markdown:
###
[SƠN TRUNG * BIẾN CHUYỂN TƯ TƯỞNG](http://vanhoavn.blogspot.ca/2012/09/blog-post_9028.html)
**The transformation of thought** *in the communist world* *Son Trung* *Karl Marx and Frederic Engels were the founders of international communism. In the Communist Manifesto, Marx and Engels declared that "The history of all hitherto existing society is the history of class struggles". Marx and Engels emphasized that soon or late, the proletariat will bury the bourgeoisie. Marx and Angels stated: "What the bourgeoisie therefore produces, above all, are its own grave-diggers. Its fall and the victory of the proletariat are equally inevitable".* *Briefly, three important points of the communist doctrine are:* *- Fierce condemnation against bourgeoisie, stirring up resentment among the proletariat, calling for the proletariat to destroy bourgeoisie and occupying the power by forces.* *- Abolishing private ownership right, establishing state ownership.* *- Instituting the proletarian dictatorship - the most brutal dictatorship in the history of mankind.* *To counter Marx and Engels' communist doctrine, from within the communist circle, there have arisen such thinkers and action planners as LEV DAVIDDOVITCH TROTSKY, NIKITA Khrushchev,MIKHAI GORBACHEV (Soviet Union) and MAO ZEDONG, DENG XIAOPING, and JIANG ZEMIN (China) who gave rise new theories which effectively annul the original communist doctrine of Mars and Engels, for example Jiang Zemin's Theory of the Three Represents which integrates the industrialists and capitalists into the Communist Party of China.* *In VN, the Nhan Van Giai Pham Movement with such leaders as Phan Khoi, Tran Dan, Nguyen Huu Dang... launched critical attacks on the Vietnamese communist regime and its ideology in the 1950s.* *At the present time, as communism is dying all over the world (China National Congress proclaimed its recognition of the private ownership right in February 2004), Vietnamese dissidents as Nguyen Ho, Nguyen Thanh Giang, Tran Do, Nguyen Dan Que, Le Chi Quang, Most Ven. Thich Huyen Quang, Thich Quang Do, Rev. Nguyen Van Ly have continually called for human rights and democracy. The day of removal of communism in VN will not be long./.* **Nh»ng chuy‹n bi‰n tÜ tÜªng** **trong th‰ gi§i c¶ng sän** **SÖn Trung**
Cu¶c Ç©i luôn bi‰n thiên ngay cä ch‰ Ç¶ c¶ng sän là m¶t ch‰ Ç¶ mà Marx t¿ hào là toàn vËn nhÃt, là ÇÌnh cao cûa nhân loåi. Th‰ nhÜng sau Marx, bao chû thuy‰t trong th‰ gi§i c¶ng sän Çã xuÃt hiŒn nh¢m phû ÇÎnh Marx và chû nghïa c¶ng sän.
Trong bài này, trÜ§c tiên, chúng tôi trình bày sÖ lÜ®c quan Çi‹m cûa Marx, Engels sau Çó së vi‰t vŠ các chû trÜÖng, quan Çi‹m khác cûa các nhà tÜ tÜªng và các lãnh Çåo trong th‰ gi§i c¶ng sän nh¢m chÓng låi các chû trÜÖng cuä Marx, Engels, Stalin và Mao Tråch ñông.
I. KARL MARX Và FREDERICH ENGELS
Karl Marx (1818-1883) và Frederich Engels (1820-1895) là hai nhà sáng lÆp Çäng c¶ng sän quÓc t‰. Theo ÇÎnh nghïa cûa Engels, trong
*Nh»ng Nguyên T¡c C¶ng Sän*, c¶ng sän là m¶t chû nghïa có møc Çích giäi phóng dân vô sän. Theo Engels, vô sän là m¶t giai cÃp trong xã h¶i sÓng b¢ng cách bán hoàn toàn sÙc lao Ç¶ng cûa mình và không thu ÇÜ®c l®i nhuÆn nào, mà tr†n Ç©i h†, sÓng ch‰t, vui buÒn cùng m†i hiŒn h»u ÇŠu do nhu cÀu lao Ç¶ng. H† là giai cÃp lao Ç¶ng cûa th‰ k› 19. H† là nh»ng th® thuyŠn bÎ b†n tÜ bän bóc l¶t và suÓt Ç©i h† là cu¶c Ç©i nghèo kh°. Giai cÃp vô sän ra Ç©i trong cu¶c cách mång kÏ nghŒ mà quan tr†ng nhÃt là viŒc phát minh máy hÖi nÜ§c và các máy móc khác Çã dÅn t§i cu¶c cách mång kÏ nghŒ ÇÀu tiên tåi Anh quÓc, sau lan tràn qua nhiŠu quÓc gia. ChÌ có nh»ng tÜ bän l§n m§i Çû sÙc mua máy móc tÓi tân Ç‹ trang bÎ cho cÖ xÜªng cûa h†. Máy tóc tÓi tân Çã làm cho sän xuÃt gia tæng và giá cä càng rÈ. Máy móc làm nhanh và tÓt hÖn con ngÜ©i cho nên giai cÃp tÜ bän n¡m tr†n vËn công cø sän xuÃt và càng ngày giai cÃp th® thuyŠn mÃt giá trÎ. Giai cÃp tÜ bän càng ngày càng giàu, có trong tay m†i thÙ còn giai cÃp vô sän càng ngày càng nghèo, giá trÎ ngÜ©i th® càng ngày càng kém. TrÜ§c Çây, th® thuyŠn có th‹ làm tØng vÆt m¶t, nay thì chÌ làm ÇÜ®c tØng b¶ phÆn m¶t. Trong giai Çoån cách mång kÏ nghŒ, cÙ vài næm låi có m¶t cu¶c khûng hoäng kinh t‰, khi‰n cho giai cÃp vô sän thêm khÓn ÇÓn. Engels cho r¢ng phäi bãi bÕ ch‰ Ç¶ tÜ h»u thì kÏ nghŒ m§i th¿c s¿ phát tri‹n, và Çây là møc Çích thi‰t y‰u cûa chû nghïa c¶ng sän.
Trong
*Tuyên Ngôn C¶ng Sän*, Marx và Engels cho r¢ng lÎch sº nhân loåi là lÎch sº giai cÃp ÇÃu tranh (The history of all hitherto existing society is the history of class struggles).
TØ cÖ sª lš luÆn này, hai ông tìm m†i cách gây hÆn thù giai cÃp, và Çi Ç‰n k‰t luÆn r¢ng giai cÃp vô sän së cÜ§p chính quyŠn, së chi‰n th¡ng, së lÆt Ç° giai cÃp tÜ bän và trª thành giai cÃp thÓng trÎ. Marx và Engels nhÃn månh r¢ng vô sän là ngÜ©i Çào mÒ chôn giai cÃp tÜ bän (What the bourgeoisie therefore produces, above all, are its own grave-diggers. Its fall and the victory of the proletariat are equally inevitable) . Và hai ông Çã ÇŠ ra nh»ng chû trÜÖng s¡t máu và tàn båo ÇÓi v§i tÜ bän nhÜ là Çánh thu‰ lÛy ti‰n, tÎch thu tài sän, hûy bÕ m†i quyŠn thØa k‰... Cách mång tháng mÜ©i 1919 thành công tåi Nga, Lênin Çã lÆt Ç° chính quyŠn cûa Nga hoàng, và thành lÆp chính quyŠn vô sän. ñäng c¶ng sän ra Ç©i tØ Çây. Lênin Çã thi‰t lÆp chính quyŠn chuyên chính, và chính quyŠn này ÇÜ®c Stalin cûng cÓ. Stalin Çã Çày dân Nga lên Tây Bá L®i Á , gi‰t bao triŒu ngÜ©i, và tÎch thu tài sän cûa nh»ng kÈ bÎ g†i là phong ki‰n, ÇÎa chû, tÜ bän và phän Ç¶ng. Nh»ng ÇÒng chí cûa ông trÜ§c sau cÛng bÎ gi‰t håi vì t¶i phän Ç¶ng, bán nÜ§c ho¥c liên låc v§i kÈ thù. ..
Nói tóm låi, ba Çi‹m quan tr†ng cûa chû nghïa c¶ng sän là:
- c¿c l¿c lên án tÜ bän bóc l¶t, gÆy cæm thù trong lòng ngÜ©i vô sän, kêu g†i vô sän tiêu diŒt tÜ bän, và cÜ§p chính quyŠn b¡ng võ l¿c.
- chû trÜÖng công h»u hóa, bãi bÕ quyŠn tÜ h»u .
- chû trÜÖng chuyên chính vô sän nghïa là Ç¶c tài tàn båo.
a. C¶ng sän chû trÜÖng tiêu diŒt tÜ bän vì cho tÜ bän là nguÒn gÓc Çau kh° cûa vô sän. HÖn n»a, h† cÀn tiêu diŒt tÜ bän Ç‹ cÜ§p tài sän và quyŠn l®i cûa tÜ bän.
b. H† cÃm tÜ h»u vì cho r¢ng tÜ h»u gây bÃt công xã h¶i, gây ra viŒc ngÜ©i bóc l¶t ngÜ©i. H† tin công h»u së Çem låi công bình xã h¶i.
c. H† chû trÜÖng s¡t máu vì không dùng båo løc thì khó tiêu diŒt tÜ bän , và khó b¡t m†i ngÜ©i tuân lŒnh. Dø d‡ và khûng bÓ là phÜÖng sách tranh Çãu cûa c¶ng sän.
II. NHNG CHUY"N Bi‰n tÜ tÜªng tåi Liên Xô
1. TROTSKY, LEV DAVIDOVITCH (1879-1940)
Ông cÛng dÜ®c g†i là Léon Trotsky là ngÜ©i thân tín cûa Lenin, là m¶t trong nh»ng lãnh tø cûa cu¶c cách mång Nga, và là ngÜ©i thành lÆp hÒng quân Liên Xô. Stalin dùng thû Çoån ám mu¶i giành lÃy chính quyŠn, ông lên ti‰ng phän ÇÓi, sau bÎ Stalin trøc xuÃt khÕi Çäng c¶ng sän và lÜu Çày ông ra khÕi nÜ§c Nga. Næm 1938, ông thành lÆp ÇŒ tÙ quÓc t‰ c¶ng sän mà ª ViŒt Nam có nhiŠu ngÜ©i tham gia t° chÙc này nhÜ Phan Van Hùm, NguyÍn An Ninh, Tå Thu Thâu, HÒ H»u TÜ©ng, NguyÍn Bách Khoa, Lê Væn Siêu. . .. Næm 1940, ông bÎ Stalin cho ngÜ©i ám sát tåi Mexico.
Ông chÓng ÇÓi ÇÜ©ng lÓi Ç¶c tài, gian ác cûa Stalin. Ông cho r¢ng cu¶c cách mång ngày càng xÃu Çi. Ông chû trÜÖng cách mång thÜ©ng xuyên ( permanent revolution). Ông là con trai cûa m¶t ngÜ©i Do Thái ít h†c, mua ÇÜ®c m¶t ít ru¶ng ÇÃt cho nên trong cách mång Çã trª thành ÇÎa chû và mÃt h‰t tài sän. Léon Trotsky bèn ÇÜa cha vào làm giám ÇÓc tåi m¶t nhà máy gÀn Måc TÜ Khoa. MË cûa ông là ngÜ©i Çäm Çang, nuôi 8 con æn h†c. Vì cu¶c sÓng khó khæn, sau chÌ còn Léon , m¶t trai và hai gái sÓng sót. NhÜng tÃt cä lÀn lÜ®t bÎ Stalin sát håi.
Trotsky là ngÜ©i có lòng nhân Çåo hÖn Léinin và Stalin. Ông Çã g¥p Lenin tåi Anh và thành lÆp t© báo Iskra (The Spark), næm 1903, ông thành lÆp nhóm Menshevik chÓng låi nhóm Bolshevik cûa Lenin mà ông cho r¢ng chû thuy‰t cûa Lenin së Çi Ç‰n Ç¶c tài Çäng trÎ...Cu¶c cách mång 1905 thành công, Trotsky ÇÜ®c bÀu làm chû tÎch h¶i ÇÒng Sô Vi‰t St. Peterburg. Lúc này ông xÜ§ng xuÃt thuy‰t ‘’ Cách mång thÜ©ng xuyên’’, nghïa là cu¶c cách mång ª quÓc gia này phäi ÇÜ®c các quÓc gia khác ti‰p tøc cho Ç‰n khi toàn th‰ gi§i ÇŠu hoàn tÃt cách mång ( revolution in one country must be followed by revolutions in other countries, eventually throughout the world. )
2. Nikita Khrushchev (1894-1971) và CHÑ NGH¸a XÉT LI-
Tåi ñåi h¶i XX ngày 23 tháng hai næm 1956 cûa c¶ng Çäng Liên Xô , Nikita Khrushchev b¡n m¶t loåt thÀn công vào thÀn tÜ®ng Staline.
ñây là m¶t cu¶c n°i dÆy cûa các tân lãnh tø Sô Vi‰t chÓng låi Stalin, và ÇÜ®c g†i là phong trào xét låi cûa Liên Xô, có møc Çích:
- hå bŒ thÀn tÜ®ng Stalin, Çä phá viŒc tôn sùng cá nhân.
- chÌ trích chû trÜÖng tÆp th‹ hóa cûa Stalin. Chû trÜÖng này làm cho nông dân ch‰t Çói rÃt nhiŠu dÜ§i th©i Stalin.
- tÓ cáo t¶i ác cûa Stalin: Nh© væn kiŒn Çåi h¶i XX l†t ra ngoài, th‰ gi§i m§i bi‰t s¿ thÆt khûng khi‰p vŠ thiên ÇÜ©ng Xô Vi‰t : Stalin Çã Çày dân Do Thái lên miŠn Sibir , Stalin hå lŒnh thû tiêu 30.000 binh lính, sï quan, và nhà chính trÎ Ba Lan tåi khu rØng KatÜn tÌnh Solensk
- Çòi phøc hÒi dân chû trong sinh hoåt xã h¶i và sinh hoåt Çäng,
- bác bÕ m†i quan Çi‹m dùng båo l¿c cÜ§p chính quyŠn, coi mÄu thuÅn gi»a hai hŒ thÓng là không th‹ ÇiŠu hòa. ñåi h¶i XX cûa c¶ng Çäng Liên Xô là Çåi h¶i hòa bình, chû trÜÖng tÜ bän và c¶ng sän cùng tÒn tråi, cùng h®p tác trong hòa bình, giäi quy‰t m†i tranh chÃp b¢ng thÜÖng lÜ®ng, chÃm dÙt chi‰n tranh lånh cÛng nhÜ chi‰n tranh nóng, giäi trØ quân bÎ.
Nikita Khrushchev là ngÜ©i có tinh thÀn cách mång, không nh»ng ông chÓng Stalin mà còn chÓng cä Marx, chÓng Çäng c¶ng sän khi tuyên bÓ bác bÕ dùng båo l¿c cÙÖp chính quyŠn và chû trÜÖng sÓng chung hòa bình v§i tÜ bän. NhÆn thÃy Liên Xô Çã mŠm dÎu, các nÜ§c c¶ng sän ñông Âu liŠn n°i lên Çòi Ç¶c lÆp, ly khai v§i Ç‰ quÓc Liên Xô. Trong Çäng c¶ng sän Liên Xô, các ÇÓi thû cûa Khrushchev bèn tÃn công ông. Khrushchev phäi thay Ç°i chính sách. Ông xua quân chi‰m các nÜ§c ñông Âu,. Tháng 11 næm 1956, ông Çem xe tæng Çàn áp cách mång ª Budapest, và Çàn áp khªi nghïa cûa Imme Nagy ª Hung Gia L®i, và gi‰t 20.000 dân Hung.Ông Çòi t°ng thÓng Dwight D. Eisenhower phäi xin l‡i Nga vŠ vø thám thính cÖ U2 cûa MÏ Çã vi phåm không phÆn Liên Xô. Sau vø này, ông cho xây d¿ng bÙc tÜ©ng Bá Linh, và lên ti‰ng chÓng MÏ vŠ vø hÕa tiÍn Cuba.Trong m¶t h¶i nghÎ quÓc t‰, ông Çòi ‘’chôn sÓng tÜ bän’’nhÜ Marx Çã nói. Cùng lúc này, ông cÛng lên ti‰ng chû trÜÖng ‘’ cùng tÒn tåi’’ v§i Tây phÜÖng và tài giäm binh bÎ, cùng giäm cæng th£ng trong chi‰n tranh lånh. Khoäng 1960, ông mª r¶ng Ç‰ quÓc Liên Xô, trong lúc này, ViŒt Nam ÇÜ®c Liên Xô giúp Ç« Ç‹ tÃn công miŠn Nam. M¥t trÆn Giäi Phóng MiŠn Nam ra Ç©i lúc này.
Næm 1964, công cu¶c cäi cách cûa Khrushchev Çã bÎ nhóm bäo thû cûa Léonid Breznev lÆt Ç°, ông lui vŠ thôn quê Än dÆt và mÃt næm 1971.
Chû nghïa xét låi cûa Nikita Khruschev Çã là m¶t khích lŒ l§n lao cho nhân dân và các væn nghŒ sï ViŒt Nam nhÜng låi làm cho các lãnh Çåo c¶ng sän Trung Hoa và ViŒt Nam hoäng s®. H† lo s® dân chúng n°i lên chÓng HÒ Chí Minh, chÓng Çäng. NhÃt là trong khi ViŒt Nam Çang chÓng MÏ, Liên Xô låi chû trÜÖng sÓng chung hòa bình v§i tÜ bän. ViŒc này Çã làm cho hàng ngÛ c¶ng sän ViŒt Nam chia rë. Lê ñÙc Th†, Lê DuÄn Çã b¡t b§ hàng ngàn ngÜ©i và gi‰t håi các Çäng viên vŠ t¶i thân Nga, Çi theo chû nghïa xét låi. DÅu sao, nay ViŒt Nam và Trung QuÓc nay Çang th¿c hiŒn chû thuy‰t cûa Nikita Khrushchev mà sÓng chung hoà bình v§i tÜ bän.
3. MIKHAIL GORBACHEV
Ông sinh næm 1931, h†c luÆt tåi trÜ©ng Çåi h†c Moscow, tÓt nghiŒp viŒn Nông nghiŒp 1966, và næm 1970 tham gia chính trÎ, trª thành lãnh tø liên bang Sô VI‰t tØ 1985 cho Ç‰n 1991. Ông Çã trình bày trÜ§c Çåi h¶i Çäng thÙ 27 vào tháng 2-1986 chû trÜÖng chính sách Glasnost ( cªi mª ) và perestroika ( tái ki‰n thi‰t). Næm 1998, ông tuyên bÓ bãi bÕ thuy‰t Brezhnev, cho phép ñông Âu theo ÇÜ©ng lÓi dân chû. Næm 1990, Gorbachov dÜ®c giäi thÜªng Nobel Hoà bình. Chính næm này, ông trúng cº t°ng thÓng Liên Bang Sô Vi‰t nhÜng sau Çó vào 1991, tØ chÙc. Chính sách dân chû hóa khi‰n cho Liên Xô và ñông Âu søp Ç°, ly khai khÕi änh hÜªng C¶ng sän Ç‹ trª thành nh»ng quÓc gia dân chû.
III. nh»ng chuyÍn bi‰n tÜ tÜ tÜªng tåi TRUNG QU–C:
1. MAO TRCH ñÔng ( 1893-1976 )
NhÜ Çã trình bày ª phÀn ÇÀu, Marx và Engels Çã ÇŠ cao giai cÃp vô sän, cho r¢ng giai cÃp vô sän là tiên ti‰n, së lãnh Çåo cách mång. Cách mång vô sän së làm cho xã h¶i tÓt gÃp næm gÃp mÜ©i ch‰ Ç¶ tÜ bän. NhÜng giai cÃp vô sän là gì ? Giai cÃp vô sän là nh»ng th® thuyŠn làm viŒc trong nh»ng cÖ xÜªng cûa tÜ bän. Nh»ng th® nŠ, th® m¶c, th® quét vôi, th® tiŒn, th® rèn, ngÜ©i thi‰n heo tåi ViŒt Nam chÌ là nh»ng công nhân cá th‹, không thu¶c giai cÃp vô sän theo tinh thÀn Marx và Engels. Giai cÃp vô sän th©i Marx chÌ phát sinh tåi các nÜ§c tÜ bän nhÜ là Anh, ñÙc, còn ª Nga, Trung QuÓc, ViŒt Nam, chÜa có tÜ bän mà cÛng không có vô sän. N‰u có thì cÛng rÃt íthông th‹ làm nên trò trÓng gì. ChÌ có nông dân Çông Çäo m§i là l¿c lÜ®ng cung cÃp lÜÖng th¿c và l¿c lÜ®ng chi‰n ÇÃu, không th‹ bÕ rÖi nông dân ho¥c không ÇŠ cao nông dân. Nºa theo Marx, nºa theo th¿c t‰ Trung QuÓc, Mao tôn tr†ng cä công nhân và nông dân cho nên ông tuyên bÓ công nông là l¿c lÜ®ng cách mång
2. ñ¥nG Ti‹u Bµnh (1904- 1997)
Công cu¶c tranh quyŠn cûa Trung c¶ng thành công chÙng tÕ s¿ Çóng góp l§n lao cûa nông dân trong th©i chi‰n. NhÜng sau khi lÃy ÇÜ®c Hoa Løc, Ç¥t ách thÓng trÎ, Trung c¶ng Çi theo chính sách tàn sát và kh¡c nghiŒt cûa Stalin, và càng ngày càng thÃt båi trong lãnh v¿c kinh t‰. Næm 1953, lúc 52 tu°i, ông trª thành t°ng bí thÜ Çäng c¶ng sän Trung quÓc, cùng Mao Tråch ñông, Chu Ân Lai là nh»ng lãnh tø n°i ti‰ng cûa Trung quÓc . BÜ§c nhäy v†t cûa Mao Tråch ñông khi‰n 30 triŒu dân Trung quÓc ch‰t Çói. BÜ§c nhäy v†t cÛng gây ra nhiŠu l©i ta thán khi‰n Mao cæm tÙc. Mao dùng cách mång væn hóa Ç‹ gi‰t håi và giam cÀm nh»ng ngÜ©i chÌ trích Mao trong Çó có LÜu Thi‰u Kÿ, Lâm BÜu, ñ¥ng Ti‹u Bình. ñ¥ng bÎ b†n VŒ Binh ñÕ cûa Mao k‰t t¶i là nhân vÆt sÓ hai Çi theo con ÇÜ©ng tÜ bän chû nghïa. ñ¥ng Ti‹u Binh hai lÀn bÎ hoån nån. LÀn thÙ nhÃt là trong cách mång væn hóa, sau ÇÜ®c g†i vŠ B¡c Kinh næm 1973. LÀn thÙ hai vào tháng 5, næm 1976 b†n tÙ nhân bang do Giang Thanh cÀm ÇÀu Çòi tÓng xuÃt ông ra khÕi B¡c kinh. Ông kín Çáo hoåt Ç¶ng, và cÛng nh© s¿ bäo vŒ cûa Chu Ân Lai, ông Çã khôi phøc ÇÎa vÎ sau khi Mao ch‰t và b†n tÙ nhân bang bÎ nhÓt. Næm 1982, m¥c dÀu ông tuyên bÓ Çi theo xã h¶i chû nghïa, chÓng tÜ bän chû nghïa, theo tÜ tÜªng Mao Tråch ñông, ông chû trÜÖng cäi cách, mª cºa giao thÜÖng v§i tÜ bän. Tåi Çåi h¶i Çäng næm này, ông tuyên bÓ phäi xây d¿ng xã h¶i chû nghïa sát v§i hiŒn tình Trung QuÓc. K‰t quä, tåi thôn quê, chính sách tÜ h»u hóa Çã làm cho sän lÜ®ng tæng cao, dân chúng có Çû lÜÖng th¿c. Câu nói n°i ti‰ng cûa ñ¥ng Ti‹u Bình là ‘’không phân biŒt mèo tr¡ng mèo Çen miÍn là b¡t ÇÜ®c chu¶t’’. Câu này cho thÃy ñ¥ng Ti‹u Bình theo chû thuy‰t th¿c døng, không theo ÇÜ©ng lÓi vô sän chuyên chính, lÆp trÜ©ng giai cÃp, ông là ngÜ©i có óc cªi mª, Çã làm cho dân Trung QuÓc thoát ách Ç¶c tài cûa Mao Tråch ñông và ÇÜa Trung QuÓc trª nên giàu månh.
3. GIANG TRch DÂn
Giang Tråch Dân sinh næm 1926, tÓt nghiŒp Çåi h†c Jiaotong ª ThÜ®ng Häi, tham gia sinh hoåt Çäng tåi Çåi h†c 1946 và tÓt nghiŒp ngành cÖ khí, sau Çi tu nghiŒp ª Liên Sô. Ông làm Çåi sÙ låi Romany và ThÎ trÜªng ThÜ®ng Häi. Sau ông trª thành T°ng Bí thÜ Çäng nÓi ti‰p ñ¥ng Ti‹u Bình.
