markdown:
*GIAI PH* *ẨM XUÂN QUÝ TỴ-2013 SƯ PHẠM ÁO NÂU ĐÀ LẠT* *GIAI PH* *ẨM XUÂN QUÝ TỴ-2013 SƯ PHẠM ÁO NÂU ĐÀ LẠT*
*Chúc m* *ừng Xuân mới* *Chúc m* *ừng Xuân mới*
**Chúc gia đình S** **Ư** ** PH** **Ạ** **M ÁO NÂU và t** **ấ** **t c** **ả** ** b** **ạ** **n đ** **ọ** **c năm m** **ớ** **i Xuân Qúy T** **ỵ-2013**
*S* **Ứ** **C KH** **Ỏ** **E, BÌNH AN, DÂN CH** **Ủ, ** **T** **Ự** ** DO, H** **Ạ** **NH PHÚC!**
**MỤC LỤC** **1.Hạnh phúc Xuân** ** -Hoàng Liên** **2. Xuân về, mong thắm một nhành Mai** ** -Nguyễn Kiệt ** **3.Thơ ** *Nguyễn Việt Chiến* ** –Tổ quốc ở Trường Sa,** **Tổ quốc nhìn từ biển** **4. Quê hương như một tọa độ -Trần Hữu Dũng** **5.** **Xuân đ** **ế** **n, mong con b** **ướ** **c chân vào đ** **ờ** **i an vui!–** ** Nguy** **ễ** **n Quang Nhàn** **6. Ngôi nhà của bạn – Thích Thái Hòa** **7. Khúc gọi -QN** **8. Tình ca ** ** -Nhạc và lời Phạm Duy** **9. Kẻ sĩ xưa nay: Nỗi cô đơn triền miên** ** -Nguyễn Quang Thân ** **10.** [ – Phù Đổng – Cội nguồn sức mạnh Việt ](http://www.vanhoanghean.com.vn/nhung-goc-nhin-van-hoa/goc-nhin-van-hoa/4064-phu-dong-coi-nguon-suc-manh-viet-ky-1.html) **Hà H** **ữ** **u Nga** **11.Bài diễn văn hay nhất thế kỷ ** ** Georges Graham Vest** **12. Đà Lạt nhớ Huế ** ** Thơ-Công Lập** **13.** ** Thơ ** **Việt Trang Đời sẽ đi về đâu, Bụi tha hương, Bình yên ** **14.** **Hang động** ** Tản Văn Nguyễn Ngọc Tư** **15. Yêu Nhạc và lời: Nguyễn Kiệt ** ** 16. Ơn này bao giờ mới trả Phạm Phương Trang** **17. ** **Tôi tìm lại Tự lực văn đoàn Tiến sỹ Martina Thucnhi Nguyễn** **18. Nắng Mới Trong Rừng Khuya** ** Truyện ngắn Nhất Linh** **19.Thương nhau cùng tìm về chốn xưa ** ** Nguyễn Kiệt** **20. Mùi hương của đất Nhạc: Nguyễn Quang Nhàn, Lời: Thơ Phan Trung Hải** **21.Mong sao đừng bao giờ có cuộc phân ly! ** **Phạm Phương Trang** **22. Ðợi chờ** ** Khái Hưng** **23. Đôi điều về Đà Lạt sương mù ** **Nguyễn Ngọc Chính** **24.Tình tri Phạm Mai Hương** **25. Mong vầng trăng tròn sáng tỏa ánh vàng khắp thế gian** ** Bồ Công Anh** **26. Người Do Thái: Dân tộc nhỏ, nền văn minh lớn** ** Trần Hoàng Duy** **27. Bài toán muôn đời** ** Thích Thái Hòa** **28**. S **ấm Trang Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm Sa** ** Nguyễn Qúy Đại ** **29**. **Một cuộc thi kỳ lạ** **Vũ Đảm** **30. Ta ăn Tết, sao cứ phải theo ai! Lê Nguyễn Trọng Nghĩa** ** 31.Màu áo và phận đời Mai Anh Đào** ** *****
**HẠNH PHÚC XUÂN** **Hoàng Liên
** [1. Con đã bước vào đời. Hãy tìm hạnh phúc Xuân trong cuộc đời này!](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/hoa-sen-vang.jpg)
Sống với cuộc đời, con đã được vun trồng trong tình yêu thương ban đầu với tất cả nhân duyên của những người thương yêu mình nhất, của những người một cội sinh ra và cả những bằng hữu ân tình trong trường đời duyên sâu đâm…Đó là những người hàng ngày cho ta cuộc sống, những cảm xúc ban đầu của một thế giới mới, cuộc đời mới. Những người cho ta những niềm vui, hoài bão, ước mơ, cả những đáng thương, những nỗi buồn, âu lo, mất mát, những giận hờn, đáng ghét, những chán chường, những hân hoan…, trong đó, có những chuỗi mồ hôi, những dòng nước mắt….chảy vào trong!
Bàn tay của Mẹ ban đầu vụng về nhưng lại tràn ngập dịu dàng, yêu thương với nụ hồng đầu tiên mãi mãi hiền ngoan của Mẹ. Con nhoẻn miệng cười- Mẹ vui. Con khóc- Mẹ lo lắng. Con biếng ăn, khó ngủ…mẹ thức trắng đêm..
*Cưng con như cưng trứng, hứng như hứng hoa*, dù gai có đâm vào tay, lửa có làm cho phỏng rát, áo có thiếu khi trời rét, xuân về không có miếng ngon…nhưng với con, dòng sữa nhọc nhằn dù hương cuộc đời có thiếu nhưng tình thương yêu với cả tấm lòng của Mẹ luôn tràn đầy, chỉ dành riêng cho con, cho con thôi.…Thế gian không có gì có thể so sánh được! *…*Với con, trong bóng đêm vẫn luôn có dòng ánh sáng lung linh, khi tỏ, khi mờ *… *Sống trong nhân duyên của cuộc đời , qua thời gian con nhìn thấy – *Sắc tức thi Không; Không tức thị Sắc”; Sắc bất dị Không; Không bất dị sắc…*.”.-Con thấy cuộc đời này chỉ là Không; thấy cuộc đời này chỉ là Huyển Mộng; cuộc đời này chỉ là Khổ đau…..Con đã từ bỏ tất cả, bỏ tất cả… Mong manh một mình vào chốn bụi trần ai, quyết đi theo con đường giải thoát để giải thoát cho chính mình **… –** *Nhưng bầu trời trong tâm kia còn có mây che…!* ****
2. Trong cuộc đời này có ai yêu thương con bằng Mẹ, bằng Cha. Gia đình vẫn là chiếc nôi ấm áp, dịu dàng, yêu thương. Chiếc nôi cuộc đời dưới lớp hoa hồng lại đầy gai sắc nhọn. Vòng tay của Mẹ, của Cha, anh em, dòng tộc ruột thịt có lúc vụng về vẫn là vòng tay chở che, nồng ấm nhất!
*Ánh sáng tâm hồn sáng trong vô tận, Ánh sáng cuộc đời mãi mãi sáng trong!*Ánh sáng tâm hồn tâm linh sống sáng sáng vô cùng vô tận trong cả cuộc đời này và cả khi thân này không còn duyên giả hợp! * Cây có cội, nước có nguồn*! *Mối dây vô hình thiêng liêng từ Tâm thẳm sâu nguồn cội!*Theo dòng sống con đường của đấng Từ Phụ, đi vào cuộc đời con miệt mài đi tìm về lối giải thoát! *con đường tự quay về*
Trong từng bước tự Quay về với chính mình-
*thương mình, thương người; thương người-thương mình; từ Tâm mà thương; từ Trí mà thương,* đến lúc nào đó con sẽ chợt nhận thấy, biết trong mầm sống tâm hồn tâm linh sống sáng của mình, những chưổi hạt ngọc long lanh có cả Mẹ và Cha, Tổ Tiên dòng tộc và tất cả, cả chúng sanh trong ta …và thân này là một. Còn -Mất chỉ là duyên giả hợp. Trong hạnh phúc hôm nay chất chứa cả ngàn xưa !…
Tất cả tự mình! Đã thấu rõ con đường thì hãy tự
*Hạnh phúc giải thoát sẽ đến trong cuộc đời này!*
***
Hãy cố gắng, có lỡ bước qua Hè nhưng đừng để mùa Thu ẩm ướt, mùa Đông buốt giá đóng
băng sự sống tâm hồn mình. Nắng có cháy da nhưng dưới làn da ấy vẫn luôn có tình yêu thương của Mẹ; sự ẩm ướt của Mùa Thu, dù mùa Thu lá có rụng nhưng lá rụng cũng về cội nguồn thôi- vẫn có Mẹ, có Cha trong từng hơi thở, dòng sống tâm linh dù cuộc đời dâu bể và con sẽ luôn cảm thấy tâm hồn không bao giờ lạnh giá. Hơi ấm có thể chỉ rất nhẹ nhàng thôi nhưng sự nồng ấm của tình yêu thương ấy bằng tình yêu thương sáng trong của con với nguồn cội, không có sự băng giá nào của Mùa Đông có thể làm lạnh giá tâm hồn con!
–
*Ánh sáng tâm hồn sáng trong vô tận, Ánh sáng cuộc đời mãi mãi sáng trong! *
Hạnh phúc Xuân sẽ đến khi ta đã Tự Quay về với chính Phật tại Tâm của mình. Tâm -Tâm sống sáng!
Xuân đến và là Xuân mãi mãi!
Hãy tìm hạnh phúc trong cuộc đời này!
Cây đời vẫn mãi xanh tươi!
** Xuân về, mong thắm một nhành Mai** ** Nguyễn Kiệt** [1.Xuân đã đến! Xuân bao giờ cũng thắm tươi, nồng nàn, đầm ấm. Trước thềm Quý Tỵ, cánh Mai](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/mong-xuan-tham-mot-nhanh-mai1.jpg) **Đào rộ thắm giữa đất trời. Bạn ơi, lắng tâm hòa lòng ta với cánh Mai Đào hồng thắm. Tất cả hạnh phúc và khổ đau của cõi đời dường như đã ngấm cả vào cội rễ, nhựa nguyên, thân, cành, lá; rực sáng óng ánh sắc hồng tím biếc khẻ lung linh trong nắng, phơn phớt lạnh se chút gió xuân. Giọt sương đêm vẫn còn đọng trên cánh hoa. Sương hay giọt lệ hoa, giọt lệ của hạnh phúc và khổ đau đuổi đeo thân phận con người**
Vạn hữu bên nhau chung thể sống. Xuân là Xuân của tất cả thế giới sự sống thế sao mùa Xuân hôm nay chưa là Xuân của tất cả mỗi người Việt Nam khát vọng làm chủ xây dựng cõi đời
*an lành,* bình đẳng ấm no, tự do hạnh phúc. Gần 40 năm mùa Xuân thống nhất rồi mà sao non nước này chưa bình an!? Nhìn thân thể Tổ Quốc thiêng liêng nay có vẹn lành, có cùng mạch đập trái tim *nhân dân, nhân loại*,sự sống thế giới? Biển, rừng, sông núi đang bị kẻ thù xâm thực; không gian, đất đai, nguồn nước đang bị nhiễm ô, lở lói; tâm linh, văn hóa, di tích lịch sử ngàn đời đang bị hủy hoại… thì thân tâm ta sao lành lặn, có thể nhắm mắt giả ngu, giả ngơ để được sống an lành! . Sự sống luôn tiếp diễn từ từng giờ phút, từ từng ngày qua, từ hôm nay và mãi mãi…
2.Xuân về, Mai Anh Đào lặng lẽ, lệ sương long lanh! Nắng Xuân chứa chan bao ân tình nồng nàn của vạn vật. Gió Xuân đem theo làn hương hòa cảm. Vạn vật cùng người như lắng dịu một chút nỗi đau.
Cánh Mai Đào bay bay trong gió, từng cánh hoa rơi đón bước chân người hôm nay tiếp bước Tổ Tiên, trọn nghĩa tình với người, non sông đất nước.
Hoa yêu người yêu đời, hoa cùng thiên nhiên vạn vật dâng tặng cuộc sống muôn tình. Làm người ai chẳng yêu hoa, sao ta chẳng nhận ra đóa tâm hoa chân thật chính tự tâm mình! Thương nhau, xin đừng sống bội bạc ánh dương; xin dừng điểm trang thỏa lòng nhau cơn khát ái, xin đừng vô tình bội bạc khát vọng hạnh phúc muôn loài. Hãy cởi sợi dây trói khổ nhau vì tiền tài danh lợi. Thương nhau ta sẽ nhận ra mình trong tình đồng phận chúng sinh.
Phố núi vào Xuân. Mai Đào luôn đằm thắm bên người dầu đời còn bao khổ đau cay đắng. Yêu mình ,thương người, yêu hoa
**, **yêu non nước còn trong bể khổ trầm luân! *Tâm hoa nở,* mong xuân thắm một nhành Mai!
**Thơ Nguyễn Việt Chiến**
*
# Tổ quốc ở Trường Sa
*(Tưởng nhớ những người con đã hy sinh vì biển đảo Tổ quốc)* *Các anh đứng như tượng đài quyết tử* *Thêm một lần Tổ quốc được sinh ra* *Dòng máu Việt chảy trong hồn người Việt* *Đang bồn chồn thao thức với Trường Sa*
*Khi hy sinh ở đảo đá Gạc Ma* *Các anh lấy ngực mình làm lá chắn* *Để một lần Tổ quốc được sinh ra* *Máu các anh thấm vào lòng biển thẳm* *Cờ Tổ quốc phất lên trong mưa đạn* *Phút cuối cùng đảo đá hóa biên cương* *Anh đã lấy thân mình làm cột mốc* *Chặn quân thù trên biển đảo quê hương* *Anh đã hóa cánh chim muôn dặm sóng* *Hướng về nơi đất mẹ vẫn mong chờ* *Nếu mẹ gặp cánh chim về từ biển* *Con đấy mà, mẹ đã nhận ra chưa ?* *Có nơi nào như đất nước chúng ta* *Viết bằng máu cả ngàn chương sử đỏ* *Khi giặc đến vạn người con quyết tử* *Cho một lần Tổ quốc được sinh ra* *Biển mùa này sóng dữ phía Hoàng Sa* *Các con mẹ vẫn ngày đêm bám biển* *Mẹ Tổ quốc vẫn luôn ở bên ta* *Như máu ấm trong màu cờ nước Việt* *Biển Tổ quốc đang cần người giữ biển* *Máu ngư dân trên sóng lại chan hòa* *Máu của họ ngân bài ca giữ nước* *Để một lần Tổ quốc được sinh ra* *Việt Nam ơi ! dưới bão táp mưa sa* *Người thắp sáng một niềm tin bền bỉ* *Những giếng dầu trụ vững giữa khơi xa* *Dầu là máu thắp trên thềm lục địa* *Sớm mai này nắng ấm ở Trường Sa* *Tiếng gà gáy bình yên trên ngực đảo* *Tiếng trẻ nhỏ đến trường nơi sóng bão* *Thêm một lần Tổ quốc được sinh ra* * 21-6-2011* [http://vonga1.wordpress.com/2013/01/03/to-quoc-o-truong-sa-bs/](http://vonga1.wordpress.com/2013/01/03/to-quoc-o-truong-sa-bs/)
**Tổ quốc nhìn từ biển** **Nếu Tổ quốc đang bão giông từ biển**
**Có một phần máu thịt ở Hoàng Sa**
**Ngàn năm trước con theo cha xuống biển**
**Mẹ lên rừng thương nhớ mãi Trường Sa**
**Đất Tổ quốc khi chập chờn bóng giặc**
**Các con nằm thao thức phía Trường Sơn**
**Biển Tổ quốc chưa một ngày yên ả**
**Biển cần lao như áo mẹ bạc sờn** **Nếu Tổ quốc hôm nay nhìn từ biển**
**Mẹ Âu Cơ hẳn không thể yên lòng**
**Sóng lớp lớp đè lên thềm lục địa**
**Trong hồn người có ngọn sóng nào không** **Nếu Tổ quốc nhìn từ bao quần đảo**
**Lạc Long cha nay chưa thấy trở về**
**Lời cha dặn phải giữ từng thước đất**
**Máu xương này con cháu vẫn nhớ ghi** **Đêm trằn trọc nỗi mưa nguồn chớp bể**
**Thương Lý Sơn đảo khuất giữa mây mù**
**Thương Cồn Cỏ gối đầu lên sóng dữ**
**Thương Hòn Mê bão tố phía âm u** **Nếu Tổ quốc nhìn từ bao thương tích**
**Những đau thương trận mạc đã qua rồi**
**Bao dáng núi còn mang hình goá phụ**
**Vọng phu buồn vẫn dỗ trẻ, ru nôi** **Nếu Tổ quốc nhìn từ bao hiểm họa**
**Đã mười lần giặc đến tự biển Đông**
**Những ngọn sóng hoá Bạch Đằng cảm tử**
**Lũ Thoát Hoan bạc tóc khiếp trống đồng** **Thương đất nước trên ba ngàn hòn đảo**
**Suốt ngàn năm bóng giặc vẫn chập chờn**
**Máu đã đổ ở Trường Sa ngày ấy**
**Bạn tôi nằm dưới sóng mặn vùi thân** **Nếu Tổ quốc neo mình đầu sóng cả**
**Những chàng trai ra đảo đã quên mình**
**Một sắc chỉ về Hoàng Sa thuở trước ***
**Còn truyền đời con cháu mãi đinh ninh** **Nếu Tổ quốc nhìn từ bao mất mát**
**Máu xương kia dằng dặc suốt ngàn đời**
**Hồn dân tộc ngàn năm không chịu khuất**
**Dáng con tàu vẫn hướng mãi ra khơi**
———-
* Mới đây người dân huyện đảo Lý Sơn đã tìm thấy một sắc chỉ của vua triều Nguyễn năm 1835 cử dân binh ra canh giữ đảo Hoàng Sa.
[http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/gioi-sao/trong-nuoc/nguyen-viet-chien-chiem-nghiem-to-quoc-nhin-tu-bien-1913299.html](http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/gioi-sao/trong-nuoc/nguyen-viet-chien-chiem-nghiem-to-quoc-nhin-tu-bien-1913299.html)
**QUÊ HƯƠNG NHƯ MỘT TỌA ĐỘ** **Trần Hữu Dũng**
SGTT xuân 2013 – Mỗi độ xuân về, tết đến, tôi lại muốn nói rằng tôi nhớ quê hương. Song điều đó không hoàn toàn chính xác, bởi lẽ tôi nhớ quê hương chẳng phải chỉ mỗi độ xuân về. Tôi nhớ vào mùa mưa, mùa nắng, mùa hè, mùa đông… Và không chỉ nhớ, mà còn nhìn về tương lai và hình dung quê hương tôi 10, 20, 30 năm nữa… Quê hương tôi sẽ ra sao?
Quê-hương-như-gốc-rễ là một hình ảnh mà hầu như ai cũng có, song tôi nghĩ hình ảnh ấy “tĩnh” quá, ràng buộc quá, và hơi lãng mạn nữa. Khi tôi nghĩ về quê hương, tôi không chỉ với một sự lưu luyến nhưng mà còn là một hướng đi về phía trước, có thể gần quê hương mà cũng có thể xa hơn. Trong dòng chảy thời gian của quê hương, mỗi người có một quá khứ lớp lang song song với nó và những kỳ vọng chung với quê hương ấy. Và tôi nghĩ, đúng hơn, quê hương là một toạ độ. Toạ độ ở đây chẳng phải chỉ là không gian mà còn là thời gian, và chính trong chiều kích này mà quê hương là cái gốc cuộc đời của mỗi chúng ta, bởi nó là những ngày thơ ấu, của những người thân giờ đã mất, và của cả con cháu ta, đã sinh cũng như sẽ ra đời, dù sau này chúng ở nơi nào.
Như toạ độ, quê hương không trói buộc, không cho ta rời khỏi nó. Toạ độ là để biết ta đang ở đâu, hướng về đâu. Nó không cột chặt chúng ta trong bất cứ nghĩa nào. Nó không nên là như thế. Thậm chí, toạ độ càng có ý nghĩa khi ta đi xa gốc của nó, để vươn lên, để khám phá. Đặt quê hương là toạ độ không là biểu hiện một tâm trạng hoài cổ.
Tất nhiên, “quê hương” có nghĩa rộng hay hẹp là tuỳ người đối thoại, tuỳ ngữ cảnh. Chẳng hạn như khi tôi nói chuyện với một người ở Nha Trang, tôi sẽ nói là tôi là dân Bến Tre, còn nói với một người ở Ba Tri (Bến Tre) thì tôi sẽ nói tôi là dân Giồng Trôm (Bến Tre). Nhưng tôi nghĩ, khi đem lịch sử vào câu chuyện, và từ đó lôi theo vấn đề chính trị, ngoại giao, thì quê hương chỉ có thể là quốc gia.
*
Trong một thế giới mà khoảng cách văn hoá ngày càng thu hẹp, “toàn cầu hoá” trở thành thời thượng đến mức gần như sáo ngữ, thì, nghĩ cho cùng, ý thức về quê hương như một toạ độ lại càng quan trọng. Bởi vì toạ độ của mỗi người là một đặc tính cá biệt của người ấy, một phần “thương hiệu” của người ấy, giữ người ấy không bị nhoà đi trong cái tầm tầm của đám đông. Ý thức quê hương như một toạ độ không có nghĩa chống đối toàn cầu hoá, nhưng là bổ túc cho tiến trình ấy, như một chiếc tàu càng xa bờ thì càng cần bản đồ, địa bàn. Toạ độ quê hương là cái bản đồ, địa bàn ấy.
Đối với người tham gia hoạt động văn hoá, một toạ độ để xác định vị trí của mình đối với một cộng đồng, một lịch sử là cần thiết. Như mọi toạ độ, nó ngăn ngừa những sự lung tung, lang bang, hỗn độn trong suy nghĩ. Nó giúp định hướng đề tài nghiên cứu, sáng tác.
|
|
Đường Paul Blanchy và nhà thờ Tân Định, Sài Gòn năm 1947 Ảnh: CAOM
Đó là nhìn từ bên ngoài. Nhưng ý niệm toạ độ, một khi nó được ý thức rõ trong nhãn quan của người làm văn hoá, còn nhắc nhở người làm văn hoá chỗ đứng của họ trong dòng lịch sử một đất nước, để nhìn một số vấn đề qua lăng kính ấy.
Cần nhấn mạnh ở chỗ “một số” vấn đề vì phải nhìn nhận rằng có nhiều vấn đề mà toạ độ quốc gia là không cần thiết (và nhiều khi làm lệch lạc cách nhìn, thậm chí đưa đến những thái độ sô-vanh dân tộc có thể có hại). Nhưng một số vấn đề khác, về xã hội, về “toàn điện” con người, thì gốc gác quê hương là không thể thiếu. Cảm tính quê hương không chỉ là một vấn đề tình cảm mà còn là một phạm trù tư tưởng.
Văn hoá phải bắt đầu từ một nhân thân, và nhân thân ấy, dù muốn dù không, gồm ký ức về quê hương như một thành tố. Quên điều ấy là lãng phí một số vốn thừa kế. Điều này không có nghĩa là phải luôn luôn lưu luyến cảm tính với quê hương, nhưng nó làm cần thiết việc xác định một thái độ với quê hương ấy. Và vâng, “xác nhận” cũng có thể là một phủ nhận, hay nói nhẹ hơn là vươn ngoài nó, nhưng ngay chính trong sự phủ nhận cũng đòi hỏi những suy nghĩ và tự phản biện. Nói khác đi, một nhà văn hoá có thể tìm một toạ độ khác ngoài quê hương của mình, nhưng trong sự xác định toạ độ mới ấy, người ấy phải quy nó về toạ độ quê hương! Nó cách xa toạ độ quê hương bao nhiêu? Và tại sao lại là khoảng cách ấy? Sẽ là ảo tưởng nếu nghĩ rằng làm văn hoá không cần toạ độ quê hương.
|
|Ý thức quê hương như một toạ độ không có nghĩa chống đối toàn cầu hoá, nhưng là bổ túc tiến trình ấy
Mỗi người phải tìm liên hệ giữa mình và quê hương từ chỗ đứng hiện tại của mình. Tôi nhìn từ chỗ đứng và quá khứ của tôi, qua lăng kính nghề nghiệp của tôi. Tôi ngày càng quan tâm nhiều hơn đến những vấn đề toàn cầu, bởi vì dù tôi là con người Việt Nam, nhưng trước hết tôi là con người. Tôi cũng có trách nhiệm với đồng loại tôi ở mọi châu lục. Ngày xưa, khi còn chiến tranh thì trách nhiệm của tôi đối với Việt Nam thật là nặng nề, vì lúc đó dân tộc Việt Nam đúng là dân tộc “đáng thương” nhất thế giới. Bây giờ thì khác. Tuy rằng Việt Nam vẫn còn nghèo, còn khổ, nhưng phải nhìn nhận rằng có hàng tỉ người trên thế giới này còn nghèo, còn khổ hơn dân Việt Nam. Đúng trong toạ độ quê hương không có nghĩa là chẳng quan tâm đến những vấn đề toàn cầu.
*
Song, phải nhìn nhận, “quê hương như một toạ độ” không phải là đương nhiên cho tất cả mọi người. Đối với người sống xa quê hương, ý thức về nó là một sự lựa chọn.
Càng sống xa quê hương lâu ngày thì liên hệ với quê hương càng đòi hỏi một nỗ lực, một cố gắng mạnh mẽ. Đối với người sống giữa lòng quê hương, nó tự nhiên hơn, nhưng cũng không nên xem đó là tất nhiên rồi không nghĩ đến nó.
|
|Như toạ độ, quê hương không trói buộc, không cho ta rời khỏi nó. Toạ độ là để biết ta đang ở đâu, hướng về đâu.
Điểm thú vị của hình ảnh toạ độ là vô số người có thể cùng một toạ độ (“đồng hương”!) nhưng vẫn là khác nhau, giữ nhân cách riêng của mình. Đồng hương, khi đã đi xa, luôn đồng một toạ độ, nhưng nó vẫn tôn trọng cái cá biệt, cái tư riêng.
Lấy quê hương làm toạ độ là một tự nguyện, nhưng sự hiện hữu của quê hương không là tự nguyện, bởi lẽ, dù muốn tìm một nơi khác để làm toạ độ (và nhiều người có hoài bão ấy, vì lý do này hoặc lý do khác) cũng không thể được, bởi vì “nơi khác” ấy là khác với quê hương, và phải định nghĩa từ khoảng cách với toạ độ quê hương. Chọn lựa quê hương (nhất là quê hương mà tôi đã lớn lên) để làm toạ độ không phải là một chọn lựa của cảm tính. Oái oăm thay, nhiều người sống giữa quê hương nhưng lại tìm toạ độ một nơi khác, nhưng chính sự tìm tòi ấy lại buộc chặt họ vào chỗ đứng của họ. Toạ độ quê hương là một định mệnh. Cho rằng mình không bị ràng buộc bởi quê hương là một ảo tưởng.
Sống xa quê hương một khoảng cách rất lớn và từ rất lâu, quê hương đối với tôi là cần thiết như một toạ độ. Bởi vậy, dù tôi không mang theo quê hương, nhưng sống nơi nào, đi bất cứ đâu, tôi cũng luôn luôn nhìn về nơi ấy.
[http://sgtt.vn/Thoi-su/174504/Que-huong-nhu-mot-toa-do.html](http://sgtt.vn/Thoi-su/174504/Que-huong-nhu-mot-toa-do.html)
**
*Xuân đến, mong con
bước chân vào đời an vui!* ** Nguyễn Quang Nhàn** **1.** Con đã bước vào đời, và hôm nay con đang chuẩn bị bước vào cuộc sống mới – cuộc sống của một gia đình riêng. Ngày đó, con bắt đầu thực sự xa bố mẹ để tự lập cuộc sống riêng mình. Con sẽ được chắp thêm đôi cánh – có một đôi uyên ương với nhiều lãng mạn về Tương lai, Hạnh phúc, Hoài bão, Ước mơ ….
Con cứ tự tin nhìn về phía trước, hãy tự trang bị cho mình thêm nhiều hành trang để bước đi trên con đường dài. Cuộc đời là nhân duyên
*.* Con đã không còn một mình như khi mới bước chân ra khỏi trường Đại học vì hôm nay con có thêm một người bạn đời lý tưởng sẽ cùng nhau đi suốt cuộc đời này và mãi mãi….
Nói là
*ĐI *nhưng thực sống là Tự Quay về. Quay về với chính mình, tự biết mình trong mỗi nhân duyên cuộc đời; biết đúng, biết sai để tu, để sửa, để tâm hồn trong sáng. Tâm Sáng – Sáng Tâm, rồi con sẽ dần thấu hiểu tất cả mọi lẽ sự sống trong cuộc đời vô thường này. Sống là sống với! Người sống bên con suốt đời trong cuộc hành trình trong cõi thế gian này là người bạn đời hôm nay đến với con bằng tình yêu thương chân thật, cũng như con đã chân thật yêu thương. Tình yêu sáng trong, chân thật chỉ có khi tâm hồn trong sáng, bình đẳng, tôn trọng, tự nguyện kết hợp nhau – Hai tâm hồn là Một, hòa hợp thể chất và tâm hồn, cuộc sống. Mỗi đứa là nhân và cũng là duyên của nhau. Có Nhân thì có Quả. Cuộc sống bắt đầu. Bầu trời luôn cao rộng nhưng mặt đất thì lại lắm thác, nhiều ghềnh, nhiều đồi núi, chông gai…
Có đi ắt có tới nhưng tất cả đều từ Tâm. Đường dài nhiều chông gai tâm hồn đôi lứa phải luôn hòa hợp thì mới vượt qua được những núi cao, ghềnh, thác, đồi núi hóc hiểm…Núi cao nhất lại là hòn núi tảng ở chính tâm mình. Quay về với chính mình, biết mình; Yêu Người như Yêu Mình. Vợ yêu Chồng, Chồng yêu Vợ như yêu chính mình. Sóng đôi trên đường đời có những lúc va vấp, thiếu lòng tin ở nhau, chán ngấy cuộc đời, buông theo số phận… Lúc ấy, mỗi người hãy nhìn thẳng vào nhau, nhìn lại chính mình. Ta là Hai mà Một. Vì yêu thương mà kết hợp. Cả hai, có những dị và có những đồng. Biết rõ nhân duyên của cái dị, tìm đến cái đồng. Và hãy Nhẫn. Nhẫn để mà nhịn; nhịn để mà nhìn, lắng tâm để mà thấy. Thấy bằng cái tâm yêu yêu thương và trí huệ…rồi lúc đó sẽ thấy rõ, cả hai luôn cần có nhau, luôn
*tìm về nhau*, không thể xa nhau, yêu thương nhau mãi mãi…
**2. **Trên con đường đi đến sự hòa hợp cũng là trên con đường cả hai vừa là Nhân vừa là Duyên của nhau. Nhân duyên tự thuở nào. Hai đứa từ ở đâu xa lắc, xa lơ, người Trung, kẻ Nam; người miền núi kẻ đồng bằng; rồi yêu thương nhau, hôm nay lại chuẩn bị về ở một nhà, nguyện mãi chung sống với nhau đời đời, kiếp kiếp…
Nhà vẫn luôn
*hai mái,* luôn che nắng, che mưa, che những lúc mưa, giông bão để mái ấm luôn có bếp lửa hồng…Nhưng mỗi người là mỗi người. Cha Mẹ sinh con trời sinh tính. Mỗi người mỗi tính mỗi nết, tình cảm, tâm trí có nóng, có lạnh, hiền hòa, có giống, có khác nhau, bằng tình yêu lứa đôi nên tìm về sự hòa hợp. Biết vậy thì mỗi đứa hãy tự biết mình, tự vun trồng cuộc sống lứa đôi hòa hợp, hạnh phúc, yêu thương. Hòa hợp cũng phải từ tâm yêu thương bình đẳng và vì nhau. Cứ chín bỏ làm mười. Chưa hiều nhau rồi sẽ hiểu…
Có ai thương con bằng Mẹ, bằng Cha; có ai thương nhau bằng anh, chị em cùng huyết thống, dòng tộc… Con gái về nhà chồng. Duyên nhà chồng hẳn khác duyên nhà cha mẹ. Con có thêm một Cha, một Mẹ và nhiều chị, em. Cha Mẹ nào chẳng yêu con. Con đã xác định mình là con. Con phải hiếu thuận với Cha Mẹ. Mẹ chồng cũng là Mẹ. Mẹ rồi sẽ hiểu và yêu con như yêu Con trai của Mẹ. Luôn lấy chữ Nhẫn làm đầu. Cuộc đời là trường học. Gia đình cũng là một trường học cuộc đời mà ta sống trực tiếp hàng ngày, hòa hợp chung cùng cuộc sống.
* Nhà trường cuộc đời *ấy có những người thầy rất nghiêm khắc, nội dung học lại vô cùng phong phú, biến hóa tùy duyên mà mình lại là một học trò mới trong một nhà trường mới *không thuộc bà*i, lúc ấy đau lắm chứ, chỉ muốn quay về với Mẹ ở nhà thôi. Lúc ấy con cũng cứ hãy Nhẫn, lắng tâm mình lại. *Mười sự nhịn, chin sự lành, *và hãy tự Quay về với chính mình rồi con sẽ bình tâm hơn, *thuộc bài* hơn, tự tin hơn và con sẽ thương yêu hơn những vị thầy nghiêm khắc ấy…Bằng Từ tâm con hãy nghĩ – Vị Thầy ấy cũng chỉ vì yêu thương mình thôi và có điều gì đó mình chưa thấu, chưa hiểu, chưa phải, chưa hay … Và bên cạnh con còn có người bạn đời luôn yêu thương, chung thủy với con. Người bạn ấy sẽ mở rộng hơn vòng tay yêu thương con và con hãy nâng niu vòng tay chở che ấy cũng như có lúc vòng tay ấy sẽ cần sự nâng niu từ bàn tay con. Những vòng tay ấy cần giữ gìn vì chính đó là vòng tin yêu, hạnh phúc chở che mãi mãi cho nhau trong suốt cuộc đời này …
Con là tương lai của Cha Mẹ, là hạnh phúc của Mẹ Cha. Đời Cha Mẹ cũng qua đi. Lẽ vô thường mà. Cha Mẹ là người trồng cây và luôn muốn cây đơm hoa, kết trái và theo quy luật của cuộc đời mà mãi mãi sinh sôi. Ai cũng muốn trồng cho cây đời luôn bền vững gốc. Tùy nhân duyên cuộc đời của
*từng mái ấm* mà duyên * trường đời* của con hẳn có khác nhau. Con yêu người con yêu trước khi biết người sinh ra người mình yêu thương. Con yêu mái nhà của con hơn – mái nhà chở che cho con từ ngày con được sinh ra và lớn lên từng ngày. Dù là mái tranh nứa rạ cũng là nhà của mình. Người yêu con đã chấp nhận mái tranh nứa rạ ấy. Cuộc đời là vô thường, mọi thứ vật chất, bả vinh hoa đều là phù phiếm chỉ có tình yêu thương là mãi mãi thôi!. Học lịch sử và nhìn cuộc đời con đã thấy. Chẵng có triều đại Vua Chúa nào là *Vạn tuế* cả. Vật chất, tiền tài chỉ là điều kiện *cần *chứ không phải *đủ*. Con người sống với nhau, cái còn lại cuối cùng vẫn là cái Tình. Mái nhà hạnh phúc xây dựng nên chính bằng tình yêu – hiểu và thương và những lo toan của mình trong sự hòa ái mới là đủ, là mãi mãi và mãi mãi như tình mẹ yêu con. Không có tinh yêu thương thì dù mái nhà có to, có lớn cũng chẵng mang đến hạnh phúc cho mình!
Tình yêu không bao giờ đến từ một phía, bởi vậy, mới gọi là Duyên. Đã có Duyên mình hãy giữ gìn Duyên ấy mà vun đắp nên nhân duyên hạnh phúc đời mình. Hãy giữ tình yêu thương chân thật từ tâm – yêu Người, Yêu mình. Hai mà Một, rồi hạnh phúc sẽ đến và bền vững!
Cha, Mẹ chỉ là đệm gió, nhẹ nhàng như hơi thở sẽ luôn nâng tâm hồn, tâm linh, cuộc sống của các con trong cuộc đời này, hôm nay và mãi mãi!
