markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 20 tháng 3**. [Ngày Quốc tế Hạnh phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc), Lễ hội [holi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Holi)của [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)theo tháng [Purnima](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Purnima&action=edit&redlink=1)của [Phalgun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phalgun&action=edit&redlink=1), Ngày quốc tế Pháp ngữ; ngày xuân phân ở Bắc Bán Cầu và ngày thu phân ở Nam Bán Cầu, Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm [1727](http://vi.wikipedia.org/wiki/1727)– ngày mất của [Isaac Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton); Năm [1815](http://vi.wikipedia.org/wiki/1815)– [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte), sau khi trốn khỏi [Elba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elba), tiến vào [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris), chính thức bắt đầu [thời kỳ trị vì trăm ngày](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Li%C3%AAn_minh_th%E1%BB%A9_b%E1%BA%A3y). Năm [1852](http://vi.wikipedia.org/wiki/1852)– Cuốn tiểu thuyết *của* [Túp lều bác Tôm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%BAp_l%E1%BB%81u_b%C3%A1c_T%C3%B4m) [Harriet Beecher Stowe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Harriet_Beecher_Stowe)được xuất bản. Quyển sách gây ảnh hưởng rất lớn đối với công dân Mỹ về chế độ nô lệ [da đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi).
# 20 tháng 3
**Ngày 20 tháng 3** là ngày thứ 79 trong mỗi năm thường (ngày thứ 80 trong mỗi năm nhuận). Còn 286 ngày nữa trong năm. Đây cũng thường là ngày đầu của mùa xuân (xuân phân) ở Bắc Bán Cầu, và ngày đầu của mùa thu (thu phân) ở Nam Bán Cầu, do đó nó thường là ngày lễ truyền thống Norouz của người [Iran](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran) ở nhiều quốc gia.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_3) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_3) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_3) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_3) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) **20** [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_3) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)
## Mục lục
## Sự kiện
[235](http://vi.wikipedia.org/wiki/235)– [Maximinus Thrax](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maximinus_Thrax)trở thành hoàng đế của Đế quốc La Mã, ông là hoàng đế La Mã đầu tiên chưa bao giờ đặt chân đến thành [La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Roma). [1815](http://vi.wikipedia.org/wiki/1815)– [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte), sau khi trốn khỏi [Elba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elba), tiến vào [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris), chính thức bắt đầu [thời kỳ trị vì trăm ngày](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Li%C3%AAn_minh_th%E1%BB%A9_b%E1%BA%A3y). [1852](http://vi.wikipedia.org/wiki/1852)– Cuốn tiểu thuyết *của* [Túp lều bác Tôm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%BAp_l%E1%BB%81u_b%C3%A1c_T%C3%B4m) [Harriet Beecher Stowe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Harriet_Beecher_Stowe)được xuất bản. Quyển sách gây ảnh hưởng rất lớn đối với công dân Mỹ về chế độ nô lệ [da đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi). [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– *được tái biên chế thành* [USS Langley](http://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Langley_%28CV-1%29) [tàu sân bay](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0u_s%C3%A2n_bay)đầu tiên của [Hải quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3). [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A5c_qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m_v%C3%A0_D%C6%B0%E1%BB%A3c_ph%E1%BA%A9m_Hoa_K%E1%BB%B3)công nhận thuốc [AZT](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zidovudine)có thể làm chậm tiến trình của [HIV/AIDS](http://vi.wikipedia.org/wiki/HIV/AIDS). [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– Quân đội Hoa Kỳ, Anh Quốc, Úc, Ba Lan bắt đầu các [chiến dịch quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_Iraq_2003)tại Iraq.
