markdown:
# Các bài viết cũ
[Ảnh đẹp: Sóc xám uống sinh tố bằng ống hút](https://thegioihoangda.wordpress.com/2012/04/17/anh-dep-soc-xam-uong-sinh-to-bang-ong-hut/)
**Cuộc thử nghiệm dưới đây đã chứng tỏ rằng, khi đề cập đến kỹ năng giải quyết vấn đề, không ai có thể đánh bại được loài sóc xám.** [Chú sóc](http://www.thegioimuonloai.com/hoang-da-4-1060-anh-dep-soc-xam-uong-sinh-to-bang-ong-hut)tinh quái ban đầu kiễng 2 chân sau để với tới thành cốc nhưng cũng chỉ có thể thò đầu vào nhìn thứ thức uống ngon tuyệt bên trong mà thèm rỏ dãi. Loay hoay một hồi lâu, cuối cùng, sau 2 tiếng, vị khách mới nhận ra rằng ngậm ống hút đỡ mỏi cổ hơn nhiều. ![ ](https://i0.wp.com/www.thegioimuonloai.com/images/all/soc-xam-1332012-1.jpg)
![ ](https://i2.wp.com/www.thegioimuonloai.com/images/all/soc-xam-1332012-2.jpg)
[Chim đẹp nhanh kiệt sức trong sinh hoạt tình dục](https://thegioihoangda.wordpress.com/2011/08/22/chim-d%e1%ba%b9p-nhanh-ki%e1%bb%87t-s%e1%bb%a9c-trong-sinh-ho%e1%ba%a1t-tinh-d%e1%bb%a5c/) **Tìm hiểu đời sống tình dục của loài chim Ôtit Nam Phi trong sa mạc ở Nam bán cầu, các nhà nghiên cứu trường Đại học Burgandy ở Pháp phát hiện ra rằng, các con chim trống rực rỡ nhất (sống lâu nhất) sẽ có chất lượng tinh trùng cao nhất.
**
Tuy nhiên, mỗi năm chúng mất khoảng 6 tháng để quyến rũ các con chim mái, dẫn tới việc chúng bị xuống dốc nhanh chóng vế sức khỏe tình dục.
![ ](https://i2.wp.com/www.thegioimuonloai.com/images/all/otitbird-chim-dep-nhanh-kiet-suc-trong-sinh-hoat-tinh-duc-982011.jpg)
Chim trống đang dựng lông trước ngực để quyến rũ con mái (Ảnh: Livescience)
Mỗi lần quyễn rũ và giao phối với con mái, con trống mất khoảng 18 giờ một ngày, và tiêu hao khoảng 10% năng lượng trong mùa giao phối.
Trong khi đó những con chim trống càng về già thì tỉ lệ tinh trùng bình thường càng cao, lên đến 85%, còn các con chim trống đẹp, sặc sỡ thì lại bắt đầu suy giảm sớm hơn. Nếu một con chim trống ở tuổi 15 giao phối 30 ngày một năm thì cho tỉ lệ tinh trùng bình thường là 79%, trong khi giao phối 180 ngày (tương đương 6 tháng) thì tỉ lệ ấy chỉ có thể là 73%.
Nghiên cứu có thể cho biết một trong những nguyên nhân dẫn tới lão hóa trong phát triển sinh học là do sinh sản, nhà nghiên cứu Brian Preston nói.
**Yêu động vật (Theo Livescience, Đất Việt)**
[Cá phát sáng hình quả trứng](https://thegioihoangda.wordpress.com/2011/08/22/ca-phat-sang-hinh-qu%e1%ba%a3-tr%e1%bb%a9ng/) **TS Nguyễn Kiêm Sơn, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật cho biết: Trong đại dương mênh mông, thỉnh thoảng người ta lại thấy xuất hiện những con cá phát sáng. Trong thân thể của chúng đều có tích điện năng sinh vật, cứ nối mạch là phát sáng.** *Đa số cá phát sáng đều sống ở vùng biển sâu và tối.*
Đa số cá phát sáng đều sống ở vùng biển sâu và tối, tuy nhiên thỉnh thoảng người ta vẫn bắt gặp ở vùng nước nông gần bờ biển. Dưới con mắt của cá đèn lồng có một số cơ quan phát sáng hình quả trứng. Ban ngày, cơ quan quả trứng màu trắng, khi đêm tối nó mới ánh lên nhấp nháy. Trên mình cá đèn lồng có một công tắc có thể khống chế ánh sáng.
Có một loài cá đèn lồng ở Indonesia khi phải bật đèn thì cơ quan phát sáng vểnh ra ngoài, khi muốn tắt đèn thì cơ quan phát sáng cụp vào trong, che ánh sáng.
**Yêu động vật (Theo Xã luận)**
[Kẻ khổng lồ giữa các loài dơi muỗi](https://thegioihoangda.wordpress.com/2011/08/13/k%e1%ba%bb-kh%e1%bb%95ng-l%e1%bb%93-gi%e1%bb%afa-cac-loai-d%c6%a1i-mu%e1%bb%97i-2/)
|
|
Nhắc đến dơi muỗi, chúng ta thường hình dung ra những sinh vật bé nhỏ nằm gọn trong lòng bàn tay. Tuy nhiên, nếu bắt gặp loài dơi nếp mũi quạ, nhiều người sẽ bất ngờ bởi chúng không bé nhỏ tí nào.
Rađa biết bay
Loài dơi nếp mũi quạ có tên khoa học là Hipposideros armiger (Hodgson, 1835). Khác với đại đa số các loài trong họ hipposideridae nói riêng và nhóm dơi muỗi nói chung, dơi nếp mũi quạ có kích thước khổng lồ: sải cánh khoảng 0,45m, trọng lượng 37 – 51g.
Đây là loài có vùng phân bố rộng, trải dài từ Nepal đến Đài Loan. Ở Việt Nam, các nhà khoa học đã ghi nhận loài này có ở Hà Tĩnh, Quảng Bình, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai…
![]()
Tương tự những người anh em bé nhỏ của mình, dơi nếp mũi quạ có khả năng bay lượn và định vị bằng sóng siêu âm rất tốt nhờ cấu trúc lá mũi rất phát triển. Cấu trúc lá mũi ở loài này khá phức tạp với các kết cấu trung gian và bốn nếp mũi phụ hai bên mõm.
Các thuỳ lá mũi theo thứ tự từ trán ra gồm có: gờ trước trán (có hình móng ngựa), lá sau, lá giữa, lá trước, đệm trung gian, lá mũi phụ. Tần số sóng siêu âm mà loài này sử dụng để định vị dao động quanh 78kHz.
![]()
Tuy kích thước to lớn hơn đại đa số các loài dơi muỗi khác, nhưng thức ăn chính của dơi nếp mũi quạ vẫn là các loài côn trùng nhỏ như mối, bướm đêm và một số loại bọ cánh cứng… Ban ngày chúng trú ngụ trong các hang đá thành từng nhóm nhỏ khoảng vài chục cá thể. Đôi khi, có thể bắt gặp dơi nếp mũi chia sẻ “ngôi nhà” của chúng với một vài loài dơi khác.
Khi mặt trời vừa lặn, dơi nếp mũi quạ bay ra khỏi chỗ trú, nhưng không đi kiếm ăn ngay mà đi tìm các vũng nước để “giải khát”, sau đó mới lao vào màn đêm, săn tìm những loài côn trùng ưa thích. Mùa sinh sản của loài này kéo dài từ tháng tư đến tháng bảy. Sau khi giao phối, những bà mẹ dơi thường tách bầy và bay tới một hang khác, tránh xa đám dơi đực đầy bọ chét để “lâm bồn”.
Thông thường, mỗi dơi mẹ chỉ sinh một dơi con. Sau khi sinh, dơi mẹ chăm sóc dơi con liên tục trong ba đến bốn ngày. Khi dơi con có thể tự bám vào trần hang, dơi mẹ mới bay ra ngoài kiếm ăn, nhưng cũng chỉ quanh quẩn quanh cái hang chúng để dơi con lại. Sau khoảng năm tháng, dơi con có thể tự kiếm mồi…
![]()
Dơi nếp mũi quạ là loài rất có ích, chúng là thiên địch của nhiều loài côn trùng có hại cho nông nghiệp. Theo tính toán của các nhà khoa học, một con dơi nếp mũi quạ mỗi đêm tiêu thụ một lượng côn trùng bằng 3/4 trọng lượng cơ thể nó. Một bầy dơi khoảng 50 con mỗi năm có thể tiêu diệt gần 700kg côn trùng. Ngoài ra, phân của loài dơi này chứa rất nhiều khoáng vi lượng, rất tốt để bón cho cây cảnh…
Nếu các loài thú ở Việt Nam tổ chức thi xem loài nào có kích thước nhỏ nhất thì dơi chân đệm thịt sẽ đoạt chức quán quân. Có tên như thế vì ngón và bàn chân loài dơi này mang đệm thịt dẹt, còn tên khoa học của chúng là Tylonycteris pachypus (Temminck, 1840). Chúng rất nhỏ, trọng lượng không quá 2g, sọ rất dẹp và mảnh: hộp sọ của chúng không dày quá 2,5mm, giữ kỷ lục hộp sọ nhỏ nhất trong số các loài thú Việt Nam.