*Cứ hướng về mặt trời con đường ánh sáng. Ánh sáng xua đi tăm tối! * *Bằng Yêu Thương – Trí Huệ, Ánh sáng tâm hồn mãi sáng trong! * [http://phusaonline.free.fr/VanMinh-VanHoa/VanMinh/80_xuandenmongconbuocchanvaodoi.htm](http://phusaonline.free.fr/VanMinh-VanHoa/VanMinh/80_xuandenmongconbuocchanvaodoi.htm)
# **
# NGÔI NHÀ CỦA BẠN
**Thích Thái Hòa** [Tâm là ngôi nhà vĩnh cửu của bạn. Lời chỉ bảo ấy không có gì mới mẻ và](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/ngoi-nha-cua-ban.jpg)
cũng chẳng có gì văn hoa khó hiểu cả. Lời chỉ bảo ấy đã trải dài trong
dòng chảy tâm linh của thế giới con người, suốt mấy ngàn năm bởi các
bậc đạo sư chứng ngộ.
Ngôi nhà ấy của bạn đang bị bạn chất chứa đầy bụi bặm phiền não và cỏ
rác kiến thức. Những cục than hầm kiến thức, đang bung khói phiền não
mịt mù trong ngôi nhà của bạn. Bạn sẽ bị chết ngột bởi những độc tố
khói bụi trong ngôi nhà chứa đầy kiến thức ấy của bạn.
Bạn bỏ ngôi nhà ấy làm lữ khách ra đi rong ruổi kiếm tìm những cái dễ
chịu bên ngoài, nhưng không có cái bên ngoài nào dễ chịu cho bạn cả.
Vì sao? Vì những cái bên ngoài bạn đang tìm kiếm ấy, cũng đang được
tạo nên từ những cái bên trong của tâm bạn là những cục than hầm kiến
thức ấy.
Trong cuộc kiếm tìm này, nếu bạn được ai thương mời bạn vào nhà họ,
đối đãi tử tế, thì chẳng bao lâu, khói trong ngôi nhà ấy cũng bị bốc
lên. Tại sao? Vì chính cục lửa than hầm kiến thức ấy từ nơi tâm bạn
đang bốc lên, đốt cháy cái dễ chịu mà người khác đã dành cho bạn.
Bạn hãy trở về và đối diện với ngôi nhà nơi tâm của bạn đi. Vứt bỏ
những cục lửa than hầm kiến thức nơi tâm của bạn là tức khắc ngôi nhà
của bạn trở nên thanh trong, mọi oi bức trong ngôi nhà của bạn tự nó
lắng xuống và tiêu tan.
Bấy giờ, bạn hãy sống với ngôi nhà không còn bất cứ cục lửa than hầm
nào của kiến thức nữa.
Bạn nên nhớ rằng, trên trời dưới đất không có bất cứ một ai có khả
năng làm dơ hay đốt cháy ngôi nhà tâm linh của bạn, ngoại trừ những
rác rưởi và những cục lửa than hầm kiến thức nơi tâm bạn.
Những ý niệm tự ngã đã tạo nên những cục lửa than hầm đốt cháy ngôi
nhà của bạn, khiến cho bạn trở thành những kẻ sống vất vưởng vô gia cư
và chết vô địa táng.
Những ngôi nhà mà bạn đang xây dựng bằng ngói gạch, gỗ đá hay những
tòa cao ốc bằng bê tông không phải là ngôi nhà vĩnh cửu của bạn đâu
nhé. Những ngôi nhà ấy rồi cũng bị sụp đổ bởi thời gian, chúng sẽ bỏ
bạn mà đi hay buồn cười và thê thảm hơn là bạn phải từ bỏ chúng.
Trong lúc đó đất tâm của bạn thì lớn vô cùng, và châu báu ngọc ngà nơi
ngôi nhà tâm linh của bạn quả thật là vô tận.
Bạn hãy buông bỏ những cục lửa than hầm kiến thức ấy đi, ngay cả những
kiến thức Phật pháp, thì bạn mới có thể bước vào được cửa ngõ của ngôi
nhà tâm linh, và bạn sống ở trong ngôi nhà ấy một cách thoải mái và an
toàn.
Bạn sống trong ngôi nhà của tâm, mà mọi ngọn lửa của ý niệm, nhận thức
và kiến thức đã được dập tắt, mây khói phiền não không còn bất cứ lý
do gì để hiện hữu, bạn sẽ có khả năng thấy rõ bạn là gì và thấy rõ
những người chung quanh là gì của bạn.
Sống trong ngôi nhà ấy, bạn vĩnh viễn không bị những ngọn lửa của thời
gian thiêu đốt; nước dù dâng cao đến mấy cũng không thể cuốn trôi và
nhận chìm nhà bạn, bão táp dù mạnh đến mấy cũng không thể làm lay đổ
được ngôi nhà của bạn. Tại sao? Vì bấy giờ bạn với tâm bạn là một và
bạn là một với ngôi nhà. Ấy là ngôi nhà rỗng lặng mọi ý niệm, không
còn nguyên nhân sinh khởi lửa và khói.
Ngôi nhà tâm linh ấy hoàn toàn sáng trong bất động, không còn bị bất
cứ cái sở tri hay nhận thức nào của thế gian làm chướng ngại và không
còn bất cứ một hạt bụi nào của khói mây phiền não khởi lên làm lay
động và che mất mặt trời tâm linh nơi ngôi nhà của bạn.
Và từ nơi ngôi nhà tâm linh sáng chói, rỗng không, vĩnh cửu và bất
động ấy, bạn có thể tùy duyên ra và vào, biến thể dưới bất cứ hình
thức nào, để làm lợi ích cho mọi người và làm người chỉ đường cho mọi
người đi về với ngôi nhà tâm linh đích thực của họ.
**Thích Thái Hòa** [http://hoangphap.info/Page.aspx?ArticleID=2152&SubID=2&ID=2](http://hoangphap.info/Page.aspx?ArticleID=2152&SubID=2&ID=2)
## **
**KHÚC GỌI** **QN**
*“Không cần nuôi chúng làm gì trong những lồng sắt, lồng son. – Hãy về lại với rừng đi hỡi bầy dã thú! Vạn vật, muôn loài đều cần có tự do. Loài Si, Leo, Vạn Tuế kia sống với người có lòng nhân cũng sẽ làm đẹp cho đời. Mặt Đất, Bầu Trời, Con Người, Xã hội, Biển rộng, Rừng xanh, Vạn vật muôn loài, Vũ trụ huyền diệu sống sáng tâm linh ngàn năm luôn tươi đẹp!…Người, tâm hồn hoa tỏa sáng….* **Hỡi đàn chim hãy vỗ cánh tung bay trong bầu trời xanh, cao rộng. Hãy luôn vì con người, vì nhân loại hạnh phúc, tự do…** *Mặt đất nở hoa!*“ **I.** *Bỗng, có một ngày Mang lạc…* **1.** Những con mãnh thú không biết từ đâu túa về cả xóm làng hoảng hốt. Nào Báo, nào, Hổ, nào Voi, Chồn, Cáo, Sói, Rắn rết… Cả xóm làng khiếp sợ!. Bỗng dưng, tất cả như hóa thành đá, đóng thành băng. Đất như đứng lặng! Bầu trời như tối xầm chỉ còn chơ vơ một đốm lửa đỏ rực. Cuộc sống như không còn tiếng trẻ hát, không còn nghe lời mẹ ru; không còn tiếng chày, tiếng đục, tiếng khoan; không còn tiếng gà gáy sáng, tiếng chó sủa trong đêm; không còn tiếng mỏ, tiếng chuông, tiếng đàn, tiếng hát; tiếng cồng, tiếng chiêng; không còn tiếng xe, tiếng cộ, âm thanh cuộc sống phố chợ, ngày mùa… Rừng hoa, vườn hoa, phố hoa cũng bỗng dưng biến mất. Suối không còn róc rách. Chim muông cũng lặng câm, không biết chúng còn hay bay đi đâu mất… Những bếp lửa trong mỗi ngôi nhà chỉ còn tro nguội lạnh, không còn hơi ấm. Cả xóm làng vắng lặng chỉ nghe tiếng hổ gầm; tiếng voi hống; tiếng sói tru… **2.** Chúa sơn lâm giờ làm chúa cả xóm làng lạnh ngắt. Bầu trời èo ọp. Đốm lửa lạnh rờn. Lạ thay, nhiều cây quanh bọn Hổ, Báo, Voi… biến thể thành loài cây Si, cây Leo, cây Vạn Tuế… đứng chắn gió nồm khô khốc, gió bắc rét run, ngọ ngoậy cụp lá, rung cây hình như để làm oai với dân làng bất động, với cây rừng vàng lá, cong queo, thiếu sức sống, không có hơi người; vắng cả tiếng giun dế rả rích trong đêm… Lũ Sói, Rắn rết, Chồn hôi… làm sai nha tàn ác cho bọn Hổ, Báo. Voi to con, chậm chạp mà hung hãn lại ngu đần chỉ để cho bọn Hổ, Báo, Sói… xúi dại, sai khiến. Cáo thừa “nước đục thả câu”. Rừng tan hoang, lặng ngắt. Xóm làng không có tiếng người. Ruộng lúa oằn mình, tơi tả… Tre, nứa, ngàn thông èo uột… đứng còng lưng, không vi vu theo gió, không kẻo kẹt đung đưa, không còn bền dai trong bão tố. Những cây đa cổ thụ da như sần sùi, ghẻ lở, lá dường như cũng biến màu, đứng tồng ngồng trong bầu trời xám ngắt.
Từ ngày Mang lạc cuộc sống xóm làng hầu như không còn. Khi bọn Hổ rống chỉ có lũ Si, Vạn Tuế cong lá để mà ve vẫy; lũ Voi thì cố hống, hò la; bọn Sói, Chồn, Cáo thì nhe nanh, phổng mũi… Những loài giun, dế, bò sát, gậm nhấm…hầu như biến màu như con tắc kè để giữ mạng sống…
*Bầy chim muông đi đâu sao không tiếng hót hay đã bị nhốt hay đã bay đi, hay biến thành đá?!….* **3.** Có rừng có chim muông. Có người có xã hội. Có mặt trời, non nước, dòng suối, con sông, gió thổi, mây bay; có vạn vật trong cuộc sống tự nhiên muôn loài… sự sống mới nẩy lộc, đâm chồi, mơn mởn xanh tươi, vươn lên, phát triển dưới bầu trời, chói chang ánh nắng, đầy gió, trăng sao… Chim chỉ có thể hót trong bầu trời xanh tự do, cao rộng. Không có bầu trời, không có ánh sáng, không có gió, có mây… chim hót với ai, soải cánh với ai !?… Con người đã đóng thành đá, thành băng, lặng im, lạnh ngắt… đâu còn cuộc sống thực sinh… Mặt đất – bầu trời như khép lại. Hổ giơ móng đã chạm tới trời. Lũ dã thú quen thói hướng về đóm lửa hắt hiu một giọng tru…. *Chim ơi đi đâu sao không còn tiếng hót hay cũng đã đổi màu hay vì không còn bầu trời cao rộng…!?.* **4.** Hỡi đàn chim ở đâu hãy cất tiếng hót đi!. Muôn loài ở đâu hãy bừng dậy đi!. Ngàn hoa ở đâu sao không khoe sắc và Người, ngọn lửa Tim đâu sao còn nguội lạnh!? Sự tàn bạo, bất nhân của dã thú đã làm tâm của Người không tự nhen lên ngọn lửa rồi chăng?!.
Hãy tự nhen lên ngọn lửa phá tan làn băng lạnh giá, cho gỗ, đá có lòng nhân, dã thú biết tiếng con người. Hãy lan tỏa ngọn lửa ấm, nối kết sóng tâm hồn, giao thoa cùng vũ trụ, vạn vật thức dậy đón ánh mặt trời tỏa sáng trong tim. Có gì đâu mà sợ hãi, yêu quái còn phải khiếp sợ trí – nhân… Con người – vũ trụ nhất thể. Con Người chúa tể muôn loài – Từ Tâm!.
Hãy bừng tỉnh dậy đi Người! Hãy tự thức tỉnh cho bầu trời, mặt đất, cuộc sống muôn loài, vũ trụ hoan ca. Bọn Hổ, Báo, Voi, Cáo, Sói, Chồn hôi… cũng chỉ là loài vật. Chúng đâu có trí, có tâm. Chúng đâu có tâm hồn, đâu có lòng nhân, đâu có tình yêu thương nhân loại, đâu biết nói tiếng con người. Tâm là Nhân, là Trí, là Dũng, là Huệ, là Chí, là Khí… Con người, chủ tể muôn loài, rất nhỏ nhoi trước vũ trụ nhưng rất to lớn, bao trùm cả bầu trời, vũ trụ bao la! Là giọt nước và là biển cả. Là giọt nắng và là muôn ánh sáng…
*Hỡi bầy chim hãy yêu mặt đất, con người, nhân loại yêu thương cất cánh bay lên hướng về mặt trời…* **5.** Những chiếc lồng son lòe loẹt kia có gì đâu phải tiếc. Trang điểm cho nhiều màu, nhiều sắc thì cũng chỉ là những chiếc lồng, chiếc cũi thôi. Đừng tự an mình trong chiếc lồng dù là pha lê, nạm ngọc. Đừng ẩn mình trong hang, đừng biến màu để yên phận cuộc sống. Bầu trời tự do, cao rộng là của chim! Biển nước trong xanh, hiền hòa mới là của cá. Người vẫn luôn là Người. Bầu trời tự do, cao rộng, chan hòa ánh sáng mặt trời, long lanh, huyền diệu của trăng, sao, hằng hà tinh tú; gió mát dịu hiền, đất thở hơi sương, lá cỏ tươi xanh rung tơ, mỉm cười chào nắng ban mai dịu ngọt. Ngàn hoa, ngàn bướm luợn bay trong ánh nắng bình minh muôn sắc huy hoàng. Chim hót líu lo, líu lít vang lừng trong dàn nhạc trời muôn cung bậc, ngọt ngào hương hoa… *Hỡi đàn chim hãy vươn cánh bay lên, nối kết các cung bậc của đất trời, vũ trụ bao la, xã hội Người – đời thực sống….*
*
**II. ** *Một ngày bừng nắng mặt trời!*
Mang quay về chốn cũ, rừng lại tươi xanh! Lũ dã thú… chúa sơn lâm không còn đất sống trong xã hội người! Xã hội thực sống hồi sinh!.
Không cần nuôi chúng làm gì trong những lồng sắt, lồng son. – Hãy về lại với rừng đi hỡi bầy dã thú! Vạn vật, muôn loài đều cần có tự do. Loài Si, Leo, Vạn Tuế kia sống với người có lòng nhân cũng sẽ làm đẹp cho đời. Mặt Đất, Bầu Trời, Con Người, Xã hội, Biển rộng, Rừng xanh, Vạn vật muôn loài, Vũ trụ huyền diệu sống sáng tâm linh ngàn năm luôn tươi đẹp!…Người, tâm hồn hoa tỏa sáng….
*Hỡi đàn chim hãy vỗ cánh tung bay trong bầu trời xanh, cao rộng. Hãy luôn vì con người, vì nhân loại hạnh phúc, tự do…* *Mặt đất nở hoa!*
**QN**
Đã đăng:
*danchimviet.com*
# **
# TÌNH CA
**Nhạc và lời:** **Phạm Duy** **Ca sỹ:** **Mỹ Linh**
# Kẻ sĩ xưa nay: Nỗi cô đơn triền miên
**Nguyễn Quang Thân ** [Văn hóa bao giờ cũng chuyển mình rất chậm, qua chọn lọc lâu dài của thời gian, không như giá trị vật chất hay kỹ thuật. Văn hóa là những gì còn được ghi nhớ sau bao thứ bị con người quên đi, nó giống như hạt ngọc còn lại trong lòng con trai ngọc sau khi cái xác trai thối rữa tan biến thành cát bụi trôi theo dòng nước. Khái niệm “kẻ sĩ Bắc Hà, sĩ phu Bắc Hà” là một trong những hạt ngọc khá độc đáo còn lại trong văn hóa Việt.](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/ke-si.jpg)
Kẻ sĩ Bắc Hà được nhắc tới và nói đến nhiều có lẽ từ thời Lê Mạt nhiễu nhương, tiếp đến là Trịnh Nguyễn phân tranh rạch đôi sơn hà Nam – Bắc và sau đó là triều đại Quang Trung Nguyễn Huệ chói lòa rồi tắt nhanh như sấm sét. Chưa bao giờ đất nước và lòng người bị chia rẽ, phân tâm như thời ấy. Dân chúng lầm than đói khổ, nông dân khởi nghĩa và giặc giã nổi như rươi, kỷ cương rối loạn, văn hóa suy đồi. Hào quang khí phách Chu Văn An nhiều trăm năm trước vẫn le lói trong tâm thức kẻ sĩ. Khác hẳn với xã tắc trước đây là một mối “vững âu vàng”, từ thời thịnh Trần, sau đó là cuộc khởi nghĩa Lam Sơn tạo dựng một triều vua có thể nói là thịnh trị nhất trong lịch sử. Kẻ sĩ từ Lý Thường Kiệt đến Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn, Đặng Dung và bao sĩ phu khác hầu như chỉ có một con đường để chọn là đuổi giặc xâm lược phương Bắc, cứu dân, cứu nước. Chưa có “Nam Hà” nên cũng chưa ai nói tới “sĩ phu Bắc Hà”.
Nhưng từ Nguyễn Bỉnh Khiêm và sau đó khá lâu là Nguyễn Thiếp, giới sĩ phu đã vấp phải trước mắt mình những ngã ba đường khắc nghiệt của lịch sử. Vốn được nuôi dưỡng bằng bầu sữa Nho giáo hàng trăm năm với tinh thần trung quân miễn bàn, họ bỗng choáng ngợp trước quá nhiều ông vua để thờ, nhiều triều vua để chọn. Khi khuyên Nguyễn Hoàng vào Nam “vạn đại dung thân”, Trạng Trình đã đánh dấu một giai đoạn lịch sử mới. Một đất nước đang tan rã, đang phân liệt và kẻ sĩ vốn chỉ biết có nhà Lê đang tự hỏi mình về tính chính thống còn hay mất? Trong cuồng phong loạn ly với những cơn xoáy mãnh liệt, nhân cách con người và trước hết là của giới tinh hoa có học được hình thành. Nhà thơ Aragon rất có lý khi viết câu thơ: “ Khi tấm kính nhân dân bị che mờ thì mặt người soi vào càng thấy rõ”. Kẻ sĩ được đặt trước những nan vấn đụng chạm đến cả đức tin đạo Nho khi cung Vua phủ Chúa tràn ngập rác rưởi, dâm loạn và thối nát. Những Thị Huệ, Đặng Mậu Lân hay Huy Quận công chà đạp lên nhân phẩm của một xã hội từng có kỷ cương đang rữa nát. Kẻ sĩ – người có học, được coi là lương tri của thời đại không thể không tự dằn vặt là mình đang buộc phải “trung” với loại vua nào, chúa nào. Nhưng chữ nghĩa và đạo đức thánh hiền cùng tính cách học trò thừa bạc nhược, không cho phép họ hành động, không cho họ làm những gì họ nghĩ, họ muốn làm. Mấy ai được như Nguyễn Hoàng dứt áo ly khai? Mấy ai được như Nguyễn Hữu Cầu, bỏ văn lấy võ với khát vọng san bằng bất công, sắp xếp lại giang sơn? Hay như Lý Trần Quán tự chôn sống mình để bảo toàn khí tiết?
Cặp bài trùng bạn đồng môn Phạm Đình Trọng – Nguyễn Hữu Cầu (Quận He) thời Lê Trịnh và Thần Siêu – Thánh Quát thời Minh Mạng cũng như mối mâu thuẫn lớn trong tâm trạng thiên tài Nguyễn Du, cục máu đông không thể tan, với hàng chục năm lận đận tìm đường chống Tây Sơn, tỏ lòng trung với nhà Lê đã bộc lộ hết sức rõ ràng sự giằng xé tâm can kẻ sĩ Bắc Hà đương thời. Những kẻ sĩ khí phách như Nguyễn Hữu Cầu vứt đường công danh làm giặc, như Cao Bá Quát, thiên tài thi ca vẫn ước ao “Ngã dục đăng cao/Hạo ca ký vân thủy” (Ta muốn trèo lên đỉnh cao ngất/Hát vang lên để gửi tấm lòng vào mây nước…), dám cầm gươm nổi loạn để kết thúc cuộc đời trên chiến trường. Hay như Nguyễn Du bảo hoàng hơn cả vua, ôm mối trung quân, muốn “làm giặc” chống “giặc Tây Sơn” tuy cầm gươm không nên cơm cháo gì, nhưng cây bút lông của ông đã viết trọn những trang huy hoàng nhất của văn thơ nước Việt. Dù có người làm “giặc” nhưng ngay cả người đương thời vẫn coi họ là “kẻ sĩ”, có nhân cách lớn của “kẻ sĩ”.
Nhưng kẻ sĩ Bắc Hà không chỉ làm giặc. Một số lớn bị quan niệm bảo hoàng và cả nợ áo cơm trói buộc, bị giằng xé đau đớn suốt cuộc đời trong nỗi cô đơn. Nguyễn Siêu không đủ gan làm giặc nhưng mang tâm trạng u uất, bất lực, đành để tâm trau giồi văn thơ cứu lấy tinh hoa văn hóa, chỉ còn biết “tả thanh thiên” (viết lên trời xanh) đối thoại với trời xanh những điều không thể viết thành chữ thành lời. Hay Nguyễn Công Trứ, nhà thơ lớn của dân tộc, có cái ngông, cái phản kháng trong bản chất, một nhân cách độc đáo của kẻ sĩ, tuy bảy nổi ba chìm trong hoạn lộ nhưng vẫn không dứt được tấm áo xanh quan văn và cả cân đai quan võ, không thể thoát ra khỏi sức hút của bộ máy quyền lực mà trong thâm tâm ông khinh ghét. Và mãi tới sau này, khi triều Nguyễn đã ổn định trong cái ô “bảo hộ” của thực dân Pháp, khi nước đã mất không tìm thấy ngày mai, những kẻ sĩ Bắc Hà như Nguyễn Khuyến, Tú Xương vẫn có cái tài ấy, cái ngông, cái phản kháng, cái thâm nho ấy, nhưng chi còn biết giữ được nhân cách kẻ sĩ bằng cách trút tâm sự vào những vần thơ trào lộng để đời mà thôi.
Một số kẻ sĩ lại có cách xuất xử khác thường. Trong làn sóng ngầm dữ dội và quyết liệt chống Quang Trung ở Bắc Hà với Lý Trần Quán, Trần Phương Bình, Nguyễn Hành, Phạm Thái, Bùi Dương Lịch, kể cả Nguyễn Du… thì một số sĩ phu Bắc Hà như Ngô Thì Nhậm (1746 – 1802) , Phan Huy Ích (1751 – l822), Nguyễn Thế Lịch (1748 – 1817), Vũ Huy Tấn (1749 – 1800) cùng nhiều người khác, tự nguyện và cũng rất hồ hởi ra trình diện và cộng tác với triều Tây Sơn mà có vẻ như không hề có mặc cảm “thờ hai vua”. Họ rất được nhà vua áo vải trọng dụng. Sau khi Gia Long lên ngôi, họ bị làm nhục, trả thù tàn nhẫn. Nhưng sau đó, con cháu họ như Phan Huy Chú, Phan Huy Vịnh (con và cháu Phan Huy Ích) lại cộng tác và làm quan to với nhà Nguyễn, như quên mối thù xưa và khí phách kẻ sĩ. Thực ra, đây là một đặc điểm của kẻ sĩ Bắc Hà. Những người này có thể bị đời sau cho là “cơ hội”, “sọc dưa”. Nhưng họ là những đại sĩ phu, học rộng tài cao. Họ chỉ đơn giản tranh thủ cơ hội để được đưa cái sở học của mình ra gìn giữ ngôi đền văn hóa nước nhà vì họ là kẻ sĩ. Nếu không thế làm sao đời sau có được 28 tập
* Lịch triều hiến chương loại chí và bài dịch Tỳ bà hành * bất hủ?
Từ Nguyễn Hữu Cầu, Cao Bá Quát đến Phan Huy Ích, Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Công Trứ cho tới Nguyễn Khuyến, Tú Xương và sau nữa là Tản Đà… mỗi người một vẻ, kẻ sĩ Bắc Hà khác nhau rất nhiều về cách xuất xử, về hành vi cũng như tính cách cá nhân, thậm chí đối lập như nước với lửa. Nhưng chính khối mâu thuẫn ấy đã tạo nên một viên ngọc văn hóa, đó là nhân cách “kẻ sĩ Bắc Hà” với tính cách thâm thúy, học rộng tài cao, có sở hữu chung là cái ngông, cái thâm nho, có minh triết lẫn tù mù trí tuệ, tuy mỗi người biểu hiện những tính cách đó khác nhau, thậm chí trời vực. Có số ít kẻ sĩ dấn thân thà chết không chịu nhục, bên cạnh đó cũng không ít người chấp nhận sống cảnh hàn nho, coi trời bằng vung nhưng luôn “mong được vua yêu”
* ( Mười mấy năm qua ấn với thao/Thân này mong được đức vua yêu – Nguyễn Khuyến), * nói là hèn nhát trước đòi hỏi của thời cuộc cũng không oan.
Tuy thế, qua văn thơ, giai thoại, hành vi, họ đã tạo ra được một khái niệm văn hóa trường tồn cùng lịch sử, đó là khái niệm “kẻ sĩ Bắc Hà” với tất cả các mặt đối lập hay dở phong phú để hậu thế có thể tranh cãi, bình luận thậm chí chế giễu và chiêm nghiệm học hỏi.
Có người nói rằng “kẻ sĩ Bắc Hà” đã chết. Chết với cảnh đầu rơi máu chảy của thi hào họ Cao, với chiếc roi tẩm thuốc độc của Đặng Trần Thường, cái nhẫn nhịn “mấy năm làm quan không nói một lời tâu vua” của Nguyễn Du, cuộc đời ưu thời mẫn thế, luôn bất mãn nhưng bất lực của Nguyễn Khuyến, Tú Xương…
Thực ra không hẳn thế. Khái niệm “kẻ sĩ Bắc Hà” xưa đã trở thành truyền thống kẻ sĩ. Bất mãn, phản biện và phản kháng để giữ nhân cách (tu thân) và sau đó là thay đổi hay uốn nắn thời cuộc (bình thiên hạ) theo những nguyên lý truyền thống họ được giáo dục và truyền đạt là đặc điểm của trí thức mọi thời chứ không riêng gì kẻ sĩ Bắc Hà. Dù mang nhiều mặt đối lập, dù là một khối mâu thuẫn lớn, dù khí phách lẫn hèn nhát, truyền thống kẻ sĩ vẫn là một điểm son, một hạt ngọc có ảnh hưởng tích cực là chủ yếu trong tâm thức văn hóa Việt.
Thế kỷ XX, “khi tấm kính của nhân dân bị che mờ”, nước mất nhà tan hay kẻ thù mang gươm súng trở lại hòng “đô hộ nước ta một lần nữa”, chắc chắn lịch sử sẽ không quên một lớp kẻ sĩ (không chỉ Bắc hà) đã thật sự phát sáng trên con đường cứu dân cứu nước. Tuyệt đại đa số trí thức hàng đầu, hậu duệ của tầng lớp kẻ sĩ ưu thời mẫn thế dù đã phiêu bạt nước ngoài hay còn ở lại trong nước đã tự nguyện hiến dâng cho đại nghĩa dân tộc. Đó là lớp “sĩ phu” Tây học nhưng còn khá đậm tinh thần Nho giáo, dù mác-xít hay không, vẫn chấp nhận hy sinh mọi thứ để đứng dưới cờ kháng chiến như Hồ Đắc Di, Tạ Quang Bửu, Hoàng Xuân Hãn, Trần Đại Nghĩa, Nguyễn Văn Huyên, Trần Đức Thảo, Nguyễn Mạnh Tường, Nguyễn Khắc Viện… Lớp kẻ sĩ thời đó, như ta biết về sau này, tuy bị ảnh hưởng sâu đậm của trí thức phương Tây ở thế kỷ ánh sáng như Voltaire, Diderot nhưng vẫn mang đầy đủ tính cách “kẻ sĩ” truyền thống, vẫn “ngông”, vẫn có bản chất phản biện và tính cách mạnh mẽ do hấp thụ hoặc sống nhiều năm trong xã hội phương Tây. Nhưng họ đã từ bỏ bản thân mình, kể cả cuộc đời vật chất lầu son gác tía để đi theo và cố gắng thích nghi với kháng chiến. Sự hy sinh ấy không phải là nhỏ nhưng niềm tin vào cuộc hồi sinh của dân tộc đã làm họ lạc quan, thúc đẩy họ luôn hướng về phía trước. Nhà thần học Nguyễn Khắc Dương nhớ lại: “Anh (Tạ Quang Bửu) đưa mắt nhìn quanh anh em rồi trầm giọng xuống nói rằng: “Anh rất thương các em, con đường học vấn của các em thế là dang dở. Rồi đây một số trong các em sẽ phải lên đường với một hành trang chưa đầy đủ như lớp các anh, dù sao cũng tạm gọi là một phần nào thành đạt. Trong các em rồi nhiều kẻ sẽ bị hy sinh dù là dưới dạng nào trên nẻo đường nào. Nhưng các em cứ mạnh dạn đi theo con đường của mình và nên biết những biến chuyển lớn lao của lịch sử bao giờ cũng đòi hỏi rất nhiều hy sinh dưới rất nhiều dạng. Và dù hy sinh dưới dạng nào (có khi những dạng đối nghịch nhau) thì những hy sinh của các em cũng trực tiếp hay gián tiếp góp phần vào sự nghiệp xây dựng tương lai” ( Trích trong cuốn Thầy Nghệ – NXB Hà Nội). Ta thấy rõ, sự giải phóng cá nhân từ văn hóa phương Tây trong tâm thức lớp kẻ sĩ thế kỷ XX như dòng sông lớn hòa tan, làm nhạt dần chất “kẻ sĩ Bắc Hà” mà chúng ta hằng biết.
Sau thắng lợi vang dội thống nhất đất nước cũng như những sai lầm của quá khứ trước đổi mới, sau những thành tựu lớn lao về kinh tế sau 20 năm chuyển mình sang kinh tế thị trường, đất nước đang hiện hữu một xã hội có quá nhiều vấn nạn. Nhiều sự thật đáng buồn đang diễn ra trước mắt nhân dân. Bên ngoài lũ bành trướng lăm le nuốt trọn biển Đông và các quần đảo cha ông để lại cho chúng ta, bên trong nạn tham nhũng hoành hoành và cái hố giàu nghèo được khoét sâu và mở rộng chưa từng có. Đó là nguồn gốc của tội ác đang xẩy ra mỗi ngày được “nâng cấp”, được trưởng ác dần lên, của tình trạng đạo đức truyền thống đang suy đồi, giáo dục bế tắc, có thể nói là khủng hoảng, văn hóa đặc biệt là văn học nghệ thuật đang xuống cấp nghiêm trọng. Tất cả đều làm mọi người lo lắng. Thất phu hữu trách nhưng trước hết là trí thức, những người có học đang phải đối mặt với vấn nạn. Dấn thân luôn nằm trong bản chất của họ.
Kẻ sĩ thời nay đã có sẵn trong máu truyền thống kẻ sĩ thời Nho giáo thịnh hành hay từ lớp cha anh Tây học vừa khuất bóng chưa bao lâu. Cái sở học của họ không như cha ông. Họ đang sống trong một thế giới hòa nhập, đặc biệt là xa lộ internet và có thể không sợ vô lễ khi cho rằng họ học cao tài rộng hơn cha anh (đương nhiên với sự phát triển của thế giới văn minh), tính độc lập suy nghĩ và chất phản biện vốn có sẵn trong con người kẻ sĩ mọi thời đại cũng mạnh mẽ hơn nhiều. Bởi vì chất Nho giáo chưa hề tồn tại hoặc nếu có (những người xuất thân gia đình Nho giáo) thì cũng đã nhạt nhòa.
Nhưng kẻ sĩ thời nay như ta quen nghĩ về họ đã làm được gì, đã xuất xử thế nào? Rõ ràng là họ chưa làm được gì nhiều. Bởi vì, trước hết nếu không nói là duy nhất, kẻ sĩ thời nay cũng không may mắn hơn kẻ sĩ thời xưa là không có được một cơ chế, một môi trường phản biện lành mạnh để họ có điều kiện giúp dân giúp nước. Thời xưa đàn hặc, viết sớ, tâu trình vua không nghe hoặc may ra trăm lần mới có một lần nghe. Nỗi đau không chỉ riêng của Chu Văn An, thật điển hình. Kẻ sĩ mặc nhiên rơi vào một nỗi cô đơn triền miên. Người lạc vào hẽm núi, kêu cứu vẫn còn có thể nghe được tiếng vọng. Nhưng kẻ sĩ bày tỏ tâm can thậm chí cũng không nghe thấy tiếng dội của lòng mình, còn hy vọng gì mắt xanh của vua. Nay cũng không khác lắm ngày xưa.
Không ít kẻ sĩ nản chí đầu hàng vì không chịu nổi sự cô đơn. Thói quen thụ động và nhút nhát dẫn tới dễ dàng chấp nhận vô điều kiện mọi thứ gọi là chính thống. Có người coi Trời bằng vung nhưng vẫn có kẻ coi vung bằng trời.
Dù vậy, kẻ sĩ chưa chết. Tinh thần và khí phách của kẻ sĩ Bắc Hà chưa chết và sẽ không chết. Roi tẩm thuốc độc của Đặng Trần Thường chỉ giết được thể xác một Ngô Thời Nhiệm chứ không nhục mạ được tinh thần kẻ sĩ. Hơn bao giờ hết, trên con đường dẫn tới một Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, văn minh, xã hội vẫn cần một tinh thần phản biện kẻ sĩ, khí phách không nhân lượng với cái ác của kẻ sĩ. Không thể tưởng tượng được một xã hội không còn kẻ sĩ dù trong số họ hoặc trong mỗi người không phải bao giờ cũng loại trừ được những cái dở, cái hèn, cái bàng quan.
Cô đơn luôn đồng hành một cách tự nhiên với những người nhìn thấy trước và mạnh dạn bước lên trước thời đại. Có câu nói: “Nguy hiểm nhất là người chỉ đọc một cuốn sách”. Nhưng còn nguy hiểm hơn là những người được giao trọng trách trong xã hội, dắt dẫn dân chúng mà chưa từng đọc một cuốn sách. Vì thế, kẻ sĩ luôn vẫn là nguyên khí của mọi thời.
** N.Q.T. **
Tác giả gửi trực tiếp cho BVN
[http://boxitvn.blogspot.com/2012/11/ke-si-xua-nay-noi-co-on-trien-mien.html](http://boxitvn.blogspot.com/2012/11/ke-si-xua-nay-noi-co-on-trien-mien.html)
# **
**Phù Đổng – Cội nguồn sức mạnh Việt ** **Phù Đổng – Cội nguồn sức mạnh Việt** **Hà Hữu Nga**
## Phù Đổng- cội nguồn sức mạnh Việt (1)
**1.** **Phù Đổng Thiên vương – Nguồn sức mạnh ngoại tại** [Một trong những ghi chép sớm nhất vẫn được liên hệ với sự xuất hiện của đức Phù Đổng Thiên vương là sách Thiền uyển Tập anh, phần Đại sư Khuông Việt (933-1011) có viết: Đại sư người hương Cát Lị, huyện Thường Lạc, họ Ngô tên Chân Lưu, là hậu duệ của Ngô Thuận Đế (Ngô Quyền), đến đời vua Đinh Tiên Hoàng phong chức Tăng thống. Năm thứ hai niên hiệu Thái Bình (971), sư được ban hiệu là Khuông Việt đại sư. Đến triều vua Lê Đại Hành, sư đặc biệt được vua kính trọng, phàm các việc quân quốc triều đình sư đều được tham dự. Sư thường đi chơi ở núi Vệ Linh, quận Bình Lỗ…Ban đêm sư chiêm bao thấy thần nhân mặc áo vàng, tay phải đỡ ngọn bảo tháp, theo sau có hơn chục tên quân hầu dáng mạo hung dữ. Vị thần bảo với sư rằng: “Ta là Tì Sa Môn, quân hầu theo ta đây đều là bọn quỷ Dạ Xoa. Thiên đế có sắc chỉ sai ta đến nước này gìn giữ cương giới để cho Phật pháp được hưng thịnh. Ta có duyên với ngươi nên đến đây để nhờ cậy”. Sư giật mình tỉnh dậy, nghe trong núi có tiếng gào thét thì lấy làm lạ. Khi trời sáng, sư vào núi thấy một cây cổ thụ cao chừng mười trượng, cành lá xum xuê tươi tốt, phía trên có đám mây lành che bóng. Sư nhân đó thuê thợ đốn cây ấy lấy gỗ tạc tượng thần theo đúng như đã thấy trong mộng để thờ phụng. Năm Thiên Phúc thứ nhất (981), quân Tống sang xâm lược nước ta. Trước đó vua đã biết chuyện này, bèn sai sư đến đền cầu đảo xin thần phù hộ. Quân giặc kinh sợ lui về giữ sông Hữu Ninh. Đến đây bọn chúng lại thấy sóng gió nổi lên ùn ùn, giao long nhảy tung trên mặt nước, quân giặc sợ hãi tan chạy” ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/phu-dong-thien-vuong.jpg) *(Giáo hội Phật giáo Việt Nam,*1990: tr 42-44).
