text:
Linux
- Bài viết này trình bày về các hệ điều hành dựa trên Linux và các chủ đề liên quan. Xem hạt nhân Linux để có thêm thông tin về hạt nhân. Linux cũng có nghĩa là một loại bột rửa.
Linux là tên gọi của một hệ điều hành máy tính và cũng là tên hạt nhân của hệ điều hành. Nó có lẽ là một ví dụ nổi tiếng nhất của phần mềm tự do và của việc phát triển mã nguồn mở.
Phiên bản Linux đầu tiên do Linus Torvalds viết vào năm 1991, lúc ông còn là một sinh viên của Đại học Helsinki tại Phần Lan. Ông làm việc một cách hăng say trong vòng 3 năm liên tục và cho ra đời phiên bản Linux 1.0 vào năm 1994. Bộ phận chủ yếu này được phát triển và tung ra trên thị trường dưới bản quyền GNU General Public License. Do đó mà bất cứ ai cũng có thể tải và xem mã nguồn của Linux.
Một cách chính xác, thuật ngữ "Linux" được sử dụng để chỉ Nhân Linux, nhưng tên này được sử dụng một cách rộng rãi để miêu tả tổng thể một hệ điều hành giống Unix (còn được biết đến dưới tên GNU/Linux) được tạo ra bởi việc đóng gói nhân Linux cùng với các thư viện và công cụ GNU, cũng như là các bản phân phối Linux. Thực tế thì đó là tập hợp một số lượng lớn các phần mềm như máy chủ web, các ngôn ngữ lập trình, các hệ quản trị cơ sở dữ liệu, các môi trường làm việc desktop như GNOME và KDE, và các ứng dụng thích hợp cho công việc văn phòng như OpenOffice, LibreOffice.
Khởi đầu, Linux được phát triển cho dòng vi xử lý 386, hiện tại hệ điều hành này hỗ trợ một số lượng lớn các kiến trúc vi xử lý, và được sử dụng trong nhiều ứng dụng khác nhau từ máy tính cá nhân cho tới các siêu máy tính và các thiết bị nhúng ví dụ như các máy điện thoại di động.
Ban đầu, Linux được phát triển và sử dụng bởi những người say mê. Tuy nhiên, hiện nay Linux đã có được sự hỗ trợ bởi các công ty lớn như IBM và Hewlett-Packard, đồng thời nó cũng bắt kịp được các phiên bản Unix độc quyền và thậm chí là một thách thức đối với sự thống trị của Microsoft Windows trong một số lĩnh vực. Sở dĩ Linux đạt được những thành công một cách nhanh chóng là nhờ vào các đặc tính nổi bật so với các hệ thống khác: chi phí phần cứng thấp, tốc độ cao (khi so sánh với các phiên bản Unix độc quyền) và khả năng bảo mật tốt, độ tin cậy cao (khi so sánh với Windows) cũng như là các đặc điểm về giá thành rẻ, không bị phụ thuộc vào nhà cung cấp. Một đặc tính nổi trội của nó là được phát triển bởi một mô hình phát triển phần mềm nguồn mở hiệu quả.
Tuy nhiên, hiện tại số lượng phần cứng được hỗ trợ bởi Linux vẫn còn rất khiêm tốn so với Windows vì các trình điều khiển thiết bị tương thích với Windows nhiều hơn là Linux. Nhưng trong tương lai số lượng phần cứng được hỗ trợ cho Linux sẽ tăng lên.
Mục lục
- 1 Lịch Sử
- 2 Thiết kế
- 3 Việc phát triển
- 4 Tài liệu học tập nghiên cứu
- 5 Các bản phân phối Linux
- 6 Tham khảo
Lịch Sử[sửa | sửa mã nguồn]
Các hệ thống Unix trước Linux[sửa | sửa mã nguồn]
Unix[sửa | sửa mã nguồn]
Ý tưởng về hệ điều hành Unix được kiến nghị và phát triển tại viện nghiên cứu Bell của công tuy AT&T, Mỹ vào năm 1969 bởi Ken Thompson, Dennis Ritchie, Douglas McIlroy, and Joe Ossanna. Bản đầu tiên của hệ điều hành được ra đời vào năm 1971, tại thời điểm này nó vẫn được viết hoàn toàn bằng ngôn ngữ assemly. Sau đó, vào khoảng năm 1973 Unix được viết lại bằng C bởi Dennis Ritchie (trừ nhân (kernel) và I/O). Lợi ích của việc viết hệ điều hành bằng ngôn ngữ bậc cao là có khả năng mang mã nguồn của hệ sang các nền máy tính khác và biên dịch lại, chính nhờ điều này mà hệ điều hành sẽ có các bản chạy trên các hệ máy tính khác nhau. Vì một trục trặc nhỏ trong hệ thống luật pháp nên bất kỳ ai cũng có thể có được mã nguồn của Unix từ AT&T nếu yêu cầu. Sau đó Unix nhanh chóng phát triển và được sử dụng rộng rãi trong các trường học và doanh nghiệp. Vào năm 1984, Bell Labs bắt đầu bán Unix như một sản phẩm
GNU[sửa | sửa mã nguồn]
Dự án GNU được bắt đầu vào năm 1983 bởi Richard Stallman, với mục đích tạo ra một "Hệ thống phần mềm hoàn chỉnh tương thích với Unix" bao gồm toàn bộ các phần mềm tự do (hay Free Software trong tiếng Anh). Sau đó vào năm 1985, Stallman bắt đầu thành lập Tổ chức phần mềm tự do và viết ra giấy phép chung GNU (GNU General Public License - GNU GPL) vào năm 1989. Khoảng đầu 1990, nhiều chương trình như thư viện, trình biên dịch, trình soạn thảo văn bản, Unix Shell, và một Chương trình quản lý cửa sổ đã ra đời, nhưng các thành phần cấp thấp cần thiết như trình điều khiển thiết bị, daemons, và kernel vẫn chưa hoàn thành. Như vậy một nhu cầu cấp bách lúc đó là cần có một hệ điều hành hoàn chỉnh để có thể chạy các chương trình trên. May thay vào năm 1991, Linus Torvalds tuyên bố rằng ông đang viết một hệ điều hành minix (minix cũng là một hệ điều hành kiểu Unix) của riêng mình và ông không dự định viết cho riêng mình.
Phải nói thêm rằng từ Free (của thuật ngữ Free Software) trong tiếng anh có nghĩa là tự do (freedom) hơn là mễm phí (free of charge), chính thuật nghữ free đã gây hiểu lầm rằng tất cả các phần mềm mang cái nhãn free đều miễn-phí.
BSD[sửa | sửa mã nguồn]
Berkeley Software Distribution (BSD) là tên của một hệ điều hành dẫn xuất từ UNIX được phát hành vào thập niên 1970 từ trường Đại học California tại Berkeley. Tên này cũng được sử dụng cho các bản phân phối sau này.
