markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 22 tháng 7**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963) – Thuộc địa [Sarawak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak) của Vương thất Anh được độc lập, chưa đầy hai tháng sau Sarawak tham gia hình thành [Malaysia.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia) Năm [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970) – [Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam): [Chiến dịch Campuchia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia) kết thúc với kết quả quân [Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) và [Cộng hòa Khmer](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_V%C5%A9_trang_Qu%E1%BB%91c_gia_Khmer) thu được nhiều vật tư của quân Giải phóng, nhưng đến cuối năm 1970, [quân lực Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) đã bị đánh bật khỏi các đồn bốt, phải rút trở lại bên kia biên giới. Năm [1932](https://vi.wikipedia.org/wiki/1932) – ngày mất [Bạch Thái Bưởi](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_Th%C3%A1i_B%C6%B0%E1%BB%9Fi), doanh nhân Việt Nam (sinh năm [1874](https://vi.wikipedia.org/wiki/1874)). Ông là người từ tay trắng làm nên nghiệp lớn. là một trong [bốn người giàu có nhất Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BA%A1i_Ph%C3%BA_h%E1%BB%99) vào những năm đầu của thế kỷ 20 với lĩnh vực kinh doanh nổi bật là hàng hải, khai thác than và in ấn.
# 22 tháng 7
Ngày
**22 tháng 7** là ngày thứ 203 (204 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 162 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_7) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_7) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_7) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_7) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_7) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_7) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_7) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_7) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_7) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_7) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_7) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_7) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_7) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_7) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_7) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_7) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_7) **22** [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_7) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_7) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_7) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_7) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_7) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_7) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_7) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_7) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_7)
## Mục lục
## Sự kiện
[1918](https://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– Trong [Thế chiến thứ nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), tại [Mặt trận phía Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_ph%C3%ADa_T%C3%A2y_%28Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t%29), quân [Đồng Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Minh)giành thắng lợi trước quân [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BB%A9c)trong [Trận Soissons](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Soissons_%281918%29). [1944](https://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Ủy ban Giải phóng Dân tộc Ba Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Ba_Lan)được thành lập tại [Chełm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Che%C5%82m)với sự ủng hộ của Liên Xô, đối lập với chính phủ lưu vong Ba Lan tại [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n). [1947](https://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– Nghị hội Quốc gia tự trị Ấn Độ thông qua [quốc kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_k%E1%BB%B3_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), thiết kế quốc kỳ vẫn được sử dụng cho đến nay. [1948](https://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– Trong cuộc [trưng cầu dân ý thứ nhì](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0ng_c%E1%BA%A7u_d%C3%A2n_%C3%BD_Newfoundland_n%C4%83m_1948)trong năm, đa số quá bán cử tri Quốc gia tự trị [Newfoundland](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Newfoundland)ủng hộ liên minh với Canada. [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– Thuộc địa [Sarawak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak)của Vương thất Anh được độc lập, chưa đầy hai tháng sau Sarawak tham gia hình thành [Malaysia.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia) [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam): [Chiến dịch Campuchia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia)kết thúc với kết quả quân [Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3)và [Cộng hòa Khmer](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_V%C5%A9_trang_Qu%E1%BB%91c_gia_Khmer)thu được nhiều vật tư của quân Giải phóng. [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Đặng Tiểu Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Ti%E1%BB%83u_B%C3%ACnh)quay trở lại tầng lớp lãnh đạo đảng của Trung Quốc, giúp ông có đủ quyền lực cần thiết để tiếp tục những ý tưởng [cải cách kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_kinh_t%E1%BA%BF_Trung_Qu%E1%BB%91c). [2011](https://vi.wikipedia.org/wiki/2011)– Hai cuộc [tấn công khủng bố](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_Na_Uy_2011)phối hợp, gồm một vụ đánh bom trụ sở chính phủ tại [Oslo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Oslo)và cuộc nổ súng tại một trại hè chính trị diễn ra tại [Na Uy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy), khiến hàng trăm người thiệt mạng.
## Sinh
[1926](https://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Chung Tấn Cang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chung_T%E1%BA%A5n_Cang), cựu [Phó đô đốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c), Tư lệnh cuối cùng của [Hải quân Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a). [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– [Selena Gomez](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selena_Gomez), nữ ca sĩ và diễn viên người Mỹ
## Mất
[1932](https://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– [Bạch Thái Bưởi](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_Th%C3%A1i_B%C6%B0%E1%BB%9Fi), doanh nhân Việt Nam (s. [1874](https://vi.wikipedia.org/wiki/1874))
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[22 tháng 7](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:22_July?uselang=vi) [Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Malaysia
|Malaysia|
|Malaysia|
|
|
![]()
|
|*Bersekutu Bertambah Mutu* [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-1)
“Đoàn kết tạo nên lực lượng”
[Negaraku](https://vi.wikipedia.org/wiki/Negaraku) *Nước ta* [quân chủ lập hiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn) [liên bang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang) [Quốc vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yang_di-Pertuan_Agong) [Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Kuala_Lumpur&action=edit&redlink=1) [Abdul Halim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abdul_Halim_c%E1%BB%A7a_Kedah) [Najib Tun Razak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mohd_Najib_bin_Abdul_Razak) [tiếng Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A3_Lai) [Kuala Lumpur](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuala_Lumpur) [Putrajaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Putrajaya)(hành chính) [2°30′B, 112°30′Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Malaysia¶ms=2_30_N_112_30_E_type:country%28329.847%29) [hạng 67](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [MST](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_Malaysia&action=edit&redlink=1)( [UTC](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+8) **Độc lập** [31 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_8)năm [1957](https://vi.wikipedia.org/wiki/1957) [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-2) [Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_Qu%E1%BB%91c) [16 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_9)năm [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963) [Sabah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sabah), [Sarawak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak)và [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore)² người [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Population-3) [hạng 114](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2014) [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-imf3-4)
Bình quân đầu người: 18.509 USD
[[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-imf3-4) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)(danh nghĩa) (2014) [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-imf3-4)
Bình quân đầu người: 12.243 USD
[[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-imf3-4) [HDI](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2013) cao ( [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-5) [hạng 64](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Hệ số Gini](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Gini)(2009) (cao) ( [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-wb-gini-6) [hạng 36](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_b%C3%ACnh_qu%C3%A2n_thu_nh%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)) [Đơn vị tiền tệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Ringgit](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ringgit)(RM) (
)
[MYR] [Tên miền Internet](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.my](https://vi.wikipedia.org/wiki/.my), [مليسيا.](https://vi.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%B3%D9%8A%D8%A7.) [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-7) [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore)
² Singapore đã trở thành nước độc lập từ ngày
[9 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_8)năm 1965 **Malaysia** (phiên âm tiếng Việt: “Ma-lai-xi-a” ) là một quốc gia [8] [quân chủ lập hiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn)liên bang tại [Đông Nam Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81). Quốc gia bao gồm [13 bang và ba lãnh thổ liên bang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_Malaysia)với tổng diện tích đất là 329.847 kilômét vuông (127.350 sq mi). Malaysia bị tách làm hai phần qua [biển Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng): [Malaysia bán đảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia_b%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o)và [Borneo thuộc Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Malaysia). Malaysia có biên giới trên bộ với [Thái Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan), [Indonesia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia), và [Brunei](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brunei), trong khi có biên giới trên biển với [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), và [Philippines](https://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines). Thành phố thủ đô là [Kuala Lumpur](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuala_Lumpur), song nơi đặt trụ sở của chính phủ liên bang là [Putrajaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Putrajaya). Năm 2010, dân số Malaysia là 28,33 triệu, trong đó 22,6 triệu sinh sống tại phần Bán đảo. Malaysia có điểm cực nam của đại lục [Á-Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C3%81-%C3%82u)là Tanjung Piai. Malaysia là một quốc gia [nhiệt đới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi), là một trong 17 quốc gia đa dạng sinh học siêu cấp trên Trái Đất, với nhiều loài đặc hữu.
Malaysia có nguồn gốc từ các vương quốc
[Mã Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3_Lai) hiện diện trong khu vực, và từ thế kỷ 18, các vương quốc này bắt đầu lệ thuộc vào [Đế quốc Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Anh). Các lãnh thổ đầu tiên của Anh Quốc được gọi là [Các khu định cư Eo biển](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_khu_%C4%91%E1%BB%8Bnh_c%C6%B0_Eo_bi%E1%BB%83n). Các lãnh thổ tại Malaysia bán đảo được hợp nhất thành [Liên hiệp Malaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Malaya) vào năm 1946. Malaya được tái cấu trúc thành [Liên bang Malaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_Malaya) vào năm 1948, và giành được độc lập vào ngày 31 tháng 8 năm 1957. Malaya hợp nhất với [Bắc Borneo](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Borneo), [Sarawak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak), và [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore) vào ngày 16 tháng 9 năm 1963, với từ *si* được thêm vào quốc hiệu mới là Malaysia. Đến năm 1965, Singapore bị trục xuất khỏi liên bang.
Malaysia là một quốc gia đa dân tộc và đa văn hóa, đặc điểm này đóng một vai trò lớn trong chính trị quốc gia. Hiến pháp tuyên bố
[Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) là quốc giáo trong khi bảo vệ quyền [tự do tôn giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_do_t%C3%B4n_gi%C3%A1o). Hệ thống chính quyền của Malaysia có mô hình gần với [hệ thống nghị viện Westminster](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Westminster) và hệ thống pháp luật dựa trên [thông luật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%B4ng_lu%E1%BA%ADt). Nguyên thủ quốc gia là quốc vương, được gọi là [Yang di-Pertuan Agong](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yang_di-Pertuan_Agong). Người này là một quân chủ tuyển cử, được chọn từ các quân chủ kế tập của chín bang Mã Lai theo [chế độ quân chủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7), thay đổi sau mỗi 5 năm. Người đứng đầu chính phủ liên bang là [thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Malaysia).
Kể từ khi độc lập, Malaysia trở thành một trong những nước có hồ sơ kinh tế tốt nhất tại châu Á,
[GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/GDP) tăng trưởng trung bình 6,5% trong gần 50 năm. Về truyền thống, yếu tố thúc đẩy kinh tế Malaysia là các nguồn tài nguyên thiên nhiên, song quốc gia cũng phát triển các lĩnh vực khoa học, du lịch, thương mại hay du lịch y tế. Ngày nay, Malaysia có một nền kinh tế thị trường công nghiệp mới, có GDP danh nghĩa xếp thứ ba tại Đông Nam Á và xếp thứ 29 trên thế giới. Malaysia là một thành viên sáng lập của [Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81), [Hội nghị cấp cao Đông Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_c%E1%BA%A5p_cao_%C4%90%C3%B4ng_%C3%81) và [Tổ chức Hợp tác Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o), và là một thành viên của [Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_%C4%91%C3%A0n_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%81_-_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng), [Thịnh vượng chung các quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh), và [Phong trào không liên kết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt).
## Mục lục
## Lịch sử
Có bằng chứng về việc người hiện đại cư trú tại Malaysia cách nay 40.000 năm.
Tại [9] [bán đảo Mã Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai), các cư dân đầu tiên được cho là người [Negrito](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Negrito&action=edit&redlink=1). Các thương nhân và người định cư từ Ấn Độ và Trung Quốc đến từ thế kỷ 1 CN, lập nên các thương cảng và đô thị duyên hải vào thế kỷ 2 và 3. Sự xuất hiện của họ khiến ảnh hưởng của Ấn Độ và Trung Quốc có tác động mạnh đối các văn hóa bản địa, và người dân trên bán đảo Mã Lai tiếp nhận [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-10) [Ấn Độ giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)và [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o). Các bản khắc bằng [tiếng Phạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n)xuất hiện từ thế kỷ 4 hoặc 5. Vương quốc [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-11) [Langkasuka](https://vi.wikipedia.org/wiki/Langkasuka)nổi lên vào khoảng thế kỷ 2 ở khu vực bắc bộ của bán đảo Mã Lai, tồn tại cho đến khoảng thế kỷ 15. Từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 13, phần lớn nam bộ bán đảo Mã Lai là một phần của đế quốc hàng hải [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Mapping-12) [Srivijaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Srivijaya). Sau khi Srivijaya sụp đổ, đế quốc [Majapahit](https://vi.wikipedia.org/wiki/Majapahit)có ảnh hưởng đối với hầu hết Malaysia bán đảo và [quần đảo Mã Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai). Hồi giáo bắt đầu truyền bá trong cộng đồng người Mã Lai vào thế kỷ 14. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-13) Vào đầu thế kỷ 15, một hậu duệ của hoàng thất Srivijaya là [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) [Parameswara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Parameswara_%28sultan%29&action=edit&redlink=1)thành lập [Vương quốc Malacca](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Malacca), đây thường được xem là quốc gia độc lập đầu tiên tại bán đảo Mã Lai. Đương thời, Malacca là một trung tâm thương mại quan trọng. [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-BBCchinesediaspora-15)
Năm 1511,
[Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) chinh phục Malacca, đến năm 1641 thì lãnh thổ này bị người Hà Lan chiếm đoạt. Năm 1786, [14] [Đế quốc Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Anh)thiết lập một sự hiện diện tại Malaya, khi đó Sultan của Kedah cho [Công ty Đông Ấn Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ty_%C4%90%C3%B4ng_%E1%BA%A4n_Anh)thuê [Penang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Penang). Người Anh giành được [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore)vào năm 1819, và đến năm 1824 thì đoạt quyền kiểm soát Malacca sau [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-16) [Hiệp định Anh-Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Anh-H%C3%A0_Lan_1824&action=edit&redlink=1). Năm 1826, người Anh bắt đầu quản lý trực tiếp Penang, Malacca, Singapore, và đảo [Labuan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Labuan). Đến thế kỷ 20, tại các quốc gia [Pahang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pahang), [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor), [Perak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Perak), và [Negeri Sembilan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Negeri_Sembilan), được gọi chung là Các quốc gia Mã Lai liên minh, có các thống sứ người Anh được bổ nhiệm để cố vấn cho các quân chủ Mã Lai theo điều khoản trong các hiệp định mà họ từng ký. Năm quốc gia còn lại trên bán đảo được gọi là Các quốc gia Mã Lai phi liên minh, các quốc gia này không chịu sự quản lý trực tiếp của người Anh, song cũng chấp thuận các cố vấn người Anh. Tiến triển tại Bán đảo và Borneo nhìn chung là tách biệt cho đến thế kỷ 19. Trong thời gian người Anh cai trị, họ khuyến khích người Hoa và người Ấn nhập cư để trở thành lao công. [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-17) Khu vực mà nay là [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-18) [Sabah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sabah)nằm dưới sự cai trị của người Anh với tên gọi [Bắc Borneo](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Borneo)khi cả Sultan của Brunei và [Sultan của Sulu](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_qu%E1%BB%91c_Sulu)chuyển giao quyền sở hữu các lãnh thổ của riêng họ từ năm 1877 đến năm 1878. Năm 1842, Sultan của Brunei nhượng Sarawak cho [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-19) [James Brooke](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Brooke&action=edit&redlink=1), các Rajah da trắng kế tập cai trị [Vương quốc Sarawak](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sarawak&action=edit&redlink=1)độc lập cho đến khi lãnh thổ này trở thành một thuộc địa vương thất Anh vào năm 1946. [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-20)
Trong
[Chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), quân đội Nhật Bản xâm nhập và chiếm đóng Malaya, Bắc Borneo, Sarawak, và Singapore trong ba năm. Trong thời kỳ này, căng thẳng sắc tộc gia tăng và chủ nghĩa dân tộc phát triển. Sự ủng hộ của dân chúng đối với độc lập tăng lên sau khi lực lượng [21] [Đồng Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai)tái chiếm Malaya. Hậu chiến, người Anh tiến hành các nỗ lực nhằm hợp nhất việc cai quản Malaya trong một thuộc địa vương thất duy nhất gọi là [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-22) [Liên hiệp Malaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Malaya)(Malayan Union), tuy nhiên điều này bị [người Mã Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3_Lai)phản đối mạnh, người Mã Lai phản đối việc địa vị của các quân chủ Mã Lai suy yếu và việc trao quyền công dân cho [người gốc Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Malaysia_g%E1%BB%91c_Hoa). Liên hiệp Malaya được thành lập vào năm 1946 và bao gồm toàn bộ các thuộc địa của Anh Quốc tại khu vực bán đảo Mã Lai, ngoại trừ Singapore, song chính thể này nhanh chóng bị giải thể và thay thế bởi [Liên bang Malaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_Malaya)(Federation of Malaya), chính thể này khôi phục quyền tự trị cho các quân chủ của các quốc gia Mã Lai dưới sự bảo hộ của người Anh. Trong thời kỳ này, dưới sự lãnh đạo của [[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-23) [Đảng Cộng sản Malaya](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Malaya&action=edit&redlink=1), quân nổi dậy mà hầu hết là người gốc Hoa tiến hành các hoạt động du kích với mục đích đẩy người Anh ra khỏi Malaya. [Tình trạng khẩn cấp Malaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p_Malaya)kéo dài từ năm 1948 đến năm 1960, và liên quan đến một chiến dịch chống nổi loạn kéo dài của quân Thịnh vương chung tại Malaya. Sau đó, người ta đưa ra một kế hoạch nhằm Liên hiệp Malaya với các thuộc địa vương thất Bắc Borneo (gia nhập với tên Sabah), Sarawak, và Singapore. Ngày đề xuất hợp thành liên bang là 31 tháng 8 năm 1963, tuy nhiên, thời điểm bị trì hoãn cho đến ngày 16 tháng 9 năm 1963 do phản đối của Indonesia dưới quyền Tổng thống [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-24) [Sukarno](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sukarno)và Đảng Nhân dân Liên hiệp Sarawak. [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-25)
Sự thành lập liên bang khiến các căng thẳng tăng cao, bao gồm một cuộc
[xung đột](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%91i_%C4%91%E1%BA%A7u_Malaysia-Indonesia&action=edit&redlink=1) với Indonesia, Singapore bị trục xuất vào năm 1965, [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-26) và xung đột sắc tộc. Xung đột sắc tộc lên đến đỉnh điểm trong các [27] [cuộc bạo loạn sắc tộc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_13_th%C3%A1ng_5_%28Malaysia%29&action=edit&redlink=1)ngày 13 tháng 5 năm 1969. Sau các cuộc bạo loạn, Thủ tướng [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Race_war-28) [Tun Abdul Razak](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tun_Abdul_Razak&action=edit&redlink=1)đưa ra Chính sách Kinh tế mới gây tranh cãi, mục đích là nhằm [nâng cao phần sở hữu kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ketuanan_Melayu)của *.* [bumiputera](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bumiputera_%28Malaysia%29&action=edit&redlink=1) Dưới thời Thủ tướng [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-New_Economic_Policy-29) [Mahathir Mohamad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahathir_Mohamad), Malaysia trải qua tăng trưởng kinh tế và đô thị hóa nhanh chóng. Kinh tế Malaysia chuyển đổi từ dựa vào nông nghiệp sang dựa vào chế tạo và công nghiệp. Nhiều siêu dự án được hoàn thành, chẳng hạn như [tháp đôi Petronas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1p_%C4%91%C3%B4i_Petronas), [xa lộ Nam-Bắc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Nam-B%E1%BA%AFc_%28Malaysia%29&action=edit&redlink=1), [hành lang đa phương tiện siêu cấp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MSC_Malaysia&action=edit&redlink=1), và thủ đô hành chính liên bang mới [Putrajaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Putrajaya). Tuy nhiên, vào cuối thập niên 1990, [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Bound_for_Glory-30) [Khủng hoảng tài chính châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_ch%C3%A2u_%C3%81_1997)suýt khiến cho đồng [Ringgit](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ringgit)cùng các thị trường chứng khoán và bất động sản Malaysia sụp đổ. [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-31)
## Phân chia
Malaysia là một liên bang gồm 13 bang và ba lãnh thổ liên bang. Chúng được phân thành hai khu vực, 11 bang và hai lãnh thổ liên bang nằm tại Malaysia bán đảo; hai bang và một lãnh thổ liên bang nằm ở Đông Malaysia. Quyền cai quản các bang được phân chia giữa chính phủ liên bang và bang, trong khi chính phủ liên bang quản lý trực tiếp đối với các lãnh thổ liên bang.
[[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-32)
13 bang của Malaysia dựa trên nền tảng các vương quốc Mã Lai lịch sử, 9 trong số 11 bang Bán đảo vẫn duy trì các gia tộc vương thất của mình, và được gọi là các bang Mã Lai. Quốc vương được tuyển cử từ chín quân chủ với nhiệm kỳ 5 năm.
Mỗi bang có một cơ quan lập pháp đơn viện được gọi là Hội đồng lập pháp bang. Mỗi bang được chia tiếp thành các huyện, rồi lại được chia thành [14] [mukim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mukim). Tại [Sabah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sabah)và [Sarawak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak)các huyện được nhóm thành tỉnh. Sabah và Sarawak có quyền tự chủ nhiều hơn đáng kể so với các bang khác, đáng chú ý nhất là chính sách và kiểm soát nhập cư riêng. [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-33) [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-34)
## Chính phủ và chính trị
Malaysia là một quốc gia quân chủ tuyển cử lập hiến liên bang. Hệ thống chính phủ theo mô hình gần với hệ thống nghị viện Westminster, một di sản của chế độ thuộc địa Anh.
Nguyên thủ quốc gia là [35] [Yang di-Pertuan Agong](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yang_di-Pertuan_Agong), thường được gọi là Quốc vương. Quốc vương được bầu theo mỗi nhiệm kỳ 5 năm từ chín quân chủ kế tập của các bang Mã Lai; bốn bang còn lại có nguyên thủ trên danh nghĩa song không tham gia vào việc tuyển lựa. Theo thỏa thuận không chính thức, vị trí Quốc vương sẽ do quân chủ chín bang luân phiên nắm giữ, Vai trò của Quốc vương phần lớn mang tính lễ nghi kể từ sau các thay đổi trong hiến pháp vào năm 1994. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-FITA-35) [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-dfat-36)
Quyền lập pháp được phân chia giữa các cơ quan lập pháp liên bang và bang. Nghị viện liên bang của Malaysia bao gồm hạ viện và thượng viện.
Hạ viện gồm có 222 thành viên, được bầu với nhiệm kỳ tối đa là 5 năm từ các khu vực bầu cử một ghế. Toàn bộ 70 thượng nghị sĩ có nhiệm kỳ 3 năm; 26 người được 13 quốc hội bang tuyển chọn, 44 người được Quốc vương bổ nhiệm theo tiến cử của Thủ tướng. [37] Nghị viện Malaysia theo một hệ thống đa đảng và chính phủ được bầu thông qua một hệ thống [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) [đa số chế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90a_s%E1%BB%91_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1). Kể từ khi độc lập, cầm quyền tại Malaysia là một liên minh đa đảng được gọi là [Barisan Nasional](https://vi.wikipedia.org/wiki/Barisan_Nasional). [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14)
Mỗi bang có một quốc hội đơn viện, các nghị viên được bầu từ các đơn vị bầu cử một ghế. Người đứng đầu các chính phủ bang là các thủ tịch bộ trưởng (Chief Minister),
họ là những thành viên quốc hội và đến từ đảng chiếm đa số trong quốc hội. Tại các bang có quân chủ kế tập, thủ tịch bộ trưởng theo thường lệ cần phải là người Mã Lai, do quân chủ bổ nhiệm theo tiến cử của thủ tướng. [14] Các cuộc bầu cử nghị viện được tổ chức 5 năm một lần. [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-38) Các cử tri đăng ký 21 tuổi hoặc lớn hơn có thể bỏ phiếu để bầu các thành viên của Hạ viện, và bầu các thành viên quốc hội bang ở hầu hết các bang. Bầu cử không bắt buộc. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) Ngoại trừ Sarawak, cuộc bầu cử cấp bang tại các khu vực còn lại diễn ra đồng thời với bầu cử liên bang. [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-39) [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-dfat-36)
Quyền hành pháp được trao cho Nội các do thủ tướng lãnh đạo. Thủ tướng phải là thành viên của hạ viện, được Quốc vương chuẩn thuận, nhận được đa số ủng hộ tại nghị viện. Nội các được lựa chọn từ lưỡng viện quốc hội liên bang.