Sau Thiền uyển Tập anh, về sự tích Phù Đổng Thiên vương, sách Việt Điện U Linh có chép: Theo Báo cực truyện, tục truyền vương vốn là thần thổ địa của chùa Kiến Sơ đã giáng sinh. Thuở xưa, Chí Thành, thiền sư ở chùa Kiến Sơ, tại làng Phù Đổng có dựng nhà thờ thổ địa ngay bên hữu chùa để làm nơi thanh tịnh mà tụng niệm. Lâu năm chầy tháng, tiêu tan mất cả sự tích cũ của miếu thờ ấy. Bọn thầy trong giới tăng môn của nhà Phật cũng không biết nhờ đâu để chứng minh cho được, còn dân bản thổ thì lại ưa chuyện ma quỷ nên hay đến đốt hương khấn vái, lạm xưng là Dâm Từ. Kịp khi Đa Bảo thiền sư trùng tu chùa chiền, cho rằng miếu thờ ấy là Dâm Từ, nên muốn phá hủy đi. Nhưng một hôm ở trên cây cổ thụ bên miếu thấy có đề một bài kệ:
Phật pháp thùy năng hộ?
Uông gia trụ Kỳ Viên.
Nhược phi Ngô chủng tử;
Tảo tùy biệt sử thiên.
Bất tải Kim cương bộ,
Mật tích ná la diên.
Mãn không trần sổ chúng,
Đãi Phật thành oan khiên.
*(Phép Phật ai gìn được?* *Luống công ở Kỳ Viên!* *Nếu không ta gieo giống,* *Đã đổi nơi khác liền!* *Dấu mật đừng bày biện,* *Bộ Kim cương chớ chuyền!* *Đầy trời trần ít đứa* *Hầu Phật hóa oan khiên!) *
(Ngọc Hồ – Nhất Tâm, 1992: tr158).
Một ngày khác, tiếp theo bài kệ lại thấy thần ứng cho 8 câu thơ sau:
Phật pháp từ bi đại
Uy quang phúc đại thiên.
Vạn thần câu hướng hóa.
Tam giới tận châu triền.
Ngô sư hành hiệu lệnh,
Tà quỉ thục cảm tiên?
Nguyện thường tùy thụ giới,
Trưởng ấu hộ Kỳ Viên.
*(Phép Phật từ bi lớn* *Uy Quang phủ các miền!* *Muôn thần đều cảm hóa,* *Ba giới thảy triền miên.* *Thầy ta dùng hiệu lệnh,* *Tà quỉ đâu dám trên?* *Nguyện thường theo thọ giới.* *Lớn nhỏ giữ Kỳ Viên).*
Nhà sư lấy làm lạ nên lập đàn chay, khi cúng đều dùng chay lạt cả. Thuở Lý Thái Tổ còn tiềm long cũng biết cao hạnh của sư Đa Bảo, mới cùng nhau gá làm người bố thí. Sau khi đã được ngôi báu, ngài đích thân ngự đến chùa ấy. Nhà sư ra nghênh giá đi ngang bên chùa, cao giọng hỏi rằng: “Phật tử! Các người nên thong dong chúc hạ tân thiên tử chứ”? Liền có tiếng vâng dạ. Lại thấy ở vỏ cây có câu thơ rằng:
Đế đức càn khôn dại,
Uy thanh tĩnh bát diên.
U âm mông huệ trạch,
Ưu ốc bái xung thiên.
*(Đế đức bằng trời đất,* *Oai thanh bặt tám miền.* *Cõi âm nhờ huệ trạch,* *Cho thấm cả xung thiên). *
(Ngọc Hồ – Nhất Tâm, 1992: tr160).
Thái tổ trông thấy, đọc bài thơ lên mới rõ nghĩa, bèn ban cho thần danh hiệu Xung thiên Thần vương. Rồi bài thơ đó tự nhiên biến mất. Nhà vua lấy làm lạ liền sai thợ tạc tượng thần với một nghi dung nghiêm tuấn trác tuyệt và có cả tám hình nhân đứng hầu. Sau khi sơn thếp xong xuôi, lại thấy dưới cây đại thụ có bốn câu thơ:
Nhất bát công đức thủy,
Tùy duyên hóa thế gian
Quang quang trùng chiếu chúc,
Ảnh một nhật đăng san.
*(Một bát nước công đức* *Tùy duyên độ thế nhân* *Chói lòa thêm đuốc sáng* *Bóng mất nhật lên non). *
(Ngọc Hồ – Nhất Tâm, 1992: tr160).
Nhà sư đem bài kệ tấu lên, nhưng Thái tổ cũng không hiểu bài kệ nói gì. Về sau triều Lý được 8 đời, lại nhường ngôi về tay nhà Trần. Hóa ra chữ Bát là cái bát với chữ Bát là số 8 đồng âm, bát kia là bát này, chính là một nhà được 8 đời vua vậy. Đến Lý Huệ Tông, tên là Sam, đã ứng vào “Nhật đăng san”. Việc ấy được coi là thần diệu. Niên hiệu Trùng Hưng năm đầu có sắc phong thần là Dũng Liệt Đại vương. Năm thứ 4 lại gia phong hai chữ Chiêu Ứng. Niên hiệu Hưng Long 21 còn phong thêm hai chữ Uy Tín (Ngọc Hồ – Nhất Tâm, 1992: tr 158-160).
Về sự tích Sóc Thiên vương, một dị bản Việt điện U linh cũng được coi là của Lý Tế Xuyên thời nhà Trần chép: Không nhớ rõ về đời nào, Thiên vương sinh ở một làng kia, lúc hãy còn phải bế ẵm, trong nước có giặc, vua sai sứ đi các nơi cầu khiến người tài giỏi ra giúp nước. Thiên vương nghe nói vùng dậy hỏi, bà mẹ bảo rõ. Thiên vương liền nói: “Xin mẹ lấy nhiều cơm cho con ăn ngay”, rồi ăn rất khỏe, một chốc hết mấy đấu gạo, chỉ ít lâu thân cao tới hơn mười trượng, ra ứng mộ, đi cùng sứ giả đến kinh đô. Vua rất mừng hỏi muốn xin gì? Thiên vương xin một thanh gươm, một ngựa sắt, rồi lên ngựa thét lớn, xông vào trận, quân giặc thua chạy toán loạn. Khắp các nơi đều yên, Thiên vương liền phóng ngựa đến núi Vệ Linh, lên ngọn cây đa rồi bay lên trời. Nay chỗ Thiên vương bỏ áo vẫn còn, người làng gọi là “cây cởi áo”. Dân chúng lấy làm lạ, lập đền thờ, tế lễ thì dùng bánh trái đồ chay, cầu khẩn mọi việc đều linh ứng (Lý Tế Xuyên, 2001: tr127-129).
Muộn hơn, sách Lĩnh nam Chích quái của Vũ Quỳnh (1453-1516) đã chú trọng đến logic lịch sử trong tích truyện khi viết rằng: Nước ta lúc đó, phía Tây bắc giáp nước Thi La Quỷ (nay thuộc Quý Châu, Trung Quốc); vua nước ấy tên là Hy Bắc Kịch, nhân cơ hội có manh tâm thôn tính các nước chung quanh. Hắn bèn tự xưng là Ân Vương, động binh 30 vạn quân sỹ tiến xuống xâm lăng phương nam. Vua bèn sai sứ giả đi tìm người tài giỏi, đến làng Phù Đổng ở đất Vũ Ninh, có đứa trẻ lên ba, kịp lúc có sứ giả về làng bèn thưa với mẹ mời sứ giả đến. Đứa trẻ nói: Xin phiền sứ giả về tâu với vua đúc cho con ngựa sắt, có đầy đủ ruột gan, cao mười tám thước. Ngoài ra gươm một cây, đầu mũi nhọn, có hình mặt trời mặt trăng, hai bên mép có khắc hình cọp và rồng cuốn mây, roi sắt một cây, dài bảy thước ba phân, đầu tròn, đuôi vuông, tượng trời, tượng đất, nón sắt một cái, rộng một thước năm phân, chóp nhọn, vành rộng, làm tấm chắn, tất cả cho thật chắc, thì có thể chống được giặc. Nhà vua y lời tâu và phong cho em bé lạ kỳ đó là Bắc bình Phá lỗ Tướng quân, Tổng đốc binh mã Đô nguyên súy. Về phía mình, Hùng Vương sai lạc hầu đóng giữ thành Văn Lang, còn Lạc tướng đưa binh đi giúp Đô nguyên súy. Đại binh nhà Hùng khoảng 6 vạn tiến đến Vũ Ninh, còn Ân binh đóng tại Trâu Sơn. Đô nguyên súy từ em bé trở thành vị tướng mình cao hơn hai mươi trượng, phi ngựa xông vào phá giặc, giặc chết la liệt, số còn lại xin hàng và gọi Đô nguyên súy là thần nhà trời. Đô nguyên súy ruổi ngựa đến núi Vệ Linh, cởi áo để lại và bay về trời ngày mồng tám tháng tư. Nhà vua thương tiếc truy tặng tước hiệu Đổng Thiên thần, sai lập đền thờ ở làng cũ. Còn quân Thi La Quỷ không phải nhà Ân thật, mà là giả quân nhà Ân. Thời Lý, Đổng Thiên thần được gia phong là Xung thiên Thần vương, (Vũ Quỳnh, 1993: tr80-88).
Vậy là từ Thiền Uyển Tập anh đến Lĩnh Nam Chích Quái, có thể thấy rất rõ quá trình xây dựng nhân vật Phù Đổng Thiên vương là một quá trình nội tại hóa sức mạnh của đức Phù Đổng. Với Thiền uyển Tập anh thì ngài vốn là Tỳ Sa Môn, có nguồn gốc Ấn Độ giáo là Kuvera, đã khổ tu cả ngàn năm nên được Brahma ban cho bất tử để trông coi kho tàng của trần thế. Khi du nhập vào Mật tông Tây Tạng, Kuvera trở thành Vaisravana, Tỳ Sa Môn, mà Phật giáo Trung Quốc gọi là , Đa Văn Thiên vương, giữ gìn Đạo tràng, Thường nghe Phật thuyết pháp nên hiểu thấu chúng sinh, và là Hộ thế của nhà Phật. Vị thần này giữ gìn phương bắc của châu Diêm Phù Đề, tầng thứ tư núi Tu Di, thống lĩnh hai chúng thần Dạ Xoa, La Sát và thủ hộ cả hai châu kia. Hình tượng thường thấy là Thần vương, tay trái nâng bảo tháp, tay phải cầm gậy báu, chân đạp hai quỷ, là thần trừng ác, khuyến thiện, nên còn được coi là một vị phúc thần. Ngài được người Ấn Độ và người Tây Tạng coi là vị thần Chiến thắng. Ở Trung Quốc, tại chùa Giáo vương Hộ quốc đời nhà Đường ngài được đặt làm thần canh giữ kinh thành, dưới dạng tượng thần đội mũ nhiều góc, mặc áo giáp bền chắc. Thời Đường Huyền Tông rất phổ biến tín ngưỡng này, đặc biệt là ở vùng động Đôn Hoàng (Tống cao tăng truyện, Quyển 1). Theo Kim cương đính du già hộ ma nghi quỹ thì chủng tử của, Đa Văn Thiên vương là (vai), tam muội da hình – hình tướng khí tượng của ngài chính là cây gậy báu. Trong Mật giáo, chủng tử là chữ Phạn biểu thị Phật, Bồ Tát và chư tôn nói chân ngôn, là chữ để các hành giả chân ngôn quán chiếu khi tu phép quán Tự luân, trong phép này chủng tử có nghĩa là từ một chữ có thể sinh ra nhiều chữ, và nhiều chữ lại có thể thu về một chữ (Đại nhật Kinh sớ, Quyển 1, 6, 10, 14). Tại nước ta từ thế kỷ 10 – 12 Mật tông rất thịnh hành cho nên việc các nhà Đinh, Tiền Lê, Lý sử dụng Phật giáo làm hệ tư tưởng và Mật tông làm công cụ ý thức hệ xây dựng nhà nước là điều dễ hiểu. Vì vậy nếu có một tuyến phát triển từ Kuvera – Vaisravana – Tỳ Sa Môn – Đa Văn Thiên vương để trở thành Phù Đổng Thiên vương với chiếc gậy báu dù bằng sắt hay bằng tre đằng ngà trong thời kỳ này như Thiền Uyển Tập anh ghi nhận thì cũng là điều có thể.
**II. Phù Đổng – Nguồn sức mạnh nội tại**
Đến đời nhà Trần, Thiền tông ngày càng phát triển và thay thế dần cho Mật tông thì oai vũ, khí tượng và đặc biệt là sức mạnh của đức Phù Đổng không thể được duy trì theo cung cách của thời Mật tông còn thịnh dưới các triều Đinh, Tiền Lê, và đầu Lý nữa. Vì vậy các cha đẻ của hệ tư tưởng Trần cần phải tìm cách lý giải sức mạnh của đức Phù Đổng từ một cội nguồn mới mẻ và bền vững hơn. Đặc biệt trong cơn binh lửa chống quân Nguyên Mông nhà Trần đã ý thức rất rõ vai trò của những người dân bình thường. Điều đó thể hiện rất rõ trong đoạn sử ghi về lời căn dặn của Trần Hưng Đạo khi Trần Anh Tông đến phủ đệ Vạn Kiếp thăm bệnh ông và hỏi: “Nếu có điều chẳng may mà giặc phương Bắc lại sang xâm lược thì kế sách như thế nào?” Ông tâu: “Đời Đinh Lê dùng được người tài giỏi, trên dưới một dạ, lòng dân không lìa, xây thành Bình Lỗ mà phá được quân Tống…Vừa rồi Toa Đô, Ô Mã Nhi bốn mặt bao vây vì vua tôi đồng tâm, anh em hòa mục, nước nhà góp sức, giặc phải bị bắt…Vả lại, khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước vậy” (Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam, 1985: tr76-77). Bản thân đức Phật hoàng Trần Nhân Tông cũng rất gần gũi với dân: “Vua đi chơi, gặp gia đồng các nhà Vương hầu, tất gọi tên đến hỏi: “Chủ mày ở đâu”, vẫn răn bảo các vệ sĩ không được quát mắng những người ấy, vì khi có hoạn nạn xưa, chỉ có lũ chúng ở lại, vua cảm công lao, đã hộ tụng, mà cho ân huệ đó” (Ngô Thời Sỹ, 1960: tr212). Chính vì vậy, Sử thần khâm phục mà bàn rằng: “Khi nước rút thì bến bờ mới hiện ra, gặp vận cùng thì lòng tiết nghĩa mới rõ rệt; khi vô sự và khi lâm nạn, hoàn cảnh khác mà lòng người thường thay đổi…Hai lần đánh lui quân Nguyên, trèo non lội biển, gối giáo nằm sương, thật là công lao to lớn của chư thần, yêu người mà yêu lây cả chim quạ đậu nóc nhà, quen mặt nhớ tên, gặp ở đường cũng ân cần thăm hỏi, có tình chủ bộc thân yêu nhau. Vua Nhân Tôn như thế thật là khoan hậu”. (Ngô Thời Sỹ, 1960: tr212).
Đặc biệt đến thời Hậu Lê, trải qua cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược với linh hồn của cuộc khởi nghĩa là Nguyễn Trãi thì nguồn sức mạnh của dân ngay từ đầu đã được xác định là nhân tố đầu tiên và cũng là nhân tố cuối cùng của chiến thắng: Dân như nước, chở thuyền là dân và lật thuyền cũng là dân. Điều đó thể hiện rất rõ qua tư tưởng chiến lược “công tâm” trong Bình Ngô sách mà Nguyễn Trãi đã dâng Lê Lợi, và được đúc kết thành phương châm hành động trong Bình Ngô Đại Cáo: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân” “Rút cục, lấy đại nghĩa mà thắng hung tàn; Lấy chí nhân mà thay cường bạo”. (Nguyễn Trãi, 1976: tr77, 79). Chính vì ra đời trong bối cảnh mà vai trò của người dân ngày càng được thừa nhận là có tính quyết định đường hướng phát triển của lịch sử, nên sách Lĩnh nam Chích quái đã lần tìm ngọn nguồn sức mạnh của Thánh Gióng – Phù Đổng Thiên vương một cách rõ ràng hơn về phương diện tích truyện, sâu hơn vào cội rễ nhân dân, và xa hơn về quá khứ, cho đến tận thời Hùng Vương thứ sáu.
Nhưng tại sao Phù Đổng lại là của đứa trẻ ba tuổi? Đây là một câu hỏi không dễ trả lời nếu người đi tìm câu trả lời không vượt khỏi khung khái niệm sinh học thông thường của đời người. Nếu bằng lối tiếp cận biểu tượng thì chúng ta có thể thấy sự cường phát của đứa trẻ là một loại sức mạnh tiềm sinh của hạt mầm, hoặc nói theo ngôn ngữ nhà Phật thì đó là sức mạnh của một chủng tử. Đối với nhà Phật, một chủng tử cũng giống như các loại mễ cốc từ hạt giống sinh ra, tất cả các hiện tượng vật chất hay còn gọi là sắc pháp và tinh thần, hoặc tâm pháp cũng đều có hạt nhân sản sinh, và đó chính là chủng tử. Hạt giống của các loại mễ cốc gọi là ngoại chủng, hạt giống ngoài; đối lại với hạt giống ngoài, Duy thức tông kết hợp chủng tử vào A lại da thức (
*Âlayavijủâna, *Tàng thức) để gọi là nội chủng hay hạt giống bên trong. Hạt giống bên trong biểu hiện công năng sinh quả để kết thành các hiện tượng hiện tiền. Cũng như hạt giống của thực vật có đủ khả năng sản sinh hiện tượng. Trong A lại da thức, chủng tử là nhân, là tác dụng, còn A lại da là quả, là hữu thể (Giải thâm mật kinh, Quyển 2; Thành duy thức luận thuật ký, Quyển 7). Như vậy về phương diện Phật học, người ta hoàn toàn có thể lý giải được một chủng tử là một đứa trẻ lên ba có thể biến thành một Thần vương khi gặp nhân duyên – có nghĩa là khi hội đủ các điều kiện cần thiết. Nhưng đối với luân lý thông thường thì chủng tử thuyết trong trường hợp đứa trẻ lớn bật dậy, trở nên phi thường thật khó quan niệm; vì vậy tiềm thế của Thánh Gióng cần được, và hoàn toàn có thể được liên hệ với kinh nghiệm thực của người bình dân bằng việc quan sát hạt mầm ủ trong đất, sau ba tháng mùa đông lạnh lẽo, khi gặp tiết xuân, nó sẽ nhanh chóng phát triển thành mầm, thành cây, rồi đơm hoa, kết trái. Theo nghĩa đó đức Phù Đổng chính là thành quả của hiện tượng tiềm sinh của hạt mầm đứa trẻ không nói, không cười trước khi gặp nhân duyên sứ giả của nhà vua kịp đến tìm người cự địch. Và ẩn sau triết lý quá trình đó thì hội Gióng có vẻ là một hội mùa.
Về phương diện trên, cố Giáo sư Trần Quốc Vượng đã có một phát hiện quan trọng. Đối với ông, hội Gióng thực sự là lễ hội phồn thực, một hội mùa: “Hội đền Sóc, đó là
*hội Xuân*, một loại hình *hội mùa Việt Nam*. Triết lý hội Xuân căn bản là triết lý phồn thực: Sự gặp gỡ, giao duyên, giao phối gái trai. Ở hội đền Sóc Sơn có lưu hành rộng rãi một hiện vật mang tính biểu tượng mà dân gian vùng đó gọi là cái *Hoa tre* hay “chân giò” heo và được giải thích một cách hữu thức muộn màng là *chiếc roi ngựa* của Thánh Gióng… Thật ra, dưới mắt nhìn của một nhà dân tộc học, như khi nhìn chiếc đũa bông cắm trên bát cơm đặt trên quan tài cúng người chết, giáo sư Từ Chi và chúng tôi phát hiện thấy ngay rằng đó là biểu tượng của dương vật cũng như chiếc Nõ trong cặp đôi nõ nường trong hội Xuân Dị Nậu (Vĩnh Phú) và nhiều nơi khác… * Hội Gióng* tháng Tư mồng Chín lịch trăng là hội kết thúc các hội Xuân, mùa nông nhàn, để bước vào mùa làm ruộng, vụ mùa tháng tư, là đầu mùa mưa Việt Nam, đầu mùa làm ăn ở vùng đồng bằng châu thổ Bắc bộ ngày xưa… Tiến hành hội Gióng là tuân theo một *nghi lễ nông nghiệp…* Đó là tín ngưỡng cầu mưa. Ở Lào là nghi thức té nước, ở hội Gióng là nghi thức múc nước và rước nước về đền tế Thần, ngày mồng Tám… Tết Mưa Dông tháng Tư mở đầu vụ mùa và *Tết Cơm Mới* tháng mười kết thúc vụ mùa là hai nghi lễ nông nghiệp vào loại cổ nhất của cư dân Việt cổ trồng lúa nước… Và hội Gióng, từ một tín ngưỡng về lễ nghi nông nghiệp cổ truyền cầu mưa, thờ thần mặt trời, với thời gian lịch sử đắp đổi, đã trở thành một tín ngưỡng thờ anh hùng chống giặc và một nghi lễ diễn xướng anh hùng ca. Giờ đây người anh hùng văn hóa-thần thoại đã chìm trong vô thức mà người anh hùng chống giặc luôn hiển hiện trong hữu thức. Giờ đây, nghi lễ nông nghiệp đã chìm trong vô thức mà lễ diễn xướng anh hùng ca dân gian thì luôn luôn là phần hữu thức của hội Gióng” (Trần Quốc Vượng, 1987). [http://www.vanhoanghean.com.vn/nhung-goc-nhin-van-hoa/goc-nhin-van-hoa/4064-phu-dong-coi-nguon-suc-manh-viet-ky-1.html](http://www.vanhoanghean.com.vn/nhung-goc-nhin-van-hoa/goc-nhin-van-hoa/4064-phu-dong-coi-nguon-suc-manh-viet-ky-1.html)
**Phù Đổng – Cội nguồn sức mạnh Việt ( 2) ** **Phù Đổng – Cội nguồn sức mạnh Việt ( 2)** **III. Phù Đổng – cội nguồn sức mạnh Việt** [Phát hiện của cố giáo sư Trần Quốc Vượng dường như đã đi tới một khía cạnh hữu thể của lễ hội Phù Đổng, đó là sự phát triển nội tại của triết lý phồn thực, triết lý hội mùa. Nhưng nếu nhìn sâu thêm vào một số chi tiết của lễ hội, hoặc đúng ra là vào những nhân vật rất quan trọng, nếu không nói là quan trọng nhất của lễ hội thì có thể giúp ta lý giải rõ hơn về cội nguồn sức mạnh của Phù Đổng trong tích truyện. Họ vẫn còn hiện diện lồ lộ trên sân khấu diễn xướng như những Kẻ đó Daseins (Heidegger 1949) – dù tan hội, vẫn không chịu ra về, vẫn nhất thiết đứng đó, để được lý giải cho rõ thân phận và vị thế của họ trên Thần điện Tứ bất tử Việt. Đối với những nhân vật này thì việc lý giải triết lý phồn thực và triết lý hội mùa đã thể hiện khía cạnh sinh sôi nảy nở của vạn vật hầu đáp ứng khát vọng no đủ thịnh vượng của cộng đồng, nhưng vẫn để lại câu hỏi về sức mạnh xung thiên của những Phù Đổng mà lễ hội thực sự chuyển tải. Vì quan niệm Phù Đổng là những Phù Đổng, nên thay vì cách gọi “Người anh hùng làng Dóng” của cố Giáo sư Cao Huy Đỉnh (1969), tôi muốn gọi họ là “Những người anh hùng làng Dóng”. Đối với tôi, họ không phải là một người, mà họ là nhiều người; lễ hội của làng Dóng không phải là lễ hội của một làng, mà là lễ hội của nhiều làng, họ không làm cho riêng họ mà cho cả một dân tộc.](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/phu-dong-2.jpg)
Thật may mắn cho những người quan sát lễ hội Phù Đổng khi chúng ta có được các ghi chép rất chi tiết của cố Giáo sư Nguyễn Văn Huyên. Trước hết ông khiến cho chúng ta phải suy nghĩ cùng ông với cái tên Hội Phù Đổng (Một trận đánh thần kỳ trong truyền thuyết Việt Nam). Trận đánh đó được bài binh bố trận không phải bằng các tướng, mà bằng các ông Hiệu, gồm Hiệu cờ, Hiệu chiêng, Hiệu trống, Hiệu trung quân và Hiệu tiểu cổ; tất cả đều được che hai lọng; riêng ông Hiệu cờ được che bốn lọng, vì tượng trưng cho Thiên tướng trong trận đánh. Ngoài những chiếc lọng, cùng ra trận với các chiến binh là những chiếc mũ có gắn gương và trong tay là những chiếc quạt, các tốp chiến sỹ cầm roi. Một nhân vật không kém quan trọng khác là lá cờ có chữ lệnh được cuốn lại đặt trong bao cùng với 100 tờ giấy bản trắng, một ngàn mảnh giấy màu cắt hình con bướm và 60 mẩu gỗ hương nhỏ; và chiếc bao cờ đó được gọi là “miều”. Tiếc rằng Gáo sư Huyên không cho biết “miều” nghĩa là gì? Nhưng theo nghĩa Hán, và nôm thì “miều” hầu hết liên quan đến vẻ đẹp phụ nữ.
Một dàn nhân vật khác do chính phái nữ thủ vai, đó là các tướng của đội quân xâm lược nhà Ân phương Bắc. Họ là các trinh nữ từ 10 – 13 tuổi, tất cả có 28 cô, trong số đó có hai soái, một chánh và một phó đều phải là hai cô xinh nhất và phải chọn ở giáp Ban – giáp liền anh trong làng Phù Đổng. Các tướng giặc thay vì mặc quân phục thì lại được mặc áo dài màu sắc phong phú, đội mũ thêu hoa; cùng với thanh kiếm và lá cờ đuôi nheo, họ còn được đeo nữ trang quí bằng vàng và bạc. Điều thú vị nhất là ngày chính lễ, 28 tướng giặc được đưa đến tập kết tại Đống Đàm (nơi đàm phán); họ ngồi vắt vẻo trên những chiếc kiệu, dưới tán lọng che, xung quanh là họ hàng, bà con và các bạn nữ tiếp tục trang điểm cho các cô “giặc” đó. Cùng với nhân vật các tướng giặc trinh nữ là một nhân vật quan trọng khác, đó là ba chiếc chiếu trắng có chiếc bát úp trên một tờ giấy trắng được giải thích là: chiếu thì tượng trưng cho đồng bằng, bát là đồi gò, còn giấy trắng là mây. Không xa ba chiếc chiếu là một ban thờ. Đám rước kéo đến cùng con ngựa trắng bằng gỗ, binh khí, cờ quạt. Các ông Hiệu tập trung xung quanh chiếu. Sau 30 phút nghỉ ngơi, vào khoảng 2.30 chiều, trận đánh bắt đầu một cách tượng trưng bằng việc ông Hiệu cờ tiến vào chiếc chiếu đầu ở gần ban thờ. Người ta vén hai tay áo rộng của ông và buộc lại phía sau lưng. Vị thủ chỉ làng Phù Đổng có ông thủ từ giúp mở lá cờ khỏi chiếc bao thêu. Bướm giấy màu và những mẩu gỗ hương xổ tung ra và người ta tranh nhau nhặt để lấy khước. Sau một số động tác phát cờ tượng trưng theo hình chữ lệnh, ông hiệu cờ đi lùi ra khỏi chiếc chiếu và đám đông nhảy bổ vào tranh nhau chiếc chiếu ấy, vì chỉ cần một mẩu chiếu dù nhỏ đến mấy cũng đủ may mắn chữa khỏi bệnh tật, đặc biệt đàn bà vô sinh có thể sinh con nếu cướp được một mảnh chiếu. Sau đó một trận đánh thứ hai cũng diễn ra trên ba chiếc chiếu khác gần Đền Mẫu và sau đó cuộc giành chiếu lại diễn ra. Cuối cùng hai tướng đầu sỏ giặc bị hành hình tượng trưng, còn các tướng khác thì quy hàng, được tha. Hôm sau họ đến dâng lễ vật cúng Thần cùng ăn tiệc với quân ta. “Và thế là thiên hạ thái bình” (Nguyễn Văn Huyên, 1938, in lại năm 1996a: 9-25).
Cố giáo sư Nguyễn Văn Huyên đã có những nhận xét vô cùng tinh tế, chính xác và quan trọng: “Lễ hội này ẩn tàng cả hệ tư tưởng đạo lý và triết học, nhằm thể hiện sự hòa hợp trong gia đình và trong quốc gia. Lễ hội cũng hướng vào một ước mong thực hiện Thiên hạ thái bình bằng con đường “Trung dung”. Đây thực sự là một lễ hội của Hòa bình và An lạc. Lễ hội thật tràn đầy biểu tượng… Đó là: Trung, Hiếu, Thuận, Nghịch. Lập tức đáp lại lời kêu gọi của vua đó là Trung. Cúi mình trước đền thờ Mẹ trước khi ra trận và đốt pháo mừng lúc khải hoàn, Thánh Gióng là người con chí Hiếu. Vạch đúng chữ “lệnh” bằng những động tác hoàn toàn ăn khớp, đó là Thuận, bởi thế mà Thánh đã giành được Hòa bình trọn vẹn. Nhưng khi đã hành động theo tư tưởng Nghịch, trái với trật tự tự nhiên hay sự vật đã được an bài, thì Hòa bình là mong manh, và niềm An lạc sẽ chỉ là nhất thời” (Nguyễn Văn Huyên, 1938, in lại năm 1996a: 26).
Quan sát lại màn diễn xướng dựa trên các ghi chép chi tiết của cố giáo sư Nguyễn Văn Huyên, và những hiểu biết còn hạn hẹp của mình, chúng tôi cho rằng:
i) Lễ hội Phù Đổng là để tái hiện một sự kiện vô cùng trọng đại đã xảy ra từ thời tiền sử trên hai bờ con sông Đuống, hoặc nói một cách rộng hơn là trên hai nửa đồng bằng châu thổ Bắc Bộ cổ đại – nửa phía Đông Bắc và nửa phía Tây Nam; khi đó dòng sông Đuống là dòng chảy chính của con sông Hồng, mà Thủy Kinh chú gọi là dòng Trường Giang (Lịch Đạo Nguyên 2005: 433), từ đỉnh tam giác châu Việt Trì ra thẳng vùng sông Lục Đầu, nơi hợp lưu của sông Thương, sông Cầu và sông Đuống – những cái tên vang vọng âm hưởng ngôn ngữ Malay trong ngữ hệ Malayo-Polynesian, mà tôi cho rằng một cội nguồn của nó là vùng văn hóa biển Soi Nhụ – Cái Bèo – Hạ Long (Hà Hữu Nga 1999, 2004) liền kề với khu vực các con sông trên.
ii) Lễ hội Phù Đổng chắc chắn có yếu tố hội mùa, phồn thực, nhưng chủ đề chính của lễ hội lại không phải chỉ là hội mùa, và phồn thực. Các nhân vật, đạo cụ, nghi thức, nội dung lễ và hội dường như là để ghi nhớ và tái hiện một sự kiện lịch sử nào đó, liên quan đến ít nhất là hai cộng đồng dân cư lớn đang trong quá trình thử thách, sau những cuộc xung đột, thậm chí là chiến tranh kéo dài, hầu tìm một tiếng nói chung, một quá trình cùng chung sống hòa bình, dù vẫn còn những mâu thuẫn, xung đột nhỏ.
iii) Loại sự kiện này chắc chắn phải có quy mô rộng lớn, đó có thể là một ký ức ghi lại những sự kiện lịch sử đàm phán (thể hiện qua chi tiết Đống Đàm) hợp nhất hai nửa Núi – Biển trong nền văn minh sông Hồng thời Hùng Vương; hoặc hai nửa liên minh bộ tộc để tạo thành một hình thức tiền nhà nước thống nhất thời văn minh Đông Sơn sớm; đó cũng có thể là sự kiện những nhóm người nói tiếng Malay, có nguồn gốc ven biển tiến sâu vào đất của các nhóm người nói tiếng Môn-Khmer cổ vùng trung du và ven đồng bằng Bắc bộ đang dần hình thành sau đợt biển tiến Holocene trung trong vòng 2500 – 3500 năm trước.
iv) Sự thành công của quá trình đàm phán đi đến thống nhất ấy có sự đóng góp và hy sinh to lớn của những người phụ nữ: họ có thể là những con tin, những món quà trao đổi lấy tài sản, đất đai, và chủ yếu là đổi lấy hòa bình cho hai cộng đồng xung đột. Họ là nhân tố gắn kết, và có thể đã trở thành chiếc cầu nối vững bền nhất cho các hình thức liên minh giữa các bộ lạc, liên bộ lạc, bộ tộc với nhau để dần dần hình thành nên một nhà nước Việt cổ thống nhất. Vì vậy rất có thể sự hy sinh hoặc hiến sinh của họ (hai tướng bị hành hình) so với tỷ lệ còn sống để thắt chặt đoàn kết, xây dựng hòa bình, hòa hợp tộc người của họ có thể đã được đền bù xứng đáng bằng sức mạnh Phù Đổng của dân tộc Việt.
v) Về mặt ngữ âm học lịch sử, hai chữ Phù Đổng vang lên rất thân thuộc đối với người Việt nói riêng và với các cộng đồng người Đông Nam Á, hoặc/và Bách Việt nói chung. Phù Đổng tuy là chữ Hán Việt, nhưng là loại chữ Hán ghi âm tiếng Việt cổ. Phù có thể biến thành, hoặc là kết quả biến đổi của pù, pò, bố, bua, vua, bù, bu, bú, vú, VỢ v.v… Đổng có thể biến thành, hoặc là kết quả biến đổi của đống, trọng, đùng, khổng (lồ), CHỒNG v.v…Rất có thể nguyên nghĩa của Phù – Đổng là sự kết hợp thành VỢ – CHỒNG, một loại thỏa ước, hoặc đúng hơn, đó chính là một loại thể chế xã hội tạo thành sức mạnh vô biên của hai nửa lưỡng hợp, và sau này nó được kết tinh lại trong quan hệ gia đình hạt nhân với một vợ, một chồng.
**IV. Phù Đổng và người anh em ở Philippine**
Đất nước Philippines là ngôi nhà chung của 91 triệu người sống trên 7100 hòn đảo của quần đảo được chia thành các chính thể barangays gần các dòng sông hoặc các cộng đồng ven sông. Tagalog, cơ sở của ngôn ngữ quốc gia Filipino có từ nguyên “taga-ilog” có nghĩa là người “đến từ sông”, đồng nghĩa với “dumagat” “đến từ biển” hoặc “subanen” “thuộc về sông”. Hiện nay trong một số cộng đồng người nói ngôn ngữ Malayo-Polynesian tại Vùng Hành chính Cordillera, Philippines vẫn còn tồn tại thể chế Pudong, Podong, Bodong, hay Vochong, là loại thể chế cam kết chung sống hòa bình, tạo thành liên minh giữa hai cộng đồng người vốn có những xích mích, mâu thuẫn, xung đột và chiến tranh với nhau. Các hình thức cam kết thì rất phong phú tùy theo thời gian, không gian, nhưng điều đáng chú ý nhất là trong đó có cả những cam kết bằng hôn nhân dưới hình thức các thành viên của hai bộ lạc thù địch trở thành vợ chồng của nhau để đảm bảo sự bền vững của hiệp ước liên minh và hòa bình lâu dài giữa hai bên. Chính hình thức thể chế này đã tạo ra sự lớn mạnh lập tức, bất ngờ của hai cộng đồng vốn trước đó nghi kỵ, thù địch khi họ gắn bó với nhau chỉ bằng một hòa ước, không khác gì sự lớn mạnh của đức Phù Đổng vậy. Tôi tin rằng rất có thể lễ hội Phù Đổng chính là một ký ức lịch sử như vậy của dân tộc ta, và nó đã trở thành một cội nguồn sức mạnh của dân tộc.