## Sinh
[1477](http://vi.wikipedia.org/wiki/1477)– [Jerome Emser](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jerome_Emser&action=edit&redlink=1), nhà thần học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1527](http://vi.wikipedia.org/wiki/1527)) [1502](http://vi.wikipedia.org/wiki/1502)– [Pierino Belli](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierino_Belli&action=edit&redlink=1), luật gia người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. 1575) [1735](http://vi.wikipedia.org/wiki/1735)– [Torbern Bergman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Torbern_Bergman&action=edit&redlink=1), nhà hóa học người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)(m. [1784](http://vi.wikipedia.org/wiki/1784)) [1737](http://vi.wikipedia.org/wiki/1737)– [Rama I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rama_I), vua [Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan)(m. [1809](http://vi.wikipedia.org/wiki/1809)) [1741](http://vi.wikipedia.org/wiki/1741)– [Jean Antoine Houdon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean_Antoine_Houdon&action=edit&redlink=1), nhà điêu khắc người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1828](http://vi.wikipedia.org/wiki/1828)) [1770](http://vi.wikipedia.org/wiki/1770)– [Friedrich Hölderlin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Friedrich_H%C3%B6lderlin&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1843](http://vi.wikipedia.org/wiki/1843)) [1799](http://vi.wikipedia.org/wiki/1799)– [Karl August Nicander](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_August_Nicander&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)(m. [1839](http://vi.wikipedia.org/wiki/1839)) [1823](http://vi.wikipedia.org/wiki/1823)– [Ned Buntline](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ned_Buntline&action=edit&redlink=1), nhà xuất bản người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886)) [1828](http://vi.wikipedia.org/wiki/1828)– [Henrik Ibsen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Henrik_Ibsen), nhà văn người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)(m. [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)) [1836](http://vi.wikipedia.org/wiki/1836)– [Sir Edward Poynter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_Edward_Poynter&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)) [1840](http://vi.wikipedia.org/wiki/1840)– [Illarion Pryanishnikov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Illarion_Pryanishnikov&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1894](http://vi.wikipedia.org/wiki/1894)) [1856](http://vi.wikipedia.org/wiki/1856)– [Sir John Lavery](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_John_Lavery&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(m. [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)) [1856](http://vi.wikipedia.org/wiki/1856)– [Frederick Winslow Taylor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Frederick_Winslow_Taylor), nhà phát minh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)) [1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870)– [Paul Emil von Lettow-Vorbeck](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_von_Lettow-Vorbeck), tướng người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)) [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)– [Börries von Münchhausen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B6rries_von_M%C3%BCnchhausen&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)) [1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876)– [Payne Whitney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Payne_Whitney&action=edit&redlink=1), doanh nhân người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)) [1879](http://vi.wikipedia.org/wiki/1879)– [Maud Menten](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maud_Menten&action=edit&redlink=1), nhà hóa sinh vật học người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(m. [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)) [1890](http://vi.wikipedia.org/wiki/1890)– [Beniamino Gigli](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Beniamino_Gigli&action=edit&redlink=1), người hát giọng nam cao người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)) [1890](http://vi.wikipedia.org/wiki/1890)– [Lauritz Melchior](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lauritz_Melchior&action=edit&redlink=1), người hát giọng nam cao người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)(m. [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)) [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Fredric Wertham](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fredric_Wertham&action=edit&redlink=1), nhà tâm lí học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)) [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)– [Edgar Buchanan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edgar_Buchanan&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)) [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)– [B. F. Skinner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B._F._Skinner&action=edit&redlink=1), nhà tâm lí học người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)– [Abraham Beame](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Abraham_Beame&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)– [Ozzie Nelson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ozzie_Nelson&action=edit&redlink=1), người chỉ huy dàn nhạc nhỏ, diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)) [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Michael Redgrave](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Redgrave&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)) [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)– [Alfonso García Robles](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alfonso_Garc%C3%ADa_Robles), [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)(m. [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)) [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [Wendell Corey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wendell_Corey&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)) [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)– [Rudolf