Thủ tướng là người đứng đầu nội các và cũng là người đứng đầu chính phủ. [14] [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-dfat-36)
Hệ thống pháp luật Malaysia dựa trên
[thông luật Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ph%C3%A1p_lu%E1%BA%ADt_Anh). Mặc dù cơ quan tư pháp độc lập về lý thuyết, song sự độc lập của chúng bị đặt dấu hỏi và việc bổ nhiệm các thẩm phán thiếu trách nhiệm giải trình và tính minh bạch. [14] Tòa án tối cao trong hệ thống tư pháp là Tòa án Liên bang, sau đó là Tòa thượng tố và hai Tòa cao đẳng, một cho Malaysia bán đảo và một cho Đông Malaysia. Malaysia cũng có một tòa án đặc biệt để xét xử các vụ án do Quốc vương đưa ra hoặc chống lại Quốc vương. [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-40) Các tòa án Syariah tách biệt với các tòa án dân sự, các tòa này áp dụng luật [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-criminal_court_system-41) [Sharia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sharia)trong các vụ án liên quan đến người Hồi giáo Malaysia và vận hành song song với hệ thống tòa án thế tục. [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-42) Đạo luật An ninh Nội địa cho phép giam giữ không cần xét xử, và án tử hình được áp dụng cho các tội như buôn bán ma túy. [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-43) [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-44)
Sắc tộc có ảnh hưởng lớn trong chính trị Malaysia, nhiều chính đảng dựa trên nền tảng dân tộc.
Các hành động quả quyết như Chính sách Kinh tế mới [14] và thay thế nó là Chính sách Phát triển Quốc gia, được thực hiện nhằm [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-New_Economic_Policy-29) [thúc đẩy địa vị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ketuanan_Melayu)của *bumiputera*, bao gồm người Mã Lai và các bộ lạc bản địa, trước những người phi *bumiputera*như người Malaysia gốc Hoa và người Malaysia gốc Ấn. Các chính sách này quy định ưu đãi cho [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-45) *bumiputera*trong việc làm, giáo dục, học bổng, kinh doanh, tiếp cận nhà giá rẻ hơn và hỗ trợ tiết kiệm. Tuy nhiên, nó gây ra oán giận rất lớn giữa các dân tộc. [[46]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-46)
## Quan hệ đối ngoại và quân sự
Malaysia là một thành viên sáng lập của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)
Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC), [47] và cũng tham gia vào nhiều tổ chức quốc tế như [[48]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-48) [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương, [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-49) và Phong trào không liên kết (NAM). [[50]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-50) Malaysia từng giữ chức chủ tịch ASEAN, OIC, và NAM. [[51]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-51) Do là một cựu thuộc địa của Anh Quốc, Malaysia cũng là một thành viên của [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) [Thịnh vượng chung các quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh). Kuala Lumpur là địa điểm diễn ra Hội nghị thượng đỉnh Đông Á vào năm 2005. [[52]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-52) [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-govtnz-53)
Chính sách ngoại giao của Malaysia về chính thức là dựa trên nguyên tắc trung lập và duy trì các quan hệ hòa bình với tất cả các quốc gia, bất kể hệ thống chính trị của quốc gia đó.
Chính phủ đặt ưu tiên cao đối với an ninh và ổn định của Đông Nam Á, [54] và cố gắng phát triển hơn nữa mối quan hệ với các quốc gia khác trong khu vực. Về phương diện lịch sử, chính phủ cố gắng khắc họa Malaysia là một quốc gia Hồi giáo tiến bộ [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-govtnz-53) trong khi tăng cường quan hệ với các quốc gia Hồi giáo khác. [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-kln-54) Trong chính sách của Malaysia, có một nguyên lý kiên định là chủ quyền quốc gia và quyền của một quốc gia trong việc kiểm soát các công việc nội bộ. [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-govtnz-53) [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-dfat-36)
Chính phủ Malaysia theo chủ nghĩa thực dụng trong chính sách đối với các tranh chấp lãnh thổ, giải quyết các tranh chấp theo một số phương pháp, chẳng hạn như đưa vụ việc ra
[Tòa án Công lý Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Nhiều quốc gia trong khu vực tranh chấp chủ quyền đối với [55] [quần đảo Trường Sa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Sa). Brunei và Malaysia vào năm 2008 tuyên bố kết thúc tuyên bố chủ quyền đối với các vùng đất của nhau, và giải quyết các vấn đề liên quan đến biên giới trên biển. Philippines có tuyên bố chủ quyền không thi hành đối với Sabah. Hoạt động cải tạo đất của Singapore gây ra căng thẳng giữa hai bên, và Malaysia cũng có tranh chấp biên giới trên biển với Indonesia. [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-56)
Malaysia chưa từng công nhận
[Israel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Israel) và không có quan hệ ngoại giao với quốc gia này. Malaysia ủng hộ mạnh mẽ [57] [Nhà nước Palestine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Palestine). Lực lượng gìn giữ hòa bình của Malaysia hiện diện tại [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-nst-58) [Liban](https://vi.wikipedia.org/wiki/Liban) và Malaysia đóng góp vào nhiều sứ mệnh gìn giữ hòa bình khác của Liên Hiệp Quốc. [[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-59) [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-60) [Lực lượng Vũ trang Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_V%C5%A9_trang_Malaysia) gồm ba nhánh là Hải quân Hoàng gia Malaysia, Lục quân Malaysia, và Không quân Hoàng gia Malaysia. Malaysia không thi hành chế độ nghĩa vụ quân sự, độ tuổi cần thiết để thực hiện quân sự tự nguyện là 18. Quân đội sử dụng 1,9% GDP của quốc gia, và sử dụng 1,23% nhân lực của Malaysia. [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-61)
Thỏa thuận phòng thủ năm nước là một sáng kiến an ninh khu vực tồn tại trong gần 40 năm, liên quan đến các cuộc luyện tập quân sự chung được tổ chức giữa Malaysia, Singapore, Australia, New Zealand, và Anh Quốc.
Các cuộc tuyện tập quân sự và tập trận chung được tổ chức với Indonesia trong nhiều năm. [62] Malaysia và Philippines chấp thuận tổ chức luyện tập an ninh chung nhằm đảm bảo biên giới hàng hải và giải quyết các vấn đề như nhập cư bất hợp pháp. [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-63) [[64]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-64)
## Địa lý
Malaysia là quốc gia lớn thứ 67 trên thế giới về diện tích đất liền, với 329.847 km
2 (127.355 sq mi). Tây Malaysia có biên giới trên bộ với Thái Lan, Đông Malaysia có biên giới trên bộ với Indonesia và Brunei. Malaysia kết nối với [65] [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore)thông qua một đường đắp cao hẹp và một cầu. Malaysia có biên giới trên biển với Việt Nam và Philippines. [[66]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-66) Biên giới trên bộ được xác định phần lớn dựa trên các đặc điểm địa chất, chẳng hạn như sông Perlis, sông Golok và kênh Pagalayan, trong khi một số biên giới trên biển đang là chủ đề tranh chấp. [[67]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-67) Brunei hầu như bị Malaysia bao quanh, [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-CIA_Fact_Book-65) bang Sarawak của Malaysia chia Brunei thành hai phần. Malaysia là quốc gia duy nhất có lãnh thổ nằm cả trên lục địa châu Á và quần đảo Mã Lai. [[68]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-68) Điểm cực nam của lục địa châu Á là [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) [Tanjung Piai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tanjung_Piai&action=edit&redlink=1), thuộc bang nam bộ [Johor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johor). [[70]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-70) [Eo biển Malacca](https://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Malacca)nằm giữa đảo [Sumatra](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sumatra)và Malaysia bán đảo, đây là một trong các tuyến đường quan trọng nhất trong thương mại toàn cầu. [[71]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-71)
Hai phần của Malaysia tách nhau qua
[biển Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng), tuy nhiên hai phần này có cảnh quan phần lớn là tương tự nhau với các đồng bằng duyên hải rồi cao lên đồi và núi. Malaysia bán đảo chiếm 40% diện tích đất liền của Malaysia, [65] trải dài 740 km (460 mi) từ bắc xuống nam, và có chiều rộng tối đa là 322 km (200 mi). [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) [[72]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Swee-Hock-72) [Dãy Titiwangsa](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A3y_Titiwangsa)phân chia bờ biển đông và tây tại Malaysia bán đảo, dãy núi này là một phần của hàng loạt dãy núi chạy từ phần trung tâm của bán đảo. [[73]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-73) Các dãy núi này vẫn có rừng bao phủ dày đặc, [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) và có cấu tạo chủ yếu gồm [[74]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Britannica-74) [đá hoa cương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A1_hoa_c%C6%B0%C6%A1ng)và các loại đá lửa khác. Nhiều phần trong đó bị xói mòn, tạo thành cảnh quan [karst](https://vi.wikipedia.org/wiki/Karst). Dãy núi là đầu nguồn của một số hệ thống sông tại Malaysia bán đảo. [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) Các đồng bằng duyên hải bao quanh bán đảo, có chiều rộng tối đa là 50 kilômét (31 mi), và bờ biển của phần bán đảo dài 1.931 km (1.200 mi), song các bến cảng chỉ có ở bờ phía tây. [[74]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Britannica-74) [[72]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Swee-Hock-72)
Đông Malaysia nằm trên đảo
[Borneo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Borneo), có bờ biển dài 2.607 km (1.620 mi). Khu vực này bao gồm các miền ven biển, đồi và thung lũng, và nội lục đồi núi. [65] Dãy Crocker trải dài về phía bắc từ Sarawak, [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) phân chia bang Sabah. Trên dãy này có [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) [núi Kinabalu](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_Kinabalu)với cao độ 4.095,2 m (13.436 ft), là núi cao nhất Malaysia. Núi Kinabalu được bảo vệ trong khuôn khổ [[75]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-75) [Vườn quốc gia Kinabalu](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Kinabalu)– một [di sản thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)của [UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/UNESCO). Các dãy núi cao nhất tạo thành biên giới giữa Malaysia và Indonesia. [[76]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-76) [quần thể hang Mulu](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Gunung_Mulu)tại Sarawak nằm trong số các hệ thống hang lớn nhất trên thế giới. [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69)
Xung quanh hai phần của Malaysia là một số hòn đảo, lớn nhất trong số đó là
[đảo Banggi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Banggi). Malaysia có [77] [khí hậu xích đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_x%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o), điểm đặc trưng là gió mùa tây nam (tháng 4 đến tháng 10) và gió mùa đông bắc (tháng 10 đến tháng 2). Các vùng biển xung quanh giúp điều hòa nhiệt độ cho Malaysia. [[72]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Swee-Hock-72) Ẩm độ thường cao, và lượng mưa trung bình hàng năm là 250 cm (98 in). [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) Khí hậu tại Bán đảo và Đông bộ khác biệt, thời tiết Bán đảo chịu ảnh hưởng trực tiếp từ gió thổi từ lục địa, trong khi Đông bộ có khí hậu mang tính hải dương hơn. Các khí hậu địa phương có thể phân thành: vùng cao, vùng thấp và vùng duyên hải. Biến đổi khí hậu có thể tác động đến mực nước biển và lượng mưa, tăng nguy cơ lũ lụt và dẫn đến hạn hán. [[72]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Swee-Hock-72) [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69)
## Đa dạng sinh học
Malaysia ký kết Công ước đa dạng sinh vật học Rio vào ngày 12 tháng 6 năm 1993, và trở thành một bên của công ước vào ngày 24 tháng 6 năm 1994.
Sau đó, Malaysia đưa ra một kế hoạch chiến lược và hành động đa dạng sinh vật quốc gia, được công ước công nhận vào ngày 16 tháng 4 năm 1998. [78] Malaysia là một quốc gia đa dạng sinh vật siêu cấp với một lượng lớn các loài và có mức độ loài đặc hữu cao. [[79]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-79) Theo ước tính, Malaysia có 20% số loài động vật trên thế giới. [[80]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-megadiverse-80) Mức độ loài đặc hữu cao được phát hiện tại các khu rừng đa dạng ở vùng núi Borneo, các loài tại đây bị cô lập với các loài khác ở các khu rừng đất thấp. [[81]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Alexander-81) [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69)
## Kinh tế
[tháp đôi Petronas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1p_%C4%91%C3%B4i_Petronas)tại Kuala Lumpur là trụ sở của công ty dầu quốc gia [Petronas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Petronas), cũng là tháp đôi cao nhất trên thế giới.
Malaysia là một nền kinh tế thị trường định hướng nhà nước tương đối mở và công nghiệp hóa mới.
[[82]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-82) Nhà nước đóng một vai trò quan trọng trong hướng dẫn hoạt động kinh tế thông qua các dự án kinh tế vĩ mô, song vai trò này đang giảm xuống. Malaysia sở hữu một trong những hồ sơ kinh tế tốt nhất tại châu Á, GDP tăng trưởng trung bình 6,5% mỗi năm trong giai đoạn từ 1957 đến 2005. [83] Năm 2011, GDP (PPP) của Malaysia là khoảng 450 tỷ đô la Mỹ, là nền kinh tế lớn thứ ba trong ASEAN và lớn thứ 29 trên thế giới. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) Năm 1991, Thủ tướng Malaysia đương thời là [[84]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-84) [Mahathir bin Mohamad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahathir_bin_Mohamad)phác thảo ý tưởng của ông trong “Tầm nhìn 2020”, theo đó Malaysia sẽ trở thành một quốc gia công nghiệp hóa tự túc vào năm 2020. Thủ tướng thứ sáu là [[85]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Mahathir.27s_Speech-85) [Najib Razak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Najib_Razak)nói rằng Malaysia sẽ đạt đến tình trạng nước phát triển vào năm 2018, sớm hơn so với mục tiêu vào năm 2020, ông đưa vào thực hiện hai chương trình là Chương trình chuyển đổi chính phủ và Chương trình chuyển đổi kinh tế. [[86]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-86)
Trong thập niên 1970, nền kinh tế dựa chủ yếu vào khai mỏ và nông nghiệp của Malaysia bắt đầu chuyển đổi hướng đến một nền kinh tế đa lĩnh vực hơn. Từ thập niên 1980, lĩnh vực công nghiệp, với đầu tư ở mức cao, dẫn dắt tăng trưởng của quốc gia.
[[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) Sau [87] [Khủng hoảng tài chính châu Á 1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_ch%C3%A2u_%C3%81_1997), kinh tế Malaysia phục hồi sớm hơn các quốc gia láng giềng, và kể từ đó phục hồi mức của thời kỳ tiền khủng hoảng với GDP bình quân đầu người là 14.800 đô la. [[88]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Globalization-88) Bất bình đẳng kinh tế tồn tại giữa các dân tộc khác nhau, người Hoa chiếm khoảng một phần ba dân số song lại chiếm 70% [[89]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Principles-89) [giá trị vốn hóa thị trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1_tr%E1%BB%8B_v%E1%BB%91n_h%C3%B3a_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)của quốc gia. [[90]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-90)
Thương mại quốc tế của Malaysia có thuận lợi do nằm sát tuyến đường tàu thủy qua
[eo biển Malacca](https://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Malacca), và chế tạo là lĩnh vực then chốt. [[91]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-91) [[92]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-92) Malaysia là một nước xuất khẩu tài nguyên thiên nhiên và nông sản, dầu mỏ là mặt hàng xuất khẩu chính. [93] Malaysia từng là nhà sản xuất lớn nhất các mặt hàng thiếc, [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) [[94]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-94) [cao su](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_su)và [dầu cọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_c%E1%BB%8D)trên thế giới. Lĩnh vực chế tạo có ảnh hưởng lớn trong kinh tế quốc gia, song cấu trúc kinh tế của Malaysia đang chuyển ra khỏi tình trạng này. [[95]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-95) Malaysia vẫn là một trong các nhà sản xuất dầu cọ lớn nhất thế giới. [[96]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-WPRO-96) [[97]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-97)
Chính phủ thúc đẩy sự gia tăng du lịch đến Malaysia trong một nỗ lực nhằm đa dạng hóa kinh tế và giảm sự phụ thuộc vào hàng xuất khẩu. Kết quả là du lịch trở thành nguồn thu ngoại tệ lớn thứ ba của Malaysia, song nó đang bị đe dọa do những tác động tiêu cực từ ngành công nghiệp đang phát triển, với một lượng lớn khí thải và nước thải cùng với nạn phá rừng.
Từ năm 2013-2014, Malaysia được xếp là một trong những nơi tốt nhất để nghỉ hưu trên thế giới, đứng vị trí thứ 3 theo Chỉ số hưu trí toàn cầu. Đây là một trong những kết quả của chương trình “Malaysia My Second Home”, theo đó người ngoại quốc được phép sống tại Malaysia theo một thị thực trường trú lâu đến 10 năm. [98] [[99]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-99)
Malaysia phát triển thành một trung tâm của ngân hàng Hồi giáo, và là quốc gia có số nữ lao động cao nhất trong ngành này.
Các ngành dịch vụ dựa trên tri thức cũng phát triển. [100] Để tạo ra khả năng phòng thủ tự lực và hỗ trợ phát triển quốc gia, Malaysia tiến hành tư hữu hóa một số cơ sở quân sự của mình trong thập niên 1970. Hành động tư hữu hóa tạo ra ngành công nghiệp quốc phòng, đến năm 1999 thì nằm dưới sự quản lý của Hội đồng công nghiệp quốc phòng Malaysia. Chính phủ tiếp tục thúc đẩy lĩnh vực này và tính cạnh tranh của nó, tích cực tiếp thị công nghiệp quốc phòng. [[96]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-WPRO-96) [[101]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Globalsecurity-101)
Bộ Khoa học, Công nghệ và Cách tân quy định các chính sách khoa học tại Malaysia. Malaysia nằm trong số các nhà xuất khẩu lớn nhất thế giới về thiết bị bán dẫn, thiết bị điện tử, sản phẩm công nghệ thông tin và truyền thông.
Malaysia bắt đầu phát triển chương trình không gian một cách riêng rẽ vào năm 2002, [14] [[102]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-102) và đến năm 2006, Nga đồng ý vận chuyển [[103]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-103) [một người Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sheikh_Muszaphar_Shukor)lên [Trạm vũ trụ Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)như là một phần trong thương vụ 18 chiến đấu cơ [Sukhoi Su-30MKM](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sukhoi_Su-30MKM)trị giá nhiều tỷ đô la giữa hai bên. Chính phủ Malaysia đầu tư kiến thiết các vệ tinh thông qua chương trình [[104]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-104) [RazakSAT](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=RazakSAT&action=edit&redlink=1). [[105]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-105)
### Cơ sở hạ tầng
Malaysia có cơ sở hạ tầng thuộc hàng phát triển nhất tại châu Á.
Hệ thống [106] [viễn thông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_th%C3%B4ng)chỉ đứng sau Singapore tại Đông Nam Á, với 4,7 triệu thuê bao điện thoại cố định và trên 30 thuê bao điện thoại di động. [[107]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Tele-107) Malaysia có bảy cảng quốc tế, cảng chính là [[108]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-108) [cảng Klang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3ng_Klang&action=edit&redlink=1). Malaysia có 200 khu công nghiệp cùng với các chuyên khu như Khu Công nghệ Malaysia hay Khu Công nghệ cao Kulim. Trong thời kỳ thuộc địa, sự phát triển chủ yếu tập trung các thành thị hùng mạnh về mặt kinh tế và tại các khu vực hình thành mối quan tâm về an ninh. Mặc dù các khu vực nông thôn được chú trọng, song vẫn tụt hậu so với các khu vực như bờ Tây của Malaysia bán đảo. [[109]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-MIDA-109) [[110]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-110)
Hệ thống đường bộ của Malaysia trải dài 98.721 kilômét (61.342 mi) và có 1.821 kilômét (1.132 mi) đường cao tốc.
Xa lộ dài nhất Malaysia là xa lộ Nam-Bắc với chiều dài trên 800 kilômét (497 mi) từ biên giới với Thái Lan đến biên giới với Singapore. Hệ thống đường bộ tại Đông Malaysia kém phát triển hơn và có chất lượng thấp hơn so với Malaysia bán đảo. [65] Malaysia có 118 sân bay, trong đó 38 có đường băng được lát. Hãng hàng không quốc gia chính thức là [[111]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-111) [Malaysia Airlines](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia_Airlines), cung cấp dịch vụ hàng không quốc tế và quốc nội. Hệ thống đường sắt do nhà nước vận hành, có tổng chiều dài 1.849 kilômét (1.149 mi). Các hệ thống đường sắt nhẹ trên cao có giá tương đối rẻ và được sử dụng tại một số thành phố như Kuala Lumpur. [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-CIA_Fact_Book-65) [[112]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-112)
Theo truyền thống, sản xuất năng lượng tại Malaysia dựa vào dầu và khí đốt thiên nhiên.
Quốc gia có công suất phát điện 13 GW. [113] Tuy nhiên, Malaysia chỉ có dự trữ khí đốt thiên nhiên 33 năm, và dự trữ dầu 19 năm, trong khi nhu cầu năng lượng đang gia tăng. Nhằm ứng phó, chính phủ phát triển các nguồn năng lượng tái tạo. [[114]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-GENI-114) 16% nguồn cung điện năng đến từ thủy điện, 84% còn lại đến từ nhiệt điện. [[113]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Unimap-113) Công ty quốc hữu [[114]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-GENI-114) [Petronas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Petronas)chi phối ngành dầu khí Malaysia. [[115]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-115)
## Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2010, dân số Malaysia là 28.334.135,
là quốc gia [3] [đông dân thứ 42](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)trên thế giới. Dân số Malaysia bao gồm nhiều dân tộc. Năm 2010, các công dân Malaysia chiếm 91,8% dân số,trong đó *là 67,4%,.* [bumiputera](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bumiputera_%28Malaysia%29&action=edit&redlink=1) Theo định nghĩa trong hiến pháp, người Mã Lai là những tín đồ Hồi giáo thực hiện các phong tục và văn hóa Mã Lai. Họ đóng vai trò chi phối về mặt chính trị. [[116]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-stat2010-116) Thân thế [[117]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-117) *Bumiputera*cũng được trao cho các dân tộc bản địa, trong đó có [người Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i), [người Khmer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khmer), [người Chăm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ch%C4%83m)và dân tộc bản địa tại Sabah và Sarawak. Những người *Bumiputera*phi Mã Lai chiếm hơn một nửa dân số bang Sarawak và hơn hai phần ba dân số bang Sabah. Các nhóm thổ dân cũng hiện diện trên phần Malaysia bán đảo song với số lượng ít hơn nhiều, họ được gọi chung là [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-CIA_Fact_Book-65) [Orang Asli](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orang_Asli&action=edit&redlink=1). Luật về cấp thân thế [[118]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-118) *bumiputera*khác biệt giữa các bang. [[119]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-119)
Các nhóm thiểu số khác không có thân thế
*bumiputera* chiếm một lượng khá lớn trong dân số. 24,6% dân số Malaysia có [nguồn gốc Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Malaysia_g%E1%BB%91c_Hoa), trong khi những người có [nguồn gốc Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Malaysia_g%E1%BB%91c_%E1%BA%A4n&action=edit&redlink=1) chiếm 7,3% dân số. Người Hoa có lịch sử chi phối trong cộng đồng kinh doanh và thương mại, và chiếm đa số trong dân số bang [116] [Penang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Penang). Người Ấn Độ nhập cư đến Malaysia vào cuối thế kỷ 19. Phần lớn cộng đồng người gốc Ấn Độ là [[120]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-120) [người Tamil](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tamil&action=edit&redlink=1). [[121]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Barbara-121)
Quyền công dân Malaysia không tự động cấp cho những người sinh ra tại Malaysia, song một trẻ em sinh tại ngoại quốc có cha mẹ là người Malaysia thì sẽ có quyền công dân Malaysia. Sở hữu quốc tịch kép không được phép tại Malaysia.