Tåi Çåi h¶i khóa 16 quÓc h¶i Trung QuÓc næm 2002, ông trình bày thuy‰t ba Çåi diŒn. Ngày 14-3-2004, QuÓc H¶i Trung QuÓc tu chính hi‰n pháp, và bi‹u quy‰t thuy‰t này. ñó là m¶t minh xác chÃm dÙt chû nghïa Mác Lê m¥c dÀu lá c© c¶ng sän vÅn phÃt ph§i bay trên Thiên An Môn.
TrÜ§c Çây Marx ÇŠ cao vô sän, kêu g†i vô sän ÇÙng lên tiêu diŒt tÜ bän, còn Mao Tråch ñông thì lÃy công nông làm trø c¶t cho chû nghïa c¶ng sän.Nay Giang Tråch Dân lÃy công nhân, nông dân và tÜ bän làm ba thành phÀn chính trong Çäng c¶ng sän Trung QuÓc. Giang Tråch Dân Çã g†i công nhân là Çåi diŒn sän xuÃt ti‰n b¶, nông dân là Çåi diŒn væn hóa ti‰n b¶, còn tÜ sän là quyŠn l®i Ça sÓ nhân dân.
Nay quÓc h¶i tu chính hi‰n pháp là Ç‹ bäo vŒ quyŠn tÜ h»u cûa nhân dân. ñây là m¶t ÇiŠu trái v§i Marx. Sau m¶t th©i gian, Mao Tråch ñông ÇÃu tÓ, gi‰t håi và giam cÀm các phú nông, ÇÎa chû, nay Giang Tråch Dân låi tôn tr†ng quyŠn tÜ h»u, coi tÜ h»u ngang công h»u. Bªi vì không có tÜ h»u thì con ngÜ©i không có Ç¶ng cÖ lao Ç¶ng. Bài h†c sÖ Ç£ng Çó mà Marx không bi‰t. Phäi gÀn m¶t th‰ k› Çau kh°, con ngÜ©i m§i nhÆn thÃy sai lÀm cûa Marx.Trên lš luÆn, rõ ràng ông Çã coi tÜ bän là ÇÒng chí, coi tÜ bän là m¶t thành phÀn trong nhân dân Trung QuÓc. H† Giang Çã xóa bÕ tinh thÀn giai cÃp ÇÃu tranh, trª låi v§i chû nghïa quÓc gia. H†c thuy‰t ‘’tam Çåi diŒn’’ ( The Three Represents) do Giang Tråch Dân chû trÜÖng là m¶t bÜ§c quay lÜng v§i c¶ng sän chû nghïa. ñây là m¶t cu¶c Çäo chánh b¢ng lá phi‰u quÓc h¶i, không Ç° máu. Phe bäo thû cûa Mao im l¥ng ho¥c phän Ùng rÃt y‰u §t.
Nói tóm låi, ngay tØ khi Mao cÀm quyŠn, các nhà lãnh Çåo cÛng nhÜ nh»ng nhà trí thÙc và væn nghŒ sï Çã lên ti‰ng chÓng ÇÓi con ÇÜ©ng xã h¶i chû nghïa cûa Mao, cûa Marx. ñ¥ng Ti‹u Bµnh Çã dÀn dÀn cäi cách và nay thì Giang Tråch Dân Çã chính thÙc khai tº tinh thÀn Mác Lê.
IV. nh»ng chuy‹n bi‰n tÜ tÜªng tåi viŒt nam:
TR„N D„N & NHÂN VˆN GIAI PH…M (1954- 1956)
Trong suÓt bao næm kháng chi‰n, løc lÜ®ng chû Çåo vÅn là trí thÙc. NguyÍn Ái QuÓc, Võ Nguyên Giáp, TrÜ©ng Chinh, Phåm Væn ñÒng là con cái giai cÃp phong ki‰n và trÜªng giä. Các væn nghŒ sï theo kháng chi‰n nhÜ NguyÍn Tuân, NguyÍn Công Hoan, H»u Loan, TrÀn DÀn, Phan Khôi... là trí thÙc. Các væn nghŒ sï phäi im l¥ng. Nay hòa bình Çã trª låi næm 1954, các væn nghŒ sï nhÆn thÃy Çã Ç‰n lúc Çòi låi cho væn nghŒ quyŠn t¿ do tÜ tÜªng, t¿ do ngôn luÆn và t¿ do sáng tác. Sau khi Çi Trung QuÓc vŠ, m¶t sÓ nhà væn trong Çó có TrÀn DÀn, nhÆn thÃy ch‰ Ç¶ c¶ng sän Çã kìm kËp væn nghŒ sï, nhÃt là ch‰ Ç¶ công an trÎ, và chính ûy trÎ kìm hãm Çà ti‰n hoá cûa væn nghŒ. N‰u cÙ th‰ mãi, væn hóa së bÎ phá hoåi nhÜ ª Trung quÓc. CuÓi næm 1954, m¶t nhóm væn nghŒ sï quân Ç¶i, phÀn nhiŠu là chi‰n sï Üu tú trong chiên tranh chÓng Pháp, Çã tham d¿ trÆn ñiŒn Biên Phû và là Çäng viên c¶ng sän, Çã h†p nhau låi, ÇŠ nghÎ Çäng cäi ti‰n chính sách trong væn nghŒ quân Ç¶i. TrÀn DÀn thay m¥t cä nhóm trình bày cùng NguyÍn Chí Thanh, ûy viên B¶ Chính trÎ, chû nhiŒm T°ng cøc Chính trÎ quân Ç¶i nguyŒn v†ng Çòi Çäng trä væn nghŒ cho væn nghŒ sï.
Ti‰p theo Çó, tháng 3 næm 1955, TrÀn DÀn, Tº Phác t° chÙc h¶i thäo vŠ tÆp thÖ ViŒt B¡c cûa TÓ H»u xuÃt bän cuÓi 1954. TrÀn DÀn và Tº Phác bÎ b¡t giam vŠ t¶i chê thÖ TÓ H»u, chê thÖ ‘cách mång cûa m¶t nhà’’ Çåi cách mång’’.
Khi vŠ Hà N¶i, c¶ng sän Çã phát Ç¶ng ngay chi‰n dÎch ca tøng Çäng bác. NhÜng Ça sÓ ÇÒng bào th© Ö. VØa vŠ Hà N¶i, c¶ng sän còn lo viŒc nhà cºa, xe c¶, chÜa có thì gi© Ç‹ lo viŒc ki‹m soát væn hóa. HÖn n»a, m§i vŠ Hà N¶i, h† chÜa muÓn thi hành chánh sách tàn ác ra v¶i, cho nên trong mÃy næm ÇÀu tÜ nhân vÅn có quyŠn ra báo và xuÃt bän sách. Vì hòan cänh t¿ do này, m¶t sÓ báo chí tÜ nhân Çã ra Ç©i. Các væn nghŒ sï kháng chi‰n trong bao næm sÓng dÜ§i ch‰ Ç¶ c¶ng sän Çã bÎ Çè nén bóc l¶t, Ç‰n khi gÀn thành công, h† thÃy rõ b¶ m¥t thÆt cûa c¶ng sän trong chính sách cäi cách ru¶ng ÇÃt và chÌnh ÇÓn Çäng, cùng s¿ tranh giành ÇÎa vÎ, nhà cºa, xe c¶ khi c¶ng sän vŠ thành trong khi dân chúng và væn nghŒ sï Çói kh°, thi‰u thÓn nên h† Çòi t¿ do, dân chû. Phong trào này do các væn nghŒ sï kháng chi‰n n°i danh nhÜ Phan Khôi, TrÀn DÀn, Lê ñåt, Væn Cao, Hoàng CÀm. . . khªi xÜ§ng trên các báo tÜ nhân sau lan r¶ng ra các báo Çäng. Trong sÓ báo chí này chû Çåo là hai t© Giai PhÄm và Nhân Væn:
1. Giai PhÄm :
GÒm có các Ç¥c san
*Giai PhÄm 1956 (Giai PhÄm Mùa Xuân), Giai PhÄm Mùa Thu, Giai PhÄm Mùa ñông*.
Tháng 1-1956, nhà xuÃt bän Minh ñÙc tØ chi‰n khu vŠ, cho xuÃt bän tÆp Giai PhÄm 1956 ( sau này g†i là Giai PhÄm Mùa Xuân ), trong cuÓn này có nhiŠu bài nêu lên s¿ thÓi nát cûa ch‰ Ç¶ nhÜ bài "ChÓng công thÙc", "Ông Bình Vôi" cûa Lê ñåt, "Cái ch°i quét rác rÜªi" cûa Phùng Quán. TrÀn DÀn bÎ b¡t vì vi‰t bài "NhÃt ñÎnh Th¡ng" bôi Çen ch‰ Ç¶, và t©
*Giai PhÄm Mùa Xuân*bÎ tÎch thu. ´t lâu sau, Moscow sai Mikoyan sang Hà N¶i, bu¶c ViŒt Nam sºa sai. Và lúc này, Mao tung ra chi‰n dÎch ‘Bách Hoa TŠ Khai, Bách Gia Tranh Minh’ , ViŒt Nam b¡t bu¶c phäi công bÓ chính sách m§i cûa Khrushchev. Ti‰p theo là *Giai PhÄm Mùa Thu*TÆp I, II, III. *Giai PhÄm Mùa Thu*tÆp I ra Ç©i ngày 29-8-1956, Phan Khôi vi‰t bài Phê Bình Lãnh ñåo Væn NghŒ là m¶t quä bom tå n° gi»a thû Çô Hà N¶i. *Giai PhÄm Mùa Thu*tÆp II xuÃt bän tháng 10-1956, *Giai PhÄm* *Mùa Thu*tÆp III ra Ç©i tháng 11-1956, và *Giai PhÄm Mùa ñông*in tháng 12-1956.
2.Nhân Væn
T©
*Nhân Væn*ra Ç©i ngày 15-9-1956 do Phan Khôi, NguyÍn H»u ñang, TrÀn DÀn chû trÜÖng. T© *Nhân Væn*tÃn công månh më, lan r¶ng Ç‰n *Th©i M§i*và *CÙu QuÓc, H†c TÆp*là hai t© báo Çäng. Lúc này, HÒ Vi‰t Th¡ng, Võ Nguyên Giáp ÇŠu ÇÙng lên nhÆn khuy‰t Çi‹m. HÒ Chí Minh im l¥ng, TÓ H»u lÄn sang B¡c Kinh, b†n cai thÀu væn nghŒ nhÜ Hoài Thanh, Xuân DiŒu, LÜu Tr†ng LÜ im hÖi l¥ng ti‰ng. NguyÍn ChÜÖng và Hoàng Xuân NhÎ lên ti‰ng bênh v¿c Çäng. L©i qua ti‰ng låi ngày càng gay g¡t, và uy th‰ Çäng ngày càng xuÓng dÓc thê thäm. *Giai PhÄm*và tåp chí *Nhân Væn*là có sÙc månh hÖn cä cho nên ngÜ©i ta g†i tÜ trào này b¢ng m¶t tên chung là *Nhân Væn Giai PhÄm.*
Trong phong trào Nhân Væn - Giai PhÄm có nhiŠu væn nghŒ sï tham gia.
*Nhân Væn*do Phan Khôi làm chû nhiŒm, TrÀn Duy làm thÜ kš tòa soån.
Nói chung, sau 1954, các væn nghŒ sï VIŒt Nam mà Ça sÓ là Çäng viên Çã lên tiêng Çòi t¿ do tÜ tÜªng, t¿ do sáng tåo, phá tan chû trÜÖng kìm kËp cûa Çäng. Sau này,
*Nhân Væn, Giai PhÄm*còn lên ti‰ng chÓng quan liêu, và tham ô lãng phí. ViŒc này Çi trÜ§c cä phong trào xét låi Liên Xô và Træm Hoa ñua Nª ª Trung quÓc, m¥c dÀu vŠ sau hai phong trào này tác Ç¶ng thêm vào *Nhân Væn, Giai PhÄm.*HÒ Chí Minh, TrÜ©ng Chinh, TÓ H»u ra lŒnh Çóng cºa *Nhân Væn, Giai PhÄm*, bÕ tù TrÀn DÀn, NguyÍn H»u ñang, và trØng phåt các væn nghŒ sï coí liên quan tr¿c ti‰p hay gián ti‰p Ç‰n *Nhân Væn Giai PhÄm.*
Sau
*Nhân Væn, Giai PhÄm*, các Çäng viên c¶ng sän Çã giác ng¶ mà tØ bÕ Çäng nhÜ NguyÍn H¶, NguyÍn Thanh Giang, TrÀn ñ¶ và các trí thÙc và nhân dân trong nÜ§c nhÜ bác sï NguyÍn ñan Qu‰, luÆt sÜ Lê Chí Quang, hoà thÜ®ng Thích Quäng ñ¶, hòa thÜ®ng Thích HuyŠn Quang, linh møc NguyÍn Væn Lš , nhân dân HÆu giang, Thái Bình.,. Çã tranh Çãu cho t¿ do dân chû và t¿ do tôn giáo.
Nói tóm låi, tØ cách mång tháng mÜ©i Nga thành công, Çäng c¶ng sän ra Ç©i Çã Çem bao tai h†a Ç‰n cho nhân loåi. Tuy c¶ng sän hung tàn và månh më, nhân dân các nÜ§c trên th‰ gi§i, ngay cä các nhà lãnh Çåo c¶ng sän cùng trí thÙc và væn nghŒ sï Çã ra sÙc tÃn công chû nghïa c¶ng sän và lš thuy‰t sai lÀm cûa Marx, Engels, Lenin, Stalin và Mao. . .
1.Chû nghïa c¶ng sän là m¶t chû nghïa Ç¶c tài, m¶t chû nghïa dân chû giä hiŒu và xäo quyŒt, chÌ Çem låi áp bÙc,chém gi‰t và ngæn cÃm m†i thÙ t¿ do cûa con ngÜ©i.
2.Chû nghïa c¶ng sän chÌ Çem låi nghèo kh°, bÃt công vì chû trÜÖng tÆp th‹ hóa chÌ làm suy giäm sÙc phÃn Çãu cá nhân. C° nhân ta có câu:’’ cha chung không ai khóc’’ Çã mang š nghïa chÓng ÇÓi chû nghïa c¶ng sän và ÇÜ©ng lÓi sinh hoåt tÆp th‹. Chû nghïa c¶ng sän do nh»ng ngÜ©i dÓt nát lãnh Çåo ( hÒng hÖn chuyên) chÌ phá hoåi ÇÃt nu§c, và không ÇÜ†c dân chúng nhÃt là gi§i trí thÙc ûng h¶. Sau cùng, chû nghïa c¶ng sän Ç¶c tài thi‰u dân chû, khi‰n dân chúng bÃt mãn.
3. Tiêu diŒt tÜ h»u nghïa là tiêu diŒt lòng hæng hái làm viŒc. Do Çó næng suÃt suy kém, sän lÜ®ng xuÓng thÃp và gây ra nån tham nhÛng, æn c¡p cûa công.
Vµ nhÆn thÙc rõ nh»ng sai lÀm trên, các nhà lãnh Çåo, các nhà trí thÙc và væn nghŒ sï cùng nhân dân các nÜ§c Çã vùng lên tranh ÇÃu tiêu diŒt chû nghïa c¶ng sän. Gorbachev Çã chôn Çäng c¶ng sän Liên Xô, và nay ñ¥ng Ti‹u Bình/Giang Tråch Dân Çã công khai quay lÜng låi v§i Marx, và nhân dân VIŒt Nam Çang ra sÙc tranh Çãu Ç‹ thû tiêu chû nghïa c¶ng sän tàn dân håi nÜ§c. Ngày thành công së Ç‰n v§i chúng ta không bao lâu n»a.
(
*Mùa QuÓc HÆn 2004, Ottawa, Canada)*
###
[GS. VŨ QUỐC THÚC * LỢI KHÍ TÖÏ DO TRUYỀN THÔNG ](http://vanhoavn.blogspot.ca/2012/09/blog-post_9179.html)
**TRONG COÂNG CUOÄÂC GIAÛI PHOÙNG ÑAÁT NÖÔÙC**
GS Thuùc nguyeân laø Khoa Tröôûng ÑH Luaät Khoa SG, Giaùo Sö Thöïc Thuï Ñaïi Hoïc Paris, Boä
Tröôûng Giaùo Duïc, Thoáng Ñoác Ngaân Haøng Quoác gia, Quoác Vuï Khanh Ñaëc Traùch Taùi Thieát
vaø Phaùt Trieån VNCH, laø ñoàng taùc giaû caùc phuùc trình noåi tieáng ñeä trình leân Toång Thoáng
Hoa Kyø nhö Phuùc Trình Staley - Vuõ Quoác Thuùc, Phuùc Trình Lilienthal - Vuõ Quoác Thuùc (veà keá
hoaïch taùi thieát haäu chieán VNCH) (Lilienthal, D.E. & Vu, Quoc Thuc: The Postwar
Development of the Republic of Vietnam: Policies and Programs, New York: Praeger, 1970).
OÂng hieän soáng taïi Nanterre.
Tröôùc khi ñi saâu vaøo vaán ñeà , chuùng toâi caàn xaùc minh veà hai cuïm töø " töï do truyeàn thoâng "
vaø'' giaûi phoùng ñaát nöôùc " .
Tö do truyeàn thoâng , theo chuùng toâi quan nieäm , khoâng phaûi chæ coù söï töï do thoâng tin döôùi
caùc daïng quen thuoäc nhö baùo chí , phaùt thanh , truyeàn hình , tín ñieäp ñieän töû , trang nhaø
treân Internet , baêng vaø ñóa ghi aâm , baêng vaø ñóa ghi hình v.v.. Töï do truyeàn thoâng bao goàm
caû söï töï do hoïc hoûi nhö ñoïc vaø löu tröõ saùch baùo, phim aûnh , baêng nhaïc ... tham khaûo taøi
lieäu qua maïng löôùi internet , minitel , nghe caùc ñaøi phaùt thanh , xem caùc ñaøi truyeàn hình ,
tham döï caùc buoåi dieãn giaûng , caùc lôùp vaø khoùa huaán luyeän duø khoâng do Nhaø nöôùc toå chöùc . Dó nhieân , töï do truyeàn thoâng phaûi bao haøm caû söï töï do phaùt bieåu tö töôûng , töï do saùng
taùc vaên hoùa phaåm , töï do xuaát baûn , töï do phaùt haønh , töï do trao ñoåi yù kieán trong nhöõng
buoåi hoäi thaûo coâng khai hay thu heïp v.v.. Moïi hình thöùc haïn cheá hay kieåm duyeät phaûi
coi ø laø bieät leä vaø khoâng ñöôïc vi phaïm Hieán Phaùp quoác gia cuøng caùc Coâng Öôùc quoác teá
ñaõ döôïc Nhaø nöôùc pheâ chuaån.
Cuïm töø " giaûi phoùng ñaát nöôùc" coù theå khieán nhieàu ñoàng baøo quoác noäi - nhaát laø caùc baïn
sinh sau naêm 1975 - ngaïc nhieân . Ngaïc nhieân vì töø nhieàu naêm nay , baùo chí , caùc ñaøi phaùt
thanh vaø caùc ñaøi truyeàn hình cuûa Nhaø nöôùc khoâng ngôùt khaúng ñònh laø sau khi thaéng
Phaùp naêm 1954 , thaéng Myõ naêm 1973 , thoáng nhaát hai mieàn Nam Baéc naêm 1975 , ñuoåi
quaân ñoäi Trung Hoa khoûi nhöõng vuøng bò taïm chieám ñoùng trong cuoäc xung ñoät naêm 1979 ,
thoaùt ly baù quyeàn cuûa Maïc Tö Khoa do söï giaûi theå cuûa Khoái Coäng Saûn Lieân Xoâ , Vieät
Nam daõ trôû neân hoaøn toaøn ñoäc laäp . Nhö vaäy taïi sao coøn ñaët vaán ñeà giaûi phoùng ñaát
nöôùc? Lyù do deã hieåu : ñoái vôùi chuùng toâi , coâng cuoäc giaûi phoùng ñaát nöôùc chöa hoaøn taát
maëc duø treân bình dieän quoác teá ta ñaõ giaønh laïi ñöôïc chuû quyeàn chính trò . Neáu chính
quyeàn ngöï trò ôû quoác noäi khoâng phaûi do nhaân daân töï do baàu leân , neáu cheá ñoä chính trò roõ
raøng khoâng phuø hôïp vôùi nguyeän voïng cuûa ñaïi ña soá nhaân daân maø chæ toàn taïi do yù muoán
cuûa moät thieåu soá duøng moïi thuû ñoaïn baát chính ñeå baûo veä quyeàn löïc vaø ñòa vò cuûa mình
thì ñaâu ñaõ heát naïn leä thuoäc ? ÔÛ ñaây toâi nghó ñeán söï leä thuoäc cuûa caùc noâng noâ ñoái vôùi
laõnh chuùa döôùi cheá ñoä phong kieán , cuûa taàng lôùp thöù daân ñoái vôùi giôùi quyù toäc döôùi cheá
ñoä quaân chuû chuyeân cheá . Nhöõng haïng ngöôøi " thaáp coå beù mieäng" vöøa keå coù caàn ñöôïc "
giaûi phoùng " khoâng ? Chuùng toâi ñaët vaán ñeà " giaûi phoùng ñaát nöôùc " laø trong tinh thaàn ñoù .
Toâi chôït nhôù laïi caâu noùi cuûa kyù giaû Henri de Turenne khi keát thuùc loaït phim veà lòch söû
Vieät Nam ñöôïc chieáu treân ñaøi truyeàn hình Phaùp Antenne 2 naêm 1984 : " Daân Vieät Nam
ñaõ giaønh laïi ñöôïc quyeàn ñoäc laäp cuûa xöù xôû nhöng hoï vaãn coøn phaûi tranh ñaáu ñeå ñöôïc töï
do " . Duø khoâng ñoàng yù vôùi caùch nhìn nhieàu söï kieän lòch söû Vieät Nam cuûa Henri de
Turenne , toâi saün saøng chia seû quan ñieåm cuûa oâng ta veà tình traïng thieáu soùt töï do ôû nöôùc
ta vaøo hoài ñoù .
Hai chuïc naêm ñaõ troâi qua töø cuoäc tranh luaän giöõa Henri de Turenne vaø chuùng toâi . Tình traïng coù
thay ñoåi nhieàu khoâng ? Maëc duø ñaõ coù nhöõng bieän phaùp côûi môû khaù quan troïng trong hai lónh
vöïc kinh teá vaø ngoaïi giao , ta phaûi ñau xoùt nhaän ñònh raèng ñoàng baøo trong nöôùc vaãn chöa thoaùt
khoûi söï aùp böùc naëng neà cuûa moät cheá ñoä ñoäc taøi toaøn trò . Söï aùp böùc ñoù haøng ngaøy ñöôïc
phôi baày traéng trôïn trong caùc lónh vöïc chính trò , xaõ hoäi, vaên hoùa , tö töôûng .
Trong lónh vöïc chính trò chaúng haïn , maëc duø ñaûng Coäng Saûn ñaõ naém chaéc trong tay moïi boä
phaän cuûa guoàng maùy Nhaø nöôùc , Ñaûng vaãn khoâng chaáp nhaän söï hieän dieän vaø hoaït ñoäng
cuûa baát cöù toå chöùc chính trò ñoäc laäp naøo khoâng theo ñuùng muïc tieâu vaø ñöôøng loái cuûa mình .
Neáu toå chöùc naøy töôûng raèng coù theå döïa vaøo söï uûng hoä tinh thaàn cuûa nhaân daân hay cuûa
quoác teá ñeå laøm nhöõng haønh ñoäng thoâng thöôøng cuûa moïi chính ñaûng nhö hoäi thaûo , phoå bieán
taøi lieäu ñeå huaán luyeän caùc thaønh vieân , traû lôøi phoûng vaán cuûa baùo chí ( dó nhieân laø baùo chí
ngoaïi quoác ) thì Ñaûng Coäng Saûn khoâng ngaàn ngaïi ra leänh cho Coâng An baét giam caùc laõnh tuï
daùm coâng khai ra maët nhö vaäy , haï leänh cho Vieän Kieåm Saùt Nhaân Daân truy toá hoï tröôùc toøa
aùn hình söï veà " toäi möu toan phaù hoaïi cheá ñoä " : Toøa aùn thuï lyù noäi vuï , thay vì xeùt söû coâng
baèng theo Phaùp lyù thì luoân luoân keát toäi caùc nghi can theo chæ thò cuûa Ñaûng . Ñieån hình cho
caùch ñaøn aùp ñoái laäp naøy laø vuï Giaùo sö Nguyeãn Ñình Huy vaø vuï Baùc só Nguyeãn Ñan Queá .
Coøn ñaâu laø quyeàn töï do phaùt bieåu yù kieán cuûa ngöôøi coâng daân ? ñaâu laø quyeàn töï do thoâng
tin ñöôïc moïi nöôùc vaên minh toân troïng ?