Kirchschläger](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rudolf_Kirchschl%C3%A4ger&action=edit&redlink=1), tổng thống người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(m. [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)– [Sviatoslav Richter](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sviatoslav_Teofilovich_Richter), nghệ sĩ dương cầm người [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– [Pierre Messmer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Messmer&action=edit&redlink=1), chính khách, thủ tướng người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)– [Vera Lynn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vera_Lynn&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên, ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Marian McPartland](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marian_McPartland&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nghệ sĩ dương cầm người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Pamela Harriman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pamela_Harriman&action=edit&redlink=1), nhà ngoại giao người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Sister Rosetta Tharpe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sister_Rosetta_Tharpe&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Larry Elgart](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Larry_Elgart&action=edit&redlink=1), nhạc công saxophon, người chỉ huy dàn nhạc nhỏ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Ray Goulding](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ray_Goulding&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Carl Reiner](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carl_Reiner), đạo diễn phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Jozef Kroner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jozef_Kroner&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Slovakia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovakia)(m. [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [John Joubert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Joubert&action=edit&redlink=1), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)nhà soạn nhạc người [Nam Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Germán Robles](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Germ%C3%A1n_Robles&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Hal Linden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hal_Linden&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [George Altman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Altman&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Alexander Gorodnitsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Gorodnitsky&action=edit&redlink=1), nhà địa chất, nhà thơ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Willie Brown](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Willie_Brown&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)– [Ted Bessell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ted_Bessell&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Vaughn Meader](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaughn_Meader&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Lam Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lam_Ph%C6%B0%C6%A1ng), nhạc sĩ người [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Jerry Reed](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jerry_Reed&action=edit&redlink=1), ca sĩ, diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Brian Mulroney](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brian_Mulroney), thủ tướng [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)nguyên [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Pat Corrales](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pat_Corrales&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Gerard Malanga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerard_Malanga&action=edit&redlink=1), nhà thơ, nhà nhiếp ảnh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Jay Ingram](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jay_Ingram&action=edit&redlink=1), người dẫn chương trình truyền hình, tác gia người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Pat Riley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pat_Riley&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ, huấn luyện viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [John Boswell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Boswell&action=edit&redlink=1), sử gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [John de Lancie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_de_Lancie&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Bobby Orr](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bobby_Orr&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Marcia Ball](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcia_Ball&action=edit&redlink=1), ca sĩ, nghệ sĩ dương cầm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)– [William Hurt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Hurt&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Jimmie Vaughan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jimmie_Vaughan&action=edit&redlink=1), nhạc blues nghệ sĩ đàn ghita người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Geoff Brabham](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Geoff_Brabham&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Mike Francesa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mike_Francesa&action=edit&redlink=1), thể thao người dẫn chương trình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Liana Kanelli](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Liana_Kanelli&action=edit&redlink=1), nhà báo, chính khách người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Vanessa Bell Calloway](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vanessa_Bell_Calloway&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Spike Lee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Spike_Lee&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Theresa