Vùng Hành chính Cordillera chủ yếu là các dãy núi thuộc phía Bắc đảo Luzon, Philippines bao gồm một số tỉnh là Benguet, Abra, Kalinga, Apayao, Sơn Tỉnh, Ifugao, và Baguio. Tổng diện tích của vùng là 18.300 km2. Người dân vùng này chủ yếu là các bộ lạc miền núi, có lối sống truyền thống gắn bó lỏng lẻo với liên bang. Ngôn ngữ chính thức là tiếng Anh và tiếng Tagalog, nhưng ở nhà và trong cộng đồng người dân chỉ sử dụng tiếng mẹ đẻ của mình. Giống như hầu hết quan niệm của người dân Filipinos, người Cordillerans cũng tin rằng họ có nguồn gốc từ lục địa, có thể đâu đó thuộc Nam Trung Quốc?. (Bellwood, P. 1984, 1985; Blust R. 1984, 1985; Coedès G. 1968; Gaillard J.Ch. and Joel P. Mallari 2004; Ma Guerrero Leon. 1961; Solheim II, Wilhelm G. 2006; Spoehr, A. 1973; Vitales T. 2005). Dân số vùng này có khoảng 1.1 triệu người, chiếm 2% dân số Philippine. Người Cordillerans là một nhóm bản địa, có các luật tục riêng và vẫn được duy trì song song với luật pháp quốc gia, nhất là luật máu trả máu liên quan tới việc giết người. Họ coi đất đai là linh thiêng và là nguồn gốc của sự sống, vì vậy không thể có cái gọi là tư hữu về đất đai hoặc bán đất. Đối với họ, mất đất hoặc chuyển nhượng đất cũng giống như mất đi mạng sống của con người vậy, vì họ tin rằng tổ tiên họ đã đổ máu để bảo vệ đất đai của mình khỏi bọn thực dân. Chính vì vậy các bộ lạc ở đây đã xây dựng thành liên minh chống lại các dự án “phát triển” vùng này. Trong đó thể hiện rõ nhất là sức mạnh của người Kalinga và người Bontok khi họ kiên quyết chặn đứng công trình xây đập Chico, khiến cho hàng nghìn người có khả năng phải di chuyển chỗ ở. Sau đó là sức mạnh của người Tinggian là nhân tố chủ chốt khiến cho chính phủ phải đình chỉ hoạt động của Tập đoàn Cellophil Resources Corporation, trong dự án 200.000 ha rừng khai thác gỗ xúc và làm nguyên liệu bột giấy được trao cho người bạn nối khố của tổng thống Marcos là Herminio Disini vào năm 1973. (Alipio A. J. Paul. 2006).
Người bản địa đã sử dụng các cấu trúc và quy trình chính trị xã hội truyền thống của họ, đặc biệt là việc cam kết bằng hòa ước liên minh, mà người Kalinga gọi là Podong/Bodong/Vochong. Đây là một thể chế xã hội được thực hiện giữa các làng để liên minh với nhau nhằm đạt đến các giải pháp hòa bình về kinh tế, xã hội và xung đột bộ lạc. Hòa ước bị phá vỡ vì một số nhân tố khác nhau, chẳng hạn như trộm cắp, giết chóc, sử dụng các nguồn trong các lãnh thổ khác; hòa ước được khôi phục khi đã có những khoản bồi thường thỏa đáng cho các khiếu nại. Trong các lĩnh vực này đều có cơ chế quản lý xung đột chủ yếu do các làng sử dụng. Thể chế hòa ước là một thỏa thuận song phương và đa phương giữa hai hoặc nhiều cộng đồng phát triển rộng khắp tại các cộng đồng bản địa ở Kalinga, Sơn Tỉnh và Abra. Trong phong trào phản kháng các dự án Chico và Cellophil, các hòa ước đa phương truyền thống đã được tổ chức để xây dựng sự đồng thuận liên bộ lạc nhằm thống nhất nhiều làng mạc phải chịu tác động của các siêu dự án này. Từ Đại hội Vochong đầu tiên được tổ chức tại St. Bridgets thuộc thành phố Quezon City vào tháng 5/1975, sau đó các cuộc hội nghị Vochong được triệu tập định kỳ nhằm mở rộng và củng cố phong trào phản đối các siêu dự án xây đập. Sự việc đã lên đến đỉnh điểm khi ngày 24/4/1980, quân đội của nhà độc tài Marcos đã bắn chết thủ lĩnh bộ lạc Kalinga là Macliing Dulag ngay trong cuộc biểu tình phản đối dự án, nhằm mục đích hăm dọa người dân. Từ ngày ấy, cái chết của Macliing đã được tưởng niệm mỗi năm ngày một lớn hơn để ghi nhớ những anh hùng tử vì đạo nghĩa, hy sinh mạng sống của mình vì cuộc tranh đấu của người Cordillera và là dịp để đoàn kết với những người lãnh đạo phong trào của người Cordillera. Kể từ năm 1985, ngày 24 tháng Tư được lấy làm Ngày của người Cordillera và hàng năm các hành động quần chúng của người dân đã được Liên minh Nhân dân Cordillera lãnh đạo (Alipio A. J. Paul. 2006).
Trong thiên sử thi của người Ifugaos, là những người xây dựng nên hệ thống ruộng bậc thang nổi tiếng thế giới thì thể chế Vochong được coi là phép màu sống còn xuất hiện sau trận chiến giữa các đội quân của Aliguyon vùng Hananga và của Pumbakhayon vùng Daligdigan. Vochong đã khiến cho cả hai bên tham chiến đều không có kẻ bại trận. Aliguyon thách đấu Pumbakhayon bằng cả mạng sống của gia đình chàng và mọi người đều biết về sức mạnh huyền thoại của kẻ thù của chàng là Pumbakhayon, và thật bất ngờ là chàng đã chiến thắng. Về phía mình, Pumbakhayon đã gặp rủi ro khi đánh mất sức mạnh thần thánh của mình trong trận đấu, nhưng bản thân chàng cũng đã chiến thắng và vẫn duy trì được danh tiếng huyền thoại. Chiến thắng kép đó đã diễn ra chính là nhờ có sự trợ giúp của những người phụ nữ, các bà mẹ, những người chị, những người em gái của Aliguyon và Pumbakhayon. Giữa các cuộc chiến, khi những chàng trai của bộ lạc trở về nhà nghỉ lấy sức thì những bà mẹ, các chị em gái lại có dịp khuyên giải họ từ bỏ chém giết, để quay trở về với ruộng vườn, mùa vụ. Cả hai bộ lạc tham chiếm cũng mong muốn mọi thành viên trong bộ lạc được phú bẩm khả năng sinh sản, duy trì nòi giống và giữ mãi sự tồn tại của bộ lạc bằng các nghi lễ hôn nhân giữa hai bên tham chiến bằng thể chế Vochong. Kết cục là Aliguyon cưới Bugan, chị gái của Pumbakhayon; và Pumbakhayon cưới Aginaya, em gái của Aliguyon. Hòa ước được củng cố và đó chính là nguồn cảm hứng của thể chế Podong, Vochong mà cho đến tận bây giờ người Filipinos vẫn còn duy trì. Trong thiên sử thi, hòa ước giữa Aliguyon và Pumbakhayon đưa đến cuộc sống hòa bình lâu dài trong các cộng đồng người Hannanga và Daligdigan ở khu vực miền núi. Họ sống hòa thuận dưới sự lãnh đạo của những người cha huyền thoại, Aliguyon và Pumbakhayon (Santiago, L. Quindoza 2009).
**V. Phù Đổng – Thể chế Vochong**
Trước hết, để làm rõ thêm vấn đề này, xin được nhắc lại một giả thiết nghiên cứu mà lâu nay chúng tôi đã xây dựng và theo đuổi: Các cộng đồng người tiền sử thuộc các văn hóa Soi Nhụ (khoảng 25.000 – 6.000 năm trước), văn hóa Cái Bèo (khoảng 6.000 – 4.000 năm trước), văn hóa Hạ Long (khoảng 4.000 – 3000 năm trước) trong khu vực vịnh Hạ Long và các vùng ven biển xung quanh là những cộng đồng sống với biển bằng nghề đóng thuyền, bè, đi biển, khai thác biển; họ trao đổi với các cộng đồng săn bắt – hái lượm – làm nông trên bờ và kết nối nền văn minh Việt cổ với các cộng đồng ngoài các đảo xa. Chính họ đã góp phần tạo dựng ngữ hệ Malay-Polynesian, nói cách khác, họ là một trong những tổ tiên của các cộng đồng người Malayo-Polynesian hiện đại; và cũng chính họ đã góp phần xây dựng cơ tầng Malay trong tiếng Việt cổ đại, có nghĩa là tiếng Việt thời Hùng Vương, tiếng Việt của nền văn minh Đông Sơn. Vì vậy đối với tôi, sự tương đồng giữa tiếng Việt cổ đại với các nhóm ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Malayo-Polynesian là điều hoàn toàn bình thường. Vấn đề là ở chỗ phải tìm lại được các yếu tố tương đồng ấy trong các trường hợp cụ thể nào mà thôi.
Như vậy là tiếng Việt thời Hùng Vương, tiếng Việt của nền văn minh Đông Sơn, hay nói cách khác, tiếng Việt trước khi tiếp xúc với văn hóa Hán, về cơ bản là tiếng Việt với hệ thống từ vựng mang đậm các yếu tố Malayo-Polynesian. Và đợt biển tiến khoảng 3500-2500 năm trước là một trong những nguyên nhân di cư ồ ạt của các cộng đồng, bộ lạc ven biển do chịu tác động trực tiếp của đợt biển tiến đó. Chính các di dân này đã góp phần tạo dựng các nền văn hóa Malayo-Polynesian trên hầu hết miền Trung, Tây Nguyên và miền Nam Việt Nam. Và cũng chính họ đã chuyên chở các yếu tố văn hóa và ngôn ngữ thuộc nền văn minh Đông Sơn đến bán đảo Malaysia, quần đảo Indonesia và quần đảo Philippines. Đương nhiên các quá trình đó còn được tiếp tục trong suốt lịch sử quan hệ, tương tác văn hóa hai chiều và nhiều chiều giữa Đông Nam Á lục địa, Đông Á với Đông Nam Á hải đảo và xa hơn nữa. Trong quá trình lịch sử đó không ít các yếu tố văn hóa và ngôn ngữ Việt cổ thuộc nền văn minh Đông Sơn đã được lưu giữ tại các tộc người có gốc gác từ nền văn minh Đông Sơn, hoặc có mối quan hệ sâu đậm với nền văn minh Đông Sơn tại các khu vực Đông Nam Á hải đảo, đặc biệt là tại các vùng núi hẻo lánh, ít chịu tác động của các yếu tố văn hóa ngoại lai trong quá trình ấn Độ hóa và thực dân Tây phương hóa ở Malaysia, Indonesia và Philippines.
Trong bối cảnh đó, có thể giả định rằng Podong/Bodong/Vochong cũng chính là thể chế xây dựng các hòa ước liên minh giữa nhiều cộng đồng người khác nhau thời Hùng Vương – Đông Sơn vốn có nguồn gốc sâu xa từ các văn hóa Hòa Bình, Bắc Sơn, Soi Nhụ ở các vùng núi – biển Tây Nam, Tây Bắc, Việt Bắc, Đông Bắc hội tụ về khu vực đồng bằng cổ Phú Thọ – Sơn Tây – Vĩnh Phúc, tạo dựng cơ tầng đầu tiên của nhà nước Hùng Vương ở đó khi biển tiến. Sau đó, cùng với quá trình biển thoái họ cũng đã tiến dần ra biển, khai thác vùng trung tâm đồng bằng Bắc bộ màu mỡ đang hình thành và tạo dựng nền văn minh Đông Sơn rực rỡ bằng chính thể chế Podong/Bodong/Vochong đó. Và cũng chính thể chế này đã góp phần đoàn kết các cộng đồng có nguồn gốc khác nhau thành một nhà nước Việt cổ Hùng Vương trước hết ở vùng đồng bằng sông Hồng, sau đó nó tiếp tục lan tỏa đến các vùng đồng bằng sông Mã, sông Lam về phía Nam và các vùng xa hơn thuộc Lưỡng Quảng (Trung Quốc ngày nay) ở phía Bắc. Thể chế này đánh dấu một sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong các xã hội tiền sử du cư chưa có chế độ hôn nhân một vợ một chồng, mà ở đó những đứa con do người mẹ sinh ra và cộng đồng mẫu hệ của mẹ nuôi dưỡng, không chắc chắn cha mình là ai. Các làng định cư và nền sản xuất nông nghiệp lúa nước đã dần dần tạo dựng một nền văn minh Việt cổ với thể chế gia đình ổn định, từ đầu có thể là các gia đình lớn với những người mẹ đẻ và những người bố chung của bộ lạc hoặc cộng đồng đối ngẫu thông qua thể chế Vochong. Sau đó dần dần tách thành các gia đình mẫu hệ một vợ với một hoặc nhiều hơn một chồng; cuối cùng là thể chế gia đình một vợ một chồng.
Về phương diện ngôn ngữ học lịch sử, hoàn toàn có thể dễ dàng chứng minh quá trình biến đổi ngữ âm từ Podong thành Phù Đổng, từ Vochong thành Phù Đổng, và ngược lại từ Phù Đổng thành Podong/Vochong – Vợ chồng. Như vậy thể chế Vochong/Phù Đổng/Vợ chồng lúc đầu vốn là một loại hòa ước, cam kết liên minh xây dựng cuộc sống hòa bình lâu dài giữa hai hoặc nhiều cộng đồng người với nhau bằng nhiều hình thức, trong đó có cả hình thức hôn nhân mang tính tập thể nhằm tạo sự đồng thuận thành một cộng đồng lớn. Có thể đó chính là ý nghĩa ban đầu của câu thành ngữ: Thuận Vợ thuận Chồng bể Đông tát cạn. Theo nghĩa gốc của nó, câu thành ngữ này là để chỉ sức mạnh của thể chế Vochong/Phù Đổng/Vợ chồng từ thời tiền sử, khi các cộng đồng người phân tán, mâu thuẫn, xung đột và thậm chí thù địch đã cam kết bằng thể chế Vochong gắn bó thành một cộng đồng lớn, đồng thuận, đoàn kết, nhờ đó mà có được một nguồn sức mạnh vô song để làm được cả những công việc phi thường như Thánh Gióng – Phù Đổng đã làm.
Chắc chắn trong thời đại Hùng Vương, thể chế Vochong-Phù Đổng đã được thực hành tại nhiều vùng thuộc châu thổ và trung du Bắc Bộ, và có thể tại các nơi khác nữa. Rất có thể các thể chế đó đã để lại dấu ấn ở những nơi được gọi là dấu chân Ông Đổng ở nhiều địa phương khác nhau: làng Bình Tân (xã Thị Cầu, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh), núi Đạm (xã Nam Sơn, huyện Quế Võ), núi Khám (xã Việt Đoàn, huyện Tiên Sơn), bờ giếng làng Bưởi Nồi (xã An Bình, huyện Gia Lương), đỉnh Sóc (Sóc Sơn, Hà Nội); ở Hội Xá gần làng Gióng; ở làng Trung Mầu (Gia Lâm); ở Võ Giàng (ngày nay là Quế – Võ); ở làng Hà Lỗ và Hà Phong (ngày nay là xã Liên Hà, huyện Đông Anh); ở Mai Cương; ở Bưởi Nồi (xã An Bình, Gia Lương). Và cả ở những nơi mà tương truyền cả người lẫn ngựa Gióng đã đến như làng Cáo (Xuân Tảo) hồ Tây; Đông Đồ (Xã Nam Hồng, Đông Anh); làng Sổ (Phủ Lỗ). Hai bên đường Gióng đi từ Đông Anh, Kim Anh đến Đa Phúc, đều in dấu chân ngựa (ao chuôm) những dấu chân ấy càng gần đến Sóc Sơn càng trông rõ, như những cái giếng đào theo hai hàng thẳng và so le nhau mà các cụ già bảo rằng không bao giờ sứt bờ và cạn nước (Cao Huy Đỉnh, 1969).
Bên cạnh những địa phương liên quan đến sự tích Thánh Gióng, dường như thể chế Vochong tiền sử vẫn lưu lại dấu ấn trong tục kết chạ hay còn gọi là kết nước nghĩa ở nhiều nơi thuộc các tỉnh đồng bằng – trung du Bắc bộ. Về thực chất tục kết chạ chính là tạo thành một liên minh gắn bó hai cộng đồng qua nhiều đời. Hơn nữa không gian của tục kết chạ gần như cũng hoàn toàn trùng khít với không gian diễn ra các tích truyện Thánh Gióng, trong đó điển hình là vùng Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Vĩnh Phúc. Ở Bắc Ninh, Bắc Giang lịch sử kết chạ “còn lưu truyền rất rõ nhiều sự kiện cụ thể, thể hiện những tình cảm, ân nghĩa đáng trân trọng. Một số các làng kết chạ tiêu biểu như: làng Cao Thượng và Liên Chung (huyện Tân Yên, Bắc Giang); làng Phú Cốc (xã Quang Minh, Hiệp Hòa, Bắc Giang) với làng Soi Cốc (xã Tân Tiến, huyện Phổ Yên, Thái Nguyên); làng Xuân Biều với Cẩm Hoàng, làng Nga Trại với làng Đông Lâm (Hiệp Hòa). Một trong những tích truyện tiêu biểu cho tục kết chạ là làng Kim Thượng (xã Kim Lũ, Sóc Sơn, Hà Nội) và Trâu Lỗ (xã Mai Đình, Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang). Năm 1592, thôn Kim Thượng mở hội tế thần. Lúc lễ tế chuẩn bị kết thúc, bỗng dưng con trâu trắng làm vật tế lồng lên, vượt qua sông Cầu chạy sang nằm phủ phục trước ngôi đền của làng Trâu Lỗ, nơi thờ Trương Hống và Trương Hát. Hai năm sau đã diễn ra buổi lễ kết nghĩa lịch sử giữa hai làng ở tại Đền thờ Trâu Lỗ. Đặc biệt không kém là câu chuyện kết chạ giữa làng Hương Câu và làng Phúc Linh từ cách đây khoảng 200 năm trước mà nghĩa chạ còn mãi đến nay. Năm 2001, nhân dân Hương Câu tôn tạo lại ngôi đình thì dân anh kết chạ Phúc Linh đã tự nguyện đóng góp công sức, vật liệu, và tiền của vào công việc tôn tạo đó, (Theo Nguyễn Khải Hoàn, 2011).
Các ví dụ trên cho thấy thể chế xây dựng liên minh tiền sử đã tồn tại hàng ngàn năm. Cùng với thời gian thể chế đó đã biến đổi rất nhiều về hình thức, và cả nội dung, có những yếu tố đã được khai thác, phát triển thành chiến lược, thành nghệ thuật liên minh chính trị giữa các cộng đồng, các quốc gia, chẳng hạn như các cuộc hôn nhân hoàng gia Việt – Chăm, Việt – Miên, Việt – Ai Lao, các vua chúa gả con gái cho các tù trưởng miền biên cương, v.v… Tuy nhiên cái còn được lưu giữ chính là ý nghĩa sâu xa của nó: tạo dựng sức mạnh bằng các liên minh hòa bình. Và càng về sau thì phương thức liên minh bằng hôn nhân càng ít hơn, hoặc biến tướng thành các hình thức khó nhận biết hơn. Thay vào đó là những quy định càng ngày càng mang tính lễ giáo. Điều đó thể hiện rõ nhất qua quy định bất thành văn về việc hai cộng đồng kết chạ, hoặc hai nhóm liền anh – liền chị quan họ coi nhau như anh em ruột thịt nên trai gái hai bên không được lấy nhau. Bằng chiến lược mới này, nguồn xung năng khổng lồ của hôn nhân và tình yêu đã được định hướng vào nghĩa vụ, trách nhiệm với nhau giữa các thành viên trong liên minh. Cùng với quá trình đó cội nguồn sức mạnh Phù Đổng cũng bị khuất lấp dưới rất nhiều lớp xiêm áo, và nó chỉ có thể khải lộ thông qua một Ngôn trí Tường minh (Sheehan Th. 1988), và đó chính là cái tên Podong – Vochong – Phù Đổng của sân khấu diễn xướng lễ hội Gióng mà ở một thời điểm nào đó nó đã trở thành tên gọi làng Phù Đổng.
**Đôi lời cuối bài viết:**
Ai đó đã nói rất chính xác rằng sự vật thì nhiều mà ngôn từ lại ít, vì vậy hiện tượng đồng âm khác nghĩa đã tồn tại phổ biến ở mọi ngôn ngữ, đặc biệt là những cổ ngữ, khi số lượng từ vựng còn có hạn mà con người lại phải diễn đạt vô vàn sự vật và trạng huống luôn vận động, sinh sôi, mới mẻ xung quanh mình, liên quan đến mình. Chắc chắn hai chữ Phù Đổng cũng không nằm ngoài quy luật đó. Vì vậy, bằng bài viết nhỏ này tôi muốn lần tìm, hầu chắp nối một đầu mối rất mong manh của vài mảnh sợi ngôn ngữ cổ còn vương lại đâu đó trong nhóm ngôn ngữ Malayo-Polynesian hòng mon men bước đến bên bờ vực thẳm sâu xa nhất và u mặc nhất của tâm hồn Việt, đó là cái bí ẩn ngàn đời của một trong những hình tượng Tứ bất tử siêu việt nhất của dân tộc – đức Phù Đổng. Tôi mạo muội nghĩ rằng sở dĩ ngài là bất tử vì ngài chính là biểu tượng cho cội nguồn sức mạnh gắn kết những mảnh cộng đồng người rời rạc, thậm chí thù địch lại thành một dân tộc; ngài còn là sợi dây vô hình tạo nên những đôi lứa, những gia đình, những cặp vợ chồng và những đàn con cháu trường tồn của dân tộc này. Ngài chính là một thánh thể kép hòa quyện gia đình và cộng đồng, nhà và nước, tình yêu và hòa bình, niềm hạnh phúc của cuộc sống đời thường và cái bất tử của những công nghiệp vệ quốc hộ dân kỳ vĩ. Ngài vẫn không ngừng sáng tạo, sinh sôi và nảy nở cùng dân tộc Việt, bởi vì ngài chính là biểu tượng dân tộc Việt mà cội nguồn sức mạnh linh thánh của biểu tượng ấy lại được nuôi nấng bằng chính dòng sữa của những bà mẹ Việt suốt đời trồng cà, cấy lúa, dệt vải, nuôi con để có được ngài, để chăm bẵm ngài, để được hóa thân vào ngài mà trở thành Phù Đổng, trở thành Vợ Chồng, trở thành Nước Nhà, trở thành Hòa Bình, trở thành Hòa Hợp, trở thành Sinh Sôi, và trở thành Bất Tử.
**TÀI LIỆU DẪN**
Alipio A. J. Paul. 2006. Natural Resource Conflicts in the Philippine Cordillera Mountains. La Trinidad, Benguet, Philippines. Cordillera Conservation Trust, Philippine.
Bellwood, P. 1984,1985. Ahypothesis for Austronesian origins. In Asian Perspectives No. 26 (1: 107-117).
Blust, Robert 1984-1985. The Austronesian homeland, a linguistic perspective. In Asian Perspectives No. 26(1): 45-67.
Cao Huy Đỉnh 1969. Người anh hùng làng Dóng. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Coedès, George 1968. The Indianized States of Southeasts Asia. Honolulu: East-West Center Press.
Gaillard, Jean-Christophe and Joel P. Mallari 2004. The peopling of the Philippines: A cartographic synthesis. Hukay 6 1-27.
Giáo hội Phật giáo Việt Nam 1990. Thiền uyển Tập anh (Anh tú Vườn Thiền). Phân viện Nghiên cứu Phật học – Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội.
Ma Guerrero Leon. 1961. The First Filipino. Manila: National Commission of the Centennial of Jose Rizal.
Hà Hữu Nga 1999. Văn hóa Soi Nhụ – Một cội nguồn của ngữ hệ Malayo-Polynesian. Đề tài khoa học Xây dựng Bảo tàng Sinh thái Vịnh Hạ Long – Ban Quản lý Vịnh Hạ Long năm 1999. Tp Hạ Long, Quảng Ninh.
Hà Hữu Nga 2004. Văn hóa Hạ Long và quá trình hình thành Nhà nước Việt Cổ: Tiếp cận Khảo cổ học Nhận thức. Bảo tàng Quảng Ninh – Đề tài khoa học “Nghiên cứu văn hóa Hạ Long, đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát huy”, Tp. Hạ Long, Quảng Ninh 2004.
Heidegger 1949. Existence and Being. In Existentialism from Dostoyevsky to Sartre. Edited by Walter Kaufman published in full. Martin Heidegger.
Lê Tắc 1961. An Nam Chí lược, Toàn bộ 19 quyển. Viện Đại học Huế, Ủy ban Phiên dịch Sử liệu Việt Nam.
Lịch Đạo Nguyên 2005. Thủy kinh Chú sớ (Lịch Đạo Nguyên chú, Dương Thủ Kính, Hùng Hội Trinh sớ; Đoàn Hy Trọng điểm hiệu; Trần Kiều Dịch phúc hiệu). Bản tiếng Việt của Nguyễn Bá Mão Nxb. Thuận Hóa – Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây.
Lý Tế Xuyên 2001. Việt điện U linh. Nxb. Văn học, Hà Nội.
Ngọc Hồ – Nhất Tâm 1992. Việt điện U Linh Tập lục Toàn biên. Nxb. Cửu Long.
Ngô Thời Sỹ 1960. Việt sử tiêu án – Từ Hồng Bàng đến ngoại thuộc nhà Minh. Bản dịch của Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á châu. Văn hóa Á châu xuất bản, Sài Gòn.
Nguyễn Khải Hoàn 2011. Tục kết chạ ở các làng cổ ven sông Cầu: Kim Thượng Trâu Lỗ sắt son một lời thề.
[http://cema.gov.vn/modules.php?name](http://cema.gov.vn/modules.php?name).
Nguyễn Trãi 1976. Nguyễn Trãi Toàn tập. Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam – Viện Sử học. In lần thứ hai có sửa chữa và bổ sung. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Nguyễn Văn Huyên 1938, 1996a. Hội Phù Đổng (Một trận đánh thần kỳ trong truyền thuyết Việt Nam-1938). Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam, tập II, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.7-26.
Nguyễn Văn Huyên 1938, 1996b. Hát và múa Ải Lao ở hội Phù Đổng (Bắc Ninh). Trong Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam, tập II, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.45-68.
Santiago, L. Quindoza 2009. Many Stories, One Journey: Literary translation in the Philippines. University of Hawaii at Manoa, C&E Publishing.
Sheehan, Th.1988. Hermeneia and Apophansis: The early Heidegger on Aristotle. Thomas Sheehan in Franco Volpi et al, Heidegger et Idée de la Phénoménologie, Dordrecht: Kluwer 1988, pp. 67-80.
Solheim II, Wilhelm G. 2006. Origins of the Filipinos and their Languages. Nineth Philippine Linguistics Congress (25 – 27 January 2006). Organized by the Department of Linguistics, University of the Philippines.
Spoehr, Alexander 1973. Zamboanga and Sulu: An Archaeological Approach to Ethnic Diversity. Ethnology Monographs No. 1. Pittsburgh: Department of Anthropology, University of Pittsburgh.
Trần Quốc Vượng 1987. Căn bản triết lý người anh hùng Phù Đổng và hội Gióng. In lại trong Lễ hội Thánh Gióng, Nxb. Văn hóa Thông tin, H.2009, tr.435-438.
Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam 1985. Đại Việt Sử ký Toàn thư. Bản khắc in năm Chính Hòa thứ 18 (1697). Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Vũ Quỳnh 1993. Tân đính Lĩnh Nam Chích quái. Bùi Văn Nguyên dịch, chú thích, dẫn nhập. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Vitales, Taj 2005. Making the Vanua: Technologies and changing seascapes in Batanes. Test Pit Chronicle of the University of the Philippines Archaeological Studies Program. Dec. 2005: 19.
[http://www.vanhoanghean.com.vn/nhung-goc-nhin-van-hoa/goc-nhin-van-hoa/4070-phu-dong-coi-nguon-suc-manh-viet-ky-2.html](http://www.vanhoanghean.com.vn/nhung-goc-nhin-van-hoa/goc-nhin-van-hoa/4070-phu-dong-coi-nguon-suc-manh-viet-ky-2.html)
# **
**BÀI DIỄN VĂN HAY NHẤT THẾ KỶ** **Georges Graham Vest**
** Diễn văn của luật sư Georges Graham Vest tại một phiên tòa xử vụ kiện người hàng xóm làm chết con chó của thân chủ, được phóng viên William Saller của The New York Times bình chọn là hay nhất trong tất cả các bài diễn văn, lời tựa trên thế giới trong khoảng 100 năm qua.**
|Thưa quý ngài hội thẩm,|
Người bạn tốt nhất mà con người có được trên thế giới này có thể một ngày nào đó hoá ra kẻ thù quay lại chống lại ta. Con cái mà ta nuôi dưỡng với tình yêu thương hết mực rồi có thể là một lũ vô ơn.
Những người gần gũi thân thiết ta nhất, những người ta gửi gắm hạnh phúc và danh dự có thể trở thành kẻ phản bội, phụ bạc lòng tin cậy và sự trung thành. Tiền bạc mà con người có được, rồi sẽ mất đi. Nó mất đi đúng vào lúc ta cần đến nó nhất. Tiếng tăm của con người cũng có thể tiêu tan trong phút chốc bởi một hành động một giờ.
Những kẻ phủ phục tôn vinh ta khi ta thành đạt có thể sẽ là những kẻ đầu tiên ném đá vào ta khi ta sa cơ lỡ vận. Duy có một người bạn hoàn toàn không vụ lợi mà con người có được trong thế giới ích kỷ này, người bạn không bao giờ bỏ ta đi, không bao giờ tỏ ra vô ơn hay tráo trở, đó là con chó của ta.
Con chó của ta luôn ở bên cạnh ta trong phú quý cũng như trong lúc bần hàn, khi khoẻ mạnh cũng như lúc ốm đau. Nó ngủ yên trên nền đất lạnh, dù đông cắt da cắt thịt hay bão tuyết lấp vùi, miễn sao được cận kề bên chủ là được. Nó hôn bàn tay ta dù khi ta không còn thức ăn gì cho nó. Nó liếm vết thương của ta và những trầy xước mà ta hứng chịu khi ta va chạm với cuộc đời tàn bạo này. Nó canh giấc ngủ của ta như thể ta là một ông hoàng dù ta có là một gã ăn mày.
Dù khi ta đã tán gia bại sản, thân bại danh liệt thì vẫn còn con chó trung thành với tình yêu nó dành cho ta như thái dương trên bầu trời. Nếu chẳng may số phận đá ta ra rìa xã hội, không bạn bè, vô gia cư thì con chó trung thành chỉ xin ta một ân huệ là cho nó được đồng hành, cho nó làm kẻ bảo vệ ta trước hiểm nguy, giúp ta chống lại kẻ thù.
Và một khi trò đời hạ màn, thần chết rước linh hồn ta đi để lại thân xác ta trong lòng đất lạnh, thì khi ấy khi tất cả thân bằng quyến thuộc đã phủi tay sau nắm đất cuối cùng và quay đi để sống tiếp cuộc đời của họ. Thì khi ấy còn bên nấm mồ ta con chó cao thượng của ta nằm gục mõm giữa hai chân trước, đôi mắt ướt buồn vẫn mở ra cảnh giác, trung thành và chân thực ngay cả khi ta đã mất rồi.
**Georges Graham Vest (1830-1904)** **Nguyên bản tiếng Anh:** **A Tribute To The Dog**
Gentlemen of the jury:
The best friend a man has in the world may turn against him and become his enemy. His son or daughter that he has reared with loving care may prove ungrateful. Those who are nearest and dearest to us, those whom we trust with our happiness and our good name may become traitors to their faith. The money that a man has, he may lose. It flies away from him, perhaps when he needs it most. A man’s reputation may be sacrificed in a moment of ill-considered action. The people who are prone to fall on their knees to do us honor when success is with us, may be the first to throw the stone of malice when failure settles its cloud upon our heads.
The one absolutely unselfish friend that man can have in this selfish world, the one that never deserts him, the one that never proves ungrateful or treacherous is his dog. A man’s dog stands by him in prosperity and in poverty, in health and in sickness. He will sleep on the cold ground, where the wintry winds blow and the snow drives fiercely, if only be may be near his master’s side. He will kiss the hand that has no food to offer; he will lick the wounds and sores that come in encounter with the roughness of the world. He guards the sleep of his pauper master as if he were a prince. When all other friends desert, he remains. When riches take wings, and reputation falls to pieces, he is as constant in his love as the sun in its journey through the heavens.
If fortune drives the master forth an outcast in the world, friendless and homeless, the faithful dog asks no higher privilege than that of accompanying him, to guard him against danger, to fight against his enemies. And when the last scene of all comes, and death takes his master in its embrace and his body is laid away in the cold ground, no matter if all other friends pursue their way, there by the graveside will the noble dog be found, his head between his paws, his eyes sad, but open in alert watchfulness, faithful and true even in death.
**George Graham Vest** [http://www.thuvienhoasen.org/D_1-2_2-44_4-13553_5-50_6-1_17-1_14-2_15-2_10-1520_12-1/bai-dien-van-hay-nhat-the-ky.html](http://www.thuvienhoasen.org/D_1-2_2-44_4-13553_5-50_6-1_17-1_14-2_15-2_10-1520_12-1/bai-dien-van-hay-nhat-the-ky.html)
## *
## ĐÀ LẠT NHỚ HUẾ
**Công Lập**
*
*Một chút Huế ở phương trời Đà Lạt,
Hồ Xuân Hương hay mái tóc sông Hương,
Thác nước bạc nhớ những ngày mưa lũ
Chở phù sa chuyền hơi ấm ruộng vườn. * *Dải mây trắng hôn ngàn thông đỉnh Ngự,*
* Trôi lang thang tìm hoa nắng đâu đây,*
* Nắng chao nhẹ, ven đồi hoa Quỳ nở*
* Tưởng ngòai kia đang lúc Huế sang mùa.* *Chào Xuân đến, trăng lên từ Cồn Hến,*
* Tiễn Đông đi, trăng rời bến Văn Lâu,*
* Lấp lánh trăng sao đan dải lụa mấy sắc cầu vồng*
* Dòng thơ nhạc gối sương đêm rơi giữa lòng phố Huế*
* Dù xa quê, dù cuộc đời dâu bể,*
* Ai dễ quên mình miền đất mẹ dấu yêu.*
*Một chút Huế nơi Hoàng Triều Cương thổ*
* Một vì Vua không được ngự ngai vàng*
* Áo bào, ấn kiếm, cung đình cổ*
* Giấu phố thông reo những nỗi niềm.* *Một chút Huế giữa rừng hoa Đàlạt*
* Màu hoa sim, màu phượng tím lẻ loi,*
* Đừng quên tôi Violet xa xôi*
* Nghe sương lạnh nhớ ai màu tím Huế ?.* *Yêu không dễ lời chia tay chẳng khó*
* Cuộc đời vui là biết đợi chờ nhau.*
**
*Một dáng Huế bên dòng người Đà Lạt*
* Ai Trại Hầm, ai Trại Mát, Lữ Gia,*
* Ai Thái Phiên, ai Ánh Sáng, Cổ Loa,*
* Phong cách Huế… sống hiền hòa thanh lịch.* *Xa vắng mãi…nào ai quên nguồn cội*
* Sinh hoạt Họ, Làng, chạp, giỗ, đồng hương,*
* Sống nghĩa tình dù vất vả tha phương*
* Đêm trăn trở quê hương mùa bão lụt* *Hạt gạo cắn đôi – sẻ chia no đói,*
* Nguồn động viên – an ủi lúc cơ hàn.*
* Một dáng Huế – bản trường ca muôn thuở*
* Ở nơi mô cũng sâu lắng kiên cường.*
***
*Một giọng Huế trong lòng người Đalạt*
* Lời “Huế thương” xao động- “Xứ Hoa đào”.*
* Thông tĩnh lặng , mặt hồ thôi gợn sóng,*
* Ai thả xuống dòng…chiếc nón bài thơ.* *Điệu ru con , nôi kẽo kẹt đong đưa*
* Mái chèo nhỏ đưa ta về biển cả,*
* À.ơ…“Trăng nghiêng, ngã bóng Nội Thành*
* Đường xa mấy dặm mà anh chưa về”…* * Lời ru chi trong cảnh vắng, đêm khuya
Nghe xao xuyến, từ nơi mô vọng lại,
Tiếng yêu thương trăm năm còn đọng mãi,
Huế ta ơi! đến Đalạt bao giờ.