Trong lónh vöïc xaõ hoäi , neáu caùc toân giaùo quen thuoäc nhö ñaïo Ky toâ , ñaïo Phaät , Ñaïo Cao Ñaøi ,
Ñaïo Tin Laønh , Phaät Giaùo Hoøa Haûo ñöôïc tieáp tuïc sinh hoaït thì nhaø caàm quyeàn Coäng Saûn baét
buoäc caùc giaùo só cuøng tín ñoà phaûi chòu söï kieåm soaùt chaët cheõ cuûa Ñaûng , töø vieäc giaûng
ñaïo cho tôùi vieäc aán loaùt kinh saùch cuøng caùch thöùc vaø ñieàu kieän tuyeån moä chuûng sinh : noùi
khaùc toân giaùo ñöôïc pheùp toàn taïi nhöng phaûi töï bieán mình thaønh moät giaùo hoäi " quoác doanh " ,
moät toå chöùc ngoaïi vi cuûa Ñaûng , khoâng hôn khoâng keùm ! Nhöõng tu só naøo khoâng muoán bò
kieåm soaùt nhö vaäy thì hoaëc laø phaûi hoaøn tuïc , hoaëc laø chaáp nhaän moïi söï tröøng phaït baát
coâng , ñoäc ñoaùn nhö khoâng ñöôïc di chuyeån khoûi nôi cö truù , khoâng ñöôïc lieân laïc vôùi baát cöù ai
duø chæ baèng ñieän thoaïi . Nhöõng thí duï noåi baät nhaát laø söï caàm tuø/quaûn cheá caùc hoøa thöôïng
Huyeàn Quang , Quaûng Ñoä , linh muïc Nguyeãn Vaên Lyù ... chöa keå nhieàu chöùc saéc Cao Ñaøi , Hoøa
Haûo vaø muïc sö Tin Laønh khaùc .
Ñaâu laø quyeàn töï do tìm hieåu Chaân lyù , töï do rao giaûng ñieàu laønh , neàn taûng cuûa vaên minh
nhaân loaïi ?
Vaãn trong lónh vöïc xaõ hoäi , vì moïi hình thöùc thoâng tin ñeàu bò caùn boä Coäng Saûn ôû caùc caáp töø
trung öông tôùi xaõ thoân , phöôøng , khoùm tuøy tieän kieåm soaùt , neân ñaùm ngöôøi naøy ñaõ lôïi duïng
quyeàn theá , maëc söùc tham nhuõng , tha hoà moùc noái vôùi nhöõng phaàn töû baát löông , toáng tieàn ,
buoân laäu , gaù baïc , maõi daâm , baùn phuï nöõ, treû em ra nuôùc ngoaøi ñeå kieám lôïi ... Chöa bao giôø
phong hoùa nöôùc ta laïi suy ñoài ñeán nhö vaäy ! Nhöõng vuï ñoäng trôøi nhö vuï thuûy cung Thaêng long ,
vuï Naêm Cam .. chæ laø phaàn noåi cuûa moät taûng baêng cöïc kyø saâu roäng.
Sau heát , khoûi caàn chöùng minh laø trong lónh vöïc vaên hoùa , tö töôûng , Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam
luoân luoân theo saùt ñöôøng loái aùp duïng töø thôøi Stalin : ñöøng bao giôø noùi tôùi töï do vaên hoùa ! vì
vaên hoùa khoâng phaûi ñeå thoûa maõn nhöõng öôùc mô , nhöõng thò hieáu , nhöõng tieàm duïc cuûa caù
nhaân ... maø coù nhieäm vuï phuïc vuï phuùc lôïi chung cuûa coäng ñoàng . Ai bieát roõ phuùc lôïi naøy ? Dó
nhieân laø Ñaûng , cuï theå laø Ban Vaên Hoùa Tö Töôûng cuûa Ñaûng ... Nhöõng nhaø vaên , nhaø thô ,
ngheä só , nhaïc só ... khoâng theo ñuùng ñöôøng loái maø Ñaûng ñaõ ñeà ra thì chæ coøn moät caùch laø
saùng taùc thaàm kín ñeå thöôûng thöùc rieâng , ñöøng mô töôûng haõo huyeàn laø caùc taùc phaåm ñoù
seõ ñöôïc phoå bieán ! Vuï Nhaân Vaên Giai Phaåm laø moät thí duï ñieån hình .
Noùi toùm laïi , söï thieáu soùt töï do ôû nöôùc ta quaû thöïc laø moät ñaïi hoïa ñang khieán cho nhieàu löông
daân ñau khoå , khieán cho daân toäc ta tuït haäu theâ thaûm so vôùi theá giôùi vaên minh , khieán cho xaõ
hoäi Vieät Nam baêng hoaïi, theå dieän cuûa doøng gioáng Laïc Hoàng bò oâ nhuïc ...
* * *
Taïi sao tình traïng laïi toài teä nhö vaäy , trong khi neàn kinh teá cuûa ta vaãn phaùt trieån vaø caùc quan heä
ngoaïi giao cuûa ta vôùi theá giôùi ngaøy caøng taêng tieán ? Chính vì moät thieåu soá tham quyeàn coá vò
ñaõ quaù thieån caän , chæ nghó ñeán caùi lôïi tröôùc maét laø baûo veä quyeàn löïc chính trò cuûa caù
nhaân , gia ñình vaø phe nhoùm ; Thieåu soá naøy ñaõ aùp duïng chính saùch NGU DAÂN , ngaên caûn
nhaân daân tìm hieåu , kieåm soaùt trieät ñeå moïi söï truyeàn baù tin töùc , tö töôûng .. ñeå khoâng ai coøn
coù cô hoäi vaø phöông tieän laät ñoå ñoäc quyeàn hoaønh haønh cuûa chuùng .
A) Tröôùc heát , chuùng khoâng daùm ñeå nhaân daân töï do hoïc hoûi vì sôï nhaân daân bieát roõ söï thaät
lòch söû . Söï thaät ñoù laø do aûnh höôûng cuûa phong traøo giaûi phoùng thuoäc ñòa lan traøn khaép theá
giôùi sau Theá Chieán Hai, taát caû caùc nöôùc thuoäc ñòa , duø laø ôû trong Ñeá Quoác Anh , Ñeá Quoác
Phaùp , Ñeá Quoác Bæ , Ñeá Quoác Hoaø Lan , Ñeá Quoác Nhaät , Ñeá Quoác Boà Daøo Nha hay Ñeá
Quoác Taây Ban Nha .. ñeàu laàn luôït ñöôïc traû laïi ñoäc laäp , moät caùch mau choùng vaø toaøn boä hay
tieäm tieán vaø töøng phaàn . Khi Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam tuyeân truyeàn trong noäi boä Ñaûng cuõng
nhö trong nhaân daân laø Ñaûng ñaõ giaûi phoùng nöôùc ta khoûi aùch ñoâ hoä cuûa Phaùp quoác , Ñaûng
ñaõ " noùi ngoa " vì thöïc ra laø ngay töø naêm 1948 , chính quyeàn Phaùp ñaõ hieåu roõ raèng Phaùp
khoâng theå laäp laïi cheá ñoä thuoäc ñòa ôû Ñoâng Döông nhö tröôùc naêm 1939 . Nhöng Phaùp khoâng
daùm traû ñoäc laäp cho 3 nöôùc Vieät , Meân , Laøo moät caùch chính thöùc vì haønh ñoäng naøy seõ coù
aûnh höôûng daây chuyeàn töùc thì ñoái vôùi caùc thuoäc ñòa Phaùp ôû Phi Chaâu . Ñoái vôùi Phaùp ,
nhöõng thuoäc ñòa Phi Chaâu môùi thöïc söï quan troïng coøn Ñoâng Döông - caùi thöôøng ñöôïc goïi laø "
hoøn ngoïc Vieãn Ñoâng " - duø coù maát chaêng nöõa , cuõng khoâng theå gaây nguy khoán cho söï toàn
vong cuûa Phaùp . Vaû chaêng , trong thöïc teá , ngay töø naêm 1942 , do söï chieám ñoùng cuûa quaân
ñoäi Nhaät Baûn , Ñoâng Döông ñaõ thoaùt khoûi voøng kieåm soaùt cuûa Phaùp roài . Chính vì vaäy maø
ngaøy 5 thaùng 6 naêm 1948 , moät buoåi leã long troïng bieán ñoåi tình hình Vieät Nam ñaõ ñöôïc toå chöùc
treân tuaàn döông haïm Duguay Trouin ôû Vònh Haï Long . Tham döï buoåi leã naøy , ngoaøi Chính Phuû
Trung Öông Laâm Thôøi Vieät Nam do Thieáu Töôùng Nguyeãn Vaên Xuaân caàm ñaàu , ñeán töø Saøi Goøn
, coøn coù Cöïu Hoaøng Baûo Ñaïi , ñeán töø Höông Caûng nôi oâng ñang tî naïn . Trong buoåi leã , Cao UÛy
Phaùp ôû Ñoâng Döông Emile Bollaert ñaõ nhaân danh Chính Phuû Phaùp , kyù moät baûn Tuyeân Ngoân
Long Troïng , thöøa nhaän neàn ñoäc laäp cuûa quoác gia Vieät Nam , goàm ba vuøng Baéc Kyø , Trung Kyø
vaø Nam Kyø, töø nay ñaët döôùi quyeàn laõnh ñaïo cuûa Taân Quoác Tröôûng Baûo Ñaïi . Neáu Ñaûng
Coäng Saûn Vieät Nam , luùc ñoù , nuùp sau danh hieäu Vieät Minh , thöïc taâm tranh ñaáu ñeå giaûi
phoùng ñaát nöôùc thì phaûi toùm laáy cô hoäi lòch söû naøy , coäng taùc vôùi Taân chính quyeàn Baûo Ñaïi
, ñem toaøn löïc quaân söï vaø chính trò cuûa mình , ñeå bieán baûn Tuyeân Ngoân Vònh Haï Long thaønh
moät quy cheá ñoäc laäp thaät söï . Trong tröôøng hôïp naøy , Chính quyeàn Phaùp coù theå ruùt daàn ñoaøn
quaân vieãn chinh khoûi Vieät Nam maø khoâng sôï maát maët : Vieät Minh laø chính ñaûng choáng Phaùp
maïnh nhaát laïi ñöôïc ña soá nhaân daân uûng hoä , dó nhieân vaãn giöõ öu theá trong chính quyeàn cuûa
taân quoác gia Vieät Nam . Daân toäc ta coù theå ñem toaøn theå nghò löïc vaø taøi nguyeân xaây döïng
ñaát nöôùc : raát nhieàu cô ta hôn haün caùc laùng gieàng nhö Thaùi Lan , Phi Luaät Taân , Maõ Lai ...
hoaëc ít nhaát cuõng khoâng thua keùm hoï ! Khoán noãi ...Hoà Chí Minh laïi laø moät laõnh tuï coäng saûn :
ñoái vôùi oâng ta, muïc tieâu chuû yeáu laø thöïc hieän cuoäc caùch maïng xaõ hoäi chuû nghóa treân toaøn
Baùn ñaûo Ñoâng Döông coøn giaûi phoùng Vieät Nam ñeå ñöôïc thöïc söï ñoäc laäp (trong Lieân Hieäp
Phaùp) chæ laø thöù yeáu ! Trong nhöõng thaùng sau buoåi leã lòch söû ôû Vònh Haï Long , hoï Hoà vaø
caùc ñoàng chí quyeát ñònh tieáp tuïc khaùng chieán choáng Phaùp , khieán " giaûi phaùp Baûo Ñaïi "
khoâng theå ñaùp öùng nguyeän voïng chaám döùt chieán cuoäc cuûa Phaùp nöõa! Ñaây laø moät quyeát
ñònh voâ cuøng tai haïi cho daân toäc ta vì Hoà Chí Minh vaø Ñaûng Coäng Saûn VN ñaõ taùch rôøi cuoäc
khaùng chieán choáng Phaùp khoûi quan heä song phöông Phaùp Vieät ñeå ñaët cuoäc chieán naøy trong
khuoân khoå cuoäc xung ñoät toaøn caàu giöõa Khoái Tö Baûn vaø Khoái Coäng Saûn . Quyeát ñònh naøy
ñaõ môû ñöôøng cho söï can thieäp cuûa Trung Coäng , roài cuûa My,õ ñeå ñöa tôùi nhöõng bieán coá bi
thaûm cho daân toâc ta, töø söï chia ñoâi laõnh thoå , tôùi cuoäc chieán ñaãm maùu giöõa hai mieàn Nam
Baéc. Duø sau 1975 , söï taùi thoáng nhaát ñaõ thöïc hieän ñöôïc nhöng veát thöông trong cô theå vaø taâm
hoàn daân toäc vaãn chöa haøn gaén. Ñau khoå nhaát laø ta ñaõ boû phí gaàn nöûa theá kyû , hy sinh ba
theá heä ñeå trôû thaønh moät trong ba nöôùc ngheøo tuùng nhaát ôû Ñoâng Nam AÙ (2 nöôùc kia laø Cam
Boát vaø Laøo)
Söï thaät lòch söû laø nhö vaäy . Dó nhieân nhoùm caàm quyeàn Coäng Saûn khoâng theå ñeå cho nhaân
daân bieát roõ : ngaên caám nhaân daân tìm hieåu chuyeän cuõ , baét buoäc moïi ngöôøi phaûi thuoäc loøng
luaän ñieäu ñöôïc ñöa ra trong caùc saùch giaùo khoa , ñoù laø caùch höõu hieäu nhaát ñeå duy trì huyeàn
thoaïi laø Ñaûng Coäng Saûn ñaõ ñem laïi ñoäc laäp cho daân toäc Vieät !
B) Ngay ñoái vôùi nhöõng bieán coá thôøi söï , nhoùm caàm quyeàn Coäng Saûn cuõng khoâng daùm cho
nhaân daân bieát roõ : ngöôøi daân chæ ñöôïc ñoïc nhöõng gì maø Nhaø nöôùc cho pheùp baùo chí ñaêng
taûi , ñöôïc nghe nhöõng gì maø ñaøi phaùt thanh cuûa Nhaø Nuôùc cho nghe, thaáy nhöõng hình aûnh gì
maø Ñaøi Truyeàn Hình cuûa Nhaø nöôùc cho thaáy ... Taïi sao ? Vì hoï sôï raèng nhaân daân seõ bieát roõ
laø tình hình theá giôùi ñaõ thay ñoåi saâu xa : caùc cheá ñoä coäng saûn ôû AÂu Chaâu laàn löôït theo
nhau giaûi theå . Trong theá giôùi , ngoaøi Trung Hoa chæ coøn caùc nöôùc Cu Ba , Baéc Cao , Laøo vaø
Vieät Nam laø giöõ nguyeân quy cheá coäng saûn maø thoâi . Moät khi bieát roõ nhö vaäy , laøm sao ngöôøi
daân Vieät khoâng nao nuùng ? Laøm sao ngöôøi ta khoâng mong moûi laø cheá ñoä coäng saûn Vieät Nam
sôùm giaûi theå ñeå daân ta bieán thaønh moät nöôùc daân chuû nhö caùc nöôùc Ñoâng , Trung AÂu ?
Nhöng neáu söï vieäc naøy xaåy ra , thì nhoùm ngöôøi ñöông quyeàn laøm sao coøn giöõ ñöôïc ñòa vò , theá
löïc vaø caùc lôïi loäc hoï ñang höôûng ?
C) Ñöøng töôûng raèng chính saùch " ngu daân " chæ aùp duïng ñoái vôùi nhaân daân ngoaøi Ñaûng maø
thoâi ! Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam coù khoaûng 2 trieäu 3 traêm nghìn ñaûng vieân . Ta coù quyeàn tin
raèng trong soá naøy chæ coù moät thaønh phaàn nhoû , goàm caùc caùn boä laõnh ñaïo hay chæ huy ôû
caáp trung öông , caùc caáp tænh , thaønh phoá , caáp huyeän hoaëc trong ban quaûn lyù caùc xí nghieäp
Nhaø nuôùc laø ñöôïc quyeàn bieát roõ tin töùc , tìm hieåu söï thaät . Hoï coù theå nghe caùc ñaøi phaùt
thanh , xem caùc ñaøi truyeàn hình , ñoïc saùch baùo ngoaïi quoác. Hoï cuõng coù theå lieân laïc qua maïng
löôùi internet vôùi caùc nôi maø khoâng sôï bò Coâng An phieàn nhieãu . Hoï coøn coù nhieàu cô hoäi ra
nöôùc ngoaøi tham quan , hoaëc tham döï hoäi nghò ; ña soá coù con em du hoïc ôû AÂu , Myõ , UÙc
...Ñaây laø thaønh phaàn " quyù toäc " cuûa cheá ñoä. Dó nhieân , hoï chæ laø moät thieåu soá ; Hoï coù
theå baát ñoàng yù kieán veà nhieàu vaán ñeà nhöng chaéc chaén vaãn lieân ñôùi vôùi nhau vì theá löïc vaø
quyeàn lôïi cuûa hoï gaén lieàn vôùi söï toàn taïi cuûa cheá ñoä . Haàu heát nhöõng ñaûng vieân khaùc cuõng
khoâng hôn gì keû ngoaøi Ñaûng trong lónh vöïc truyeàn thoâng . Ta khoâng ngaïc nhieân chuùt naøo khi
thaáy hoï phaùt bieåu yù kieán gioáng heät caùc cô quan truyeàn thoâng cuûa Nhaø nuôùc . Leõ deã hieåu :
neáu hoï ñi cheäch ñöôøng , hoï cuõng coù theå bò tröøng phaït nhö baát cöù thöôøng daân naøo khaùc . Hoï
coøn coù theå bò loaïi ra khoûi Ñaûng vaø ñaây laø ñieàu maø hoï sôï nhaát .
Ñieàu ñaùng ñeå yù laø chính ñaùm ñaûng vieân " cô sôû " naøy môùi thöôøng coù xu höôùng " baûo hoaøng
hôn vua " . Hoï chæ coù moät soá kieán thöùc raát sô saøi veà lyù thuyeát coäng saûn , do ñoù hoï coi
nhöõng ñieàu ñaõ hoïc taäp veà giai caáp ñaáu tranh , veà duy vaät söû quan , veà söï thaønh töïu taát yeáu
cuûa cheá ñoä xaõ hoäi chuû nghóa v.v.. laø nhöõng chaân lyù tuyeät ñoái . Thaáy keû naøo ngoaøi Ñaûng
nghi ngôø hay chæ trích nhöõng giaùo ñieàu aáy , hoï khoâng ngaàn ngaïi baùo caùo cho coâng an vaø cho
thöôïng caáp Chính nhôø ôû ñaùm ñaûng vieân cô sôû naøy maø nhoùm caàm quyeàn coäng saûn coù theå
ngaên chaën moïi maàm moáng choáng ñoái ngay töø luùc manh nha : thaät chaúng khaùc chi hoï coù haøng
trieäu tai maét hieän dieän khaép hang cuøng ngoõ heûm ñeå kieåm soaùt nhaân daân .
Söï phaân tích vöøa roài cho ta thaáy roõ laø vieäc naém vöõng lónh vöïc truyeàn thoâng coù taàm quan troïng
soáng coøn ñoái vôùi cheá ñoä coäng saûn : neáu côûi môû , neàu nôùi loûng ...laäp töùc toaøn theå cheá
ñoä coù theå bò dao ñoäng, coù khaû naêng tan raõ . Chính vì theá maø ta khoâng theå troâng mong ôû
thieän chí cuûa nhöõng keû ñöông quyeàn , hy voïng haõo huyeàn raèng hoï seõ phuïc thieän vaø töï yù baõi
boû söï kieåm soaùt hieän haønh . Nhöng caùi may cho nhaân daân ta , laø kyõ thuaät truyeàn thoâng ñaõ
tieán boä moät caùch cöïc kyø mau choùng , khieán cho söï kieåm soaùt cuûa nhoùm caàm quyeàn coäng
saûn ngaøy caøng maát hieäu quaû . Ta chæ caàn duyeät laïi moät soá thí duï .
Thí duï thöù nhaát laø caùc maùy radio . Töø ngaøy coù nhöõng radio chaïy baèng pin , côõ nhoû coù theå
boû tuùi , giaù baùn raát reû , thì baát cöø ngöôùi daân naøo , keå caû nhöõng ngöôøi cö nguï trong caùc
vuøng heûo laùnh , ñeàu coù theå nghe chöông trình vieät ngöõ cuûa nhöõng ñaøi ngoaïi quoác danh tieáng
nhö BBC , VOA , RFA , RFI, v.v.. Nhôø vaäy maø daân ta ñaõ coù theå bieát roõ tình traïng quoác teá cuõng
nhö quoác noäi : nhaø caàm quyeàn khoâng theå daáu dieám , boùp meùo söï thaät nhö tröôùc nöõa . Ñieàu
ñaùng cho ta phaán khôûi , laø nhôø nhöõng chöông trình phaùt thanh naøy , trình ñoä kieán thöùc veà chính
trò , veà nhaân quyeàn , veà kinh teá .. cuûa nhaân daân , ngaøy caøng taêng tieán . Hoï seõ daàn daàn yù
thöùc ñöôïc quyeàn laøm chuû cuûa hoï , vaø khoâng ñeå cho nhaø caàm quyeàn aùp cheá nöõa . Ñoù laø
ñieàu kieän taát yeáu cuûa cheá ñoä daân chuû töï do .
Thí duï thöù hai laø caùc chöông trình truyeàn hình phoå bieán qua veä tinh . Nhöõng ngöôøi coù phöông tieän
mua caùc loaïi maùy T.V. taân tieán coù theå baét deã daøng nhöõng chöông trình naøy . Hoï coù theå thaáy
taän maét , nghe taän tai .. nhöõng gì tröôùc kia chæ laø ñoäc quyeàn cuûa moät soá ñaûng vieân " quyù
toäc " coù khaû naêng xuaát ngoaïi .
Thí duï thöù ba laø maùy ñieän thoaïi di ñoäng caøng ngaøy caøng phoå bieá:n trong daân chuùng vì giaù
baùn töông ñoái khaù reû . Kinh nghieäm cho thaáy laø nhôø nhöõng maùy ñieän thoaïi di ñoäng naøy maø
moãi khi xaåy ra moät vuï baét bôù , khaùm xeùt hay ñaøn aùp , laïm quyeàn cuûa nhaø chöùc traùch ôû
nhöõng ñòa phöông xa xoâi - chaúng haïn treân Cao Nguyeân Trung Phaàn - dö luaän trong nöôùc vaø ngoaøi nöôùc ñöôïc caáp baùo ngay . Do ñoù haûi ngoaïi vaø quoác teá coù theå can thieäp kòp thôøi ñeå ngaên chaën nhöõng haønh ñoäng phaûn daân chuû naøy.
Thí duï sau cuøng laø heä thoáng internet . Soá ngöôøi coù maùy vi tinh ôû nöôùc ta ngaøy caøng ñoâng vì
ñoù laø moät khí cuï caàn thieát cho moïi doanh nghieäp , moïi cô quan giaùo duïc .. chöù khoâng theå daønh rieâng cho caùc coâng sôû , coâng an , quaân ñoäi v.v.. Baèng tín ñieäp ñieän töû , ngöôøi daân coù theå lieân laïc cöïc kyø mau leï vôùi khaép nôi treân theá giôùi . Khoûi caàn noùi laø nhaø caàm quyeàn coäng
saûn raát e ngaïi haäu quaû cuûa tình traïng naøy : hoï ñaõ coá gaéng thieát laäp haøng raøo ngaên chaën (
firewall ) cuõng nhö ra quyeát ñònh baét caùc nhaø cung caáp dòch vuï internet phaûi ghi lyù lòch cuûa
ngöôøi xöû duïng ... Nhöõng bieän phaùp naøy , thöïc ra khoâng theå mang laïi keát quaû mong muoán . Noù chöùng toû laø maïng löôùi internet ñaõ gaây nhieàu khoù khaên cho nhaø caàm quyeàn vaø roài ñaây coøn coù theå gaây nhieàu khoù khaên hôn nöõa .
Ñeå keát luaän ta coù theå ñoaùn tröôùc raèng do nhöõng tieán boä vöôït böïc trong kyõ thuaät truyeàn
thoâng vaø ñoøi hoûi ngaøy caøng maïnh meõ cuûa daân chuùng veà töï do truyeàn thoâng, cheá ñoä ñoäc
taøi cuûa thieåu soá caàm quyeàn ôû Vieät Nam seõ khoâng theå toàn taïi . Neáu hoï sôùm thöùc tænh ,
söûa sai kòp thôøi , thì môùi traùnh ñöôïc nhöõng haäu quaû khoù löôøng cho rieâng hoï cuõng nhö cho toaøn ñaûng Coäng Saûn./.