Dơi chân đệm thịt có khả năng bay lượn và định vị bằng sóng siêu âm rất tốt (tần số sóng siêu âm mà loài này sử dụng vào khoảng 60kHz). Các nhà khoa học đã ghi nhận được loài dơi này ở nhiều địa phương như: Lai Châu, Lào Cai, Kon Tum, Nghệ An, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai… Ban ngày, trong khi các loài dơi to lớn hơn phải chật vật đi tìm những hang động, tán cây hay hốc cây để treo ngược ngủ ngày, dơi chân đệm thịt nhờ kích thước nhỏ và cái sọ thuộc hàng “siêu dẹp”, có thể chui vừa các khe mọt trên các ống tre nứa, lồ ô trong rừng.
Dơi chân đệm thịt thường ngủ chung thành từng nhóm nhỏ khoảng năm bảy con. Khi mặt trời vừa lặn, dơi chân đệm thịt rời bỏ ngôi nhà ống tre ấm áp để bay đi kiếm mồi. Nhờ kỹ năng bắt côn trùng cực kỳ điêu luyện, mỗi đêm một chú dơi chân đệm thịt tiêu thụ một lượng côn trùng bằng 3/4 trọng lượng cơ thể.
[Kẻ khổng lồ giữa các loài dơi muỗi](https://thegioihoangda.wordpress.com/2011/08/11/k%e1%ba%bb-kh%e1%bb%95ng-l%e1%bb%93-gi%e1%bb%afa-cac-loai-d%c6%a1i-mu%e1%bb%97i/)
Rađa biết bay
Loài dơi nếp mũi quạ có tên khoa học là Hipposideros armiger (Hodgson, 1835). Khác với đại đa số các loài trong họ hipposideridae nói riêng và nhóm dơi muỗi nói chung, dơi nếp mũi quạ có kích thước khổng lồ: sải cánh khoảng 0,45m, trọng lượng 37 – 51g.
Đây là loài có vùng phân bố rộng, trải dài từ Nepal đến Đài Loan. Ở Việt Nam, các nhà khoa học đã ghi nhận loài này có ở Hà Tĩnh, Quảng Bình, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai…
![ ](https://i1.wp.com/thegioimuonloai.com/images/all/doi-khong-lo-1182011-1.jpg)
*Loài dơi chân đệm thịt Tylonycteris pachypus, đang nắm giữ kỷ lục về loài thú nhỏ nhất Việt Nam.*
Tương tự những người anh em bé nhỏ của mình, dơi nếp mũi quạ có khả năng bay lượn và định vị bằng sóng siêu âm rất tốt nhờ cấu trúc lá mũi rất phát triển. Cấu trúc lá mũi ở loài này khá phức tạp với các kết cấu trung gian và bốn nếp mũi phụ hai bên mõm.
Các thuỳ lá mũi theo thứ tự từ trán ra gồm có: gờ trước trán (có hình móng ngựa), lá sau, lá giữa, lá trước, đệm trung gian, lá mũi phụ. Tần số sóng siêu âm mà loài này sử dụng để định vị dao động quanh 78kHz.
![ ](https://i1.wp.com/thegioimuonloai.com/images/all/doi-khong-lo-1182011-2.jpg)
*Sau khi được sinh ra, dơi con thường bám vào dơi mẹ để bú sữa.* **Hiệp sĩ bóng đêm**
Tuy kích thước to lớn hơn đại đa số các loài dơi muỗi khác, nhưng thức ăn chính của dơi nếp mũi quạ vẫn là các loài côn trùng nhỏ như mối, bướm đêm và một số loại bọ cánh cứng… Ban ngày chúng trú ngụ trong các hang đá thành từng nhóm nhỏ khoảng vài chục cá thể. Đôi khi, có thể bắt gặp dơi nếp mũi chia sẻ “ngôi nhà” của chúng với một vài loài dơi khác.
Khi mặt trời vừa lặn, dơi nếp mũi quạ bay ra khỏi chỗ trú, nhưng không đi kiếm ăn ngay mà đi tìm các vũng nước để “giải khát”, sau đó mới lao vào màn đêm, săn tìm những loài côn trùng ưa thích. Mùa sinh sản của loài này kéo dài từ tháng tư đến tháng bảy. Sau khi giao phối, những bà mẹ dơi thường tách bầy và bay tới một hang khác, tránh xa đám dơi đực đầy bọ chét để “lâm bồn”.
Thông thường, mỗi dơi mẹ chỉ sinh một dơi con. Sau khi sinh, dơi mẹ chăm sóc dơi con liên tục trong ba đến bốn ngày. Khi dơi con có thể tự bám vào trần hang, dơi mẹ mới bay ra ngoài kiếm ăn, nhưng cũng chỉ quanh quẩn quanh cái hang chúng để dơi con lại. Sau khoảng năm tháng, dơi con có thể tự kiếm mồi…
![ ](https://i2.wp.com/thegioimuonloai.com/images/all/doi-khong-lo-1182011-3.jpg)
*Loài dơi nếp mũi quạ Hipposideros armiger (bên trái) có cơ thể lớn hơn rất nhiều so với đồng loại.*
Dơi nếp mũi quạ là loài rất có ích, chúng là thiên địch của nhiều loài côn trùng có hại cho nông nghiệp. Theo tính toán của các nhà khoa học, một con dơi nếp mũi quạ mỗi đêm tiêu thụ một lượng côn trùng bằng 3/4 trọng lượng cơ thể nó. Một bầy dơi khoảng 50 con mỗi năm có thể tiêu diệt gần 700kg côn trùng. Ngoài ra, phân của loài dơi này chứa rất nhiều khoáng vi lượng, rất tốt để bón cho cây cảnh…
**Kỷ lục siêu nhỏ**
Nếu các loài thú ở Việt Nam tổ chức thi xem loài nào có kích thước nhỏ nhất thì dơi chân đệm thịt sẽ đoạt chức quán quân. Có tên như thế vì ngón và bàn chân loài dơi này mang đệm thịt dẹt, còn tên khoa học của chúng là Tylonycteris pachypus (Temminck, 1840). Chúng rất nhỏ, trọng lượng không quá 2g, sọ rất dẹp và mảnh: hộp sọ của chúng không dày quá 2,5mm, giữ kỷ lục hộp sọ nhỏ nhất trong số các loài thú Việt Nam.
Dơi chân đệm thịt có khả năng bay lượn và định vị bằng sóng siêu âm rất tốt (tần số sóng siêu âm mà loài này sử dụng vào khoảng 60kHz). Các nhà khoa học đã ghi nhận được loài dơi này ở nhiều địa phương như: Lai Châu, Lào Cai, Kon Tum, Nghệ An, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai… Ban ngày, trong khi các loài dơi to lớn hơn phải chật vật đi tìm những hang động, tán cây hay hốc cây để treo ngược ngủ ngày, dơi chân đệm thịt nhờ kích thước nhỏ và cái sọ thuộc hàng “siêu dẹp”, có thể chui vừa các khe mọt trên các ống tre nứa, lồ ô trong rừng.
Dơi chân đệm thịt thường ngủ chung thành từng nhóm nhỏ khoảng năm bảy con. Khi mặt trời vừa lặn, dơi chân đệm thịt rời bỏ ngôi nhà ống tre ấm áp để bay đi kiếm mồi. Nhờ kỹ năng bắt côn trùng cực kỳ điêu luyện, mỗi đêm một chú dơi chân đệm thịt tiêu thụ một lượng côn trùng bằng 3/4 trọng lượng cơ thể.
**Yêu động vật (Theo Dân Việt)**
[Thalassoma Hardwicke “thiên thần dưới rặng san hô”](https://thegioihoangda.wordpress.com/2011/07/05/thalassoma-hardwicke-thien-th%e1%ba%a7n-d%c6%b0%e1%bb%9bi-r%e1%ba%b7ng-san-ho/) [Thalassoma Hardwicke “thiên thần dưới rặng san hô”
](http://www.thegioimuonloai.com/loai-ca-1-164-thalassoma-hardwicke-thien-than-duoi-rang-san-ho)
Xuất hiện ở đầm phá nông và các rạn san hô dưới biển, độ sâu trung bình. Ăn động vật giáp xác sống ở đáy và sinh vật phù du, cá nhỏ, và foraminiferans.