Công dân tại các bang Sabah và Sarawak trên phần đảo Borneo của Malaysia bị phân biệt với công dân của Malaysia bán đảo vì mục đích nhập cư. Mỗi công dân được cấp một thẻ nhận dạng chíp nhân trắc học thông minh được gọi là [122] *ở tuổi 12, và phải luôn mang theo thẻ.* [MyKad](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MyKad&action=edit&redlink=1) [[123]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-123)
Trong hệ thống giáo dục tại Malaysia, mẫu giáo là không bắt buộc, giáo dục tiểu học 6 năm là bắt buộc, và giáo dục trung học 5 năm là tùy chọn.
Các trường học trong hệ thống tiểu học được phân thành hai loại: các trường tiểu học quốc gia dạy bằng tiếng Mã Lai, các trường thổ ngữ dạy bằng tiếng Hán hoặc tiếng Tamil. [124] Vào năm cuối trung học, các học sinh tham gia khảo thí Văn bằng giáo dục Malaysia. [[125]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-125) Từ khi đưa vào chương trình dự khoa vào năm 1999, các học sinh hoàn thành chương trình 12 tháng tại các trường cao đẳng dự khoa có thể nhập học tại các đại học địa phương. Tuy nhiên, trong hệ thống dự khoa, chỉ 10% số chỗ dành cho các sinh viên phi [[126]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-126) *bumiputera*. [[127]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-127)
Tỷ suất tử vong của trẻ sơ sinh năm 2009 là 6‰, và tuổi thọ bình quân vào năm 2009 là 75 năm.
Với mục tiêu phát triển Malaysia thành một điểm đến du lịch y tế, 5% ngân sách phát triển lĩnh vực xã hội của chính phủ được dành cho chăm sóc sức khỏe. [128] Dân số tập trung tại Malaysia bán đảo [[129]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-129) với 20 triệu người trong xấp xỉ 28 triệu cư dân Malaysia. [[130]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-130) 70% cư dân sống tại đô thị. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-state.gov-14) [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-CIA_Fact_Book-65) [Kuala Lumpur](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuala_Lumpur)là thủ đô và thành phố lớn nhất tại Malaysia, [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-CIA_Fact_Book-65) cũng như là trung tâm thương mại và tài chính lớn. [[131]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-131) [[132]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-132) [Putrajaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Putrajaya)là một thành phố được hình thành có mục đích từ năm 1999, và là nơi đặt trụ sở của chính phủ, do nhiều nhánh hành pháp và tư pháp của chính phủ liên bang chuyển tới thành phố này nhằm giảm bớt sự đong đúc ngày càng tăng tại Kuala Lumpur. [[133]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-133) [[134]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-134)
Do sự nổi lên của các ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động,
ước tính có trên 3 triệu công nhân nhập cư tại Malaysia; tức khoảng 10% dân số. [135] [[136]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-136)
|
|
Thành thị lớn nhất của
|Hạng||
|[Bang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_Malaysia) ![ Subang Jaya](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Subang-night-view.jpg/120px-Subang-night-view.jpg)
![ Subang Jaya](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Subang-night-view.jpg/120px-Subang-night-view.jpg)
[Subang Jaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Subang_Jaya) ![ Kuala Lumpur](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Klcc.jpg/120px-Klcc.jpg)
![ Kuala Lumpur](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Klcc.jpg/120px-Klcc.jpg)
[Kuala Lumpur](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuala_Lumpur) [Subang Jaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Subang_Jaya) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor) [Cheras](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cheras) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor) ![ Klang](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Sultan-klang.jpg/120px-Sultan-klang.jpg)
![ Klang](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Sultan-klang.jpg/120px-Sultan-klang.jpg)
[Klang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Klang) ![ Johor Bahru](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Tebrau_Highway%2C_Johor_Bahru_%28121629286%29.jpg/120px-Tebrau_Highway%2C_Johor_Bahru_%28121629286%29.jpg)
![ Johor Bahru](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Tebrau_Highway%2C_Johor_Bahru_%28121629286%29.jpg/120px-Tebrau_Highway%2C_Johor_Bahru_%28121629286%29.jpg)
[Johor Bahru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johor_Bahru) [Kuala Lumpur](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuala_Lumpur) [Wilayah Persekutuan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilayah_Persekutuan&action=edit&redlink=1) [Sandakan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sandakan) [Sabah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sabah) [Klang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Klang) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor) [Kajang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kajang) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor) [Johor Bahru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johor_Bahru) [Johor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johor) [Seremban](https://vi.wikipedia.org/wiki/Seremban) [Negeri Sembilan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Negeri_Sembilan) [Ampang Jaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ampang_Jaya) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor) [Kuantan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuantan) [Pahang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pahang) [Ipoh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ipoh) [Perak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Perak) [Tawau](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tawau) [Sabah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sabah) [Shah Alam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Shah_Alam) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor) [Kuala Terengganu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuala_Terengganu) [Terengganu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Terengganu) [Kuching](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuching) [Sarawak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak) [Miri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Miri) [Sarawak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak) [Petaling Jaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Petaling_Jaya) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor) [Kota Bharu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kota_Bharu) [Kelantan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kelantan) [Kota Kinabalu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kota_Kinabalu) [Sabah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sabah) [Selayang Baru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selayang_Baru) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor)
### Tôn giáo
Hiến pháp Malaysia đảm bảo quyền tự do tôn giáo trong khi xác định Hồi giáo là quốc giáo.
Theo số liệu từ Điều tra dân số và nhà ở năm 2010, có sự tương liên cao giữa dân tộc và tôn giáo. Xấp xỉ 61,3% dân số thực hành Hồi giáo, 19,8% thực hành [138] [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), 9,2% thực hành [Ki-tô giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ki-t%C3%B4_gi%C3%A1o), 6,3% thực hành [Ấn Độ giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)và 1,3% thực hành [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o), [Đạo giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o)và các tôn giáo truyền thống Trung Hoa. 0,7% tuyên bố là người không tôn giáo và 1,4% còn lại thực hành các tôn giáo khác hoặc không cung cấp thông tin nào. Trong số tín đồ Hồi giáo, tín đồ phái Sunni chiếm đa số trong khi tín đồ Hồi giáo phi giáo phái là nhóm đông thứ hai với 18%. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Population-3) [[139]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-139)
Theo Hiến pháp, toàn bộ người Mã Lai được xem là người Hồi giáo.
Số liệu từ cuộc điều tra dân số năm 2010 cho thấy rằng 83,6% người Trung Quốc xác định bản thân là Phật tử, và một lượng lớn các tín đồ theo Đạo giáo (3,4%) và Ki-tô giáo (11,1%), cùng với một nhóm nhỏ [138] [người Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%E1%BB%93i)sinh sống tại các khu vực như Penang. Phần lớn người Ấn Độ theo Ấn Độ giáo (86,2%), với một thiểu số quan trọng xác định bản thân là tín đồ Ki-tô giáo (6,0%) hay Hồi giáo (4,1%). Ki-tô giáo là tôn giáo chiếm ưu thế trong cộng đồng *bumiputera*phi Mã Lai (46,5%), và thêm 40,4% xác định bản thân là người Hồi giáo. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Population-3)
Người Hồi giáo có nghĩa vụ phải tuân theo phán quyết của các tòa án Syariah trong các vấn đề liên quan đến tôn giáo của họ. Các thẩm phán Hồi giáo được cho là theo trường phái pháp luật
[Shafi`i](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shafi%60i&action=edit&redlink=1) của Hồi giáo, * chính của Malaysia. madh’hab* Quyền hạn của các tòa án Shariah bị giới hạn trong cộng đồng người Hồi giáo trong các vấn đề như kết hôn, thừa kế, ly dị, bội giáo, cải đạo. Các tội và vi phạm dân sự khác thuộc thẩm quyền của các tòa án công dân, các tòa án công dân không thụ lý các vấn đề liên quan đến thực hành Hồi giáo. [[140]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-140) [[141]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-141)
### Ngôn ngữ
Ngôn ngữ chính thức tại Malaysia là
[tiếng Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Malaysia), đây là một hình thái tiêu chuẩn hóa của [65] [tiếng Mã Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A3_Lai). Về mặt lịch sử, tiếng Anh là ngôn ngữ hành chính trên thực tế, tiếng Mã Lai chiếm ưu thế sau các cuộc bạo loạn sắc tộc năm 1969. [[142]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-142) Theo Đạo luật ngôn ngữ quốc gia năm 1967, “chữ quốc ngữ sẽ là chữ cái Rumi [Latin]: quy định này sẽ không ngăn cấm việc sử dụng chữ Mã Lai, còn được gọi phổ biến hơn là [[143]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-History-143) [chữ Jawi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_Jawi&action=edit&redlink=1), đối với quốc ngữ.” [[144]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-National_Language_Act_1967-144)
Tiếng Anh vẫn là ngôn ngữ thứ hai đang dùng, Đạo luật ngôn ngữ năm 1967 cho phép sử dụng tiếng Anh trong một số mục đích chính thức,
và tiếng Anh đóng vai trò là ngôn ngữ giảng dạy toán và khoa học trong toàn bộ các trường công. [144] [[145]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-145) Tiếng Anh Malaysia là một hình thái của tiếng Anh bắt nguồn từ tiếng Anh Anh. Tiếng Anh Malaysia được sử dụng rộng rãi trong giao dịch cùng với tiếng bồi bắt nguồn từ tiếng Anh là Manglish. Chính phủ ngăn cản việc sử dụng tiếng Mã Lai phi tiêu chuẩn. [[146]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-146) [[147]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-147) [[148]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-148)
Nhiều ngôn ngữ khác được sử dụng tại Malaysia, tại quốc gia này có người nói 137 thứ ngôn ngữ đang tồn tại.
Malaysia bán đảo có người nói 41 ngôn ngữ trong số đó. [149] Các bộ lạc bản địa tại Đông Malaysia có ngôn ngữ riêng của họ, chúng có liên hệ song dễ dàng phân biệt với tiếng Mã Lai. [[150]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-150) [Tiếng Iban](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Iban&action=edit&redlink=1)là ngôn ngữ bộ lạc chính tại Sarawak trong khi những người bản địa tại Sabah nói [nhóm ngôn ngữ Dusun](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Dusun&action=edit&redlink=1). Người Malaysia gốc Trung Quốc chủ yếu nói các phương ngôn có nguồn gốc từ các tỉnh Hoa Nam. Phương ngôn tiếng Hán phổ biến nhất tại Malaysia là [[151]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-151) [tiếng Quảng Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), [Quan thoại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_tho%E1%BA%A1i), [tiếng Phúc Kiến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1), [tiếng Khách Gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kh%C3%A1ch_Gia), [tiếng Hải Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H%E1%BA%A3i_Nam)và [tiếng Phúc Châu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%BAc_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1). Phần lớn người nói [tiếng Tamil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tamil)là người Tamil, họ là nhóm chiếm đa số trong cộng đồng người Malaysia gốc Ấn. Các ngôn ngữ Nam Á khác cũng được nói phổ biến tại Malaysia, cùng với [tiếng Thái Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%C3%A1i_Lan) Một số lượng nhỏ người Malaysia có nguồn gốc da trắng và nói các ngôn ngữ bồi, như tiếng bồi Malacca dựa trên [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-CIA_Fact_Book-65) [tiếng Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), và tiếng Chavacano dựa trên [[152]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-152) [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha). [[153]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-153)
## Văn hóa
Malaysia là một xã hội đa dân tộc, đa văn hóa và đa ngôn ngữ. Văn hóa ban đầu của khu vực bắt nguồn từ các bộ lạc bản địa, cùng với những người Mã Lai nhập cư sau đó. Văn hóa Malaysia tồn tại các ảnh hưởng đáng kể từ
[văn hóa Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Trung_Qu%E1%BB%91c) và [văn hóa Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99&action=edit&redlink=1), bắt nguồn từ khi xuất hiện ngoại thương. Các ảnh hưởng văn hóa khác đến từ văn hóa Ba Tư, Ả Rập và Anh Quốc. Do cấu trúc của chính phủ, cộng thêm thuyết khế ước xã hội, có sự đồng hóa văn hóa tối thiểu đối với các dân tộc thiểu số. [[154]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-154)
Năm 1971, chính phủ ban hành một “Chính sách văn hóa quốc gia”, xác định văn hóa Malaysia. Theo đó, văn hóa Malaysia phải dựa trên các dân tộc bản địa của Malaysia, có thể dung nạp các yếu tố phù hợp từ các văn hóa khác, và rằng Hồi giáo phải đóng một vai trò trong đó.
Nó cũng thúc đẩy tiếng Mã Lai ở cao hơn các ngôn ngữ khác. [155] Sự can thiệp này của chính phủ vào văn hóa khiến các dân tộc phi Mã Lai bất bình và cảm thấy quyền tự do văn hóa của họ bị giảm đi. Các hiệp hội của người Hoa và người Ấn đều đệ trình các bị vong lục lên chính phủ, buộc tội chính phủ chế định một chính sách văn hóa phi dân chủ. [[156]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Cinema-156) [[155]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Papers-155)
Tồn tại một số tranh chấp văn hóa giữa Malaysia và các quốc gia láng giềng, đặc biệt là Indonesia. Hai quốc gia có một di sản văn hóa tương đồng, có chung nhiều truyền thống và hạng mục. Tuy nhiên, diễn ra tranh chấp về nhiều điều, từ các món ăn cho đến quốc ca của Malaysia. Tại Indonesia có cảm tình mạnh mẽ về việc bảo vệ di sản văn hóa quốc gia.
Chính phủ Malaysia và chính phủ Indonesia có sự tiếp xúc nhằm xoa dịu một số căng thẳng bắt nguồn từ trùng lặp văn hóa. [157] Tình cảm này không phải là mạnh tại Malaysia, tại đây hầu hết đều công nhận nhiều giá trị văn hóa là của chung. [[158]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-158) [[157]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-AsiaTimes-157)
Nghệ thuật truyền thống Malaysia chủ yếu tập trung quanh các lĩnh vực chạm khắc, dệt và bạc.
Nghệ thuật truyền thống có phạm vi từ những giỏ đan thủ công tại vùng nông thôn cho đến ngân sức của các triều đình Mã Lai. Các đồ nghệ thuật phổ biến vao gồm dao găm ( [159] [kris](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kris&action=edit&redlink=1)) trang sức, bộ giã hạt cau, vải dệt [batik](https://vi.wikipedia.org/wiki/Batik)và [songket](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Songket&action=edit&redlink=1). Người bản địa tại Đông Malaysia nổi tiếng với các mặt nạ bằng gỗ. Mỗi dân tộc có nghệ thuật trình diễn riêng biệt, có ít sự trùng lặp giữa họ. Tuy nhiên, nghệ thuật Mã Lai thể hiện một số ảnh hưởng của Bắc Ấn Độ do ảnh hưởng lịch sử của Ấn Độ. [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) [[160]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Garland-160)
Nghệ thuật âm nhạc và trình diễn Mã Lai có vẻ như bắt nguồn từ khu vực
[Kelantan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kelantan)– [Pattani](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pattani) với các ảnh hưởng từ Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan và Indonesia. Âm nhạc dựa trên các nhạc cụ gõ, quan trọng nhất trong đó là [160] [gendang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gendang&action=edit&redlink=1)(trống). Có ít nhất 14 loại trống truyền thống. Trống và các nhạc cụ gõ truyền thống khác thường được làm từ các vật liệu tự nhiên. [[161]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Asiapac-161) Âm nhạc về mặt truyền thống được sử dụng để phục vụ cho kể chuyện, các sự kiện kỷ niệm vòng đời, và các dịp như vụ gặt. [[161]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Asiapac-161) Nó từng được sử dụng làm một hình thức truyền thông đường dài. [[160]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Garland-160) Tại Đông Malaysia, các bộ nhạc cụ bắt nguồn từ [[161]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Asiapac-161) [cồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%93ng_chi%C3%AAng)như [agung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Agung&action=edit&redlink=1)và [kulintang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kulintang&action=edit&redlink=1)được sử dụng phổ biến trong các dịp lễ như tang lễ và hôn lễ. Các bộ nhạc cụ này cũng phổ biến tại các khu vực lân cận như tại [[162]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Matusky-162) [Mindanao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mindanao)tại Philippines, [Kalimantan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kalimantan)tại Indonesia, và Brunei. [[162]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Matusky-162)
Malaysia mạnh về truyền thống truyền khẩu, loại hình này tồn tại từ trước khi văn bản xuất hiện tại khu vực, và tiếp tục tồn tại cho đến nay. Mỗi vương quốc hồi giáo Mã Lai hình thành các truyền thống văn học riêng, có ảnh hưởng từ các câu chuyện truyền khẩu có từ trước và các câu chuyện đến cùng với Hồi giáo.
Tác phẩm văn học Mã Lai đầu tiên được viết bằng [165] [chữ Ả Rập](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_ch%E1%BB%AF_c%C3%A1i_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp). Bản văn Mã Lai đầu tiên được biết đến được khắc trên đá Terengganu, thực hiện vào năm 1303. Văn học Trung Quốc và Ấn Độ trở nên phổ biến khi số người nói các ngôn ngữ này tăng lên tại Malaysia, và các tác phẩm xuất bản bản địa dựa trên ngôn ngữ từ các khu vực này bắt đầu được xuất bản vào thế kỷ 19. [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) Tiếng Anh cũng trở thành một ngôn ngữ văn học phổ biến. [[165]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-EncyclopediaMy-165) Năm 1971, chính phủ tiến hành bước đi nhằm hạn chế văn học bằng các ngôn ngữ khác. Văn học viết bằng tiếng Mã Lai được gọi là “văn học quốc gia của Malaysia”, văn học bằng các ngôn ngữ [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) *bumiputera*khác được gọi là “văn học khu vực”, trong khi văn học viết bằng các ngôn ngữ khác được gọi là “văn học tầng lớp”. Thơ Mã Lai có sự phát triển ở mức độ cao, sử dụng nhiều thể thơ, trong đó phổ biến là [[156]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Cinema-156) *Hikayat*, và *pantun*được truyền bá từ tiếng Mã Lai sang các ngôn ngữ khác. [[165]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-EncyclopediaMy-165)
Ẩm thực của Malaysia phản ánh đặc điểm đa dân tộc của quốc gia.
Nhiều nền văn hóa đến từ bên trong quốc gia và các khu vực xung quanh có ảnh hưởng lớn đến với ẩm thực Malaysia. Phần lớn ảnh hưởng đến từ văn hóa Mã Lai, Trung Hoa, Ấn Độ, Thái Lan, Java, và Sumatra, [166] phần lớn là do quốc gia là một phần của con đường hương liệu cổ đại. [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) Ẩm thực Malaysia rất tương đồng với ẩm thực Singapore và Brunei, [[167]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Independent-167) và cũng mang các đặc điểm tương tự với ẩm thực Philippines. [[168]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Richmond-168) Các bang khác nhau có sự biến đổi về món ăn. [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) [[168]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Richmond-168)
## Truyền thông
Các báo chính của Malaysia thuộc sở hữu của chính phủ và các chính đảng trong liên minh cầm quyền,
[[169]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-169) song một số đảng đối lập lớn cũng có báo riêng, chúng được bán công khai cùng với các báo chí chính quy. Sự phân chia tồn tại giữa truyền thông tại hai phần của quốc gia. Truyền thông đặt tại Bán đảo kém ưu tiến đối với các tin tức đến từ phía Đông, và thường xem các bang phía Đông như là những thuộc địa của Bán đảo. [170] Người ta đổ lỗi cho truyền thông trong việc gia tăng căng thẳng giữa Indonesia và Malaysia, mang đến cho người dân Malaysia một hình ảnh xấu về người Indonesia. [[171]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Mirror-171) Malaysia có các nhật báo bằng tiếng Mã Lai, tiếng Anh, tiếng Trung, và tiếng Tamil. [[172]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-172) [[171]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Mirror-171)
## Nghi lễ
Malaysia cử hành một số ngày lễ và lễ hội trong năm, một số là ngày lễ toàn liên bang, và một số là ngày lễ của riêng từng bang. Các lễ hội khác do các nhóm dân tộc đặc thù cử hành, và ngày lễ chính của mỗi nhóm dân tộc chính được tuyên bố là ngày nghỉ công. Ngày nghỉ quốc gia được cử hành trang trọng nhất là
* (ngày Độc lập) vào 31 tháng 8, kỷ niệm sự kiện Liên hiệp bang Malaya độc lập vào năm 1957. Hari Merdeka* [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) [Ngày Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Malaysia)được cử hành vào ngày 16 tháng 9 để kỷ niệm sự kiện thành lập liên bang vào năm 1963. Ngày nghỉ quốc gia đáng chú ý khác là ngày Lao động (1 tháng 5) và sinh nhật Quốc vương. [[173]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-173) [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69)
Các ngày nghỉ Hồi giáo nổi bật do Hồi giáo là quốc giáo;
*Hari Raya Puasa* (cũng gọi là *Hari Raya Aidilfitri*, tên tiếng Mã Lai của [Eid al-Fitr](https://vi.wikipedia.org/wiki/Eid_al-Fitr)), * (cũng gọi là Hari Raya Haji* *Hari Raya Aidiladha*, tức [Eid ul-Adha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eid_ul-Adha&action=edit&redlink=1)), *(sinh nhật của Tiên tri), và các ngày lễ khác được cử hành.* [Maulidur Rasul](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mawlid&action=edit&redlink=1) Người Malaysia gốc Hoa tổ chức các lễ hội như [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-Marshall-69) [tết Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%BFt_Trung_Qu%E1%BB%91c)và các lễ hội khác liên quan đến tín ngưỡng Trung Quốc truyền thống. Tín đồ Ấn Độ giáo tại Malaysia tổ chức *, lễ hội ánh sáng,* [Deepavali](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Deepavali&action=edit&redlink=1) trong khi [[138]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-MSU-138) *là một nghi thức tôn giáo và khi đó xuất hiện việc người hành hương từ khắp nước hội tụ về* [Thaipusam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thaipusam&action=edit&redlink=1) [động Batu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_Batu). Cộng đồng Ki-tô giáo Malaysia tổ chức hầu hết các ngày lễ mà các Ki-tô hữu ở những nơi khác cử hành, đáng chú ý nhất là lễ Giáng sinh và Phục sinh. Người dân tại Đông Malaysia cũng tổ chức một lễ hội gặt hái mang tên [[174]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-174) *.* [Gawai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gawai_Dayak&action=edit&redlink=1) [[175]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-175)
## Thể thao
[Đường đua quốc tế Sepang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91ua_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Sepang&action=edit&redlink=1)trong Grand Prix Malaysia năm 2011, thu hút nhiều người hâm mộ tại Malaysia.