Russell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Theresa_Russell&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Phil Anderson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phil_Anderson&action=edit&redlink=1), vận động viên xe đạp người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Holly Hunter](http://vi.wikipedia.org/wiki/Holly_Hunter), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Steve McFadden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Steve_McFadden&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Sting](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sting_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), đô vật Wrestling chuyên nghiệp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Jesper Olsen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jesper_Olsen&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Stephen Sommers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Sommers&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Paul Annacone](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Annacone&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Yelena Romanova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yelena_Romanova&action=edit&redlink=1), vận động viên người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Manabu Suzuki](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Manabu_Suzuki&action=edit&redlink=1), người đua xe, phát thanh viên truyền thanh người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [David Thewlis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Thewlis&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Natacha Atlas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Natacha_Atlas&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Alka Yagnik](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alka_Yagnik&action=edit&redlink=1), ca sĩ [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Mookie Blaylock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mookie_Blaylock&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Mannie Fresh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mannie_Fresh&action=edit&redlink=1), nhà sản xuất người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Michael Rapaport](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Rapaport&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Manny Alexander](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Manny_Alexander&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Dominica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dominica) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Touré](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tour%C3%A9&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Jane March](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jane_March&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Jung Woo-sung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jung_Woo-sung&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Cedric Yarbrough](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cedric_Yarbrough&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Paula Garces](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paula_Garces&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Colombia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Andrzej Pilipiuk](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrzej_Pilipiuk&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Silvia Abascal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Silvia_Abascal), nữ diễn viên người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Bianca Lawson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bianca_Lawson&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Keven Mealamu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Keven_Mealamu&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng bầu dục người [New Zealand](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Zealand) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Jamal Crawford](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jamal_Crawford&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Ock Ju-Hyun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ock_Ju-Hyun&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Terrence Duffin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Terrence_Duffin&action=edit&redlink=1), cầu thủ cricket người [Zimbabwe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zimbabwe) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Tomasz Kuszczak](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tomasz_Kuszczak), cầu thủ bóng đá người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [José Moreira](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Moreira&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Rami Malek](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rami_Malek&action=edit&redlink=1), diễn viên [Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Markus Niemelä](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Markus_Niemel%C3%A4&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Christy Carlson Romano](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christy_Carlson_Romano&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Fernando Torres](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fernando_Torres), cầu thủ bóng đá người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Marcus Vick](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcus_Vick&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Winta](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Winta&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Daniel Maa Boumsong](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daniel_Maa_Boumsong&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Cameroon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cameroon) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Patrick Boyle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patrick_Boyle&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Sergei Kostitsyn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sergei_Kostitsyn&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu người [Belarus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Jô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J%C3%B4&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Rollo Weeks](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rollo_Weeks&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Pedro Ken](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pedro_Ken&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Tamim Iqbal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tamim_Iqbal&action=edit&redlink=1), cầu thủ cricket người [Bangladesh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bangladesh)
