First emperor.*Retrieved on 2009-02-02. **Historychannel.com. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-80) [Historychannel.com](http://www.historychannelasia.com/china/).” *China’s First emperor.*Retrieved on 2009-02-02. **Gamefaqs.com. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng#cite_ref-81) [Gamefaqs-165](http://www.gamefaqs.com/computer/doswin/file/932340/50165).” *Civilization IV.*Retrieved on 2009-02-03.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Tần Thủy Hoàng](http://commons.wikimedia.org/wiki/Cin_Shihhuang?uselang=vi)
|
|Tần Thủy Hoàng
|Tước hiệu|
|Tiền vị:
||
|
246 TCN – 221 TCN
|
|Danh hiệu chuyển thành “hoàng đế”
|
|Chức vụ mới
Hoàng đế
|
|
221 TCN – 210 TCN
|Kế vị
|
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
*Bay trên tổ chim cúc cu* (phim)
|One Flew Over the Cuckoo’s Nest
|
(Bay qua tổ chim cúc cu)
|
|![]()
[Miloš Forman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jan_Tom%C3%A1%C5%A1_Forman) [Michael Douglas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Douglas) [Saul Zaentz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Saul_Zaentz&action=edit&redlink=1) [Lawrence Hauben](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lawrence_Hauben&action=edit&redlink=1) [Bo Goldman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bo_Goldman&action=edit&redlink=1)
Dựa theo tiểu thuyết
của
[Ken Kesey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ken_Kesey&action=edit&redlink=1) [Jack Nicholson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jack_Nicholson) [Louise Fletcher](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louise_Fletcher)
William Redfield
[Brad Dourif](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brad_Dourif&action=edit&redlink=1) [Will Sampson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Will_Sampson&action=edit&redlink=1) [Danny DeVito](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danny_DeVito&action=edit&redlink=1) [Scatman Crothers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Scatman_Crothers&action=edit&redlink=1) [Christopher Lloyd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christopher_Lloyd&action=edit&redlink=1) [Jack Nitzsche](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Nitzsche&action=edit&redlink=1) [Haskell Wexler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Haskell_Wexler&action=edit&redlink=1) [Sheldon Kahn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sheldon_Kahn&action=edit&redlink=1) [Lynzee Klingman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lynzee_Klingman&action=edit&redlink=1) [United Artists](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=United_Artists&action=edit&redlink=1) [Warner Home Video](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Warner_Home_Video&action=edit&redlink=1) [19 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_11)năm [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975) ![Cờ Hoa Kỳ Cờ Hoa Kỳ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) **(tiếng Anh)** [USD](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) [USD](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) * ( Bay qua tổ chim cúc cu* [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *One Flew Over the Cuckoo’s Nest*) là một bộ phim nổi tiếng của đạo diễn [Miloš Forman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jan_Tom%C3%A1%C5%A1_Forman)được sản xuất năm [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)dựa theo [tiểu thuyết cùng tên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bay_tr%C3%AAn_t%E1%BB%95_chim_c%C3%BAc_cu&action=edit&redlink=1)của [Ken Kesey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ken_Kesey&action=edit&redlink=1). Bộ phim là câu chuyện về cuộc đấu tranh giữa khao khát tự do và nỗi sợ hãi của các bệnh nhân tại một trại điều dưỡng tâm thần. Đây là bộ phim thứ hai sau *(* [It Happened One Night](http://vi.wikipedia.org/wiki/It_Happened_One_Night) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)) giành được cả 5 [giải Oscar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar)chính ( *Big Five*, gồm [Phim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_phim_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t), [Đạo diễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_%C4%91%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t), [Kịch bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_k%E1%BB%8Bch_b%E1%BA%A3n_chuy%E1%BB%83n_th%E1%BB%83_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t), [Vai nam chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_nam_di%E1%BB%85n_vi%C3%AAn_ch%C3%ADnh_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)và [Vai nữ chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_n%E1%BB%AF_di%E1%BB%85n_vi%C3%AAn_ch%C3%ADnh_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)).
## Mục lục
## Tựa đề
Tên phim (
*One Flew Over the Cuckoo’s Nest*) có nguồn gốc từ một bài đồng dao của trẻ em [thổ dân Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) : [1] *Wire, briar, limber-lock* *Three geese in a flock* *One flew east, one flew west* *And one flew over the cuckoo’s nest.*
Trong truyện
* có miêu tả một đoạn “Tù trưởng” (“Chief”) Bromden, người bệnh nhân gốc thổ dân, nhớ lại thời thơ ấu trong đó có nhắc đến bài đồng dao và câu Bay qua tổ chim cúc cu* *And one flew over the cuckoo’s nest*. Chi tiết này không được đạo diễn [Miloš Forman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jan_Tom%C3%A1%C5%A1_Forman)đưa vào phim vì vậy tên phim không có được ý nghĩa như ban đầu, tuy nhiên hoàn cảnh của các nhân vật trong đoạn trốn thoát cuối phim cũng phần nào giải nghĩa cho cái tên này.