###
[GS. ĐẶNG PHÙNG QUÂN * NHỮNG TỒN TẠI CỦA PHÊ BÌNH](http://vanhoavn.blogspot.ca/2012/09/blog-post_5045.html)
Đặng Phùng Quân
Những tồn tại của phê bình
quyền năng phán xét/mỹ/nghệ
Mỹ học là một từ/khoa học – như siêu hình học đến sau khi đã đặt vấn đề về hữu như thể đã có nghệ thuật, nói đúng hơn là đã có những đối vật, nghệ phẩm. Nói như thế để khởi sự tìm hiểu vấn đề không hẳn đơn giản: chẳng hạn khi tìm về nguyên ngữ khoa mỹ học trong từ thông dụng của triết học phương tây, bắt nguồn từ tiếng hy lạp – aistetikẹ 1 - để đi đến một nhận thức về cái đẹp (to kalon). Quá trình biến chuyển của mỹ học có thể như một khoa học biệt lập về cái đẹp hay như một triết học về mỹ nghệ (die Philosophie der schonen Kunste) như Hegel xác định. Song còn một truyền thống? Hoặc giả một triết học như thế còn thiết yếu vào một thời đại “nghệ thuật không còn đẹp/die nicht mehr schonen Kunste” như Walter Benjamin đã chỉ ra? Cũng như những khoa học khác, người ta có thể đặt vấn đề về cái chết của nghệ thuật? Nhưng nghệ thuật nào? Hay đúng ra, phải đặt lại vấn đề từ câu hỏi: nghệ thuật là gì? Có khả hữu? Có nghĩa là một định nghĩa có ý nghĩa? Hay mang nhiều ý nghĩa? Hoặc là một thể thống nhất ? Hay như một phức thể? Như một triết học mỹ nghệ (theo Hegel) phải giả định thế nào là công trình nghệ thuật? Đặt vấn đề như Ingarden: về một tác phẩm văn nghệ (literarische Kunstwerk) trong mối quan hệ giữa hữu thể luận, luận lý và lý luận văn chương? Hay trong chiều hướng hiện tượng luận, khởi từ kinh nghiệm mỹ học như Mikel Dufrenne nhằm phân tích công trình nghệ thuật, khi xác định đối tượng mỹ học phải giả định tri giác mỹ học? Đó có phải là sự phục hồi ý nghĩa của quan năng aisthesis nguyên thủy khi đi tìm cơ sở của kinh nghiệm dựa trên cảm giác và tri giác như những quan năng tiên nghiệm? Có thể đến gần chân lý – hiểu theo ngữ nghĩa hy lạp là vén lộ – hay hiểu theo hủy tạo là adequatio, chân lý phi chân của chân lý? Làm thế nào nối kết giữa hai nguyên lý – một thuộc về quan năng 2 , một thuộc về tác động, như những cặp đối lập tự nhiên/nghệ thuật, mô phỏng/sáng tạo. Heidegger khi luận về Nietzsche đã lấy từ một “chương” trong quyển Ba của bộ Ý chí tới quyền năng/Der Will zur Macht của Nietzsche làm phần đầu bài giảng 1936-37: Ý chí tới quyền năng như thể nghệ thuật với chủ điểm tại sao một lý giải về hạt nhân của ý chí tới quyền năng phải khởi đầu với nghệ thuật . Những người theo Nietzsche sau-Heidegger đã gắn vấn đề nghệ thuật với “chân lý”. Tại sao? Xây dựng nguyên lý cho việc đánh giá mới có liên hệ với nghệ thuật? Dựa vào một cách ngôn mang số 797 phát biểu: “Hiện tượng ‘nghệ nhân’ vẫn dễ hiểu nhất” – vì điều dễ đắc thủ trong bản chất của nó là hữu thể của một nghệ nhân. Làm một nghệ nhân là phải đem lại một cái gì chưa từng hiện hữu, một cách thế biểu hiện quyền năng làm đặc tính cơ bản của mọi hữu, một cách thế của đời sống – “hình thái thân quen nhất của Hữu”. Khi phân giải được năm diễn ngôn về nghệ thuật của Nietzsche như hình thể trong sáng thân thuộc nhất của ý chí tới quyền năng, thể hiện nơi nghệ nhân, cơ sở của mọi hữu, phản vận động của chủ nghĩa hư vô, Heidegger chỉ ra một điều là quan niệm nghệ thuật của Nietzsche dựa vào lời lẽ của người sáng tạo, không phải nơi người cảm thụ. Quan điểm mỹ học là quan điểm của người đàn ông như những lời lẽ sau đây:”Mỹ học cho đến nay là mỹ học của đàn bà, bởi vì chỉ có những người hưởng thụ nghệ thuật mới quy định những kinh nghiệm của họ về ‘cái gì là đẹp’. Trong mọi triết học cho đến nay biệt tích nghệ nhân.” Với Nietzsche theo Heidegger chỉ có mỹ học đàn ông, không có mỹ học đàn bà. Cũng như khoa nhận thức luận/logikè epistèmè, luân lý/èthikè epistèmè /mỹ học/aisthètikè epistèmè là nhận thức về ứng xử của con người đối với cảm giác, cảm quan cũng như chúng được xác định thế nào. Tuy từ mỹ học mới xuất hiện từ thế kỷ 18, nhưng cách thái nghiên cứu nghệ thuật và cái đẹp “cũng xưa như suy niệm về nghệ thuật và cái đẹp trong tư tưởng phương tây.” Vị thế của mỹ học được xác định vì “suy niệm triết lý về bản chất của nghệ thuật và cả cái đẹp khởi đầu như thể mỹ học.” Điều đó có nghĩa là quá trình tư duy đã có đó trước khi đặt cho nó một cái từ, có thể là trở về ngọn nguồn (trong truyền thống hiện tượng luận) có thể là một kế thừa lịch sử. Tuy nhiên chắc chắn sự việc thích hợp với lý luận của Heidegger khi ông đặt vấn đề về Nguồn gốc của công trình nghệ thuật/Der Ursprung des Kunstwerkes – ông không truy cứu nguồn gốc nghệ thuật mà là nguồn gốc công trình nghệ thuật. Tại sao?
Bài viết này không nhằm nghiên cứu quan niệm mỹ học của Heidegger, nhưng truy cứu những dị luận mỹ học: đặt vấn đề “sự vật” mỹ học như “đôi giày” của Van Gogh, nghịch lý của chủ nghĩa tự nhiên/hiện thực giữa những người mác-xít, những khái niệm mỹ học mác-xít hay hủy thể mỹ học như thể phản mỹ học có khả hữu...
Từ nghệ thuật – cũng lại trở về nguồn gốc hy lạp – technè. Trong một luận văn khác của Heidegger khi đặt Câu hỏi liên hệ đến khoa kỹ thuật/Die Frage nach der Technik, ông nhận xét từ technè không những chỉ những sinh hoạt tay nghề mà chỉ cả những bộ môn nghệ thuật – technè liên hệ với poièsis, sáng tạo. Mặt khác từ technè liên kết với epistèmè trong ý nghĩa rộng rãi của tri thức, vì technè là một phương thức của alètheuein, khai lộ những gì không xuất lộ cũng như hiện diện trước ta, như một người thợ làm nhà hay đóng tàu là đã vén mở một cái gì chưa xuất lộ khi thu tập viễn cảnh và vật liệu trong chiều hướng hoàn thành việc xây dựng. Như vậy khoa kỹ thuật là một phương thức vén mở. Kỹ thuật là quá trình làm việc đi từ cái khả xúc vật chất lên cái siêu khả xúc, trong từ hy lạp technites không phải để chỉ một công nhân tầm thường. Mỹ học như một lý luận về nghệ thuật xuất lộ nguồn gốc siêu hình khi đem cái đẹp “trong chuyển động kép nội động và ngoại động đã cung hiến cho giác quan của chúng ta ngay từ hiện thể ban đầu đồng thời còn đưa chúng ta vào Hữu thể...” Chuyển động kép này Heidegger chỉ từ hy lạp ekphanestaton. Cái đẹp hiện thể để cho Hữu có thể hiện diện thông qua nó như vậy phải trở nên hết sức trong sáng, hiểu theo nghĩa transcendens (như ví dụ trong thơ của Ponge: nước và ly nước – ly để cho nước xuất lộ, trở nên trong sáng và chính nó lại làm cho ly nước tự trong sáng).
Bài Tống biệt hành của Thâm Tâm với mở đầu: đưa người ta không đưa qua sông hết sức trong sángvì toàn câu bình thanh của nó; phải đọc như thế nào?
Đưa
người
ta
không
đưa
qua
sông (1)
hay:
Đưa người
ta
không đưa qua
sông (2)
hay:
Đưa người ta
không
đưa qua
sông (3)
có ít ra sáu cách xuôi và sáu cách đảo ngược trong cấu trúc của câu thơ với những hình ảnh và ý nghĩa. Gilles Deleuze khi thâu tóm triết học của Kant trong bốn định thức sáng tạo đã nhận ra sự khác biệt của tác phẩm Phê phán thứ ba của Kant với hai bộ phê phán trước bởi vấn đề trong Kritik der Urteilskraft “là làm sao một vài hiện tượng xác định cái Đẹp đem lại cho ý nghĩa nội tại của thời gian một chiều kích phụ thuộc tự lập, đem lại cho trí tưởng một khả năng (pouvoir) phản tỉnh tự do, và đem lại cho trí năng một quyền năng (puissance) khả niệm vô biên.” 3 Trước khi đề cập vấn đề này, Deuleuze dẫn lời của Rimbaud làm đề từ là “để đạt tới cái không biết bằng cách phá thể mọi giác quan...một phá thể mọi giác quan lâu dài, vô biên và có hệ thống”. Trong câu thơ của Thâm Tâm, chủ thể và khách thể (người/ta) bị phá thể (người-ta) biến dạng thành lạ lẫm.
Đôi giày của Van Gogh – đối với mỗi triết gia hiện đại, có một nhà họa sĩ để ưa thích; M. Foucault chọn René Magritte, J. Derrida chọn Valerio Adami, G. Deleuze chọn Francis Bacon. M. Heidegger chắc hẳn chọn Van Gogh khi ông chỉ nói đến tranh của Van Gogh trong luận văn Nguồn gốc của công trình nghệ thuật và ngay cả ví dụ trong giáo trình Đưa vào Siêu hình học. Như đã nói ở trên, Heidegger không đi tìm nguồn gốc nghệ thuật, nhưng truy cứu nguồn gốc công trình nghệ thuật:
“Mọi công trình nghệ thuật đều quen thuộc với mọi người. Từ những công trình kiến trúc và điêu khắc có thể thấy dựng lên ở những nơi công cộng, trong những nhà thờ và trong mọi nơi ở. Những công trình nghệ thuật của những thời đại cũng như những dân tộc khác biệt nhất cũng được cất giữ trong những sưu tập và triển lãm. Nếu chúng ta coi những công trình trong hiện trạng nguyên vẹn và không làm chúng ta thất vọng, kết quả là những công trình tự nhiên hiện diện như những sự vật. Bức tranh treo trên tường thì cũng như khẩu súng hay chiếc nón. Một họa phẩm như của Van Gogh trình bày một đôi giày nhà nông được đem đi du lịch từ cuộc triển lãm này qua cuộc triển lãm khác. Những công trình nghệ thuật được chở đi bằng tàu như than lấy từ vùng Ruhr và gỗ từ Rừng Đen (Schwarzwald). Trong Thế chiến thứ Nhất, những Thơ tụng ca của Holderlin được gói trong những ba lô của lính cùng với dụng cụ thông nòng. Những tứ ca của Beethoven cất trong kho hàng nhà phát hành như khoai tây trong thùng...Mọi công trình đều mang đặc tính sự vật này...công trình nghệ thuật còn là một cái gì khác và vượt lên trên yếu tố sự vật. Cái gì khác trong công trình cấu tạo ra bản chất nghệ thuật. Chắc hẳn công trình nghệ thuật là một sự vật làm ra, nhưng nó nói lên một điều gì khác hơn chính sự vật/ allo agoreuei. ..Trong công trình nghệ thuật cái gì khác được mang đến cùng với sự vật làm ra. Mang đến cùng đó, trong từ hy lạp gọi là sumballein.”
Theo Heidegger, trong ngôn ngữ triết học kể cả “sự vật-tự-tại” (như Kant dùng để chỉ toàn bộ thế giới và ngay cả thượng đế) lẫn sự vật xuất hiện cũng đều gọi là sự vật. Khi nói đến sự vật , đến công trình là phải nói đến trang bị, đặc tính công cụ của sự vật. Lấy thí dụ đôi giày nhà nông như bức họa nổi tiếng của Van Gogh (người đã vẽ nhiều lần những đôi giày như vậy 4 ). Ai cũng biết giày có thể làm bằng da hay bằng gỗ, cốt để che chân và tùy vào việc dùng để đi làm việc ngoài đồng hay để khiêu vũ mà hình thức và vật liệu có thể khác nhau. Như vật phẩm tính dụng cụ là ở chỗ thực dụng. Nhưng chính thực dụng là gì? Heidegger hỏi:
“Khi mà chúng ta chỉ tưởng tượng một đôi giày nói chung hay chỉ nhìn vào đôi giày trống trơn, không dùng như trên bức tranh, chúng ta sẽ không bao giờ phát hiện được bản thể dụng cụ của dụng cụ thực sự là gì. Trong bức họa của Van Gogh, chúng ta cũng không thể nói đến vị trí của đôi giày này. Không có gì chung quanh đôi giày nhà nông này để xem nó có thể thuộc vào đâu – chỉ một không gian không xác định. Ngay cả những lớp đất từ đồng ruộng hay lối đi bám vào chúng để ít ra chứng tỏ đôi giày đã được dùng cũng không có. Chỉ một đôi giày nhà nông, không có gì hơn. Tuy vậy...
từ khoảng trống đen ở bên trong đã sờn của đôi giày, bước đi nhọc nhằn của nhà nông lồ lộ. Trong vẻ nặng nề thô kệch của đôi giày là sự ngoan cường tích lũy của bước đi chậm rãi của bà qua những luống cày trải dài tắp và đồng bộ trên cánh đồng gió chướng lồng lộng. Trên lớp da giày là sự ẩm ướt và phì nhiêu của đất. Dưới gót giày lướt qua sự cô quạnh của con đường ruộng khi buổi chiều xuống. Trong đôi giày rung lên tiếng gọi thầm của đất, tặng phẩm yên tịnh của nó mang lại những hạt chín và sự tự khước từ của nó về cảnh điêu tàn bỏ hoang của cánh đồng lộng gió. Trang bị này còn tràn ngập niềm xao xuyến không thở than cũng như niềm tin chắc vào thực phẩm, niềm vui không nói lên lời lại có thêm nhu cầu chịu đựng, sự run rẩy trước lúc lâm bồn sắp đến và rùng mình tới cảnh tử vong đe dọa chung quanh. Trang bị nàythuộc về đất và nó được che chở trong thế giới của người phụ nữ nhà nông .”
Những vấn đề Heidegger đặt ra là: sự vật, công trình nghệ thuật hiện diện trong một thế giới, công cụ, thực dụng. Tất cả những điều này có liên hệ với chân lý. Vậy chân lý trong nghệ thuật thế nào? Derrida tìm thấy người đặt câu hỏi ấy là một họa sĩ, Cézanne trong một biểu ngữ chính Derrida sẽ dùng làm tiêu đề quyển sách ông viết: Chân lý nơi hội họa. Và Derrida cũng đã phát hiện ra cái rắc rối trong “đôi giày” của Van Gogh chung quanh cuộc trao đổi thư từ giữa Martin Heidegger và Meyer Schapiro, nhà chuyên luận về Van Gogh. Một người ngay từ 1935 luận về đôi giày là thuộc về nhà nông (ein Paar Bauernschuhe) như những đoạn văn dẫn trên. Một người ba mươi mấy năm sau phản bác lập đoán trên và cho đôi giày thuộc về người ở thành thị, nói chính xác hơn đó là đôi giày của chính nghệ nhân ký tên Vincent (Van Gogh). Phán đoán mang ý nghĩa xét xử, có nghĩa tranh luận như trước tụng đình. Sự khác biệt giữa hai nguồn gốc lý lịch, với Heidegger là nhà nông, người cắm rễ ở một nơi và với Schapiro là người thành thị, người lưu dân mất gốc rễ. Derrida bày tỏ thái độ:
“Tôi thường bị thuyết phục về cái tất yếu vững chắc trong vấn đề của Heidegger, ngay cả nếu nó có lập lại ở đây, theo nghĩa tốt nhất hay xấu nhất của từ ngữ, triết học truyền thống về nghệ thuật...Nhưng mỗi lần tôi xem đoạn văn lẫy lừng nói về “một bức tranh nổi tiếng của Van Gogh” như một thời khoảng suy sụp thảm thiết, nực cười và có triệu chứng bệnh hoạn, có ý nghĩa.”
Derrida dường như lưỡng lự khi ông viết: Rảo bước chân (précipitation du pas) có lẽ là điều người ta không thể tránh khi đối diện vớisự thôi thúc của “bức tranh nổi tiếng” này. Đến khi hỏi đôi giày là gì khi không làm việc/không bước đi? Nếu để chúng sang một bên, giữ lại trong khoảng thời gian ngắn, dài hay vĩnh viễn không dùng đến nữa? Chúng có ý nghĩa gì? Chúng đáng gì? ...Đó là chủ đề, được thông báo. Nó trở lại chậm. Nhưng luôn luôn quá nhanh – rảo bước/không vội (pas de précipitation).
“Hồi phục” như một tiêu đề trong tác phẩm dẫn trên của Derrida hàm ngụ tái lập cơ sở của công trình, cũng như xây dựng trạng thái sự vật trong nội dung của nó. Đọc Heidegger lập cơ sở cho đôi giày khi đặt nó vào bàn chân người phụ nữ nhà nông lao tác trên cánh đồng, còn Schapiro cột nó vào chân Van Gogh. Trong quan điểm của Heidegger, sự vật còn ẩn dấu dưới cơ sở nhận thức của sự vật như người hy lạp gọi la hypokeimenon. Trong họa phẩm, đôi giày ở trong một không gian không xác định – nghĩa là không có cơ sở. Để hồi phục cơ sở, đôi giày phải gắn vào đất, nếu không muốn nói là cột vào chân con người gắn bó chặt chẽ với mảnh đất. Khi Heidegger muốn đi tìm bản chất của chân lý, cái chân lý vẫn luôn bị vực sâu ngôn ngữ che khuất. Ngôn ngữ và giày đều tách rời. Sự phân cách dẫn đến thiết lập những khái niệm cho sự vật trên cơ sở của sản phẩm. Đối nghịch giữa Schapiro và Heidegger về cùng những giày trên tranh là đối nghịch giữa thực tại và vực sâu, không phải giữa tự nhiên và nghệ thuật.
Chân lý trong nghệ thuật có khả hữu? Đối với Heidegger dường như không phải ở nơi đất nước, con người và tư tưởng, nhưng trong vận động vén mở mối quan hệ giữa sáng tạo, tư duy và tại hữu. Trong thơ René Char, Francis Ponge hay Paul Celan sự tách rời của chữ ra khỏi bộ ngôn ngữ như một thách dố, chối bỏ khái niệm nghệ thuật truyền thống. Herman Rapaport đối chiếu một đoạn thơ ngắn của Celan:
Was Geschah? Der Stein trat aus dem Berge.
Wer erwachte? Du und ich.
Sprache, Sprache. Mit-Stern. Neben-Erde.
Armer. Offen. Heimatlich.
Wohin gings? Gen Unverklungen.
Mit dem Stein gings, mit uns zwein.
Herz und Herz. Zu schwer befunden.
Schwerer werden. Leichter sein.
Sự vật gì xảy đến? Tảng đá bước xuống núi.
Ai thức giấc? Bạn và tôi.
Ngôn ngữ, Ngôn ngữ. Cùng-tinh tú. Bên-địa cầu.
Nghèo đi. Mở rộng. Quê nhà.
Về đâu? Về chốn không tàn.
Đồng hành với đá tảng, với đôi ta.
Trái tim và trái tim. Xử cho nặng.
Trở thành nặng hơn. Hãy nhẹ bớt đi.
Mỗi phiên khúc thơ mở đầu bằng câu hỏi, kết cùng bằng những từ , đoạn ngắn đầy ẩn mật. Như một vần thơ Tản Đà:
Cửa động
Đầu non
Đường lối cũ
Cái gì liên kết phiên khúc một và hai trong bài thơ của Celan. Sức mạnh của trọng lực? Hãy thử tưởng tượng ai hỏi: Sự vật gì xảy đến? Đá tảng và những tinh tú đều biết nói. Đồng hành cùng vói đôi trái tim chúng ta. Lăn xuống theo định mệnh.
Mỹ học mác-xít có khả hữu? Những vấn đề đã dẫn trong quan niệm mỹ học của Heidegger còn cần thảo luận. Trong những quan hệ về mặt hữu thể luận, thông diễn học, chủ nghĩa Mác và triết học về đời sống, cũng như xã hội học về nghệ thuật 5 .
Đặt vấn đề mỹ học mác-xít có khả hữu là tìm hiểu từ những quan điểm của Adorno, Lukács hay Marcuse 6 . Những tác phẩm chính của Adorno khảo về mỹ học như Lý luận mỹ học/Asthetische Theorie , Những ghi chép về Văn chương/ Noten zur Literatur, Triết lý của Aâm nhạc mới/Philosophie der neuen Musik...Adorno nhìn ra một chiều hướng nhân học trong tư tưởng của Marx, nhưng ông cũng nhấn mạnh đến việc đặt tư tưởng ấy trong văn cảnh và thời đại của Marx. Có như vậy mới có thể xem xét nó trên một bình diện mới.
Khởi điểm từ những tác phẩm đầu tay của Marx, nhất là Bản thảo 1844. Quan điểm này xuất phát từ chỗ tìm hiểu về con người có như thế nào thì xét như thế , wie er geht und steht, nghĩa là không giới hạn vào kinh tế (homo economicus) hay tình dục (homo sexualis). Tuy nhiên đã là quan điểm là có chọn lựa; đối vói Marx lao động, tức là hoạt động có ý thức là điểm cơ bản của con người. Thế nhưng mọi giác quan cũng như khả năng cảm thụ của con người bị hạn định về mặt lịch sử. Người vô sản chẳng hạn sau một quá trình lao động cũng không thể phát triển khả năng cảm thụ của một cái tai, một con mắt tinh tế. Quả thực những giác quan này không thể thu nhận hay phân biệt mỹ thuật. Đâu là những lý do làm cho những giác quan của con người trở nên thô vụng như vậy? chính sự phân công lao động và tha hóa của nó ngăn cản con người tự thực hiện được mọi biểu tỏ sinh lực kể cả những biểu hiện về nghệ thuật. Cho nên Marx đưa ra một nhận xét khẳng định: “Người nào làm công việc buôn bán những khoáng chất chỉ thấy giá trị buôn bán, chứ không thấy vẻ đẹp hay bản chất riêng của khoáng chất: y không có cảm quan về khoáng chất.” Con người không khác gì con vật nếu chỉ làm công việc sản xuất, như Marx nghĩ: “Con vật tự đồng nhất với hoạt động sinh tồn của nó. Nó không tách khỏi hoạt động mà chính là hoạt động này.” Một khi con người không thể nói đến lao động của mình như một hoạt động tự do, nghĩa là có ý thức chỉ vì phải tuân theo ý chí của người chủ thì cũng chẳng khác gì bầy ong làm việc theo bản năng và nhu cầu. Hiểu như thế mới rõ tại sao Marx phát biểu:
“Trước tiên âm nhạc đánh động cảm quan âm nhạc của con người; với đôi tai không thính nhạc thì âm nhạc hay nhất cũng không có ý nghĩa gì.”
Cái đẹp như vậy liên hệ với con người vì “con người cử hoạt theo những quy luật của đẹp” – điều đó muốn nói đẹp không phải là một phạm trù tuyệt đối vì đẹp gắn liền với hoạt động tự do và có ý thức. Khi lao động bị tha hóa vì sự phân công lao động thì nó cũng hạn chế sự phát triển những quan năng của con người. Trong Biện chứng thời Khaisáng/ Dialektik der Aufklarung, Horkheimer và Adorno dành một chương bàn về những cuộc phiêu lưu của nhân vật Odysseus “sự tha hóa với tự nhiên mà y mang theo được thực hiện trong quá trình đấu tranh với sự bỏ rơi tự nhiên trong mỗi cuộc phiêu lưu”. Tại sao lại nói đến những cuộc phiêu lưu này? Là vì “đứng trên quan điểm của xã hội có trao đổi đã phát triển, những cuộc phiêu lưu của Odysseus là một biểu tượng đúng về những mạo hiểm vạch ra con đường tói thành công”. Đặt trong khung cảnh kinh tế như vậy là điển hình cho những điều kiện của xã hội tư sản. Một trong những cuộc phiêu lưu liên hệ đến vấn đề mỹ học nói đến ở trên là hải trình của Odysseus ngang qua Scylla và Charybdis, tại sao không chọn con đường bớt hiểm nguy khác? “chỉ có thể hiểu một cách thuần lý như một biểu tượng huyền thoại về sức mạnh tối thượng của những giòng nước đối với những con tàu nhỏ”. Odysseus là điển hình của con người tư sản phải cột mình vào cột buồm để có thể thưởng thức những tiếng hát quyến rũ của những mỹ nữ nhân điểu, trong khi những thủy thủ tai đã đổ sáp kín vẫn tiếp tục công việc lao động thường nhật không cho phép họ nghe những điệu ca quyến rũ này. Odysseus là biểu tượng của người tư sản ngày nay đối với tiếng hát của mỹ nữ nhân điểu là những tác phẩm nghệ thuật. Chỉ có người tư sản mới được thưởng ngoạn nghệ thuật (ví như Odysseus cột thân vào cột buồm, tượng trưng cho cuộc sống thường nhật kiếm tiền và sai khiến thuộc hạ), người vô sản không cảm được nghệ thuật (giống như những thủy thủ tai bị đổ sáp không nghe được tiếng hát) chỉ vì phải bán lao động trong đời sống tầm thường và phi nhân. Cho nên tiếng hát của nhân điểu chỉ là ảo giác đối với những thủy thủ của Odysseus, nghệ thuật đối với người vô sản không có ý nghĩa .