## Mất
[1586](http://vi.wikipedia.org/wiki/1586)– [Richard Maitland](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Maitland&action=edit&redlink=1), chính khách, sử gia người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(s. [1496](http://vi.wikipedia.org/wiki/1496)) [1619](http://vi.wikipedia.org/wiki/1619)– [Mathias](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mathias&action=edit&redlink=1), hoàng đế [Đế quốc La Mã Thần thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)(s. [1557](http://vi.wikipedia.org/wiki/1557)) [1727](http://vi.wikipedia.org/wiki/1727)– [Isaac Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton) [1730](http://vi.wikipedia.org/wiki/1730)– [Adrienne Lecouvreur](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adrienne_Lecouvreur&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1692](http://vi.wikipedia.org/wiki/1692)) [1732](http://vi.wikipedia.org/wiki/1732)– [Johann Ernst Hanxleden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johann_Ernst_Hanxleden&action=edit&redlink=1), nhà ngữ văn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1681](http://vi.wikipedia.org/wiki/1681)) [1746](http://vi.wikipedia.org/wiki/1746)– [Nicolas de Largillière](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicolas_de_Largilli%C3%A8re&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1656](http://vi.wikipedia.org/wiki/1656)) [1801](http://vi.wikipedia.org/wiki/1801)– [Hoàng tử Cảnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_C%E1%BA%A3nh), con trai trưởng chúa [Nguyễn Ánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long) [1835](http://vi.wikipedia.org/wiki/1835)– [Louis-Leopold Robert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis-Leopold_Robert&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1794](http://vi.wikipedia.org/wiki/1794)) [1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855)– [Joseph Aspdin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Joseph_Aspdin), Mason, nhà phát minh người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1788](http://vi.wikipedia.org/wiki/1788)) [1865](http://vi.wikipedia.org/wiki/1865)– [Keisuke Yamanami](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Keisuke_Yamanami&action=edit&redlink=1), Samurai người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)(s. [1833](http://vi.wikipedia.org/wiki/1833)) [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)– [Hans Christian Lumbye](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hans_Christian_Lumbye&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)(s. [1810](http://vi.wikipedia.org/wiki/1810)) [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878)– [Julius Robert von Mayer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_Robert_von_Mayer&action=edit&redlink=1), thầy thuốc, nhà vật lí người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1814](http://vi.wikipedia.org/wiki/1814)) [1890](http://vi.wikipedia.org/wiki/1890)– [Alexander F. Mozhaiski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_F._Mozhaiski&action=edit&redlink=1), người đi đầu trong lĩnh vực hàng không (s. [1825](http://vi.wikipedia.org/wiki/1825)) [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)– [Apollon Maykov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Apollon_Nikolayevich_Maykov), nhà thơ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1821](http://vi.wikipedia.org/wiki/1821)) [1899](http://vi.wikipedia.org/wiki/1899)– [Franz Ritter von Hauer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Franz_Ritter_von_Hauer&action=edit&redlink=1), nhà địa chất người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(s. [1822](http://vi.wikipedia.org/wiki/1822)) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Lewis A. Grant](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lewis_A._Grant&action=edit&redlink=1), nội chiến tướng người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1828](http://vi.wikipedia.org/wiki/1828)) [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [George Nathaniel Curzon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Nathaniel_Curzon&action=edit&redlink=1), chính khách người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859)) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Hermann Müller](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hermann_M%C3%BCller&action=edit&redlink=1), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)Chancellor (s. [1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876)) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Alfred Ploetz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alfred_Ploetz&action=edit&redlink=1), thầy thuốc, nhà sinh vật học, nhà ưu sinh học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1860](http://vi.wikipedia.org/wiki/1860)) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Brendan Behan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brendan_Behan&action=edit&redlink=1), nhà soạn kịch, tác gia người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(s. [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Henri Longchambon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henri_Longchambon&action=edit&redlink=1), chính khách người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1896](http://vi.wikipedia.org/wiki/1896)) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Marilyn Maxwell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marilyn_Maxwell&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Ivan Matveyevich