Các môn thể thao phổ biến tại Malaysia gồm
[bóng đá](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1), [cầu lông](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_l%C3%B4ng), [khúc côn cầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%BAc_c%C3%B4n_c%E1%BA%A7u), [bóng gỗ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_g%E1%BB%97), [quần vợt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_v%E1%BB%A3t), [bóng quần](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B3ng_qu%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1), [võ thuật](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_thu%E1%BA%ADt), [cưỡi ngựa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%B0%E1%BB%A1i_ng%E1%BB%B1a&action=edit&redlink=1), thuyền buồm, và [trượt ván](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%A3t_v%C3%A1n&action=edit&redlink=1). Bóng đá là môn thể thao phổ biến nhất tại Malaysia và quốc gia đang nghiên cứu về khả năng ứng cử làm đồng chủ nhà của Cúp bóng đá thế giới năm 2034. [109] Các trận đấu cầu lông thu hút hàng nghìn khán giả, và kể từ năm 1948 thì Malaysia là một trong ba quốc gia từng giành chức vô địch [[176]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-176) [Thomas Cup](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Cup&action=edit&redlink=1). Liên đoàn bóng gỗ Malaysia được đăng ký vào năm 1997. [[177]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-177) Các thành viên của quân đội Anh Quốc đưa môn bóng quần đến Malaysia, cuộc thi đấu đầu tiên được tổ chức vào năm 1939. [[178]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-178) Hiệp hội bóng quần Malaysia được hình thành vào ngày 25 tháng 6 năm 1972. [[179]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-179) Đội tuyển khúc côn cầu nam quốc gia của Malaysia xếp hạng thứ 13 thế giới vào tháng 11 năm 2013. [[180]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-180) Cúp Khúc côn cầu thế giới lần thứ ba và lần thứ 10 được tổ chức tại Kuala Lumpur. [[181]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-181) Malaysia cũng có đường đua [[182]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-182) [công thức 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1)riêng là [Đường đua quốc tế Sepang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91ua_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Sepang&action=edit&redlink=1). Đường đua tổ chức giải [Grand Prix](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_%C4%91ua_%C3%B4_t%C3%B4_C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1_Malaysia)đầu tiên vào năm 1999. [[183]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-183)
Hội đồng Olympic Malaya được hình thành vào năm 1953, và được
[IOC](https://vi.wikipedia.org/wiki/IOC) công nhận vào năm 1954. Malaysia lần đầu tiên tham gia Thế vận hội vào năm [1956 tại Melbourne](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_h%C3%A8_1956). Hội đồng được đổi tên hành Hội đồng Olympic Malaysia vào năm 1964, và tham gia hầu hết các kỳ Thế vận hội kể từ khi ra đời (trừ [Thế vận hội năm 1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_h%C3%A8_1980) tại Moskva). Số vận động viên lớn nhất mà Malaysia cử tham gia Thế vận hội là 57 trong [Thế vận hội Mùa hè 1972](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_h%C3%A8_1972). Các vận động viên Malaysia giành được tổng cộng sáu huy chương Thế vận hội, trong đó có năm huy chương tại môn cầu lông. [184] Quốc gia tranh tài trong [[185]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-185) [Đại hội thể thao Thịnh vượng chung](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_th%E1%BB%83_thao_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung)kể từ năm 1950 với tên Malaya, và năm 1966 với tên Malaysia, đại hội từng được tổ chức tại Kuala Lumpur vào năm 1998. [[186]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-186) [[187]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_note-187)
## Tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-1) [“Malaysian Flag and Coat of Arms”](http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx). Malaysian Government. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2013. **Derek Mackay (ngày 11 tháng 6 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-2) [. The Radcliffe Press. tr. 240–.](http://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&pg=PA240) *Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-85043-844-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-85043-844-1). Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2013.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Population Distribution and Basic Demographic Characteristics”](http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf). Department of Statistics Malaysia. tr. 82. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2011.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Malaysia”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=9&sy=2012&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=548&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=). International Monetary Fund. Truy cập ngày 23 tháng 1 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-5) [“National Human Development Reports for Malaysia”](http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/MYS.html). United Nations. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-wb-gini_6-0) [“Gini Index”](http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/). World Bank. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-7) [“Delegation of the مليسيا domain representing Malaysia in Arabic”](http://www.iana.org/reports/2012/malaysia-report-20120809.html). Internet Assigned Numbers Authority. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-8) [http://www.mofa.gov.vn/vi/cn_vakv/ca_tbd/](http://www.mofa.gov.vn/vi/cn_vakv/ca_tbd/) **Stephanie Holme (ngày 13 tháng 2 năm 2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-9) [“Getaway to romance in Malaysia”](http://www.stuff.co.nz/travel/international/6405497/Getaway-to-romance-in-Malaysia). [stuff.co.nz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stuff.co.nz&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2014. **Fix, Alan G. (tháng 6 năm 1995). “Malayan Paleosociology: Implications for Patterns of Genetic Variation among the Orang Asli”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-10) *American Anthropologist, New Series* **97**(2): 313–323. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1525/aa.1995.97.2.02a00090](http://dx.doi.org/10.1525%2Faa.1995.97.2.02a00090). [JSTOR](https://vi.wikipedia.org/wiki/JSTOR) [681964](http://www.jstor.org/stable/681964). **Mühlhäusler, Peter; Tryon, Darrell T; Wurm, Stephen A (1996).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-11) [. Walter de Gruyer & Co. tr. 695.](http://books.google.com/?id=oCx0D0iE2QoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-3-11-013417-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-3-11-013417-9). **Suarez, Thomas (1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Mapping_12-0) [. Periplus Editions (HK) Ltd. tr. 46–47.](http://books.google.com/?id=ZG7ZMAbv_jAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Early Mapping of Southeast Asia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [962-593-470-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/962-593-470-7). **S. Suporno (1979). “The Image of Majapahit in late Javanese and Indonesian Writing”. Trong A. Reid and D. Marr.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-13) *Perceptions of the Past*. Southeast Asia publications **4**. Singapore: Heinemann Books for the Asian Studies Association of Australia. tr. 180.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** **l** **m** **n** **o** [“Malaysia”](http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm). United States State Department. Ngày 14 tháng 7 năm 2010. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2010. **Kent, Jonathan (ngày 3 tháng 3 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-BBCchinesediaspora_15-0) [“Chinese diaspora: Malaysia”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4308241.stm). *BBC News*. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. **Luscombe, Stephen.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-16) [“The Map Room: South East Asia: Malaya”](http://www.britishempire.co.uk/maproom/malaya.htm). Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-17) [“The Encyclopædia Britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information”](http://www.archive.org/stream/encyclopaediabri17chisrich#page/478/mode/2up). Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2010. **Kuar, Amarjit.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-18) [“International Migration and Governance in Malaysia: Policy and Performance”](http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf). University of New England. Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2011. **J. M. Gullick (1967).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-19) [. Taylor & Francis. tr. 148–149.](http://books.google.com/?id=ykM9AAAAIAAJ&pg=PA148&dq=%22In+1877+and+1878+the+Sultans+of+Brunei+and+of+Sulu%22#v=onepage&q=%22In%201877%20and%201878%20the%20Sultans%20of%20Brunei%20and%20of%20Sulu%22&f=false) *Malaysia and Its Neighbours, The World studies series* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780710041418](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780710041418). Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2013 [Bản mẫu:Inconsistent citations](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Inconsistent_citations&action=edit&redlink=1) **Luscombe, Stephen.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-20) [“The Map Room: South East Asia: North Borneo”](http://www.britishempire.co.uk/maproom/sarawak.htm). Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2011. **Hock, David Koh Wee (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-21) [. Institute of Southeast Asian Studies, Singapore. tr. 48.](http://www.google.com/books?id=awLp4TeUkzoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Legacies of World War II in South and East Asia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-981-230-457-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-981-230-457-5). **Mahathir Mohamad (ngày 31 tháng 5 năm 1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-22) [“Our Region, Ourselves”](http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html). *Time magazine*. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-23) [“MALAYA: Token Citizenship”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html). *Time magazine*. Ngày 19 tháng 5 năm 1952. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-24) [“The Malayan Emergency: 1948-1960”](http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php). Australian Government Department of Veteran Affairs. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-25) [“Malaysia: Tunku Yes, Sukarno No”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html). *Time magazine*. Ngày 6 tháng 9 năm 1963. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-26) [“Proclamation on Singapore”](http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012). Singapore Attorney-General. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-TIME_Art_27-0) [“Malaysia: The Art of Dispelling Anxiety”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html). *Time magazine*. Ngày 27 tháng 8 năm 1965. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Race_war_28-0) [“Race War in Malaysia”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900859,00.html). *Time magazine*. Ngày 23 tháng 5 năm 1969. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** [Jomo Kwame Sundaram (ngày 1 tháng 9 năm 2004).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-New_Economic_Policy_29-1) **ă** [“The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia”](http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/%28httpPublications%29/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument&panel=seriespapers). UNRISD. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2010. **Spaeth, Anthony (ngày 9 tháng 12 năm 1996).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Bound_for_Glory_30-0) [“Bound for Glory”](http://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html). *Time magazine*. [Bản gốc](http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html)lưu trữ ngày 17 tháng 3 năm 2009. Truy cập ngày 20 tháng 8 năm 2011. **Lee Poh Ping; Tham Siew Yean.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-31) [“Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis”](http://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf). Thammasat University. [Bản gốc](http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf)lưu trữ ngày 1 tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 25 tháng 7 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-32) [“Federal Territories and State Governments”](http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/StateGovAndFederalTerritories/Pages/StateGovAndFederalTerritories.aspx). Malaysian government. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-33) [“Malaysia Districts”](http://www.statoids.com/ymy.html). Statoids. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-34) [“NRD: ‘H’ indicates holder is a Sabahan”](http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=72917). *Daily Express*. Ngày 5 tháng 6 năm 2010. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“Malaysia Information”](http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre). Federation of International Trade Associations. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Malaysia country brief”](http://www.dfat.gov.au/geo/malaysia/malaysia_brief.html). Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade. 10 tháng 10 năm 2015. Truy cập ngày 19 tháng 2 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-37) [“Background”](http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en). Parlimen Malaysia. Ngày 3 tháng 6 năm 2010. Truy cập ngày 25 tháng 7 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-38) [. United Nations Centre for Human Settlements. 1996. tr. 120.](http://books.google.com/?id=P-3155j7FLkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *The management of secondary cities in southeast Asia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [92-1-131313-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/92-1-131313-9). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-39) [“Malaysia (Dewan Rakyat)”](http://www.ipu.org/parline/reports/2197.htm). Inter-Parliamentary Union. Ngày 29 tháng 9 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-40) [“Attacks on Justice – Malaysia”](http://www.webcitation.org/63ipMMsMN). International Commission of Jurists. [Bản gốc](http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf)lưu trữ ngày 6 tháng 12 năm 2011. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-criminal_court_system_41-0) [“Malaysian criminal court system”](http://www.acclawyers.org/resources/malaysia/). Association of Commonwealth Criminal Lawyers. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-42) [“Malaysia rejects Christian appeal”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6703155.stm). *BBC News*. Ngày 30 tháng 5 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2010. **England, Vaudine (ngày 9 tháng 7 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-43) [“Malaysian groups welcome first Islamic women judges”](http://www.bbc.co.uk/news/10567857). *BBC News*. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-44) [“The Death Penalty in Malaysia”](https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/212428/13_05_31_DPP_Malaysia_report_FINAL_single_pages.pdf). Government of the United Kingdom. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-45) [“Dasar Ekonomi Baru”](http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=237:dasar-ekonomi-baru-&catid=88:dasar-dasar-negara). Pusat Maklumat Rakyat. Ngày 14 tháng 11 năm 2008. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2010. **Jomo Kwame Sundaram (ngày 1 tháng 9 năm 2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-46) [“The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia”](http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/%28httpPublications%29/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument). United Nations Research Institute for Social Development. [ISSN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISSN) [8194 1020 8194](https://www.worldcat.org/issn/1020). Truy cập ngày 22 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-47) [“Overview”](http://www.asean.org/64.htm). Association of Southeast Asian Nations. Truy cập ngày 8 tháng 11 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-48) [“Islamic Affairs (OIC) and D8 Division”](http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8). Malaysian Ministry of Foreign Affairs. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-49) [“List of Member States”](http://www.un.org/members/list.shtml). United Nations. Truy cập ngày 8 tháng 11 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-50) [“Member Economies”](http://web.archive.org/web/20101201151002/http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx). Asia-Pacific Economic Cooperation. [Bản gốc](http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx)lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-51) [“The Non-Aligned Movement: Member States”](http://www.nam.gov.za/background/members.htm). Non-Aligned Movement. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-52) [“Member States”](http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/). Commonwealth Secretariat. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** [“Malaysia Foreign Relations”](http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations). New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade. Ngày 4 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“Malaysia’s Foreign Policy”](http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy). *Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)*. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-55) [“Malaysia’s policy towards its 1963–2008 territorial disputes”](http://psasir.upm.edu.my/15525/). Academic Journals. Ngày 7 tháng 9 năm 2009. [Bản gốc](http://www.academicjournals.org/jlcr/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm)lưu trữ ngày 17 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-56) [“Disputed – International”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html). CIA. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-57) [“Malaysia: Anti-Semitism without Jews”](http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews). Jerusalem Center for Public Affairs. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-nst_58-0) [“Malaysia can be Muslim ‘thought leader’ – Clinton”](http://web.archive.org/web/20110622053918/http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/). *New Straits Times*. [Bản gốc](http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/)lưu trữ ngày 22 tháng 6 năm 2011. Truy cập ngày 15 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-59) [“Peacekeeping in Lebanon: A Necessary but Insufficient Risk”](http://www.realinstitutoelcano.org/analisis/1054/1054_Ayala_Peacekeeping_Lebanon.pdf). Real Instituto Elcano. Ngày 10 tháng 4 năm 2006. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. “Bangladesh has offered 1,500; Indonesia, 1,000; Malaysia, 1,000; and Nepal, 850. Israel is reluctant to accept the first three because they are Muslim countries that have not formally recognised the Jewish state, making their participation uncertain.” [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-60) [“Malaysia – Permanent Missions to the United Nations”](http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf). United Nations. Ngày 12 tháng 2 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-61) [“Malaysian Military statistics”](http://www.nationmaster.com/red/country/my-malaysia/mil-military&all=1). NationMaster. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-62) [“Australia says major military exercise underway in Malaysia”](http://www.mysinchew.com/node/38249). *My Sinchew*. Ngày 26 tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-63) [“Indonesia-Malaysia military exercises must continue – defence minister”](http://www.antaranews.com/en/news/1284390436/indonesia-malaysia-military-exercises-must-continue-defence-minister). *ANTARA News*. Ngày 13 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-64) [“Malaysia, Philippines committed to enhancing border security”](http://www.mysinchew.com/node/43096). *My Sinchew*. Ngày 9 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** [“Malaysia”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html). CIA. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-66) [“To Reduce Conflicts, Indonesia and Malaysia Should Meet Intensively”](http://www.ugm.ac.id/en/?q=news/to-reduce-conflicts-indonesia-and-malaysia-should-meet-intensively). Universitas Gadjah Mada. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. **Prescott, John Robert Victor; Schofield, Clive H (2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-67) [. International Boundaries Research Unit. tr. 53.](http://books.google.com/?id=-RT2lGdMZucC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Undelimited maritime boundaries of the Asian Rim in the Pacific Ocean* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-897643-43-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-897643-43-8). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-68) [“Brunei”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html). CIA. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2011.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** **l** **m** **n** **o** **ô** [. Marshall Cavendish Corporation. 2008. tr. 1160, 1166–1171, 1218–1222.](http://books.google.com/?id=72VwCFtYHCgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *World and Its Peoples: Malaysia, Philippines, Singapore, and Brunei* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-7614-7642-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-7614-7642-9). **Leow Cheah Wei (ngày 3 tháng 7 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-70) [“Travel Times”](http://web.archive.org/web/20070703124222/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html). *New Straits Times*. [Bản gốc](http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html)lưu trữ ngày 3 tháng 7 năm 2007. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. **Schuman, Michael (ngày 22 tháng 4 năm 2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-71) [“Waterway To the World – Summer Journey”](http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html). *Time magazine*. Truy cập ngày 16 tháng 8 năm 2011.
- ^
**a** **ă** **â** [Saw, Swee-Hock (2007).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Swee-Hock_72-3) **b** [. Institute of Southeast Asian Studies. tr. 1–2.](http://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *The population of Peninsular Malaysia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-981-230-730-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-981-230-730-9). **Stevens, Alan M. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-73) [. Ohio University Press. tr. 89.](http://books.google.com/?id=cF97F--suNAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Kamus Lengkap Indonesia Inggris* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [979-433-387-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/979-433-387-5).
- ^
**a** **ă** [“Main Range (mountains, Malaysia)”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/358619/Main-Range). Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Richmond, Simon (2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-75) [. Lonely Planet. tr. 366.](http://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Malaysia, Singapore & Brunei* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-74104-887-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-74104-887-2). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-76) [“Mount Kinabalu – revered abode of the dead”](http://www.ecologyasia.com/html-loc/mount-kinabalu.htm). Ecology Asia. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2010. **T. Daw (tháng 4 năm 2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-77) [. Western Pacific Fisher Survey series](http://scrfa.org/images/stories/pdf/scrfa/daw_e.malaysia.pdf) *Reef Fish Aggregations in Sabah, East Malaysia* **5**. Society for the Conservation of Reef Fish Aggregations. tr. 17. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-78) [“List of Parties”](http://www.cbd.int/convention/parties/list/). Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-79) [“Malaysia’s National Policy on Biological Diversity”](http://www.arbec.com.my/NBP.pdf). Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-megadiverse_80-0) [“Biodiversity Theme Report”](http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html). Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts. 2001. Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2009. **Alexander, James (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Alexander_81-0) [. New Holland Publishers. tr. 46–50.](http://books.google.com/?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Malaysia Brunei & Singapore* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-86011-309-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-86011-309-5). **Boulton, WilliaM; Pecht, Michael; Tucker, William; Wennberg, Sam (tháng 5 năm 1997).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-82) [“Electronics Manufacturing in the Pacific Rim, World Technology Evaluation Center, Chapter 4: Malaysia”](http://www.wtec.org/loyola/em/04_07.htm). The World Technology Evaluation Center, Inc. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-83) [“Malaysia, A Statist Economy”](http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/). Infernalramblings. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-84) [“Country Comparison:: GDP (Purchasing Power Parity)”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html). CIA. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2011. **Mahathir Bin Mohamad (17 tháng 11 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Mahathir.27s_Speech_85-0) [“The Way Forward”](http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904). Prime Minister’s Office. **Herdaru Purnomo (ngày 4 tháng 7 năm 2013).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-86) [“5 Tahun Lagi Malaysia Pede Jadi Negara Maju, RI Kapan Ya?”](http://finance.detik.com/read/2013/07/04/125217/2292469/4/5-tahun-lagi-malaysia-pede-jadi-negara-maju-ri-kapan-ya)(bằng [Indonesian](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Indonesian_language&action=edit&redlink=1)). Detik Finance. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. **H. Osman-Rani, Kin Woon Toh, Anuwar Ali (1986).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-87) [. Institute of Southeast Asian Studies. tr. 1.](http://books.google.ca/books?id=Yy8V7K0jwsgC&lpg=PP1&pg=PA1#v=onepage&q&f=false) *Effective mechanisms for the enhancement of technology and skills in Malaysia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-9971-988-34-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-9971-988-34-0). **Bożyk, Paweł (2006). “Newly Industrialized Countries”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Globalization_88-0) *Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy*. Ashgate Publishing Ltd. tr. 164. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7546-4638-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7546-4638-6). **Mankiw, N. Gregory (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Principles_89-0) *Principles of Economics*(ấn bản 4). [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-324-22472-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-324-22472-9). **Chau, Amy.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-90) [“Minority rule, majority hate”](http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html). *Asia Times*. Truy cập ngày 15 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-91) [“The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security”](http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument). Office of The Prime Minister of Malaysia. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-92) [“BNM National Summary Data Page”](http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111). Bank Negara Malaysia. Ngày 30 tháng 9 năm 2003. Truy cập ngày 29 tháng 10 năm 2010. **Schuman, Michael (ngày 22 tháng 4 năm 2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-93) [“How to Defeat Pirates: Success in the Strait”](http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html). *Time*. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-94) [“TED Case Studies: Tin Mining In Malaysia – Present And Future”](http://www1.american.edu/TED/tin.htm). American University. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-95) [“BNM National Summary Data Page”](http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111). Bank Negara Malaysia. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“WHO Western Pacific Region – 2006 – Malaysia – Political and socioeconomic situation”](http://web.archive.org/web/20100829135114/http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm). WHO. [Bản gốc](http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm)lưu trữ ngày 29 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2010. **Clover, Charles (ngày 10 tháng 6 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-97) [“Malaysia defends palm oil production”](http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html). *The Telegraph*. Truy cập ngày 28 tháng 11 năm 2010. **Heidi, Munan; Yee, Foo Yuk (2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-98) *Malaysia*. Benchmark Books. tr. 28, 36–37. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7614-1351-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7614-1351-0). **T. Avineshwaran (ngày 8 tháng 1 năm 2014).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-99) [“M’sia listed as 3rd best place to retire”](http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/08/msia-listed-3rd-best-place-retire.html). Jakarta Post. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2014. **Gooch, Liz (tháng 9 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-iht001_100-0) [“A Path to Financial Equality in Malaysia”](http://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&scp=1&sq=financial%20equality%20in%20banking&st=cse). *International Herald Tribune*(The New York Times Company). Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2010. **Pike, John.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Globalsecurity_101-0) [“Malaysia Defence Industry”](http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm). Globalsecurity.org. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2010. **Agensi Angkasa Negara.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-102) [“About Us – Our Organization”](http://www.angkasa.gov.my/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=74). Government of Malaysia, National Space Agency (ANGKASA). Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011. **Kent, Jonathan (ngày 28 tháng 8 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-103) [“Malaysia has high hoped for moon”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm). *BBC News*. Truy cập ngày 30 tháng 5 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-104) [“Malaysian astronaut to fly to ISS in 2007”](http://en.rian.ru/russia/20060519/48361024.html). *Ria Novosti*. Ngày 19 tháng 5 năm 2006. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-105) [“RM200mil for RazakSAT-2 satellite programme”](http://archive.is/NBUaD). Ngày 9 tháng 9 năm 2011. [Bản gốc](http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/9/9/nation/20110909201417&sec=nation)lưu trữ ngày 16 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-MIDAweb_106-0) [“Why Malaysia”](http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure). Malaysia Industrial Development Authority. Truy cập ngày 20 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Tele_107-0) [“Malaysian Telecommunications Overview”](http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm). American University. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-108) [“Telephones – mobile celluar”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my®ionCode=eas&rank=31#my). CIA world factbook. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [. Malaysia Industrial Development Authority. Tháng 5 năm 2009. tr. 8–9, 69.](http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf) *Guidebook on Expatriate Living in Malaysia* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-110) [“Infrastructure and Rural Development in Malaysia”](http://www.webcitation.org/5zEXvKbnS). Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific. [Bản gốc](http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf)lưu trữ ngày 6 tháng 6 năm 2011. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2011. **Mody, Ashoka (1997).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-111) [. The World Bank. tr. 35.](http://books.google.com/?id=jSVNQi3UZKgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Infrastructure strategies in East Asia: the untold story* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-8213-4027-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8213-4027-1). **Richmond, Simon; Cambon, Marie; Harper, Damian (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-112) [. Lonely Planet. tr. 10.](http://books.google.com/?id=wprT8EAiMnIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Malaysia, Singapore & Brunei* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-74059-357-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-74059-357-1).