## Tóm tắt phim
[Randle Patrick McMurphy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Randle_Patrick_McMurphy&action=edit&redlink=1) ( [Jack Nicholson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jack_Nicholson)), tội phạm đang bị tạm giữ tại một trại cải tạo, được chuyển tới trung tâm điều dưỡng tâm thần, thực chất là một bệnh viện tâm thần, vì người ta cho rằng anh có những biểu hiện tâm lý không bình thường. Người phụ trách trung tâm điều dưỡng là [Y tá Ratched](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y_t%C3%A1_Ratched&action=edit&redlink=1) ( [Louise Fletcher](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louise_Fletcher)), một phụ nữ có vẻ ngoài dịu dàng nhưng luôn ngầm dùng kỷ luật sắt để quản lý các bệnh nhân tâm thần. Ban đầu khi vào trại McMurphy tưởng rằng anh sẽ được sống an nhàn trong “trại điều dưỡng” để chờ ngày hết hạn tù, nhưng anh sớm nhận ra quyền lực tuyệt đối của Y tá Ratched có thể sẽ giữ anh lại cái “nhà tù” này mãi mãi, McMurphy bắt đầu tìm mọi cách để chiến thắng sự giám sát của Y tá Ratched.
Trong thời gian ở trại, McMurphy bắt đầu kết bạn với một nhóm bệnh nhân tâm thần loại nhẹ. Họ gồm Billy Bibbit (
[Brad Dourif](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brad_Dourif&action=edit&redlink=1)), một chàng thanh niên yếu đuối và sợ hãi trước những câu nói ác hiểm của Y tá Ratched, anh phải vào trại vì từng tự tử không thành; “Tù trưởng” (“Chief”) Bromden ( [Will Sampson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Will_Sampson&action=edit&redlink=1)), một [người da đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) cao lớn nhưng luôn tỏ ra là một người câm điếc. McMurphy tìm thấy ở Bibbit một người em trai mà anh cần giúp để trở nên mạnh mẽ hơn, yêu đời hơn, còn ở Bromden là một người bạn có cùng ước muốn thoát ra khỏi trại tâm thần.
Đêm ngày 10 tháng 12 năm 1963, McMurphy lọt được vào phòng y tá, anh gọi điện cho bạn gái, Candy, đề nghị cô mang rượu đến thăm anh. Các bệnh nhân bắt đầu uống say và chuẩn bị kế hoạch trốn thoát còn Billy biểu lộ cảm tình với bạn gái của McMurphy. Chứng kiến việc đó, McMurphy đã đề nghị Candy ngủ với Bibbit. Sáng hôm sau khi Y tá Ratched chứng kiến toàn bộ sự việc bà lập tức cho các nhân viên lập lại trật tự và trừng phạt Bibbit bằng cách xoáy sâu vào các điểm yếu tâm lý của anh. Không chịu nổi sự tàn nhẫn của Y tá Ratched, Bibbit tự sát, McMurphy chứng kiến cảnh đó đã nổi cơn giận và cố gắng bóp cổ Ratched nhưng nhanh chóng bị các nhân viên của trại điều dưỡng khống chế và đưa đi “trừng phạt”. Anh trở về vào ban đêm sau khi trải qua một ca
[mổ thùy não](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BB%95_th%C3%B9y_n%C3%A3o&action=edit&redlink=1), khiến anh rơi vào trạng thái sống thực vật. Không muốn bỏ lại người bạn đã tàn phế về mặt tư duy, Bromden dùng gối đè chết McMurphy và trốn thoát bằng cách vác bộ vòi phun bằng đá cực nặng trong phòng trị liệu đập vỡ cửa sổ. Chính McMurphy đã thử vác bộ vòi phun này trước đó (nhưng không thành công) vì anh tin rằng nó sẽ giúp anh trốn khỏi trại tâm thần và nếu không thành công đi nữa thì ít ra anh đã làm thử. Bộ phim kết thúc với hình ảnh mờ dần vào bóng đêm của Bromden.