Tháng 1.201*
**
*Thơ *Việt Trang Dalat *Thơ*Việt Trang Dalat
## BỤI THA HƯƠNG, BÌNH YÊN,ĐỜI SẼ ĐI VỀ ĐÂU
** BỤI THA HƯƠNG
** *Có thể nào ngồi lặng giữa đêm khuya
Tàn điếu thuốc không nhớ về bè bạn
Làn khói quyện mong manh hoa tuyết trắng
Vỡ mơ hồ từng mảnh vụn pha lê*
Có thể nào nhắp vài giọt cà phê
Cuốn tròn lại những buồn thương tản mạn
Hương vị ngọt thấm dần như mật đắng
Mặc bên đời sương gió thoáng bay đi
Có thể nào không tha thiết tình quê
Nghe bất chợt vọng câu hò mái đẩy
Thành phố cũ nghĩ ngàn năm vẫn vậy
Một dòng sông một dáng núi thanh kỳ
*Có thể nào chưa mỏi cánh chim di
Khi sỏi đá rã rời theo năm tháng
Hẹn thăm lại với ân tình dĩ vãng
Bụi tha hương dẫu phủ kín đường về* ** BÌNH YÊN
** *Vô ưu sóng hồ luân vũ
Bên đồi thông hát triền miên
Thân ngựa kiếm cơm nuôi chủ
Suốt ngày gặm cỏ bình yên
Mời mọc giọng nài mừng rỡ
Bâng quơ khách mãi đợi thuyền
Chợt nhớ một vần thơ cổ
Ngựa về người lững cương yên*
## ĐỜI SẼ ĐI VỀ ĐÂU
Khi chim mẹ về tổ
Tha mồi mớm chim non
Em cũng vừa tan chợ
Kiếm gạo tiền nuôi con
*
Bay mấy vòng đâu đó
Chim trống hót vu vơ
Rong chơi anh xuống phố
Về nhà ngồi làm thơ
*
Nghĩ mà vô tích sự
Chim và anh giống nhau
Không tiếng thơ tiếng hót
Đời sẽ đi về đâu
**
**Yêu ** *Nhạc và lời:* Nguyễn Kiệt *Tiếng hát:* Thanh Phong
# **
**Hang đ** **ộ** **n** **g** *T* *ả* *n vă* *n* **Nguy** **ễ** **n Ng** **ọ** **c T** **ư** [Nhìn vào bản vẽ nhà con gái trải ra trên đất, má hỏi vậy rồi cái chỗ dành cho khách ngủ nó nằm ở đâu. Em chưng hửng nói làm gì có. Má cũng chưng hửng hỏi gì kỳ vậy?](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/hang-dong.jpg)
Nhà má, cũng là bản sao của nhà ngoại, không rộng rãi nhưng luôn kê thừa ra bộ ván ngựa, bộ vạc cau, hay chiếc giường thước sáu dành cho bà con tới chơi ngủ lại. Quan trọng ngang bằng tủ ly là tủ gối, những bộ mền gối nằm không phải là mới tinh, nhưng sạch sẽ. Thỉnh thoảng, lựa ngày được nắng, má lại mang chúng ra phơi phóng cho thơm, hờ khi họ hàng ghé qua không phải trằn trọc vì mùi ẩm mốc. Ở trong tâm thế đón khách tới chơi bất tử, nên nhà má luôn sạch, trên bàn đặt sẵn bình thủy nước sôi với bộ ấm trà. Cũng giống như những ngôi nhà trong xóm, luôn có bộ vạc nhỏ đặt ở hàng ba, khạp nước mưa nhỏ cho khách bộ hành lỡ buổi. Hàng rào thấp, ơ hờ như chẳng có, trang trí cho vui chớ không phải để ngăn cách. Cửa mở phơi lòng. Ở cái xóm nhỏ vàm sông đó, nồi chè khoai môn và tiếng gà gáy đều chan đến ít nhất năm nóc gia.
Một ngôi nhà luôn phơi bày nết ở của chủ nhân nó.
Làm việc ngay trên bản vẽ, em đưa ra những yêu cầu giống như cho việc xây một cái hang hơn là cái nhà : kín, chắc, không ai ảnh hưởng tới ai. Rào nhà em cao, cắm trên đầu rào những thanh sắt nhọn như ngọn giáo. Nhà bên xóm còn giắt miểng chai bia lên, quắc lạnh trong nắng, nhìn rợn thay cho bọn trộm. Tường dày hai lớp gạch, để mọi tiếng động bên xóm được đẩy ra xa, và cây trồng nghiêng ngã về sân nhà, bảo đảm không cái lá nào rơi lạc qua sân khác. Nhà mình là một cái hang, em nghĩ vậy, khi ngắm nghía tổ ấm sắp thành hình.
Em sẽ cố thủ ở đây, tận hưởng sự riêng tư, không mặc gì trên người hoặc hát vống lên mà chẳng ngượng ngùng chi hết. Cơm khét chỉ mình ta biết, khà khà. Nghe người ta kể từng có thời kỳ cả nước hát chung bài hát, mặc chung sắc áo, và cùng ăn những món như nhau. Họ bị triệt tiêu những ý nghĩ khác lạ, những hành động không giống như bất cứ đám đông nào. “Quên chính mình, quên mình muốn gì đi, rồi thì sống ngon lành”, bí quyết của những người từng trải qua mùa đồng phục, khi em tò mò đi hỏi. Hóa ra chỉ ngắn gọn vậy, khi mô tả một nỗi đau bản thân bị đánh mất.
Nên em trân trọng cái đời sống mà em nghĩ là khá dễ chịu, nhiều lựa chọn này. Thiếu niên thoải mái nhuộm tóc xanh mặc quần đáy thòng đến gối lắc lư điên dại theo một bài nhạc ngoại. Nhà báo thoải mái xăm trái tim đẫm lệ lên tay. Hai thằng con trai thoải mái hôn nhau giữa chỗ đông người. Chương trình thời sự trên đài truyền hình quốc gia thoải mái chen quảng cáo thuốc nam khoa một người khỏe hai người vui, mặt mày thỏa mãn. Và em, được một mình, tùy ý. Nhà chức trách căng thẳng vì người ta tụ tập, hoàn toàn chẳng bận tâm kẻ một mình. Em xài đã đời cái quyền được một mình đó. Dĩ nhiên khi khả năng này thuần thục, sắc sảo thì cũng có nghĩa vài khả năng khác trong em bị cùn lụt đi.
Có lần đọc nửa cuốn
*Nh* *ữ* *ng b* *ứ* *c th* *ư* * đ* *ầ* *m * *ấ* *m* của hai ông Nguyễn Hiến Lê và Quách Tấn, em cùng người bạn hào hứng rủ nhau tụi mình sẽ viết thư giống mấy ông già kia. Kể nhau nghe cái gió chuyển mùa, bài hát sướt mướt vừa nghe được chiều nay, một cuốn sách hay tìm thấy được trong gánh ve chai, hay rên rỉ về một buồn quéo râu ria, vô cớ đến chiếm đoạt từng tế bào và không đưa ra lời hứa hẹn nào rằng sẽ ra đi sớm. “Quan trọng là hai chục năm sau khi đọc lại, tụi ta sẽ biết mình đã từng điên như thế nào…”, em hăng hái bảo vậy. Lịch sử rốt cuộc đã không được ghi lại, vì vụ tâm tình thương mến thương ấy đã xếp xó chỉ sau chục cái thư điện tử. Sự hào hứng ban đầu rơi xuống vực, xác nằm cạnh những mảnh vụn hào hứng kinh điển khác của thiên hạ như lên sàn chứng khoán, bán hàng đa cấp, lấy chồng Nam Hàn…
Những cái thư trắng sáng và phẳng phiu, không một vết ố nào trên giấy bởi nước mưa, không mang nỗi lo lắng bị thất lạc bởi anh nhân viên bưu điện làm rơi ở dọc đường, không sợ chữ xấu gà bươi vừa đọc vừa đoán… nhưng sự tiện nghi chẳng có giá trị gì, khi người ta không sẵn sàng chia sẻ. Một đứa trẻ tập tành cô độc khi nó bị đứt tay mà không khóc thét lên cho người lớn giúp. Nó tự mút máu, liếm láp vết thương. Nói ra nhiều khi rắc rối thêm, người lớn sẽ hỏi tại sao con chơi dao, má đã dặn rồi, đáng đời… Lớn lên một chút, thành thiếu nữ, những bí mật của một cơ thể biến đổi từng ngày, và những mối tình thầm, những giấc mơ u uẩn… nó càng thích riêng tư hơn. Một mình trở thành thứ gì đó gần như bản chất.
Hoặc là, những vui buồn bây giờ cứ vụn như bụi, khó mà kể thành chữ, thành lời. Nên những ý tưởng xuất hiện trong đầu như đi làm thiện nguyện xây cầu nông thôn hay tổ chức một buổi họp lớp, lên mạng lập nhóm đi Angkor… vừa nhen lên đã tắt ngúm.
Lần kết nối thất bại gần nhất của em là rủ bà bạn vong niên đi bụi. Ngay từ đầu đã xuất hiện một điềm báo xấu : bà bạn đi lạc trong bến xe. Em đi quá nhanh, lên xe ngồi chễm chệ và bạn rớt lại. Lúc chờ xe thì em bỏ rơi bà bằng cuốn
*M* *ườ* *i* * hai truy* *ệ* *n phiêu d* *ạ* *t* của ông Gabrien Gacxia Macket. Xe chạy, em lại tiếp tục để lạc bạn đường bởi thích day mặt ra ngoài ngắm cảnh. Thậm chí em còn làm một bài thơ về cái bóng chính mình bên ngoài tấm kiếng xe, sau đó sực tỉnh, bối rối tìm chuyện gì để nói với bà bạn đang xo ro bên cạnh.
Em áy náy với người bạn đường, nhưng em không sợ cái sự đứt rời không cứu vãn đó. Thật ra thì em từng sợ, từng kêu gào ôi tôi cô đơn quá. Cái tuổi hai mươi người ta hay kêu gào. Nhưng giờ thì em thấy bình thường. Bình thường khi nghĩ rằng được một mình là quà tặng của trời. Bình thường như cái cảm giác cô độc giữa chỗ đông người. Bình thường như ngán sợ nói chuyện điện thoại. Bình thường như việc từ chối đến chơi nhà bạn, “muốn gì thì gặp ngoài quán…”. Và rất bình thường nếu như căn nhà em không có chỗ nào dành cho khách. Chương trình thế giới động vật nói rằng, cọp cũng không thích bọn nào lân la đến hang ổ nó.
Chỉ má thấy không bình thường, và bà gởi ra cho em một bộ mùng mền chiếu gối, nhắn rằng “Bỏ vô tủ áo, hờ khi có khách…”. Lúc nhờ thợ khoan vào vách hang của mình mấy cái khoen nhôm để treo mùng, em thản nhiên nghĩ chẳng bao giờ mình phải dùng tới nó đâu, cứ làm cho có vậy, cho má yên lòng.
Trong cái hang trống trải của mình, thỉnh thoảng em nghĩ về những ngôi nhà khác. Nhà của ông già Bến Tre hiu quạnh. Nhà ông bạn Cần Thơ tĩnh lặng. Nhà ông già An Giang nhàu nhĩ, thiếu sức sống. Nhà của ông già Sài Gòn đẹp mà bồn chồn. Họ đều một mình, và không biết, có cảm thấy ngôi nhà là một cái hang ? Sự cô độc này đều được người ta tự chọn lấy, nhấm nháp như một tách trà đặc. Cho đến khi cái thứ nước chát đắng có hậu ngòn ngọt ấy thay cho máu, chảy trong người, ngập tràn tim. Chắc là lúc đó em vẫn thấy bình thường. Cũng hơi đáng sợ ở chỗ quá sức “bình thường” đó.
Chỉ thấy lạ, là đôi lúc em nghe thèm một tiếng người…
[http://www.viet-studies.info/NNTu/NNTu_HangDong.htm](http://www.viet-studies.info/NNTu/NNTu_HangDong.htm)
## **
# Ơn này bao giờ mới trả
**Phạm Phương Trang** [Một ngọn đồi rộng bao quanh thác Cam Ly chạy dài từ cuối đường Hoàng Diệu đến chân lăng Nguyễn Hữu Hào – cha của Nam Phương Hoàng Hậu, vợ vua Bảo Đại – là buôn làng của người K’ Ho. Người Kinh ít khi bén mảng vào đây, họ gọi vùng đất đó là huyện Mọi. Người K’Ho sống yên bình thanh thản, những mái nhà sàn thấp thoáng dưới rặng thông già. Cạnh ngọn thác duy nhất nằm ở trung tâm thành phố, mỗi mái nhà có mảnh vườn nhỏ cùng đàn gia súc ngộ nghĩnh: con gà thượng bao giờ cũng ốm yếu, chân dài lêu khêu; con heo mọi đen ngòm, nhỏ như chiếc bình tích, thịt ăn ngon, ít mỡ; những trái dưa gang to đùng, nhiều nước mà không thơm…](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2011/10/a-chi-toi.jpg)
Trong Huyện Mọi có ngôi ký túc xá hai tầng dành học sinh trung học nội trú đến từ những buôn làng lân cận. Học sinh K’Ho không chỉ học trường Việt, con nhà khá giả còn học ở trường D’Adran, Lasan…Những khuôn mặt đen đúa bớt vẻ cam chịu số phận, đôi mắt to như mắt nai đầy nghị lực, thể chất mạnh khoẻ. Con gái ở Huyện Mọi vẫn mặc sà rông, tay đeo đầy hạt cườm nhưng con trai toàn mặc âu phục. Sát Huyện Mọi còn có ngôi trường nội trú của một nhà dòng Thiên Chúa Giáo. Trong khuôn viên trường có ngôi nhà thờ đặc biệt dành cho người Thượng. Nhà thờ không rộng, thiết kế theo kiểu nhà sàn, hai mái cao hơn mười mét, lợp ngói đỏ nhìn bề thế nhưng giản đơn nằm lọt giữa rừng thông và những hàng bông giấy đỏ thắm, khiến người ta ngẩn ngơ những tưởng cảnh rừng núi Phi Liêng lạc về đây. Gần nhà thờ là dãy ký túc xá dành cho nữ học sinh, xuống xa hơn dành cho nam sinh, một sân đá bóng, sân bóng chuyền và cả một rừng thông bạt ngàn để học sinh cắm trại. Khu ký túc của nhà thờ dành cho con người giàu có ở các buôn làng sung túc hoặc con các công chức cao cấp người sắc tộc ở Cao nguyên Trung phần.
Năm 1975, học sinh trở về nhà, tứ tán, gia đình không đủ kinh tế gởi con em đi học, không còn tổ chức nào tài trợ cho các em ăn học và nhà trường không được phép nuôi học sinh. Cùng lúc ấy, anh rễ tôi đi học tập ở Hàm Tân, chị Mai Trang – Chị ruột của tôi- bỏ dạy ở Quảng Đức về Dalạt xin dạy lại. Thuở đó các cô gái miền Bắc vào chỉ thích ngành thương nghiệp hay du lịch, ngành giáo dục cần văn hoá và ít tiền lương không ai thích, chị Mai Trang được nhận ngay. Chị được phân dạy ở ngôi trường nhỏ có bốn lớp trong khuôn viên Huyện Mọi được đổi tên là xóm 13, ngôi trường nhỏ mang cái thác bên cạnh: trường tiểu học Cam Ly.
Nhà trường gồm một dãy lớp học hai tầng lầu, có bốn lớp, mỗi lớp chừng hơn chục em, Soeur Liên làm hiệu trưởng, soeur Liệu dạy lớp một, ông thầy dân tộc Ha Nhan dạy lớp hai ,vì các em chưa sỏi tiếng Kinh, chị tôi dạy lớp bốn, chị Nguyệt cùng ở trong xóm dạy lớp ba. Ngôi trường nằm giữa gian nhà nhỏ dành cho các soeurs và nhà thờ do cha Trung quản. Cha Trung còn trẻ chưa đến tuổi ba mươi nhưng rất giỏi, ông thông thạo các ngôn ngữ của người K’Ho, Cill, Radé, Cha còn giỏi thuốc nam như một người dân tộc nguyên thuỷ.
Người Thượng trong Huyện Mọi giờ nghèo nàn. Các tổ chức nhân đạo trước kia không còn nữa nên họ ăn những gì thu hoạch trong mảnh vườn nhỏ bé, không thể trông chờ vào nguồn thu nhập nào khác. Ông già làng còn khá trẻ, chững chạc lịch sự như một người Kinh nay được làm xóm trưởng xóm 13.
Học sinh quanh quẩn là con em trong Huyện Mọi. Mỗi sáng chị tôi cùng chị Nguyệt đi dọc con đường mòn duy nhất của xóm từ cuối đường Hoàng Diệu đến đầu thác Cam Ly rồi thong thả quay về trường. Các em khi thấy bóng dáng cô mới bắt đầu lũ lượt ra khỏi nhà theo chân cô vào lớp. Chúng không í ới gọi nhau. Học sinh dân tộc ít cãi nhau hoặc to tiếng, có gì không phải, chúng rì rầm to nhỏ bằng tiếng của mình, không cần cô phân xử. Thông minh nhất là Halay, con ông xóm trưởng; xinh xắn nhất là K’Mai. Chương trình học lúc ấy không rõ ràng, vả lại các em cũng chưa sỏi tiếng Việt, các cô dạy vài ba phép tính cộng trừ, xong buổi học sinh để lại sách vở tại trường, cô giáo không cho mang về nhà sợ cha mẹ lấy để vấn thuốc hút. Buổi tối, chị tôi cùng chị Nguyệt đi qua những con đường tối đen như mực lên trường dạy bổ túc văn hoá. Dưới ánh đèn những người thượng ngồi học nhưng bụng đói, người khen khét mùi nắng.
Đồng lương chỉ gồm 18 kg bo bo hoặc bột mì; tấm tem phiếu mua nửa kg đường, nửa cân thịt cho cả năm nhưng chị vẫn thảnh thơi vì mẹ tôi đã mở lại lò làm bánh phở, tuy không đắt nhưng đủ nuôi các con. Chị tôi thong dong được một năm, thỉnh thoảng lại bỏ học trò lấy phép đi thăm nuôi chồng đi cải tạo.
Cùng năm ấy, tôi dạy trường Đoàn Kết-ngôi trường Tân Sanh cũ của người Hoa nằm ngay trung tâm thành phố. Hết niên khoá, có chỉ thị từ thành phố- tất cả giáo viên độc thân phải đi xuống huyện hoặc vùng kinh tế mới! Khi ấy tôi chưa lập gia đình và cũng chưa bao giờ rời xa gia đình, chị sợ tôi xuống vùng khỉ ho cò gáy khó lấy chồng nên chị lên phòng giáo dục xin đi thay. Tôi là trường hợp độc thân duy nhất được ở Dalat mà không có sự quen biết. Chị xuống dạy trường Bồng Lai cách Dalat hơn 20 km.
Một năm sau, vì lý do an ninh chính trị, một buổi sáng, dưới sự giám sát của công an và quân đội, người Thượng ở xóm 13 di dời vào tận Tà Nung rồi sau vào Tà In, các em học trò theo bố mẹ bỏ trường. Trường Cam Ly trở thành phân trường của trường Trần Bình Trọng và giờ biến thành trường dạy lái xe của thành phố. Và sau đó chị tôi cũng nghỉ việc vì lý lịch của chồng, chị về Saigon trở thành người bán trà thô.
Muốn biểu lộ tình yêu thương hay lòng biết ơn của mình đối với người thương yêu trong gia đình, bạn bè thân quen hay học trò cũ mới, tôi thường nghĩ nhiều về người ấy. Hình bóng họ luôn ở trong tâm tôi sâu lắng một thời gian dài, đến khi tôi hình thành một câu chuyện về họ, lúc ấy họ mới rời xa, nhường lại cho người khác…
Ngay vào thời điểm ấy, tôi không cảm nhận được sự cao cả của sự hy sinh của chị dành cho mình, mặc nhiên nhận như thể đó là điều mà bất cứ người chị nào cũng phải làm cho em. Phải mất một thời gian khá dài, chừng hơn chục năm sau, khi các bạn cùng tuổi đi xuống huyện đợt đó, đã mất tuổi trẻ ở vùng đất cằn cỗi, sức khoẻ không còn vì ngã nước, muốn về lại Dalat phải chạy vạy mất tiền. Đa phần các bạn đều quá thì khi trở về lại nhà. Phải mất nhiều năm nữa, tôi mới cảm nhận được sự cao cả của chị tôi-một cô gái mảnh mai, tay xách chiếc túi xắc, đứng ngã ba đường, đất bụi mịt mù, giữa trưa hanh nắng để đón xe về nhà mà lòng ngỗn ngang chuyện chồng trong trại cải tạo, chuyện mình phải sống thế nào trong hiện tại, chuyện gia đình mình đông em út trong thời bao cấp với lý lịch của ba tôi quá nặng nề …
Tôi nghĩ về chị tôi-chị Mai Trang rất lâu, ngoài tình ruột thịt, tôi nợ chị nhiều thứ mà có lẽ hết cả đời này tôi cũng không thể nào trả được!
# ***
# Tôi tìm lại Tự lực văn đoàn
**Tiến sỹ Martina Thucnhi Nguyễn**
Gửi cho BBC từ London
![ Một trong những số báo Phong Hóa đầu tiên do Nhất Linh chủ biên](https://i0.wp.com/wscdn.bbc.co.uk/worldservice/assets/images/2012/09/25/120925090843_phong_hoa_464x261_phonghoa_nocredit.jpg)
*Phong Hóa bị đóng cửa sau bốn năm vì quá táo bạo* **Một bộ sưu tập số hóa đầy đủ nhất từ trước tới nay của báo Phong Hóa và báo Ngày Nay của nhóm Tự Lực văn đoàn đã được công bố cuối tuần qua, nhằm ngày 22/9, đúng ngày cách đây 80 năm nhóm nhà văn và nhà báo đề cao tự do cá nhân ra đời. **
Có thể được xem là nhóm trí thức quan trọng nhất trong thập niên 1930 ở Bắc Kỳ, Tự Lực văn đoàn nổi tiếng với việc xuất bản tờ báo châm biếm đầu tiên ở Việt Nam, hiện đại hóa văn học Việt Nam và theo đuổi những cải cách mà trong đó bác bỏ sự phù hợp của Khổng giáo.
Họ là những người đi tiên phong trong thế thệ trí thức trẻ của Việt Nam – những người được đào tạo bằng tiếng Pháp và tiếng Việt đương thời và xa lạ với quan điểm của các văn sỹ Khổng giáo đi trước họ.
**‘Bom trong làng báo’**
Khi dạy môn khoa học ở Trường Thăng Long, ông Nguyễn Tường Tam đã thất bại khi đề nghị chính phủ thực dân cho phép ra mắt một ấn phẩm bằng chữ quốc ngữ mà ông định đặt tên là Tiếng Cười.
Hiệu trưởng Trường Thăng Long, Phạm Hữu Ninh, khi đó đã bắt đầu ra báo Phong Hóa và tờ này đang có nguy cơ đóng cửa sau 13 số.
Nắm cơ hội tới tay, ông Tam đề nghị tiếp quản tờ báo.
Nguyễn Tường Tam lấy bút danh Nhất Linh và trở thành Tổng biên tập báo
**bắt đầu từ số 14, ra ngày 8/9/1932. Bấm Phong Hóa **
Chỉ trong thời gian ngắn, ông đã biến Phong Hóa từ một tờ báo lay lắt thành báo châm biếm đầu tiên ở Việt Nam.
Cùng sát cánh với Nguyễn Tường Tam có Trần Khánh Giư (Khái Hưng), Nguyễn Tường Long (Hoàng Đạo), Nguyễn Tường Vinh (Thạch Lam), Hồ Trọng Hiếu (Tú Mỡ), Nguyễn Thứ Lễ (Thế Lữ), Ngô Xuân Diệu (Xuân Diệu).
Với Nhất Linh và nhóm cộng sự, Phong Hóa rũ bỏ văn phong của những số trước và ngay lập tức xác lập hình dáng, giọng điệu, tư tưởng và nội dung của riêng mình.
“Điều quan trọng nhất là Tự Lực văn đoàn dùng các tờ báo của nhóm để thúc đẩy chương trình cải cách toàn diện và động chạm tới nhiều tầng lớp trong xã hội Việt Nam.”
Trước hết, Phong Hóa trông khác với những số báo đã ra: kiểu thiết kế mới bao gồm hình tiêu đề, biếm họa, giải đố ô chữ, quảng cáo, minh họa nằm trong bài viết và phông chữ độc đáo.
Thứ hai nữa, tờ báo có văn phong khác lạ. Ngòi bút hài hước và châm biếm của Phong Hóa không tha ai cả.
Phong Hóa chọc quê tất cả mọi người, từ các trí thức đi trước như Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh và Tản Đà tới những nét trong xã hội Việt Nam mà báo thấy là lạc hậu và cổ lỗ.
Độc giả vui mừng với giọng văn mới mẻ và thiết kế hấp dẫn của báo. Chỉ trong vài tháng, số người đọc tăng gấp ba. Một năm sau, lượng lưu hành vượt quá 8.500 một tuần và Phong Hóa trở thành một trong những báo được lưu hành rộng rãi nhất Bắc Kỳ.
Sau sự thành công của Phong Hóa, Tự Lực văn đoàn cho ra mắt một tờ báo mới mang tên Ngày Nay vào tháng Một năm 1935.
Báo này là một trong những diễn đàn sớm nhất của nhiếp ảnh ở Việt Nam nhưng dự án tỏ ra quá tân tiến vào thời điểm đó khi mà in ảnh khá tốn kém.
Ngày Nay đã đóng cửa sau 13 số.
Khi Phong Hóa bị kiểm duyệt và đóng cửa vào năm 1936, Tự Lực văn đoàn vực dậy Ngày Nay và biến báo này thành tổ chức vận động cải cách chính trị và xã hội.
Tờ báo cũng đánh dấu sự thay đổi của nhóm từ chế nhạo xã hội để mong mang lại cải cách sang mạnh mẽ đòi cải cách.
![ Một biếm họa trên Phong Hóa](https://i0.wp.com/wscdn.bbc.co.uk/worldservice/assets/images/2012/09/25/120925101706_ly_toet_464x261_lytoet_nocredit.jpg)
*Lý Toét là nhân vật trào lộng của báo Phong Hóa để đả phá hủ tục*
Điều quan trọng nhất là Tự Lực văn đoàn dùng các tờ báo của nhóm để thúc đẩy chương trình cải cách toàn diện và động chạm tới nhiều tầng lớp trong xã hội Việt Nam.
Họ nhìn tới các xã hội phương Tây để tìm mô hình và vay mượn một cách có lựa chọn và có chủ định từ văn hóa phương Tây để đưa ra viễn kiến về một xã hội Việt Nam mà một ngày kia sẽ được các nền văn minh hiện đại xem là ngang hàng.
Chương trình cải cách bao gồm nhiều vấn đề trong đó có quan hệ giữa thành thị và nông thôn, nghệ thuật, trang phục quốc gia, chính trị quốc tế và quốc nội, vấn đề liên quan tới phụ nữ, xuất bản, thời trang và kiến trúc.
**Chặng đường tìm kiếm**
Với tư cách là một trong những thành viên chủ chốt của nhóm sưu tầm, bản thân tôi thu thập các số báo của Tự Lực văn đoàn trong khoảng thời gian từ năm 2005 tới 2007.
Lần đầu tiên tôi biết tới các tác phẩm của nhóm là khi đang theo học cao học tại Khoa Lịch sử, Đại học California ở Berkeley, nơi tôi được sự hướng dẫn của Giáo sư Peter Zinoman.
Tôi không thấy thỏa mãn với các bài viết học thuật về nhóm này của cả các học giả phương Tây và Việt Nam và quyết tâm thu thập tất cả những gì họ viết và đọc cho bằng hết để có kết luận của riêng tôi.
Tôi nhận được học bổng Fulbright-Hays để tiến hành nghiên cứu luận án tiến sỹ và bắt đầu cuộc tìm hiểu.
Tôi tới tám thư viện và kho lưu trữ tại Hoa Kỳ, Pháp và Việt Nam để có một bộ sưu tập tương đối đầy đủ các tờ báo của nhóm. Tôi bỏ ra một năm ở Hà Nội để nghiên cứu bộ sưu tập các báo thời thực dân của Thư viện Quốc gia, ngày nào cũng chụp ảnh các tờ báo đã ố vàng và sờn rách cho tới giờ đóng cửa.
Quá trình nghiên cứu cũng có lúc khiến tôi thất vọng. Qua mạng lưới những người sưu tầm sách báo, tôi được biết một nhà sách ở thành phố Hồ Chí Minh đang bán 200 số báo Phong Hóa và Ngày Nay được bảo quản tốt.
Cơ hội được đọc các số báo bằng bản in thay vì ở dạng phim hay số hóa khiến tôi không cưỡng lại được và ngay lập tức vào thành phố Hồ Chí Minh, đi taxi thẳng từ sân bay tới nhà sách.
Khi tới nơi tôi được biết các số báo đã được bán cho con của Thế Lữ. Tôi không biết rằng tôi vẫn còn duyên với những số báo này.
Vào thời điểm kết thúc tìm kiếm, tôi đã chụp ảnh được hơn 190 số báo Phong Hóa và 224 số báo Ngày Nay.
![ ](https://i1.wp.com/wscdn.bbc.co.uk/worldservice/assets/images/2012/09/25/120925101856_nhat_linh__464x261_nhatlinh_nocredit.jpg)
*Tài năng Nhất Linh: Tranh ‘Cảnh chợ Đông Dương’ của ông*
Ngoài ra tôi cũng thu thập được 2.500 bài báo về Tự Lực văn đoàn từ 60 ấn phẩm thời thực dân.
Tôi cũng có được rất nhiều sách do nhà xuất bản Đời Nay của nhóm phát hành trong đó có các truyện ngắn và tuyển tập thơ, các ấn bản đầu tiên và tái bản của các tiểu thuyết, truyền đơn và một số lượng lớn loạt truyện cho thiếu nhi mang tên Sách Hồng.
**Cơ duyên**
Khi đang viết luận án hồi năm 2008, tôi gặp ông Nguyễn Trọng Hiền, con của nhà thiết kế thời trang Nguyễn Cát Tường, người đưa ra hình mẫu chiếc áo dài tân thời. Tôi cho ông xem bài viết chưa công bố về công trình của cha ông và ông cho tôi xem tài liệu từ kho lưu trữ riêng của gia đình.
Và để trả ơn cũng như để đáp lại sự hào hiệp và tình bạn của ông, tôi đã cho ông xem toàn bộ bộ sưu tập Phong Hóa và Ngày Nay của tôi.
Ông Hiền liên hệ với bà Phạm Thảo Nguyên, con dâu của Thế Lữ, người sở hữu những số báo Phong Hóa và Ngày Nay mà tôi đã vào tận thành phố Hồ Chí Minh để tìm mua.
Bộ sưu tập của tôi đã gần trọn vẹn nhưng một số báo bị mất trang hoặc không đọc rõ.
Ông Hiền đã mất công xem từng số một, bổ sung các trang bị mất, sửa những trang không rõ. Bà Thảo giới thiệu rộng rãi bộ sưu tập và liên hệ với các trường đại học và các tổ chức để đưa các số báo lên mạng.
Hiện bộ sưu tập được cung cấp miễn phí tới độc giả tại trang web của
** và Bấm Đại học Hoa Sen** [Bấm Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn](http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_content&view=category&id=129%3Aht-80-nm-th-mi-va-t-lc-vn-oan&Itemid=195&lang=vi).
Bộ sưu tập này là kết quả của sự hợp tác giữa người Việt hải ngoại ở Hoa Kỳ và Pháp với các học giả và nhà nghiên cứu Việt Nam và một thế hệ mới các học giả người Mỹ gốc Việt.
Chúng tôi hy vọng bộ sưu tập sẽ khuyến khích các nghiên cứu mới về Tự Lực văn đoàn và đóng góp của họ không những chỉ cho văn hóa và văn học mà còn đặc biệt là trong xã hội và chính trị.
*Martina Thucnhi Nguyen sinh trưởng tại Texas, Hoa Kỳ và có thời gian về Việt Nam nghiên cứu. Cô nhận bằng Tiến sỹ Lịch sử từ Đại học California-Berkeley và đang chỉnh sửa luận văn “Nhóm Tự Lực Văn Đoàn: Chủ nghĩa Hiện đại Thực dân ở Việt Nam 1932-1941” để xuất bản. Bài đăng từ bản tiếng Anh tác giả gửi cho BBC Tiếng Việt.* [http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2012/09/120924_self_reliant_literary_group.shtml](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2012/09/120924_self_reliant_literary_group.shtml)
# **
# Nắng Mới Trong Rừng Khuya
**Nhất Linh**
Ðến chân đồi thông, Phương đứng lại tần ngần như e ngại.
Bên kia đồi là đồn điền của ông Hàn Trí. Chàng chắc rằng ông Hàn bà Hàn hiện còn ở Hà Nội, ở nhà chỉ có một mình cô con gái. Chàng đợi mãi mới có dịp may mắn như thế, lấy cớ vác súng đi săn, lần mò hơn một trăm cây số để được gặp người yêu, nhưng lúc đến nơi, chỉ còn cách có cái đồi thì chàng hết cả can đảm, trong lòng hồi hộp như người đi ăn trộm.
Bỗng tự nhiên trời nắng to, những cây trên đồi gió thổi vào như múa như reo, lá cây nhấp nháy ánh sáng như vui mừng đón chàng, giục chàng dấn bước để được gặp người mà chàng phải xa cách đã hơn sáu tháng nay. Chàng đi vòng hết sườn đồi, thấy sừng sững trước mặt ba tòa nhà gạch quét vôi vàng, chung quanh cây bao bọc. Mấy cây chò trắng mà thẳng lên cao vút như chạm đến trời xanh, xanh biếc và trong.
Chàng vừa đến cổng, tiếng chó cắn ran, trong nhà có người đi ra. Chàng làm như quen thuộc, hỏi một cách thân mật:
– Quan Hàn có nhà không bác?
– Bẩm ông, ông bà con lên Hà Nội vắng.
Chàng làm ra bộ thất vọng. Rồi cứ xăm xăm đi thẳng vào. Trong sân vì trời nắng mới, nên trên các dây thép quần áo phơi la liệt, gió thổi bay phất phơ. Sau một bức màn the, thoáng thấy bóng người con gái, chàng đứng lại. Người con gái cũng vừa nhìn ra, thốt nhiên kêu:
– Anh!
Rồi nàng ngạc nhiên chạy đến gần, giương mắt nhìn Phương, ngạc nhiên khẽ nói như người đương mê:
– Anh lên đấy ư?
Phương thấy nàng hỏi vồn vã mình trước mặt người nhà, ngượng quá không biết nói ra làm sao. Nàng hiểu ý bảo:
– Thầy đẻ em đi vắng. Ðây toàn là người nhà cả, anh đừng ngại.
Rồi nàng vui mừng cuống quít bảo:
– Anh vào đây! Anh vào đây!
Nàng gọi người nhà pha nước uống và lấy thau rửa mặt, rồi ngồi xuống trước mặt Phương, nhìn chàng, tươi cười như người sung sướng quá:
– Sao anh trông buồn thế kia?
Phương nhìn chung quanh mình xem có người nhà không, rồi hỏi nàng một cách nghiêm trọng như có ý trách:
– Anh thật chưa hiểu vì cớ gì tự nhiên em bỏ Hà Nội lên đây, không cho anh biết một lời; có phải là ông Hàn bà Hàn bắt em lên đây, để không cho anh được gặp mặt em nữa không? Dẫu thế nào di nữa, sao em không có một lá thư nào cho anh cả? Vì cớ gì vậy, em Minh?
– Vì cớ gì? Chẳng vì cớ gì cả. Còn gửi thư cho anh thì ở đây không có nhà dây thép, em biết gửi ai. Nhưng thôi… Nhắc lại làm gì. Chỉ biết rằng anh gặp em được có một ngày, ta hãy vui đã, vui đi, mặc chuyện đó ở đấy. Anh vẫn còn cái tính hay nghĩ lôi thôi lắm!
Rồi nửa giờ sau nàng gọi người nhà bảo lấy đôi giày tây trắng, để nàng đi chơi rừng.
– Ta vào rừng nói chuyện thú hơn.
Phương sửng sốt:
– Người ta có cười cho không?
– Cười gì? Ở đây có ai mà cười.
– Người trong đồn điền?
– Toàn người nhà, không bao giờ họ cười em cả.
Phương thấy nàng bảo sao làm vậy, vác súng lên vai. Nàng buộc giày xong, khoác vào mình một chiếc áo lụa trắng, rồi từ trên thềm nhảy xuống sân như người điên.
Một bác người nhà cung kính bước ra nói:
– Cô yếu, con sợ cô đi chơi xa mệt.
Minh cau đôi mày, đợi Phương đi ra đến cổng, rồi khẽ mắng bác người nhà:
– Tôi cấm anh không được đả động đến sự tôi yếu hay tôi khỏe trước mặt ông này! Anh nghe chưa?
Ra đến ngõ Phương quay lại hỏi Minh:
– Em yếu đấy ư?