MINIX[sửa | sửa mã nguồn]
MINIX là một hệ điều hành kiểu Unix, được thiết kế vì mục đích giáo dục bởi giáo sư Andrew S. Tanenbaum. Chính MINIX đã là nguồn cảm hứng cho Linus Torvalds để viết Linux. Vào năm 2005, MINIX trở thành một phần mềm tự do. Tên minix là viết tắt của Mini Unix
Nguồn gốc của Linux[sửa | sửa mã nguồn]
Vào năm 1991 trong khi đang học tại University of Helsinki, Torvalds bắt đầu có ý tưởng về một hệ điều hành, hơn nữa ông cũng nhận thấy hạn chế trong giấy phép của MINIX. Nó chỉ cho phép việc sử dụng MINIX trong giáo dục mà thôi. Ông bắt đầu viết nên hệ điều hành riêng của mình.
Torvalds phát triển Linux kernel trên môi trường MINIX, các ứng dụng viết cho MINIX có thể sử dụng trên Linux. Sau đó khi Linux đã "trưởng thành" thì việc phát triển Linux diễn ra ngay trên hệ thống Linux. Các ứng dụng GNU cũng thay thế các thành phần của MINIX, do các lợi ích sử dụng mã nguồn có sẵn một cách tự do từ dự án GNU với một hệ điều hành còn "non nớt".
Tính thương mại và sự phổ biến[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày nay, hệ thống Linux đã được sử dụng một cách rộng rãi, từ các hệ thống nhúng đến các siêu máy tính, đã có một chỗ đứng lớn trong thị trường máy chủ. Việc sử dụng các bản phân phối linux ở nhà và doanh nghiệp đang phát triển, kể cả trong các tổ chức địa phương và các tổ chức chính phủ. Chính phủ liên bang Brazill nổi tiếng về những hỗ trợ của họ cho Linux. Có tin tức là quân đội Nga đang xây dựng một bản phân phối Linux cho riêng họ, điều đó đã trở thành hiện thực như dự án G.H.ost. Bang Kerala của Ấn Độ đã buộc tất cả các trường trung học chạy Linux trên máy tính. Trung Quốc sử dụng Linux một cách riêng biệt như một hệ điều hành cho dòng xử lí mang tên Loongson, với mục đích thoát khỏi sự phụ thuộc về công nghệ. Ở Tây Ban Nha, một vài khu vực đã phát triển các bản phân phối Linux cho riêng họ, và được sử dụng rộng rãi trong trường học và các tổ chức. Bồ Đào Nha sử dụng bảng phân phối Caixa Mágica của họ. Pháp và Đức cũng có những bước thực hiện cho việc chấp nhận Linux.
Các bản phân phối Linux đã được cài đặt mặc định trong các dòng máy tính DELL, ASUS,...
Việc phát triển ở hiện tại[sửa | sửa mã nguồn]
Torvalds tiếp tục lãnh đạo việc phát triển nhân. Stallman dẫn đầu Tổ Chức Phần Mềm Tự do, lần lược hỗ trợ các thành phần GNU. Cuối cùng, các cá nhân và các doanh nghiệp phát triển các phần mềm thứ-ba, phi-GNU. Những phần mềm thứ-ba này bao gồm các nhiều kernel-modules, ứng dụng người dùng và các thư viện. Cộng dồng hoặc các nhà cung cấp Linux thực hiện công việc kết hợp và phân phối hạt nhân, các thành phần GNU hoặc phi-GNU, thêm vào chương trình quản lý gói và tạo thành các bản phân phối Linux
Thiết kế[sửa | sửa mã nguồn]
Một hệ thống dựa trên Linux là một hệ điều hành kiểu Unix được mô-đun hóa. Các thiết kế của hệ thống này dựa trên một phần của thiết kế Unix nguyên thủy (ra đời vào khoảng 1970 đến 1980), nhưng có sửa đổi lại cho phù hợp. Nhân Linux là hạt nhân linux, công việc của nó là điều khiển tuyến trình, mạng, các thiết bị ngoại vị và việc truy hệ thống tập tin. Các trình điều khiển thiết bị cũng được tích hợp trực tiếp vào nhân như một mô-đun được tải lúc hệ thống chạy.
Những dự án riêng biệt giao tiếp với nhân cung cấp nhiều chức năng hệ thống ở mức cao. Không-gian-người-dùng-GNU (the GNU userland) là một thành phần quan trọng của hầu hết các hệ thống dựa trên Linux, nó cung cấp nhiều cài đặt thông dụng của thư việc lập trình C, một Shell phổ biến như BASH, và nhiều công cụ chung Unix. Các giao diện đồ họa người dùng (graphical user interface - GUI) như KDE, Gnome, Xfce, Lxde,... được xây dựng trên hệ thống X Window.
Vài thành phần chính của một hệ thống Linux hoàn chỉnh:
- Khởi động máy tính - như GRUB hoặc LILO. Đây là một chương trình được thực thi bởi máy tính khi nó lần đầu tiên được mở lên, nhiệm vụ của các chương trình này là tải nhân Linux vào bộ nhớ.
- init. Đây là một tiến trình được khởi động bởi nhân Linux, và là tiến trình gốc trong cây tiến trình, hay nói một cách khác tất cả các tiến trình đều được khởi động thông qua init. Init có nhiệm vụ khởi động các tiến trình như dịch vụ hệ thống, dấu nhắc đăng nhập (bất kể là giao diện đồ họa hay dòng lệnh)
- Thư viện phần mềm, chứa các tập tin thư viện được sử dụng bởi các tiến trình đang chay. Trên hệ thống Linux, các tập tin thực thi là các tập tin ELF (viết tắt của Executable and Linkable Format - định dạng thực thi được và liên kết được). Các trình liên kết động (Dynamic Linker) quản lý việc sử dụng các thư viện liên kết động. Thư viện phần mềm chung được dùng nhiều nhất trên hệ thống Linux là thư viện ngôn ngữ C của GNU (GNU C Library). Nếu hệ thống được cài đặt cho người dùng tự biên dịch phần mềm, các tập tin header (các tập tin này được viết bởi người lập trình để chứa các tiền khai báo hàm của ngôn ngữ C, ví dụ như stdio.h, đa số chúng có phần mở rộng là.h) sẽ được thêm vào các giao diện mô tả thư viện (Application binary interface - ABI).
- Các chương trình giao diện người dùng như các shell hoặc môi trường cửa sổ.
Giao diện người dùng (viết tắt GUI)[sửa | sửa mã nguồn]
Giao diện người dùng bao gồm: shell còn gọi là giao diện dòng lệnh, giao diện đồ họa người dùng, hoặc thông qua điều khiển gắn liền với phần cứng (thường là các hệ thống nhúng). Với các hệ thống để bàn, mặc định giao diên thường là giao diện đồ họa người dùng, mặc dù giao diện dòng lệnh cũng có thể được sử dụng thông qua trình giả lập thiết bị đầu cuối hay các Console ảo. Nhiều thành phần mức thấp của Linux, bao gồm Không-gian-người-dùng-GNU (the GNU userland), sử dụng dòng lệnh hoàn toàn. Giao diện dòng lệnh thường phù hợp cho các công việc tự động ngưng hoặc lặp lại, hay các công việc đòi hỏi giao tiếp với các tiến trình (inter-process communication - IPC).