![ ](https://i2.wp.com/www.thegioimuonloai.com/images/all/24476_large.jpg)
![ ](https://i1.wp.com/www.thegioimuonloai.com/images/all/05361_large.jpg)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca


markdown:
# Đũa
**Đũa**còn được dùng trong [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c)và [cơ khí](/wiki/C%C6%A1_kh%C3%AD). Xem [đũa (định hướng)](/w/index.php?title=%C4%90%C5%A9a_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)&action=edit&redlink=1).
|
|Đũa ăn
|
|![]()
[Tiếng Trung Quốc](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Quan thoại](/wiki/Quan_tho%E1%BA%A1i) [Pinyin](/wiki/Pinyin) [Wade-Giles](/wiki/Wade-Giles) [Quảng Đông](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) [Jyutping](/wiki/Jyutping) [Mân Nam](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A2n_Nam) [Tiếng Nhật](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nh%E1%BA%ADt) [Kanji](/wiki/Kanji) [Hepburn](/w/index.php?title=Hepburn&action=edit&redlink=1) [Romaji](/wiki/Romaji) [Tiếng Triều Tiên](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [Hangul](/wiki/Hangul) [Latinh hóa](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_Latinh_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1) [McCune-Reischauer](/wiki/McCune-Reischauer) [Tiếng Thái](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%C3%A1i) [Ký tự Thái](/w/index.php?title=K%C3%BD_t%E1%BB%B1_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1) [Chuyển tự Hoàng gia Thái](/w/index.php?title=Chuy%E1%BB%83n_t%E1%BB%B1_Ho%C3%A0ng_gia_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1) [Tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) [Quốc ngữ](/wiki/Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF) [Nôm](/wiki/N%C3%B4m) **Đũa**, một cặp thanh có chiều dài bằng nhau, cỡ khoảng 15–25 [cm](/wiki/Xentim%C3%A9t), là dụng cụ ăn uống cổ truyền ở [Đông Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81) ( [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Triều Tiên](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), và [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), còn được gọi là "các nước dùng đũa") và [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) (chỉ dùng cho [súp](/wiki/S%C3%BAp) và [mỳ sợi](/wiki/M%E1%BB%B3_s%E1%BB%A3i), do vua Thái [Rama V](/wiki/Rama_V) giới thiệu đồ dùng phương Tây từ [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19)). Đũa thường làm bằng [gỗ](/wiki/G%E1%BB%97), [tre](/wiki/Tre), [kim loại](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i), [xương](/wiki/X%C6%B0%C6%A1ng), [ngà voi](/w/index.php?title=Ng%C3%A0_voi&action=edit&redlink=1), và ngày nay, cả bằng [chất dẻo](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_d%E1%BA%BBo). Có thông tin cho biết đũa và đồ dùng ăn uống bằng [bạc](/wiki/B%E1%BA%A1c) được dùng cho vua quan để phát hiện chất độc (ôxít kim loại) trong thức ăn; nếu có chất độc, đũa sẽ có màu xỉn hay đen đi, do [phản ứng thế](/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_th%E1%BA%BF).
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C5%A9a&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C5%A9a&action=edit§ion=1)]
Đũa được hình thành ở Trung Hoa khoảng 3.000 đến 5.000 năm trước. Theo một nguồn khác, dạng muỗng đũa được dùng từ những năm
[1500](/w/index.php?title=1500_TCN&action=edit&redlink=1) trước Công nguyên ở Trung Hoa. Trong [thế kỉ thứ 7](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_7) [Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_nguy%C3%AAn), đũa ăn được phổ biến tại các nước Đông Á: Nhật Bản, Hàn Quốc, và Việt Nam.
Đồ dùng giống đũa đã được khai quật ở
[Megiddo](/w/index.php?title=Megiddo&action=edit&redlink=1), [Israel](/wiki/Israel), thuộc về quân [Scythian](/w/index.php?title=Scythian&action=edit&redlink=1), những người xâm lược [Canaan](/wiki/Canaan), cùng thời với [Moses](/wiki/Moses) và [Joshua](/w/index.php?title=Joshua&action=edit&redlink=1). Đây có thể là dấu hiệu cho biết liên hệ thương mại giữa [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) và [Viễn Đông](/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng) thời cổ đại, hoặc là một phát triển độc lập. Đũa cũng đã được dùng ở [Uyghur](/wiki/Uyghur) gần [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) vào khoảng [thế kỷ 6](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6) đến [8](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8). [[1]](http://www.uglychinese.org/hun.htm)
## Sử dụng[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C5%A9a&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C5%A9a&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C5%A9a&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C5%A9a&action=edit§ion=3)]
|
|![]()

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1054 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=03-Jul-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Tue, 04 Aug 2015 12:00:00 GMT


markdown:
# Bản mẫu:Đang sửa đổi
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
|
|Người khác đang tích cực sửa đổi phần lớn bài này. Bạn hãy tạm ngưng sửa đổi!
Để tránh
hãy khoan sửa đổi và chờ trong vài giờ, sau đó bảng này sẽ được dời đi. Trong lúc đó, nếu bạn có ý kiến hay là có thể đóng góp để bài hoàn thiện hơn, bạn vẫn có thể đề nghị những sửa đổi của bạn tại
Nếu trang này
· (
## Mục đích[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%C4%90ang_s%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BB%95i/doc&veaction=edit&vesection=T-1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%C4%90ang_s%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BB%95i/doc&action=edit§ion=T-1)]
Để tránh
[sửa đổi mâu thuẫn](/wiki/Wikipedia:S%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BB%95i_m%C3%A2u_thu%E1%BA%ABn) khi soạn bài, bạn có thể sử dụng [bản mẫu](/wiki/Wikipedia:Ti%C3%AAu_b%E1%BA%A3n) này để hiển thị thông báo " *Người khác đang tích cực sửa đổi phần lớn bài này*" vào trang.
Bảng này chỉ nên dùng theo từng phiên làm việc, nghĩa là mọi người
**trước khi rời Wikipedia xin nhớ cất đi** để người khác còn sửa được, hôm sau cần dùng lại treo lên.
Nếu thông tin trong bài chưa hoàn chỉnh, và bạn còn cần trở lại tiếp tục sửa đổi, hãy dùng bản mẫu {{
[Đang viết](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%C4%90ang_vi%E1%BA%BFt)}}.
## Cách sử dụng[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%C4%90ang_s%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BB%95i/doc&veaction=edit&vesection=T-2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%C4%90ang_s%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BB%95i/doc&action=edit§ion=T-2)]
Tiêu bản này có hai bộ tham số, tùy chọn.
{{Đang sửa đổi}} {{Inuse}}
|
|![]()
|
|Người khác đang tích cực sửa đổi phần lớn bài này. Bạn hãy tạm ngưng sửa đổi!