– Không, em cảm xoàng; đã khỏi hẳn rồi. Ta đi đường này vào rừng, rừng này lắm chim, nhiều chỗ cảnh đẹp lắm.
Rồi nàng nói, nàng nói mãi. Phương không hiểu nàng nói gì nữa, nhưng cứ được nghe tiếng nàng là đủ rồi. Ðang đi, thỉnh thoảng chàng quay lại nhìn, thấy nàng tươi cười, trong lòng chàng hớn hở quên cả những nỗi nhớ thương trước, chỉ nghĩ đến cái vui chan chứa lúc bấy giờ.
Ðường bỗng tối hẳn lại: đã đến rừng.
Hai người thấy lành lạnh, ngửng lên nhìn trên đầu, cây chằng chịt, lá xanh rờn. Dưới chân, trên con đường tối mỗi khi cơn gió thoảng qua là các chấm ánh sáng thi nhau lay động như nhẩy, như múa. Trông ra xa, chỗ nào thoáng cây, ánh nắng xuống trắng xóa, rực rỡ. Phương nói:
– Không biết hôm nay, vì cảnh đẹp mà ta vui hay vì ta vui mà cảnh đẹp thế này! Nhưng đẹp mà làm gì, có được hưởng mãi đâu! Ngày mai…!
– Anh nghĩ làm gì đến ngày mai. Em thì lúc nào cũng vui, dẫu đến chết cũng vui. Tính em thế, không bao giờ nghĩ đến việc trước hay việc sau cả, chỉ biết hôm nay hai ta còn đây, gặp nhau đây, vui mừng… ta hãy biết có thế.
Hai người vừa đi vừa nói chuyện, đi hết chỗ rợp đến chỗ nắng, lên đèo xuống dốc mải câu chuyện không biết rằng đã vào đến rừng sâu. Chung quanh đồi núi bao bọc, trước mặt một cái thung lũng rộng chừng năm mẫu, giữa có lạch nước con đi lượn khúc, lúc ẩn lúc hiện sau mấy chòm cây lấm tấm ánh sáng.
Ðến một bãi cỏ xanh mát và sạch sẽ, Minh bảo bạn:
– Ta ngồi ở đây thôi, đi đã mỏi chân rồi.
Phương cũng nghe lời đặt súng xuống cỏ, rồi hai người ngồi cạnh nhau. Minh ngửng đầu nhìn ra cảnh vật, nét mặt hớn hở, trên má đỏ hồng, mấy sợi tóc mai phất phơ theo chiều gió. Nàng mỉm cười nói:
– Hôm nay nắng mới, trông vui tệ. Kìa anh, trên cây dọc có hai con vàng anh đẹp quá.
Không thấy Phương trả lời, nàng quay lại thấy bạn ngồi thừ ra, có vẻ tư lự, liền nói có ý gắt:
– Sao anh buồn thế? Lúc em đương vui, em không muốn thấy có người buồn bên cạnh.
– Sao lại cứ bắt người ta phải vui? Tính em lạ quá, em đã đổi khác nhiều. Anh thật không thể nhận em là người con gái thùy mị, dịu dàng trước kia nữa. Em như có sự gì rất bí mật giấu anh!… Chuyện gì! Em nói thật, anh mới có thể vui cùng em được.
– Ðấy anh lại sắp hỏi lôi thôi rồi. Ðã bảo không có chuyện gì cả mà. Gặp nhau được có một ngày, vui đi anh Phương ạ. Em bảo anh rằng lần này là lần cuối cùng anh không được nghĩ đến ngày mai… Hãy biết vui hôm nay… Em, bao giờ em cũng vui.
Phương cũng phải cười, bảo đùa bạn:
– Em như người điên ấy.
– Vâng, thưa anh, em điên. Em điên vì anh mà chỉ còn điên một ngày hôm nay nữa mà thôi.
Nàng kéo tay Phương lôi dậy, đặt súng lên vai bạn rồi nhanh nhẹn đi trước, chạy thung thăng để mặc gió đưa các tà áo phất phơ, mái tóc xõa cả xuống vai, xuống cổ, như đứa trẻ thơ. Phương đi sau nhìn theo, thấy nàng thế, mỉm cười, trong lòng vui vui, quên cả những điều lo nghĩ trước.
Mà Minh lúc đó như người điên thật. Ðương đi, hễ gặp một cây dây leo là nàng níu ngay lấy, nhún mình đánh đu, gặp cây nào có quả ăn được như khế, như mơ, là nàng nhẩy lên níu cho kỳ được, sát cả tay mà không biết đau; thấy bên sườn đồi có dẫy sậy hoa phơn phớt bạc, nàng chạy ra bẻ một vài cây rồi đưa cho Phương một cây làm gậy chống. Má nàng đỏ bừng, hai con mắt thêm trong, tóc dán vào hai bên thái dương lấm tấm mồ hôi, trông nàng có vẻ đẹp lạ lùng, khác nào như bao nhiêu tinh hoa lúc đó đều phát ra cả ngoài.
Mải vui quên cả trời đã chiều. Trên đồi cao còn thừa từng mảng ánh vàng, bóng cây in dài lan từ đồi này sang đồi khác. Phương rủ bạn ngồi dựa vào một gốc cây thông. Minh suốt ngày vui đùa quá sức, chiều đến thấy mỏi mệt, ngồi thừ ra, con mắt lờ đờ, nhìn ra xa rồi lẩm bẩm nói một mình:
– Thôi chiều rồi! Hết…
Phương nghe tiếng bạn có vẻ buồn, lấy làm lạ, quay lại, thấy nàng đổi hẳn sắc mặt!
– Em Minh, em làm sao thế?
Nàng cau đôi lông mày, mím môi, như cố nén lòng mình, rồi như không sao giữ nổi, hai hạt lệ long lanh rơi xuống má. Phương ngạc nhiên hỏi:
– Em khóc đấy à?
Nàng gượng cười:
– Em có khóc đâu! Vui quá thành ra như thế đấy. Lúc này thật em sung sướng quá, trời đẹp như thế lại được gần anh, ở giữa chốn rừng sâu. Vũ trụ này là riêng của hai ta, ai mà cướp được…
Nói chưa dứt câu, nàng lại lấy tay ôm mặt nức nở.
Phương kéo tay nàng ra rồi nhìn đăm đăm vào mặt nàng hỏi:
– Em có sự gì giấu anh. Em đừng chối. Từ sáng đến giờ anh thấy em khác lắm.
Nàng cúi nhìn xuống đất thong thả nói:
– Thôi, bây giờ em cũng chẳng giấu anh làm gì nữa, em vẫn muốn cho anh biết đã lâu, nhưng em không nỡ.
Rồi nàng lấy vạt áo lau nước mắt, hai con mắt ráo hoảnh, nhìn Phương:
– Cái chết em không sợ, mà em chắc anh cũng có can đảm như em đây. Sáu tháng trước, hồi em xa anh về đồn điền, thầy thuốc bảo em mắc bệnh ho. Em giấu anh vì em tưởng lên đây khí hậu tốt chắc khỏi dần, nhưng đến bây giờ, em mới biết em không còn sống được bao lâu nữa… cho nên gặp anh hôm nay, một ngày hôm nay nữa mà thôi, em quên đi để vui với anh. Em đã làm được như thế, em đã nén lòng em đi để cho anh vui từ sáng đến giờ, mà em, em cũng đã vui, vui một lần chót, trước khi từ giã cõi đời, trước khi vĩnh biệt anh. Cảnh vật hớn hở tặng đôi ta bao vẻ đẹp, thì em cũng gượng cười để hiến anh một ngày vui cuối cùng, để gọi là tạ lòng anh đã yêu em bấy lâu…
Phương nghe nàng nói xong, tê mê, lặng người đi, nhìn nàng, không nói lên được một tiếng.
Bấy giờ trời đã sâm sẫm tối, cảnh vật dần dần ngả vào trong đám sương mù… Ngày đã tàn…
Ðôi bạn, tay cầm tay, nhìn nhau yên lặng.
Trên đầu, gió rì rào trong cành thông, như tiếng than vãn của buổi chiều.
## THƯƠNG NHAU, CÙNG TÌM VỀ CHỐN XƯA!
**Nguyễn Kiệt**
Còn bao ngày ta có mặt chốn dương trần? Còn bao cơ duyên để ta tìm về cuộc sống an lành tự tại, được trao cho nhau niệm yêu chân thật, đáp đền ân tình Tứ Ân?! * Hoa cúc trắng ơi, có chậm không? *
Qúa Tuổi sáu mươi về thọ tang cha tôi mới nhận biết, cảm yêu tình hoa cúc trắng. Trắng trong cánh hoa trinh khiết gối nép bên nhau, lặng lẽ dịu dàng da diết! Giật mình tự hỏi: bao lời tự tình tử sinh – sinh tử ngàn trước trải ngàn sau, đã hòa quyện trong không gian vô cùng tận… Đóa hoa Hiếu Đạo từ tâm ta, mà ta nào biết trân trọng yêu thương, chăm chút, gìn giữ để mà sống đúng – đúng sống, sống sao cho khỏi phí hoài công đức, xương máu của Tổ tiên! Ôi, buông lời hổ thẹn, lời chấm sao đầu kim với đất trời bao la chứa chan tình cha nghĩa mẹ. Từng cánh hoa cúc trắng dịu bay vào cõi thương nhớ, mênh mông…
Bao đau thương giày vò, ân hận, hối tiếc buồn đau giận trách… cứ lập đi lập lại… chỉ rối lòng ta thêm, ích chi cái sự tình được mất còn không giữa cõi vô thường. Thân tâm bị cuốn trôi trong tà kiến, dục ái mê hoặc, hư ảo của cõi đời! Quán sát chuỗi nhân quả của các cảm xúc đau khổ, hiểu ra chấp ngã và ái dục. Nhận biết về đau khổ cũng là nhân cho ta biết sám hối tự tình, nhận ra chính mình đã đánh mất châu báu ngọc ngà sẵn có trong tâm! Tự nhủ: sao ta không biết tự quay về chăm chút cho mình, chăm chút cho người ta yêu ta thương, chăm chút cho cuộc sống yêu thương là mãi mãi.
Hôm nay còn kề cận nhau, hãy gìn giữ sự sống sáng để ánh sáng đạo vàng tỏa sáng cõi đời, để mỗi người được gìn giữ tâm hồn sáng trong, sống sáng đạo nhân. Ngày bên nhau, gần thêm ngày cách xa. Yêu nhau đi, ngừng gây khổ sầu cho nhau, mà hãy thứ tha cho đời vơi nhẹ thương đau. Thẩm thấu nỗi đắng cay vụng dại, chung biển đời khổ đau, sống quên lãng bổn tâm chân thật, sáng trong chỉ vì ta mê mãi, mãi mê chỉ biết yêu ta, sinh sự phân biệt, biết muốn cho mình mà chẳng nghĩ cho người, có an lành không khi vô tình với sự sống quanh ta! Thế giới duyên sinh có gì tự sinh, tự tồn tại được đâu, thương nhau ta cùng tìm về chốn xưa, lãng quên!
Đời có nghĩa gì đâu khi thân sống không có mục đích tối thượng. Sống – Chết quyết tận diệt khổ đau!
Không biết yêu, không biết thứ tha, thì sao ta biết sống! Sống không biết đấu tranh tự thân thì làm sao ta biết phân biệt được chánh tà. Sống quên lãng không ân hiếu nghĩa tình, không thủy chung gừng cay muối mặn, không đồng không bọc, làm sao mà gìn giữ mối dây tình thâm thiêng liêng máu huyết ruột thịt, thì thiết gì đến tình yêu quê hương, đất nước, giống nòi. Không biết yêu gia đình kính cha quý mẹ, yêu anh thương em, không có trách nhiệm với con cháu, thì làm gì có Tổ Quốc, có con người, có xứ sở quê hương, có thân sống để mà yêu mà sống! Có gia đình, gia tộc, có tổ quốc mà sống vô đạo, không biết phân biệt được phải trái đúng sai, không làm chủ được thân tâm, đang tâm làm nô lệ cho tiền tình danh lợi, tiếp tay cho cái ác phản nước hại dân …thì làm sao xây dựng xã hội an bình, bảo vệ đất nước, dựng đời tự do, ấm no, hạnh phúc! Khát khao được sống trong vòng tay yêu thương của gia đình, gia tộc, xã hội, trải yêu thương khắp đất trời Tổ Quốc ,quê hương!
Khổ đau của cõi đời vô cùng tận nên yêu thương cũng vô cùng. Yêu thương đến từ khổ đau, yêu thương hóa giải hận sầu, yêu thương
* từ tâm- tâm sáng * dẫn dắt soi đường cho người cùng ta dựng đời an lành, hạnh phúc, bình đẳng, tự do.
Giọt lệ Cam thấm lời tự tình sám nguyện như trổ thành đóa hoa cúc trắng. Từng cánh hoa trong trắng bay bay trong ánh sáng của tình thương, mở lối chân thật đón ta về
* chốn xưa. * Ánh nắng lung linh, muôn hoa tươi thắm như rực sáng khung trời quê hương. Đóa Tâm Hoa trổ từ đáy bùn đen đau thương, tình hoa cúc trắng bên nhau thẹn thắm, đồng cảm dịu dàng, dịu dàng yêu thương…
* -Hoa cúc trắng ơi, có chậm không?! * ** ****
**MÙI HƯƠNG CỦA ĐẤT** *Nhạc:* Nguyễn Quang Nhàn *Lời:* Thơ Phan Trung Hải *Tiếng hát:* Đình Nguyên
# **
# mong sao đừng bao giờ có cuộc phân ly!
** Phạm Phương Trang** *Đã hay phận đá mồ hôi rịn
Mới rõ trần gian nước mắt đầy*
Hai câu thơ tự dưng bám chặt khiến tâm trạng tôi mấy hôm nay trở nên buồn chán. Ăn, sống, ngủ, nghỉ, làm việc, nuôi con cho đến ngày con trưởng thành, giờ tóc đã hai màu mà chẳng biết mình đang loay hoay làm gì và bỗng dưng thấy cuộc sống sao vô nghĩa. Sự day dứt của tôi bắt nguồn từ nỗi buồn của cậu em trai!
Gia đình em tôi đang hạnh phúc với hai cô con gái xinh đẹp, học giỏi và đứa con trai út ngoan ngoãn thì đột nhiên đứa con gái mười sáu tuổi trở chứng: ham đi chơi bất kể ngày đêm, ghiền internet, thích hát karaoke, mê uống cà phê và đang kết bạn với một thanh niên hơn nó đến mười tuổi, không công ăn việc làm, thích nhậu nhẹt và đấm đá. Em tôi vừa thương vừa sợ con sa ngã vào con đường trụy lạc, đêm hôm đi tìm con, em tôi phải len lỏi vào những công viên tối tăm, những tụ điểm ăn chơi đầy rẫy những thanh thiếu niên mặt còn non sữa mà khuôn mặt đã hằn sâu nét chán đời như cụ già bảy mươi, chúng nằm ngả ngớn lên nhau không biết đâu là nam hay nữ. Lũ trẻ chán nhà đi bụi hết tiền trở về nhà, có đứa còn mang thai mà không xác định được ai là bố đứa bé. Hai vợ chồng em tôi khi dỗ ngọt khi răn đe con nhưng dường như ở vào lứa tuổi ương bướng chứa đựng một sự nổi loạn và một cái tôi quá lớn thì chẳng ai có thể nói nổi. Bố nói mặc bố, mẹ khuyên kệ mẹ, cháu tôi vẫn cứ đi chơi, cấm cản ít thì về sớm, canh gác càng kỹ cháu đi chơi đến gần sáng mới về!
Một buổi tối cháu tôi đi chơi về khuya, em tôi uất ức chịu không nổi đã đánh con. Bị đánh đau hóa bực con bé đưa tay gạt hết chén bát để phục vụ cho tiệm phở nhà nó từ trên bàn xuống đất. Nhà cửa tan hoang. Tâm hồn tan nát. Em dâu tôi thẫn thờ nhìn ra cửa, đôi mắt thất thần; cháu tôi đứng im, khuôn mặt vẫn còn nét bực tức lẫn ân hận. Em tôi ngồi bệt xuống đất, ôm đầu khóc nức nở. Giọt nước mắt của một người đàn ông trên 50 tuổi bất lực không dạy nổi con quả là giọt nước mắt trần gian sầu khổ nhất .
Lòng tôi đau như cắt, thương em, thương cháu, xót em, xót cháu. Tôi mất ngủ …
Đêm qua tôi lại không ngủ được khi xem T. V. chương trình : “Như chưa hề có cuộc chia ly” . Một cụ bà 82 tuổi giận con gái và con rể vì ham cờ bạc bán hết nhà cửa, đuổi đứa cháu trai mà bà thương nhất ra khỏi nhà. Bà cụ mỗi ngày ngồi trên ghế đá trước cửa trông ngóng cháu, rồi bỏ nhà đi. Biết tin, anh thanh niên trở về tìm bà ngoại khắp nơi: chùa, trại dưỡng lão …, đến đâu anh cũng bị hỏi một câu mà không thể trả lời: tại sao cháu không nuôi bà để bà đi! Nhờ chương trình anh lần ra tung tích và biết bà đã chết mòn mỏi, cô quạnh, có lẽ vừa đói vừa lạnh trên một chiếc ghế đá ở công viên . Giọng người thanh niên khản đục -Tôi mong đừng có ai để xảy ra cảnh đau lòng như tôi!
Người dẫn chương trình kể thêm câu chuyện về một em bé trai năm tuổi trên đường di tản từ Đà Nẵng về Nha Trang năm 1975, sau khi lênh đênh trên biển ba ngày thiếu nước uống, khi lên được bờ, em bé rời tay mẹ đi tìm nước, chỉ sau vài phút em đã lạc gia đình mãi đến …ba mươi ba năm sau mới gặp lại nhau.
Và tôi muốn nói với em mình:”Em ơi ! Bố mẹ mình đã trên tám mươi tuổi, rồi sẽ có hai cuộc chia ly mà không ai giúp tìm được. Chỉ nghĩ đến cũng đã xót xa. Bởi thế đừng để cuộc chia ly nào xảy ra nữa, dù ngay cả giữa hai tâm hồn. Em ơi ! Hãy cố cởi tấm lòng ra, chấp nhận nhìn vào cuộc sống, lòng em sẽ mềm hơn khi nghĩ đến ngày nào đó con mình trơ trọi trên đường trần chông gai không biết xoay xở ra sao sau khi tỉnh ngộ. Cháu như đứa bé năm tuổi đứng trơ trọi giữa những người chạy loạn muốn tìm bóng dáng người thân mà không thấy. Em ơi ! con cái có thể bỏ cha mẹ nhưng cha mẹ khó bỏ được con cái. Cơn bốc đồng của cháu rồi sẽ qua, với phước đức của gia đình, điều xấu nhất mà mình nghĩ sẽ không xảy ra và nếu có thì là nghiệp chướng mà mình phải trả. Nghĩ vậy đi em, lòng sẽ nhẹ hơn để chịu đựng nỗi đau lòng này”.
Tôi cũng muốn nói với cháu mình:” Cháu ơi ! Tính ngang ngạnh của cháu đã chùng xuống khi nhìn mẹ cháu chân thấp, chân cao đi sau để xem cháu đi đến đâu nên cháu hãy quay về nhà sớm hơn một chút. Sao cháu không bình tâm hơn, dằn lòng mình lại tránh những cám dỗ nhất thời để bố mẹ vui lòng hơn. Cháu ơi ! Một đứa bé năm tuổi chỉ rời tay bố mẹ năm ba phút đã phải sống khắc khoải đến 33 năm. Cháu có biết mình đã tự quên bố mẹ cháu nhiều hơn thế nữa không ? Cháu ơi ! Đừng để bố mẹ cháu sống mà như đã chết, đừng để tâm hồn họ héo úa, vất vưởng trên một ghế đá nào đó. Tỉnh lại đi cháu ơi!
Cuộc sống con người không thể tách rời xã hội, khi ba môi trường xã hội cứ khủng bố lẫn nhau, một đứa trẻ thơ ngu ngơ, lóng ngóng bước chân vào cuộc sống xã hội tâm hồn làm sao không lấm lem bụi bẩn! Đau xót, thấm mặn vị cuộc đời, cứ ngẩm về hai câu thơ, thương cho đứa cháu mình và tôi luôn cầu khẩn – mong sao đừng bao giờ có cuộc phân ly!
*Đàlat, ngày 02 . 05 . 2008*
### ***
# Ðợi chờ
**Khái Hưng**
Cây im, sông lắng đợi xuân về.
Linh cho ngựa phi nước kiệu lớn, qua dặng đồi cỏ tranh, hấp tấp, vội vàng như người đi đâu có việc gì cần kíp.
Tới chỗ sông Thương lượn khúc chảy ven đường Bố Hạ, quanh một quả đồi rộng trồng cam, Linh kìm cương, nhẹ nhàng nhẩy xuống đất, buộc ngựa vào một cây trẩu trụi gần hết lá. Đã một tuần nay, từ khi cam bắt đầu rám đỏ, sáng sáng, dùng xong bữa điểm tâm sơ sài, Linh lên ngựa đi thăm lấy lệ mấy nơi vừa phá hoang trồng chè, rồi phi thẳng tới đây ngồi đợi.
Chàng đợi người năm ấy. Sự mong mỏi làm rạo rực lòng chàng và như man mác cả linh hồn vạn vật.
Vì có lúc ngắm cảnh quanh mình, chàng thấy những khóm cây yên lặng nghiêng mình trên bờ cao, soi bóng xuống mặt nước xanh rêu không động, những bụi lá sắc và nhọn với hàng bông trắng đứng im tăm tắp và loáng thoáng lẩn trong không. Cả những làn mây nhạt đương lững thững trôi trên ngọn đồi xa cũng ngập ngừng dừng lại. Hình như cùng chàng mong ngóng người xưa, cỏ cây, mây, nước cũng trầm ngâm mong ngóng xuân về.
Tiếng chim sơn ca hót trong cỏ rậm. Linh giật mình quay nhìn theo con đường đỏ, và cảm thấy tất cả nỗi thất vọng của một tấm lòng vơ vẩn đợi chờ…
Nhưng qua giậu nứa đan mắt cáo, màu vỏ cam mới rám hồng vẫn nhắc nhỏm gợi nhớ nhung.
° ° °
Cách đây hai năm, và cũng trong tháng chạp. Một hôm cưỡi ngựa đến bên sông thăm vườn cam sắp trẩy, Linh gặp một chiếc ô tô đỗ cạnh đồi. Tưởng đó là xe khách đến chơi và tài xế không biết lối vào trong ấp, Linh cho ngựa lại gần, nghiêng mình nhòm qua cửa xe. Trong xe, một bà ngót năm mươi tuổi và một thiếu nữ đầy đặn nở nang, nước da hồng hào rám nắng, mà thoạt trông chàng ví ngay với màu da cam bắt đầu rám chín dưới luồng gió heo may.
Chàng ngồi thẳng người lên, lễ phép nói:
– Xin cụ tha lỗi cho, tôi tưởng bạn đến chơi.
Nhưng thiếu nữ rất lịch thiệp đã thò đầu ra ngoài mỉm cười đáp lại:
– Thưa ông, me tôi không dám. Vả lầm thì ai chả có khi lầm.
Câu trả lời, Linh cho là vô vị. Song nụ cười tình tứ điểm theo, chàng ngắm thấy ngọt như mật ong, thơm như hoa cam sành mới nở, và có mãnh lực làm cho chàng lúng túng mất vài giây. Sự lúng túng ấy chàng che đậy bằng một câu hỏi, giọng run run:
– Thưa cô, xe liệt máy?
Nụ cười càng tình tứ hơn, tuy đôi lông mày bán nguyệt tô thêm chỉ hơi díu lại một cách rất nũng nịu, dễ yêu.
– Thưa ông, xe không chết máy, nhưng hết dầu xăng.
– Vậy ý hẳn bác tài đi mua dầu xăng?
– Không, anh ấy đến hàng nước kia hỏi xem có thể mua lại ở đâu được vài lít xăng để đủ chạy từ đây đi Kép. Vậy thưa ông, ông có biết thì xin ông làm ơn bảo giùm cho.
Linh mỉm cười:
– Ồ! Tưởng hỏng máy, chứ nếu chỉ hết dầu xăng, thì tôi xin biếu cụ và cô.
Bà cụ sung sướng vội hỏi.
– Thưa ông, nhà ông ở gần đây?
– Thưa cụ, cũng không xạ. Đây là đồn điền của tôi.
Thiếu nữ vẻ mặt ngạc nhiên.
– Đồn điền của ông? Chắc là rộng lắm!
– Thưa cô, cũng không rộng lắm, độ hai nghìn mẫu thôi.
Thiếu nữ mở cửa xe bước xuống, gọi:
– Anh tài!
Tức thì một người vận âu phục màu vàng từ trong hàng nước cạnh bến phà đi lại. Linh xuống ngựa, nói:
– Bác cưỡi ngựa theo con đường này vào ấp bảo người nhà tôi đưa cho một bi đông ét xăng, rồi cầm ngay ra đây…
– Thưa ông, cháu không cưỡi ngựa bao giờ.
– Chà, khó gì!
Linh ngẫm nghĩ một giây rồi chép miệng nói tiếp:
– Thôi được, để tôi đi lấy cho.
Thiếu nữ vội gạt:
– Chết thế thì phiền ông quá!
Nhưng Linh đã nhẩy lên lưng ngựa, giật cương ra về, và nháy mắt, chàng đã biến vào trong cỏ tranh cao, rậm.
° ° °
Lúc trở lại, Linh chỉ thấy người tài xế nằm ngủ trên nệm xe. Chàng dừng lại ngồi thở, trời rét, cái áo lót của chàng ướt đẫm mồ hôi, vì chàng đã cho ngựa phi mau quá.
Bỗng có tiếng cười nói trong vườn cam. Linh vội vàng cởi bỏ vào trong xe cái bi đông dầu xăng buộc sau yên, rồi cho ngựa thong thả lên đồi. Tiếng thiếu nữ nói qua hàng giậu:
– Chúng tôi đương đợi ông ra để xin ông một quả cam.
Linh hấp tấp rẽ cương qua cửa vườn.
– Thưa cụ, cam ở đây còn chua lắm, chưa ăn được. Ở trong ấp có một ít đã thực chín rồi và ngọt lắm, xin mời cụ và cô quá bộ vào chơi.
Bà cụ từ tạ:
– Xin cảm ơn ông, chúng tôi xin về… Ông đã cho chúng tôi vay dầu xăng?
Linh buồn rầu đưa mắt nhìn thiếu nữ:
– Thưa cụ, có dầu xăng rồi.
– Ồ! thế thì may quá. Cảm ơn ông quá. Không có ông giúp thì mẹ con tôi chẳng biết làm thế nào mà về được đến nhà.
– Thưa cụ, ấp cách đây có hơn hai cây số, xin mời cụ quá bộ vào chơi. Thưa cụ, tôi ở nơi hẻo lánh này chẳng mấy khi được hân hạnh đón tiếp khách quý.
Thiếu nữ nể lời ân cần mời mọc của chủ ấp, áy náy nhìn mẹ:
– Thưa me, hay là me vào chơi một lát cho ông chủ bằng lòng. Vào ăn quả cam Bố Hạ rồi lại đi ngay.
Quay về phía Linh, nàng mỉm cười, láu lỉnh nói tiếp:
– Rồi ông để chúng tôi đi ngay nhé?
Linh, trên mặt lộ đầy vẻ biết ơn:
– Xin vâng.
– Vậy vào nhé, me nhé?
Bà mẹ mắng yêu con
– Ừ thì vào. Gớm chết! Cô Phụng đi đâu cô cũng la cà hết ngày hết buổi.
Linh sung sướng chạy vội ra cửa vườn gọi tài xế.
° ° °
Một giờ sau, Linh đưa Phụng đi xem khắp vườn cam, quýt, trong khi bà mẹ ngồi nghỉ bên lò sưởi, vì đứng ở ngoài lâu chân tay bà rét buốt.
Nhờ có một nền giáo dục lịch thiệp nhận được ở trường học và ở một gia đình theo lối mới Phụng đối với ông chủ ấp không chút ngượng ngùng, e lệ. Nàng cười nói dễ dàng, hỏi nhiều câu mà Linh phải lấy làm kinh ngạc, tưởng các cô thiếu nữ không bao giờ dám nghĩ tới.
Đến một gốc quít cỗi, nàng ngắt một quả rồi vờ quay đi ăn vụng. Nhưng nàng quay lại ngay, phá lên cười và kêu:
– Bắt lấy con ăn cắp quýt cho tôi!
Linh cũng cười, nói một câu mà vừa buột miệng thốt ra, chàng cho là rất sáo:
– Nó được hân hạnh cô chiếu cố là may cho nó.
– Vậy tôi lại muốn chiếu cố đến nó nữa.
Vừa nói Phụng vừa với một quả ở cành cao nhưng không tới.
– Cô để tôi lấy giùm.
Linh phải nhảy lên mới với được cả cành quít chĩu chịt gần chục quả.
– Ồ phí quá, ông nhỉ?
Linh toan ngắt ra từng quả nhưng Phụng vội gạt.
– Ấy, ông cho xin cả để tôi mang về giữ làm kỷ niệm.
Hai tiếng kỷ niệm ở miệng mỹ nhân nói ra, Linh nhận thấy âu yếm, thấm thía tâm hồn. Chàng toan đáp lại một câu tình tứ, nhưng không tìm ra được, đành chỉ lặng lẽ mỉm cười nhìn thiếu nữ. Giữa phút thần tiên ấy, có tiếng gọi:
– Phụng, xin phép ông về thôi!
Lần đầu tiên trong đời, Linh cảm thấy tất cả cái ý nghĩa buồn rầu, sầu thảm của chữ “về”.
– Phụng, đi về!
– Vâng, con đây.
Nàng bỏ cả nửa quả quít vào mồm nhai ngốn ngấu. Còn một nửa có lẽ vì đãng trí, nàng đưa cho Linh:
– Trời ơi! Quít ngọt quá! ông nếm thử mà xem.
Rồi nàng chạy vội lại chỗ mẹ.
Linh thở dài, lững thững theo sau…
° ° °
Lúc xe mở máy. Linh mới chợt nhớ ra rằng chưa hỏi địa chỉ của Phụng.
Trong một giờ được một mình ở bên người đẹp, Linh chỉ mê man nghĩ đến hiện tại mà chàng biết rằng ngắn ngủi. Và chàng chỉ cảm thấy từng phút từng giây đương lạnh lùng rơi vào quãng không.
Kẻ ở người đi rồi hiện tại sẽ thành dĩ vãng sẽ thành một kỷ niệm như cành quít mà Phụng đã đem về nhà để giữ làm kỷ niệm.
° ° °
Nhưng cái kỷ niệm giây phút ấy đối với Linh đã thành vĩnh viễn thiêng liêng.
Năm, năm, cứ đến tháng chạp khi cam ngoài vườn bắt đầu rám đỏ dưới luồng gió heo may, Linh lại cảm thấy thân thể và tâm hồn rung chuyển. Rồi trong vườn hiện ra hình ảnh một thiếu nữ tươi tốt, hồng hào thướt tha bên gốc cam, gốc quít.
Linh chờ đợi, mong ngóng.
Chàng chờ đợi, mong ngóng cho tới hết mùa cam. Vì Phụng có hứa với chàng rằng mỗi năm cứ đến mùa cam nàng sẽ lại cùng mẹ một lần lên thăm ấp của Linh. Lời hứa ấy có lẽ Phụng đã thốt ra theo cách xã giao trong câu truyện thù ứng. Nhưng Linh tin là lời hứa thành thực. Chàng cũng không hiểu sao chàng lại tin như thế nhưng chàng cũng không thể không tin được.
Đã hai năm chàng chờ đợi…
Và trên bờ sông cao, khóm cây vẫn yên lặng nghiêng mình soi bóng xuống mặt nước xanh rêu không động, những bụi lau lá sắc và nhọn vẫn đứng thẳng hàng, bông trắng loáng thoáng lẩn trong không. Và trên ngọn đồi xa, làn mây bạc vẫn ngập ngừng dừng lại…
Cùng chàng mong ngóng người năm ấy, vạn vật trầm ngâm mong ngóng xuân về.
[http://www.diendantheky.net/2012/12/khai-hung-oi-cho.html?utm_source=BP_recent](http://www.diendantheky.net/2012/12/khai-hung-oi-cho.html?utm_source=BP_recent)
# **
#
**Đôi điều về Đà Lạt sương mù** **Nguyễn Ngọc Chính** ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/262gac490c3a0le1baa1t.jpg?w=252&h=164)
*Mặt tiền Ga Đà Lạt* ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/263gac490c3a0le1baa1t3.jpg?w=252&h=160)
*Bên trong sân Ga Đà Lạt* ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/264lac.jpg?w=252&h=186)
*Grand Lac và cầu Ông Đạo ngày xưa* *Cầu Ông Đạo*. Đập này nằm trước dinh Quản Đạo mà vị Quản đạo bấy giờ là Phạm Khắc Hòe (*) vẫn được dân địa phương gọi là *Ông Đạo*nên khi đập cũng là cầu xây xong, người dân quen gọi là *Cầu Ông Đạo*. ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/265the1bba7yte1baa11.jpg?w=252&h=189)
*Nhà hàng Thủy Tạ* *Lac des Soupirs*và người Việt gọi là *Hồ Than Thở*. Vào lúc bình minh, sương mù bao phủ mặt hồ, tạo nên một bức tranh thủy mạc tuyệt đẹp, nên sau năm 1975 hồ Than Thở còn mang tên *Hồ Sương Mai*. ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/266ho-than-tho.jpg?w=227&h=168)
*Hồ Than Thở* *Nhà thờ Con gà*. *Ðêm nay gà chưa gáy, con sẽ chối Ta ba lần…* ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/267nhathoconga1.jpg?w=174&h=252)
*Nhà thờ Chính tòa (Nhà thờ Con gà)* ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/268chc3b9alinhsc6a1n.jpg?w=252&h=187)
*Chùa Linh Sơn* *Chùa Sư Nữ*. Nơi đây, bố mẹ và các em tôi quy y còn tôi đến giờ này vẫn chưa có… pháp danh! *Chùa Ve Chai*vì trong sân có con rồng dài 49m được làm bằng 12.000 vỏ chai, sành sứ. Chùa là một kiến trúc khảm sành độc đáo của Đà Lạt. Chùa tọa lạc tại Trại Mát, cách trung tâm thành phố 10km về phía Đông. *Chùa Tàu*, theo hệ phái Phật giáo Huê Nghiêm của người Hoa. ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/2610thie1bb81nvie1bb87ntc3baclc3a2m.jpg?w=252&h=189)
*Thiền viện Trúc Lâm* ![ ](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/2611cc3a1ptreo.jpg?w=252&h=189)
*Cáp treo từ đồi Robin đến Thiền viện Trúc Lâm*
Không ngờ cáp treo Việt Nam lại an toàn đến như vậy! Cabin là một cái lồng kính, cửa khóa tự động nhưng cũng có thể mở cửa sổ để thò đầu ra ngoài chụp ảnh. Về điểm này, ai dám bảo là Việt Nam lạc hậu hơn Úc?
[http://chinhhoiuc.blogspot.co.uk/2012/09/oi-ieu-ve-lat-suong-mu.html](http://chinhhoiuc.blogspot.co.uk/2012/09/oi-ieu-ve-lat-suong-mu.html)
***
# Tình tri
**Phạm Mai Hương** **Vào thời Đệ Nhất Cộng Hòa, những dịp Tết Nguyên Đán , ngày Quốc Khánh hay sinh nhật của tổng thống Ngô Đình Diệm, ba tôi thường đại diện chính quyền lên chùa Linh Sơn làm lễ Cầu an nên có sự gắn bó với quý thầy ở Chùa. Chùa Linh sơn cổ kính tọa lạc trên ngọn đồi trà rộng chừng 4 ha ( nay trà đã không còn), gần trung tâm thành phố, là Chùa tỉnh hội, thu hút nhiều khách thập phương.**
Ba tôi đến Chùa thường vào trong hậu liêu thỉnh lễ với thầy trụ trì, sau đó trò chuyện đạo pháp hay bàn luận thơ văn cùng các quý thầy.