Một số hệ thống giao diện đồ họa người dùng phổ biến là các môi trường mặt bàn (hay môi trường Desktop - Desktop Environments) như: KDE, GNOME, Unity, Xfce, LXDE. Các giao diện đồ họa người dùng phổ biến đều dựa trên hệ thống X Window (hay gọi đơn giản là "X"). Nó cung cấp giao thức truyền tải mạng tàng hình (network transparency) và cho phép một ứng dụng đồ họa chạy trên một hệ thống được hiển thị trên nhiều thiết bị đầu cuối nơi mà người dùng có thể giao tiếp với ứng dụng.
Các GUI khác có thể đơn giản chỉ là các trình quản lý của sổ, như FVWM, Enlightenment và Window Maker, nó cung cấp các tính năng tối thiểu để điều khiển các cửa sổ. Các tính năng này bao gồm việc đặt các cửa sổ ở các tọa độ trên màn hình, hiển thị các nút (đóng, thu nhỏ, phục hồi), vẽ các cửa sổ, và giao tiếp với X.
Các môi trường mặt bàn cũng cấp các trình quản lý của sổ được cài đặt theo mặc định như Mutter của Gnome, với KDE là Kwin, Xfce sử dụng xfwm, LXDE thì là Openbox. Tuy nhiên người dùng có thể chọn lại các trình quản lý cửa sổ khác nếu thích.
Việc phát triển[sửa | sửa mã nguồn]
Sự khác nhau cơ bản giữa Linux và nhiều hệ điều hành phổ biến đương thời là nhân Linux và các thành phần khác đều là phần mềm tự do và mã nguồn mở. Linux không chỉ là một hệ điều hành, mặc dù cho đến nay đã được sử dụng phổ biến. Vài giấy phép phần mềm tự do và mã nguồn mở dựa trên copyleft, một vài công việc bắt nguồn từ một phần copyleft cũng phải được copyleft chính nó. Giấy phép thông dụng nhất của phần mềm tự do là giấy phép cung GNU (the GNU General Public License - GPL), một dạng của copyleft, và được sử dụng cho nhân Linux và nhiều thành phần từ dự án GNU.
Các bản phân phối của Linux được các nhà phát triển cho phép giao tiếp với các hệ điều hành khác và thành lập tiêu chuẩn tính toán. Hệ thống linux gắn chặt với các chuẩn POSIX, SUS, LSB, ISO và ANSI trong khả năng có thể.
Nhiều bản phân phối Linux, quản lý tập hợp các gói phần mềm hệ thống và phần mềm ứng dụng từ xa, có thể tải và cài đặt thông qua kết nối mạng. Điều này cho phép người dùng thích ứng với hệ điều hành của họ theo những nhu cầu cần thiết. Các bản phân phối đều được duy trì bởi các cá nhân, các nhóm, tổ chức tình nguyền, và các công ty. Một bản phân phối được thiết đặt riêng nhân linux, bảo mật hệ thống chung, và nhiều các gói phần mềm cần thiết. Các bản phân phối khác nhau sử dụng các trình quản lý gói khác nhau như dpkg, Synaptic, YAST, yum, Portage để cài đặt, loại bỏ, cập nhật tất cả các phần mềm trong hệ thống.
Tài liệu học tập nghiên cứu[sửa | sửa mã nguồn]
Trên thế giới có rất nhiều các website riêng về Linux. Dưới đây là một trong những trang phổ biến:
- Linux Weekly News: Cung cấp những thông tin hàng đầu về cộng đồng mã nguồn mở
- Slash Dot: Những thông tin được cập nhật hàng ngày về phần mềm tự do
- Up Ubuntu: Trang web với những bài hướng dẫn, mẹo vặt về cài đặt hay nâng cấp phần mềm trong ubuntu. Ngoài ra còn cung cấp hệ thống lựa chọn các chuyên mục như Tips, System, General, Themes, Gnome Shell,...
- Make Teche Easies: Một nguồn thông tin đáng tham khảo về nhiều hệ thống điều hành như Linux, Mac hay Windows, ngoài ra còn có những bài hướng đẫn về các trình duyệt web nổi tiếng.
- OMG Ubuntu: Chứa nhiều bài viết, tin tức cập nhật mỗi ngày về hệ điều hành Ubuntu - một trong những distro Linux nổi tiếng
- Linux From Scrath: Một dự án cung cấp những chỉ dẫn từng bược giúp người dùng tự xây dựng một thống Linux cho riêng mình
- Wikipedia: Bách khoa toàn thư mở, chứa nhiều cần thiết về Linux
- Sourceforge: SourceForge là một hệ thống quản lý các phiên bản trong quá trình phát triển phần mềm theo mô hình cộng tác. SourceForge cung cấp một phần mềm giao diện mặt trước dùng để quản lý chu kỳ phát triển phần mềm và có khả năng hợp nhất với đa số các ứng dụng mã nguồn mở như Apache, PostgreSQL, Subversion v.v...
- Distro Watch: Trang web cho phép tra cứu những thông tin mới nhất về các hệ thông Unix-like cũng như các bản distro của Linux. Tại đây người người có thể xem những thông tin như: kiểu hệ thống, hệ thống dựa trên distro nào, môi trường desktop chạy distro. Trang web còn giới thiệu những sách mới viết về các hệ thống Unix-like, lập trình,...
- Sandra Henry Stocker's Blog: Blog của một quản trị viên hệ thống Unix lâu năm. Do đó mà blog này chứa nhiều các bài hướng dẫn, các mẹo vặt và các nhận xét theo kinh nghiệm. Nhưng không phải vì thế mà các bài viết đều quá chuyên sâu, khó đọc hay khó hiểu, mà phần lớn chúng đều cung cấp một các kiến thức cơ bản cho việc tự học hay nghiên cứu linux của người mới bắt đầu.
- Linux[dot]com: Một nguồn thông tin phong phú về Linux, bao gồm các thông tin được cập nhật thường xuyên về phần mềm, phần cứng, các thiết bị nhúng,... Nhiều bài hướng dẫn, tài liệu, hay video học Linux. Trang web còn chứa một "thư mục" về sách, phần mềm, ứng dụng hay các thiết bị cầm tay chạy Linux hoặc liên quan đến Linux.
- [1] WebUpd8 là một blog về Ubuntu/Linux. Nó chủ yế cung cấp các tin tức hằng này, các mẹo, những bình phẩm về phần mềm. Đây là một blog có một lượng đọc giả đông đảo: gần 14,500 người thêm họ vào Google+, 27,000 người thích WebUupd8 trên facebook, hơn 700,000 khách viếng thăm mỗi tháng. Blog gồm hơn 4,000,000 trang. Hơn nữa webupd8 còn có một kho PPA riêng cho các hệ điều hành dựa trên Debian, chứa nhiều phần mềm được cập nhật mới nhất.
- How-To-Geek: Là một tập chí về công nghệ online, có nhiều bài viết, hướng dẫn hữu ích với nỗ lực làm cho nội dung dễ hiểu cho cả những người đọc bình thường chứ không riêng gì những người có kinh nghiệm. Tuy nhiên tạp chí này không chỉ về Linux mà còn có các cataloge về Windows, Mac OS X, Ứng dụng văn phòng, tin tức, bộ sưu tập ảnh nền,...