## Quá trình sản xuất
Trước khi bộ phim thực hiện đã có một
[vở kịch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bay_tr%C3%AAn_t%E1%BB%95_chim_c%C3%BAc_cu_%28k%E1%BB%8Bch%29&action=edit&redlink=1) dựa theo tác phẩm của Kesey, tuy vậy các biên kịch [Lawrence Hauben](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lawrence_Hauben&action=edit&redlink=1) và [Bo Goldman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bo_Goldman&action=edit&redlink=1) không dựa theo phiên bản đó mà viết lại hoàn toàn kịch bản cho phim. Người đã mua quyền chuyển thể cho phim là [Kirk Douglas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kirk_Douglas), diễn viên thủ vai McMurphy trong chuyển thể sân khấu, ông cũng hy vọng sẽ tiếp tục được vào vai McMurphy trong chuyển thể điện ảnh này. Kirk giao việc sản xuất cho con trai, [Michael Douglas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Douglas), và Michael cuối cùng lại quyết định loại bố ra khỏi vai diễn vì cho rằng ông quá già để vào vai McMurphy. Vượt qua nhiều nam diễn viên nổi tiếng như [James Caan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Caan&action=edit&redlink=1), [Marlon Brando](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marlon_Brando) và [Gene Hackman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gene_Hackman&action=edit&redlink=1), [Jack Nicholson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jack_Nicholson) đã được giao vai McMurphy. Vai diễn phản diện Y tá Ratched sau khi bị [Anne Bancroft](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anne_Bancroft&action=edit&redlink=1), [Colleen Dewhurst](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Colleen_Dewhurst&action=edit&redlink=1), [Geraldine Page](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Geraldine_Page&action=edit&redlink=1), [Ellen Burstyn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ellen_Burstyn&action=edit&redlink=1), [Jane Fonda](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jane_Fonda), [Angela Lansbury](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Angela_Lansbury&action=edit&redlink=1) từ chối, đã được giao cho [Louise Fletcher](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louise_Fletcher) chỉ một tuần trước khi phim bấm máy tại [Bệnh viện bang Oregon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_bang_Oregon&action=edit&redlink=1) (Oregon State Hospital), [Salem, Oregon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Salem,_Oregon).
## Bảng phân vai
|Diễn viên||Vai|
|
|[Randle Patrick McMurphy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Randle_Patrick_McMurphy&action=edit&redlink=1) [Louise Fletcher](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louise_Fletcher) [Y tá Mildred “Big Nurse” Ratched](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y_t%C3%A1_Ratched&action=edit&redlink=1) [Dean R. Brooks](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dean_R._Brooks&action=edit&redlink=1) [Scatman Crothers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Scatman_Crothers&action=edit&redlink=1) [Danny DeVito](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danny_DeVito&action=edit&redlink=1) [William Duell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Duell&action=edit&redlink=1) [Brad Dourif](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brad_Dourif&action=edit&redlink=1) [Christopher Lloyd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christopher_Lloyd&action=edit&redlink=1) [Will Sampson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Will_Sampson&action=edit&redlink=1) [Vincent Schiavelli](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vincent_Schiavelli&action=edit&redlink=1) [Nathan George](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nathan_George&action=edit&redlink=1) [Sydney Lassick](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sydney_Lassick&action=edit&redlink=1) [Louisa Moritz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louisa_Moritz&action=edit&redlink=1)
## Đánh giá
Ngay khi công chiếu năm
[1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975), *Bay qua tổ chim cúc cu* đã nhận được đánh giá khá tốt từ giới phê bình phim. [Roger Ebert](http://vi.wikipedia.org/wiki/Roger_Ebert) (người giành [Giải Pulitzer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pulitzer) cũng trong năm này) đã nhận xét tác phẩm có nhiều đoạn hay và sau này đưa [2] *Bay trên tổ chim cúc cu*vào danh sách “Great Movies” (Phim hay) của ông . Các thành viên chấm [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bay_tr%C3%AAn_t%E1%BB%95_chim_c%C3%BAc_cu_%28phim%29#cite_note-3) [giải Oscar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar)còn đánh giá bộ phim cao hơn khi trao cho nó cả 5 [giải Oscar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar)quan trọng nhất ( *Big Five*) gồm [Phim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_phim_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)(cho [Michael Douglas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Douglas)và [Saul Zaentz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Saul_Zaentz&action=edit&redlink=1)), [Đạo diễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_%C4%91%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)(cho [Miloš Forman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jan_Tom%C3%A1%C5%A1_Forman)), [Kịch bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_k%E1%BB%8Bch_b%E1%BA%A3n_chuy%E1%BB%83n_th%E1%BB%83_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)(cho [Lawrence Hauben](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lawrence_Hauben&action=edit&redlink=1)và [Bo Goldman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bo_Goldman&action=edit&redlink=1)), [Vai nam chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_nam_di%E1%BB%85n_vi%C3%AAn_ch%C3%ADnh_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)(cho [Jack Nicholson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jack_Nicholson)) và [Vai nữ chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_n%E1%BB%AF_di%E1%BB%85n_vi%C3%AAn_ch%C3%ADnh_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)(cho [Louise Fletcher](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louise_Fletcher)). Đây là bộ phim thứ hai sau *(* [It Happened One Night](http://vi.wikipedia.org/wiki/It_Happened_One_Night) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)) có được vinh dự này. Mãi đến năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991) *mới lặp lại được thành tích của* [Sự im lặng của bầy cừu](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_im_l%E1%BA%B7ng_c%E1%BB%A7a_b%E1%BA%A7y_c%E1%BB%ABu_%28phim%29) *Bay trên tổ chim cúc cu*.