Vinogradov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ivan_Matveyevich_Vinogradov&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)) [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Lev Yashin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Ivanovich_Yashin), cầu thủ bóng đá người [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)(s. [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)) [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Polykarp Kusch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Polykarp_Kusch), [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)nhà vật lí, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)) [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)– [Lewis Grizzard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lewis_Grizzard&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)) [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– [Big John Studd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_John_Studd&action=edit&redlink=1), đô vật Wrestling chuyên nghiệp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)) [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)– [Tony Zale](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tony_Zale&action=edit&redlink=1), võ sĩ quyền Anh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)) [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)– [Gene Eugene](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gene_Eugene&action=edit&redlink=1), diễn viên, ca sĩ người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [Luis Alvarado](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luis_Alvarado&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Puerto Rican](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Puerto_Rican&action=edit&redlink=1)(s. [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Sailor art Thomas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sailor_art_Thomas&action=edit&redlink=1), đô vật Wrestling chuyên nghiệp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– [Pierre Sévigny](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_S%C3%A9vigny&action=edit&redlink=1), sĩ quan quân đội, chính khách người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Armand Lohikoski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Armand_Lohikoski&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan)(s. [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Taha Yassin Ramadan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Taha_Yassin_Ramadan&action=edit&redlink=1), chính khách người [Iraq](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq)(s. [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Hawa Yakubu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hawa_Yakubu&action=edit&redlink=1), chính khách [Ghana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ghana)(s. [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)) [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– [Eric Ashton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eric_Ashton&action=edit&redlink=1), cầu thủ Liên đoàn Bóng bầu dục người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)) [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– [Shoban Babu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shoban_Babu&action=edit&redlink=1), diễn viên [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(s. [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)) [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– [Brian Wilde](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brian_Wilde&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)) [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– [Klaus Dinger](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Klaus_Dinger&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946))
## Ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày quốc tế Pháp ngữ
- Lễ hội
[holi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Holi)của [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)theo tháng [Purnima](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Purnima&action=edit&redlink=1)của [Phalgun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phalgun&action=edit&redlink=1) [Ngày Quốc tế Hạnh phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc)
|
|
|
|![]()
[20 tháng 3](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:20_March?uselang=vi)
## Tham khảo
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Ngày Quốc tế Hạnh phúc
**Ngày Quốc tế Hạnh phúc** hay **Ngày Hạnh phúc** là ngày ** hàng năm, kể từ năm 20 tháng 3** **. Ngày này được** [2013](http://vi.wikipedia.org/wiki/2013) [Liên Hợp quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_H%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c)quyết định chính thức chọn để tôn vinh niềm [hạnh phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc)của [nhân loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i)trên [thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)và với mục tiêu không chỉ là ngày mang ý nghĩa [biểu tượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83u_t%C6%B0%E1%BB%A3ng)đơn thuần, mà còn là ngày của [hành động](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1), tích cực và nỗ lực nhiều hơn để xây dựng thế giới đại đồng, đem lại hạnh phúc cho người người trên trái đất. [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated3-1) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated4-2)
## Mục lục
## Tổng quan
### Khởi thủy
Ngày Quốc tế Hạnh phúc được lấy từ ý tưởng của