- Noobslab on Ubuntu, Mint and Debian: Một trang tin tức về các distro nổi tiếng như Ubuntu, Linux, Debian, OpenSUSE... Bao gồm nhiều bài báo, bài hướng dẫn, danh mục các theme đẹp cho Gnome-Shell hay Conky, thích hợp cho những người có nhu cầu trang hoàn cho giao diện hệ thống của họ. Như How-To-Geek trang web này cũng có một bộ sưu tập ảnh nền
- Linux&Life: Bắt đầu vào khoảng năm 2011, Linux&Life là một website riêng về Linux và mã nguồn mở. Trang web chứa hàng trăm bài viết về các ứng dụng, các distro, các mẹo vặt hay các công cụ trang trí Desktop
Các forum về mã nguồn mở ở Việt Nam:
- Ubuntu Việt Nam: Diễn đàn về distro ubuntu ở Việt Nam
Các bản phân phối Linux[sửa | sửa mã nguồn]
Linux hiện nay có nhiều bản phân phối khác nhau, một phần là bởi vì tính chất nguồn mở của nó. Sau đây là một số bản phân phối chủ yếu, danh sách được cập nhật vào 22/04/2014 :

markdown:
# Linux
|
|![]()
[Tux](/wiki/Tux), dựa trên một hình ảnh do [Larry Ewing](/w/index.php?title=Larry_Ewing&action=edit&redlink=1)tạo ra vào năm 1996, biểu trưng và vật may mắn của Linux. [Công ty](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m&action=edit&redlink=1)/ [Nhà phát triển](/wiki/Nh%C3%A0_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m) [Unix](/wiki/Unix)dựa theo chuẩn [POSIX](/w/index.php?title=POSIX&action=edit&redlink=1) [Mã nguồn mở](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_ngu%E1%BB%93n_m%E1%BB%9F) [Phiên bản mới nhất](/wiki/V%C3%B2ng_%C4%91%E1%BB%9Di_ph%C3%A1t_h%C3%A0nh_ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m) [nhân](/wiki/Nh%C3%A2n_h%E1%BB%87_%C4%91i%E1%BB%81u_h%C3%A0nh) [Monolithic](/w/index.php?title=Monolithic_kernel&action=edit&redlink=1) [Giấy phép](/wiki/Gi%E1%BA%A5y_ph%C3%A9p_ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m) [GPL](/wiki/Gi%E1%BA%A5y_ph%C3%A9p_C%C3%B4ng_c%E1%BB%99ng_GNU) [www.kernel.org](http://www.kernel.org/) *Bài viết này trình bày về các* [hệ điều hành](/wiki/H%E1%BB%87_%C4%91i%E1%BB%81u_h%C3%A0nh)dựa trên Linux và các chủ đề liên quan. Xem [hạt nhân Linux](/wiki/H%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_Linux)để có thêm thông tin về hạt nhân. Linux cũng có nghĩa là một loại bột rửa. **Linux** là tên gọi của một [hệ điều hành](/wiki/H%E1%BB%87_%C4%91i%E1%BB%81u_h%C3%A0nh) [máy tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh) và cũng là tên [hạt nhân](/wiki/H%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_(khoa_h%E1%BB%8Dc_m%C3%A1y_t%C3%ADnh)) của hệ điều hành. Nó có lẽ là một ví dụ nổi tiếng nhất của [phần mềm tự do](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_t%E1%BB%B1_do) và của việc phát triển [mã nguồn mở](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_ngu%E1%BB%93n_m%E1%BB%9F).
Phiên bản Linux đầu tiên do
[Linus Torvalds](/wiki/Linus_Torvalds) viết vào năm [1991](/wiki/1991), lúc ông còn là một sinh viên của [Đại học Helsinki](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Helsinki) tại [Phần Lan](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan). Ông làm việc một cách hăng say trong vòng 3 năm liên tục và cho ra đời phiên bản Linux 1.0 vào năm 1994. Bộ phận chủ yếu này được phát triển và tung ra trên thị trường dưới bản quyền [GNU General Public License](/wiki/Gi%E1%BA%A5y_ph%C3%A9p_C%C3%B4ng_c%E1%BB%99ng_GNU). Do đó mà bất cứ ai cũng có thể tải và xem mã nguồn của Linux.
Một cách chính xác, thuật ngữ "Linux" được sử dụng để chỉ
[Nhân Linux](/wiki/H%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_Linux), nhưng tên này được sử dụng một cách rộng rãi để miêu tả tổng thể một hệ điều hành [giống Unix](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%91ng_Unix&action=edit&redlink=1) (còn được biết đến dưới tên **GNU/Linux**) được tạo ra bởi việc đóng gói nhân Linux cùng với các thư viện và công cụ [GNU](/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_GNU), cũng như là các [bản phân phối Linux](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_ph%C3%A2n_ph%E1%BB%91i_Linux&action=edit&redlink=1). Thực tế thì đó là tập hợp một số lượng lớn các phần mềm như [máy chủ web](/w/index.php?title=M%C3%A1y_ch%E1%BB%A7_web&action=edit&redlink=1), các [ngôn ngữ lập trình](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_l%E1%BA%ADp_tr%C3%ACnh), các [hệ quản trị cơ sở dữ liệu](/wiki/H%E1%BB%87_qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B_c%C6%A1_s%E1%BB%9F_d%E1%BB%AF_li%E1%BB%87u), các [môi trường làm việc desktop](/w/index.php?title=M%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_l%C3%A0m_vi%E1%BB%87c_desktop&action=edit&redlink=1) như [GNOME](/wiki/GNOME) và [KDE](/wiki/KDE), và các ứng dụng thích hợp cho công việc văn phòng như [OpenOffice,](/wiki/OpenOffice.org) [LibreOffice](/wiki/LibreOffice).
Khởi đầu, Linux được phát triển cho dòng
[vi xử lý](/wiki/Vi_x%E1%BB%AD_l%C3%BD) [386](/wiki/Intel_80386), hiện tại hệ điều hành này hỗ trợ một số lượng lớn các [kiến trúc vi xử lý](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_vi_x%E1%BB%AD_l%C3%BD&action=edit&redlink=1), và được sử dụng trong nhiều ứng dụng khác nhau từ [máy tính cá nhân](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n) cho tới các [siêu máy tính](/wiki/Si%C3%AAu_m%C3%A1y_t%C3%ADnh) và các [thiết bị nhúng](/w/index.php?title=Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_nh%C3%BAng&action=edit&redlink=1) ví dụ như các máy [điện thoại di động](/w/index.php?title=List_of_mobile_phones_running_Linux&action=edit&redlink=1).