Marx thực sự không có một nghiên cứu đặc biệt nào về những vấn đề mỹ học. Tuy nhiên theo Georg Lukács, những đoạn văn thu thập lại cũng có thể đưa ra một quan điểm nhất quán và có hệ thống, như trong Dẫn nhập vào những bài viết mỹ học của Marx và Engels/Einfuhrung in die asthetischen Schriften von Marx und Engels in lại trong Những vấn đề của Mỹ học/Probleme der Asthetik . Cũng như nhiều người mác-xít khác, Lukács quan niệm chỉ có khoa học lịch sử hiểu sự tiến hóa của tự nhiên, xã hội và tư tưởng như một quá trình lịch sử toàn diện và nhằm phát hiện những quy luật chung và riêng của nó. Cho nên căn nguyên và phát triển của văn chương chẳng hạn là một phần của quá trình lịch sử toàn diện của xã hội:
“Bản chất mỹ học và giá trị mỹ học của những tác phẩm văn chương và tương ứng với hiệu quả của chúng là một phần của quá trình xã hội chung và toàn diện trong đó con người làm chủ thế giới thông qua ý thức của mình.” 7
Chính trong quan niệm tiến hóa của lịch sử đó Marx đã phát biểu (như dẫn nơi trên) âm nhạc tạo ra cảm quan âm nhạc trong con người. Cho nên một giác quan khi bị bó buộc trong vòng tất yếu khắc nghiệt chỉ có cảm quan hạn chế, đối với con người bị đói thì hình thái ăn uống kiểu người không thể có, mà chỉ có một hiện hữu trừu tượng là đồ ăn (fur den ausgehungerten Menschen existiert nicht die menschliche Form der Speise, sondern nur ihr abstraktes Dasein als Speise). Một cách khái quát điều này cũng giải thích tại sao một xã hội có mức độ cao có một nền văn học, nghệ thuật và triết học cao hơn một xã hội ở mức độ thấp kém. Cho nên biện chứng thực về bản chất và hiện tượng xây dựng trên những mặt đồng đều của thực tại khách quan, những sản phẩm của thực tại chứ không phải chỉ ý thức đơn thuần của con người. Nghệ thuật đích thực thoát ra từ cái sâu sắc và bao dung này, nghĩa là nắm lấy đời sống trong tổng thể toàn diện. Trong viễn cảnh đó, Lukács khẳng định: “Nói chung, đối với chủ nghĩa Mác không có gì ‘triệt để mới’.“ Điều đó có nghĩa là khái niệm về một nghệ nhân không nhập cuộc chỉ là ảo tưởng. Cho nên Lukács đi đến kết luận là nghệ thuật lớn, chủ nghĩa hiện thực chân chính và chủ nghĩa nhân bảnthống nhất gắn bó và chỉ có một nguyên lý thống nhất đó là quan tâm đến sự toàn vẹn của con người. Chủ nghĩa nhân bản này thuộc về những nguyên lý cơ bản tối quan trọng của Mỹ học mác-xít. 8 Những kết luận này chẳng khác gì tuyên ngôn hiện sinh của Sartre.
Trong một tập sách nhỏ luận về Trường tồn của Văn hóa: Chống lại Mỹ học mác-xít tất định/Die Permanenz der Kunst: Wider eine bestimmte Marxistische Asthetik 9 , Herbert Marcuse thảo luận những vấn đề do quan điểm “chính thống” trong lý luận mác-xít gây ra. Quan điểm của ông là ngược với quan điểm mỹ học chính thống, có một tiềm năng chính trị của nghệ thuật ngay trong nghệ thuật, trong chính hình thái mỹ học. Nghẹ thuật do đó tự trị với những quan hệ xã hội nhất định. Theo ông có một tiêu chuẩn luôn luôn tồn tại cho phép chúng ta phân biệt văn chương “cao” với văn chương “thông tục”. Trong chiều hướng phá vỡ thực tại xã hội thần bí hóa để mở ra chân trời biến đổi, mọi tác phẩm nghệ thuật chân chính có thể coi như cách mạng, nghĩa là có tính cách lật đổ tri giác và nhận thức của hiện thực. Quan điểm của Marcuse về “chân lý của nghệ thuật dựa vào điều này: thế giới thực sự như thể hiện ra trong tác phẩm nghệ thuật. 10 Cho nên văn chương chỉ có thể gọi là cách mạng theo ý nghĩa đối chiếu với chính nó, khi nội dung chuyển biến thành hính thức. Những khái niệm cơ bản của mỹ học mác-xít như coi nghệ thuật là thuộc ý thức hệ, tính giai cấp cần phải xem xét lại. Những định thức trong biện chứng mác-xít như trấn áp tính chủ quan của cá nhân, ý thức và vô thức cá nhân vào ý thức giai cấp đưa lý luận mác-xít chìm ngập vào sự vật hóa biến chủ nghĩa duy vật lịch sử thành chủ nghĩa duy vật tầm thường. Luận điểm Marcuse đề ra là:
“Những phẩm tính tiến bộ của nghệ thuật như buộc tội hiện thực (established reality) và viện dẫn hình tượng đẹp (schoner Schein) của giải phóng được xây dựng một cách minh thi trong những chiều kích mà nghệ thuật vượt thoát tất định xã hội và tự giải phóng khỏi vũ trụ diễn ngôn và ứng xử nhất định trong khi vẫn bảo toàn được sự hiện diện toàn vẹn.”
Sự biến đổi mỹ học được hoàn tất thông qua việc tái tạo hình ngôn ngữ, tri giác và nhận thức ngõ hầu có thể khai mở bản chất của thực tại trong những hiện tượng bề ngoài của nó, tức là những tiềm năng bị dồn ép của con người và tự nhiên. Công trình nghệ thuật như vậy biểu hiện thực tại trong khi kết án nó. Marcuse nhấn mạnh đến chức năng phê phán của nghệ thuật đóng góp vào cuộc đấu tranh cho giải phóng dựa trên hình thái mỹ học:
“Một công trình nghệ thuật chân chính hay trung thực không phải do nội dung của nó (nghĩa là diễn đạt “đúng” những điều kiện xã hội), không phải bởi hình thái “thuần túy” của nó, nhưng do nội dung chuyển biến hình thái .“
Nội dung chuyển biến hình thái như diễn ngữ Nietzsche dùng: Wille zur Gestalt. Cho nên ở một chỗ khác chính Marcuse đã viện dẫn Nietzsche để xác định hình thái mỹ học không đối lập với nội dung mà hình thái trở thành nội dung và ngược lại:
“Cái giá để trở thành một nghệ nhân là kinh qua điều mọi người không thuộc giới nghệ thuật gọi là hình thái, như nội dung, như “chính sự vật”(die Sache selbst). Tuy thế con người thuộc về một thế giới đảo nghịch; vì bây giờ nội dung, gồm chính đời sống chúng ta, trở thành một cái gì có vẻ hình thức.” 11
Lý luận mác-xít như Marcuse hiểu là lĩnh hội xã hội hiện lập như một thực tại cần biến đổi. Đồng quan điểm với những nhà lý luận phê phán nhóm Frankfurt, Marcuse dẫn lời :”Mọi sự vật hóa là làm quên lãng” 12 , nghệ thuật nhằm chống lại vật hóa khi làm cho thế giới suy nhược phải lên tiếng, ca hát và đôi khi nhẩy múa nữa, bởi quên sự nhọc nhằn và niềm vui quá khứ chỉ có nghĩa là làm khuây đời sống dưới một nguyên lý thực tại ức chế, ngược lại, nhớ là thúc đẩy xu thế chinh phục khổ đau và làm trường tồn niềm vui, “trở thành một động lực (motive power) trong cuộc đấu tranh nhằm biến đổi thế giới.”
Một quan điểm như thế đã xa rời với truyền thống mỹ học mác-xít, nhưng gần với những tư trào mỹ học tiền phong của thế kỷ hai mươi. Tuy nhiên những phạm trù hay tiêu chuẩn mỹ học đã lập thành như đi chậm lại so với tốc độ hình thành của nghệ thuật, nhất là nghệ thuật tạo hình khi so với những cuộc nổi dậy của trường phái Dada, Duchamp, Picasso, Kandinsky, Mondrian và những tên tuổi khác như Lissitskij, Tatlin, Rodchenko, trào lưu Bauhaus...Còn những vận động mới của nhưng thế hệ 80s và 90 hậu hiện đại như Hopper, Magritte, Bacon, Johns, Chia..., thứ ngôn ngữ phù du của hình tượng (Die verstummende Sprache des Bildes) nói như H.G. Gadamer. Đi tìm cơ sở mỹ học của thời quá độ này là đề tài của một bài viết khác.
1 Bắt nguồn từ aistanesthai/cảm tính; khoa học liên quan đến cảm tính (die die Sinne betreffende Wissenschaft). Trong quá trình lịch sử triết học tây phương, người ta vẫn ghi nhận A. G. Baumgarten là triết gia đầu tiên đã đề ra từ mỹ học/Aesthetica như một khoa học độc lập và được những nhà triết học về sau công nhận. Những triết gia có hệ thống như Hegel, N. Hartmann dàn trải tư tưởng từ tự nhiên đến tinh thần vẫn sắp đặt một lý luận sau cùng là mỹ học. Một người thử viết về lịch sử mỹ học như Bernard Bosanquet xác định mỹ học có nghĩa là triết học về cái Đẹp trong khi Benedetto Croce quan niệm mỹ học (Estetica) như một nhận thức trực giác độc lập với nhận thức tri thức; trực giác là biểu hiện, là hình thái và cảm tính là nội dung. Tuy Baumgarten được coi như người xây dựng khoa mỹ học nhưng ông cũng đề xuất những dị luận như “Aesthetica ars est, non scientia..Aestheticum natum juvat theoria complectior, rationis auctoritate comendabilior, exactior, minus confusa, certior, minus trepida..”Kant trong giai đoạn “tiền phê phán” với Những cảm quan về cái đẹp và cao cả/Beobachtungen uber das Gefuhl des Schonen und Erhabenen (1763) có thể viết những câu như “đêm cao cả, ngày tươi đẹp/die Nacht ist erhaben, der Tag ist schon”. Cái đẹp thực sự là chủ điểm của mỹ học? Có thể ngờ vực như Diderot: Comment se fait-il que presque tous les hommes soient d’accord qu’il y a un beau?”
2 Lại trở về từ hy lạp aisthetikos; có cái chung trong cái riêng như khi nói đến những sự vật như Bric-à-brac esthétique của Baudelaire hay khoa giải phẫu thẩm mỹ không?
3 X. Critique et Clinique. Del euze dùng hai từ “pouvoir” và “puissance” hẳn để minh thi từ “kraft” trong tiêu đề tác phẩm của Kant. Phần lớn những dịch giả chuyển ngữ sang tiếng Anh đều dùng tiêu đề “Critique of Judgment”, ngoại trừ mới đây Guyer dùng tiêu đề “Critique of the Power of Judgment” hẳn chịu ảnh hưởng từ Deleuze.
4 Trong La Vérité en peinture của Derrida liệt kê những họa phẩm về giày của Van Gogh vẽ trong những năm 1886-87 để tại National Vincent Van Gogh Museum ở Amsterdam, Baltimore Museum of Art, Schumacher Collection, Fogg Art Museum ở Massachusetts.
5 Pierre Bourdieu là nhà xã hội học hiện đại luận nhiều về những vấn đề mỹ học. Oâng nhận định: Xã hội học và nghệ thuật thường không làm những bạn đồng sàng tốt. Đó là lỗi của nghệ thuật và nghệ nhân , những người có dị ứng với mọi sự đe dọa đến ý tưởng họ có về họ: vũ trụ của nghệ thuật là vũ trụ của niềm tin, tin vào thiên phú, trong cái độc nhất của người sáng tạo không do ai tạo, và sự xâm nhập của nhà xã hội học đi tìm kiếm hiểu biết, cắt nghĩa và giải thích những gì tìm thấy là một nguồn gốc của xấu xa này. (Questions de Sociologie).
6 Không kể đến những thảo luận kiểu mácxit-leninit như thể: “Sự tiến bộ văn hóa và xã hội của loài người trong thế kỷ hai mươi chịu ảnh hưởng ngày càng gia tăng của Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười vĩ đại, đã chấm dứt cảnh người bóc lột người và tuyên cáo kỷ nguyên giải phóng lao động và sự bình đẳng của mọi dân tộc, quốc gia và quốc tịch...” hay: “Những nguyên tắc lý luận của chính sách văn hóa của Đảng cộng sản xây dựng trên nhận thức mác-xít về tự nhiên và bản chất của nghệ thuật. Những nguyên tác này trước tiên do Karl Marx và Friedrich Engels làm ra rồi được phát triển dưới những điều kiện lịch sử bởi Vladimir Lenin, đặc biệt là trong tác phẩm “Tổ chức Đảng và Văn học Đảng...” (trích trong Mỹ họcMácxit Leninit và những bộ môn nghệ thuật, Nxb Tiến bộ 1980). X. Phê phán Chủ nghĩa Mác và văn chương trong Văn chương và Lưu đày, 1985 của tác giả.
7 Das asthetische Wesen und der asthetische Wert der literarischen Werke und im Zusammenhang damitihre Wirkung sind ein Teil jenes allgemeinen und zusammenhangenden gesellschaftlichen Prozesses, in dem sich der Mensch die Welt durch sein Bewusstsein aneignet.
8 Die Sorge um die Integritat des Menschen. Dieser Humanismus gehort zu den wichtigsten Grundprinzipien der marxistischen Asthetik.
9 Bản dịch sang Anh ngữ của chính Marcuse và Erica Sherover là :The Aesthetic Dimension; Toward a Critique of Marxist Aesthetics.
10 The world really is as it appears in the work of art.
11 Dẫn trong Der Wille zur Macht.
12 Nhà văn tiệp Milan Kundera đã mô tả đám lãnh tụ cộng sản là người tổ chức quên lãng cho nhân loại, X. Văn chương và lưu đày của tác giả, chương viết về M. Kundera, một khuôn mặt văn chương lưu vong.
Những tồn tại của phê bình
quyền năng phán xét/mỹ/nghệ
Mỹ học là một từ/khoa học – như siêu hình học đến sau khi đã đặt vấn đề về hữu như thể đã có nghệ thuật, nói đúng hơn là đã có những đối vật, nghệ phẩm. Nói như thế để khởi sự tìm hiểu vấn đề không hẳn đơn giản: chẳng hạn khi tìm về nguyên ngữ khoa mỹ học trong từ thông dụng của triết học phương tây, bắt nguồn từ tiếng hy lạp – aistetikẹ 1 - để đi đến một nhận thức về cái đẹp (to kalon). Quá trình biến chuyển của mỹ học có thể như một khoa học biệt lập về cái đẹp hay như một triết học về mỹ nghệ (die Philosophie der schonen Kunste) như Hegel xác định. Song còn một truyền thống? Hoặc giả một triết học như thế còn thiết yếu vào một thời đại “nghệ thuật không còn đẹp/die nicht mehr schonen Kunste” như Walter Benjamin đã chỉ ra? Cũng như những khoa học khác, người ta có thể đặt vấn đề về cái chết của nghệ thuật? Nhưng nghệ thuật nào? Hay đúng ra, phải đặt lại vấn đề từ câu hỏi: nghệ thuật là gì? Có khả hữu? Có nghĩa là một định nghĩa có ý nghĩa? Hay mang nhiều ý nghĩa? Hoặc là một thể thống nhất ? Hay như một phức thể? Như một triết học mỹ nghệ (theo Hegel) phải giả định thế nào là công trình nghệ thuật? Đặt vấn đề như Ingarden: về một tác phẩm văn nghệ (literarische Kunstwerk) trong mối quan hệ giữa hữu thể luận, luận lý và lý luận văn chương? Hay trong chiều hướng hiện tượng luận, khởi từ kinh nghiệm mỹ học như Mikel Dufrenne nhằm phân tích công trình nghệ thuật, khi xác định đối tượng mỹ học phải giả định tri giác mỹ học? Đó có phải là sự phục hồi ý nghĩa của quan năng aisthesis nguyên thủy khi đi tìm cơ sở của kinh nghiệm dựa trên cảm giác và tri giác như những quan năng tiên nghiệm? Có thể đến gần chân lý – hiểu theo ngữ nghĩa hy lạp là vén lộ – hay hiểu theo hủy tạo là adequatio, chân lý phi chân của chân lý? Làm thế nào nối kết giữa hai nguyên lý – một thuộc về quan năng 2 , một thuộc về tác động, như những cặp đối lập tự nhiên/nghệ thuật, mô phỏng/sáng tạo. Heidegger khi luận về Nietzsche đã lấy từ một “chương” trong quyển Ba của bộ Ý chí tới quyền năng/Der Will zur Macht của Nietzsche làm phần đầu bài giảng 1936-37: Ý chí tới quyền năng như thể nghệ thuật với chủ điểm tại sao một lý giải về hạt nhân của ý chí tới quyền năng phải khởi đầu với nghệ thuật . Những người theo Nietzsche sau-Heidegger đã gắn vấn đề nghệ thuật với “chân lý”. Tại sao? Xây dựng nguyên lý cho việc đánh giá mới có liên hệ với nghệ thuật? Dựa vào một cách ngôn mang số 797 phát biểu: “Hiện tượng ‘nghệ nhân’ vẫn dễ hiểu nhất” – vì điều dễ đắc thủ trong bản chất của nó là hữu thể của một nghệ nhân. Làm một nghệ nhân là phải đem lại một cái gì chưa từng hiện hữu, một cách thế biểu hiện quyền năng làm đặc tính cơ bản của mọi hữu, một cách thế của đời sống – “hình thái thân quen nhất của Hữu”. Khi phân giải được năm diễn ngôn về nghệ thuật của Nietzsche như hình thể trong sáng thân thuộc nhất của ý chí tới quyền năng, thể hiện nơi nghệ nhân, cơ sở của mọi hữu, phản vận động của chủ nghĩa hư vô, Heidegger chỉ ra một điều là quan niệm nghệ thuật của Nietzsche dựa vào lời lẽ của người sáng tạo, không phải nơi người cảm thụ. Quan điểm mỹ học là quan điểm của người đàn ông như những lời lẽ sau đây:”Mỹ học cho đến nay là mỹ học của đàn bà, bởi vì chỉ có những người hưởng thụ nghệ thuật mới quy định những kinh nghiệm của họ về ‘cái gì là đẹp’. Trong mọi triết học cho đến nay biệt tích nghệ nhân.” Với Nietzsche theo Heidegger chỉ có mỹ học đàn ông, không có mỹ học đàn bà. Cũng như khoa nhận thức luận/logikè epistèmè, luân lý/èthikè epistèmè /mỹ học/aisthètikè epistèmè là nhận thức về ứng xử của con người đối với cảm giác, cảm quan cũng như chúng được xác định thế nào. Tuy từ mỹ học mới xuất hiện từ thế kỷ 18, nhưng cách thái nghiên cứu nghệ thuật và cái đẹp “cũng xưa như suy niệm về nghệ thuật và cái đẹp trong tư tưởng phương tây.” Vị thế của mỹ học được xác định vì “suy niệm triết lý về bản chất của nghệ thuật và cả cái đẹp khởi đầu như thể mỹ học.” Điều đó có nghĩa là quá trình tư duy đã có đó trước khi đặt cho nó một cái từ, có thể là trở về ngọn nguồn (trong truyền thống hiện tượng luận) có thể là một kế thừa lịch sử. Tuy nhiên chắc chắn sự việc thích hợp với lý luận của Heidegger khi ông đặt vấn đề về Nguồn gốc của công trình nghệ thuật/Der Ursprung des Kunstwerkes – ông không truy cứu nguồn gốc nghệ thuật mà là nguồn gốc công trình nghệ thuật. Tại sao?
Bài viết này không nhằm nghiên cứu quan niệm mỹ học của Heidegger, nhưng truy cứu những dị luận mỹ học: đặt vấn đề “sự vật” mỹ học như “đôi giày” của Van Gogh, nghịch lý của chủ nghĩa tự nhiên/hiện thực giữa những người mác-xít, những khái niệm mỹ học mác-xít hay hủy thể mỹ học như thể phản mỹ học có khả hữu...
Từ nghệ thuật – cũng lại trở về nguồn gốc hy lạp – technè. Trong một luận văn khác của Heidegger khi đặt Câu hỏi liên hệ đến khoa kỹ thuật/Die Frage nach der Technik, ông nhận xét từ technè không những chỉ những sinh hoạt tay nghề mà chỉ cả những bộ môn nghệ thuật – technè liên hệ với poièsis, sáng tạo. Mặt khác từ technè liên kết với epistèmè trong ý nghĩa rộng rãi của tri thức, vì technè là một phương thức của alètheuein, khai lộ những gì không xuất lộ cũng như hiện diện trước ta, như một người thợ làm nhà hay đóng tàu là đã vén mở một cái gì chưa xuất lộ khi thu tập viễn cảnh và vật liệu trong chiều hướng hoàn thành việc xây dựng. Như vậy khoa kỹ thuật là một phương thức vén mở. Kỹ thuật là quá trình làm việc đi từ cái khả xúc vật chất lên cái siêu khả xúc, trong từ hy lạp technites không phải để chỉ một công nhân tầm thường. Mỹ học như một lý luận về nghệ thuật xuất lộ nguồn gốc siêu hình khi đem cái đẹp “trong chuyển động kép nội động và ngoại động đã cung hiến cho giác quan của chúng ta ngay từ hiện thể ban đầu đồng thời còn đưa chúng ta vào Hữu thể...” Chuyển động kép này Heidegger chỉ từ hy lạp ekphanestaton. Cái đẹp hiện thể để cho Hữu có thể hiện diện thông qua nó như vậy phải trở nên hết sức trong sáng, hiểu theo nghĩa transcendens (như ví dụ trong thơ của Ponge: nước và ly nước – ly để cho nước xuất lộ, trở nên trong sáng và chính nó lại làm cho ly nước tự trong sáng).
Bài Tống biệt hành của Thâm Tâm với mở đầu: đưa người ta không đưa qua sông hết sức trong sángvì toàn câu bình thanh của nó; phải đọc như thế nào?
Đưa
người
ta
không
đưa
qua
sông (1)
hay:
Đưa người
ta
không đưa qua
sông (2)
hay:
Đưa người ta
không
đưa qua
sông (3)
có ít ra sáu cách xuôi và sáu cách đảo ngược trong cấu trúc của câu thơ với những hình ảnh và ý nghĩa. Gilles Deleuze khi thâu tóm triết học của Kant trong bốn định thức sáng tạo đã nhận ra sự khác biệt của tác phẩm Phê phán thứ ba của Kant với hai bộ phê phán trước bởi vấn đề trong Kritik der Urteilskraft “là làm sao một vài hiện tượng xác định cái Đẹp đem lại cho ý nghĩa nội tại của thời gian một chiều kích phụ thuộc tự lập, đem lại cho trí tưởng một khả năng (pouvoir) phản tỉnh tự do, và đem lại cho trí năng một quyền năng (puissance) khả niệm vô biên.” 3 Trước khi đề cập vấn đề này, Deuleuze dẫn lời của Rimbaud làm đề từ là “để đạt tới cái không biết bằng cách phá thể mọi giác quan...một phá thể mọi giác quan lâu dài, vô biên và có hệ thống”. Trong câu thơ của Thâm Tâm, chủ thể và khách thể (người/ta) bị phá thể (người-ta) biến dạng thành lạ lẫm.