- ^
**a** [Salsuwanda Selamat and Che Zulzikrami Azner Abidin.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Unimap_113-1) **ă** [“Renewable Energy and Kyoto Protocol: Adoption in Malaysia”](http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia). Universiti Malaysia Perlis. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [“National Energy Grid of Malaysia – National Electricity Transmission Grid of Malaysia”](http://www.geni.org/globalenergy/library/national_energy_grid/malaysia/index.shtml). Global Energy Network Institute. Ngày 28 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-115) [“Malaysia”](http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=MY). United States Energy Information Administration. Ngày 3 tháng 9 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [“Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Ethnic composition)”](http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en). Department of Statistics Malaysia. 2010. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2013. **Robin Brant (ngày 4 tháng 3 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-117) [“Malaysia’s lingering ethnic divide”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7121534.stm). BBC News. Truy cập ngày 29 tháng 10 năm 2013. **Gomes, Alberto G. (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-118) [. Taylor & Francis Group. tr. 10.](http://books.google.com/?id=IiTgShFY2QEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Modernity and Malaysia: settling the Menraq forest nomads* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-203-96075-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-203-96075-0). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-119) [“PM asked to clarify mixed-race bumiputra status”](http://archive.is/GvqO). *The Star*. Ngày 4 tháng 11 năm 2009. [Bản gốc](http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/11/4/nation/20091104194453&sec=nation)lưu trữ ngày 22 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. **Baradan Kuppusamy (ngày 24 tháng 3 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-120) [“Racism alive and well in Malaysia”](http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html). *Asia Times*. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2010. **West, Barbara A. (2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Barbara_121-0) [. Facts on File inc. tr. 486.](http://books.google.com/?id=pCiNqFj3MQsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-8160-7109-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8160-7109-8). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-122) [“Malaysia: Citizenship laws, including methods by which a person may obtain citizenship; whether dual citizenship is recognized and if so, how it is acquired; process for renouncing citizenship and related documentation; grounds for revoking citizenship”](http://www.unhcr.org/refworld/publisher,IRBC,,MYS,47d6546928,0.html). Immigration and Refugee Board of Canada. Ngày 16 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 25 tháng 7 năm 2011. **Leow Yong May (ngày 30 tháng 8 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-123) [“More than just a card”](http://archive.is/MZOk7). *The Star*. [Bản gốc](http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/30/nation/18649549&sec=nation)lưu trữ ngày 15 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2010. **M. Nozawa, C. Wing, S. Chaiyasook (2011).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-124) [(PDF). Bangkok: UNESCO. tr. 4 (12).](http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002147/214736e.pdf) *Secondary Education Regional Information Base: Country Profile – Malaysia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-92-9223-374-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-92-9223-374-7) [Bản mẫu:Inconsistent citations](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Inconsistent_citations&action=edit&redlink=1) **Mustafa, Shazwan (ngày 22 tháng 8 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-125) [“Malay groups want vernacular schools abolished”](http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished/). *The Malaysian Insider*. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-126) [“Secondary School Education”](http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx). Malaysian Government. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. **Saw, Swee-Hock; Kesavapany, K. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-127) [. Institute of Southeast Asian Studies. tr. 259.](http://books.google.com/?id=EHtO7JdRLO0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Malaysia: recent trends and challenges* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [981-230-339-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/981-230-339-1). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-128) [“Malaysia – Statistics”](http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html). UNICEF. Truy cập ngày 22 tháng 5 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-129) [“Mission, Vision & Background”](http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission). Ministry of Health Malaysia. Ngày 3 tháng 7 năm 2009. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2010. **Hassan, Asan Ali Golam (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-130) [. Ashgate Publishing Ltd. tr. 12.](http://books.google.com/?id=TtKxDem7CrsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Growth, structural change, and regional inequality in Malaysia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7546-4332-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7546-4332-8). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-131) [“Tourism Malaysia Corporate Website”](http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia). Tourism Malaysia. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-132) [“Vision & Goals of Kuala Lumpur”](http://web.archive.org/web/20090507232103/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm). Portal Rasmi Dewan Bandaraya Kuala Lumpur. [Bản gốc](http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm)lưu trữ ngày 7 tháng 5 năm 2009. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-133) [“Putrajaya – Federal Administrative Capital”](http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx). Malaysian Government. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. **Ho, Chin Siong (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-134) [“Putrajaya – Administrative Centre of Malaysia – Planning Concept and Implementation”](http://eprints.utm.my/6622/). Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2010. **Permatasari, Soraya (ngày 13 tháng 7 năm 2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-135) [“As Malaysia deports illegal workers, employers run short”](http://www.nytimes.com/2007/09/13/business/worldbusiness/13iht-labor.4.7496516.html?_r=1). *New York Times*. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. **Kent, Jonathan (ngày 29 tháng 10 năm 2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-136) [“Illegal workers leave Malaysia”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3964511.stm). *BBC News*. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-137) [“Malaysia: largest cities and towns and statistics of their population”](http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-152&srt=pnan&col=dhoq&msz=1500). World Gazetteer. Truy cập ngày 29 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** [“Malaysia – Religion”](http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm). Asian Studies Center – Michigan State University. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-139) [Chapter 1: Religious Affiliation](http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity)retrieved ngày 4 tháng 9 năm 2013 **Peletz, Michael G. (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-140) [. Princeton University Press. tr. 84–85.](http://books.google.com/?id=q4TA4hjqjJ0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Islamic modern: religious courts and cultural politics in Malaysia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-691-09508-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-691-09508-6). **Mahathir, Marina (ngày 17 tháng 8 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-141) [“Malaysia moving forward in matters of Islam and women by Marina Mahathir”](http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0). Common Ground News Service. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-142) [“Malay, Standard”](http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zsm). Ethnologue. 2009. Truy cập ngày 25 tháng 7 năm 2011. **Andaya, Barbara Watson; Andaya, Leonard Y. (1982).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-History_143-0) [. MacMillan Press Ltd. tr. 26–28, 61, 151–152, 242–243, 254–256, 274, 278.](http://books.google.com/?id=5GSBCcNn1fsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *A History of Malaysia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-333-27672-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-333-27672-8).
- ^
**a** **ă** [National Language Act 1967](http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-145) [“PAGE hands in second memorandum”](http://archive.is/A925). *The Star*. Ngày 9 tháng 7 năm 2010. [Bản gốc](http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/7/9/nation/6630852&sec=nation)lưu trữ ngày 15 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2010. “Deputy Prime Minister Tan Sri Muhyiddin Yassin announced last year that the policy of Teaching of Mathematics and Science in English (known by its Malay acronym, PPSMI) would be scrapped from 2012.” [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-146) [“Malaysia Ends Use of English in Science and Math Teaching”](http://www.nytimes.com/2009/07/09/world/asia/09iht-malay.html?_r=0). The New York Times. Ngày 8 tháng 7 năm 2009. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. **Zimmer, Benjamin (ngày 5 tháng 10 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-147) [“Language Log: Malaysia cracks down on “salad language””](http://itre.cis.upenn.edu/%7Emyl/languagelog/archives/003643.html). University of Pennsylvania. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-148) [“Dewan Bahasa champions use of BM in ads”](http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207). New Straits Times. Ngày 14 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-149) [“Ethnologue report for Malaysia”](http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MY). Ethnologue. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-150) [“Ethnologue report for Malaysia (Peninsular)”](http://archive.ethnologue.com/16/show_country.asp?name=MYP). Ethnologue. [Bản gốc](http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP)lưu trữ 2010. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2010. **Adelaar, Alexander; Himmelmann, Nikolaus P. (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-151) [. Taylor and Francis Group. tr. 56, 397.](http://books.google.com/?id=5i1aMcmLWlMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *The Austronesian languages of Asia and Madagascar* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7007-1286-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7007-1286-0). **Hancock, I. F. (1975). “Malaysian Creole Portuguese: Asian, African or European?”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-152) *Anthropological Linguistics*(University of Texas) **17**(5): 211–236. [JSTOR](https://vi.wikipedia.org/wiki/JSTOR) [30027570](http://www.jstor.org/stable/30027570). **Michaelis, Susanne (2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-153) [. John Benjamins Publishing Co. tr. 279.](http://books.google.com/?id=pPUeQLcGMOMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Roots of Creole structures* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-90-272-5255-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-90-272-5255-5). **R. Raghavan (1977 (No. 4)).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-154) [“Ethno-racial marginality in West Malaysia: The case of the Peranakan Hindu Melaka or Malaccan Chitty community”](http://kitlv.library.uu.nl/index.php/btlv/article/viewFile/2168/2929). *Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde* **133**(Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies). tr. 438–458. [ISSN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISSN) [0006-2294](https://www.worldcat.org/issn/0006-2294). Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia”](http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm). School of Housing, Building and Planning. Ngày 22 tháng 10 năm 1992. Truy cập ngày 6 tháng 11 năm 2010.
- ^
**a** [Van der Heide, William (2002).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Cinema_156-1) **ă** [. Amsterdam University Press. tr. 98–99.](http://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [90-5356-580-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/90-5356-580-9).
- ^
**a** [Schonhardt, Sara (ngày 3 tháng 10 năm 2009).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-AsiaTimes_157-1) **ă** [“Indonesia cut from a different cloth”](http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html). *Asia Times*. Truy cập ngày 6 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-158) [“Indonesia, Malaysia agree to cool tension on cultural heritage dispute”](http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90851/6760905.html). People Daily. Ngày 17 tháng 9 năm 2009. Truy cập ngày 6 tháng 11 năm 2010. **George Dunford (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-159) [. Lonely Planet. tr. 419–.](http://books.google.com/books?id=CW09gFJ64CwC&pg=PA419) *Southeast Asia on a Shoestring* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-74104-444-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-74104-444-7).
- ^
**a** **ă** [Miller, Terry E.; Williams, Sean (2008).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Garland_160-2) **â** [. Taylor and Francis Group. tr. 223–224.](http://books.google.com/?id=XDm80zCZGKAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *The Garland handbook of Southeast Asian music* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-203-93144-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-203-93144-0).
- ^
**a** **ă** **â** [. Asiapac Books Ptd Ltd. 2003. tr. 110.](http://books.google.com/?id=1qIhB0I3Pq0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Gateway to Malay culture* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [981-229-326-4](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/981-229-326-4).
- ^
**a** [Matusky, Patricia Ann; Sooi Beng Tan (2004).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Matusky_162-1) **ă** [. Ashgate Publishing Ltd. tr. 177–187.](http://books.google.com.my/books?id=x06nBdEkAOMC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false) *The Music of Malaysia: The Classical, Folk, and Syncretic Traditions* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-7546-0831-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-7546-0831-8). Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-163) [“Lipton urges Malaysians to take pride in teh tarik, our national beverage”](http://archive.is/9deie). [New Sabah Times](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Sabah_Times&action=edit&redlink=1). Ngày 7 tháng 9 năm 2012. [Bản gốc](http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905)lưu trữ ngày 6 tháng 11 năm 2013. Truy cập ngày 6 tháng 11 năm 2013. **Dwayne A. Rules (ngày 7 tháng 4 năm 2011).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-164) [“Nasi lemak, our ‘national dish’”](http://archive.is/LnUK9). The Star. [Bản gốc](http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx)lưu trữ ngày 6 tháng 11 năm 2013. Truy cập ngày 6 tháng 11 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [Mohd Taib Osman.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-EncyclopediaMy_165-2) **â** [“Languages and Literature”](http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html). The Encyclopedia of Malaysia. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010. **Eckhardt, Robyn (ngày 1 tháng 6 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Eckhardt_166-0) [. Lonely Planet. tr. 42.](http://books.google.com/?id=mzDloil93f4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Kuala Lumpur Melaka & Penang* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-74104-485-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-74104-485-0). **Jarvis, Alice-Azania (ngày 13 tháng 10 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Independent_167-0) [“Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian? – Features, Food & Drink”](http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html). *The Independent*. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010.
- ^
**a** [Richmond, Simon (2010).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-Richmond_168-1) **ă** [. Lonely Planet. tr. 70, 72.](http://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *Malaysia, Singapore & Brunei* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-74104-887-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-74104-887-2). **Ahmad, Razak (ngày 5 tháng 2 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-169) [“Malaysian media shapes battleground in Anwar trial”](http://www.reuters.com/article/idUSTRE6140N720100205). *Reuters*. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-BBC_170-0) [“Malaysian opposition media banned”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959518.stm). *BBC News*. Ngày 23 tháng 3 năm 2009. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“The East-West divide of Malaysian media”](http://web.archive.org/web/20110722182744/http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media). *Malaysian Mirror*. Ngày 9 tháng 9 năm 2010. [Bản gốc](http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media)lưu trữ ngày 22 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-172) [“Comment: Anwar blames Malaysian media”](http://www.thejakartapost.com/news/2010/09/28/comment-anwar-blames-malaysian-media.html). *The Jakarta Post*. Ngày 28 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2010. **Yeng Ai Chun (ngày 19 tháng 10 năm 2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-173) [“Malaysia Day now a public holiday, says PM”](http://archive.is/C40pK). [Bản gốc](http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/10/19/nation/20091019103509&sec=nation)lưu trữ ngày 15 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-174) [“Batu Caves, Selangor”](http://www.tourism.gov.my/en/my/Web-Page/Places/States-of-Malaysia/Selangor/Batu-Caves). Tourism Malaysia. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. **Hutton, Wendy (1997).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-175) [. Periplus Editions (HK) Ltd. tr. 169.](http://books.google.com/?id=FWiU5VBALicC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false) *East Malaysia and Brunei* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [962-593-180-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/962-593-180-5). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-176) [“’Asean to bid for 2034 FIFA World Cup’”](http://archive.is/GBYUS). [The Brunei Times](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Brunei_Times&action=edit&redlink=1). Ngày 16 tháng 5 năm 2013. [Bản gốc](http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup)lưu trữ ngày 29 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-177) [“History of Badminton”](http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml). SportsKnowHow.com. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-178) [“Malaysia Lawn Bowls Federation”](http://web.archive.org/web/20110707070937/http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/). 88DB.com. [Bản gốc](http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/)lưu trữ ngày 7 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **John Nauright; Charles Parrish (2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-179) [. ABC-CLIO. tr. 250–.](http://books.google.com/books?id=IkLYDgTnMxEC&pg=PA250) *Sports Around the World: History, Culture, and Practice* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-59884-300-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-59884-300-2). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-180) [“History of SRAM”](http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/). a Racquets Association of Malaysia. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-181) [“FIH Men’s World Rankings – ngày 25 tháng 11 năm 2013”](http://www.fih.ch/files/Sport/World%20Ranking/FIH%20Men%27s%20World%20Rankings%2025%20November%202013.pdf). International Hockey Federation. Ngày 25 tháng 11 năm 2013. Truy cập ngày 28 tháng 11 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-182) [“History of Hockey World Cup”](http://timesofindia.indiatimes.com/sports/events-tournaments/hockey-world-cup/history/History-of-Hockey-World-Cup/articleshow/5624571.cms). *Times of India*. Ngày 27 tháng 2 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2010. **Novikov, Andrew.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-183) [“Formula One Grand Prix Circuits”](http://www.allf1.info/tracks/index.php). All Formula One Info. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-184) [“Olympic Games – History”](http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm). The Olympic Council of Malaysia. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-185) [“Previous Olympic Games Medal Tally”](http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm). Olympic Council of Malaysia. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2013. **Rueben Dudley (ngày 13 tháng 9 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-186) [“Doing Malaysia proud”](http://www.thesundaily.my/node/138479). The Sun Daily. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia#cite_ref-187) [“Commonwealth Games Federation, History and Tradition of Commonwealth Games, Edinburgh, Bendigo, Pune”](http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php). Commonwealth Youth Games 2008. Ngày 14 tháng 8 năm 2000. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2010.
## Liên kết ngoài
|Tìm hiểu thêm về
|Malaysia ở các dự án khác của Wikipedia:
|
|![]()
[Định nghĩa](https://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Malaysia)ở Wiktionary ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Nội dung đa phương tiện](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Malaysia)ở Commons ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tư liệu học tập](https://vi.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Malaysia)ở Wikiversity ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](https://vi.wikinews.org/wiki/Special:Search/Malaysia)ở Wikinews ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Câu nói nổi tiếng](https://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Malaysia)ở Wikiquote ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn bản](https://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Malaysia)ở Wikisource ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](https://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Malaysia)ở Wikibooks
- Chính phủ
[myGovernment portal](http://mygov.malaysia.gov.my/)– Cổng chính phủ Malaysia [Văn phòng Thủ tướng Malaysia](http://www.pmo.gov.my/) [Cơ quan Thống kê Malaysia](http://www.statistics.gov.my/)
- Thông tin chung
[Malaysia](http://www.britannica.com/nations/Malaysia)trên [Encyclopædia Britannica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica)
- Mục
[“Malaysia”](https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/my.html)trên trang của [CIA World Factbook](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_World_Factbook). [Malaysia](http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malaysia.htm)tren *UCB Libraries GovPubs* [Malaysia](http://dmoz.org/Regional/Asia/Malaysia)tại [DMOZ](https://vi.wikipedia.org/wiki/DMOZ)( [trang đề nghị](http://dmoz.org/cgi-bin/add.cgi?where=Regional/Asia/Malaysia)) [Sơ lược Malaysia](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15356257)từ [BBC News](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News) [Wikimedia Atlas của Malaysia](https://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Malaysia), có một số bản đồ liên quan đến Malaysia.
- Du lịch
- Giáo dục
|
|
|
|
|
|
|
|
# Sarawak
|Sarawak|
|—
|
|
|![]()
**Hiệu kỳ** ![ Bang huy Sarawak](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Coat_of_arms_of_Sarawak.svg/100px-Coat_of_arms_of_Sarawak.svg.png)
![ Bang huy Sarawak](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Coat_of_arms_of_Sarawak.svg/100px-Coat_of_arms_of_Sarawak.svg.png)
**Hiệu huy** [Khẩu hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BA%A9u_hi%E1%BB%87u): *“Bersatu, Berusaha, Berbakti”*
“Đoàn kết, cần miễn, phụng hiến”
*(quê ta)* [Ibu Pertiwiku](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ibu_Pertiwiku&action=edit&redlink=1) ![ Sarawak trong Malaysia](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Sarawak_in_Malaysia.svg/250px-Sarawak_in_Malaysia.svg.png)
![ Sarawak trong Malaysia](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Sarawak_in_Malaysia.svg/250px-Sarawak_in_Malaysia.svg.png)
**Sarawak**trong [Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia) [Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia) [Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia) [Kuching](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuching) [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-1) 2(48,050 mi 2) [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-Laporan_Kiraan_Permulaan_2010-2) [Mật độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(50/mi 2) [HDI](https://vi.wikipedia.org/wiki/HDI) [Kuching](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuching)), ( [Samarahan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samarahan_%28t%E1%BB%89nh%29&action=edit&redlink=1))
083 (
[Sri Aman](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sri_Aman&action=edit&redlink=1)), ( [Betong](https://vi.wikipedia.org/wiki/Betong,_Sarawak))
084 (
[Sibu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sibu)), ( [Kapit](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kapit)), ( [Sarikei](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarikei)), ( [Mukah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mukah))
085 (
[Miri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Miri)), ( [Limbang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Limbang)), ( [Marudi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Marudi)), ( [Lawas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lawas))
086 (
[Bintulu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bintulu)), ( [Belaga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Belaga,_Sarawak)) [Biển số xe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%91%C4%83ng_k%C3%BD_xe)
QB (Sri Aman)
QC (Kota Samarahan)
QL (Limbang)
QM (Miri)
QP (Kapit)
QR (Sarikei)
QS (Sibu)
QT (Bintulu)
QSG (Chính phủ bang Sarawak)
[www.sarawak.gov.my](http://www.sarawak.gov.my/) **Sarawak** (phát âm tiếng Malay: [[saˈrawaʔ]](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A3_gi%C3%BAp:IPA_cho_ti%E1%BA%BFng_Malay&action=edit&redlink=1)) là một trong hai bang của [Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia) nằm trên đảo [Borneo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Borneo). Sarawak nằm ở phía tây bắc của đảo này, có biên giới quốc nội với bang [Sabah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sabah) ở phía đông bắc, và có biên giới quốc tế với Indonesia ở phía nam, và bao quanh [Brunei](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brunei). Thủ phủ hành chính là [Kuching](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuching). Trong cuộc điều tra nhân khẩu năm 2010, dân số Sarawak là 2.420.009. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-Laporan_Kiraan_Permulaan_2010-2)
## Mục lục
## Lịch sử
Vào thế kỷ 15, Sarawak nằm dưới quyền tự quản của Sultan Tengah.
Đến đầu thế kỷ 19, Sarawak nằm dưới quyền quản lý lỏng lẻo của Vương quốc Hồi giáo Brunei. Trong thời gian trị vì của Pangeran Indera Mahkota, tại Sarawak xảy ra các hỗn loạn. [3] Năm 1839, Quốc vương Brunei là [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-4) [Omar Ali Saifuddin II](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Omar_Ali_Saifuddin_II&action=edit&redlink=1)(1827–1852) ra lệnh cho Pangeran Muda Hashim phục hồi trật tự và đó cũng là lúc nhà phiêu lưu người Anh [James Brooke](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Brooke&action=edit&redlink=1)đến Sarawak. Brooke ban đầu từ chối yêu cầu giúp đỡ nhằm ổn định tình hình của Pangeran Muda Hashim, song chấp thuận vào năm 1841. Pangeran Muda Hashim ký một hiệp định vào năm 1841, theo đó giao lại Sarawak và Sinian cho Brooke. Ngày [24 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_9)năm 1841, Pangeran Muda Hashim ban tước Thống đốc cho James Brooke.
Quốc vương Brunei phong
[James Brooke](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Brooke&action=edit&redlink=1) làm [Raja](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raja&action=edit&redlink=1) vào ngày 18 tháng 8 năm 1842. Brooke cai trị và mở rộng lãnh thổ qua các khu vực tây bộ của Sarawak quanh [Kuching](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuching) cho đến khi ông mất vào năm 1868. Sau đó, cháu trai của James Brooke là [Charles Anthoni Johnson Brooke](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Brooke,_Rajah_c%E1%BB%A7a_Sarawak&action=edit&redlink=1) trở thành Rajah; con của người này là [Charles Vyner Brooke](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Vyner_Brooke&action=edit&redlink=1) kế vị vào năm 1917, với điều kiện rằng Charles cần phải tham khảo em trai là [Bertram Brooke](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bertram_Willes_Dayrell_Brooke&action=edit&redlink=1) trong việc cai trị. Lãnh thổ Sarawak được mở rộng rất nhiều dưới triều đại Brooke, chủ yếu là tại các khu vực nằm dưới quyền kiểm soát trên danh nghĩa của Brunei. [5]
Trong
[Chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), Nhật Bản xâm chiếm Sarawak vào năm 1941. Thời kỳ người Nhật chiếm đóng lãnh thổ này kết thúc vào năm 1945, từ đó nó nằm dưới quyền quản lý của chính phủ quân sự của Anh Quốc. Charles Vyner Brooke chính thức nhượng chủ quyền cho Vương thất Anh Quốc vào ngày 1 tháng 7 năm 1946.
Sarawak chính thức giành được độc lập vào ngày 22 tháng 7 năm 1963, và đến ngày 16 tháng 9 thì hợp nhất với Malaya, Bắc Borneo, và Singapore để hình thành Malaysia,
[[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-6) , bất chấp việc các bộ phận dân cư Sarawak ban đầu phản đối hành động này. [7] [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-8) Sarawak cũng là một điểm nóng trong cuộc đối kháng giữa Malaysia và Inndonesia trong giai đoạn từ 1962 đến 1966. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-9) [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-10) Từ năm 1962 đến năm 1990, một cuộc [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-11) [nổi dậy](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Sarawak)của cộng sản diễn ra tại Sarawak. [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-chanwong-12)
## Địa lý
Sarawak có diện tích 124.450 kilômét vuông (48.050 sq mi), trải dài từ 0°50′ đến 5°B và 109°36′ đến 115°40′Đ, chiếm 37,5% tổng diện tích của Malaysia. Sarawak cũng có các vùng rừng mưa nhiệt đới rộng, có sự phong phú về các loài thực vật và động vật, song hoạt động khai thác gỗ trở nên nghiêm trọng từ thập niên 1950.