Ban đầu, Linux được phát triển và sử dụng bởi những người say mê. Tuy nhiên, hiện nay Linux đã có được sự hỗ trợ bởi các công ty lớn như
[IBM](/wiki/IBM) và [Hewlett-Packard](/wiki/Hewlett-Packard), đồng thời nó cũng bắt kịp được các phiên bản [Unix](/wiki/Unix) độc quyền và thậm chí là một thách thức đối với sự thống trị của Microsoft [Windows](/wiki/Microsoft_Windows) trong một số lĩnh vực. Sở dĩ Linux đạt được những thành công một cách nhanh chóng là nhờ vào các đặc tính nổi bật so với các hệ thống khác: chi phí phần cứng thấp, tốc độ cao (khi so sánh với các phiên bản Unix độc quyền) và khả năng bảo mật tốt, độ tin cậy cao (khi so sánh với Windows) cũng như là các đặc điểm về giá thành rẻ, không bị phụ thuộc vào nhà cung cấp. Một đặc tính nổi trội của nó là được phát triển bởi một mô hình phát triển [phần mềm nguồn mở](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_ngu%E1%BB%93n_m%E1%BB%9F) hiệu quả.
Tuy nhiên, hiện tại số lượng phần cứng được hỗ trợ bởi Linux vẫn còn rất khiêm tốn so với Windows vì các trình điều khiển thiết bị tương thích với Windows nhiều hơn là Linux. Nhưng trong tương lai số lượng phần cứng được hỗ trợ cho Linux sẽ tăng lên.
## Mục lục
[1 Lịch Sử](#L.E1.BB.8Bch_S.E1.BB.AD) [2 Thiết kế](#Thi.E1.BA.BFt_k.E1.BA.BF) [3 Việc phát triển](#Vi.E1.BB.87c_ph.C3.A1t_tri.E1.BB.83n) [4 Tài liệu học tập nghiên cứu](#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_h.E1.BB.8Dc_t.E1.BA.ADp_nghi.C3.AAn_c.E1.BB.A9u) [5 Các bản phân phối Linux](#C.C3.A1c_b.E1.BA.A3n_ph.C3.A2n_ph.E1.BB.91i_Linux) [6 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Lịch Sử[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=1)]
### Các hệ thống Unix trước Linux[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
![ Andrew S. Tanenbaum (trái), tác giả của hệ điều hành MINIX, và Linus Torvalds (phải), Là người đầu tiên viết ra Linux kernel](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Linus_Torvalds_%28cropped%29.jpg/150px-Linus_Torvalds_%28cropped%29.jpg)
![ Andrew S. Tanenbaum (trái), tác giả của hệ điều hành MINIX, và Linus Torvalds (phải), Là người đầu tiên viết ra Linux kernel](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Linus_Torvalds_%28cropped%29.jpg/150px-Linus_Torvalds_%28cropped%29.jpg)
[Andrew S. Tanenbaum](/w/index.php?title=Andrew_S._Tanenbaum&action=edit&redlink=1)(trái), tác giả của hệ điều hành [MINIX](/w/index.php?title=MINIX&action=edit&redlink=1), và [Linus Torvalds](/wiki/Linus_Torvalds)(phải), Là người đầu tiên viết ra [Linux kernel](/wiki/Linux_kernel)
#### Unix[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=3)]
Ý tưởng về hệ điều hành
[Unix](/wiki/Unix) được kiến nghị và phát triển tại viện nghiên cứu Bell của công tuy [AT&T](/wiki/AT%26T), Mỹ vào năm 1969 bởi [Ken Thompson](/wiki/Ken_Thompson), [Dennis Ritchie](/wiki/Dennis_Ritchie), [Douglas McIlroy](/w/index.php?title=Douglas_McIlroy&action=edit&redlink=1), and [Joe Ossanna](/w/index.php?title=Joe_Ossanna&action=edit&redlink=1). Bản đầu tiên của hệ điều hành được ra đời vào năm 1971, tại thời điểm này nó vẫn được viết hoàn toàn bằng [ngôn ngữ assemly](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_assemly&action=edit&redlink=1). Sau đó, vào khoảng năm 1973 Unix được viết lại bằng [C](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_l%E1%BA%ADp_tr%C3%ACnh_C) bởi [Dennis Ritchie](/wiki/Dennis_Ritchie) (trừ nhân (kernel) và I/O). Lợi ích của việc viết hệ điều hành bằng ngôn ngữ bậc cao là có khả năng mang mã nguồn của hệ sang các nền máy tính khác và biên dịch lại, chính nhờ điều này mà hệ điều hành sẽ có các bản chạy trên các hệ máy tính khác nhau. Vì một trục trặc nhỏ trong hệ thống luật pháp nên bất kỳ ai cũng có thể có được mã nguồn của Unix từ AT&T nếu yêu cầu. Sau đó Unix nhanh chóng phát triển và được sử dụng rộng rãi trong các trường học và doanh nghiệp. Vào năm 1984, Bell Labs bắt đầu bán Unix như một sản phẩm
#### GNU[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=4)] [Dự án GNU](/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_GNU) được bắt đầu vào năm 1983 bởi [Richard Stallman](/wiki/Richard_Stallman), với mục đích tạo ra một "Hệ thống phần mềm hoàn chỉnh tương thích với Unix" bao gồm toàn bộ các [phần mềm tự do](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_t%E1%BB%B1_do) (hay Free Software trong tiếng Anh). Sau đó vào năm 1985, Stallman bắt đầu thành lập [Tổ chức phần mềm tự do](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_t%E1%BB%B1_do) và viết ra giấy phép chung GNU (GNU General Public License - GNU GPL) vào năm 1989. Khoảng đầu 1990, nhiều chương trình như thư viện, trình biên dịch, trình soạn thảo văn bản, Unix Shell, và một [Chương trình quản lý cửa sổ](/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_c%E1%BB%ADa_s%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) đã ra đời, nhưng các thành phần cấp thấp cần thiết như trình điều khiển thiết bị, [daemons](/w/index.php?title=C%C3%A1c_d%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_daemon&action=edit&redlink=1), và [kernel](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_kernel_c%E1%BB%A7a&action=edit&redlink=1) vẫn chưa hoàn thành. Như vậy một nhu cầu cấp bách lúc đó là cần có một hệ điều hành hoàn chỉnh để có thể chạy các chương trình trên. May thay vào năm 1991, Linus Torvalds tuyên bố rằng ông đang viết một hệ điều hành [minix](/w/index.php?title=Minix&action=edit&redlink=1) (minix cũng là một hệ điều hành kiểu Unix) của riêng mình và ông không dự định viết cho riêng mình.
Phải nói thêm rằng từ Free (của thuật ngữ Free Software) trong tiếng anh có nghĩa là tự do (freedom) hơn là mễm phí (free of charge), chính thuật nghữ free đã gây hiểu lầm rằng tất cả các phần mềm mang cái nhãn free đều miễn-phí.
#### BSD[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=5)] **Berkeley Software Distribution** ( **BSD**) là tên của một hệ điều hành dẫn xuất từ [UNIX](/wiki/Unix) được phát hành vào [thập niên 1970](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1970) từ trường [Đại học California tại Berkeley](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Berkeley). Tên này cũng được sử dụng cho các bản phân phối sau này.