*Như một bóng hoàng oanh* *Điểm nốt nhạc trên cành* *Thả lên vài tiếng hót* *Thức dậy cả bình minh * *Như một nét hoàng lan* *Mang linh hồn vô nhiễm* *Toả làn hương Chơn Thiện* * Man mác trên Linh Sơn*
Thầy Minh An là người thích tiêu dao, Ba tôi gặp khi còn là chú điệu, tóc để chỏm. Sau năm 1975, thầy lập chiếc cốc nhỏ trên một ngọn đồi của đèo Prenn. Chung quanh cốc trồng toàn hoa nhất chi mai hai màu hồng trắng, cánh kép nhỏ li ti. Mùa xuân, ngọn đồi chìm trong màu hoa đào tưởng như ở đất Phù Tang . Dưới gốc cây, thầy Minh An đặt những hòn đá có hình thù lạ lẫm , hòn này chồng lên hòn khác. Những lúc thấy bóng thầy đứng trên sườn núi, nhìn xuống tiễn khách về, mới thấy cuộc sống của người đi tu thật thảnh thơi
*Sư Minh An trên triền non* *Theo sau một bóng con con thư đồng* *Sương thu nhoà nhạt ngàn thông* *Sao không xoá được vết mòn sơn am*
Cuộc sống tự tại của thầy được một thời gian, vì lý do an ninh nên cốc bị giải tỏa. Thầy trở lại chùa Linh Sơn, nhưng thú vui tiêu dao sơn thủy vẫn bám theo nên nhiều lúc ba tôi lên tìm thăm , ôn Từ Mãn bảo:
-Minh An đi đây đi đó hoài, ít khi ở chùa.
Thầy Viên Ngộ tên thế tục là Lê Trung Trang, thầy dạy Anh văn trường trung học tư thục của ông Lê Phỉ, nằm ngay ngả ba Duy Tân. Lúc ấy tuy chưa vào chùa nhưng thầy đã sống đời khổ hạnh. Học sinh thường đến thăm thầy trong một căn gác gỗ bên cầu Hải Thượng. Chiếc gác nhỏ, ngăn nắp chỉ để chiếc mện đơn, đặt sát tường, chiếc bàn thấp, vài chiếc đệm làm ghế , thầy thường mở chiếc caseete nhỏ bản nhạc đồng quê Mỹ cùng nghe với học sinh .Thầy xuất gia ở chùa Linh Sơn và cất chiếc thất nhỏ trong khu vườn chè, đó cũng là nơi bạn thơ thường hội tụ .
*Tomorrow I will * * Go back to the small town* *With the wind murmuring high above foggy* *My soul is divided into two parts :* *One haft would follow some bohemian* *And another haft would remain in motherland * *Trang Nisho ( Thiền sư Lê Trung Trang )* *Mai sẽ quay về phố nhỏ* *Trên cao gió lộng ngàn phương* *Nửa hồn theo chân lãng tử* *Nửa hồn gởi lại cố hương * * Việt Trang ( dịch)*
ThầyViên Ngộ có khuôn mặt hiền hòa, đôi mắt hiền từ sau cặp kính dày cộm, nụ cười thanh thoát , người ốm yếu như một vị tu khổ hạnh người Ấn Độ .
* Một chấm vàng trên thành phố lạnh* *Bao la trời đất đẹp nguyên lành* *Nẻo thiền sỏi đá thành kinh kệ* *Rải bước vân du bước độc hành*
Thầy Viên Thức cũng xuất thân từ chùa Linh Sơn. Sau đó, thầy trụ trì chùa Lâm Tì Ni, nằm trên mé đồi đường Lê Hồng Phong. Thầy có biệt tài viết thư và vẽ tranh. Những bức tranh vẽ xong có cái được treo lên, có bức cuộn tròn xếp cất chỗ này, nhét chỗ kia. Bụi bặm bám đầy khiến tranh có một nét đặc biệt. Một hôm thầy Viên Ngộ đề một bài thơ tiếng Anh lên một bức vẽ và treo trên tường nhà tri khách. Một du khách nước ngoài ghé chùa, thấy bài thơ, dừng chân lại đọc, ngẫm nghĩ và mua bức tranh với một giá không ngờ. Từ đó tranh của thầy Viên Thức bán rất chạy và hầu như chỉ bán cho khách nước ngoài. Thầy trở nên nổi tiếng nhưng sống vẫn đạm bạc chỉ ăn cơm với chuối
*Thanh thản đi về với phố xưa* *Quanh co rừng núi khói sương mờ* *Nẻo lên thiền viện xanh cành trúc* * Tiếng lạnh bên đời gọi tiếng thơ*
Một lần đên XQ sử quán,ba tôi được gặp thầy Huyền Không từ Huế lên, thầy lấy bút danh Minh Đức Triều Tâm Ảnh hay Minh Đức Triều Sơn Phương . thầy giỏi thơ và viết chữ rất đẹp. Trong không khí ấm áp và mang tính nghệ thuật của sử quán khiến những người có nghiệp thơ văn dễ gặp nhau.
*Vốn dĩ từ xưa thoát một dòng* *Nay người Nam Bắc kẻ Tây Đông* *Vô ưu phố cạnh làn mây trắng* *Vô nhiễm vườn thơm một nhánh hồng* *Nẻo đạo uyên nguyên thành tự tại* *Chuyện đời chân giả vốn là không* *Triều Sơn Phương vọng lời kinh kệ* *Trà Lĩnh du du cánh cỏ bồng * * ****** * Vân du ngàn dặm . Chùa đây* *Huyền Không tĩnh mịch đâu thầy Huyền Không* *Trở về nằm lại Trà Sơn* *Nước reo suối ngọc , mây vờn núi xanh*
Ba tôi kết thân với rất nhiều người nhưng đối với quý thầy lúc nào ông cũng trân quý về cả đạo lẫn đời. Sự gắn kết này như là
*tình tri* *âm tri kỷ* khiến tâm hồn ông thảnh thơi và sống ung dung tự tại suốt đời…
***
# Mong vầng trăng tròn sáng tỏa ánh vàng khắp thế gian
**Bồ Công Anh**
Cây đời đã bao lần thay lá, cõi đời từng dòng nối tiếp, sang trang, thế gian tiếp diễn vòng sinh trụ hoại diệt, con người cùng vạn vật chuyển hóa đổi thay trong thể giới sinh diệt. Biển tình dục ái cuống si thù hận của biển đời chưa bao giờ lặng con sóng dữ! Tự quay về cõi lòng thanh tịnh, vầng trăng tròn sáng trong tỏa ánh vàng khắp thế gian…
Năm tháng nỗi trôi với vận nước tình đời ,được sống, được thấy, được nghe, được nhìn lại mình. Từng ngày tháng đã sống với những cảm xúc, nhen nhóm hạnh phúc, gìn giữ an vui, đem nhiệt tâm tuổi trẻ dấn bước, đối mặt thực tế phụ phàng; cuộc sống ngày càng chen thêm bao phiền muộn khổ đau, được mất còn không, nhìn lại quá khứ kiểm chứng lý tình thực hư, sống đúng Đạo Nhân, tự nhìn thấu lẽ thật sống chính tự thân tâm. Nhìn đời huyễn mộng mà lòng ta càng thêm sâu lắng yêu thương, Yêu người đồng phận trong dòng duyên sinh tương tục; thương nhân tình hoang dã, đau xót cho cuộc tình ta với người trong đời, biển sâu sóng nghiệp. Nhìn ta như con thú cùng đường tâm tình với vầng trăng thu thương ước, lời của đứa con còn khổ đau, thân tâm còn chất chứa vọng tình tha thiết cùng muôn loài giữa đất trời trăng sao …
Xin cho ta được tỏ tường những khổ đau trên cõi đời hôm nay! Niềm đau đời nếu chưa ngấm vào thân xác và tâm hồn thì làm sao ta có được đồng cảm mà hiểu được đau khổ! Không biết đau khổ, cảm xúc trơ lì thì làm sao ta biết tu- sửa nghiệp tình! Sống mà không làm chủ được chính mình, quen lối sống vong thân, chìm nỗi trong con nước đen cõi đời điên đảo, “đèn nhà ai nấy rạng”, chỉ cần lo vợ con an lành, ta ấm cật, như vậy gia đình có còn là tế bào của xã hội không? “sống chết mặc bây, đứa nào ngu đứa ấy chịu”! Ai ngu ai dại cho ai mất vợ đợ con! Em bán thân nơi đất khách- chị nuôi mấy miệng quê nhà; Mẹ lao động xuất khẩu- con xây nhà chơi hoa; Ruộng cha mất, nghề mất, cha mẹ già, nhà mới con vô công; Trên rừng tàn lũ quét- đồng bằng giông tố triều loang; lãnh đạo lầu cao ngoảnh mặt, ai chờ ngày thịt nát xương tan!!!; Dân hạ lưu mất công viên, thiên nhiên rừng núi, Dân thượng lưu bàn chuyện ăn chia, giải trí, sân gôn; triệt phá Thông già trồng cây bê tông cốt thép, dựng lầu kiếm khách ba sao… Đời càng thêm nhiều nghịch lý, đạo đức đảo điên liệu đời có còn hiền hòa an lành chăng? Người bên người có riêng hạnh phúc mà vui được chăng?! Bên nhau chung trời đất trăng sao, chung sầu mưa giông tố, chung tai ương đất động bão lửa, chìm nổi họa chờ cơn sóng dữ …mà sự sống tương sinh tất tương diệt sao ta có thể ngồi yên mặc kệ đời, mặc mệnh nước ..
…Thầm đau với cõi đời nên lẽ sống yêu và được yêu là mãi mãi. Cõi đời có ai không khát khao hạnh phúc an lành, không đội Ân Tứ Trọng! Làm sao để bao khổ nạn thôi đè nặng lên kiếp sống của con người, muôn loài. Tất cả sự việc xảy ra trên cõi đời đều có nhân- quả, hành vi của mỗi người thành nghiệp riêng chung. Quả hiện tình nay là tất yếu của nhân quá khứ, cái này có tất yếu cái kia sẽ có theo. An lành là nền tảng của sự sống, cuộc sống con người luôn hướng về chốn an lành. Tất cả những hành vi gây chia rẻ, bất an, gây tổn hại đến sự sống, nhân tính của con người, tàn hại muôn loài phải được nhìn ra, phải dừng lại để khổ đau không còn đất dấy sinh.
Con người luôn sống với những ước mơ và hy vọng! Đời người là hữu hạn, nhưng hy vọng, mơ ước của con người là vô hạn. Vầng trăng trải vàng thu, thêm tuổi đời, cõi lòng thêm sáng soi bao trải nghiệm cuộc đời, ngọt bùi cay đắng, thăng trầm sầu dục… Hạnh phúc lẫn đau khổ đã rèn luyện nên những phẩm chất và tinh thần, ý chí hướng thượng nuôi dưỡng lẽ sống trọn mơ ước, niềm tin hy vọng ngày mai xã hội sáng tươi, người với người như mẹ với cha, anh với em bên nhau vun đầy hạnh phúc gia đình, con cháu hiếu đạo …Khi con người biết cùng nhau nuôi dưỡng ước mơ, cùng chung hy vọng, chia sẽ khổ đau, tìm ra hạnh phúc chân thật của chính mình cũng là hạnh phúc của đồng loại, thế giới cuộc sống sẽ an lành hơn. Về bên nhau gieo trồng hạnh phúc cho nhau là sự nghiệp muôn đời của loài người. Một khi con người biết cùng thiên nhiên chung sống, thì sự sống bên nhau của muôn loài sẽ không có khổ nạn đày đọa nhau, sẽ không còn tàng ẩn tai ương thảm họa bất ngờ.
Tin tưởng, mong ước, khao khát được sống có hạnh phúc, được sống trong xã hội, cộng đồng có tổ chức, có trật tự, an lành, có tự do và bình đẳng. Tự quay về cõi lòng thanh tịnh, vầng trăng trong tròn sáng tỏa ánh vàng khắp thế gian…Những tâm hồn chung hoài bảo, mơ ước, đồng cảm sẽ luôn tìm về bên nhau ươm mầm, gieo trồng hạt giống hạnh phúc, yêu thương, giải thoát, …
# Người Do Thái: Dân tộc nhỏ, nền văn minh lớn
**Trần Hoàng Duy** [Trước hết người Do Thái có truyền thống coi kiến thức trí tuệ là thứ quý nhất của con người. Kinh Talmud viết: Tài sản có thể bị mất, chỉ có tri thức và trí tuệ thì mãi mãi không mất đi đâu được. Các ông bố bà mẹ Do Thái dạy con: Của cải, tiền bạc của chúng ta đều có thể bị kẻ khác tước đoạt nhưng kiến thức, trí tuệ trong đầu óc ta thì không ai có thể cướp nổi. Với phương châm đó, họ đặc biệt coi trọng việc giáo dục, dù khó khăn đến đâu cũng tìm cách cho con học hành; ngoài ra họ chú trọng truyền đạt cho nhau các kinh nghiệm làm ăn, không bao giờ giấu nghề. Người Do Thái có trình độ giáo dục tốt nhất trong các cộng đồng thiểu số ở Mỹ, thể hiện ở chỗ họ chiếm tỷ lệ cao nhất trong sinh viên các trường đại học hàng đầu cũng như trong giới khoa học kỹ thuật và văn hóa nghệ thuật.](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/dantoc-do-thai.jpg) ![ dantoc Do Thai](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/dantoc-do-thai.jpg?w=500)
![ dantoc Do Thai](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/dantoc-do-thai.jpg?w=500)
Từ lâu tôi đã định viết chủ đề về người Do Thái trên VFpress.vn. Tiếp theo bài viết về nước Nhật và nhân việc George Soros thăm Việt Nam, hôm nay tôi xin giới thiệu về đất nước Do Thái. Một dân tộc nhỏ nhưng tác động đến rất lớn toàn bộ văn minh của trái đất. Từ cuộc sống, khoa học, làm giàu… đến tư tưởng mọi thứ đều có sự tác động của người Do Thái. Văn minh Do Thái không để lại những kiến trúc nổi tiếng như Kim tự tháp, điện Pantheon hoặc Vạn lý Trường thành, nhưng nó lưu lại mãi mãi một di sản phi vật thể vô giá mà ít có nền văn minh nào có thể sánh được về tầm ảnh hưởng lâu dài, sâu sắc đối với văn minh toàn nhân loại.
Dường như là, mỗi khi bàn luận về sự thông minh có di truyền không, người ta đều nêu lên dẫn chứng về giải Nobel và người Do Thái. Và cũng như một thông lệ, hàng năm sau khi công bố giải, người ta đều hỏi người Do Thái chiếm bao nhiêu phần trăm giải năm ấy. Và thực tế thì con số này không hề nhỏ.
Ví dụ chỉ sau khi vừa công bố 3 giải Nobel 2011, lập tức có một bài báo nhan đề “
*Bà mẹ Yiddeshe có thể tự hào: Năm trong bảy Nobel gia là người Do Thái*”. Đó là: Ralph Steinman và Bruce Beutler, giải Nobel về Y học, Saul Pelmutter và Adam G. Ross – giải Nobel về Vật lý, Daniel Shechtman – giải Nobel về Hoá học.
Dân tộc Do Thái là một trong những dân tộc có nền văn hoá và lịch sử lâu đời nhất của nhân loại, ra đời cùng với thời kỳ văn minh Ai Cập, văn minh Lưỡng Hà và văn minh Hy Lạp-La Mã thời cổ đại. Nhưng lịch sử bắt họ phải chịu một số phận không may mắn, bị các bộ tộc và các lãnh chúa khác xâm chiếm đất đai và xua đuổi dưới những lý do tôn giáo. Từ đó họ phải sống tha hương, từng nhóm kéo nhau đi khắp mọi nơi trên thế giới để duy trì sự sinh tồn, vượt qua những định mệnh nghiệt ngã của lịch sử.
Trên 2000 năm qua, đi đến đâu họ cũng tỏ ra là một dân tộc có sức sống dẻo dai, không bị đồng hoá và ý thức vươn lên mãnh liệt.Trong công việc họ cần cù, kiên trì và quyết tâm đạt những mục đích mình theo đuổi. Bởi vậy, gần như sống ở đâu họ cũng thành công.
Sự thành đạt và khôn ngoan của họ nhiều khi bị thành kiến và kỳ thị. Trong Thế chiến II, dưới chế độ phát xít, khi Hitler đề cao thuyết “người Đức là một dân tộc thượng đẳng”. Hitler rất sợ sự vượt trội của người Do Thái, nên dã bắt họ sống trong các trại tập trung, đày đoạ họ với ý đồ để họ chết dần chết mòn trong đó.
Người Do Thái đặc biệt xuất sắc trong lĩnh vực trí tuệ. Họ thường là những nhà khoa học lớn, những doanh nhân lỗi lạc, những nhà văn kiệt xuất, những nhà tư tưởng uyên bác, những chính trị gia tài giỏi…
Từ năm 1901, giải Nobel được thành lập và trở thành một giải thưởng uy tín nhất và danh giá nhất hành tinh, tôn vinh những người có đóng góp lớn nhất cho nhân loại, có những phát minh đột phá, những tác phẩm văn chương thấm đẫm tính nhân văn, những người có công lao kiến tạo một thế giới an bình hơn, tốt đẹp hơn. Người Do Thái lập tức trở thành một yếu tố quan trọng của giải, dù họ sống ở các nước khác nhau, mang quốc tịch khác nhau hoặc chính tại đất nước mới thành lập cách nay không lâu của họ là Israel.
Tính đến năm 2011, giải Nobel đã trao 108 lần (trừ 4 năm trong Thế chiến I và II không trao giải) cho trên 800 nhân vật và các tổ chức xã hội. Nếu tính tất cả các giải, ít nhất có 181 người Do Thái (thuần chủng, hoặc từ 1/2 đến 3/4 dòng máu Do Thái) được trao giải Nobel, chiếm 22% số nhân vật được coi là những trí tuệ hàng đầu của nhân loại.
Trong các giải Nobel qua hơn một thế kỷ, tỉ lệ số người Do Thái chiếm lĩnh các giải Nobel trong các lĩnh vực như sau:
– Hoá học: 32 người, chiếm tỷ lệ 21%
– Kinh tế: 28 người, chiếm tỷ lệ 42%
– Văn chương: 13 người, chiếm tỷ lệ 12%
– Vật lý: 49 người, chiếm tỷ lệ 27%
– Hoà bình: 9 người, chiếm tỷ lệ 8%.
Cần lưu ý rằng số người Do Thái trên Trái đất là 20 triệu (cả trong và ngoài nước) nghĩa là chưa đến 0,2% dân số thế giới. Như vậy, trong khi dân số thế giới là gần 8 tỷ với trên 800 giải Nobel, thì bình quân số giải trên đầu người của người Do Thái so với bình quân của thế giới cao hơn đến 11.950%. Song đó chỉ là so sánh cho vui thôi, chứ con số này không mấy ý nghĩa bởi kèm theo nó còn bao nhiêu điều kiện khác nữa. Người ta thường nói giải Nobel trong vài chục năm gần đây đổ dồn về Mỹ. Song ít ai để ý, trong những “giải Nobel mang thương hiệu Mỹ” thì người Mỹ gốc Do Thái chiếm một phần quan trọng.
Xin nêu một vài con số: Giải Nobel Hoá học của Mỹ có 27% là người gốc Do Thái, Nobel Vật lý – 37%, Nobel Y học & Sinh lý học – 42%, Nobel Kinh tế – 55%, Nobel Văn chương – 27%, Nobel Hoà bình 10%. Và cũng xin nhớ rằng dân số của cộng đồng Do Thái chỉ bằng 2% của Mỹ.
Trí tuệ Do Thái thể hiện không chỉ ở nam giới mà cả nữ giới. Trong 4 ngành khoa học có 18 nữ Nobel gia thì 36% là các bà gốc Do Thái, tỷ lệ còn cao hơn cả các ông. Nếu không kể giải Nobel, thì bất cứ giải quốc tế nào khác, tỷ lệ các nhà khoa học Do Thái cũng tương tự. Chỉ xin kể một giải chúng ta đã nói nhiều là giải Fields thì các nhà toán học trẻ người Do Thái được giải chiếm 27%, giải thành tựu suốt đời trong Toán học, họ chiếm tới 55%.
Các Nobel gia người Do Thái cũng nằm trong một số “điều đặc biệt” của giải. Chẳng hạn Elia Wiesel, người sống sót từ trại tập trung của phát xít Đức được giải Nobel Hoà bình năm 1986. Nhà Nobel cao tuổi nhất khi được trao giải là người Balan gốc Do Thái, Leonid Hurwicz, giải Nobel kinh tế 2007 năm ông đã 90. Nobel gia sống thọ nhất là bà Rita Levi-Montalcini, giải Nobel Sinh lý học 1936 hiện đã vượt qua tuổi 102 hoặc một nhà văn bị nhà nước buộc không được nhận giải là Boris Pasternak, giải Nobel văn học năm 1958. Nhà khoa học được bình chọn là nhà khoa học vĩ đại nhất của thế kỷ XX – Albert Einstein – cũng là người Mỹ gốc Do Thái.
### Cả một dân tộc giỏi làm kinh tế
Chúng ta đều biết người Do Thái (thời cổ gọi là Hebrew) là dân tộc thành công nhất trên nhiều lĩnh vực trí tuệ, nhưng có lẽ ít ai biết họ thực ra còn cực kỳ xuất sắc trên mặt kinh tế, tài chính, thương mại. Họ đạt được những thành tựu đó trong hoàn cảnh cực kỳ khó khăn: toàn bộ dân tộc Do Thái buộc phải sống lưu vong phân tán, “ăn nhờ ở đợ” suốt 2000 năm qua trên khắp thế giới, đi tới đâu (trừ ở Mỹ) cũng bị xa lánh hoặc hắt hủi, xua đuổi, tước đoạt, thậm chí hãm hại, tàn sát vô cùng dã man, bị cấm được sở hữu bất cứ tài sản cố định nào như nhà đất, tài nguyên thiên nhiên…
Chỉ cần lướt các mạng tìm kiếm là ta có thể sưu tầm được ngay một số thành tựu cực kỳ gây ấn tượng của người Do Thái trên lĩnh vực kinh tế, dù là về mặt lý thuyết hay thực tiễn. Hãy xem một số số liệu sau đây:
Rất nhiều nhà lý thuyết kinh tế hàng đầu thế giới là người Do Thái, các lý thuyết họ xây dựng nên đã ảnh hưởng vô cùng to lớn nếu không nói là quyết định tới quá trình trình tiến hóa của nhân loại:
– Karl Marx (Các Mác) người khám phá ra “giá trị thặng dư” và xây dựng học thuyết kinh tế chủ nghĩa cộng sản sẽ thay thế cho chủ nghĩa tư bản, được gọi là một trong hai người Do Thái làm đảo lộn cả thế giới (người kia là Jesus Christ);
– Alan Greenspan 17 năm liền được 4 đời Tổng thống Mỹ tín nhiệm cử làm Chủ tịch Cơ quan Dự trữ Liên bang (FED, tức Ngân hàng Nhà nước Mỹ) nắm quyền sinh sát lớn nhất trong giới tài chính Mỹ, thống trị lĩnh vực tài chính tiền tệ toàn cầu;
– Paul Wolfowitz cùng người tiền nhiệm James Wolfensohn, hai cựu chủ tịch Ngân hàng Thế giới, tổ chức tài chính có tác dụng rất lớn đối với các nước đang phát triển;
– 41% chủ nhân giải Nobel kinh tế thời gian 1901-2007 là người Do Thái (cộng 13 người), chẳng hạn Paul Samuelson (1970), Milton Friedman (1976) và Paul Krugman (2008)… là những tên tuổi quen thuộc trong giới kinh tế thế giới hiện nay, các lý thuyết của họ được cả thế giới thừa nhận và học tập, áp dụng…
Nhiều nhà giàu nổi tiếng thế giới từng tác động không nhỏ tới chính trị, kinh tế nước Mỹ và thế giới là người Do Thái. Đơn cử vài người:
– Jacob Schiff, chủ nhà băng ở Đức, sau sang Mỹ định cư; đầu thế kỷ XX do căm ghét chính quyền Sa Hoàng giết hại hàng trăm nghìn dân Do Thái ở Nga, ông đã cho chính phủ Nhật Bản vay 200 triệu USD (một số tiền cực kỳ lớn hồi ấy) để xây dựng hải quân, nhờ đó Nhật thắng Nga trong trận hải chiến Nhật-Nga năm 1905. Nhớ ơn này, trong đại chiến II Nhật đã không giết hại người Do Thái sống ở Trung Quốc tuy đồng minh số Một của Nhật là phát xít Đức Hitler có nhờ Nhật “làm hộ” chuyện ấy.
– Sheldon Adelson, người giàu thứ 3 nước Mỹ, với tài sản cá nhân lên tới 36 tỷ USD. Nếu được chính phủ VN cho phép thì khả năng Sheldon Adelson sắp mở sòng bạc tại thành phố Hồ Chí Minh.
– George Soros giàu thứ 22 ở Mỹ (19 tỷ USD) không chỉ nổi tiếng về giàu có mà ông còn là bậc thầy về những phi vụ đầu cơ đi vào lịch sử…
– Michael Bloomberg có tài sản riêng 22 tỷ USD, làm thị trưởng thành phố New York đã 8 năm nay với mức lương tượng trưng mỗi năm 1 USD và là chủ kênh truyền hình Bloomberg nổi tiếng trong giới kinh tế.
Cộng đồng Do Thái ở Mỹ chiếm một nửa tổng số người Do Thái trên toàn thế giới là quần thể thiểu số thành công nhất ở Mỹ dù chỉ chiếm 2,5% số dân. Khoảng một nửa số doanh nhân giàu nhất Mỹ, 21 trong số 40 nhà giàu đứng đầu bảng xếp hạng của tạp chí Forbes là người Do Thái, và cộng đồng Do Thái có mức sống bình quân cao hơn mức trung bình của nước này. Họ nắm giữ phần lớn nền kinh tế tài chính Mỹ, tới mức người Mỹ có câu nói “Tiền nước Mỹ nằm trong túi người Do Thái”. Nhờ thế trên vấn đề Trung Đông chính phủ Mỹ xưa nay luôn bênh vực và viện trợ Israel.
Nước Israel nhỏ bé với hơn 5 triệu người Do Thái tuy ở trên vùng sa mạc khô cằn nhưng nông nghiệp và các lĩnh vực kinh tế, khoa học kỹ thuật đều rất phát triển, dân rất giàu, GDP đầu người năm 2011 khoảng 31.500 USD (nguồn web CIA.gov). Nhờ sức mạnh mọi mặt ấy, quốc gia nhỏ xíu này đã đứng vững được trong làn sóng hằn thù và công kích của cả trăm triệu người Ả Rập xung quanh…
### Nguyên nhân do đâu?
Vì sao người Do Thái giỏi làm kinh tế trên cả hai mặt lý thuyết và thực hành như vậy? Lịch sử đã chứng minh, yếu tố quyết định thành công của một dân tộc bắt nguồn từ truyền thống văn hóa của dân tộc ấy.
Để tìm hiểu truyền thống văn hóa của dân tộc này có lẽ ta cần tìm hiểu các nguyên tắc chính của đạo Do Thái (Judaism), tôn giáo lâu đời nhất thế giới còn tồn tại tới ngày nay và là chất keo bền chắc gắn bó cộng đồng, khiến dân tộc này giữ gìn được nguyên vẹn nòi giống, ngôn ngữ, truyền thống văn hóa mặc dù phải sống phân tán, lưu vong và bị kỳ thị, xua đuổi, hãm hại, tàn sát dã man suốt 2000 năm qua. Có thể nói, nếu không có chất keo ấy thì từ lâu dân tộc Do Thái đã bị tiêu diệt hoặc đồng hóa và biến mất khỏi lịch sử. Đạo Do Thái là tôn giáo duy nhất thành công trên cả hai mặt: giữ được sự tồn tại của dân tộc và hơn nữa đưa họ vươn lên hàng đầu thế giới trên hầu hết các lĩnh vực trí tuệ.
Muốn vậy, ta thử điểm qua vài nét về Kinh thánh của người Do Thái (Hebrew Bible) – kinh điển này hơn 10 thế kỷ sau được đạo Ki-tô lấy nguyên văn làm phần đầu Kinh Thánh của họ và gọi là Cựu Ước, nhằm phân biệt với Tân Ước do các nhà sáng lập Ki-tô giáo viết. Ta cũng cần xem xét một kinh điển nữa của đạo Do Thái gọi là Kinh Talmud, quan trọng hơn cả Cựu Ước, có đưa ra nhiều nguyên tắc cụ thể cho tới thời nay vẫn còn giá trị về kinh doanh, buôn bán.
[Trước hết người Do Thái có truyền thống coi kiến thức trí tuệ là thứ quý nhất của con người. Kinh Talmud viết: Tài sản có thể bị mất, chỉ có tri thức và trí tuệ thì mãi mãi không mất đi đâu được. Các ông bố bà mẹ Do Thái dạy con: Của cải, tiền bạc của chúng ta đều có thể bị kẻ khác tước đoạt nhưng kiến thức, trí tuệ trong đầu óc ta thì không ai có thể cướp nổi. Với phương châm đó, họ đặc biệt coi trọng việc giáo dục, dù khó khăn đến đâu cũng tìm cách cho con học hành; ngoài ra họ chú trọng truyền đạt cho nhau các kinh nghiệm làm ăn, không bao giờ giấu nghề. Người Do Thái có trình độ giáo dục tốt nhất trong các cộng đồng thiểu số ở Mỹ, thể hiện ở chỗ họ chiếm tỷ lệ cao nhất trong sinh viên các trường đại học hàng đầu cũng như trong giới khoa học kỹ thuật và văn hóa nghệ thuật.](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/do-thai.jpg)
Thứ hai, đạo Do Thái đặc biệt coi trọng tài sản và tiền bạc. Đây là một điểm độc đáo khác hẳn đạo Ki-tô, đạo Phật, đạo Nho, ta cần phân tích thêm. Có lẽ sở hữu tài sản là một trong các vấn đề quan trọng nhất của đời sống loài người, là nguyên nhân của cuộc đấu tranh giữa con người với nhau (đấu tranh giai cấp) và chiến tranh giữa các quốc gia. Heghel, đại diện nổi tiếng nhất của triết học cổ điển Đức từng nói: “
*Nhân quyền nói cho tới cùng là quyền (sở hữu) về tài sản.*” Chính Marx cũng nói: Chủ nghĩa cộng sản “là sự phục hồi chế độ sở hữu của cá nhân trên một hình thức cao hơn”. Rõ ràng, chỉ khi nào mọi người đều có tài sản, đều giàu có thì khi ấy mới có sự bình đẳng đích thực, người người mới có nhân quyền. Một xã hội có phân hóa giàu nghèo thì chưa thể có bình đẳng thực sự. Đạo Do Thái rất chú trọng nguyên tắc làm cho mọi người cùng có tài sản, tiền bạc, cùng giàu có.
Triết gia Max Weber viết: “
*Đạo Ki-tô không làm tốt bằng đạo Do Thái, vì họ kết tội sự giàu có.*” Quả vậy, Chúa Jesus từng nói: “ *Lạc đà chui qua lỗ kim còn dễ hơn người giàu vào nước Chúa*” (Tân Ước, Mathew 19:24), ý nói ai giàu thì khó lên thiên đường, ai nghèo thì dễ lên thiên đường hơn – qua đó có thể suy ra đạo Ki-tô thân cận với người nghèo khổ. Nho giáo và đạo Phật lại càng khinh thường tài sản, tiền bạc, coi nghèo là trong sạch, giàu là bẩn thỉu.
Ngược lại Cựu Ước ngay từ đầu đã viết: “
*Vàng ở xứ này rất quý*” (Genesis 2:12). Ý tưởng quý vàng bạc, coi trọng tài sản vật chất đã ảnh hưởng lớn tới người Do Thái, họ đều muốn giàu có. Khái niệm tài sản xuất hiện ngay từ cách đây hơn 3000 năm khi vua Ai Cập bồi thường cho vị tổ phụ của bộ lạc Do Thái là Abraham, khiến ông này “có rất nhiều súc vật, vàng bạc” (Genesis 13:2). Thượng Đế Jehovah yêu cầu Abraham phải giàu để có cái mà thờ cúng Ngài. Thượng Đế cho rằng sự giàu có sẽ giúp chấm dứt nạn chém giết nhau. Khi Moses dẫn dân Do Thái đi khỏi Ai Cập cũng mang theo rất nhiều súc vật. Những người xuất thân gia đình giàu có hồi ấy như Jacob, Saul, David … đều được Cựu Ước ca ngợi là có nhiều phẩm chất tốt, lắm tài năng, lập được công trạng lớn cho cộng đồng dân tộc và đều trở thành lãnh đạo, vua chúa. Ngược lại, văn hóa phương Đông thường ca ngợi phẩm chất của những người nghèo.
Trọng tiền bạc là đặc điểm nổi bật ở người Do Thái. Họ coi đó là phương tiện tốt nhất để bảo vệ mình và bảo vệ dân tộc họ. Quả vậy, không có tiền thì họ làm sao tồn tại nổi ở những quốc gia và địa phương họ sống nhờ ở đợ, nơi chính quyền và dân bản địa luôn chèn ép, gây khó khăn. Hoàn cảnh ấy khiến họ sáng tạo ra nhiều biện pháp làm giàu rất khôn ngoan. Thí dụ cửa hiệu cầm đồ và cho vay lãi là sáng tạo độc đáo của người Do Thái cổ đại – về sau gọi là hệ thống ngân hàng. Buôn bán cũng là một biện pháp tồn tại khi trong tay không có tài sản cố định nào. Người ta nói dân Do Thái có hai bản năng: thứ nhất là bản năng kiếm tiền; thứ hai là bản năng làm cho tiền đẻ ra tiền – họ là cha đẻ của thuyết lưu thông tiền tệ ngày nay chúng ta đều áp dụng với quy mô lớn (còn ai kiếm tiền dễ hơn ngành ngân hàng?).
Tuy vậy, sự quá gắn bó với tiền bạc là một lý do khiến người Do Thái bị chê bai. Bạn nào đã đọc tiểu thuyết Ai-van-hô (Ivanhoe) của Walter Scott chắc còn nhớ mãi hình ảnh ông lão Do Thái Isaac (I-sắc) đáng thương, bố của nàng Rebeca xinh đẹp và thánh thiện, lúc nào cũng khư khư giữ túi tiền và bị hiệp sĩ Đầu Bò nhạo báng khinh bỉ thậm tệ. Kịch của Shakespeare đưa ra nhiều hình ảnh khiến người ta có cảm giác người Do Thái bần tiện, ích kỷ, xảo trá. Tập quán cho vay lãi của người Do Thái bị nhiều nơi lên án. Hệ thống cửa hiệu của người Do Thái ở Đức là đối tượng bị bọn Quốc Xã Hitler đập phá đầu tiên hồi thập niên 30. Người Đức có câu ngạn ngữ “
*Chẳng con dê nào không có râu, chẳng người Do Thái nào không có tiền để dành.*” Karl Marx từng viết: Tiền bạc là vị thần gắn bó với người Do Thái; xóa bỏ chủ nghĩa tư bản sẽ kéo theo sự xóa bỏ chủ nghĩa Do Thái. Marx nói như vậy nghĩa là đã thừa nhận người Do Thái tham dự sáng lập ra chủ nghĩa tư bản, một chế độ xã hội mới thay thế chế độ phong kiến và làm nên phần chủ yếu trong cộng đồng quốc tế hiện nay. Quả thật, người Do Thái có đóng góp rất lớn về lý thuyết và thực hành trong việc xây dựng nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.
Kinh Talmud viết: Mọi người phải yêu Thượng Đế với toàn bộ trái tim, cuộc đời và của cải của mình; mỗi người đều phải quan tâm tới tài sản; không ai được phép dùng tài sản của mình để làm hại kẻ khác và không ai được trộm cắp tài sản người khác; tài sản của một người nhưng không phải chỉ là của người đó mà phải dùng nó để giúp kẻ khác… Có thể hiểu “Yêu Thượng Đế với toàn bộ tài sản của mình” nghĩa là phải sử dụng tài sản riêng của mình theo lệnh Thượng Đế, nghĩa là phải chia bớt cho người nghèo. Quy ước này đã đặt nền móng cho tư tưởng nhân ái, bình đẳng của văn minh phương Tây. Từ đó ta dễ hiểu vì sao cộng đồng Do Thái ở đâu cũng giúp đỡ nhau để tất cả cùng giàu lên, không có ai nghèo khổ.
Đạo Do Thái coi làm giàu là bổn phận nặng nề của con người; nói “nặng nề” vì người giàu có trách nhiệm to lớn đối với xã hội: họ không được bóc lột người nghèo mà phải chia một phần tài sản của mình để làm từ thiện. Những người Do Thái giàu có luôn sống rất giản dị, tiết kiệm và năng làm từ thiện. Soros từng cúng 4 tỷ USD (trong tổng tài sản 7 tỷ) cho công tác từ thiện. Không một nhà giàu Do Thái nào không có quỹ từ thiện của mình. Từ đây có thể hiểu được tại sao cộng đồng Do Thái lại cùng giàu có như thế.