Sarawak trải dài trên 750 kilômét (470 mi) dọc theo đường bờ biển đông bắc của Borneo, bị gián đoạn do 150 kilômét (93 mi) bờ biển của Brunei. Các dãy đồi cao và núi chia tách Sarawak với phần đảo Borneo thuộc Indonesia, chúng là bộ phận của dãy núi trung ương của Borneo. Đỉnh cao nhất tại Sarawak là núi Murud.
Các sông lớn chảy từ nam đến bắc, gồm có
[sông Sarawak](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Sarawak&action=edit&redlink=1), sông Lupar, sông Saribas, và [sông Rajang](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Rajang), trong đó sông Rajang là sông dài nhất tại Malaysia với 563 kilômét (350 mi). Sông Sarawak có diện tích lưu vực 2.459 kilômét vuông (949 sq mi) và là sông chính chảy qua thủ phủ Kuching.
Sarawak có thể được phân thành ba vùng tự nhiên: vùng duyên hải là nơi bằng phẳng với cao độ khá thấp, có các đầm lầy và môi trường ẩm khác với quy mô lớn. Vùng đồi là nơi dễ sinh sống nhất và hầu hết đô thị lớn được xây dựng tại đây. Các cảng Kuching và Suibu được xây dựng trên sông và cách biển một đoạn. Bintulu và Miri nằm gần đường bờ biển, tại nơi mà các đồi trải dài thẳng đến
[biển Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng). Vùng thứ ba là vùng núi dọc theo biên giới, cũng như là các cao địa Kelabit (Bario), Murut (Ba Kelalan) và Kenyah (Usun Apau) ở phía bắc.
## Nhân khẩu
|Dân tộc tại Sarawak
|
|Dân tộc||Tỷ lệ|
|
|[Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Malaysia_g%E1%BB%91c_Hoa) [Mã Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3_Lai) [Bidayuh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bidayuh&action=edit&redlink=1) [Melanau](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Melanau&action=edit&redlink=1) [Orang Ulu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orang_Ulu&action=edit&redlink=1)
|Tôn giáo tại Sarawak – 2010
|
|Tôn giáo||Tỷ lệ|
|
|[Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) [Không tôn giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_t%C3%B4n_gi%C3%A1o)
Theo điều tra nhân khẩu năm 2010, dân số Sarawak là 2.399.839, là bang đông dân thứ tư tại Malaysia.
Do có diện tích lớn Sarawak, Sarawak là bang có mật độ dân số thấp nhất tại Malaysia, với 22 người/km². Sarawak cũng nằm trong số các bang có tăng trưởng dân số thấp nhất toàn quốc. [13]
Sarawak có trên 40 phân nhóm dân tộc, mỗi nhóm lại có ngôn ngữ, văn hóa, sinh hoạt riêng biệt. Nhìn chung, các dân tộc lớn tại Sarawak là người Iban, người Hoa, người Mã Lai, người,
[Bidayuh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bidayuh&action=edit&redlink=1), người [Melanau](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Melanau&action=edit&redlink=1), người [Orang Ulu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orang_Ulu&action=edit&redlink=1). Tại các thành phố và thị trấn lớn, cư dân chủ yếu là người Mã Lai, người Melanaus, người Hoa, người Ấn, một số người Iban và Bidayuh cũng di cư từ các làng quê lên thành thị để tìm việc làm. Không giống như tại Indonesia, thuật ngữ Dayak không được sử dụng chính thức để chỉ dân tộc Sarawak bản địa. [15]
Người Iban chiếm tỷ lệ lớn nhất trong tổng dân số Sarawak.
Họ là cư dân bản địa tại Sarawak và Sarawak là nơi có số người Iban cao nhất tại Borneo. Phần lớn người Iban hành lễ Ki-tô giáo, song họ vẫn tuân theo các nghi lễ và đức tin truyền thống như hầu hết các dân tộc khác tại Sarawak. [13]
Theo điều tra năm 2010 thì người Hoa chiếm 24% tổng dân số Sarawak
[[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-statistics.gov.my-13) và họ bao gồm các cộng đồng được hình thành từ các di dân kinh tế trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Người Hoa được phân loại là một dân tộc phi [15] [Bumiputera](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bumiputera_%28Malaysia%29&action=edit&redlink=1). Người Sarawak gốc Hoa có sự đa dạng về phương ngữ, như [tiếng Quảng Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), [tiếng Phúc Châu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%BAc_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1), [tiếng Khách Gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kh%C3%A1ch_Gia), [tiếng Phúc Kiến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1), [tiếng Triều Châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tri%E1%BB%81u_Ch%C3%A2u), [tiếng Hải Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H%E1%BA%A3i_Nam), và [tiếng Phủ-Tiên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BB%A7-Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1). Người Hoa duy trì di sản dân tộc và văn hóa của họ và tổ chức tất cả các lễ hội văn hóa lớn, đáng chú ý nhất là tết Nguyên Đán. Năm 1963, khi Sarawak hợp nhất với Malaya để hình thành Malaysia, hầu hết người Hoa được tự động cấp cho quyền công dân Malaysia trong khi họ có quyền công dân Trung Hoa Dân Quốc. [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-Cham_Jan_Voon-16)
Người Mã Lai chiếm 23% tổng dân số Sarawak.
Hầu hết họ sinh sống tại nam bộ và các khu vực đô thị của Sarawak. Dù vẫn là người Mã Lai, song người Mã Lai Sarawak có văn hóa và ngôn ngữ riêng biệt so với người Mã Lai tại Malaysia Bán đảo. Họ nói tiếng Mã Lai Sarawak, và được phân loại là Bumiputera Sarawak trong Công báo Sarawak. [13] [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-17)
Năm 2010, nếu không tính người nhập cư ngoại quốc, 44,0% dân số Sarawak là tín đồ Ki-tô giáo, 30% là tín đồ Hồi giáo, 13,5% là tín đồ Phật giáo. Sarawak là bang duy nhất tại Malaysia có số tín đồ Ki-tô giáo vượt trên số tín đồ Hồi giáo. Các giáo phái Ki-tô giáo lớn tại Sarawak là Công giáo La Mã, Anh giáo, Phong trào Giám Lý, Giáo hội Phúc Âm Borneo, Baptit. Nhiều người Sarawak theo Ki-tô giáo là người Bumiputera phi Mã Lai, như người Iban, Bidayuh, Orang Ulu và Melanau. Nhiều người Hồi giáo tại Sarawak đến từ các dân tộc Mã Lai, Melanau, và Kedayan. Tín đồ Phật giáo chủ yếu là người Hoa, người Hoa cũng hành lễ Đạo giáo và tôn giáo truyền thống Trung Hoa, Nhiều người Dayak, đặc biệt là người Iban, vẫn tiếp tục hành lễ tôn giáo dân tộc của họ, đặc biệt là trong hôn lễ và trong các lễ hội mùa vụ và tổ tiên.
## Hành chính
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Division_of_Sarawak.png/600px-Division_of_Sarawak.png)
|Tỉnh||Huyện||Phó huyện|
|Kuching||Kuching||Siburan, Padawan|
|Bau|
|Lundu||Sematan|
|Samarahan||Samarahan|
|Asajaya|
|Simunjan||Sebuyau|
|Serian||Tebedu|
|Sri Aman||Sri Aman||Lingga, Pantu|
|Lubok Antu||Engkilili|
|Betong||Betong||Pusa, Spaoh, Debak, Maludam|
|Saratok||Roban, Kabong, Budu|
|Sibu||Sibu|
|Kanowit|
|Selangau|
|Mukah||Mukah||Balingian|
|Dalat||Oya|
|Daro||Belawai|
|Matu||Igan|
|Miri||Miri||Subis, Niah-Suai|
|Marudi||Beluru, Long Lama|
|Bintulu||Bintulu||Sebauh|
|Tatau|
|Limbang||Limbang||Ng. Medamit|
|Lawas||Sundar, Trusan|
|Sarikei||Sarikei|
|Meradong|
|Julau|
|Pakan|
|Kapit||Kapit||Nanga Merit|
|Song|
|Belaga||Sungai Asap|
## Kinh tế
Sarawak có tài nguyên thiên nhiên phong phú, khí hóa lỏng và dầu mỏ từ bang này tạo thành trụ cột cho kinh tế chính phủ liên bang Malaysia trong nhiều thập niên, song Sarawak chỉ nhận được 5% tiền hoa hồng lợi nhuận. Sarawak đứng hàng đầu thế giới về xuất khẩu gỗ cứng nhiệt đới, và có đóng góp lớn vào xuất khẩu của Malaysia. Một thống kê của Liên Hiệp Quốc ước tính rằng xuất khẩu gỗ xẻ của Sarawak đạt mức trung bình 14.109.000 m³ từ năm 1996 đến năm 2000.
Du lịch đóng một vai trò quan trọng trong kinh tế Sarawak, bang đón tiếp 4 triệu du khách trong và ngoài nước trong năm 2012. [18] Năm 2010, Sarawak là nền kinh tế lớn thứ ba tại Malaysia sau [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-ref2013040505-19) [Selangor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Selangor)và [Johor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johor), với tổng GDP danh nghĩa là 50.804 triệu Ringgit (16.542 triệu USD). Sarawak là bang có GDP/người cao thứ hai toàn quốc, sau [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-GSP-20) [Penang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Penang), với 33.307 Ringgit (10.845 USD) vào năm 2010. [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_note-21)
## Tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-1) [“Laporan Kiraan Permulaan 2010”](http://web.archive.org/web/20101227065717/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127). Jabatan Perangkaan Malaysia. tr. 27. [Bản gốc](http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127)lưu trữ ngày 27 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [“Laporan Kiraan Permulaan 2010”](http://web.archive.org/web/20101227065717/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127). Jabatan Perangkaan Malaysia. tr. iv. [Bản gốc](http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127)lưu trữ ngày 27 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2011. **Rozan Yunos (ngày 28 tháng 12 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-srwk_3-0) [“Sultan Tengah — Sarawak’s first Sultan”](http://web.archive.org/web/20140403100218/http://www.bt.com.bn/golden_legacy/2008/12/28/sultan_tengah_sarawaks_first_sultan). [The Brunei Times](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Brunei_Times&action=edit&redlink=1). [Bản gốc](http://www.bt.com.bn/golden_legacy/2008/12/28/sultan_tengah_sarawaks_first_sultan)lưu trữ ngày 3 tháng 4 năm 2014. Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-4) [[1]](http://xa.yimg.com/kq/groups/22333933/1832677949/name/AUFB) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-5) [[2]](http://www.sarawak.com.my/travel_features/bk_review/brooke.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-6) [United Nations list of Non-Self-Governing Territories,](http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/trust2.htm#uk). Un.org (14 tháng 12 năm 1960). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2011. **North Borneo and Sarawak** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-7) [United Nations Member States](http://www.un.org/News/Press/docs/2006/org1469.doc.htm). Un.org. Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-8) [UN General Assembly 15th Session – The Trusteeship System and Non-Self-Governing Territories (pages:509–510)](http://unyearbook.un.org/1960YUN/1960_P1_SEC3_CH4.pdf). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-9) [UN General Assembly 18th Session – the Question of Malaysia (pages:41–44)](http://unyearbook.un.org/1963YUN/1963_P1_SEC1_CH3.pdf). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-10) [United Nations Treaty Registered No. 8029, Manila Accord between Philippines, Federation of Malaya and Indonesia (31 tháng 7 năm 1963)](http://untreaty.un.org/unts/1_60000/16/16/00030780.pdf). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-11) [United Nations Treaty Series No. 8809, Agreement relating to the implementation of the Manila Accord](http://untreaty.un.org/unts/1_60000/18/5/00034224.pdf). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2011. **Chan, Francis; Wong, Phyllis (ngày 16 tháng 9 năm 2011).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-chanwong_12-0) [“Saga of communist insurgency in Sarawak”](http://www.theborneopost.com/2011/09/16/saga-of-communist-insurgency-in-sarawak/). *. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2013.* [Borneo Post](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Borneo_Post&action=edit&redlink=1)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [“Negeri: Sarawak: Total population by ethnic group, sub-district and state, Malaysia, 2010”](http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/population/05Jadual_Mukim_negeri/Mukim_Sarawak.pdf). Statistics.gov.my. Truy cập ngày 14 tháng 11 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-14) [“2010 Population and Housing Census of Malaysia”](http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf). Department of Statistics, Malaysia. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2012. p. 13
- ^
**a** **ă** [“Christmas Book Festival to be held in East Malaysia”](http://www.assistnews.net/ansarticle.asp?URL=Stories/2012/s12120001.htm). assistnews.net. Truy cập ngày 1 tháng 12 năm 2012. **Jan Voon, Cham.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-Cham_Jan_Voon_16-0) [“Kuomintang’s influence on Sarawak Chinese”](http://symposia.unimas.my/iii/sym/app?id=6596352876721218&lang=eng&service=blob&suite=def). University of Malaysia Sarawak (UNIMAS). Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-17) [.](http://books.google.com.my/books?id=nhAU_JcFNZ0C&pg=PA324&lpg=PA324&dq=sarawak+gazette+bumiputera&source=bl&ots=7emFFSxiEh&sig=iRBENsReiaznmhMgqd80IBZa4uQ&hl=en&sa=X&ei=TcvkUtrOCMSUrAe11YGwDQ&redir_esc=y) *Domination and Contestation: Muslim Bumiputera Politics in Sarawak* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-18) [An overview of forest products statistics in South and Southeast Asia](http://www.fao.org/DOCREP/005/AC778E/AC778E13.htm). Fao.org. Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-ref2013040505_19-0) [“Kuching to host Routes Asia 2014”](http://investvine.com/kuching-to-host-routes-asia-2014/). Investvine.com. 5 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 5 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-GSP_20-0) [“GDP by State and Kind of Economic Activity for the year 2010 at Constant Price 2000”](http://www.statistics.gov.my/portal/images/stories/files/LatestReleases/gdp%20negeri/gdpnegeri_2010/Table1.pdf). Department of Statistics, Malaysia. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sarawak#cite_ref-21) [“GDP Per Capita by State for the year 2008-2010 at Current Price”](http://www.statistics.gov.my/portal/images/stories/files/LatestReleases/gdp%20negeri/gdpnegeri_2010/Table5.pdf). Department of Statistics, Malaysia. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2013.
## Liên kết ngoài
|Tìm hiểu thêm về
|Sarawak ở các dự án khác của Wikipedia:
|
|![]()
[Nội dung đa phương tiện](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Sarawak)ở Commons ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn bản](https://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Sarawak)ở Wikisource ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](https://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Sarawak)ở Wikibooks
|
|![]()
|
|[biển Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng) ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Flag_of_Brunei.svg/22px-Flag_of_Brunei.svg.png)
[Brunei Darussalam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brunei) ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Flag_of_Sabah.svg/22px-Flag_of_Sabah.svg.png)
[Sabah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sabah) ![Biểu đồ gió Biểu đồ gió](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Compass_rose_pale.svg/50px-Compass_rose_pale.svg.png)
[biển Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng) **B** ![ Emblem of North Kalimantan.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Emblem_of_North_Kalimantan.png/15px-Emblem_of_North_Kalimantan.png)
![ Emblem of North Kalimantan.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Emblem_of_North_Kalimantan.png/15px-Emblem_of_North_Kalimantan.png)
[Bắc Kalimantan](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kalimantan), ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Flag_of_Indonesia.svg/22px-Flag_of_Indonesia.svg.png)
[Indonesia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia) **T** **Sarawak** **Đ** **N** ![ West Kalimantan Emblem.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/West_Kalimantan_Emblem.svg/15px-West_Kalimantan_Emblem.svg.png)
![ West Kalimantan Emblem.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/West_Kalimantan_Emblem.svg/15px-West_Kalimantan_Emblem.svg.png)
[Tây Kalimantan](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Kalimantan), ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Flag_of_Indonesia.svg/22px-Flag_of_Indonesia.svg.png)
[Indonesia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia) ![ West Kalimantan Emblem.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/West_Kalimantan_Emblem.svg/15px-West_Kalimantan_Emblem.svg.png)
![ West Kalimantan Emblem.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/West_Kalimantan_Emblem.svg/15px-West_Kalimantan_Emblem.svg.png)
[Tây Kalimantan](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Kalimantan), ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Flag_of_Indonesia.svg/22px-Flag_of_Indonesia.svg.png)
[Indonesia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia) ![ East kalimantan coa.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/East_kalimantan_coa.png/15px-East_kalimantan_coa.png)
![ East kalimantan coa.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/East_kalimantan_coa.png/15px-East_kalimantan_coa.png)
[Đông Kalimantan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Kalimantan), ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Flag_of_Indonesia.svg/22px-Flag_of_Indonesia.svg.png)
[Indonesia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia)
|
|
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Chiến dịch Campuchia
|
|
|.
|
Địa điểm |Miền Đông
|Kết quả |Liên quân thu giữ khối lượng lớn vật tư chiến tranh của quân Giải phóng; mở rộng nội chiến Campuchia.
|
Quân giải phóng kiểm soát thêm nhiều vùng tại Campuchia
|Tham chiến
|![]()
|
|![]()
[Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) ![ FNL Flag.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/FNL_Flag.svg/22px-FNL_Flag.svg.png)
![ FNL Flag.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/FNL_Flag.svg/22px-FNL_Flag.svg.png)
[Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Lư Mộng Lan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0_M%E1%BB%99ng_Lan&action=edit&redlink=1) [Đỗ Cao Trí](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Cao_Tr%C3%AD) [Nguyễn Việt Thanh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Vi%E1%BB%87t_Thanh&action=edit&redlink=1) [Creighton W. Abrams](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Creighton_W._Abrams&action=edit&redlink=1)(U.S.) [Lon Nol](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lon_Nol)(Campuchia) [Phạm Hùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_H%C3%B9ng) [Hoàng Văn Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Th%C3%A1i) [Hoa Kỳ: 50.659](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Flag_of_the_United_States.svg) ![ Flag of the United States.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
![ Flag of the United States.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[VNCH: 58.608](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Flag_of_South_Vietnam.svg) ![ Flag of South Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Flag_of_South_Vietnam.svg/22px-Flag_of_South_Vietnam.svg.png)
![ Flag of South Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Flag_of_South_Vietnam.svg/22px-Flag_of_South_Vietnam.svg.png)
**Nguồn 1:** [434 chết, 2.233 bị thương, 13 mất tích](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Flag_of_the_United_States.svg) ![ Flag of the United States.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
![ Flag of the United States.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[809 chết, 3.486 bị thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Flag_of_South_Vietnam.svg) ![ Flag of South Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Flag_of_South_Vietnam.svg/22px-Flag_of_South_Vietnam.svg.png)
![ Flag of South Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Flag_of_South_Vietnam.svg/22px-Flag_of_South_Vietnam.svg.png)
**Nguồn 2:** [2.765 chết hoặc bị thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Flag_of_the_United_States.svg) ![ Flag of the United States.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
![ Flag of the United States.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[7.450 chết hoặc bị thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Flag_of_South_Vietnam.svg) ![ Flag of South Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Flag_of_South_Vietnam.svg/22px-Flag_of_South_Vietnam.svg.png)
![ Flag of South Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Flag_of_South_Vietnam.svg/22px-Flag_of_South_Vietnam.svg.png)
1.177 bị bắt
[[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-1)
(con số này bị bác bỏ bởi
[CIA](https://vi.wikipedia.org/wiki/CIA), bởi nó bao gồm cả thường dân thiệt mạng) . [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-2)
|
|
**Chiến dịch Campuchia** (còn gọi là **Cuộc xâm nhập Campuchia**) là tên kế hoạch vượt biên giới Campuchia vào năm 1970 của [quân đội Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) và [Quân lực Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) theo yêu cầu của Thủ tướng Campuchia [Lon Nol](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lon_Nol) nhằm truy quét các lực lượng của [Trung ương Cục miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%81n_Nam) nằm trong lãnh thổ Campuchia trong [Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Mục lục
[1 Kế hoạch can thiệp của Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#K.E1.BA.BF_ho.E1.BA.A1ch_can_thi.E1.BB.87p_c.E1.BB.A7a_Hoa_K.E1.BB.B3) [2 Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa tiến vào Campuchia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#Hoa_K.E1.BB.B3_v.C3.A0_Vi.E1.BB.87t_Nam_C.E1.BB.99ng_h.C3.B2a_ti.E1.BA.BFn_v.C3.A0o_Campuchia) [3 Cuộc rút lui](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#Cu.E1.BB.99c_r.C3.BAt_lui) [4 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#Tham_kh.E1.BA.A3o) [5 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
## Kế hoạch can thiệp của Hoa Kỳ
Khi người Pháp rời khỏi Campuchia năm 1954, Quốc trưởng
[Norodom Sihanouk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk) nắm quyền. Tuy nhiên ông bị chống đối bởi phe [Dân chủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) lẫn phe [Khmer Đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khmer_%C4%90%E1%BB%8F). Do những rắc rối ở Việt Nam gia tăng, ông cố gắng giữ cho đất nước một thái độ trung lập. Campuchia đồng thời có quan hệ ngoại giao với cả Mỹ và Trung Quốc.
Năm 1965, sau khi người Mỹ đưa quân vào Việt Nam bảo vệ
[Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) ông chuyển hướng sang ủng hộ Trung Quốc đồng thời cắt đắt quan hệ ngoại giao với Mỹ và Anh [3] . Ông cũng đồng ý cho [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-Henri_Locard-4) [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)sử dụng các tuyến đường vận chuyển vũ khí vào miền Nam trên lãnh thổ Campuchia và cho phép [Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam)thiết lập các [căn cứ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C4%83n_c%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1)dọc theo [biên giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi)Việt Nam – Campuchia và tin tưởng Trung Quốc sẽ bảo đảm vị thế cho mình.
Sau
[Sự kiện Tết Mậu Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n), tướng [William Westmoreland](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Westmoreland) tìm kiếm sự ủng hộ cho việc tấn công truy quét các căn cứ của Quân giải phóng miền Nam và [Trung ương cục miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%81n_Nam) ở Campuchia. Lo ngại người Mỹ, Sihanouk cho phép họ được quyền truy đuổi Quân giải phóng, miễn là không người dân Campuchia nào bị ảnh hưởng. Người Mỹ đề xuất một chiến dịch đánh bom ngắn hạn xuống các căn cứ của Quân giải phóng miền Nam ở Campuchia dưới sự hỗ trợ tình báo từ người của Sihanouk, nhưng chiến dịch này lại kéo dài tới 14 tháng và làm Campuchia mất ổn định.
Khi còn là Phó Tổng thống Mỹ,
[Nixon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Richard_Nixon) đã coi Campuchia là một khâu trọng yếu trong việc giành thắng lợi ở Việt Nam. Khi làm Tổng thống Mỹ, Nixon đưa ra một kế hoạch nhằm biến Campuchia đang cắt đứt quan hệ ngoại giao với Mỹ, dựa vào sự ủng hộ của khối các nước Xã hội chủ nghĩa thành một quốc gia thân Mỹ. Còn [Creighton Abrams](https://vi.wikipedia.org/wiki/Creighton_Abrams), Tư lệnh quân Mỹ ở miền Nam Việt Nam thì cho rằng Campuchia là nơi đứng chân của [Trung ương Cục miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%81n_Nam) và Bộ chỉ huy Quân giải phóng miền Nam. Vì vậy, viên tư lệnh chiến trường này nhận định, nếu phá được *“thánh đường Việt cộng”* ở Campuchia, cách mạng miền Nam sẽ bị bóp nghẹt, chiến tranh Việt Nam sẽ kết thúc trong vòng một năm. [Creighton Abrams](https://vi.wikipedia.org/wiki/Creighton_Abrams) đề nghị Nixon dùng [B-52](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing_B-52_Stratofortress) đánh vào khu căn cứ 353 (vùng Móc Câu và Mỏ Vẹt bên kia biên giới Campuchia), nơi mà Creighton Abrams cho rằng Trung ương Cục miền Nam đang đứng chân.