Cho đến hiện nay bộ phim vẫn được đánh giá cao, nó được
[Viện phim Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_phim_M%E1%BB%B9) xếp thứ 33 trong [Danh sách 100 phim Mỹ hay nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_100_phim_hay_nh%E1%BA%A5t_c%E1%BB%A7a_Vi%E1%BB%87n_phim_M%E1%BB%B9). Nhân vật Y tá Ratched cũng được bình chọn đứng thứ 5 trong [Danh sách 50 kẻ phản diện ấn tượng nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_100_anh_h%C3%B9ng_v%C3%A0_k%E1%BA%BB_ph%E1%BA%A3n_di%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_Vi%E1%BB%87n_phim_M%E1%BB%B9). Bộ phim cũng liên tục đứng trong top 10 phim được bình chọn cao nhất của [IMDb](http://vi.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database) . Năm [4] [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)bộ phim đã được [Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_M%E1%BB%B9)lựa chọn để đưa vào bảo quản trong [Danh sách phim quốc gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_phim_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1)(National Film Registry) “vì có giá trị lớn về văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ”.
## Tham khảo
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bay_tr%C3%AAn_t%E1%BB%95_chim_c%C3%BAc_cu_%28phim%29#cite_ref-1) [“What children’s song is also known as “William Trimmytoes”?”](http://www.funtrivia.com/askft/Question52475.html). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bay_tr%C3%AAn_t%E1%BB%95_chim_c%C3%BAc_cu_%28phim%29#cite_ref-2) [[1]](http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19750101/REVIEWS/501010348/1023)– Roger Ebert review, “ [Chicago Sun-Times](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chicago_Sun-Times&action=edit&redlink=1),” 1 tháng 1 năm 1975. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bay_tr%C3%AAn_t%E1%BB%95_chim_c%C3%BAc_cu_%28phim%29#cite_ref-3) [[2]](http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20030202/REVIEWS08/302020301/1023)– Roger Ebert review, Chicago Sun-Times, 2 tháng 2 năm 2003. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bay_tr%C3%AAn_t%E1%BB%95_chim_c%C3%BAc_cu_%28phim%29#cite_ref-4) [IMDb Top 250](http://www.imdb.com/chart/top?tt0073486)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikiquote](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về:
|Tiền nhiệm:
||
|
1975
|Kế nhiệm:
|
|
|[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Phim giành giải Oscar cho phim hay nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_gi%C3%A0nh_gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_phim_hay_nh%E1%BA%A5t) [Miloš Forman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Milo%C5%A1_Forman) [Phim của Viện lưu trữ phim Quốc gia Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_c%E1%BB%A7a_Vi%E1%BB%87n_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_phim_Qu%E1%BB%91c_gia_M%E1%BB%B9) [Phim tâm lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_t%C3%A2m_l%C3%BD) [Phim chuyển thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_chuy%E1%BB%83n_th%E1%BB%83) [Phim 1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_1975) [Phim đoạt 5 giải Oscar lớn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_%C4%91o%E1%BA%A1t_5_gi%E1%BA%A3i_Oscar_l%E1%BB%9Bn) [Phim chính kịch của Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_ch%C3%ADnh_k%E1%BB%8Bch_c%E1%BB%A7a_M%E1%BB%B9) [Phim của Warner Bros.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_c%E1%BB%A7a_Warner_Bros.) [Phim tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_ti%E1%BA%BFng_Anh) [Phim độc lập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_%C4%91%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp) [Phim được lưu trữ tại Cơ quan lưu trữ phim Quốc gia Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_t%E1%BA%A1i_C%C6%A1_quan_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_phim_Qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3) **Phim & Video yêu thích**
Bìa Sách hay và Xem phim:
**Bay trên tổ chim cúc cu**

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 5.dca _dca