Để tránh
hãy khoan sửa đổi và chờ trong vài giờ, sau đó bảng này sẽ được dời đi. Trong lúc đó, nếu bạn có ý kiến hay là có thể đóng góp để bài hoàn thiện hơn, bạn vẫn có thể đề nghị những sửa đổi của bạn tại
Nếu trang này
· (
{{Đang sửa đổi|10 phút|tên=~~~}} {{Inuse|10 phút|name=~~~}}
|
|![]()
|
|
Để tránh
hãy khoan sửa đổi và chờ 10 phút, sau đó bảng này sẽ được dời đi. Trong lúc đó, nếu bạn có ý kiến hay là có thể đóng góp để bài hoàn thiện hơn, bạn vẫn có thể đề nghị những sửa đổi của bạn tại
Nếu trang này
· (
{{Đang sửa đổi|10 phút|tên=~~~|lúc=~~~~~}} {{Inuse|10 phút|name=~~~|time=~~~~~}}
|
|![]()
|
|
Để tránh
hãy khoan sửa đổi và chờ 10 phút, kể từ 08:01, ngày 25 tháng 5 năm 2006 (UTC),
sau đó bảng này sẽ được dời đi. Trong lúc đó, nếu bạn có ý kiến hay là có thể đóng góp để bài hoàn thiện hơn, bạn vẫn có thể đề nghị những sửa đổi của bạn tại
Nếu trang này
· (
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%C4%90ang_s%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BB%95i/doc&veaction=edit&vesection=T-3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%C4%90ang_s%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BB%95i/doc&action=edit§ion=T-3)] [Wikipedia:Bài sơ khai](/wiki/Wikipedia:B%C3%A0i_s%C6%A1_khai)
- {{
[Phần sơ khai](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ph%E1%BA%A7n_s%C6%A1_khai)}}
- {{
[Sơ khai](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:S%C6%A1_khai)}}
- {{
[Rất sơ khai](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:R%E1%BA%A5t_s%C6%A1_khai)}}
- {{
[Đang viết](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%C4%90ang_vi%E1%BA%BFt)}}
|
|
Những người sửa đổi có thể thử nghiệm trong các trang chỗ thử (
Xin hãy bổ sung các thể loại vào trang con

X-Cache: cp1052 hit (1), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Bản mẫu:Thủ đô châu Á
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
, , , , , , , , , , , (chính thức) và (hành chính), , , , , , , † · , , , , , , , , ‡ · , , , , , , , , , , †Afghanistan đôi khi được coi thuộc Trung Á hoặc Nam Á · ‡Jerusalem được quy định là thủ đô của Israel theo hiến pháp

X-Cache: cp1053 hit (1), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Họ Trám
|Họ Trám|
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Rosids](/wiki/Nh%C3%A1nh_hoa_H%E1%BB%93ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Sapindales](/wiki/B%E1%BB%99_B%E1%BB%93_h%C3%B2n) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) **Burseraceae** [Kunth](/w/index.php?title=Carl_Sigismund_Kunth&action=edit&redlink=1), 1824 [Chi điển hình](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_%C4%91i%E1%BB%83n_h%C3%ACnh) [Bursera](/w/index.php?title=Bursera&action=edit&redlink=1) [Jacq.](/w/index.php?title=Nikolaus_Joseph_von_Jacquin&action=edit&redlink=1)ex [L.](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9) [Các chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) **Họ Trám** hay còn gọi là [1] **họ Rẫm** ( [[2]](#cite_note-2) [danh pháp khoa học](/wiki/Danh_ph%C3%A1p): **Burseraceae**, đồng nghĩa: Balsameaceae, Neomangenotioideae) là một họ của 17-18 chi với khoảng 540-550 [loài](/wiki/Lo%C3%A0i) [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa). Họ này chứa các loài cây gỗ hay cây bụi, bản địa của khu vực nhiệt đới [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi), [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)và [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9).
Một vài loài trong họ này sản sinh ra nhựa có hương thơm, được sử dụng để làm hương hay nước hoa, đáng chú ý nhất là
[nhũ hương](/w/index.php?title=H%C6%B0%C6%A1ng_tr%E1%BA%A7m_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) ( *Boswellia* spp.) và [một dược](/wiki/M%E1%BB%99t_d%C6%B0%E1%BB%A3c) ( *Commiphora myrrha*, đồng nghĩa: *Commiphora momol*). Nó cũng bao gồm các loài cây ăn quả, như *. Dacryodes edulis*
Sự phân chia của hai chi
*Bursera* và *Commiphora* được một số tác giả coi là có từ khoảng 120 triệu năm trước (Ma), với sự đa dạng hóa trong chi đầu tiên đã bắt đầu vào khoảng 70 Ma (Becarra 2005); nhưng dường như các con số này là quá cao. Weeks và Simpson (2007) cho rằng sự phân nhánh của chi *Commiphora* từ nhánh mà hiện nay đại diện của nó là *B. tonkinensis* (râm) diễn ra vào khoảng 53-41,6 Ma ( [thế Eocen](/wiki/Th%E1%BA%BF_Eocen)), mặc dù *Commiphora* tự nó đã không đa dạng hóa cho tới tận 32,3-23,2 Ma. Sự khô cằn hóa trong thế Neogen ở châu Phi diễn ra cũng xấp xỉ vào khoảng thời gian này (Weeks và ctv. 2005, Weeks & Simpson 2007).
Hiện tại, theo ước tính của APG thì các chi có nhiều loài nhất là:
*Commiphora* (~ 190 loài, trong đó tới 150 loài chỉ có ở châu Phi), *Protium* (~85 loài), *Canarium* (~75 loài), *Bursera* (~ 50 loài). Chi *Beiselia* với 1 loài duy nhất ( *B. mexicana* ở Mexico) có quan hệ họ hàng chị-em (nghĩa là rẽ nhánh sớm nhất ra khỏi phần còn lại) với toàn bộ nhóm còn lại của họ này trong một số nghiên cứu ở mức phân tử.
## Mục lục
## Các chi[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Tr%C3%A1m&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Tr%C3%A1m&action=edit§ion=1)] [Aucoumea](/w/index.php?title=Aucoumea&action=edit&redlink=1) [Beiselia](/w/index.php?title=Beiselia&action=edit&redlink=1) *: Hương trầm hay nhũ hương* [Boswellia](/wiki/Boswellia) *(bao gồm cả* [Bursera](/w/index.php?title=Chi_R%C3%A2m&action=edit&redlink=1) *Elaphrium*): Râm *(bao gồm cả* [Canarium](/wiki/Chi_Tr%C3%A1m) *Canariellum*): Trám *(bao gồm cả* [Commiphora](/wiki/Chi_M%E1%BB%99t_d%C6%B0%E1%BB%A3c) *Balsamodendrum*, *Hemprichia*, *Neomangenotia*): Một dược *(bao gồm cả* [Crepidospermum](/w/index.php?title=Crepidospermum&action=edit&redlink=1) *Hemicrepidospermum*) *(bao gồm cả* [Dacryodes](/w/index.php?title=Dacryodes&action=edit&redlink=1) *Hemisantiria*, *Pachylobus*) *: Cóc đá* [Garuga](/w/index.php?title=Garuga&action=edit&redlink=1) [Haplolobus](/w/index.php?title=Haplolobus&action=edit&redlink=1) [Paraprotium](/w/index.php?title=Paraprotium&action=edit&redlink=1) *(bao gồm cả* [Protium](/w/index.php?title=Chi_C%E1%BB%8D_ph%C3%A8n&action=edit&redlink=1) *Icica*): Cọ phèn *(bao gồm cả* [Santiria](/w/index.php?title=Santiria&action=edit&redlink=1) *Icicaster*, *Santiriopsis*, *Trigonochlamys*) [Scutinanthe](/wiki/Scutinanthe) [Tapirocarpus](/w/index.php?title=Tapirocarpus&action=edit&redlink=1) *(bao gồm cả* [Tetragastris](/wiki/Tetragastris) *Hedwigia*) [Trattinnickia](/w/index.php?title=Trattinnickia&action=edit&redlink=1) [Triomma](/w/index.php?title=Triomma&action=edit&redlink=1)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Tr%C3%A1m&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Tr%C3%A1m&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Tr%C3%A1m&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Tr%C3%A1m&action=edit§ion=3)]
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Tr%C3%A1m&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Tr%C3%A1m&action=edit§ion=4)] **Lấy theo tên gọi chung của các loài trong chi** [^](#cite_ref-1) [Canarium](/wiki/Chi_Tr%C3%A1m). **Lấy theo tên gọi của loài** [^](#cite_ref-2) [Rẫm Bắc Bộ](/wiki/R%E1%BA%ABm_B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99)trong chi Rẫm ( *Bursera*).
|
|![]()

X-Cache: cp1067 hit (2), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Ishikawajima Ne-20
|Ne-20|
|Kiểu||
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Flag_of_Japan.svg/22px-Flag_of_Japan.svg.png)
[Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Nakajima Kikka](/wiki/Nakajima_Kikka) [Ishikawajima-Harima](/w/index.php?title=IHI_Corporation&action=edit&redlink=1) **Ne-20** (ネ-20) là loại động cơ máy bay [tuốc bin phản lực](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1_tu%E1%BB%91c_bin_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c) được phát triển bởi xưởng công binh Không lực Hải quân cho máy bay phản lực đầu tiên của Nhật Bản là chiếc [Nakajima Kikka](/wiki/Nakajima_Kikka) trong [chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Nó được phát triển dựa theo bản vẽ động cơ [BMW 003](/w/index.php?title=BMW_003&action=edit&redlink=1) của [Đức quốc xã](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3) được giao cho Nhật trong chiến tranh, động cơ đã qua được các giai đoạn thử nghiệm, kết hợp các nâng cấp và đưa vào sản xuất hàng loạt nhưng chưa được nhiều trước khi chiến tranh kết thúc.