Đề nghị của Abram được Nixon chấp thuận, bởi trong nhìn nhận của giới lãnh đạo
[Washington](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington), *“một cuộc chiến tranh không quân ở Campuchia có thể giữ bí mật mà vẫn đạt được các mục tiêu cắt đứt các đường tiếp tế và phá huỷ các căn cứ của địch. Quan trọng hơn cả là nó có thể buộc Campuchia bỏ chính sách lâu nay của họ”*
Tháng 2-1969, sau gần bốn năm gián đoạn, Campuchia và Mỹ đã lập lại quan hệ ngoại giao ở cấp đại sứ. Chính Đại sứ quán Mỹ ở Phnôm Pênh cùng với Cục Tình báo Trung ương Mỹ (
[CIA](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)) đã ủng hộ Lon Nol – một đại diện phái cực hữu trong Chính phủ Campuchia do Sihanouk làm Quốc trưởng, tiến hành các hoạt động quân sự tấn công Quân giải phóng miền Nam. Đầu năm 1970, thừa lúc Sihanouk đi dưỡng bệnh ở Pháp, Lon Nol và [Sisowath Sirik Matak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sisowath_Sirik_Matak) ra tuyên bố huỷ bỏ Hiệp định thương mại với Chính phủ [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) và [Cộng hoà Miền Nam Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam), đóng [cảng Sihanoukville](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3ng_Sihanoukville&action=edit&redlink=1) không cho vũ khí, quân trang, quân dụng của [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) cập cảng này tiếp tế cho [Quân Giải phóng Miền Nam Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ngày 13-3-1970, Lon Nol phát đi tối hậu thư đòi tất cả các lực lượng Quân giải phóng phải rời Campuchia trong vòng hai ngày. Hết thời hạn, theo yêu cầu của Lon Nol, không quân và pháo binh Mỹ bắn phá dữ dội vào các vùng dọc biên giới Campuchia – Việt Nam, nơi có các căn cứ kháng chiến của Quân giải phóng.
Giữa tháng 2-1969, lực lượng không quân chiến lược Mỹ được lệnh tiến hành các phi vụ
[B-52](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing_B-52_Stratofortress) đánh phá căn cứ 353. Ngày 18-3-1969, cuộc tiến công bằng B-52 mà phía Mỹ gọi là “hoạt động bữa ăn” được thực hiện nhằm vào khu vực dọc theo biên giới Campuchia – Việt Nam, khởi đầu cho việc leo thang mở rộng chiến tranh sang Campuchia. Từ đó, đất nước Campuchia bước vào một thời kỳ đầy biến động.
Trong hơn 1 năm (từ tháng 3-1969 đến tháng 4-1970), lực lượng không quân chiến lược Mỹ (B-52) đã thực hiện trên 3.630 phi vụ ném bom xuống Campuchia, chiếm 60% tổng số phi vụ B-52 trên chiến trường Đông Dương trong cùng thời gian đó.
## Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa tiến vào Campuchia
### Quốc hội Campuchia quyết nghị bãi nhiệm Sihanouk
Ngày
[18 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3), 1970, trong lúc ông đang ở nước ngoài, [Lon Nol](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lon_Nol) – thủ tướng chính phủ – cho quân đội bắt giữ chính quyền dân sự ở Phnompenh và bố trí xe tăng bao vây toà nhà Quốc hội sau đó triệu tập Quốc Hội bỏ phiếu phế truất [Norodom Sihanouk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk) khỏi vị trí Quốc trưởng và trao quyền lực khẩn cấp cho Lon Nol. Việc đàn áp đối lập và các chính sách kinh tế sai lầm của Sihanouk, cũng như thái độ xích lại gần Việt Nam và Trung Quốc của ông cùng với áp lực của Lon Nol khiến Quốc hội bỏ phiếu bãi nhiệm ông. Sihanouk gọi đây là âm mưu đảo chính của CIA và buộc phải đi an dưỡng ở biệt thự riêng của gia đình ông tại Riviera một thời gian. Với việc Quốc hội Campuchia quyết nghị bãi nhiệm Sihanouk, quan hệ giữa Mỹ và Campuchia hoàn toàn thay đổi từ chỗ Sihanouk đã cắt đứt quan hệ ngoại giao với Mỹ để xích lại gần các nước xã hội chủ nghĩa như Trung Quốc, Bắc Triều Tiên, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Việt Nam [4] thì Campuchia do Lon Nol lãnh đạo trở thành đồng minh của Mỹ. Đây là điều kiện quan trọng để Mỹ thực hiện ý đồ [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-Henri_Locard-4) [Việt Nam hóa chiến tranh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_h%C3%B3a_chi%E1%BA%BFn_tranh)là mở rộng chiến tranh ra toàn Đông Dương.
Sau đó, quân đội Campuchia tấn công các căn cứ của Quân giải phóng miền Nam ở Campuchia nhưng bị đẩy lui. Không lâu sau,
[Không lực Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) bắt đầu rải bom và nã pháo vào các căn cứ của Quân giải phóng miền Nam tại Campuchia. Sau đó Quân lực Việt Nam Cộng hòa tiến vào nhưng lại gặp sự kháng cự mạnh của đối phương. Tổng thống [Nixon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Richard_Nixon) cũng cho quân vào Campuchia để hỗ trợ cho nước này sau khi Thủ tướng Campuchia Lon Nol yêu cầu. [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-Cawthorne-352-5)
Ngày 22-4-1970, Nixon triệu tập
[Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_An_ninh_qu%E1%BB%91c_gia_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) để thảo luận về bước đi tiếp theo của Mỹ ở Campuchia. Trong cuộc họp này, giới lãnh đạo Mỹ cho rằng, các vùng “đất thánh” Mỏ Vẹt và Móc Câu, nơi đứng chân của cơ quan chỉ đạo quân Giải phóng miền Nam, sau 14 tháng B-52 ném bom, gần như vẫn còn nguyên vẹn. Vì vậy, Mỹ quyết định phát động cuộc tiến công trên bộ vào Campuchia để “chộp bắt” các cơ quan chỉ đạo quân Giải phóng miền Nam, mở rộng chiến tranh ra toàn bán đảo Đông Dương.
Ngày 28-4-1970, một số đơn vị
[quân đội Sài Gòn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) vượt biên giới Campuchia tiến công khu vực Mỏ Vẹt. Hai ngày sau, ngày 30-4-1970, theo lệnh của Nixon, Mỹ huy động năm vạn quân Mỹ phối hợp với năm vạn quân [Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), mở cuộc tiến công quy mô lớn vào Campuchia. Giờ đây, [Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) đã thực sự mở rộng ra toàn cõi Đông Dương.
### Chủ trương của quân Giải phóng
Theo đánh giá của quân Giải phóng miền Nam,
*“ngày 30-4-1970, Mỹ đưa hơn 10 vạn – vừa quân Mỹ vừa quân Sài Gòn, mở cuộc hành quân đánh chiếm Campuchia, nhằm cứu bọn ngụy Lon Non đang có nguy cơ sụp đổ, triệt phá cái mà chúng gọi là “đất thánh Việt cộng” trên đất Campuchia, biến nước này thành thuộc địa kiểu mới, căn cứ quân sự của Mỹ, thực hiện ở đây một chiến lược chiến tranh mới phù hợp với “học thuyết Níchxơn” – chiến lược “Khơme hóa chiến tranh”.* [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-6)
Ngay khi cuộc đảo chính ở Campuchia nổ ra,
[Bộ Chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) Trung ương Đảng đã họp và nhận định: *“Đây là nấc thang mới của đế quốc Mỹ nhằm biến Campuchia thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của chúng, xoá bỏ căn cứ và bàn đạp chiến lược của ta, cắt đứt tuyến tiếp tế hậu cần chi viện cho chiến trường miền Nam, thực hiện âm mưu bóp nghẹt cách mạng miền Nam.”* Phân tích những thuận lợi và khó khăn của quân Giải phóng cũng như của Mỹ khi cuộc đảo chính xảy ra, Bộ Chính trị chỉ rõ: *“Cuộc đảo chính ở Campuchia trước mắt có gây cho ta một số khó khăn về mặt hậu cần tiếp tế, ta cần có những biện pháp thiết thực để khắc phục, nhưng Mỹ và tay sai cũng gặp những khó khăn lúng túng về nhiều mặt, thế và lực bọn phản động ở Campuchia nói chung là yếu. Mỹ đang xuống thang ở miền Nam đưa quân vào Campuchia không phải dễ dàng, nhưng chúng tìm mọi cách để phối hợp. Ta vẫn có nhiều thuận lợi lớn”*
Trên cơ sở phân tích những thuận lợi và khó khăn của đôi bên trên chiến trường, Bộ Chính trị chủ trương đẩy mạnh tiến công ở miền Nam, đồng thời
*“tích cực giúp đỡ cách mạng Campuchia giương cao ngọn cờ dân tộc chống đế quốc Mỹ và bọn tay sai cực hữu”*. Bộ Chính trị chỉ thị cho lãnh đạo, chỉ huy các chiến trường phải *“nghiên cứu tổ chức, bố trí lại lực lượng cho thích hợp với tình hình mới bảo đảm đẩy mạnh tiến công ở miền Nam, giúp cách mạng Campuchia có hiệu lực vừa mạnh vừa vững chắc, chủ động và lâu dài”* [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-7)
### Diễn biến cuộc tấn công
#### Các cuộc hành quân của Hoa Kỳ
Trong vòng hai tháng (từ ngày 30-4 đến ngày 30-6-1970), quân Mỹ và
[quân lực Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) đã mở 23 cuộc hành quân, ồ ạt đánh sâu vào đất Campuchia 30 km đến 40 km (có nơi đến 80 km), trên toàn tuyến biên giới tiếp giáp với Việt Nam, tập trung vào các hướng đông và đông nam [Svay Rieng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Svay_Rieng), Mimốt – Snoul, Ta Keo – đông Campốt, trọng tâm là căn cứ Ba thu và vùng [Lưỡi Câu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0%E1%BB%A1i_C%C3%A2u&action=edit&redlink=1).
Quân giải phóng miền Nam rút ngay khi Mỹ tiến vào nhưng họ lại kháng cự quyết liệt ở
[thị trấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n) [Snoul](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Snoul&action=edit&redlink=1). Hơn 90% thị trấn bị xóa sổ sau 2 ngày bị oanh tạc bằng [bom](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bom), [na-pan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Napan) và [pháo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o). Quân đội Mỹ cũng thông báo là đã phát hiện cách đó không xa một khu vực rộng 2 dặm vuông của Quân giải phóng miền Nam dưới các tán [rừng già](https://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BB%ABng_gi%C3%A0) gồm các hệ thống [boong ke](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boong_ke), lán trại, lối mòn, [ga-ra](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%E1%BB%83_xe) [xe tải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%E1%BA%A3i), nhà ăn, chuồng nuôi [heo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi_L%E1%BB%A3n), [gà](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%A0), bãi tập bắn và cả [hồ bơi](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_b%C6%A1i). Quân Mỹ kiểm tra thấy có tới hơn 400 lán trại, nhà kho và boong ke, chứa đầy [lương thực](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m), [quần áo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trang_ph%E1%BB%A5c) và [thuốc men](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BB%91c_men&action=edit&redlink=1), 182 [hầm vũ khí](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A7m_v%C5%A9_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1) và [đạn dược](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1n_d%C6%B0%E1%BB%A3c). Có hầm chứa tới 480 khẩu súng và 1 hầm khác có 120.000 [viên đạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1n). [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-Cawthorne-352-5)
Vài ngày sau
[trực thăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_tr%E1%BB%B1c_th%C4%83ng) phát hiện 4 [xe tải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%E1%BA%A3i) của Quân Giải phóng đang di chuyển trên [đường mòn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%C3%B2n&action=edit&redlink=1) giữa rừng già. Sau cuộc đọ súng với lực lượng bộ binh, Quân giải phóng miền Nam rút lui, để lại phía sau 1 hầm đạn lớn nhất được Hoa Kỳ khám phá trong cuộc chiến, với hơn 6 triệu rưởi viên đạn các loại, hàng ngàn [rốc két](https://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BB%91c_k%C3%A9t), [tiểu liên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_li%C3%AAn&action=edit&redlink=1), 1 số xe vận tải và cả 1 [Tổng đài điện thoại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_%C4%91%C3%A0i_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1). Dù không có tài liệu hay cơ sở hạ tầng rõ ràng nhưng người ta cho rằng đây chính là trung tâm đầu não của [Trung ương Cục miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%81n_Nam) huyền thoại. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-8)
Đối với
[Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng) [Nixon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Richard_Nixon) thì đây là một lễ [Giáng sinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_Gi%C3%A1ng_Sinh) vui vẻ. Cuộc xâm nhập là 1 thành công ngoài sức tưởng tượng. Chỉ trong 2 tuần [chiến dịch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch&action=edit&redlink=1) đã loại được 4.793 [vũ khí cá nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C5%A9_kh%C3%AD_c%C3%A1_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1), 730 [súng cối](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BB%91i), hơn 3 triệu viên [đạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1n) dành cho [vũ khí cá nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C5%A9_kh%C3%AD_c%C3%A1_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1), 7.285 rốc két, 124 xe tải và 2 triệu pound [gạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%E1%BA%A1o). Tuy nhiên mục tiêu chính của cuộc tấn công là tiêu diệt đầu não quân Giải phóng thì vẫn chưa thực hiện được.
Sau đó người Mỹ tăng cường thêm 31.000 người sang Campuchia nhằm đẩy mạnh truy lùng. Tuy nhiên nó lại gây ra phản ứng dữ dội từ
[Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) và [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) vì hành động này mở rộng chiến tranh sang Campuchia. Ở Mỹ, các cuộc biểu tình chống đối Nixon lại có dịp bùng phát.
#### Quân Giải phóng phản công
Đến tháng 5 năm 1970, trước tình hình mở rộng chiến tranh sang Campuchia, Bộ Chính trị của
[Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) ra nghị quyết “Về tình hình mới ở bán đảo Đông Dương và nhiệm vụ mới của chúng ta”, nêu lên *“sự phát triển mới của cục diện cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước trên chiến trường ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia; âm mưu và chủ trương chiến lược của địch; nhiệm vụ mới, những phương châm chiến lược lớn nhằm đẩy mạnh cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, nâng cao sức mạnh đoàn kết chiến đấu của nhân dân ba nước Đông Dương, tiến lên giành những thắng lợi mới.”* [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_note-9)
Thực hiện chủ trương của Bộ Chính trị, dưới sự chỉ đạo, chỉ huy của Trung ương Cục và Quân uỷ miền, các đơn vị bộ đội chủ lực, hậu cần, lực lượng bảo vệ căn cứ, kho tàng phối hợp với lực lượng du kích Campuchia tiến công vào một số thị trấn, chi khu quân sự, kiểm soát thêm nhiều vùng nông thôn thuộc tỉnh Krachiê (ở phía đông Campuchia), sáu huyện thuộc
[Ta Keo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ta_Keo), [Cam Pốt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cam_P%E1%BB%91t&action=edit&redlink=1) (ở nam và tây nam Campuchia), bao vây nhiều vùng khác, đưa phong trào quần chúng vũ trang ở các tỉnh [Soài Riêng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=So%C3%A0i_Ri%C3%AAng&action=edit&redlink=1), Kan Đan, Ta Keo, Cam Pốt, [Plây Veng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pl%C3%A2y_Veng&action=edit&redlink=1)… phát triển mạnh.
Ở hướng bắc, Trung đoàn 205 và 207 tiến công Côngpông Thom, Côngpông Chơnăng dọc
[Biển Hồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_H%E1%BB%93) từ phía bắc xuống Précđam, từ [Xiêm Riệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm_Ri%E1%BB%87p) xuống [Côngpông Thom](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ngp%C3%B4ng_Thom&action=edit&redlink=1). Hướng đông bắc, hai trung đoàn thuộc Sư đoàn 5 chủ lực miền tiến công tỉnh lỵ Krachiê (ngày 5-5), [Stung cheng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stung_cheng&action=edit&redlink=1) (ngày 18-5) và Mônđukiri. Cuối tháng 5, Trung đoàn 5 Sư đoàn 5 tiến về phía tây, tăng cường cho mặt trận [Bình Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Long) – [Phước Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc_Long_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). Tại đây, từ tháng 4-1970, Sư đoàn 1 chủ lực miền và các đơn vị bộ binh, [đặc công](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%87t_k%C3%ADch) của [Quân khu 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_khu_9,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) đã giải phóng các khu vực Tani, Túcmia, Kôngpông Trạch, Kép… cắt đứt đường số 4, đánh chiếm Côngpông Xpây, Kirirôm, Kimini, giải phóng một vùng rộng lớn ở nam – bắc đường 5 với trên 50 vạn dân.
Tại hai tỉnh Soài Riêng và Srây Veng, Sư đoàn 9 chủ lực miền phối hợp với Quân giải phóng Campuchia đánh chiếm nhiều vùng nông thôn từ biên giới đến
[sông Mê Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng), từ nam đường số 1 đến tây đường số 22, đồng thời liên tục tập kích vào các cụm quân Mỹ trên các trục đường 1, 22, 15, bảo vệ hệ thống kho tàng, bệnh viện, các cơ quan Trung ương cục.
Trên địa bàn tỉnh Côngpông Chàm, Sư đoàn 7 chủ lực miền cùng các đơn vị thuộc khu vục
[Căn cứ 20](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C4%83n_c%E1%BB%A9_20&action=edit&redlink=1) và lực lượng du kích cơ quan, bệnh viện đã chiến đấu quyết liệt làm thất bại cuộc hành quân lớn của 21 tiểu đoàn quân Mỹ và quân Sài Gòn. Đây là cuộc hành quân nhằm tiêu diệt cơ quan đầu não của Quân giải phóng miền Nam. Sau khi sử dụng một bộ phận lực lượng tập kích, phục kích ghìm chân và tiêu hao quân Mỹ, tạo điều kiện cho việc di chuyển cơ quan, kho tàng, bệnh viện về phía sau, từ ngày 11-5-1970, Quân giải phóng bắt đầu tập trung lực lượng đánh mạnh vào các cụm hoả lực tại Krariêng, Sa Tum, Sóc Chum, bẻ gãy các đợt tiến công của Sư đoàn 25 bộ binh và Trung đoàn 7 thiết giáp của Mỹ.
Tại Thủ đô
[Phnôm Pênh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh), đặc công biệt động Quân giải phóng và du kích Campuchia đẩy mạnh các hoạt động quấy rối, tiêu hao, tiêu diệt sinh lực và phương tiện chiến tranh, làm cho Phnômpênh hầu như bị biệt lập với cảng [Côngpông Xom](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ngp%C3%B4ng_Xom&action=edit&redlink=1) từ tháng 5-1970.
## Cuộc rút lui
Trước việc không thể đạt mục tiêu và dưới áp lực phản đối của dư luận Mỹ, Nixon rút quân Mỹ ra khỏi Campuchia 7 tuần sau đó, dù các cuộc oanh tạc vẫn tiếp diễn. Cuộc hành quân mà Mỹ dự định kéo dài đến hết 1970 đã phải bỏ dở giữa chừng mà mục tiêu chính của cuộc hành quân không đạt được: không tiêu diệt được các cơ quan lãnh đạo
[Trung ương Cục miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%81n_Nam) và Bộ Chỉ huy miền, chỉ triệt phá được một phần hệ thống căn cứ, kho tàng, bệnh viện và các tuyến tiếp tế hậu cần của Quân giải phóng miền Nam. Quân Mỹ để lại 20 tiểu đoàn quân Sài Gòn ở lại để giữ những vùng làm bàn đạp trên đất Campuchia, đồng thời làm nòng cốt cho việc xây dựng và hoạt động của quân Lon Nol. [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Việc phát động cuộc tiến công sang Campuchia đã khiến Mỹ phạm một sai lầm lớn về
[chiến lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c). Việc mở rộng chiến tranh sang Campuchia của chính quyền Mỹ càng khiến phong trào phản đối chiến tranh, phản đối chính quyền dâng lên mạnh mẽ ở khắp nước Mỹ. (xem [Thảm sát Đại học Tiểu bang Kent](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_Kent)) [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Đến tháng 6-1970, sau hai tháng ròng rã, theo báo cáo của phía Sài Gòn, đã có 7.450 lính Sài Gòn, và 2.765 lính Mỹ bị diệt. Cùng với du kích Campuchia, lực lượng vũ trang quân Giải phóng đã kiểm soát hoàn toàn năm tỉnh Đông Bắc Campuchia, chiếm 1/3 lãnh thổ nước này
với hơn 4 triệu dân. Lực lượng vũ trang chống Mỹ ở Campuchia từ mười đội du kích buổi đầu, đến giữa năm 1970 đã lên tới chín [10] [tiểu đoàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C4%91o%C3%A0n), 80 đại đội tập trung, hàng trăm trung đội du kích. [ *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [Quân lực Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) tiếp tục chiến đấu ở Campuchia dưới sự hỗ trợ của [Không lực Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3). Tuy vậy, thế đứng chân của họ không vững chắc. Quân giải phóng miền Nam được triển khai ở đây liên tục tăng cường sức mạnh. Phía Mỹ đề nghị ngừng bắn, bên nào ở yên chỗ nấy nhưng quân Giải phóng phản đối vì họ rất tự tin ở thế thắng của mình. Đến cuối năm 1970, [11] [quân lực Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)đã bị đánh bật khỏi các đồn bốt, phải rút trở lại bên kia biên giới.
## Tham khảo
- Nigel Cawthorne,
*Chiến tranh Việt Nam – Được và Mất*, NXB Đà Nẵng
## Chú thích
**John M. Shaw,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-1) *The Cambodian Campaign*. Lawrence KS: University of Kansas Press, 2005, p. 158. His original source was the Current Historical Evaluation of Counterinsurgency Operations (Project CHECO). **Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam’s Gen. Vo Nguyen Giap. Cecil B. Currey, Potomac boos 1997. P. 278** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-2) **Cawthorne, tr. 350** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-3)
- ^
**a** **ă** **â** [Sihanouk – vị nguyên thủ ‘tình cờ’, Henri Locard, BBC Vietnamese](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2012/10/121015_sihanouk_profile.shtml)
- ^
**a** [Cawthorne, tr. 352](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-Cawthorne-352_5-1) **ă** **Đại cương Lịch sử Việt Nam tập 3 – NXB Giáo dục** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-6) **Điện số 99 Bộ Chính trị gửi Trung ương Cục miền Nam ngày 4-4-1970.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-7) **Cawthorne, tr. 353** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-8) **Thông tấn xã Việt Nam,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-9) [Xuất bản cuốn sách Văn kiện Đảng Toàn tập – Tập 31](http://www.vnagency.com.vn/pPrint.aspx?itemid=98586) **CIVIL WARS OF THE WORLD: MAJOR CONFLICTS SINCE WOR By KARL DEROUEN and U.K. HEO. ABC-Clio Inc. 2007. Trang 222** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-10) **Nigel Cawthorne, Chiến tranh Việt Nam – Được và Mất, NXB Đà Nẵng p 355** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia#cite_ref-11) [Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Bạch Thái Bưởi
**Bạch Thái Bưởi** ( [1874](https://vi.wikipedia.org/wiki/1874) – [22 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_7), [1932](https://vi.wikipedia.org/wiki/1932)) là một [doanh nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Doanh_nh%C3%A2n) [người Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) nổi tiếng. Ông là người có gan làm giàu, từ tay trắng làm nên nghiệp lớn. Lúc sinh thời, ông được xếp vào danh sách [bốn người giàu có nhất Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BA%A1i_Ph%C3%BA_h%E1%BB%99) vào những năm đầu của [thế kỷ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) ( *nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xương, tứ Bưởi*). Các lĩnh vực kinh doanh nổi bật nhất của Bạch Thái Bưởi là [hàng hải](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1), khai thác [than](https://vi.wikipedia.org/wiki/Than_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) và [in ấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/In_%E1%BA%A5n).