Đôi giày của Van Gogh – đối với mỗi triết gia hiện đại, có một nhà họa sĩ để ưa thích; M. Foucault chọn René Magritte, J. Derrida chọn Valerio Adami, G. Deleuze chọn Francis Bacon. M. Heidegger chắc hẳn chọn Van Gogh khi ông chỉ nói đến tranh của Van Gogh trong luận văn Nguồn gốc của công trình nghệ thuật và ngay cả ví dụ trong giáo trình Đưa vào Siêu hình học. Như đã nói ở trên, Heidegger không đi tìm nguồn gốc nghệ thuật, nhưng truy cứu nguồn gốc công trình nghệ thuật:
“Mọi công trình nghệ thuật đều quen thuộc với mọi người. Từ những công trình kiến trúc và điêu khắc có thể thấy dựng lên ở những nơi công cộng, trong những nhà thờ và trong mọi nơi ở. Những công trình nghệ thuật của những thời đại cũng như những dân tộc khác biệt nhất cũng được cất giữ trong những sưu tập và triển lãm. Nếu chúng ta coi những công trình trong hiện trạng nguyên vẹn và không làm chúng ta thất vọng, kết quả là những công trình tự nhiên hiện diện như những sự vật. Bức tranh treo trên tường thì cũng như khẩu súng hay chiếc nón. Một họa phẩm như của Van Gogh trình bày một đôi giày nhà nông được đem đi du lịch từ cuộc triển lãm này qua cuộc triển lãm khác. Những công trình nghệ thuật được chở đi bằng tàu như than lấy từ vùng Ruhr và gỗ từ Rừng Đen (Schwarzwald). Trong Thế chiến thứ Nhất, những Thơ tụng ca của Holderlin được gói trong những ba lô của lính cùng với dụng cụ thông nòng. Những tứ ca của Beethoven cất trong kho hàng nhà phát hành như khoai tây trong thùng...Mọi công trình đều mang đặc tính sự vật này...công trình nghệ thuật còn là một cái gì khác và vượt lên trên yếu tố sự vật. Cái gì khác trong công trình cấu tạo ra bản chất nghệ thuật. Chắc hẳn công trình nghệ thuật là một sự vật làm ra, nhưng nó nói lên một điều gì khác hơn chính sự vật/ allo agoreuei. ..Trong công trình nghệ thuật cái gì khác được mang đến cùng với sự vật làm ra. Mang đến cùng đó, trong từ hy lạp gọi là sumballein.”
Theo Heidegger, trong ngôn ngữ triết học kể cả “sự vật-tự-tại” (như Kant dùng để chỉ toàn bộ thế giới và ngay cả thượng đế) lẫn sự vật xuất hiện cũng đều gọi là sự vật. Khi nói đến sự vật , đến công trình là phải nói đến trang bị, đặc tính công cụ của sự vật. Lấy thí dụ đôi giày nhà nông như bức họa nổi tiếng của Van Gogh (người đã vẽ nhiều lần những đôi giày như vậy 4 ). Ai cũng biết giày có thể làm bằng da hay bằng gỗ, cốt để che chân và tùy vào việc dùng để đi làm việc ngoài đồng hay để khiêu vũ mà hình thức và vật liệu có thể khác nhau. Như vật phẩm tính dụng cụ là ở chỗ thực dụng. Nhưng chính thực dụng là gì? Heidegger hỏi:
“Khi mà chúng ta chỉ tưởng tượng một đôi giày nói chung hay chỉ nhìn vào đôi giày trống trơn, không dùng như trên bức tranh, chúng ta sẽ không bao giờ phát hiện được bản thể dụng cụ của dụng cụ thực sự là gì. Trong bức họa của Van Gogh, chúng ta cũng không thể nói đến vị trí của đôi giày này. Không có gì chung quanh đôi giày nhà nông này để xem nó có thể thuộc vào đâu – chỉ một không gian không xác định. Ngay cả những lớp đất từ đồng ruộng hay lối đi bám vào chúng để ít ra chứng tỏ đôi giày đã được dùng cũng không có. Chỉ một đôi giày nhà nông, không có gì hơn. Tuy vậy...
từ khoảng trống đen ở bên trong đã sờn của đôi giày, bước đi nhọc nhằn của nhà nông lồ lộ. Trong vẻ nặng nề thô kệch của đôi giày là sự ngoan cường tích lũy của bước đi chậm rãi của bà qua những luống cày trải dài tắp và đồng bộ trên cánh đồng gió chướng lồng lộng. Trên lớp da giày là sự ẩm ướt và phì nhiêu của đất. Dưới gót giày lướt qua sự cô quạnh của con đường ruộng khi buổi chiều xuống. Trong đôi giày rung lên tiếng gọi thầm của đất, tặng phẩm yên tịnh của nó mang lại những hạt chín và sự tự khước từ của nó về cảnh điêu tàn bỏ hoang của cánh đồng lộng gió. Trang bị này còn tràn ngập niềm xao xuyến không thở than cũng như niềm tin chắc vào thực phẩm, niềm vui không nói lên lời lại có thêm nhu cầu chịu đựng, sự run rẩy trước lúc lâm bồn sắp đến và rùng mình tới cảnh tử vong đe dọa chung quanh. Trang bị nàythuộc về đất và nó được che chở trong thế giới của người phụ nữ nhà nông .”
Những vấn đề Heidegger đặt ra là: sự vật, công trình nghệ thuật hiện diện trong một thế giới, công cụ, thực dụng. Tất cả những điều này có liên hệ với chân lý. Vậy chân lý trong nghệ thuật thế nào? Derrida tìm thấy người đặt câu hỏi ấy là một họa sĩ, Cézanne trong một biểu ngữ chính Derrida sẽ dùng làm tiêu đề quyển sách ông viết: Chân lý nơi hội họa. Và Derrida cũng đã phát hiện ra cái rắc rối trong “đôi giày” của Van Gogh chung quanh cuộc trao đổi thư từ giữa Martin Heidegger và Meyer Schapiro, nhà chuyên luận về Van Gogh. Một người ngay từ 1935 luận về đôi giày là thuộc về nhà nông (ein Paar Bauernschuhe) như những đoạn văn dẫn trên. Một người ba mươi mấy năm sau phản bác lập đoán trên và cho đôi giày thuộc về người ở thành thị, nói chính xác hơn đó là đôi giày của chính nghệ nhân ký tên Vincent (Van Gogh). Phán đoán mang ý nghĩa xét xử, có nghĩa tranh luận như trước tụng đình. Sự khác biệt giữa hai nguồn gốc lý lịch, với Heidegger là nhà nông, người cắm rễ ở một nơi và với Schapiro là người thành thị, người lưu dân mất gốc rễ. Derrida bày tỏ thái độ:
“Tôi thường bị thuyết phục về cái tất yếu vững chắc trong vấn đề của Heidegger, ngay cả nếu nó có lập lại ở đây, theo nghĩa tốt nhất hay xấu nhất của từ ngữ, triết học truyền thống về nghệ thuật...Nhưng mỗi lần tôi xem đoạn văn lẫy lừng nói về “một bức tranh nổi tiếng của Van Gogh” như một thời khoảng suy sụp thảm thiết, nực cười và có triệu chứng bệnh hoạn, có ý nghĩa.”
Derrida dường như lưỡng lự khi ông viết: Rảo bước chân (précipitation du pas) có lẽ là điều người ta không thể tránh khi đối diện vớisự thôi thúc của “bức tranh nổi tiếng” này. Đến khi hỏi đôi giày là gì khi không làm việc/không bước đi? Nếu để chúng sang một bên, giữ lại trong khoảng thời gian ngắn, dài hay vĩnh viễn không dùng đến nữa? Chúng có ý nghĩa gì? Chúng đáng gì? ...Đó là chủ đề, được thông báo. Nó trở lại chậm. Nhưng luôn luôn quá nhanh – rảo bước/không vội (pas de précipitation).
“Hồi phục” như một tiêu đề trong tác phẩm dẫn trên của Derrida hàm ngụ tái lập cơ sở của công trình, cũng như xây dựng trạng thái sự vật trong nội dung của nó. Đọc Heidegger lập cơ sở cho đôi giày khi đặt nó vào bàn chân người phụ nữ nhà nông lao tác trên cánh đồng, còn Schapiro cột nó vào chân Van Gogh. Trong quan điểm của Heidegger, sự vật còn ẩn dấu dưới cơ sở nhận thức của sự vật như người hy lạp gọi la hypokeimenon. Trong họa phẩm, đôi giày ở trong một không gian không xác định – nghĩa là không có cơ sở. Để hồi phục cơ sở, đôi giày phải gắn vào đất, nếu không muốn nói là cột vào chân con người gắn bó chặt chẽ với mảnh đất. Khi Heidegger muốn đi tìm bản chất của chân lý, cái chân lý vẫn luôn bị vực sâu ngôn ngữ che khuất. Ngôn ngữ và giày đều tách rời. Sự phân cách dẫn đến thiết lập những khái niệm cho sự vật trên cơ sở của sản phẩm. Đối nghịch giữa Schapiro và Heidegger về cùng những giày trên tranh là đối nghịch giữa thực tại và vực sâu, không phải giữa tự nhiên và nghệ thuật.
Chân lý trong nghệ thuật có khả hữu? Đối với Heidegger dường như không phải ở nơi đất nước, con người và tư tưởng, nhưng trong vận động vén mở mối quan hệ giữa sáng tạo, tư duy và tại hữu. Trong thơ René Char, Francis Ponge hay Paul Celan sự tách rời của chữ ra khỏi bộ ngôn ngữ như một thách dố, chối bỏ khái niệm nghệ thuật truyền thống. Herman Rapaport đối chiếu một đoạn thơ ngắn của Celan:
Was Geschah? Der Stein trat aus dem Berge.
Wer erwachte? Du und ich.
Sprache, Sprache. Mit-Stern. Neben-Erde.
Armer. Offen. Heimatlich.
Wohin gings? Gen Unverklungen.
Mit dem Stein gings, mit uns zwein.
Herz und Herz. Zu schwer befunden.
Schwerer werden. Leichter sein.
Sự vật gì xảy đến? Tảng đá bước xuống núi.
Ai thức giấc? Bạn và tôi.
Ngôn ngữ, Ngôn ngữ. Cùng-tinh tú. Bên-địa cầu.
Nghèo đi. Mở rộng. Quê nhà.
Về đâu? Về chốn không tàn.
Đồng hành với đá tảng, với đôi ta.
Trái tim và trái tim. Xử cho nặng.
Trở thành nặng hơn. Hãy nhẹ bớt đi.
Mỗi phiên khúc thơ mở đầu bằng câu hỏi, kết cùng bằng những từ , đoạn ngắn đầy ẩn mật. Như một vần thơ Tản Đà:
Cửa động
Đầu non
Đường lối cũ
Cái gì liên kết phiên khúc một và hai trong bài thơ của Celan. Sức mạnh của trọng lực? Hãy thử tưởng tượng ai hỏi: Sự vật gì xảy đến? Đá tảng và những tinh tú đều biết nói. Đồng hành cùng vói đôi trái tim chúng ta. Lăn xuống theo định mệnh.
Mỹ học mác-xít có khả hữu? Những vấn đề đã dẫn trong quan niệm mỹ học của Heidegger còn cần thảo luận. Trong những quan hệ về mặt hữu thể luận, thông diễn học, chủ nghĩa Mác và triết học về đời sống, cũng như xã hội học về nghệ thuật 5 .
Đặt vấn đề mỹ học mác-xít có khả hữu là tìm hiểu từ những quan điểm của Adorno, Lukács hay Marcuse 6 . Những tác phẩm chính của Adorno khảo về mỹ học như Lý luận mỹ học/Asthetische Theorie , Những ghi chép về Văn chương/ Noten zur Literatur, Triết lý của Aâm nhạc mới/Philosophie der neuen Musik...Adorno nhìn ra một chiều hướng nhân học trong tư tưởng của Marx, nhưng ông cũng nhấn mạnh đến việc đặt tư tưởng ấy trong văn cảnh và thời đại của Marx. Có như vậy mới có thể xem xét nó trên một bình diện mới.
Khởi điểm từ những tác phẩm đầu tay của Marx, nhất là Bản thảo 1844. Quan điểm này xuất phát từ chỗ tìm hiểu về con người có như thế nào thì xét như thế , wie er geht und steht, nghĩa là không giới hạn vào kinh tế (homo economicus) hay tình dục (homo sexualis). Tuy nhiên đã là quan điểm là có chọn lựa; đối vói Marx lao động, tức là hoạt động có ý thức là điểm cơ bản của con người. Thế nhưng mọi giác quan cũng như khả năng cảm thụ của con người bị hạn định về mặt lịch sử. Người vô sản chẳng hạn sau một quá trình lao động cũng không thể phát triển khả năng cảm thụ của một cái tai, một con mắt tinh tế. Quả thực những giác quan này không thể thu nhận hay phân biệt mỹ thuật. Đâu là những lý do làm cho những giác quan của con người trở nên thô vụng như vậy? chính sự phân công lao động và tha hóa của nó ngăn cản con người tự thực hiện được mọi biểu tỏ sinh lực kể cả những biểu hiện về nghệ thuật. Cho nên Marx đưa ra một nhận xét khẳng định: “Người nào làm công việc buôn bán những khoáng chất chỉ thấy giá trị buôn bán, chứ không thấy vẻ đẹp hay bản chất riêng của khoáng chất: y không có cảm quan về khoáng chất.” Con người không khác gì con vật nếu chỉ làm công việc sản xuất, như Marx nghĩ: “Con vật tự đồng nhất với hoạt động sinh tồn của nó. Nó không tách khỏi hoạt động mà chính là hoạt động này.” Một khi con người không thể nói đến lao động của mình như một hoạt động tự do, nghĩa là có ý thức chỉ vì phải tuân theo ý chí của người chủ thì cũng chẳng khác gì bầy ong làm việc theo bản năng và nhu cầu. Hiểu như thế mới rõ tại sao Marx phát biểu:
“Trước tiên âm nhạc đánh động cảm quan âm nhạc của con người; với đôi tai không thính nhạc thì âm nhạc hay nhất cũng không có ý nghĩa gì.”
Cái đẹp như vậy liên hệ với con người vì “con người cử hoạt theo những quy luật của đẹp” – điều đó muốn nói đẹp không phải là một phạm trù tuyệt đối vì đẹp gắn liền với hoạt động tự do và có ý thức. Khi lao động bị tha hóa vì sự phân công lao động thì nó cũng hạn chế sự phát triển những quan năng của con người. Trong Biện chứng thời Khaisáng/ Dialektik der Aufklarung, Horkheimer và Adorno dành một chương bàn về những cuộc phiêu lưu của nhân vật Odysseus “sự tha hóa với tự nhiên mà y mang theo được thực hiện trong quá trình đấu tranh với sự bỏ rơi tự nhiên trong mỗi cuộc phiêu lưu”. Tại sao lại nói đến những cuộc phiêu lưu này? Là vì “đứng trên quan điểm của xã hội có trao đổi đã phát triển, những cuộc phiêu lưu của Odysseus là một biểu tượng đúng về những mạo hiểm vạch ra con đường tói thành công”. Đặt trong khung cảnh kinh tế như vậy là điển hình cho những điều kiện của xã hội tư sản. Một trong những cuộc phiêu lưu liên hệ đến vấn đề mỹ học nói đến ở trên là hải trình của Odysseus ngang qua Scylla và Charybdis, tại sao không chọn con đường bớt hiểm nguy khác? “chỉ có thể hiểu một cách thuần lý như một biểu tượng huyền thoại về sức mạnh tối thượng của những giòng nước đối với những con tàu nhỏ”. Odysseus là điển hình của con người tư sản phải cột mình vào cột buồm để có thể thưởng thức những tiếng hát quyến rũ của những mỹ nữ nhân điểu, trong khi những thủy thủ tai đã đổ sáp kín vẫn tiếp tục công việc lao động thường nhật không cho phép họ nghe những điệu ca quyến rũ này. Odysseus là biểu tượng của người tư sản ngày nay đối với tiếng hát của mỹ nữ nhân điểu là những tác phẩm nghệ thuật. Chỉ có người tư sản mới được thưởng ngoạn nghệ thuật (ví như Odysseus cột thân vào cột buồm, tượng trưng cho cuộc sống thường nhật kiếm tiền và sai khiến thuộc hạ), người vô sản không cảm được nghệ thuật (giống như những thủy thủ tai bị đổ sáp không nghe được tiếng hát) chỉ vì phải bán lao động trong đời sống tầm thường và phi nhân. Cho nên tiếng hát của nhân điểu chỉ là ảo giác đối với những thủy thủ của Odysseus, nghệ thuật đối với người vô sản không có ý nghĩa .
Marx thực sự không có một nghiên cứu đặc biệt nào về những vấn đề mỹ học. Tuy nhiên theo Georg Lukács, những đoạn văn thu thập lại cũng có thể đưa ra một quan điểm nhất quán và có hệ thống, như trong Dẫn nhập vào những bài viết mỹ học của Marx và Engels/Einfuhrung in die asthetischen Schriften von Marx und Engels in lại trong Những vấn đề của Mỹ học/Probleme der Asthetik . Cũng như nhiều người mác-xít khác, Lukács quan niệm chỉ có khoa học lịch sử hiểu sự tiến hóa của tự nhiên, xã hội và tư tưởng như một quá trình lịch sử toàn diện và nhằm phát hiện những quy luật chung và riêng của nó. Cho nên căn nguyên và phát triển của văn chương chẳng hạn là một phần của quá trình lịch sử toàn diện của xã hội:
“Bản chất mỹ học và giá trị mỹ học của những tác phẩm văn chương và tương ứng với hiệu quả của chúng là một phần của quá trình xã hội chung và toàn diện trong đó con người làm chủ thế giới thông qua ý thức của mình.” 7
Chính trong quan niệm tiến hóa của lịch sử đó Marx đã phát biểu (như dẫn nơi trên) âm nhạc tạo ra cảm quan âm nhạc trong con người. Cho nên một giác quan khi bị bó buộc trong vòng tất yếu khắc nghiệt chỉ có cảm quan hạn chế, đối với con người bị đói thì hình thái ăn uống kiểu người không thể có, mà chỉ có một hiện hữu trừu tượng là đồ ăn (fur den ausgehungerten Menschen existiert nicht die menschliche Form der Speise, sondern nur ihr abstraktes Dasein als Speise). Một cách khái quát điều này cũng giải thích tại sao một xã hội có mức độ cao có một nền văn học, nghệ thuật và triết học cao hơn một xã hội ở mức độ thấp kém. Cho nên biện chứng thực về bản chất và hiện tượng xây dựng trên những mặt đồng đều của thực tại khách quan, những sản phẩm của thực tại chứ không phải chỉ ý thức đơn thuần của con người. Nghệ thuật đích thực thoát ra từ cái sâu sắc và bao dung này, nghĩa là nắm lấy đời sống trong tổng thể toàn diện. Trong viễn cảnh đó, Lukács khẳng định: “Nói chung, đối với chủ nghĩa Mác không có gì ‘triệt để mới’.“ Điều đó có nghĩa là khái niệm về một nghệ nhân không nhập cuộc chỉ là ảo tưởng. Cho nên Lukács đi đến kết luận là nghệ thuật lớn, chủ nghĩa hiện thực chân chính và chủ nghĩa nhân bảnthống nhất gắn bó và chỉ có một nguyên lý thống nhất đó là quan tâm đến sự toàn vẹn của con người. Chủ nghĩa nhân bản này thuộc về những nguyên lý cơ bản tối quan trọng của Mỹ học mác-xít. 8 Những kết luận này chẳng khác gì tuyên ngôn hiện sinh của Sartre.
Trong một tập sách nhỏ luận về Trường tồn của Văn hóa: Chống lại Mỹ học mác-xít tất định/Die Permanenz der Kunst: Wider eine bestimmte Marxistische Asthetik 9 , Herbert Marcuse thảo luận những vấn đề do quan điểm “chính thống” trong lý luận mác-xít gây ra. Quan điểm của ông là ngược với quan điểm mỹ học chính thống, có một tiềm năng chính trị của nghệ thuật ngay trong nghệ thuật, trong chính hình thái mỹ học. Nghẹ thuật do đó tự trị với những quan hệ xã hội nhất định. Theo ông có một tiêu chuẩn luôn luôn tồn tại cho phép chúng ta phân biệt văn chương “cao” với văn chương “thông tục”. Trong chiều hướng phá vỡ thực tại xã hội thần bí hóa để mở ra chân trời biến đổi, mọi tác phẩm nghệ thuật chân chính có thể coi như cách mạng, nghĩa là có tính cách lật đổ tri giác và nhận thức của hiện thực. Quan điểm của Marcuse về “chân lý của nghệ thuật dựa vào điều này: thế giới thực sự như thể hiện ra trong tác phẩm nghệ thuật. 10 Cho nên văn chương chỉ có thể gọi là cách mạng theo ý nghĩa đối chiếu với chính nó, khi nội dung chuyển biến thành hính thức. Những khái niệm cơ bản của mỹ học mác-xít như coi nghệ thuật là thuộc ý thức hệ, tính giai cấp cần phải xem xét lại. Những định thức trong biện chứng mác-xít như trấn áp tính chủ quan của cá nhân, ý thức và vô thức cá nhân vào ý thức giai cấp đưa lý luận mác-xít chìm ngập vào sự vật hóa biến chủ nghĩa duy vật lịch sử thành chủ nghĩa duy vật tầm thường. Luận điểm Marcuse đề ra là:
“Những phẩm tính tiến bộ của nghệ thuật như buộc tội hiện thực (established reality) và viện dẫn hình tượng đẹp (schoner Schein) của giải phóng được xây dựng một cách minh thi trong những chiều kích mà nghệ thuật vượt thoát tất định xã hội và tự giải phóng khỏi vũ trụ diễn ngôn và ứng xử nhất định trong khi vẫn bảo toàn được sự hiện diện toàn vẹn.”
Sự biến đổi mỹ học được hoàn tất thông qua việc tái tạo hình ngôn ngữ, tri giác và nhận thức ngõ hầu có thể khai mở bản chất của thực tại trong những hiện tượng bề ngoài của nó, tức là những tiềm năng bị dồn ép của con người và tự nhiên. Công trình nghệ thuật như vậy biểu hiện thực tại trong khi kết án nó. Marcuse nhấn mạnh đến chức năng phê phán của nghệ thuật đóng góp vào cuộc đấu tranh cho giải phóng dựa trên hình thái mỹ học:
“Một công trình nghệ thuật chân chính hay trung thực không phải do nội dung của nó (nghĩa là diễn đạt “đúng” những điều kiện xã hội), không phải bởi hình thái “thuần túy” của nó, nhưng do nội dung chuyển biến hình thái .“
Nội dung chuyển biến hình thái như diễn ngữ Nietzsche dùng: Wille zur Gestalt. Cho nên ở một chỗ khác chính Marcuse đã viện dẫn Nietzsche để xác định hình thái mỹ học không đối lập với nội dung mà hình thái trở thành nội dung và ngược lại:
“Cái giá để trở thành một nghệ nhân là kinh qua điều mọi người không thuộc giới nghệ thuật gọi là hình thái, như nội dung, như “chính sự vật”(die Sache selbst). Tuy thế con người thuộc về một thế giới đảo nghịch; vì bây giờ nội dung, gồm chính đời sống chúng ta, trở thành một cái gì có vẻ hình thức.” 11
Lý luận mác-xít như Marcuse hiểu là lĩnh hội xã hội hiện lập như một thực tại cần biến đổi. Đồng quan điểm với những nhà lý luận phê phán nhóm Frankfurt, Marcuse dẫn lời :”Mọi sự vật hóa là làm quên lãng” 12 , nghệ thuật nhằm chống lại vật hóa khi làm cho thế giới suy nhược phải lên tiếng, ca hát và đôi khi nhẩy múa nữa, bởi quên sự nhọc nhằn và niềm vui quá khứ chỉ có nghĩa là làm khuây đời sống dưới một nguyên lý thực tại ức chế, ngược lại, nhớ là thúc đẩy xu thế chinh phục khổ đau và làm trường tồn niềm vui, “trở thành một động lực (motive power) trong cuộc đấu tranh nhằm biến đổi thế giới.”
Một quan điểm như thế đã xa rời với truyền thống mỹ học mác-xít, nhưng gần với những tư trào mỹ học tiền phong của thế kỷ hai mươi. Tuy nhiên những phạm trù hay tiêu chuẩn mỹ học đã lập thành như đi chậm lại so với tốc độ hình thành của nghệ thuật, nhất là nghệ thuật tạo hình khi so với những cuộc nổi dậy của trường phái Dada, Duchamp, Picasso, Kandinsky, Mondrian và những tên tuổi khác như Lissitskij, Tatlin, Rodchenko, trào lưu Bauhaus...Còn những vận động mới của nhưng thế hệ 80s và 90 hậu hiện đại như Hopper, Magritte, Bacon, Johns, Chia..., thứ ngôn ngữ phù du của hình tượng (Die verstummende Sprache des Bildes) nói như H.G. Gadamer. Đi tìm cơ sở mỹ học của thời quá độ này là đề tài của một bài viết khác.
1 Bắt nguồn từ aistanesthai/cảm tính; khoa học liên quan đến cảm tính (die die Sinne betreffende Wissenschaft). Trong quá trình lịch sử triết học tây phương, người ta vẫn ghi nhận A. G. Baumgarten là triết gia đầu tiên đã đề ra từ mỹ học/Aesthetica như một khoa học độc lập và được những nhà triết học về sau công nhận. Những triết gia có hệ thống như Hegel, N. Hartmann dàn trải tư tưởng từ tự nhiên đến tinh thần vẫn sắp đặt một lý luận sau cùng là mỹ học. Một người thử viết về lịch sử mỹ học như Bernard Bosanquet xác định mỹ học có nghĩa là triết học về cái Đẹp trong khi Benedetto Croce quan niệm mỹ học (Estetica) như một nhận thức trực giác độc lập với nhận thức tri thức; trực giác là biểu hiện, là hình thái và cảm tính là nội dung. Tuy Baumgarten được coi như người xây dựng khoa mỹ học nhưng ông cũng đề xuất những dị luận như “Aesthetica ars est, non scientia..Aestheticum natum juvat theoria complectior, rationis auctoritate comendabilior, exactior, minus confusa, certior, minus trepida..”Kant trong giai đoạn “tiền phê phán” với Những cảm quan về cái đẹp và cao cả/Beobachtungen uber das Gefuhl des Schonen und Erhabenen (1763) có thể viết những câu như “đêm cao cả, ngày tươi đẹp/die Nacht ist erhaben, der Tag ist schon”. Cái đẹp thực sự là chủ điểm của mỹ học? Có thể ngờ vực như Diderot: Comment se fait-il que presque tous les hommes soient d’accord qu’il y a un beau?”