## Phát triển[
[sửa](/w/index.php?title=Ishikawajima_Ne-20&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ishikawajima_Ne-20&action=edit§ion=1)]
Việc phát triển loại động cơ này được thực hiện khi yêu cầu về một loại máy bay có tốc độ cao để có thể tránh được cácđòn tấn công của các tiêm kích cơ đối phương và tiếp cận mục tiêu trong thời gian ngắn, chỉ có các máy bay phản lực mới đạt được yêu cầu đó. Vì thế xưởng công binh Không lực Hải quân đã hợp tác với
[tập đoàn công nghiệp nặng Ishikawajima](/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_%C4%91o%C3%A0n_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_n%E1%BA%B7ng_Ishikawajima&action=edit&redlink=1) để phát triển loại động cơ này. Vấn đề chính khi phát triển động cơ là vật liệu chịu lực và nhiệt mà tại thời điểm đó việc sử dụng các kim loại hiếm như [coban](/wiki/Coban) hay [niken](/wiki/Niken) vốn sử dụng trong thiết kế của Đức rất hạn chế, vì thế Nhật đã phát triển một loại hợp kim [thép không gỉ](/wiki/Th%C3%A9p_kh%C3%B4ng_g%E1%BB%89) đặc biệt là Cr-W để sử dụng cho động cơ.
Động cơ đã hoàn tất được các cuộc thử nghiệm và khoảng 50 động cơ đã được chế tạo khi tiến hành sản xuất hàng loạt nhưng việc chế tạo bị hủy bỏ do chiến tranh kết thúc và một số động cơ hoàn thiện đã bị mang sang Hoa Kỳ để quân đội nghiên cứu số khác bị phá hủy để ngăn công nghệ lọt vào tay Liên Xô còn những động cơ dở dang bị bỏ không cho hoàn thiện. Nhưng vẫn còn một số động cơ vẫn tồn tại cho đến hiện tại và những kinh nghiệm khi phát triển loại động cơ này được sử dụng để phát triển loại động cơ kế tiếp là
[J3](/wiki/Ishikawajima-Harima_J3).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ishikawajima_Ne-20&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ishikawajima_Ne-20&action=edit§ion=2)]
Phương tiện liên quan tới
[Ishikawajima Ne-20](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ishikawajima_Ne-20) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Lý Quốc Xương
**Lý Quốc Xương** ( [Trung văn giản thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 李国昌; [Trung văn phồn thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 李國昌) (? - 887 , nguyên danh [chú 1] **Chu Da Xích Tâm**(朱邪赤心), [tự](/wiki/T%C3%AAn_ch%E1%BB%AF) **Đức Hưng**(德興), được triều [Hậu Đường](/wiki/H%E1%BA%ADu_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)truy thụy hiệu **Văn Cảnh hoàng đế**cùng miếu hiệu **Hiến Tổ**, là một thủ lĩnh người [Sa Đà](/wiki/Sa_%C4%90%C3%A0)vào những năm [triều Đường](/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)suy tàn.
## Mục lục
## Thân thế[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=1)]
Tổ tiên của Chu Da Xích Tâm là các tù trưởng kế tập của tộc
[Sa Đà](/wiki/Sa_%C4%90%C3%A0). Sau đó tổ phụ và phụ thân của Chu Da Xích Tâm là [Chu Da Tận Trung](/w/index.php?title=Chu_Da_T%E1%BA%ADn_Trung&action=edit&redlink=1) (朱邪盡忠) và [Chu Da Chấp Nghi](/w/index.php?title=Chu_Da_Ch%E1%BA%A5p_Nghi&action=edit&redlink=1) (朱邪執宜) đã quyết định đưa bộ chúng chạy đến lãnh thổ Đường để chạy trốn [Thổ Phồn](/wiki/Th%E1%BB%95_Ph%E1%BB%93n). Thổ Phồn truy kích, Chu Da Tận Trung bị giết chết trong lúc giao chiến, và hơn một nửa bộ chúng Sa Đà bị giết chết hoặc bị bắt. Chu Da Chấp Nghi đem dư chúng đến Linh châu , được Sóc Phương tiết độ sứ [chú 2] [Phạm Hi Triêu](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_Hi_Tri%C3%AAu&action=edit&redlink=1)(范希朝) tiếp đón. Năm 809, khi Phạm Hi Triều được thuyên chuyển từ Sóc Phương đến Hà Đông , triều đình Đường lo ngại rằng người Sa Đà sẽ làm phản nên đã lệnh cho họ cũng đến Hà Đông, định cư tại khu vực Hoàng Hoa Đôi [[chú 3]](#cite_note-3) . [[chú 4]](#cite_note-4) [[1]](#cite_note-5) [[2]](#cite_note-NBT218-6)
Khi Chu Da Chấp Nghi qua đời, Chu Da Xích Tâm kế tập làm thủ lĩnh của người Sa Đà.
Năm 839, khi tướng [2] [Hồi Cốt](/wiki/H%E1%BB%93i_C%E1%BB%91t)là Quật La Vật (掘羅勿) nổi dậy chống lại [Chương Tín khả hãn](/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%ADn_kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n&action=edit&redlink=1), Quật La Vật đề nghị Chu Da Xích Tâm giúp đỡ khi tặng cho Chu Da Xích Tâm 300 con ngựa, liên quân giữa họ đã đánh bại Chương Tín khả hãn, khiến Hồi Cốt suy sụp. Trong vài năm sau đó, dư bộ Hồi Cốt thường đột kích vùng biên thùy của Đường, người Sa Đà thường xuyên tham gia phản công Hồi Cốt cùng các bộ lạc khác trung thành với Đường. Năm 843, dưới quyền [[3]](#cite_note-7) [Thạch Hùng](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A1ch_H%C3%B9ng&action=edit&redlink=1), Chu Da Xích Tâm đã tham vào chiến dịch tiến công Hồi Cốt, giải cứu [Thái Hòa công chúa](/w/index.php?title=Th%C3%A1i_H%C3%B2a_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1), người từng được gả cho cựu khả hãn của Hồi Cốt nhằm thực hiện *giữa hai bên.* [hòa thân](/w/index.php?title=H%C3%B2a_th%C3%A2n&action=edit&redlink=1) [[4]](#cite_note-8)
Năm 847, một thời gian ngắn sau khi
[Đường Vũ Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_V%C5%A9_T%C3%B4ng) qua đời và [Đường Tuyên Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng) kế vị, mặc dù trong nước rối loạn song tướng Thổ Phồn là [Luận Khủng Nhiệt](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADn_Kh%E1%BB%A7ng_Nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) (論恐熱) vẫn suất quân tiến công vùng [Ngạc Nhĩ Đa Tư](/wiki/Ordos), liên minh cùng người [Đảng Hạng](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_H%E1%BA%A1ng) và dư bộ Hồi Cốt. Đường Tuyên Tông phái Hà Đông tiết độ sứ [Vương Tể](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%83&action=edit&redlink=1) (王宰) suất quân kháng cự, Vương Tể cho Chu Da Xích Tâm làm tiền phong. Quân Hà Đông sau đó đánh bại Luận Khủng Nhiệt, quân Thổ Phồn triệt thoái. [[5]](#cite_note-9)
## Trong loạn Bàng Huân[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=2)]
Năm 868, dưới triều đại của
[Đường Ý Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C3%9D_T%C3%B4ng), các binh sĩ Từ Tứ đã tiến hành binh biến dưới sự lãnh đạo của [chú 5] [Bàng Huân](/wiki/B%C3%A0ng_Hu%C3%A2n). Đường Ý Tông bổ nhiệm [Khang Thừa Huấn](/w/index.php?title=Khang_Th%E1%BB%ABa_Hu%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1)(康承訓) là Nghĩa Thành tiết độ sứ và [[chú 6]](#cite_note-11) *Từ châu hành doanh đô chiêu thảo sứ*. Khang Thừa Huấn thượng tấu xin để Chu Da Xích Tâm cùng các tù trưởng [Thổ Dục Hồn](/wiki/Th%E1%BB%95_D%E1%BB%A5c_H%E1%BB%93n), [Đạt Đát](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar), Khiết Bật (契苾) suất quân theo mình, được triều đình cho phép. [[6]](#cite_note-ZZTJ251-12)
Quân của Khang Thừa Huấn hình thành vào năm 869 và chuẩn bị giao chiến với Bàng Huân, Khang Thừa Huấn phái Chu Da Xích Tâm làm tiền phong, và theo mô tả thì quân của Khang Thừa Huấn- đến từ 10 quân khác nhau- đều ấn tượng trước lòng dũng cảm của các binh sĩ Sa Đà. Sau đó, Chu Da Xích Tâm đã lập đại công trong các trận chiến chống lại Bàng Huân, bao gồm trận cuối cùng tại Bạc châu