#### MINIX[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=6)] [MINIX](/w/index.php?title=MINIX&action=edit&redlink=1) là một hệ điều hành kiểu Unix, được thiết kế vì mục đích giáo dục bởi giáo sư [Andrew S. Tanenbaum](/w/index.php?title=Andrew_S._Tanenbaum&action=edit&redlink=1). Chính MINIX đã là nguồn cảm hứng cho Linus Torvalds để viết Linux. Vào năm 2005, MINIX trở thành một phần mềm tự do. Tên minix là viết tắt của Mini Unix
### Nguồn gốc của Linux[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=7)]
Vào năm 1991 trong khi đang học tại
[University of Helsinki](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Helsinki&action=edit&redlink=1), Torvalds bắt đầu có ý tưởng về một hệ điều hành, hơn nữa ông cũng nhận thấy hạn chế trong giấy phép của MINIX. Nó chỉ cho phép việc sử dụng MINIX trong giáo dục mà thôi. Ông bắt đầu viết nên hệ điều hành riêng của mình.
Torvalds phát triển Linux kernel trên môi trường MINIX, các ứng dụng viết cho MINIX có thể sử dụng trên Linux. Sau đó khi Linux đã "trưởng thành" thì việc phát triển Linux diễn ra ngay trên hệ thống Linux. Các ứng dụng GNU cũng thay thế các thành phần của MINIX, do các lợi ích sử dụng mã nguồn có sẵn một cách tự do từ dự án GNU với một hệ điều hành còn "non nớt".
### Tính thương mại và sự phổ biến[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=8)]
Ngày nay, hệ thống Linux đã được sử dụng một cách rộng rãi, từ các hệ thống nhúng đến các siêu máy tính, đã có một chỗ đứng lớn trong thị trường máy chủ. Việc sử dụng các bản phân phối linux ở nhà và doanh nghiệp đang phát triển, kể cả trong các tổ chức địa phương và các tổ chức chính phủ. Chính phủ liên bang Brazill nổi tiếng về những hỗ trợ của họ cho Linux. Có tin tức là quân đội Nga đang xây dựng một bản phân phối Linux cho riêng họ, điều đó đã trở thành hiện thực như dự án G.H.ost. Bang Kerala của Ấn Độ đã buộc tất cả các trường trung học chạy Linux trên máy tính. Trung Quốc sử dụng Linux một cách riêng biệt như một hệ điều hành cho dòng xử lí mang tên Loongson, với mục đích thoát khỏi sự phụ thuộc về công nghệ. Ở Tây Ban Nha, một vài khu vực đã phát triển các bản phân phối Linux cho riêng họ, và được sử dụng rộng rãi trong trường học và các tổ chức. Bồ Đào Nha sử dụng bảng phân phối Caixa Mágica của họ. Pháp và Đức cũng có những bước thực hiện cho việc chấp nhận Linux.
Các bản phân phối Linux đã được cài đặt mặc định trong các dòng máy tính DELL, ASUS,...
### Việc phát triển ở hiện tại[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=9)]
Torvalds tiếp tục lãnh đạo việc phát triển nhân. Stallman dẫn đầu Tổ Chức Phần Mềm Tự do, lần lược hỗ trợ các thành phần GNU. Cuối cùng, các cá nhân và các doanh nghiệp phát triển các phần mềm thứ-ba, phi-GNU. Những phần mềm thứ-ba này bao gồm các nhiều kernel-modules, ứng dụng người dùng và các thư viện. Cộng dồng hoặc các nhà cung cấp Linux thực hiện công việc kết hợp và phân phối hạt nhân, các thành phần GNU hoặc phi-GNU, thêm vào
[chương trình quản lý gói](/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_g%C3%B3i&action=edit&redlink=1) và tạo thành các [bản phân phối Linux](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_ph%C3%A2n_ph%E1%BB%91i_Linux&action=edit&redlink=1)
## Thiết kế[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=10)]
Một hệ thống dựa trên Linux là một hệ điều hành kiểu Unix được mô-đun hóa. Các thiết kế của hệ thống này dựa trên một phần của thiết kế Unix nguyên thủy (ra đời vào khoảng 1970 đến 1980), nhưng có sửa đổi lại cho phù hợp. Nhân Linux là
[hạt nhân linux](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_monolithic&action=edit&redlink=1), công việc của nó là điều khiển tuyến trình, mạng, các thiết bị ngoại vị và việc truy [hệ thống tập tin](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_t%E1%BA%ADp_tin&action=edit&redlink=1). Các [trình điều khiển thiết bị](/w/index.php?title=Tr%C3%ACnh_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) cũng được tích hợp trực tiếp vào nhân như một mô-đun được tải lúc hệ thống chạy.
Những dự án riêng biệt giao tiếp với nhân cung cấp nhiều chức năng hệ thống ở mức cao. Không-gian-người-dùng-GNU (the GNU userland) là một thành phần quan trọng của hầu hết các hệ thống dựa trên Linux, nó cung cấp nhiều cài đặt thông dụng của thư việc lập trình C, một
[Shell](/w/index.php?title=Shell&action=edit&redlink=1) phổ biến như BASH, và nhiều công cụ chung Unix. Các giao diện đồ họa người dùng ( [graphical user interface](/w/index.php?title=Graphical_user_interface&action=edit&redlink=1) - GUI) như KDE, Gnome, Xfce, Lxde,... được xây dựng trên [hệ thống X Window](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_X_Window).
Vài thành phần chính của một hệ thống Linux hoàn chỉnh:
[Khởi động máy tính](/w/index.php?title=M%E1%BB%99t_ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_kh%E1%BB%9Fi_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1)- như [GRUB](/w/index.php?title=GRUB&action=edit&redlink=1)hoặc [LILO](/w/index.php?title=LILO_(linux_Loader)&action=edit&redlink=1). Đây là một chương trình được thực thi bởi máy tính khi nó lần đầu tiên được mở lên, nhiệm vụ của các chương trình này là tải nhân Linux vào bộ nhớ. [init](/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_kh%E1%BB%9Fi_%C4%91%E1%BB%99ng_init&action=edit&redlink=1). Đây là một [tiến trình](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_tr%C3%ACnh)được khởi động bởi nhân Linux, và là tiến trình gốc trong cây tiến trình, hay nói một cách khác tất cả các tiến trình đều được khởi động thông qua init. Init có nhiệm vụ khởi động các tiến trình như dịch vụ hệ thống, dấu nhắc đăng nhập (bất kể là giao diện đồ họa hay dòng lệnh)
- Thư viện phần mềm, chứa các tập tin thư viện được sử dụng bởi các tiến trình đang chay. Trên hệ thống Linux, các tập tin thực thi là các tập tin ELF (viết tắt của Executable and Linkable Format - định dạng thực thi được và liên kết được). Các trình liên kết động (Dynamic Linker) quản lý việc sử dụng các thư viện liên kết động. Thư viện phần mềm chung được dùng nhiều nhất trên hệ thống Linux là thư viện ngôn ngữ C của GNU (GNU C Library). Nếu hệ thống được cài đặt cho người dùng tự biên dịch phần mềm, các tập tin header (các tập tin này được viết bởi người lập trình để chứa các tiền khai báo hàm của ngôn ngữ C, ví dụ như stdio.h, đa số chúng có phần mở rộng là.h) sẽ được thêm vào các giao diện mô tả thư viện (Application binary interface - ABI).
- Các chương trình giao diện người dùng như các shell hoặc môi trường cửa sổ.