2 Lại trở về từ hy lạp aisthetikos; có cái chung trong cái riêng như khi nói đến những sự vật như Bric-à-brac esthétique của Baudelaire hay khoa giải phẫu thẩm mỹ không?
3 X. Critique et Clinique. Del euze dùng hai từ “pouvoir” và “puissance” hẳn để minh thi từ “kraft” trong tiêu đề tác phẩm của Kant. Phần lớn những dịch giả chuyển ngữ sang tiếng Anh đều dùng tiêu đề “Critique of Judgment”, ngoại trừ mới đây Guyer dùng tiêu đề “Critique of the Power of Judgment” hẳn chịu ảnh hưởng từ Deleuze.
4 Trong La Vérité en peinture của Derrida liệt kê những họa phẩm về giày của Van Gogh vẽ trong những năm 1886-87 để tại National Vincent Van Gogh Museum ở Amsterdam, Baltimore Museum of Art, Schumacher Collection, Fogg Art Museum ở Massachusetts.
5 Pierre Bourdieu là nhà xã hội học hiện đại luận nhiều về những vấn đề mỹ học. Oâng nhận định: Xã hội học và nghệ thuật thường không làm những bạn đồng sàng tốt. Đó là lỗi của nghệ thuật và nghệ nhân , những người có dị ứng với mọi sự đe dọa đến ý tưởng họ có về họ: vũ trụ của nghệ thuật là vũ trụ của niềm tin, tin vào thiên phú, trong cái độc nhất của người sáng tạo không do ai tạo, và sự xâm nhập của nhà xã hội học đi tìm kiếm hiểu biết, cắt nghĩa và giải thích những gì tìm thấy là một nguồn gốc của xấu xa này. (Questions de Sociologie).
6 Không kể đến những thảo luận kiểu mácxit-leninit như thể: “Sự tiến bộ văn hóa và xã hội của loài người trong thế kỷ hai mươi chịu ảnh hưởng ngày càng gia tăng của Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười vĩ đại, đã chấm dứt cảnh người bóc lột người và tuyên cáo kỷ nguyên giải phóng lao động và sự bình đẳng của mọi dân tộc, quốc gia và quốc tịch...” hay: “Những nguyên tắc lý luận của chính sách văn hóa của Đảng cộng sản xây dựng trên nhận thức mác-xít về tự nhiên và bản chất của nghệ thuật. Những nguyên tác này trước tiên do Karl Marx và Friedrich Engels làm ra rồi được phát triển dưới những điều kiện lịch sử bởi Vladimir Lenin, đặc biệt là trong tác phẩm “Tổ chức Đảng và Văn học Đảng...” (trích trong Mỹ họcMácxit Leninit và những bộ môn nghệ thuật, Nxb Tiến bộ 1980). X. Phê phán Chủ nghĩa Mác và văn chương trong Văn chương và Lưu đày, 1985 của tác giả.
7 Das asthetische Wesen und der asthetische Wert der literarischen Werke und im Zusammenhang damitihre Wirkung sind ein Teil jenes allgemeinen und zusammenhangenden gesellschaftlichen Prozesses, in dem sich der Mensch die Welt durch sein Bewusstsein aneignet.
8 Die Sorge um die Integritat des Menschen. Dieser Humanismus gehort zu den wichtigsten Grundprinzipien der marxistischen Asthetik.
9 Bản dịch sang Anh ngữ của chính Marcuse và Erica Sherover là :The Aesthetic Dimension; Toward a Critique of Marxist Aesthetics.
10 The world really is as it appears in the work of art.
11 Dẫn trong Der Wille zur Macht.
12 Nhà văn tiệp Milan Kundera đã mô tả đám lãnh tụ cộng sản là người tổ chức quên lãng cho nhân loại, X. Văn chương và lưu đày của tác giả, chương viết về M. Kundera, một khuôn mặt văn chương lưu vong.
###
[BS. HỒ VĂN CHÂM * HUẾ -ĐÀ NẴNG](http://vanhoavn.blogspot.ca/2012/09/blog-post_4284.html)
**Lòch söû vaø töông lai lieân hôïp Hueá - Ñaø Naüng** **veà phöông dieän ñoâ thò** **Minh Vuõ Hoà Vaên Chaâm** **Hueá laø Hoùa, laø Hoùa Chaâu. Hoùa Chaâu cuøng vôùi Thuaän Chaâu laø sính leã vua Chieâm Thaønh** **Cheá Maân daâng vua Ñaïi Vieät Traàn Anh Toâng naêm 1306 ñeå cöôùi coâng chuùa Traàn Huyeàn Traân.** **Hoùa Chaâu ngaøy ñoù laø giaûi ñaát töø soâng Boà ñeán soâng Tuùy Loan, bao goàm caû hai thaønh phoá** **Hueá vaø Ñaø Naüng ngaøy nay. Töø nhaø Traàn trôû ñi, traõi qua caùc trieàu Hoà vaø Haäu Leâ, keå caû** **thôøi kyø Minh thuoäc, caùc vuøng ñaát sau naøy phaùt trieån thaønh Hueá vaø Ñaø Naüng luoân luoân** **cuøng thuoäc veà moät phaân haït haønh chaùnh. Chæ töø thôøi caùc chuùa Nguyeãn cho ñeán ngaøy nay,** **Hueá vaø Ñaø Naüng môùi tröïc thuoäc 2 phaân haït haønh chaùnh rieâng reõ. Tuy vaäy, 2 thaønh phoá naøy** **coù quaù trình phaùt trieån khaùc bieät nhau, do ñoù coù nhöõng chöùc naêng lòch söû, kinh teá, vaên hoùa,** **xaõ hoäi khaùc bieät nhau, ñoàng thôøi laïi coù nhöõng maët maïnh maët yeáu coù theå boå khuyeát cho** **nhau, neân coù theå toå chöùc thaønh moät phöùc hôïp ñoâ thò voâ cuøng hoaøn chænh ñeå trôû thaønh** **trung taâm ñòa lyù, chính trò, kinh teá, vaên hoùa, xaõ hoäi, cuûa mieàn Trung vaø cuûa caû nöôùc.** **Naêm 1558, nieân hieäu Chính Trò naêm ñaàu trieàu Leâ Anh Toâng, Nguyeãn Hoaøng vaøo traán thuû** **Thuaän Hoùa, ñaët haønh dinh taïi xaõ AÙi Töû thuoäc huyeän Vuõ Xöông. Traán Thuaän Hoùa luùc baáy** **giôø goàm 2 phuû laø Tieân Bình vaø Trieäu Phong. Phuû Tieân Bình lónh 2 huyeän Khöông Loäc (Quaûng** **Ninh) vaø Leä Thuûy, vaø 2 chaâu Boá Chính (Tuyeân Hoùa, Boá Traïch, Quaûng Traïch) vaø Minh Linh (Vónh** **Linh, Gio Linh). Phuû Trieäu Phong lónh 6 huyeän Vuõ Xöông (Ñaêng Xöông), Haûi Laêng, Ñan Ñieàn** **(Quaûng Ñieàn, 1/2 Phong Ñieàn), Kim Traø (Höông Traø, 1/2 Phong Ñieàn), Tö Vinh (Phuù Vang, Phuù** **Loäc), vaø Ñieän Baøn (Ñieän Baøn, Hoøa vang, Ñaø Naüng). Naêm 1570, nieân hieäu Chính Trò thöù 13** **trieàu Leâ Anh Toâng, Nguyeãn Hoaøng ñöôïc kieâm lónh traán Quaûng Nam, ñeo aán Thuaän Quaûng Toång** **Traán Töôùng quaân, ñaët quaân hieäu laø dinh Huøng Nghóa. Nguyeãn Hoaøng dôøi toång haønh dinh sang** **xaõ Traø Baùt, cuõng thuoäc huyeän Vuõ Xöông, ñoàng thôøi laäp dinh traán Quaûng Nam ôû Caàn Huùc** **(Duy Xuyeân ngaøy nay). Nguyeãn Hoaøng laáy huyeän Ñieän Baøn thuoäc phuû Trieäu Phong ñaët laøm** **phuû Ñieän Baøn thoáng thuoäc traán Quaûng Nam, ñoåi phuû Tieân Bình thaønh phuû Quaûng Bình, phuû** **Tö Nghóa thaønh phuû Quaûng Nghóa. Naêm 1611, nieân hieäu Hoaèng Ñònh thöù 12 trieàu Leâ Kính Toâng,** **Nguyeãn Hoaøng sai quaân ñaùnh chieám vuøng ñaát phía nam phuû Hoaøi Nhôn, ñaët laøm phuû Phuù** **Yeân goàm 2 huyeän Ñoàng Xuaân vaø Tuy Hoøa. Theá laø mieàn Trung Trung Boä, töø Quaûng Bình ñeán** **Phuù Yeân, ñöôïc chính thöùc ñònh hình, nhaát thoáng thaønh moät moái trong tay Ñoan Quaän coâng** **Nguyeãn Hoaøng. Caùc coäng söï vieân thaân tín cuûa Nguyeãn Hoaøng nhö Nguyeãn UÛ Dó, Maïc Caûnh** **Huoáng, Toáng Phöôùc Trò, ñaõ heát loøng gíuùp ñôõ Nguyeãn Hoaøng söûa sang noäi trò, bieán vuøng** **Thuaän Quaûng thaønh nôi phoàn vinh an laïc.** **Vaøo luùc baáy giôø, hai trung taâm thò töù Hueá vaø Ñaø Naüng chöa xuaát hieän. Cho ñeán maõn ñôøi,** **Nguyeãn Hoaøng vaãn ñaët ñaïi baûn doanh ôû Traø Baùt, thuoäc huyeän Vuõ Xöông. Ñeán ñôøi con laø** **Nguyeãn Phöôùc Nguyeân, naêm 1626 môùi dôøi vaøo Phöôùc Yeân thuoäc huyeän Quaûng Ñieàn, vaø goïi** **Phöôùc Yeân laø Chính Dinh, coøn Traø Baùt thì ñoåi teân laïi laø Cöïu Dinh. Nhöng ñòa theá Phöôùc Yeân** **chaät heïp neân Nguyeãn Phöôùc Lan naêm 1637 dôøi phuû vaøo Kim Long thuoäc huyeän Höông Traø, saùt** **caïnh thaønh phoá Hueá ngaøy nay. Ñeán naêm 1687, Nguyeãn Phöôùc Traên dôøi phuû xuoáng Phuù** **Xuaân, cuõng thuoäc huyeän Höông Traø, ôû goùc ñoâng nam Kinh thaønh Hueá ngaøy nay. Naêm 1713,** **Nguyeãn Phöôùc Chu dôøi phuû ra Baùc Voïng thuoäc huyeän Quaûng Ñieàn. Naêm 1739 Nguyeãn Phöôùc** **Khoaùt laïi dôøi phuû trôû veà Phuù Xuaân, beân taû phuû cuõ. Nhö vaäy, cho duø Kim Long ngaøy nay ñaõ** **naèm beân trong thaønh phoá Hueá, chính xaùc laø maõi ñeán ñaàu theá kyû 18 (naêm 1739), vôùi vieäc Voõ** **Vöông taùm ñôøi trôû laïi Trung Ñoâ (baùt theá hoaøn Trung Ñoâ), ñoâ thaønh Phuù Xuaân, töùc laø thaønh** **phoá Hueá ngaøy nay, môùi thöïc söï döùt khoaùt laø thuû phuû cuûa xöù Ñaøng Trong. Sau thôøi kyø caùc** **chuùa Nguyeãn, nhaø Taây Sôn tieáp tuïc ñoùng ñoâ ôû Phuù Xuaân. Naêm 1802, Gia Long thoáng nhaát** **sôn haø, vaø Phuù Xuaân trôû thaønh kinh ñoâ cuûa caû nöôùc. Veà phaàn thaønh phoá Ñaø Naüng thì söï** **xuaát hieän chaäm hôn, chæ keå töø khi trôû thaønh nhöôïng ñòa cuûa Phaùp theo hoøa öôùc Harmand** **naêm 1883. Vì laø nhöôïng ñòa ñöôïc nhaø caàm quyeàn Phaùp gia taâm kieán thieát, laïi laø caûng bieån** **nöôùc saâu, naèm ôû vò trí ñaàu moái caùc ñöôøng haøng khoâng haøng haûi quoác teá, neân Ñaø Naüng** **nhanh choùng phaùt trieån thaønh moät ñoâ thò ñoâng ñuùc, thay theá vai troø cuûa caùc caûng Hoäi An vaø** **Thanh Haø ñeå trôû thaønh cöûa ngoõ cuûa Trieàu Ñình Hueá vaø trung taâm kinh teá thöông maõi cuûa** **mieàn Trung Trung Boä.** **Baøn veà vò theá cuûa moät trung taâm thò töù, caùc nhaø vieát söû nöôùc ta xöa nay coù nhöõng quan** **ñieåm khoâng töông ñoàng khi ñeà caäp ñeán thaønh phoá Hueá. Boû qua thôøi sô söû mòt muø khi vuøng** **Hueá ñöôïc söû cuõ ñoaùn ñònh laø boä Vieät Thöôøng, ngay trong thôøi Baéc thuoäc, töø naêm 111 tröôùc** **Coâng nguyeân trôû veà sau, söû cuõ nöôùc ta toû ra raát môø mòt veà vuøng Hueá. Söû cuõ khoâng maáy** **khi ñeà caäp ñeán vuøng Hueá trong thôøi kyø Nhaät Nam (1), thaûng hoaëc coù noùi tôùi thì cuõng laø** **nhaân dòp nhaéc laïi nhöõng ñieàu trong söû Trung Quoác coù lieân heä ñeán vuøng Hueá, vôùi nhöõng ñieàu** **nhaän ñònh vaø phoûng ñoaùn sai laàm. Thí duï roõ neùt laø vieäc töôûng laàm töø sau naêm 248 sau Coâng** **nguyeân khi thaønh Khu Tuùc maát veà Laâm AÁp, Giao Chaâu khoâng coøn quaän Nhaät Nam, do ñoù maø** **coù söï laãn loän thaønh Khu Tuùc ôû Nguyeät Bieàu phía taây nam Hueá vôùi luõy Cao Lao Haï ôû phía baéc** **Quaûng Bình. Ñöông nhieân laø söû cuõ ñoái vôùi vuøng Hueá thôøi kyø OÂ Ri (1) laïi caøng môø mòt hôn,** **sai laàm hôn, thí duï nhö vieäc ñoaùn ñònh thaønh Phaät Theä vaøo thôøi Lyù Thaùi Toâng ñaùnh Chieâm** **Thaønh, cheùm vua Xaï Ñaåu baét naøng Mî EÂ, laø Thaønh Loài Nguyeät Bieàu ôû Hueá. Thöïc teá lòch söû** **laø Thaønh Loài Nguyeät Bieàu laø di tích thaønh Khu Tuùc thôøi Baéc thuoäc, vaø thaønh Phaät Theä laø** **thaønh Vijaya (Chaø Baøn) ôû Bình Ñònh. Ñeán khi ñöùng treân bình dieän ñòa lyù nhaân vaên maø xeùt** **ñoaùn thì quan ñieåm caùc nhaø vieát söû vaø ñòa chí nöôùc ta trong vieäc khen cheâ thaønh phoá Hueá laïi** **caøng khaùc bieät nhau. Taùc giaû OÂ Chaâu Caän Luïc laø Döông Vaên An thì cho raèng thaønh Hoùa** **Chaâu raát lôùn, nuùi soâng huøng vó, hieåm trôû : soâng lôùn ôû huyeän Ñan Ñieàn doøng soâng raát xa,** **ñöôøng soâng raát daøi, mieáu cuõ Minh Uy chaän treân ñaàu nuùi, thaønh lôùn Hoùa Chaâu daøi ñeán cöûa** **soâng. Taùc giaû Phuû Bieân Taïp Luïc laø Leâ Quyù Ñoân ca tuïng thaønh Phuù Xuaân laø nôi phoàn hoa** **ñoâ hoäi : maùi nhaø nguy nga, ñaøi cao röïc rôõ, töôøng bao quanh, cöûa boán beà, chaïm veõ kheùo ñeïp** **cuøng cöïc. Caùc söû quan nhaø Nguyeãn laïi caøng chuû quan hôn ñeán ñoä ñaïi ngoân quaù möùc. Ñaïi** **Nam Nhaát Thoáng Chí vieát raèng phuû Thöøa Thieân laø caùi Kho Trôøi (Thieân phuû), vaø xöng tuïng ñaát** **Kinh Sö laø caùi roán cuûa Trôøi Ñaát. Taùc giaû Vieät Nam Söû Löôïc laø Traàn Troïng Kim nhaän ñònh** **raèng Hueá ôû vaøo moät nôi ñöôøng giao thoâng baát tieän. Taùc giaû Vieät Söû Toaøn Thö laø Phaïm Vaên** **Sôn, vaø haàu heát caùc nhaø söû ñòa hoïc hieän nay ñeàu coù chung quan ñieåm raèng Hueá laø moät** **vuøng ñaát ngheøo, kinh teá keùm phaùt trieån.** **Ngoaïi tröø lôøi leõ cuûa caùc söû quan nhaø Nguyeãn mang naëng tính chaát öôùc leä neân khoâng phaûn** **aùnh thöïc teá, caùc quan ñieåm khaùc cuûa caùc nhaø vieát söû vaø ñòa chí nöôùc ta vöøa neâu treân ñaây** **ñeàu xaùc ñaùng. Tuy nhieân, nhöõng ñieàu nhaän xeùt naøy coøn thieáu tính chaát bao quaùt neân chöa** **ñaùnh giaù ñuùng möùc caùc maët maïnh maët yeáu cuûa thaønh phoá Hueá. Thaät vaäy, söï pheâ phaùn** **chæ chuù troïng ñeán vò theá cuûa thaønh phoá Hueá veà maët kinh teá, laïi coøn bò giôùi haïn bôûi theá** **ñöùng vaø goùc nhìn thu heïp trong khuoân khoå sinh hoaït xaõ hoäi phong kieán noâng nghieäp. Trong thöïc** **teá, theá maïnh cuûa thaønh phoá Hueá laø ôû caùc maët lòch söû vaø vaên hoùa, xuyeân qua vai troø chính** **trò vaø vò trí chieán luôïc cuûa trung taâm thò töù naøy töø thôøi baét ñaàu coù chính söû cho ñeán ngaøy** **nay. Thaät vaäy, tröôùc khi trôû thaønh Phuù Xuaân, töùc laø Kinh Thaønh Hueá ngaøy nay, vuøng Hueá ñaõ** **laø caùi noâi cuûa nhieàu ñòa ñieåm chính trò vaø chieán löôïc quan yeáu nhö thaønh Taây Quyeån, thaønh** **Khu Tuùc, huyeän Thoï Laõnh, beán OÂn Coâng, thaønh Hoùa Chaâu, cöûa Tö Dung.** **Töø cuoái theá kyû thöù 2 tröôùc Coâng nguyeân, vaøo ñôøi Taây Haùn, thaønh Taây Quyeån ôû phía baéc** **Hueá laø quaän lî quaän Nhaät Nam. Caùc khai quaät khaûo coå naêm 1997 ñaõ phaùt hieän di tích moät** **toøa thaønh xöa ôû laøng Thaønh Trung, huyeän Quaûng Ñieàn. Coøn phaûi chôø caùc khaûo nghieäm boå** **tuùc ñeå xaùc ñònh ñaây laø di tích thaønh Taây Quyeån ñôøi Haùn, hay ñaây chæ laø di chæ cuûa moät** **toøa thaønh khaùc do ngöôøi Taøu hay ngöôøi Chieâm xaây döïng veà sau thay theá thaønh Taây Quyeån** **ñaõ bò vua Laâm AÁp Phaïm Vaên san baèng naêm 347 sau Coâng nguyeân, döôùi trieàu Taán Muïc Ñeá.** **Xa hôn moät chuùt veà phía nam laø thaønh Khu Tuùc, ngaøy nay coøn di tích laø Thaønh Loài ôû laøng** **Nguyeät Bieàu huyeän Höông Thuûy. Vaøo ñôøi Taây Haùn, Khu Tuùc laø moät traïm treân con ñöôøng** **chieán löôïc noái quaän lî Taây Quyeån vôùi huyeän lî Töôïng Laâm. Cuoái ñôøi Ñoâng Haùn, töø khi Töôïng** **Laâm noåi leân töï chuû vaøo naêm 192, Khu Tuùc trôû thaønh tieàn ñoàn baûo veä thaønh Taây Quyeån.** **Naêm 248, ñôøi Ñoâng Ngoâ, Laâm AÁp chieám thaønh Khu Tuùc vaø söûa sang thaønh caên cöù quaân söï** **troïng yeáu, vöøa ñeå laøm baøn ñaïp taán coâng Giao Chaâu, vöøa ñeå laøm tieàn ñoàn baûo veä kinh ñoâ** **Traø Kieäu. Ñeán ñôøi Taán, vua Laâm AÁp Phaïm Vaên xaây laïi thaønh Khu Tuùc baèng gaïch vôùi quy** **moâ to lôùn. Thuûy Kinh Chuù cheùp raèng thaønh Khu Tuùc coù chu vi 6 daëm, cao 2 tröôïng, coù môû** **nhieàu loã vuoâng, coù 5 taàng gaùc, coù laàu cao 7, 8 tröôïng, chung quanh coù 2 vaïn noùc nhaø. Töø Khu** **Tuùc, naêm 347, Phaïm Vaên tieán ra chieám Nhaät Nam, baét gieát Thaùi Thuù Haï Haàu Laõm, san baèng** **thaønh Taây Quyeån, vaø ñaép luõy Bình Chaùnh ñeå tính chuyeän chieám ñoùng laâu daøi. Naêm 349,** **Ñaèng Tuaán ñem ñaïi quaân Giao Quaûng phaûn coâng, nhöng bò Phaïm Vaên ñaùnh thua, phaûi lui veà** **Cöûu Chaân. Phaïm Vaên cuõng bò thöông maø cheát, con laø Phaïm Phaät leân thay. Naêm 351, Ñaèng** **Tuaán tieán quaân chieám laïi Nhaät Nam, ñuoåi Phaïm Phaät veà laïi thaønh Khu Tuùc, vaø caét phaàn ñaát** **phía nam cuûa huyeän Taây Quyeån ñaët theâm huyeän Thoï Laõnh (Huyeän Phuù Loäc ngaøy nay) ñeå** **cuûng coá bieân cöông phía nam cuûa Giao Chaâu. Naêm 359, Phaïm Phaät laïi ra quaáy phaù Nhaät Nam,** **khieán OÂn Phoùng Chi phaûi huy ñoäng quaân thuûy boä vaøo ñaùnh deïp. Phaïm Phaät laïi lui veà coá thuû** **thaønh Khu Tuùc. Töø ñoù, hai beân giaûng hoøa, laáy beán OÂn Coâng (Muûi Chaân Maây) laøm ranh giôùi** **Giao Chaâu-Laâm AÁp. Naêm 399, con Phaïm Phaät laø Phaïm Hoà Ñaït laïi ñaùnh haõm Nhaät Nam, baét** **gieát Thaùi Thuù Caûnh Nguyeân, tieán chieám Cöûu Ñöùc, vaø bao vaây thaønh Giao Chæ, nhöng cuoái** **cuøng bò Ñoã Vieän ñaùnh baïi neân laïi lui veà coá thuû thaønh Khu Tuùc. Ñeán ñôøi Toáng (Nam trieàu),** **naêm 431, Phaïm Döông Maïi II ñem chieán thuyeàn vöôït bieån ra cöôùp phaù Cöûu Ñöùc, Nguyeãn Di Chi** **phaûi caát quaân ñaùnh deïp, vaø Phaïm Döông Maïi II laïi lui veà coá thuû Khu Tuùc. Nhöõng traän ñaùnh** **vöøa keå treân ñaây ñaõ laøm noåi baät vò theá chieán löôïc cuûa thaønh Khu Tuùc trong caùc vai troø baøn** **ñaïp tieán coâng Giao Chaâu vaø caên cöù phoøng thuû Laâm AÁp. Ñeå giaûi quyeát döùt ñieåm moái hieåm** **hoïa naøy, naêm 446, Toáng Vaên ñeá sai Ñaøn Hoøa Chi, Tieâu Caûnh Hieán, Toâng Xaùc, Khöông Troïng** **Cô, Kieàu Hoaøng Daân ñem ñaïi binh chinh phaït Laâm AÁp, haï thaønh Khu Tuùc vaø tieán chieám Traø** **Kieäu. Maát thaønh Khu Tuùc, töø ñoù, Laâm AÁp chòu quy phuï Trung Quoác. Tuy raèng khoaûng 100 naêm** **sau, ñôøi Löông, nhaân Lyù Boân noåi leân xöng ñeá ôû Giao Chaâu, Rudravarman (Luaät Ñaø La Baïc Ma)** **thöøa cô keùo binh ra chieám Nhaät Nam, cuûng coá laïi thaønh Khu Tuùc, nhöng chaúng bao laâu, nhaø** **Tuøy chieám laïi Giao Chaâu vaø naêm 605, sai Löu Phöông ñem quaân haï thaønh Khu Tuùc, chieám ñoùng** **Traø Kieäu, laáy laïi ñaát cuõ Nhaät Nam, vaø laáy theâm ñaát Töôïng Laâm ñeán taän muõi Dieàu (Varella)** **ñaët quaän Laâm AÁp. Töø ñoù thaønh Khu Tuùc bieán khoûi vuõ ñaøi lòch söû.