## Mục lục
## Khái quát
Trong khát vọng làm giàu của Bạch Thái Bưởi thể hiện đậm nét tính đua tranh, sự bất bình của người Việt trước những thế lực ngoại bang. Mặc dù tiếp xúc thường xuyên với người Pháp, học tập kỹ thuật tân tiến của người phương Tây, nhưng Bạch Thái Bưởi luôn thể hiện tinh thần dân tộc trong hoạt động kinh doanh. Ông đặt tên các con tàu mua lại từ đối thủ nước ngoài bằng những tên Việt như
[Lạc Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1c_Long_Qu%C3%A2n), [Hồng Bàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_B%C3%A0ng), [Trưng Trắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng), [Đinh Tiên Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng), [Lê Lợi](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95), [Hàm Nghi](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi). Trong một Hội nghị kinh tế lý tài, do bênh vực cho quyền lợi của người dân bị trị, ông bị [René Robin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eug%C3%A8ne_Jean_Louis_Ren%C3%A9_Robin&action=edit&redlink=1), đang làm [Thống sứ Bắc Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%91ng_s%E1%BB%A9_B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3) lúc đó, đe dọa: *Nơi nào có Robin thì không có Bạch Thái Bưởi*; ông đã đáp lại: *Nước này còn Bạch Thái Bưởi thì không còn Robin*. [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Xuất thân từ tầng lớp nghèo, ông luôn quan tâm đến đời sống của giới thợ thuyền. ông dành chế độ an sinh cho các nhân viên của mình. ông trợ cấp cho học sinh nghèo có chí du học. Ông giáo dục con cái lòng quý trọng những người cần lao, nghèo khó; các con đến tuổi trưởng thành đều được ông cất giao công việc trên các bến tàu hay các khu mỏ.
Bạch Thái Bưởi đã được nhiều doanh nhân Việt Nam sau này coi là một tấm gương sáng. Những tôn chỉ nghiêm túc trên thương trường của ông như thương phẩm, thương hội, tín thực, kiên tâm, nghị lực, trọng nghề, thương học, giao thiệp, tiết kiệm và coi trọng hàng nội hóa được thương nhân sau này đánh giá là đã lấp đầy 10 khiếm khuyết cơ bản của doanh nghiệp Việt Nam mà
[Lương Văn Can](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n_Can) đã từng chỉ ra. Khi nhận định về ông, hội [Khai Trí Tiến Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khai_Tr%C3%AD_Ti%E1%BA%BFn_%C4%90%E1%BB%A9c) cho rằng: *Cụ là một bậc vĩ nhân đất Bắc, một bậc trượng phu nơi thương trường mà cuộc đời của Cụ đáng phô bầy cho quốc dân, sự nghiệp của Cụ đáng làm gương cho các nhà buôn bán noi theo*. Ứng Hoè [Nguyễn Văn Tố](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%E1%BB%91) trong [Hội truyền bá chữ quốc ngữ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_truy%E1%BB%81n_b%C3%A1_ch%E1%BB%AF_qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) viết về Bạch Thái bưởi trong [tạp chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1p_ch%C3%AD) *Đông Thanh*: *Bậc anh hùng kinh tế thứ nhất trong kinh tế giới nước nhà*.
Ngày nay ở thành phố
[Uông Bí](https://vi.wikipedia.org/wiki/U%C3%B4ng_B%C3%AD), [Quảng Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh) có một cảng biển mang tên ông, cảng Bạch Thái Bưởi ở cuối đường Bạch Thái Bưởi. Một CLB Doanh nhân ở Hà Nội xin tên ông làm tên của CLB (CLB Doanh nhân Bạch Thái Bưởi, tại số 164 Lê Thanh Nghị, Hà Nội), và tinh thần của ông làm Hiến chương của CLB này.
## Cuộc đời và sự nghiệp
### Khởi nghiệp
Bạch Thái Bưởi sinh ra trong một gia đình
[nông dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n) nghèo ở làng An Phúc (Yên Phúc), [huyện Thanh Trì](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Tr%C3%AC), tỉnh [Hà Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng_%28t%E1%BB%89nh%29) (nay là [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)), tên thật là **Đỗ Thái Bửu**. Gia đình ông vốn họ Đỗ nhưng vì cha ông là Đỗ Văn Cóp mất sớm, ông phải phụ giúp mẹ kiếm sống bằng nghề bán hàng rong. Sau có một người nhà giàu họ Bạch nhận ông làm con nuôi và cho ăn học, ông mới đổi từ họ Đỗ sang họ Bạch. Sau thời gian học [quốc ngữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF) và [tiếng Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p); ông bỏ học đi làm ký lục cho một hãng buôn của [người Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p) ở [phố Tràng Tiền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%91_Tr%C3%A0ng_Ti%E1%BB%81n), Hà Nội. Khi đó ông có tên là **Ký Năm**.
Năm
[1894](https://vi.wikipedia.org/wiki/1894), ông chuyển sang làm cho một xưởng thuộc hãng thầu công chính và ở đây, lần đầu tiên ông được tiếp xúc, thu nhận những hiểu biết về máy móc, cách tổ chức, [quản lý sản xuất](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_s%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1).
Năm
[1895](https://vi.wikipedia.org/wiki/1895), ông được [Phủ Thống sứ Bắc kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_Th%E1%BB%91ng_s%E1%BB%A9_B%E1%BA%AFc_k%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) chọn làm người giới thiệu những sản phẩm của Việt Nam tại [Hội chợ Bordeaux](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A3_Bordeaux&action=edit&redlink=1), nơi ông đã được tiếp xúc trực tiếp với văn minh phương Tây.
Khi về nước, với kiến thức và kinh nghiệm thu được trong thời gian ở Pháp, ông đã xin làm giám đốc công trình
[cầu Long Biên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_Long_Bi%C3%AAn). Phát hiện thấy người Pháp đang cần gỗ xây dựng [đường sắt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_ray), Bạch Thái Bưởi đã hùn vốn với một người Pháp làm đại lý cung cấp [tà vẹt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_ray#T.C3.A0_v.E1.BA.B9t) gỗ cho [Sở Hoả xa Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%9F_Ho%E1%BA%A3_xa_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1).
Sau ba năm kinh doanh, ông đã trở nên giàu có và đã tách riêng để kinh doanh độc lập bằng việc bỏ vốn ra buôn
[ngô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4), nhưng lần này ông đã thất bại và lỗ nặng. Mặc dù vậy, ông vẫn tung nốt những đồng vốn còn lại vào một vụ đấu thầu [hiệu cầm đồ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87u_c%E1%BA%A7m_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) của [người Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) ở [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh) và ông đã trúng thầu. ông lãnh thêm việc thầu thuế chợ ở [Vinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vinh) (1906–1913), ở [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh) (1906–1909), ở [Thanh Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a) (1907–1909).
### Hàng hải
Năm
[1909](https://vi.wikipedia.org/wiki/1909), Bạch Thái Bưởi đã bước vào một lĩnh vực kinh doanh mới mẻ là ngành vận tải đường sông, bắt đầu bằng việc thuê lại 3 chiếc tàu ( *Phi Phụng*, *Phi Long* và *Khoái Tử Long*) của một hãng tàu Pháp chở thư và hành khách đường sông Bắc kỳ, có tên là A. R. Marty, vừa hết hạn hợp đồng với chính phủ. Ông đã cho tàu chạy hai tuyến đường: [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)– Hà Nội và Nam Định – [Bến Thủy](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%BFn_Th%E1%BB%A7y) ( [Vinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vinh)) Lúc này, ông đã phải đối mặt với hai đối thủ nặng ký nhất là chủ tàu người Pháp và [người Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa). Và cuộc đụng độ không cân sức đã xảy ra, ông hạ giá vé xuống một thì người Hoa hạ giá vé xuống hai. Các chủ tàu người Hoa lại trường vốn và đã quyết chí đánh bại Bạch Thái Bưởi bằng đủ mọi cách. Trong tình thế đó, Bạch Thái Bưởi đã nghĩ tới một thứ vũ khí mà người Hoa không thể có, đó là tinh thần dân tộc. Bạch Thái Bưởi đã tin rằng, sự nghiệp kinh doanh của mình diễn ra trên tổ quốc mình, xung quanh là đồng bào minh chắc chắn sẽ thắng lợi. Ông cho người tới các bến tàu nêu rõ những thiệt thòi của người Việt, kêu gọi về tình đồng bào, tinh thần tương thân tương ái. Ông treo một cái ống trên tàu, để ai thấy việc làm của ông là đáng khuyến khích, bỏ tiền vào, giúp cho chủ tàu giảm lỗ. Kết quả hành khách dần bỏ tàu Hoa mà đi tàu Việt. Ông đã sử dụng thành công tinh thần dân tộc như một vũ khí để chiến thắng đối thủ cạnh tranh của mình.
Từ sự thành công đó, ông đã thâu tóm các đội tàu của các công ty Pháp và Hoa đã bị phá sản như
[Marty d’Abbadie](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marty_d%27Abbadie&action=edit&redlink=1), công ty [Desch Wander](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Desch_Wander&action=edit&redlink=1)… tên của những con tàu của các hãng bị ông đánh bại và mua lại đã được gắn đầy trên bức tường trong phòng làm việc của ông.
Năm
[1915](https://vi.wikipedia.org/wiki/1915), có một sự kiện đáng lưu ý trong tầm nhìn của Bạch Thái Bưởi, đó là ông đã quyết định mua lại xưởng sửa chữa và đóng tàu của A. R. Marty, một trong những xưởng đóng tàu đầu tiên ở [Hải Phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng). Sau bảy năm kinh doanh trên sông nước, Bạch Thái Bưởi đã tạo dựng một cơ ngơi khép kín từ chạy tàu đến đóng tàu, sửa chữa tàu và các chi nhánh ở nhiều nơi. Đến năm [1916](https://vi.wikipedia.org/wiki/1916), Bạch Thái Bưởi đã chuyển trụ sở của hãng từ Nam Định xuống Hải Phòng, và tại đây, một công ty hàng hải mang tên * đã ra đời với lá cờ hiệu màu vàng có hình chiếc Giang Hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi công ty* [mỏ neo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BB%8F_neo&action=edit&redlink=1)và 3 ngôi sao đỏ. Năm 1917, hãng [Deschwanden](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Deschwanden&action=edit&redlink=1)của Pháp bị phá sản, Bạch Thái Bưởi mua lại sáu chiếc tàu khác của hãng này. Ngày 7 tháng 9 năm 1919, công ty của Bạch Thái Bưởi đã hạ thủy tại [Cửa Cấm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_C%E1%BA%A5m&action=edit&redlink=1)(Hải Phòng) chiếc tàu *Bình Chuẩn*hoàn toàn do người Việt thiết kế, thi công. Con tàu *Bình Chuẩn*dài 42 [m](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t), rộng 7,2m, cao 3,6m, trọng tải 600 [tấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A5n), động cơ compound 450 [mã lực](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3_l%E1%BB%B1c), chạy bằng [hơi nước](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%A1i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc)có dung tích tám [mét khối](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t_kh%E1%BB%91i), vận tốc đạt 8 [hải lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_l%C3%BD)/ [giờ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D). Tàu *Bình Chuẩn*chạy chuyến đầu tiên từ Hải Phòng cập bến Sài Gòn ngày 17 tháng 9 năm 1920, trong sự đón chào nồng nhiệt của giới công thương Sài Gòn lúc đó. Sự việc này được xem là sự kiện tượng trưng cho “Phong trào chấn hưng thương trường cổ động thực nghiệp” của giới tư sản Việt Nam lúc đó.
Bạch Thái Bưởi được mệnh danh là
**Chúa sông Bắc kỳ**. Công ty của Bạch Thái Bưởi bắt đầu mở rộng tầm hoạt động khắp Đông Dương và các nước lân cận như [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore), và [Philippines](https://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines). Đỉnh cao phát triển của công ty là khoảng cuối thập niên 1920 đầu 1930; khi ấy công ty có trên 40 con tàu cùng [sà lan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A0_lan&action=edit&redlink=1) chạy trên tất cả các tuyến đường sông [Bắc kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3) và cả các nước và vùng lãnh thổ lân cận, với số lượng nhân viên lên tới 2.500 người làm việc trên các đội tàu, xưởng đóng tàu, dưới sự điều khiển của một quản đốc có tên là Nguyễn Văn Phúc, một người tâm phúc của Bạch Thái Bưởi. Công ty đã tiến hành bảo dưỡng định kỳ, tân trang những con tàu mua lại đã rách nát và đóng mới hàng loạt những tàu pha sông biển. Văn phòng và chi nhánh của công ty có ở các thành phố lớn như Hà Nội, Nam Định, [Tuyên Quang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang), [Việt Trì](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Tr%C3%AC), Bến Thủy, [Quy Nhơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n), [Đà Nẵng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng), Sài Gòn.
### Mỏ
Từ lợi nhuận thu được từ kinh doanh hàng hải, Bạch Thái Bưởi tiếp tục
[đầu tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0) vào nhiều lĩnh vực khác, với ước vọng trở thành nhà kinh doanh tổng hợp, hiện đại như kiểu [công ty Ford](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_Ford&action=edit&redlink=1) của [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), với các lĩnh vực như: đấu thầu thu thuế ở [Chợ Rồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A3_R%E1%BB%93ng_Ninh_B%C3%ACnh), Nam Định, mở ty nước ở [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh), mở quán cơm Tây ở [Thanh Hoá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)…
Đặc biệt, Bạch Thái Bưởi đã đầu tư thành công vào một lĩnh vực được coi là cấm kỵ của thời Pháp thuộc, đó là ngành
[khai thác mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khai_th%C3%A1c_m%E1%BB%8F). Các [mỏ than](https://vi.wikipedia.org/wiki/Than_m%E1%BB%8F) lúc bấy giờ đều nằm trọn trong tay người Pháp. Năm 1928, Bạch Thái Bưởi dốc nhiều tiền vào việc khởi nghiệp khai mỏ. Ông được cấp phép khai mỏ than ở vùng [Quảng Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Y%C3%AAn). Nhận thức rằng muốn hơn người Pháp trong việc khai mỏ cần phải có người điều hành giỏi chuyên môn, thấu đáo kỹ thuật, ông nhờ người thân tín ở Pháp, tuyển dụng ở các trường kỹ thuật những người có tài năng về Việt Nam làm việc.
Sau thành công trong khai thác than, ông kinh doanh
[bất động sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) ở [Đồ Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_S%C6%A1n), [Hải Phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng).
### Văn hóa-In ấn
Có lẽ đóng góp quan trọng thứ hai sau kinh doanh hàng hải của Bạch Thái Bưởi là kinh doanh văn hoá. Ông đã đầu tư xây dựng “Công ty in và Xuất bản Bạch Thái Bưởi” (sau là
[Đông Kinh ấn quán](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Kinh_%E1%BA%A5n_qu%C3%A1n&action=edit&redlink=1)). Năm [1921](https://vi.wikipedia.org/wiki/1921), Bạch Thái Bưởi cho ra đời tờ báo hàng ngày mang tên * với tôn chỉ: “Một là giúp đồng bào ta tự khai hoá, dạy bảo lẫn nhau… mở mang con đường thực nghiệp. Hai là giải bày cùng Chính phủ bảo hộ những yêu cầu thiết thực, chính đáng của quốc dân. Ba là diễn giải những ý kiến, những lợi ích, tác hại của các công việc Chính phủ đang làm…”. Mục đích cuối cùng của phong trào thực nghiệp mà Bạch Thái Bưởi phát động và cổ suý chỉ cốt làm giàu “vì dân giàu thì nước mới giàu”. Tờ báo Khai hóa ra được 22 số trước khi đình bản. Khai hóa nhật báo*
Ông ủng hộ lập trường của
[Việt Nam Quốc dân Đảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_Qu%E1%BB%91c_d%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng). [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_Th%C3%A1i_B%C6%B0%E1%BB%9Fi#cite_note-1)
### Cuối đời
Bạch Thái Bưởi còn dự định tạo dựng nhiều công trình như xây một
[nhà máy xay gạo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_xay_g%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) ở Nam Định với những thiết bị tân tiến mua tận [Hambourg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hamburg) (Đức), chương trình đặt ống cống, xây [nhà máy nước](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1), dựng [nhà máy điện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_m%C3%A1y_%C4%91i%E1%BB%87n) cho thành phố Nam Định và cả việc đặt đường sắt Nam Định – Hải Phòng… nhưng đã không thực hiện được những dự định này.
Bạch Thái Bưởi mất ngày
[22 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_7) năm [1932](https://vi.wikipedia.org/wiki/1932) tại [Hải Phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng), sau một cơn đau tim.
## Chú thích
**Ho Tai, Hue-Tam.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_Th%C3%A1i_B%C6%B0%E1%BB%9Fi#cite_ref-1) *Radicalism and the Origins of the Vietnamese Revolution*. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992. tr 307.
## Liên kết ngoài
[Bạch Thái Bưởi: “Cậu ký” đường thủy](http://vietnamnet.vn/kinhte/thuongnhan/2004/10/334264/)trên [Việt Nam Net](https://vi.wikipedia.org/wiki/VietNamNet)ngày [13 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_10)năm [2004](https://vi.wikipedia.org/wiki/2004) [Bạch Thái Bưởi “Chúa sông Bắc Kỳ”](http://irv.moi.gov.vn/socuoithang/xuavanay/2005/7/14136.ttvn)trên [báo Công nghiệp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1o_C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1)ngày [29 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_1)năm [2005](https://vi.wikipedia.org/wiki/2005) [Bài viết về Bạch Thái Bưởi trên Bách khoa toàn thư Việt Nam](http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=14CBaWQ9Mjg3NDgmZ3JvdXBpZD0zNiZraW5kPSZrZXl3b3JkPQ==&page=1)
|
|
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1874](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1874) [Mất 1932](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1932) [Người Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Người Hải Phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng) [Doanh nhân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Doanh_nh%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Doanh nhân Việt Nam tiêu biểu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Doanh_nh%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam_ti%C3%AAu_bi%E1%BB%83u&action=edit&redlink=1) [Mất tại Hải Phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_t%E1%BA%A1i_H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Chào ngày mới 21 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/21/chao-ngay-moi-21-thang-7/) [Chào ngày mới 20 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/20/chao-ngay-moi-20-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/20/bien-dong-van-dam-8/) [Chào ngày mới 19 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/18/chao-ngay-moi-19-thang-7-2/) [Chào ngày mới 18 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-18-thang-7-2/) [Chào ngày mới 17 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-17-thang-7-2/) [Lớp học trên đồng ĐăkGlong Oxfam](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/lop-hoc-tren-dong-dakglong-oxfam/) [Chào ngày mới 16 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-16-thang-7-2/) [Từ Mekong nhớ Neva](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/tu-mekong-nho-neva/) [Chào ngày mới 15 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/14/chao-ngay-moi-15-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/14/ngay-moi-yeu-thuong-5/) [Chào ngày mới 14 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/13/chao-ngay-moi-14-thang-7-2/) [Chào ngày mới 13 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/cha0-ngay-moi-13-thang-7/) [Mạc triều trong sử Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/mac-trieu-trong-su-viet/) [Chào ngày mới 12 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/chao-ngay-moi-12-thang-7-2/) [Thầy bạn là lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/thay-ban-la-loc-xuan-cuoc-doi-2/) [Giấc mơ tình yêu cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/11/giac-mo-tinh-yeu-cuoc-song/) [Chào ngày mới 11 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/chao-ngay-moi-11-thang-7-2/) [Khoảnh khắc tuyệt đẹp](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/khoanh-khac-tuyet-dep/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/tieng-anh-cho-em-5/) [Tháng Bảy mưa Ngâu](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/thang-bay-mua-ngau-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/chao-ngay-moi-10-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/bien-dong-van-dam-7/) [Chào ngày mới 9 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/chao-ngay-moi-9-thang-7-2/) [Đợi mưa](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/doi-mua/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/ngay-moi-yeu-thuong-4/) [Chào ngày mới 8 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/07/chao-ngay-moi-8-thang-7-2/) [Chào ngày mới 7 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-7-thang-7-2/) [Chào ngày mới 6 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-6-thang-7-2/) [Dưới đáy đại dương là Ngọc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/duoi-day-dai-duong-la-ngoc/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/05/loc-xuan-cuoc-doi-10/) [Chào ngày mới 5 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-5-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/ngay-moi-yeu-thuong-3/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/bien-dong-van-dam-6/) [Chào ngày mới 4 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-4-thang-7-2/) [Trần Thánh Tông](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/tran-thanh-tong/) [Bà Đen](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [L](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [ộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/loc-xuan-cuoc-doi-9/) [Đọc lại và suy ngẫm 2](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/doc-lai-va-suy-ngam-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/chao-ngay-moi-2-thang-7-2/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/tieng-anh-cho-em-4/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/bien-dong-van-dam-5/) [Chào ngày mới 1 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/chao-ngay-moi-1-thang-7-2/) [Lời vàng của Anbe Anhstanh](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/loi-vang-cua-anbe-anhstanh/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/qua-tang-cuoc-song-3/) [Chào ngày mới 30 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-30-thang-6-2/) [Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu, Phan Nhân](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/dem-nho-phan-huynh-dieu-phan-nhan/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/ngay-moi-yeu-thuong-2/) [Chào ngày mới 29 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-29-thang-6-2/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/28/qua-tang-cuoc-song-2/) [Chào ngày mới 28 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-28-thang-6-2/) [Thạch Lam hạt ngọc đời nay](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/thach-lam-hat-ngoc-doi-nay/) [Helen Keller người mù điếc huyền thoại](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/helen-keller-nguoi-mu-diec-huyen-thoai/) [Chào ngày mới 27 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-27-thang-6-2/) [Chào ngày mới 26 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-26-thang-6-2/) [Chào ngày mới 25 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-25-thang-6-2/) [GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/gs-tran-van-khe-nguoi-thay-am-nhac/) [Nguyễn Hiến Lê học và viết](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/nguyen-hien-le-hoc-va-viet-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/loc-xuan-cuoc-doi-8/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/qua-tang-cuoc-song/) [Chào ngày mới 24 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/chao-ngay-moi-24-thang-6-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 23 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/chao-ngay-moi-23-thang-6-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/loc-xuan-cuoc-doi-7/) [Chào ngày mới 22 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/21/chao-ngay-moi-22-thang-6-2/) [Chào ngày mới 21 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-21-thang-6-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/bien-dong-van-dam-3/) [Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/con-la-nguon-hanh-phuc-dau-tien/) [Chào ngày mới 20 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-20-thang-6-2/) [Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/tu-mao-trach-dong-den-tap-can-binh/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/ngay-moi-manh-hao-nhien/) **Video nhạc tuyển
** [BERNWARD KOCH – Journey to the heart](https://youtu.be/0p9lVXfUeU0)bởi Andreea Petcu **Ban Mai** [MAR AKRAM – Dancing with the wind♥](https://youtu.be/3r99DIRPE2s) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

WARC-Identified-Payload-Type: text/html