### Giao diện người dùng (viết tắt GUI)[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=11)]
Giao diện người dùng bao gồm:
[shell](/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_v%E1%BB%8F_(shell)&action=edit&redlink=1) còn gọi là giao diện dòng lệnh, giao diện đồ họa người dùng, hoặc thông qua điều khiển gắn liền với phần cứng (thường là các hệ thống nhúng). Với các hệ thống để bàn, mặc định giao diên thường là giao diện đồ họa người dùng, mặc dù giao diện dòng lệnh cũng có thể được sử dụng thông qua [trình giả lập thiết bị đầu cuối](/w/index.php?title=Tr%C3%ACnh_gi%E1%BA%A3_l%E1%BA%ADp_thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_%C4%91%E1%BA%A7u_cu%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1) hay các Console ảo. Nhiều thành phần mức thấp của Linux, bao gồm Không-gian-người-dùng-GNU (the GNU userland), sử dụng dòng lệnh hoàn toàn. Giao diện dòng lệnh thường phù hợp cho các công việc tự động ngưng hoặc lặp lại, hay các công việc đòi hỏi giao tiếp với các tiến trình (inter-process communication - IPC).
Một số hệ thống giao diện đồ họa người dùng phổ biến là các môi trường mặt bàn (hay môi trường Desktop - Desktop Environments) như:
[KDE](/wiki/KDE), [GNOME](/wiki/GNOME), [Unity](/w/index.php?title=Unity_(giao_di%E1%BB%87n)&action=edit&redlink=1), [Xfce](/wiki/Xfce), [LXDE](/wiki/LXDE). Các giao diện đồ họa người dùng phổ biến đều dựa trên [hệ thống X Window](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_X_Window) (hay gọi đơn giản là "X"). Nó cung cấp giao thức truyền tải mạng tàng hình (network transparency) và cho phép một ứng dụng đồ họa chạy trên một hệ thống được hiển thị trên nhiều thiết bị đầu cuối nơi mà người dùng có thể giao tiếp với ứng dụng.
Các GUI khác có thể đơn giản chỉ là các trình quản lý của sổ, như
[FVWM](/w/index.php?title=FVWM&action=edit&redlink=1), [Enlightenment](/w/index.php?title=Enlightenment_(tr%C3%ACnh_qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_c%E1%BB%ADa_s%E1%BB%95)&action=edit&redlink=1) và [Window Maker](/w/index.php?title=Window_Maker&action=edit&redlink=1), nó cung cấp các tính năng tối thiểu để điều khiển các cửa sổ. Các tính năng này bao gồm việc đặt các cửa sổ ở các tọa độ trên màn hình, hiển thị các nút (đóng, thu nhỏ, phục hồi), vẽ các cửa sổ, và giao tiếp với X.
Các môi trường mặt bàn cũng cấp các trình quản lý của sổ được cài đặt theo mặc định như Mutter của Gnome, với KDE là Kwin, Xfce sử dụng xfwm, LXDE thì là Openbox. Tuy nhiên người dùng có thể chọn lại các trình quản lý cửa sổ khác nếu thích.
## Việc phát triển[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=12)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Unix_timeline.en.svg/310px-Unix_timeline.en.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Unix_timeline.en.svg/310px-Unix_timeline.en.svg.png)
[hệ thống tựa Unix](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_t%E1%BB%B1a_Unix&action=edit&redlink=1). Linux chia sẻ cùng kiến trúc và ý tưởng (như một thành phần của chuẩn [POSIX](/w/index.php?title=POSIX&action=edit&redlink=1)) nhưng không chia sẻ mã nguồn phi-tự-do với [Unix](/wiki/Unix)hoặc [MINIX](/w/index.php?title=MINIX&action=edit&redlink=1).
Sự khác nhau cơ bản giữa Linux và nhiều hệ điều hành phổ biến đương thời là nhân Linux và các thành phần khác đều là phần mềm tự do và mã nguồn mở. Linux không chỉ là một hệ điều hành, mặc dù cho đến nay đã được sử dụng phổ biến. Vài giấy phép phần mềm tự do và mã nguồn mở dựa trên copyleft, một vài công việc bắt nguồn từ một phần copyleft cũng phải được copyleft chính nó. Giấy phép thông dụng nhất của phần mềm tự do là giấy phép cung GNU (the GNU General Public License - GPL), một dạng của copyleft, và được sử dụng cho nhân Linux và nhiều thành phần từ dự án GNU.
Các bản phân phối của Linux được các nhà phát triển cho phép giao tiếp với các hệ điều hành khác và thành lập tiêu chuẩn tính toán. Hệ thống linux gắn chặt với các chuẩn POSIX, SUS, LSB, ISO và ANSI trong khả năng có thể.
Nhiều bản phân phối Linux, quản lý tập hợp các gói phần mềm hệ thống và phần mềm ứng dụng từ xa, có thể tải và cài đặt thông qua kết nối mạng. Điều này cho phép người dùng thích ứng với hệ điều hành của họ theo những nhu cầu cần thiết. Các bản phân phối đều được duy trì bởi các cá nhân, các nhóm, tổ chức tình nguyền, và các công ty. Một bản phân phối được thiết đặt riêng nhân linux, bảo mật hệ thống chung, và nhiều các gói phần mềm cần thiết. Các bản phân phối khác nhau sử dụng các trình quản lý gói khác nhau như dpkg, Synaptic, YAST, yum, Portage để cài đặt, loại bỏ, cập nhật tất cả các phần mềm trong hệ thống.