** **Naêm 618, nhaø Ñöôøng leân thay nhaø Tuøy, nhöng Thaùi Thuù Lyù Giao caùt cöù vuøng Nhaät Nam,** **choáng laïi nhaø Ñöôøng. Tuy veà sau, nhaø Ñöôøng haøng phuïc ñöôïc Lyù Giao, nhöng vaãn khoâng cai trò** **ñöôïc Nhaät Nam, vì nhaân luùc coù loaïn Nam Chieáu, ngöôøi Laâm AÁp noåi leân khoâi phuïc ñaát cuõ. Töø** **naêm 758, ñôøi Ñöôøng Tuùc Toâng, toaøn boä Nhaät Nam trong thöïc teá maát haún veà Laâm AÁp (coù** **teân môùi laø Hoaøn Vöông). Töø naêm 875, nhaø Ñöôøng döùt khoaùt boû ñaát Nhaät Nam, vaø goïi nöôùc** **laùng gieàng phöông nam cuûa Giao Chaâu laø Chieâm Thaønh (Champapura). Ngöôøi Chieâm xaây döïng** **thaønh Chaâu Ri (sau naøy laø thaønh Hoùa Chaâu), hieän coøn di tích taïi laøng Laïi AÂn, huyeän Quaûng** **Ñieàn, gaàn Ngaõ ba Sình, ñeå cai trò mieàn baéc Chieâm Thaønh. Naêm 1307, ñôøi Traàn Anh Toâng,** **Ñoaøn Nhöõ Haøi ñoåi teân chaâu Ri laø Hoùa Chaâu, vaø thaønh Hoùa Chaâu laø lî sôû cuûa vuøng ñaát** **traûi daøi töø huyeän Höông Traø ñeán phuû Ñieän Baøn, bao goàm caû hai thaønh phoá Hueá vaø Ñaø** **Naüng ngaøy nay. Vì vò trí chieán löôïc quan yeáu, naêm 1391, thaønh Hoùa Chaâu ñöôïc Hoà Quyù Ly tu** **boå ñaïi quy moâ, vaø naêm 1402, ñöôøng caùi quan töøng chaën coù phoá xaù, coù traïm ngöïa, goïi laø** **Thieân lyù cuø, ñöôïc thieát laäp ñeå noái lieàn thaønh Hoùa Chaâu vôùi kinh thaønh Taây Giai. Vò trí chieán** **löôïc quan yeáu naøy ñaõ ñöôïc töôùng nhaø Minh laø Tröông Phuï neâu roõ trong lôøi theà quyeát töû khi** **taán coâng caên cöù ñòa khaùng chieán cuûa nhaø Haäu Traàn: Ta soáng phen naøy laø ôû Hoùa Chaâu, ta** **cheát phen naøy cuõng ôû Hoùa Chaâu.** **Thaønh Hoùa Chaâu vaø cöûa bieån Tö Dung (nay laø Tö Hieàn) laø muõi xung kích cuûa caên cöù ñòa** **Thaêng Long trong söï nghieäp nam tieán cuûa daân Ñaïi Vieät. Caùc ñaïo vöông sö caùc trieàu Lyù, Traàn,** **Hoà, Haäu Leâ chinh phaït Chieâm Thaønh ñeàu cho thuûy quaân gheù laïi Tö Dung tröôùc khi tieán coâng** **kinh ñoâ Chieâm Thaønh laø thaønh Phaät Theä. Cöûa Tö Dung nguyeân tröôùc teân laø OÂ Long. Nhaân** **ñoaøn thuyeàn ñöa coâng chuùa Huyeàn Traân veà Chieâm coù gheù laïi nghæ ngôi neân nhaø Traàn môùi** **ñoåi thaønh Tö Dung. Ñôøi Maïc ñoåi laø Tö Khaùch, qua trieàu Leâ Trung Höng laïi laáy teân cuõ Tö Dung.** **Naêm 1841, Thieäu Trò naêm ñaàu, ñoåi thaønh Tö Hieàn (2). Vua Leâ Thaùnh Toâng coøn löu laïi baøi thô Tö** **Dung haûi moân löõ thöù:** **Laâu thuyeàn kích coå ñaùo OÂ Long,** **Baùch nhò quan haø thöû yeáu xung.** **Lieät chöôùng huyeàn nhai thanh xuùc xuùc,** **Keâ thieân phaùch laõng bích truøng truøng.** **Tieân trieàu söï nghieäp truyeàn di tích** **Nam quoác dö ñoà nhaän cöïu phong.** **Naïp caáu taøng oâ haø haûi löôïng,** **Nhaân gian voâ xöù baát trieàu toâng.** **Ñeán ñôøi Trònh Nguyeãn, Phuù Xuaân trôû thaønh thuû phuû vaø laø trung taâm phaùt trieån kinh teá vaø** **baønh tröôùng laõnh thoå cuûa Ñaøng Trong. Keå töø naêm 1611, Nguyeãn Hoaøng sai quaân ñaùnh chieám** **vuøng ñaát phía nam phuû Hoaøi Nhôn ñaët laøm phuû Phuù Yeân, goàm 2 huyeän Ñoàng Xuaân vaø Tuy** **Hoøa, ñeán naêm 1744, Nguyeãn Phöôùc Khoaùt leân ngoâi vöông, roài laàn löôït laáy caùc ñaát Taàm Boân,** **Loâi Laïp, Ba Thaéc, Traø Vinh, ñaët caùc ñaïo Ñoâng Khaåu, Taân Chaâu, Chaâu Ñoác, Kieân Giang, Long** **Xuyeân, chæ trong voøng 150 naêm, cöông giôùi phía nam nöôùc ta ñaõ tieán töø ñeøo Cuø Moâng ñeán bôø** **vònh Xieâm La, laânh thoå môû roäng gaáp 2 laàn so vôùi luùc vua Leâ Thaùnh Toâng thoáng nhaát Ñaïi Vieät** **vôùi Chieâm Thaønh naêm 1471.** **Döôùi thôøi caùc chuùa Nguyeãn vaø caùc vua Nguyeãn, coâng vieäc taây tieán cuõng raát raàm roä. Ngay** **töø naêm 1613, Nguyeãn Phöôùc Nguyeân ñaõ ñaët dinh Ai Lao goàm 6 thuyeàn quaân taïi thöôïng nguoàn** **soâng Cam Loä ñeå khoâng cheá caùc boä toäc Luïc Hoaøn, Vaïn Töôïng, Traán Ninh, Qui Hôïp. Ñeán ñôøi** **Minh Maïng thì moät soá phuû noäi thuoäc ñöôïc thieát laäp taïi Trung vaø Haï Laøo, vaø Vaïn Töôïng trôû** **thaønh ñaát baûo hoä. Ñoái vôùi Chaân Laïp, töø naêm 1674, Nguyeãn Phöôùc Taàn ñaõ can thieäp vaøo noäi** **tình maø chia nöôùc naøy laøm 2, ñaët moät vua chaùnh ôû Long UÙc, vaø moät vua phoù ôû Saøi Coân.** **Ñeán ñôøi Minh Maïng thì toaøn boä vuøng Bieån Hoà trôû thaønh Traán Taây Thaønh, goàm 33 phuû vaø 2** **huyeän.** **Nhö vaäy, töø vai troø xung kích cuûa caên cöù ñòa Thaêng Long, vuøng Hueá ñaõ chuyeån mình trôû thaønh** **trung taâm phaùt trieån kinh teá vaø baønh tröôùng laõnh thoå cuûa daân toäc Ñaïi Vieät, khoâng nhöõng veà** **phöông nam maø coøn veà phöông taây, ñem cöông giôùi phía taây nöôùc ta ñeán bôø soâng Meâkoâng vaø** **vuøng Bieån Hoà. Laõnh thoå nöôøc Ñaïi Nam vôùi kinh ñoâ Hueá vaøo ñaàu theá kyû 19, döôùi trieàu Minh** **Maïng, ñaõ môû roäng gaáp 4 laàn so vôùi thôøi Ñinh Tieân Hoaøng döïng nöôùc Ñaïi Coà Vieät vôùi coá ñoâ** **Hoa Lö vaøo theá kyû thöù 10.** **Vuøng Hueá coù beà daøy lòch söû vaø vaên hoùa voâ cuøng ñoà soä. Lòch söû vuøng Hueá trong loøng lòch** **söû Ñaïi Vieät khoâng phaûi chæ baét ñaàu töø naêm 1306 luùc nhaø Traàn gaõ coâng chuùa Huyeàn Traân** **ñoåi laáy 2 chaâu OÂ Ri, maø luøi laïi raát xa vaøo thôøi hoàng hoang cuûa ñaát nöôùc chuùng ta khi vuøng** **Hueá ñöôïc söû cuõ ñoaùn ñònh laø Vieät Thöôøng. Söï ñoaùn ñònh naøy chính xaùc ñeán möùc ñoä naøo thì** **coøn laø vaán ñeà caàn nghieân cöùu theâm. Coù ñieàu chaéc chaén laø vuøng Hueá, töø thôøi coå ñaïi,** **cuøng vôùi mieàn baéc Trung Boä, laø ñòa baøn giao thoa cuûa 2 neàn vaên minh Ñoâng Sôn vaø Sa Huyønh,** **vaø maõi cho tôùi ngaøy nay coøn baûo löu nhieàu yeáu toá vaên hoaù cuûa nöôùc Vieät coå. Ñeán thôøi** **Baéc thuoäc, vôùi vieäc vuøng Töôïng Laâm noåi leân töï chuû vaø trôû laïi vôùi vaên hoùa AÁn Ñoä thì vuøng** **Hueá laø nôi ñoái ñaàu cuûa 2 neàn vaên minh Trung Hoa vaø AÁn Ñoä, xuyeân qua nhöõng cuoäc tranh** **chaáp daèng co keùo daøi haøng möôøi maáy theá kyû, giöõa Giao Chaâu vaø Laâm AÁp, roài giöõa Ñaïi** **Vieät vaø Chieâm Thaønh, Chaân Laïp, ñöa ñeán keát quaû laø söï hình thaønh ñaát nöôùc vaø con ngöôøi** **Vieät Nam ngaøy nay. Nhö vaäy, theá maïnh cuûa Hueá laø theá maïnh lòch söû vaø vaên hoùa, vôùi vò trí** **chieán löôïc cuûa thaønh Khu Tuùc thôøi Baéc thuoäc, vôùi vai troø chính trò cuûa thaønh Hoùa Chaâu thôøi** **Traàn Leâ, vôùi daáu aán vaên hoùa cuûa coá ñoâ Phuù Xuaân thôøi caùc vua chuùa nhaø Nguyeãn. Ñem so** **saùnh Hueá vôùi caùc trung taâm lòch söû vaø vaên hoùa khaùc thì Hueá ngang ngöõa vôùi Luy Laâu vaø** **Thaêng Long, vaø hôn haún Hoa Lö vaø Gia Ñònh.** **Maët khaùc, nhieàu ngöôøi nhaän xeùt raèng Hueá ôû vaøo moät nôi ñöôøng giao thoâng baát tieän, laø moät** **vuøng ñaát ngheøo, kinh teá keùm phaùt trieån. Nhöõng ñieåm naøy ñeàu raát ñuùng neáu ñaát nöôùc cöù** **ñöùng maõi moät choå trong khuoân khoå xaõ hoäi phong kieán noâng nghieäp vôùi caùc phöông tieän sinh** **hoaït vaø kyû thuaät haïn cheá. Ngaøy hoïc giaû Traàn Troïng Kim vieát Vieät Nam Söû Löôïc, ñöôøng soá 1** **chæ roäng 4 meùt, ñöôøng soá 9 laø ñöôøng ñaát, vaø xe hôi ôû Hueá vaø ôû Haø Noäi chæ ñeám treân** **ñaàu ngoùn tay. Hôn nöõa, phía taây vaø phía nam Hueá, nuùi non truøng truøng ñieäp ñieäp, vieäc ñi laïi** **phaûi leân ñeøo xuoáng aûi, quaû laø khoù khaên, baát tieän. Nhöng ngaøy nay, haàm ñöôøng boä xuyeân** **Haûi Vaân ñaõ vöøa khai thoâng, chaúng bao laâu nöõa xe hôi seõ qua laïi hai chieàu (3). Con ñöôøng ñeøo** **ngoaèn ngoeøo quanh co daøi 22 kiloâmeùt vaø leân cao 500 meùt ñöôïc thu ngaén chæ coøn 6 kiloâmeùt** **treân cuøng moät maët phaúng. Khoaûng caùch giöõa Hueá vaø Ñaø Naüng chæ coøn laïi taùm, chín chuïc** **kiloâmeùt, khoâng nhöõng vieäc ra baéc vaøo nam trôû neân deã daøng maø vieäc giao thöông vôùi theá giôùi** **beân ngoaøi thoâng qua cöûa khaåu Ñaø Naüng cuõng raát thuaän tieän. Ñöôøng soá 9 laïi truøng hôïp vôùi** **döï aùn xa loä AÙ Chaâu nay mai seõ thöïc hieän. Ñeøo Lao Baûo coù ñoä doác töông ñoái thaáp, vaø** **nhöõng ñieåm cao nhaát cuõng chæ treân döôùi 200 meùt, neân nhöõng döï aùn coâng trình quan yeáu nhö** **ñöôøng xe löûa Ñoâng Haø-Savanakhet ñöôïc döï truø töø thôøi Nhaät thuoäc, vaø keânh ñaøo** **Meâkoâng-Ñoâng Haûi do Vieän só Vieän Haøn Laâm Phaùp Quoác Traàn Minh Tieát (4) chuû tröông, ñeàu** **coù theå thöïc hieän deã daøng vôùi caùc phöông tieän kyû thuaät tieán boä hieän thôøi. Quoác loä 1B ngang** **qua thò traán A Löôùi ñang ñöôïc thi coâng, ñöôøng boä töø Ngaõ ba Tuaàn leân A Löôùi ñaõ coù saün vaø** **ñaõ ñöôïc naâng caáp, nhôø vaäy, vieäc giao thoâng giöõa Hueá vaø Taây Nguyeân seõ raát deã daøng. Vôùi** **vò trí naèm ôû trung ñoä baéc nam cuûa Vieät Nam, vaø ôû ñaàu moái haønh lang ñoâng taây cuûa baùn** **ñaûo Ñoâng Döông, Hueá vaãn laø moät ñòa ñieåm chieán löôïc chính trò vaø quaân söï voâ cuøng quan** **troïng. Nay mai, vôùi vieäc hoaøn chænh maïng löôùi giao thoâng vöøa noùi treân ñaây, Hueá seõ trôû thaønh** **moät trung taâm phaùt trieån kinh teá vaø xaõ hoäi cuõng quan troïng khoâng keùm : Hueá seõ laø ñaàu moái** **cuûa vieäc xaâm nhaäp vaø khai thoâng noäi ñòa caùc xöù Taây Nguyeân, Laøo vaø Baéc Thaùi Lan.** **Vai troø ñaàu moái xaâm nhaäp vaø khai thoâng noäi ñòa cuûa Hueá seõ ñöôïc Ñaø Naüng tích cöïc hoå trôï.** **Ñaø Naüng coù theá maïnh veà kinh teá vì haäu phöông Quaûng Nam laø moät vuøng ñoâng daân vaø giaøu** **saûn vaät. Ñaø Naüng laïi laø maét xích quan yeáu cuûa heä thoáng haøng khoâng haøng haûi quoác teá.** **Ñaø Naüng naèm ngay treân ñöôøng bay quoác teá A1 laø ñöôøng bay chính noái lieàn Taây AÂu vôùi Ñoâng** **AÙ. Ñaø Naüng cuõng naèm treân thuûy ñaïo quoác teá noái lieàn Singapore vôùi Hoàng Koâng. Neáu thuûy** **ñaïo naøy men theo bôø bieån Phi Luaät Taân thì leä phí Hoàng Koâng (HongKong fee) cuûa Ñaø Naüng** **töông ñöông vôùi Cam Ranh vaø Vuõng Taøu, vaø thaáp hôn Haûi Phoøng raát nhieàu. Neáu thuûy ñaïo naøy** **men theo bôø bieån Trung Boä vaø ñaûo Haûi Nam thì Ñaø Naüng vaø Cam Ranh naèm ngay treân haûi trình,** **leä phí Hoàng Koâng bò trieät tieâu. Ñaø Naüng laïi laø caûng bieån nöôùc saâu (caûng Nam Thoï ôû maët** **ñoâng baùn ñaûo Sôn Chaø), thuaän lôïi hôn caùc caûng Saøi Goøn vaø Haûi Phoøng phaûi ñi vaøo cöûa** **soâng.** **Toùm laïi, hai thaønh phoá Hueá vaø Ñaø Naüng coù quaù trình phaùt trieån rieâng reõ vaø khaùc bieät nhau,** **neân coù nhöõng chöùc naêng chính trò, kinh teá, vaên hoùa, xaõ hoäi cuõng rieâng reõ vaø khaùc bieät** **nhau. Theá maïnh cuûa Hueá laø veà maët lòch söû vaø vaên hoùa, neân Hueá chuû yeáu laø moät trung** **taâm chính trò. Theá maïnh cuûa Ñaø Naüng laø veà maët giao thöông vaø xaõ hoäi, neân Ñaø Naüng chuû** **yeáu laø moät trung taâm kinh teá. Duy trì toå chöùc töø tröôùc tôùi nay nhö laø hai phaân haït haønh chaùnh** **rieâng reõ, Hueá vaø Ñaø Naüng, beân caïnh caùc maët maïnh khoâng phaùt huy ñöôïc heát öu ñieåm, ñaõ** **boäc loä nhieàu maët yeáu khoâng deã daøng gì khaéc phuïc. Nhöng neáu keát hôïp Hueá vaø Ñaø Naüng laïi** **thaønh moät phöùc hôïp ñoâ thò coù cuøng chung toå chöùc haønh chaùnh vaø quaûn trò, caùc maët maïnh** **maët yeáu rieâng reõ cuûa Hueá vaø Ñaø Naüng seõ boå khuyeát cho nhau, ñeå bieán phöùc hôïp Hueá-Ñaø** **Naüng thaønh moät ñoâ thò hoaøn chænh veà moïi maët. Hueá-Ñaø Naüng seõ trôû thaønh trung taâm chính** **trò, vaên hoùa, kinh teá, xaõ hoäi cuûa mieàn Trung vaø cuûa caû nöôùc. Naèm ôû vò trí trung ñoä baéc nam** **cuûaVieät Nam, Hueá-Ñaø Naüng laø yeáu toá cô baûn ñeå keát hôïp 3 mieàn Trung Nam Baéc, san laáp** **caùc dò bieät vaø giaûi hoùa caùc maâu thuaãn ñòa phöông, cuûng coá neàn moùng thoáng nhaát cuûa** **nöôùc nhaø. Naèm ôû vò trí giao ñieåm caùc heä thoáng haøng khoâng haøng haûi quoác teá, Hueá-Ñaø** **Naüng laø cöûa ngoõ cuûa VN môû thoâng ra giao löu vôùi theá giôùi beân ngoaøi. Naèm ôû ñaàu moái** **haønh lang ñoâng taây cuûa baùn ñaûo Ñoâng Döông, Hueá-Ñaø Naüng laø caên cöù xaâm nhaäp vaø khai** **thoâng noäi ñòa caùc xöù Taây Nguyeân, Bieån Hoà, Thöôïng Haï Laøo, Vaân Nam, Mieán Ñieän vaø Baéc** **Thaùi Lan.** *** * *** **Ngaøy nay söï hình thaønh caùc phöùc hôïp ñoâ thò treân theá giôùi laø moät hieän töôïng phoå bieán. Theo** **vôùi xu höôùng ñoâ thò hoùa noâng thoân, caùc ñieåm thò töù lôùn roäng ra vaø daàn daø giaùp ranh nhau,** **ñöa ñeán heä quaû laø chung quanh caùc thaønh phoá lôùn laø caùc thaønh phoá veä tinh keát thaønh moät** **maïng daøy daëc moät vaøi traêm kiloâmeùt. Vuøng Los Angeles coù beà roäng hôn hai traêm kiloâmeùt,** **maùy bay khi ñaõ vaøo khu vöïc ñoâ thò naøy coøn phaûi bay nöûa tieáng ñoàng hoà nöõa môùi tôùi phi** **tröôøng chính. Caùc khu vöïc ñoâ thò lôùn khaùc nhö New York, London, Paris, Berlin, Calcutta, Pekin,** **Thöôïng Haûi , Tokyo cuõng coù quaù trình hình thaønh töông töï, nghóa laø coù moät thaønh phoá trung** **taâm vaø haøng chuïc thaønh phoá veä tinh vaây quanh. Tröôøng hôïp hai khu vöïc ñoâ thò lôùn ôû gaàn nhau** **vaø coù nhu caàu boå khuyeát cho nhau thì vaãn coù theå keát hôïp thaønh moät phöùc hôïp ñoâ thò coù hai** **trung taâm goïi laø ñoâ thò song sinh hay song laäp (twin cites) nhö tröôøng hôïp Dallas-Fortworth vaø** **Mineapolis-Saint Paul.** **Hueá vaø Ñaø Naüng caùch nhau khoâng tôùi 100 kiloâmeùt theo ñöôøng chim bay. Maëc duø giöõa Hueá** **vaø Ñaø Naüng coù nhöõng daõy nuùi Phöôùc Töôïng, Phuù Gia, Haûi Vaân chaén ngang, ñöôøng boä,** **ñöôøng saét, ñöôøng bieån giöõa hai thaønh phoá vaãn ñi laïi deã daøng. Vôùi phöông tieän giao thoâng thoâ** **sô thôøi tröôùc, caâu noùi mai Hueá xeá Quaûng vaãn laø caâu noùi cöûa mieäng cuûa daân gian. Ngaøy** **nay, tuy vôùi phöông tieän giao thoâng vaãn coøn laïc haäu, khoaûng thôøi gian ñoù ruùt ngaén laïi coøn vaøi** **tieáng ñoàng hoà. Huoáng hoà giöõa hai thaønh phoá Hueá vaø Ñaø Naüng ñaõ coù saün moät chuoãi caùc** **trung taâm: Phuù Baøi, Nong, Truoài, Caàu Hai, Baïch Maõ, Caûnh Döông, Lang Coâ, Lieân Chieåu, Nam** **OÂ. Vôùi vieäc hình thaønh maïng löôùi giao thoâng môùi chung quanh Hueá, vôùi vieäc hieän ñaïi hoùa caùc** **tuyeán ñöôøng saét ñöôøng boä ñaõ coù saün, vôùi vieäc môû mang caùc trung taâm thò töù töø Phuù Baøi** **ñeán Nam OÂ, chaéc chaén vieäc hình thaønh Phöùc Hôïp Ñoâ Thò Hueá-Ñaø Naüng laø chuyeän hieän thöïc** **trong thôøi haäu Coäng Saûn, vôùi moät chính phuû laáy vieäc phaùt trieån quoác gia laøm troïng, coù vieãn** **kieán vaø khoâng tham nhuõng taéc traùch trong caùc coâng trình phaùt trieån (coâng boá môùi nhaát cho** **bieát CSVN ñöùng haøng thöù ba veà tham nhuõng taïi AÙ Chaâu. Ñoù laø lyù do taïi sao caùc coâng trình** **nhaø nöôùc môùi xaây leân ñaõ ngaäp nöôùc, xieâu veïo hoaëc baát khieån duïng phaàn lôùn (tham nhuõng** **treân 50% ngaân quõy caùc coâng trình xaây döïng!). Troâng mong vaøo CSVN ñeå phaùt trieån quoác gia thì** **khoâng hy voïng ! Bôûi vaäy döï phoùng naøy chæ khaû thi trong moät cheá ñoä daân chuû töông lai taïi** **VN)./.** **MV HVC**
## No comments:
Post a Comment

Server: GSE

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, max-age=0

X-XSS-Protection: 1; mode=block