Người Do Thái luôn nghĩ rằng Thượng Đế giao cho họ nghĩa vụ và quyền làm giàu. Đây là động lực chủ yếu khiến họ ở đâu cũng lo làm giàu, không bao giờ chịu nghèo khổ. Hai nghìn năm qua, dù sống lưu vong ăn nhờ ở đợ các quốc gia khác và ở đâu cũng bị cấm sở hữu mọi tài sản cố định nhưng dân tộc này vẫn nghĩ ra nhiều cách kinh doanh hữu hiệu bằng các dịch vụ như buôn bán, dành dụm tiền để cho vay lãi …
Muốn làm giàu, điều cơ bản là xã hội phải thừa nhận quyền tư hữu tài sản. Kinh Talmud viết: ai nói “
*Của tôi là của tôi, của anh là của anh*” (mine is mine and yours is yours) thì là người bình thường (average); nói “Của tôi là của anh, của anh là của tôi” thì là kẻ ngu ngốc; nói “Của tôi là của anh và của anh là của anh” thì là ngoan đạo (godly); ai nói “Của anh là của tôi và của tôi là của tôi” là kẻ xấu (evil). Nghĩa là họ thừa nhận quyền tư hữu tài sản là chính đáng, không ai được xâm phạm tài sản của người khác.
Tuy thừa nhận quyền sở hữu tài sản và luật pháp bảo vệ quyền đó, nhưng đạo Do Thái không thừa nhận quyền sở hữu tài sản tuyệt đối và vô hạn, cho rằng tất cả của cải đều không thuộc về cá nhân mà thuộc về Thượng Đế, mọi người đều chỉ là kẻ quản lý hoặc kẻ được ủy thác của cải đó. Tài nguyên thiên nhiên do Thượng Đế tạo ra là để ban cho tất cả mọi người, không ai có quyền coi là của riêng mình. Đây là một quan niệm cực kỳ tiến bộ và có giá trị hiện thực cho tới ngày nay: tài nguyên thiên nhiên, sự giàu có của đất nước là tài sản của toàn dân, tuyệt đối không được coi là của một số nhóm lợi ích hoặc cá nhân.
Kinh Talmud viết nhiều quy tắc hữu dụng về kinh doanh. Chẳng hạn:
– Vay một quả trứng, biến thành một trại ấp gà;
– Bán nhiều lãi ít tức là bán 3 cái (lãi) chỉ bằng bán 1 cái;
– Mất tiền chỉ là mất nửa đời người, mất lòng tin (tín dụng) là mất tất cả;
– Nghèo thì đáng sợ hơn 50 loại tai nạn;
– Giúp người thì sẽ làm tăng tài sản; ki bo chỉ làm nghèo đi;
– Chỉ lấy đi thứ gì đã trả đủ tiền cho người ta;
– Biết kiếm tiền thì phải biết tiêu tiền; v.v…
So sánh Cựu Ước và Talmud với Tân Ước, có thể thấy đạo Do Thái là tôn giáo của người muốn làm giàu, còn đạo Ki-tô là tôn giáo của người nghèo. Khác biệt căn bản ấy là một trong các lý do khiến Giáo hội Ki-tô ngày xưa khinh ghét người Do Thái (hy vọng trong một dịp khác chúng tôi sẽ trình bày về vấn đề này).
Từ sự phân tích sơ qua về quan điểm đối với tài sản và tiền bạc nói trên, có thể thấy hệ thống tư tưởng của đạo Do Thái rất phù hợp với quy luật tiến hóa của nhân loại và chính vì thế nó tạo dựng nên truyền thống văn hóa bất hủ của dân tộc Do Thái – nền móng vững chắc làm cho dân tộc này dù phải sống lưu vong không tổ quốc hàng nghìn năm nhưng cuối cùng vẫn là dân tộc thành công nhất trên hầu hết các hoạt động của loài người.
Đồng thời các nguyên lý chính của đạo Do Thái đã tác động không nhỏ tới giáo lý đạo Ki-tô và đạo Islam; hai tôn giáo lớn này đều có nguồn gốc từ đạo Do Thái. Cuối cùng, nhờ có những điểm độc đáo nói trên, văn minh Hebrew của phương Đông trong quá trình giao lưu kết hợp với văn minh Hy-lạp của phương Tây đã sinh ra một nền văn minh mới – văn minh Ki-tô giáo, sau rốt trở thành nền văn minh phương Tây rực rỡ mấy nghìn năm nay. Có lẽ đây là thành tựu đáng kể nhất mà nền văn minh Hebrew đã đóng góp cho nhân loại. Điều đáng nói là, do các nguyên nhân lịch sử cực kỳ phức tạp, lâu nay người ta đã coi nhẹ nền văn minh Hebrew, và bây giờ đã đến lúc loài người nên sửa chữa sai lầm đó.
Nguồn: Thành viên Trần Hoàng Duy – diễn đàn VFpress.vn, blog dân tộc do thái.
[https://danluan.org/tin-tuc/20130101/nguoi-do-thai-dan-toc-nho-nen-van-minh-lon#comment-76677](https://danluan.org/tin-tuc/20130101/nguoi-do-thai-dan-toc-nho-nen-van-minh-lon#comment-76677)
## **
## BÀI TOÁN MUÔN ĐỜI
**Thích Thái Hòa** [Bài toán chính xác và muôn đời cho đời sống của mỗi chúng ta là bài toán nhân quả. Nghĩa là ta gieo nhân gì, thì ta gặt quả ấy. Và ta sống trong môi trường nào, thì trước sau gì ta cũng bị xông ướp bởi môi trường ấy.](https://suphamk2dalat.wordpress.com/2012/12/24/bai-toan-muon-doi/bai-toan-muon-doi/)
Ta chỉ thoát ra khỏi bài toán nhân quả là khi nào ta không gieo nhân. Nhân đã không gieo thì quả không bao giờ có. Quả đã có thì nhất định phải có nhân và có duyên. Và ta không bị xông ướp bởi môi trường nào, là do sự sinh hoạt của ta hoàn toàn không liên hệ gì đến môi trường ấy.
Ta sống và hành hoạt giữa cuộc đời mà không bị xông ướp bởi những hoàn cảnh sai lầm, bởi những nhận thức sai lạc, bởi những tâm lý tà vạy, bởi những quan hệ sai lầm và bởi những sự nuôi sống sai lầm là một phép lạ.
Phép lạ đó là gì? Đó là phép lạ do quán chiếu nhân quả đem lại. Nhân xấu ta không gieo, thì quả khổ ta không gặt. Nhân lành ta đã gieo trồng, thì quả vui ắt ta phải có. Nhưng, tại sao ở trong đời có những người gieo nhân lành mà quả khổ vẫn nẩy sinh; những kẻ gieo nhân ác mà quả vui thường có?
Thế nào là nhân lành? Nhân lành là hạt giống tốt đẹp, có khả năng sinh ra trái ngọt. Người biết gieo nhân lành là người biết quan hệ với những người khác trong những ý hướng tốt đẹp. Một người có ý hướng tốt đẹp, người ấy quan hệ với mọi người mà không hề khởi lên ý hướng thủ lợi cho mình dưới bất cứ hình thức nào. Khi quan hệ với mọi người không thủ lợi cho mình dưới bất cứ hình thức nào, tức là người ấy đã gieo nhân lành vào đời sống của mình. Và do gieo nhân lành như vậy, nên người ấy ở đâu và lúc nào cũng nếm được trái ngọt.
Thế nào là nhân không lành? Nhân không lành là hạt giống không tốt đẹp, có khả năng sinh ra trái đắng. Người không biết gieo nhân lành là người chỉ biết thủ lợi cho mình, khi quan hệ với những người khác dưới bất cứ hình thức nào. Một người khi quan hệ với những người khác có ý hướng thủ lợi cho mình, người ấy là người gieo nhân không lành vào đời sống của mình. Và do gieo nhân không lành như vậy, nên người ấy ở đâu và lúc nào cũng bị nếm trái đắng.
Nhân thiện và ác hay nhân tốt và xấu, không nên nhìn vào những hình thức biểu hiện mà hãy nhìn vào ngay nơi bản chất hay ý hướng của hành động.
Một người với hình thức đem tài sản để hiến dâng cho những người khác, chưa hẳn người ấy đã tạo ra được nhân lành. Tại sao? Vì nếu người ấy hiến dâng tài sản cho người khác với ý hướng thâu tóm danh dự về cho mình và mình sẽ được mọi người tôn vinh là đạo đức hay hiền thiện, thì việc hiến dâng tài sản của người ấy đi từ một ý hướng xấu hay ác, nên dù hiến dâng cả tài sản cho người khác, mà vẫn dẫn sinh quả khổ hay trái đắng cho họ.
Và trong đời, không có người nào do hiện thế gieo nhân ác mà sống an vui cả. Sự an vui của họ trong hiện thế là do họ thừa hưởng cái nhân tốt của họ đã từng gieo trồng trong quá khứ. Ví như người nông dân làm ruộng bị thất thu ba vụ mùa liên tiếp, nhưng họ không hề nợ nần và ăn gạo mua. Tại sao? Vì lúa cũ trong kho của họ còn lại từ những vụ được mùa trước đó. Nếu vụ tới tiếp tục mất mùa nữa, họ sẽ ăn gạo mua và sẽ gặp nhiều khốn đốn của gia đình.
Và trong đời, không có một người nào do hiện thế gieo nhân thiện mà sống khổ đau cả. Những kết quả khổ đau mà họ đang có và đang chịu đựng trong hiện thế là do nhân không lành của họ đã từng gieo trồng từ quá khứ đem lại. Ví như người nông dân làm được mùa liên tiếp ba vụ mà vẫn ăn gạo mua. Tại sao? Vì những vụ mùa trước đó, họ đã bị thất thu, phải vay lúa để ăn, phải vay tiền để tiếp tục canh tác, nên dù vụ mùa hiện tại đang được bội thu, nhưng phải bù lỗ và trả nợ cho những vụ trước, khiến cho mùa hiện tại, tuy được mùa, nhưng họ vẫn ăn gạo mua. Nếu vụ tới tiếp tục được mùa, họ sẽ không còn ăn gạo mua, họ ăn chính gạo do họ làm ra và họ không còn là người mắc nợ.
Do đó, ta phải biết nhìn sâu vào quy luật nhân quả để ta có thể giải mã ẩn số của bất cứ bài toán nào trong cuộc sống của ta và có thể giúp cho mọi người cũng có khả năng giải mã ẩn số của bất cứ bài toán nào trong đời sống của chính họ.
Bởi vậy, một sự kiện dù xấu hay tốt xảy ra cho ta, ta phải có khả năng trầm tĩnh để nhìn sâu vào sự kiện ấy một cách sâu sắc, nhằm khám phá ra sự thật đang chứa đựng ở nơi sự kiện ấy. Một sự kiện dù xấu hay tốt đã xảy ra cho ta, đang xảy ra cho ta và sẽ xảy ra cho ta, chúng không bao giờ xảy ra cho ta một cách đơn thuần mà chúng xảy ra theo sự tác động liên đới của nhân duyên, nhân quả ba đời.
Mọi ẩn số trong các bài toán cộng, trừ, nhân, chia, phương trình hay lũy thừa của cuộc đời ta, chúng không ra ngoài sự tác động liên đới của các pháp thuộc về nhân duyên, nhân quả quan hệ ba đời mà mẫu số chung của chúng đều là tâm.
Tâm ta khởi lên tác ý thiện, thì chúng có khả năng hạn chế những hạt giống bất thiện nơi tâm ta, khiến cho thiện tâm của ta được tăng trưởng và lớn mạnh trong mọi ý hướng và hành động của ta, làm nảy sinh những hoa trái an lạc trong đời sống của ta.
Tâm ta khởi lên tác ý bất thiện, thì chúng có khả năng hạn chế những hạt giống thiện nơi tâm ta, khiến cho những hạt giống bất thiện nơi tâm ta tăng trưởng và lớn mạnh trong mọi ý hướng và hành động của ta làm nảy sinh những hoa trái bất hạnh trong đời sống cho ta.
Bài toán học ấy là bài toán học muôn đời và chính xác cho mỗi chúng ta.
Vậy, ta phải chín chắn với mọi ý hướng của ta, trước khi hành động để mọi hậu quả xảy ra với ta, khiến tâm ta không bị rơi vào sự ân hận, rồi buông ra khẩu nghiệp một cách hèn hạ là tại, bởi và vì!
Nhân quả là bài toán muôn đời cho tất cả chúng ta. Bài toán ấy không phải làm ở trên giấy hay ở trong sách vỡ mà chính ngay trong cuộc sống. Và nó hiện hữu một cách linh hoạt và sống động đúng như sự sống động và linh hoạt của tâm thức chúng ta.
[http://www.diendanphatphaponline.com/diendan/showthread.php?16000-Th%E1%BA%A7y-Th%C3%ADch-Th%C3%A1i-H%C3%B2a-Gi%E1%BA%A3ng-V%E1%BB%81-quot-B%C3%A0i-To%C3%A1n-Mu%C3%B4n-%C4%90%E1%BB%9Di-quot](http://www.diendanphatphaponline.com/diendan/showthread.php?16000-Th%E1%BA%A7y-Th%C3%ADch-Th%C3%A1i-H%C3%B2a-Gi%E1%BA%A3ng-V%E1%BB%81-quot-B%C3%A0i-To%C3%A1n-Mu%C3%B4n-%C4%90%E1%BB%9Di-quot)
## **
[SẤM TRẠNG TRÌNH NGUYỄN BỈNH KHIÊM](http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/2013/01/19/sam-trang-trinh-nguyen-binh-khiem/) **NGUYỄN QUÝ ĐẠI** **Rồng nằm bể cạn bấy lâu nay,**
** Rắn mọc 2 đầu khó nghĩ thay !**
** Ngựa đã mất yên , không kẻ cưỡi,**
** Dê khôn ăn lộc ngoãnh về tây !**
** Lũ khỉ ôm con ngồi mếu máo,**
** Gà kia vỡ tổ chập chừng bay !**
** Đoàn chó vẫy đuôi mừng chủ cũ!**
** Ủn ỉn ăn no lợn ngủ ngày. ** **Sơ lược tiểu sử Trạng Trình NGUYỄN BỈNH KHIÊM (1491 – 1585)** *Ngư ông bất ngộ Ðào Nguyên khách* *Khởi thức hưng vong thế cổ kim* *Nhàn trung hoa thảo túc cung xuân* *Tà dương độc lập đô vô sự* *Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ* *Người khôn người đến chốn lao xao* *Thu ăn măng trúc, đông ăn giá* *Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao…* *An Nam lý học hữu Trình Tuyền*”. Tục truyền rằng Năm Bính ngọ (1546) Mạc Phúc Hải mất truyền ngôi lại cho con Mạc Phúc Nguyên mãi đến năm mậu thân (1548) vua Trang Tông mất, Trịnh Kiểm lập Thái tử tên Duy Huyên lên ngôi tức Trung Tông được 8 năm thì mất không có con nối nghiệp. Trịnh Kiểm muốn làm vua nhưng còn sợ dư luận, nên sai người đến Hải Dương hỏi ý khiến Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. ông không chỉ bảo người giúp việc ngụ ý: “ *năm nay mất mùa, thóc giống không tốt, chúng mày nên tìm giống cũ mà gieo mạ, gữi chùa thờ Phật thì ăn oản*.. “ Sau đó Trịnh Kiểm tìm con cháu họ Lê lên làm vua. *Non sông nào phải buổi bình thời* *Thú đánh nhau chi khéo nực cười* *Cá vực, chim rừng, ai khiến đuổỉ* *Núi xương sông tuyết, thảm đầy vơi* *Ngựa phi chắc có hồi quay cổ (1)* *Thú dữ nên phòng lúc cắn người (2)* *Ngán ngẫm việc đời chi nói nữa* *Bên đầm say hát, nhởn nhơ chơi* *~~~~~~~~~* *1/ ứng nghiệm về sau nhà Lê khôi phục* *2/ ứng nghiệm nhà Trịnh giữ nhà Lê* *Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân.* *Cẩu vĩtrư đầu, xuất thánh nhân*” ứng nghiệm vào việc vua Gia Long lên ngôi từ (1802-1819) thống nhất sơn hà vào năm Nhâm tuất ngày 02-05-1802. trải qua 13 triều đại. Hoàng đế cuối cùng Bảo Ðại trị vì từ 1929 và thoái vị năm 1945. *Cao Bằng tàng tại- tam đại tồn cô*” (nghĩa rằng rút về đất Cao Bằng thì sẽ sống thêm được ba đời nữa) con cháu họ Mạc về đất Cao bằng tuy nhỏ nhưng được 3 đời là Mạc Kính Cung, Mạc Kinh Khoan và Mạc Kinh Vũ. Dòng dõi họ Mạc bị bắt, bị giết nhiều người đổi họ lưu lạc khắp nơi để mưu cầu sự sống. *Mạc Triều Trạng Nguyên Tể Tướng Từ”*(Đền thờ Tể tướng Trạng nguyên Triều Mạc). Trải qua những biến cố lịch sử ngôi đền được trùng tu, xây dựng lại nhiều lần vào các năm: Vĩnh Hựu nguyên niên (Ất Mão 1735, đời vua Lê Ý Tông); Minh Mạng thập tứ (1833). Ngôi đền hiện nay được dựng lại vào năm Mậu Thìn (1928) đời vua Bảo Đại. Đến năm 1985, nhân kỷ niệm 400 năm ngày mất của ông, một lần nữa đền lại được trùng tu làm thêm nhà khách, hồ nước, cổng đền, tường bao, đường vào đền… *Thánh nhân mắt mù”*thì phải lập tức mời người ấy vào nhà, yêu cầu họ đổi hướng lại ngôi mộ cho ta. Nếu trái lời ta, dòng dõi về sau sẽ suy đồi lụn bại đấy. Con cháu nghe lời, làm y như đã dặn. Nhưng chờ mãi đến năm mươi năm sau, mới có người khách đến nhìn mộ cụ một lúc rồi nói: Cái huyệt ở đằng chân sờ sờ thế kia mà không biết, lại tự đem để mả thế này. Vậy mà thánh nhân gì chớ, hoạ chăng là thánh nhân mắt mù. Người trong họ nghe được, chạy về báo với trưởng tộc. Ông này vội vàng ra đón người khách Tàu kia về nhà, xin để xoay ngôi mộ kia lại. Ra đó là một nhà phong thuỷ (Feng Shui) trứ danh ở phương Bắc. Ông ta sang là để đi tìm xem di tích của Trạng, bấy lâu ông ta đã nghe tiếng đồn. Khi nghe vị trưởng tộc nói, ông ta sẵn lòng làm ngay, và tự đắc cho rằng mình giỏi hơn Trạng Trình. Ông ta bảo: Không cần phải đem đi đâu xa cả, chỉ đào lên rồi xoay lại, nhích đi một chút là được. Ông trưởng tộc bèn tụ họp con cháu lại, đưa thầy địa lý Tàu ra đổi lại ngôi mộ. Lúc đào đến tấm bia đá, ông ta làm lạ bảo đem rửa sạch xem những gì trên đó. Khi tấm bia được rửa sạch, mới thấy mấy câu thơ hiện ra, tạm dịch nghĩa: *Ngày nay mạch lộn xuống chân* *Năm mươi năm trước mạch dâng đằng đầu.* *Biết gì những kẻ sinh sau?* *Thánh nhân mắt có mù đâu bao giờ?* *Kìa kìa gió thổi lá rung cây* *Rung Bắc rung Nam rung tới Tây* *Tan tác* **kiến**kiều **an**đất nước *Xác xơ* **cổ**thụ sạch **am** **cây** *Lâm* *giang nổi gió mù* **thao**cát *Hưng* *địa tràn dâng* **hóa**nước đầy *Một ngựa một* **yên**ai sùng **bái** *Nhắn tin nhà* **vĩnh bảo**cho hay. *Thoát nạn sập nhà* *Ngã giải nhĩ thượng lương chi ách,* *Nhĩ cứu ngã tử tôn chi bần* *Cứu người thoát nạn đổ nhà,* *Ngươi nên cứu cháu con ta khỏi nghèo* **Nguyễn Công Trứ (1778-1858) phá đền** *Minh Mạng thập tứ* *Thằng Trứ phá đền* *Phá đền phải làm đền* *Nào ai đụng đến doanh điền nhà bay* *Cha con thằng Khả* *Cha con thằng Khả* *Đánh ngã bia tao* *Làng xóm xôn xao* *Bắt đền tam quán* *Thời gian và thế sự xoay vần* *Chuột sa chỉnh gạo nằm chơi*
Trâu cày ngốc lại chào đời bước ra
Hùm gầm khắp nẽo gần xa
Mèo kêu rợn tiếng quỷ ma tơi bời
Rồng bay năm vẽ sáng ngời
Rắn qua sửa soạn hết đời sa tăng
Ngựa hồng qủy mới nhăn răng.
Trâu cày ngốc lại chào đời bước ra
Hùm gầm khắp nẽo gần xa
Mèo kêu rợn tiếng quỷ ma tơi bời
Rồng bay năm vẽ sáng ngời
Rắn qua sửa soạn hết đời sa tăng
Ngựa hồng qủy mới nhăn răng.
*Kế tuyệt, phù suy Chư Cát Lượng* *Tri lai, tàng vãng Thiệu Nghiên Phu”* *An Nam lý học*” từ câu “ *An Nam lý học hữu trình tuyền*” có nghĩa là am hiểu về lý học ở nước An Nam có Trình tuyền hầu (tước vị của Nguyễn Bỉnh Khiêm), Đặc biệt có một số câu đối nói rõ chính kiến của ông về thế sự và hậu thế ca ngợi công đức của ông. *NQĐ* *Tài liệu tham khảo*
# ***
**MỘT CUỘC THI KỲ LẠ: **
**THI NGƯỜI NGU** **VŨ ĐẢM **( Hà Nội)
**Trong phiên họp nội các cuối năm, Ngọc Hoàng thấy hạ giới, nạn chiến tranh, khủng bố, tham nhũng tràn lan khiến dân chúng nghèo khổ, liền đập bàn:**
– Lỗi này chủ yếu là do không biết trọng dụng nhân tài nên bọn ngu dốt, bất tài làm loạn! Đề nghị Bộ Nhân sự cho mở cuộc thi tuyển chọn người tài.
Bộ trưởng Nhân sự lập tức lên tiếng:
– Thưa Ngọc Hoàng, người tài thường khiêm tốn, họ không ưa khoe khoang, không tham quyền, tham tiền, mà chỉ cần có môi trường tốt không bị đố kỵ, gièm pha để cống hiến tài năng thôi. E họ sẽ không tham gia thi đâu ạ.
– Vậy thì làm thế nào?
– Dạ, theo thần thì ta nên thi tuyển kẻ ngu để làm phép loại trừ ạ!
– Vậy thì ngươi sẽ là thí sinh đầu tiên nhé? Có ai đời lại đi khoe cái ngu của mình ra cho thiên hạ biết?
Mọi người cười ồ. Bộ trưởng nhân sự vẫn tỏ ra nhún nhường:
– Thưa Ngọc Hoàng, bọn ngu thường tham lam, ta treo chức vô địch một tấn vàng thì đảm bảo cuộc thi sẽ thắng lợi vang dội, nếu không Ngọc Hoàng cứ cách chức thần xuống hạ giới làm thường dân ạ!
– Nghe có lý, Ngọc Hoàng liền gật đầu. Quả nhiên ngay sau khi tờ Tin tức thiên đình thông báo: “Cuộc thi người ngu hạ giới” với ngôi vô địch một tấn vàng 9999 thì có hơn 1 tỷ người đăng ký tham dự cuộc thi làm cho hệ thống máy chủ trên thiên đình bị sập phải mất 7 ngày 7 đêm mới khôi phục được. Sau một năm thi tuyển qua 3 vòng, cuối cùng có 2 thí sinh được lọt vào tranh ngôi vô địch về ngu. Đích thân Ngọc Hoàng ra đề thi.
– Người thứ nhất cho kết quả về 2 phép tính mà Ngọc Hoàng ra như sau: 1+1= 6 và 01+01= 60.
Ngọc Hoàng kinh ngạc:
– Làm sao mà ngươi có thể ngu đến thế?
– Dạ thưa Ngọc Hoàng, mọi người học tiểu học mất có 5 năm còn thần thì mất 50 năm đấy ạ!
– Ngọc Hoàng toan trao chức vô địch cho người này thì thí sinh thứ 2 là một quan tham, to béo, trán hói, bụng phệ ngăn lại:
– Xin Ngọc Hoàng chớ vội trao, thần đây mới xứng đáng là kẻ ngu nhất hạ giới!
– Ngươi chứng minh đi!
– Dạ, anh kia học tiểu học 50 năm nhưng thần học tiến sĩ có đúng 5 ngày.
– Cái gì? Tiến sĩ có 5 ngày? Vậy là thiên tài chứ ngu dốt gì?
– Dạ, đúng 5 ngày bắt buộc phải có mặt còn lại là thần thuê người học, thuê người làm luận văn nên bây giờ dù có mác tiến sĩ nhưng thần một chữ bẻ đôi không biết ạ!
Ngọc Hoàng liền ra một đề thi là một đoạn văn viết về thiên đình. Ông bụng phệ viết xong đưa cho Ngọc Hoàng. Ngọc Hoàng đọc qua, chỉ kịp trỏ tay vào một tấn vàng rồi ngã lăn ra bất tỉnh.
Thì ra trong đoạn văn thì cứ 10 từ có tới 9 từ sai chính tả! VŨ ĐẢM( Hà Nội)
## Truyện ngắn… ngắn, Báo
Tuổi trẻ cười, số 1 tháng 12/ 2012 [http://xuandienhannom.blogspot.co.uk/2013/01/mot-cuoc-thi-ky-la-thi-nguoi-ngu.html]
# Ta ăn Tết, sao cứ phải theo ai!
*Lê Nguyễn Trọng Nghĩa* **Tết ta ăn theo lịch Tây: Đừng ngông cuồng đòi thay cả nền văn hóa!** *Tết Nguyên đán là nền văn hóa của cả 1 dân tộc chứ không phải là 1 đồ vật mà có thể đem ra dùng thử, rồi chờ có cao kiến khác thì thay đổi tiếp!*
Tôi xin nhắc lại cho bạn biết khái văn hóa là gì:
Theo GS.TS Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là hệ thống hữu cơ các giá trị tinh thần và vật chất do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội”.
Theo UNESCO: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và hiện tại… hình thành nên một hệ thống các giá trị truyền thống và thị hiếu. Văn hóa giúp xác định đặc tính riêng của từng dân tộc”.
Bạn có thấy các cụm từ sau trong 2 khái niệm trên kia không: “sáng tạo và tích lũy”, “truyền thống”, “văn hóa giúp xác định đặc tính riêng của từng dân tộc”…, hi vọng mắt bạn vẫn bình thường để thấy chúng.
Thứ nhất, muốn sáng tạo 1 nét văn hóa mới thì mời bạn cứ tự nhiên thỏa sức, nhưng cái mới đó đừng phủ nhận, đừng dẫm đạp lên những nét văn hóa cũ.
Thứ hai, như bạn đã thấy cụm “văn hóa giúp xác định đặc tính riêng của từng dân tộc”, bạn có ý gộp chung Tết tây – Tết ta lại vào làm 1, thì chẳng khác nào bạn đang đánh đồng Việt Nam vào nguyên bản các nước bên Tây. Văn hóa có thể có sự giao hòa, tương tác lẫn nhau giữa các dân tộc nhưng không thể hòa trộn tất cả vào làm một. Bên Tây họ không có định nghĩa âm lịch, bên Đông thì có, thì tại sao lại bắt chúng ta bỏ lối sống theo âm lịch để theo dương lịch, chỉ vì chúng ta là số ít và chúng ta nghèo hơn họ thôi sao? Có rách thì cũng rách cho thơm nhé!
Còn nữa, bạn có đề cập là “bản sắc dân tộc” là khó hiểu và chưa có định nghĩa, khái niệm rõ ràng. Tôi chắc bạn không học Văn hóa học nên phán bừa kiểu “ếch ngồi đáy giếng”, cụm từ đó là quá dễ dàng đối với chúng tôi, hiểu một cách đơn giản thì “bản sắc dân tộc” là những thứ cốt lõi, những giá trị hạt nhân của một dân tộc, tức là những giá trị tiêu biểu nhất, điển hình nhất “đặc trưng” cho một dân tộc, một vùng miền, một khu vực mà nơi khác không hề có và nó được thể hiện qua nền văn hóa của quốc gia, của khu vực đó. Vậy chúng ta cần phải thay đổi nét “đặc trưng” đó để “hòa tan” với thế giới???
Trong bài bạn còn có nhắc đến những từ như “nhấm nháp những thứ đã ăn rồi”, “ăn mãi thứ đang nhai trong mồm”, có nghĩa là không chịu thay đổi, theo mãi lối cũ? Vậy bạn hãy đề xuất bỏ luôn phong tục làm đám giỗ luôn đi?
Xin nhắc lại Tết nguyên đán là 1 phong tục, tập quán, lễ nghi chính đáng và tốt đẹp, thiêng liêng của người Việt nói riêng và cả phương Đông nói chung. Bạn không thể xem nó là một “món đồ ăn”, những thứ cổ hũ cần “nhả”, “phỉ” ra để nếm thử những món mới.
Có thể ‘ép’ mai, đào trên cả nước nở rộ vào mùa đông? (Ảnh minh họa)
Từ “Nguyên đán” có nghĩa là đón buổi sáng sớm đầu tiên của tiết Xuân, vậy khi dời về Tết Tây thì Tết ta gọi là gì đây? Gọi là “Tết bắt kịp thế giới”, “Tết nắm bắt thời cơ kinh tế”, “Tết hội nhập”? Chúng ta sẽ phải đón Tết vào tiết mùa đông, chứ không phải là tiết xuân nữa rồi. Cái đó đượcc gọi là “xuân về Tết đến” sao?
Những loạt bài trước kia còn có ý kiến cho rằng có “vài người” có thể thay đổi tập tính của các cây đào, mai để chơi Tết ta theo Tây, vậy cho hỏi “vài người” đó có thể thay đổi hoa lá cành cho cả nước ăn Tết kịp được không? Huống chi đó là điều tự nhiên của thực vật không thể gượng ép lâu dài.
Di dời Tết ta về Tây không đơn giản chỉ là di dời về mặt thời gian, mà còn di dời cả 1 hệ thống các phong tục, tập quán, tín ngưỡng khổng lồ đã tồn tại bao đời nay. Nếu không di dời thì chẳng lẽ Tết Tây sẽ vẫn lì xì, gặp mặt, chúc mừng, ăn uống đuề huề rồi sau đó làm việc. Đến đúng Tết cổ truyền thì các lễ hội, nghi lễ vẫn được tổ chức thì ai đi dự, đi chơi, trong khi tất cả còn đang bận “nắm bắt thời cơ phát triển kinh tế”? Ông bà, tổ tiên về đầy đủ nhưng con cái, thành viên gia đình chẳng có lấy một người để đi thắp nhang, sắp mâm ngũ quả, ngũ sắc để lên bàn thờ?…
Tôi cũng từng ở quê, tôi vẫn thấy họ vừa ăn Tết vừa làm nông rất bình thường. Không ai kêu ca một lời nào cả, họ có cách làm hiệu quả riêng ngày Tết. Còn ở thành thị thì mỗi cơ quan đều có người trực gác công văn, điện thoại cả, chứ không phải là bế quan tỏa cảng toàn bộ. Việc nhậu nhẹt cờ bạc thì lúc nào cũng có, chứ có phải di dời Tết ta theo Tây là họ sẽ nghỉ chơi, cái đó là ý thức của con người và sự kiểm soát của các cơ quan chức năng.
Nếu có cao kiến khác thì mời bạn hãy đưa ra các biện pháp giảm thiểu nhậu nhẹt, cờ bạc, các thứ tiêu cực ăn theo Tết ta như mê tín dị đoan, chứ căn bản Tết cổ truyền, Tết Nguyên đán không có gì là xấu, không có lí do gì để thay đổi.
Tóm lại, muốn làm kinh tế thì làm nhưng đừng để những giá trị vật chất dẫm đạp lên những giá trị tinh thần, đừng để đồng tiền làm mù mờ mà ngông cuồng dám thay đổi cả nền văn hóa.
*Lê Nguyễn Trọng Nghĩa* [http://www.danchimviet.info/archives/71531/ta-an-tet-sao-cu-phai-theo-ai/2013/01/2](http://www.danchimviet.info/archives/71531/ta-an-tet-sao-cu-phai-theo-ai/2013/01/2) ** *****
**Màu áo và phận đời ** **Mai Anh Đào
** *Ngày ấu thơ, như bao đứa trẻ nhà nghèo cùng tuổi, khi chưa đến tuổi vào mẫu giáo tôi đã say sưa chơi trò nghịch đất cát. Sau chuồng gà có vạt đất hơi trũng, sau trận mưa nước đọng vũng. Đó là cái hồ mênh mông, nơi tôi thả những con thuyền bằng cánh hoa thược dược đủ màu. Quanh hồ, tôi trồng đủ loại rau, lá bồ công anh là cải xanh, quả su su non là cải bắp sú, cỏ gấu là hẹ, và giâm đủ các cọng rau thơm mẹ đã lặc bỏ, tay chân mặt mũi thường lấm lem khi mẹ tìm về. Lớn hơn một chút, chưa đủ sức vác cây cuốc, phải vất vã dùng cả sức lực của hai cánh tay bé nhỏ, nhát cuốc đau thấu trời xanh, máu me nơi ngón chân cái giọt xuống đất. Bậm môi, chạy đi hái lá hoa cức lợn nhai đắp, nắm tay bịt chặt. Chiều thường ra sau nhà, đứng trên ta ly đất cao nhìn người ta nỉa đất trồng trọt. Biết suy nghĩ một chút, cảm thấy phục đất biết bao “trên đất là tất cả, chẳng có cái gì không đứng trên mặt đất”. Ngày thêm khôn lớn, tôi thêm lòng yêu quý đất. Yêu màu đất nâu thẳm sâu tình yêu bao dung, độ lượng… Rồi, đến một ngày… có nhân duyên tôi được khoác chiếc áo len Nâu, màu áo của người giáo sinh sư phạm Đà Lạt. Thời gian khoác chiếc áo tuy ngắn ngủi, sau đó bước vào đời làm anh giáo trẻ nhưng màu áo dường như đã sống cùng tôi suốt cả cuộc đời …..* ![ ao nau](https://suphamk2dalat.files.wordpress.com/2012/12/ao-nau.jpg?w=500)
Màu Áo Nâu, màu Nâu đất mẹ! Mẹ đất nhân đức nhiệm mầu,
*tất cả* cuộc đời cho cõi trần lao và nhận tất cả những gì con người, muôn loài, muôn vật ….bỏ đi. Mẹ Đất ôm tất cả vào lòng,nhẫn nhục cho sự sống mãi sinh sôi. Tôi yêu đất, tôi yêu Việt Nam Tổ quốc tôi,
Tháng Tư năm ấy, ngày đất nước “đổi đời”, cũng như tất cả bè bạn, tôi được “đổi phận “ thành kẻ “lưu dung” đứng trên bục giảng. Tôi đã chấp nhận cái số phận phi lý để gìn giữ nụ vui lẽ sống an lành, chan hòa thân ái
**tình đồng nghiệp, trong tâm luôn gìn giữ màu áo nâu cùng thân phận. ** ** **
Mười hai năm vui buồn phận lưu dung, bao khổ tâm ray rức biết nói sao cho vừa. Về thôi, Quay về thôi! Tôi đã bỏ nghề, Quay về an lập thân sống, bỏ cách sống đối phó, học cách sống chân thật với chính mình. Không còn vướng bận cái ách thi đua, không còn các loại chỉ tiêu, không còn phải mắc cở vì cái bảng thu hoạch, tự kiểm… . Khi mình không còn tự dối lòng thì cuộc sống thật dễ chịu. Xuân đến, tuổi đời thêm, thêm trầm lặng trước bao nghịch lý của xã hội, cuộc đời cứ thi đua vùi dập, hủy hoại tình người, hủy hoại văn hóa, lịch sử dân tộc, hủy hoại thân thể đất nước…. Đau phận đời, đau phận người, sống với đất theo hạnh của đất
2. Cánh cửa cuộc đời năm xưa rộng mở đón nhận anh giáo làng khoác chiến áo màu Nâu đi vào đời với bao mơ ước. Những ước mơ xưa đã bị bức tường thành vô minh của loài bạc nghĩa tình người cản ngăn, thì thôi, ta về chăm cho mái ấm gia đình, nuôi con ăn học làm người. Nay dưới mái gia đình
**ta** ngày ngày chăm chút đàn cháu thơ biết sống tình người chân thật. **. **Bạn bè bên nhau ngày xưa, người còn ở lại., người cách xa phương trời mong khi gặp lại, nhớ màu áo nâu, yêu hạnh của đất…ắt ta còn gặp nhau **…! **
## Trả lời Hủy trả lời

Link: <http://wp.me/PQllO-13R>; rel=shortlink