## Tài liệu học tập nghiên cứu[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=13)]
Trên thế giới có rất nhiều các website riêng về Linux. Dưới đây là một trong những trang phổ biến:
[Linux Weekly News:](http://lwn.net/)Cung cấp những thông tin hàng đầu về cộng đồng mã nguồn mở [Slash Dot:](http://slashdot.org/)Những thông tin được cập nhật hàng ngày về phần mềm tự do [Up Ubuntu:](http://www.upubuntu.com/)Trang web với những bài hướng dẫn, mẹo vặt về cài đặt hay nâng cấp phần mềm trong ubuntu. Ngoài ra còn cung cấp hệ thống lựa chọn các chuyên mục như Tips, System, General, Themes, Gnome Shell,... [Make Teche Easies:](http://maketecheasier.com/)Một nguồn thông tin đáng tham khảo về nhiều hệ thống điều hành như Linux, Mac hay Windows, ngoài ra còn có những bài hướng đẫn về các trình duyệt web nổi tiếng. [OMG Ubuntu:](http://www.omgubuntu.co.uk/)Chứa nhiều bài viết, tin tức cập nhật mỗi ngày về hệ điều hành Ubuntu - một trong những distro Linux nổi tiếng [Linux From Scrath:](http://www.linuxfromscratch.org/)Một dự án cung cấp những chỉ dẫn từng bược giúp người dùng tự xây dựng một thống Linux cho riêng mình [Wikipedia:](http://vi.wikipedia.org/wiki/)Bách khoa toàn thư mở, chứa nhiều cần thiết về Linux [Sourceforge:](http://sourceforge.net/)SourceForge là một hệ thống quản lý các phiên bản trong quá trình phát triển phần mềm theo mô hình cộng tác. SourceForge cung cấp một phần mềm giao diện mặt trước dùng để quản lý chu kỳ phát triển phần mềm và có khả năng hợp nhất với đa số các ứng dụng mã nguồn mở như Apache, PostgreSQL, Subversion v.v... [Distro Watch:](http://distrowatch.com/)Trang web cho phép tra cứu những thông tin mới nhất về các hệ thông Unix-like cũng như các bản distro của Linux. Tại đây người người có thể xem những thông tin như: kiểu hệ thống, hệ thống dựa trên distro nào, môi trường desktop chạy distro. Trang web còn giới thiệu những sách mới viết về các hệ thống Unix-like, lập trình,... [Sandra Henry Stocker's Blog:](http://www.itworld.com/blogs/sandra-henry-stocker)Blog của một quản trị viên hệ thống Unix lâu năm. Do đó mà blog này chứa nhiều các bài hướng dẫn, các mẹo vặt và các nhận xét theo kinh nghiệm. Nhưng không phải vì thế mà các bài viết đều quá chuyên sâu, khó đọc hay khó hiểu, mà phần lớn chúng đều cung cấp một các kiến thức cơ bản cho việc tự học hay nghiên cứu linux của người mới bắt đầu. [Linux[dot]com:](http://www.linux.com/)Một nguồn thông tin phong phú về Linux, bao gồm các thông tin được cập nhật thường xuyên về phần mềm, phần cứng, các thiết bị nhúng,... Nhiều bài hướng dẫn, tài liệu, hay video học Linux. Trang web còn chứa một "thư mục" về sách, phần mềm, ứng dụng hay các thiết bị cầm tay chạy Linux hoặc liên quan đến Linux. [[1]](http://www.webupd8.org/)WebUpd8 là một blog về Ubuntu/Linux. Nó chủ yế cung cấp các tin tức hằng này, các mẹo, những bình phẩm về phần mềm. Đây là một blog có một lượng đọc giả đông đảo: gần 14,500 người thêm họ vào Google+, 27,000 người thích WebUupd8 trên facebook, hơn 700,000 khách viếng thăm mỗi tháng. Blog gồm hơn 4,000,000 trang. Hơn nữa webupd8 còn có một kho PPA riêng cho các hệ điều hành dựa trên Debian, chứa nhiều phần mềm được cập nhật mới nhất. [How-To-Geek:](http://www.howtogeek.com/)Là một tập chí về công nghệ online, có nhiều bài viết, hướng dẫn hữu ích với nỗ lực làm cho nội dung dễ hiểu cho cả những người đọc bình thường chứ không riêng gì những người có kinh nghiệm. Tuy nhiên tạp chí này không chỉ về Linux mà còn có các cataloge về Windows, Mac OS X, Ứng dụng văn phòng, tin tức, bộ sưu tập ảnh nền,... [Noobslab on Ubuntu, Mint and Debian:](http://www.noobslab.com/)Một trang tin tức về các distro nổi tiếng như Ubuntu, Linux, Debian, OpenSUSE... Bao gồm nhiều bài báo, bài hướng dẫn, danh mục các theme đẹp cho Gnome-Shell hay Conky, thích hợp cho những người có nhu cầu trang hoàn cho giao diện hệ thống của họ. Như How-To-Geek trang web này cũng có một bộ sưu tập ảnh nền [Linux&Life:](http://www.linuxandlife.com/)Bắt đầu vào khoảng năm 2011, Linux&Life là một website riêng về Linux và mã nguồn mở. Trang web chứa hàng trăm bài viết về các ứng dụng, các distro, các mẹo vặt hay các công cụ trang trí Desktop
Các forum về mã nguồn mở ở Việt Nam:
[Ubuntu Việt Nam:](http://forum.ubuntu-vn.org//)Diễn đàn về distro ubuntu ở Việt Nam
## Các bản phân phối Linux[
[sửa](/w/index.php?title=Linux&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linux&action=edit§ion=14)]
Linux hiện nay có nhiều bản phân phối khác nhau, một phần là bởi vì tính chất nguồn mở của nó. Sau đây là một số bản phân phối chủ yếu, danh sách được cập nhật vào 22/04/2014 :
|
|
bảo vệ
|Truy cập
||Khái niệm khác
|
|
|![]()

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Rainfreville
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 49°47′28″B 0°56′17″Đ / 49,7911111111°B 0,938055555556°Đ
Rainfreville là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Haute-Normandie miền bắc nước Pháp.
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Rainfreville on the Quid website (tiếng Pháp)

markdown:
# Rainfreville
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [49°47′28″B 0°56′17″Đ / 49,7911111111°B 0,938055555556°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Rainfreville¶ms=49.7911111111_N_0.938055555556_E_region:FR_type:city(88))
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Upper Normandy](/wiki/Upper_Normandy) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Seine-Maritime](/wiki/Seine-Maritime) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Dieppe](/wiki/Dieppe_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 60 m/200 ft)
1 2(1,00 sq mi) [Nhân khẩu](/wiki/Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Ph%C3%A1p) 2 [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(88 /sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [76519](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=76519-COM)/ [76730](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) 1Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 [acre](/wiki/Acre)) cũng như các cửa sông. 2 *Dân số không tính hai lần*: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần. **Rainfreville** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) thuộc [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Seine-Maritime](/wiki/Seine-Maritime) trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Haute-Normandie](/wiki/Haute-Normandie) miền bắc nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Rainfreville&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rainfreville&action=edit§ion=1)]
|1962||1968||1975||1982||1990||1999||2006|
|82||93||99||86||87||83||88|
|Từ năm 1962: Dân số không tính trùng|
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Rainfreville&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rainfreville&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Rainfreville&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rainfreville&action=edit§ion=3)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Rainfreville&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rainfreville&action=edit§ion=4)] [Rainfreville on the Quid website](http://www.quid.fr/communes.html?mode=detail&id=16707&req=Rainfreville) **(tiếng Pháp)**

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1052 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=30-Aug-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Thu, 01 Oct 2015 12:00:00 GMT


text:
dissuaded
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Động từ[sửa]
dissuaded
Chia động từ[sửa]
dissuade
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.
dissuaded

markdown:
# dissuaded
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **dissuaded**
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
dissuade
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[dissuade](/wiki/dissuade) [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [dissuading](/wiki/dissuading) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) **dissuaded** [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc [dissuadest](/w/index.php?title=dissuadest&action=edit&redlink=1)¹ [dissuades](/wiki/dissuades)hoặc [dissuadeth](/w/index.php?title=dissuadeth&action=edit&redlink=1)¹ [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) **dissuaded** **dissuaded**hoặc [dissuadedst](/w/index.php?title=dissuadedst&action=edit&redlink=1)¹ **dissuaded** **dissuaded** **dissuaded** **dissuaded** [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc [dissuadest](/w/index.php?title=dissuadest&action=edit&redlink=1)¹ [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) **dissuaded** **dissuaded** **dissuaded** **dissuaded** **dissuaded** **dissuaded** [were](/wiki/were)to [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc [should](/wiki/should) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc should [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc should [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc should [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc should [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)hoặc should [dissuade](/wiki/dissuade) [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade) [dissuade](/wiki/dissuade)
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1065 frontend miss (0)