. Để thưởng cho công lao của Chu Da Xích Tâm, Đường Ý Tông đã ban danh tính "Lý Quốc Xương" cho ông, [chú 7] cho thuộc tịch Trịnh vương. [[6]](#cite_note-ZZTJ251-12) Đường Ý Tông tách Đại Đồng khỏi Hà Đông, đặt trị sở tại Vân châu [[2]](#cite_note-NBT218-6) , và bổ nhiệm Lý Quốc Xương làm tiết độ sứ, song sau đó giữ Lý Quốc Xương ở lại Trường An một thời gian để đảm nhiệm chức [[chú 8]](#cite_note-14) *Tả kim ngô thượng tướng quân*. [[6]](#cite_note-ZZTJ251-12)
## Giữa cuộc nổi dậy của Bàng Huân và Lý Khắc Dụng[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=3)]
Năm 870, Đường Ý Tông bổ nhiệm Lý Quốc Xương là Chấn Vũ
tiết độ sứ. Tuy nhiên, Lý Quốc Xương đã sớm khiến triều đình thịnh nộ khi ông có hành động thách thức, sát hại các thuộc hạ trong khi chưa được triều đình chấp thuận. Năm 872, Đường Ý Tông cố gắng thuyên chuyển Lý Quốc Xương về Đại Đồng quân giữ chức [chú 9] *Phòng ngự sứ*. Lý Quốc Xương xưng bệnh không đến Đại Đồng. Sau đó, Lý Quốc Xương có vẻ vẫn được phép tại nhiệm ở Chấn Vũ, ông từng phái binh sĩ tham gia cùng quân triều đình trong các chiến dịch trấn áp cuộc nổi dậy của [[7]](#cite_note-16) [Vương Tiên Chi](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ti%C3%AAn_Chi). [[2]](#cite_note-NBT218-6)
## Nổi dậy chống Đường[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=4)]
Năm 878, dưới triều đại của
[Đường Hy Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Hy_T%C3%B4ng), trưởng tử của Lý Quốc Xương là [Lý Khắc Dụng](/wiki/L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_D%E1%BB%A5ng) giữ chức Sa Đà phó binh mã sứ tại Đại Đồng quân, đóng quân tại Úy châu . Khi đó, hầu hết đế chế chìm đắm trong các cuộc khởi nghĩa nông dân; Vân châu Sa Đà binh mã sứ Lý Tận Trung (李盡忠), cùng các nha tướng Khang Quân Lập (康君立), Tiết Chí Cần (薛志勤), Trình Hoài Tín (程懷信), và Lý Tồn Chương (李存璋), cũng dự tính nổi dậy, lý do là vì Đại Đồng phòng ngự sứ Đoàn Văn Sở (段文楚) đối xử khắc nghiệt với các binh sĩ và cắt bớt lượng tiếp tế cho họ. Lý Tận Trung thuyết phục Lý Khắc Dụng chấp thuận nổi dậy, sau đó tiến công và bắt giữ Đoàn Văn Sở. Lý Khắc Dụng chấp thuận và tiến đến Vân châu, chiếm lấy trị sở của Đại Đồng quân, giết chết Đoàn Văn Sở cùng một số thuộc hạ. [chú 10] [[8]](#cite_note-ZZTJ253-18)
Thoạt đầu, Lý Quốc Xương cam kết trung thành với triều đình, thỉnh cầu phái người đến trấn thủ Đại Đồng và đề nghị được đích thân tiến công Lý Khắc Dụng nếu Lý Khắc Dụng không nghe theo. Tháng 2 ÂL, Đường Hy Tông do đó đã bổ nhiệm
*Thái bộc khanh* Lô Giản Phương (盧簡方) làm Đại Đồng phòng ngự sứ và yêu cầu Lý Quốc Xương viết một bức thư thuyết phục Lý Khắc Dụng chấp thuận nghe theo lệnh của Lô Giản Phương. Tuy nhiên, đến tháng 4 ÂL, Hoàng đế lại bổ nhiệm Lô Giản Phương làm Chấn Vũ tiết độ sứ, còn Lý Quốc Xương trở thành Đại Đồng tiết độ sứ, tin rằng Lý Khắc Dụng sẽ không dám chống lại phụ thân. Tuy nhiên, Lý Quốc Xương thực ra hy vọng rằng cả hai phụ tử sẽ đều được giữ một quân, vì thế khi tiếp nhận chiếu chỉ, ông trở nên tức giận và đã xé tờ chiếu chỉ, giết chết hoạn quan đến công bố sách phong. Sau đó, Lý Quốc Xương hợp binh với Lý Khắc Dụng và tập kích các quân khác trong khu vực. Đường Hy Tông bổ nhiệm Thôi Quý Khang (崔季康) là Hà Đông tiết độ sứ, *Bắc hành doanh chiêu thảo sứ*, lệnh cho Lô Long tiết độ sứ [chú 11] [Lý Khả Cử](/wiki/L%C3%BD_Kh%E1%BA%A3_C%E1%BB%AD), Chiêu Nghĩa tiết độ sứ Lý Quân (李均), cũng như các tù trưởng [[chú 12]](#cite_note-20) [Thổ Dục Hồn](/wiki/Th%E1%BB%95_D%E1%BB%A5c_H%E1%BB%93n) [Hách Liên Đạc](/w/index.php?title=H%C3%A1ch_Li%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1)(赫連鐸) và Bạch Nghĩa Thành (白義誠), tù trưởng Sa Đà An Khánh (安慶), tù trưởng Tát Cát Mễ Hải Vạn (米海萬) cùng hợp binh tiến công phụ tử Lý Quốc Xương. [[8]](#cite_note-ZZTJ253-18)
Lý Khắc Dụng và Lý Quốc Xương thoạt đầu giành được chiến thắng khi tập kích các quân lân cận, các binh sĩ Hà Đông liên tục bị đe dọa nên sinh ra nhiễu loạn, khiến một vài tiết độ sứ bị trúc xuất hoặc bị giết. Tuy nhiên, đến khi Lý Trác (李涿) nắm quyền chỉ huy toàn thể chiến dịch, quân Sa Đà lâm vào thế yếu. Vào mùa hè năm 880, đại tướng của Lý Khắc Dụng là Cao Văn Thủ (高文集) khi đó đang trấn thủ Sóc châu
, đã đầu hàng Lý Trác, thân thích của Lý Quốc Xương là Lý Hữu Kim (李友金) và một số tù trưởng khác cũng đầu hàng. Lý Khắc Dụng suất quân tiến công Cao Văn Thủ nhằm tái chiếm Sóc châu. Tuy nhiên. Lý Khả Cử đã tiến công và đánh bại Lý Khắc Dụng tại Dược Nhi lĩnh [chú 13] trước khi Lý Khắc Dụng có thể đến nơi, giết Lý Tận Trung và Trình Hoài Tín. Lý Khả Cử sau đó lại đánh bại Lý Khắc Dụng tại Hùng Vũ quân [[chú 14]](#cite_note-22) . Trong khi đó, Lý Trác và Hách Liên Đạc tiến công Úy châu, là nơi Lý Quốc Xương đâng đóng quân, kết quả giành được chiến thắng. Lý Quốc Xương, Lý Khắc Dụng và gia quyến của họ buộc phải chạy sang lãnh địa của người Đạt Đát, khi đó là khu vực [[chú 15]](#cite_note-23) [Âm Sơn](/wiki/%C3%82m_S%C6%A1n). [[8]](#cite_note-ZZTJ253-18)
## Lưu vong và tái quy phục Đường[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=5)]
Vài tháng sau đó, Hách Liên Đạt đã bí mật thuyết phục Đạt Đát giết chết những người Sa Đà đến tị nạn. Khi nghe được tin đồn về việc này, Lý Khắc Dụng đã thể hiện tài bắn cung của mình trong một bữa tiệc với các quý tộc Đạt Đát, tuyên bố rằng mình không muốn ở lại Đạt Đát mà muốn giúp triều Đường trấn áp
[loạn Hoàng Sào](/wiki/Lo%E1%BA%A1n_Ho%C3%A0ng_S%C3%A0o). Sau đó, Lý Khắc Dụng và Lý Quốc Xương vẫn ở lại Đạt Đát một thời gian. [[8]](#cite_note-ZZTJ253-18)
Năm 881, Hoàng Sào chiếm được kinh thành Trường An, Đường Hy Tông phải chạy trốn, Lý Hữu Kim đã thuyết phục giám quân Trần Cảnh Tư (陳景思) thỉnh cầu Đường Hy Tông xá tội cho Lý Quốc Xương và Lý Khắc Dụng và triệu họ đến hợp binh với triều đình. Trần Cảnh Tư chấp thuận, và sau đó, Lý Khắc Dụng đem quân lính tiến về phía nam, tuy nhiên Hà Đông tiết độ sứ
[Trịnh Tùng Đảng](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B9ng_%C4%90%E1%BA%A3ng&action=edit&redlink=1) lại từ chối tiếp tế cho binh sĩ Sa Đà. Đáp lại, Lý Khắc Dụng đã cho quân cướp phá các châu của Hà Đông, song bị Trịnh Tùng Đảng đẩy lui và phải triệt thoái về phía bắc. Lý Khắc Dụng chiếm được Hãn châu và Đại châu [chú 16] . [[chú 17]](#cite_note-25) Năm 882, Lý Quốc Xương - khi đó vẫn ở Đạt Đát- đã đưa gia quyến đến Đại châu. [[9]](#cite_note-26) [[10]](#cite_note-ZZTJ255-27)
Cuối năm đó, Đường Hy Tông lại triệu Lý Khắc Dung đến hợp binh với triều đình tiến công quân Đại Tề của Hoàng Sào, và khi đó, theo chiếu chỉ, Trịnh Tùng Đảng không còn ngăn cản Lý Khắc Dụng. Sau đó, Lý Khắc Dụng trở thành tướng thống lĩnh liên quân Đường tái chiếm Trường An. Đến năm 883, Lý Khắc Dụng được bổ nhiệm là Hà Đông tiết độ sứ còn Lý Quốc Xương được bổ nhiệm là Đại Bắc
tiết độ sứ. [chú 18] [[10]](#cite_note-ZZTJ255-27)
## Truy phong[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=6)]
Theo
*, Lý Quốc Xương qua đời vào năm 887, trong khi vẫn đang giữ chức Đại Bắc tiết độ sứ. Còn theo Tư trị thông giám* *, ông được truy phong chức vụ này.* [Cựu Ngũ Đại sử](/wiki/C%E1%BB%B1u_Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%AD) Sau khi cháu nội ông là [[11]](#cite_note-29) [Lý Tồn Úc](/wiki/H%E1%BA%ADu_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trang_T%C3%B4ng)lập ra [nhà Hậu Đường](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)vào năm 923, Lý Quốc Xương được truy thụy hiệu Văn Cảnh hoàng đế cùng miếu hiệu Hiến Tổ,. [[12]](#cite_note-30) [[13]](#cite_note-31)
## Gia đình[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=7)]
- Phụ thân: Chu Da Chấp Nghi, được truy thụy là Chiêu Liệt hoàng đế
- Mẫu thân: Thôi thị, được truy thụy là Chiêu Liệt hoàng hậu
- Thê: Tần thị, sau được truy tôn là Văn Cảnh hoàng hậu
- Tử
[Lý Khắc Dụng](/wiki/L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_D%E1%BB%A5ng)(856-908), sau được truy thụy là Vũ hoàng đế [Lý Khắc Nhượng](/w/index.php?title=L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_Nh%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)(李克讓) (? - 880?), kim ngô vệ tướng quân, tử chiến trong loạn Hoàng Sào [Lý Khắc Cung](/w/index.php?title=L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_Cung&action=edit&redlink=1)(李克恭) (? - 890), trở thành Chiêu Nghĩa tiết độ sứ năm 890, bị giết trong binh biến [Lý Khắc Ninh](/wiki/L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_Ninh)(李克寧) (? - 908), Chấn Vũ quân tiết độ sứ, bị Lý Tồn Úc giết
-
- Nữ
- Tam nữ, Nghĩa Ninh đại trưởng công chúa, gả cho người họ Tống
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=8)] **Cả "** [^](#cite_ref-1) [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0)", [quyển 218](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E6%96%B0%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7218)và " [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m)", [quyển 256](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7256)đều ghi Lý Quốc Xương mất năm Quang Khải thứ 3. Tuy nhiên, " [Cựu Ngũ Đại sử](/wiki/C%E1%BB%B1u_Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%AD)", [quyển 25](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%88%8A%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B725)và " [Tân Ngũ Đại sử](/wiki/T%C3%A2n_Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%AD)", [quyển 4](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B704)thì ghi Lý Quốc Xương mất năm Trung Hòa thứ 3 song mốc này dường như mâu thuẫn với niên đại sự nghiệp của [Lý Khắc Dụng](/wiki/L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_D%E1%BB%A5ng) **靈州, nay thuộc** [^](#cite_ref-2) [Ngân Xuyên](/wiki/Ng%C3%A2n_Xuy%C3%AAn), [Ninh Hạ](/wiki/Ninh_H%E1%BA%A1) **河東, trị sở nay thuộc** [^](#cite_ref-3) [Thái Nguyên](/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn,_S%C6%A1n_T%C3%A2y), [Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) **黃花堆, nay thuộc** [^](#cite_ref-4) [Sóc Châu](/wiki/S%C3%B3c_Ch%C3%A2u), Sơn Tây **徐泗, trị sở nay thuộc** [^](#cite_ref-10) [Từ Châu](/wiki/T%E1%BB%AB_Ch%C3%A2u), Giang Tây **義成, trị sở nay thuộc** [^](#cite_ref-11) [An Dương](/wiki/An_D%C6%B0%C6%A1ng_(%C4%91%E1%BB%8Ba_c%E1%BA%A5p_th%E1%BB%8B)), [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) **亳州, nay thuộc** [^](#cite_ref-13) [Bạc Châu](/wiki/B%E1%BA%A1c_Ch%C3%A2u), [An Huy](/wiki/An_Huy) **雲州, nay thuộc** [^](#cite_ref-14) [Đại Đồng](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%90%E1%BB%93ng,_S%C6%A1n_T%C3%A2y), Sơn Tây **振武, trị sở nay thuộc** [^](#cite_ref-15) [Hô Hòa Hạo Đặc](/wiki/Hohhot), [Nội Mông](/wiki/N%E1%BB%99i_M%C3%B4ng) **蔚州, nay thuộc** [^](#cite_ref-17) [Trương Gia Khẩu](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Gia_Kh%E1%BA%A9u), Hà Bắc **盧龍, trị sở nay thuộc** [^](#cite_ref-19) [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) **昭義, trị sở nay thuộc** [^](#cite_ref-20) [Trường Trị](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%E1%BB%8B), [Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) **朔州, nay thuộc** [^](#cite_ref-21) [Sóc Châu](/wiki/S%C3%B3c_Ch%C3%A2u), Sơn Tây **藥兒嶺, nay thuộc** [^](#cite_ref-22) [Thừa Đức](/wiki/Th%E1%BB%ABa_%C4%90%E1%BB%A9c), Hà Bắc **雄武軍, nay thuộc Thừa Đức, Hà Bắc** [^](#cite_ref-23) **忻州, nay thuộc** [^](#cite_ref-24) [Hãn Châu](/wiki/H%C3%A3n_Ch%C3%A2u), Sơn Tây **代州, nay thuộc Hãn Châu, Sơn Tây** [^](#cite_ref-25) **代北, là quân mới được thành lập, trị sở đặt tại Đại châu** [^](#cite_ref-28)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit§ion=9)] [^](#cite_ref-5) *,* [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m) [quyển 237](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7237).
- ^
**a** **ă** **â** **b** *,* [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0) [quyển 218](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E6%96%B0%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7218). [^](#cite_ref-7) *Tư trị thông giám*, [quyển 246](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7246). [^](#cite_ref-8) *Tư trị thông giám*, [quyển 247](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7247). [^](#cite_ref-9) *Tư trị thông giám*, [quyển 248](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7248).
- ^
**a** **ă** **â** *Tư trị thông giám*, [quyển 251](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7251). [^](#cite_ref-16) *Tư trị thông giám*, [quyển 252](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7252).
- ^
**a** **ă** **â** **b** *Tư trị thông giám*, [quyển 253](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7253). [^](#cite_ref-26) *Tư trị thông giám*, [quyển 254](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7254).
- ^
**a** **ă** *Tư trị thông giám*, [quyển 255](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7255). [^](#cite_ref-29) *,* [Cựu Đường thư](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0) [quyển 25](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%88%8A%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B725). [^](#cite_ref-30) *Tư trị thông giám*, [quyển 272](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7272). [^](#cite_ref-31) *,* [Tân Ngũ Đại sử](/wiki/T%C3%A2n_Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%AD) [quyển 5](//zh.wikipedia.org/wiki/s:%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B705).

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Rudolf Diesel
|Bài viết này cần thêm
|**Rudolf Diesel** (tên đầy đủ **Rudolf Christian Karl Diesel**; [1858](/wiki/1858)– [1913](/wiki/1913)) là một [nhà phát minh](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_ph%C3%A1t_minh&action=edit&redlink=1) và [kỹ sư](/wiki/K%E1%BB%B9_s%C6%B0) người [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c).
## Cuộc đời[
[sửa](/w/index.php?title=Rudolf_Diesel&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rudolf_Diesel&action=edit§ion=1)]
Ông Diesel sinh ngày
[18 tháng 3](/wiki/18_th%C3%A1ng_3) năm [1858](/wiki/1858) tại [Paris](/wiki/Paris). Năm [1872](/wiki/1872) Diesel quyết định trở thành một kỹ sư và là học sinh tốt nghiệp giỏi nhất các khóa đào tạo tại trường dạy nghề ( [1873](/wiki/1873)) và trường công nghiệp (mùa hè [1875](/wiki/1875)). Sau đó ông bắt đầu học đại học tại trường [Đại học Kỹ thuật München](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_M%C3%BCnchen). Tháng 1 năm [1880](/wiki/1880) ông thi tốt nghiệp tại trường Đại học Kỹ thuật München với điểm tốt nhất từ khi thành lập trường.
Ngày
[27 tháng 2](/wiki/27_th%C3%A1ng_2) năm [1892](/wiki/1892) Diesel đăng ký tại cơ quan về bằng phát minh của Đế chế Đức và ngày [23 tháng 2](/wiki/23_th%C3%A1ng_2) năm [1893](/wiki/1893) ông nhận được bằng phát minh DRP 67 207 "về qui trình làm việc và cách chế tạo cho máy đốt". Bằng phát minh thứ hai của ông (DRP 82 168, ngày [29 tháng 11](/wiki/29_th%C3%A1ng_11) năm [1893](/wiki/1893)) sửa đổi qui trình của [động cơ nhiệt Carnot](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1_nhi%E1%BB%87t_Carnot&action=edit&redlink=1).
Bắt đầu từ năm 1893 Rudolf Diesel phát triển
[động cơ Diesel](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1_Diesel) trong nhà máy cơ khí Ausburg (sau này là [MAN AG](/w/index.php?title=MAN_AG&action=edit&redlink=1)) với sự tham gia về tài chính của công ty Friedrich [Krupp](/wiki/Krupp). Năm [1897](/wiki/1897) mô hình động cơ diesel đầu tiên có thể hoạt động được hoàn thành.
Ngày
[1 tháng 1](/wiki/1_th%C3%A1ng_1) năm [1898](/wiki/1898) nhà máy động cơ Diesel Ausburg được thành lập, sau đó là *Diesel Engine Company* vào mùa thu năm [1900](/wiki/1900) tại [London](/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) ( [Vương quốc Anh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)). Tàu thủy được trang bị động cơ diesel đầu tiên ra đời năm [1903](/wiki/1903). Năm [1908](/wiki/1908) động cơ Diesel loại nhỏ đầu tiên, xe tải và đầu tàu hỏa diesel đầu tiên được chế tạo. Động cơ diesel dùng cho [ô tô](/wiki/%C3%94_t%C3%B4) được chế tạo hằng loạt lần đầu tiên trong năm [1936](/wiki/1936) và được trang bị cho chiếc Mercedes-Benz 260-D.
Ngày
[29 tháng 9](/wiki/29_th%C3%A1ng_9) năm [1913](/wiki/1913) Rudolf Diesel lên tàu "Dresden" tại [Antwerpen](/wiki/Antwerpen) ( [Bỉ](/wiki/B%E1%BB%89)) đi London trên eo [biển Manche](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Manche) để tham dự buổi họp mặt của *Consolidated Diesel Manufacturing Ltd.* Sau đấy người ta không còn thấy ông nữa. Vào ngày 10 tháng 10 thủy thủ của tàu [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan) "Coertsen" nhìn thấy một thi thể trôi dạt trên biển trong lúc biển động mạnh. Họ không thể vớt được thi thể mà chỉ có thể vớt được một vài vật nhỏ như ví tiền, dao bỏ túi và bao đựng kính mắt, những vật được Eugen Diesel, con trai của Rudolf Diesel, nhận dạng vào ngày [13 tháng 10](/wiki/13_th%C3%A1ng_10) tại [Vlissingen](/w/index.php?title=Vlissingen&action=edit&redlink=1) (tây nam Hà Lan).
Tình huống dẫn đến cái chết của Rudolf Diesel không được làm sáng tỏ, gia đình của ông hoài nghi giả thuyết cho rằng ông đã tự tử và tin rằng ông đã bị giết chết. Một giả thuyết cho rằng nước
[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) lúc bấy giờ đã cho người giết chết ông vì chiến tranh đang đến gần kề và Rudolf Diesel đã cấp giấy phép về kỹ thuật Diesel cho nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) và [Anh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland), là hai quốc gia địch thủ lúc bấy giờ. Một giả thuyết khác cho rằng diesel đã bị ngành công nghiệp dầu cho người ám sát vì ông đang phát triển loại động cơ diesel sinh học. Mặc dầu vậy việc ông tự tử cũng được cho là rất có thể vì ông đang đứng trước sự sụp đổ về tài chính. Sau cái chết của Rudolf Diesel việc nghiên cứu về động cơ diesel sinh học bị chấm dứt và chỉ còn loại động cơ diesel dùng [dầu diesel](/wiki/D%E1%BA%A7u_diesel) có nguồn gốc hóa thạch là được tiếp tục phát triển.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Rudolf_Diesel&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rudolf_Diesel&action=edit§ion=2)]
- Eugen Diesel,
*Diesel: Der Mensch, das Werk, das Schicksal*(Diesel: Con người, sự nghiệp, số phận). Hamburg 1937.
- Eugen Diesel,
*Erfinder im Brennpunkt der Welt, Rudolf Diesel und sein Motor*(Nhà phát minh trong điểm nóng của thế giới, Rudolf Diesel và động cơ của ông). Reclam-Verlag Stuttgart, 1937?
- Rudolf Diesel,
*Die Entstehung des Dieselmotors*(Quá trình hình thành động cơ Diesel). Moers: Steiger Verlag, 1984.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Rudolf_Diesel&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rudolf_Diesel&action=edit§ion=3)] [Tiểu sử từ About.com](http://inventors.about.com/library/inventors/bldiesel.htm)(tiếng Anh) [Tiểu sử từ Hempcar.org](http://www.hempcar.org/diesel.shtml)(tiếng Anh)

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Thể loại:1537
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
[1537](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:1537?uselang=vi)
## Thể loại con
Thể loại này gồm 10 thể loại con sau, trên tổng số 10 thể loại con.
### 1
- ►
[1537 theo quốc gia](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:1537_theo_qu%E1%BB%91c_gia) (trống)
### C
- ►
[Chấm dứt năm 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BA%A5m_d%E1%BB%A9t_n%C4%83m_1537) (trống)
- ►
[Chính trị 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_1537) (trống)
### K
- ►
[Khoa học năm 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Khoa_h%E1%BB%8Dc_n%C4%83m_1537) (trống)
- ►
[Khởi đầu năm 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Kh%E1%BB%9Fi_%C4%91%E1%BA%A7u_n%C4%83m_1537) (1 tr.)
- ►
[Kinh tế năm 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Kinh_t%E1%BA%BF_n%C4%83m_1537) (trống)
### L
- ►
[Luật năm 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Lu%E1%BA%ADt_n%C4%83m_1537) (trống)
### M
- ►
[Mất 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1537) (trống)
### S
- ►
[Sinh 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1537) (6 tr.)
### X
- ►
[Xung đột năm 1537](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Xung_%C4%91%E1%BB%99t_n%C4%83m_1537) (trống)
## Các trang trong thể loại “1537”
Thể loại này gồm trang sau.

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# augmenting
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **augmenting**
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
augment
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[augment](/wiki/augment) [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) **augmenting** [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [augmented](/wiki/augmented) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)hoặc [augmentest](/w/index.php?title=augmentest&action=edit&redlink=1)¹ [augments](/wiki/augments)hoặc [augmenteth](/w/index.php?title=augmenteth&action=edit&redlink=1)¹ [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented)hoặc [augmentedst](/w/index.php?title=augmentedst&action=edit&redlink=1)¹ [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)hoặc [augmentest](/w/index.php?title=augmentest&action=edit&redlink=1)¹ [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented) [augmented](/wiki/augmented) [were](/wiki/were)to [augment](/wiki/augment)hoặc [should](/wiki/should) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)hoặc should [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)hoặc should [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)hoặc should [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)hoặc should [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)hoặc should [augment](/wiki/augment) [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment) [augment](/wiki/augment)
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.

X-Cache: cp1052 hit (1), cp1055 frontend miss (0)