[Vương quốc Bhutan](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Bhutan) là được đánh giá là nước có [chỉ số hạnh phúc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_h%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc&action=edit&redlink=1) cao dựa trên các yếu tố như [sức khỏe](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_kh%E1%BB%8Fe), [tinh thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tinh_th%E1%BA%A7n), [giáo dục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c), [môi trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng), chất lượng quản lý và [mức sống](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%A9c_s%E1%BB%91ng) của người dân. Từ những năm đầu tiên của thập kỷ 70 thế kỷ XX, Bhutan là quốc gia đã ghi nhận vai trò của [hạnh phúc quốc gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) hơn là [thu nhập quốc gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu_nh%E1%BA%ADp_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) bằng việc thực thi mục tiêu tổng hạnh phúc quốc gia thay vì [tổng sản phẩm quốc nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_qu%E1%BB%91c_n%E1%BB%99i). Họ cho rằng nhu cầu về Ngày Hạnh phúc này là đối với tất cả quốc gia và con người trên toàn thế giới để có những bước vượt lên trên sự khác biệt giữa các nước và con người trên toàn thế giới, và liên kết, đoàn kết toàn nhân loại. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated4-2)
Ngày Quốc tế Hạnh phúc còn khởi nguồn từ nhu cầu về một cách tiếp cận
[tăng trưởng kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_kinh_t%E1%BA%BF) cân bằng, hợp tình hợp lý hơn, nhằm thúc đẩy sự [phát triển bền vững](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_b%E1%BB%81n_v%E1%BB%AFng), xóa [nghèo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C3%A8o) và phấn đấu vì hạnh phúc và sự [thịnh vượng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) cho tất cả mọi người và xuất phát từ nguyện vọng mỗi người hãy chọn cho mình một quan niệm đúng về hạnh phúc, quan tâm đến vấn đề cốt lõi nhất trong sự tồn tại là làm sao tìm được thật nhiều [niềm vui](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ni%E1%BB%81m_vui) trong [cuộc sống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_s%E1%BB%91ng), làm lan tỏa những điều tốt đẹp nhất trên khắp hành tinh xanh. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated1-3)
### Ấn định
Ngày này được
[Tổng thư ký Liên hợp quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%C6%B0_k%C3%BD_Li%C3%AAn_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Ban Ki-moon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ki-moon) chính thức công bố tại một hội nghị của Liên hợp quốc từ vào ngày [28 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_6) năm [2012](http://vi.wikipedia.org/wiki/2012). Việc Liên hợp quốc chọn ngày 20 tháng 3 là Ngày Quốc tế Hạnh phúc xuất phát từ nguyên nhân đây là ngày đặc biệt trong năm, khi [mặt trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BB%9Di) nằm ngang đường xích đạo, nên trong ngày này có độ dài [ngày](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y) và [đêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%AAm) bằng nhau và người ta cho đó là biểu tượng cho sự [cân bằng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A2n_b%E1%BA%B1ng&action=edit&redlink=1), hài hòa của vũ trụ. Cũng là biểu tượng của sự cân bằng giữa [3] [âm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m&action=edit&redlink=1)và [dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng), giữa [ánh sáng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81nh_s%C3%A1ng)và [bóng tối](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B3ng_t%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1), giữa [ước mơ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C6%AF%E1%BB%9Bc_m%C6%A1&action=edit&redlink=1)và [hiện thực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87n_th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)từ đó ngày này được cho là sẽ truyền tải thông điệp rằng cân bằng, hài hòa là một trong những chìa khóa để mang đến hạnh phúc. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated2-4)
Ban Ki-moon cũng tranh thủ nhân đó kêu gọi công dân tất cả các nước cam kết giúp đỡ những người xung quanh, thúc đẩy sự phát triển bền vững và toàn diện của nhân loại bằng
[tình yêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ACnh_y%C3%AAu) thương làm lan tỏa hạnh phúc và giúp chúng ta xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn để khi tham gia làm việc thiện, bản thân chúng ta cũng nhận lại những điều tốt lành. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated1-3)
## Hưởng ứng
Ngày Quốc tế Hạnh phúc sau khi công bố đã được nhiều quốc gia trên thế giới ủng hộ. Đến nay, đã có 193 quốc gia thành viên hưởng ứng và cam kết sẽ ủng hộ ngày này bằng các nỗ lực nâng cao chất lượng cuộc sống, xây dựng xã hội công bằng, phát triển bền vững, nhằm đem lại hạnh phúc cho người dân.
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated3-1) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated4-2) [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) cũng là một trong những quốc gia tích cực trong việc hưởng ứng Ngày quốc tế Hạnh phúc. Khẩu hiệu quốc gia của nước này là Độc lập, Tự do, Hạnh phúc đã trở thành tôn chỉ quốc gia.
Hưởng ứng Ngày Quốc tế Hạnh phúc do Liên Hiệp Quốc phát động. Ngày 26 tháng 12 năm 2013,
[Nguyễn Tấn Dũng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_T%E1%BA%A5n_D%C5%A9ng) bèn ban hành Quyết định số 2589/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Tổ chức các hoạt động nhân Ngày Quốc tế Hạnh phúc 20 tháng 3 hằng năm. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-5) Năm 2014, lần đầu tiên Việt Nam tổ chức Ngày Quốc tế Hạnh phúc với chủ đề Yêu thương và chia sẻ [6] đem thông điệp tới mọi người hãy yêu thương và chia sẻ cùng nhau trong gia đình, trong dòng tộc, trong mỗi cộng đồng, giữa những người bạn, người đồng chí, trong mỗi đơn vị, cơ quan, trường học đem lại hạnh phúc cho chính bản thân, gia đình và cộng đồng, góp phần phát triển an sinh xã hội, thực hiện mục tiêu xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated2-4) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_note-autogenerated4-2)
## Chú thích
- ^
**a** **ă** [Hưởng ứng Ngày Quốc tế hạnh phúc (20-3): Gắn kết tình người – Báo Đồng Nai điện tử](http://www.baodongnai.com.vn/xahoi/201403/huong-ung-ngay-quoc-te-hanh-phuc-20-3-gan-ket-tinh-nguoi-2301098/)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Về ngày Quốc tế Hạnh phúc 20/3](http://svhttdl.binhdinh.gov.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=1743:v-ngay-quc-t-hnh-phuc-203&catid=81:giadinh&Itemid=203)
- ^
**a** **ă** **â** [Lịch sử ngày Quốc tế Hạnh phúc](http://www.nguoiduatin.vn/lich-su-ngay-quoc-te-hanh-phuc-a127350.html)
- ^
**a** **ă** [Ngày Quốc tế Hạnh phúc (20/3): Yêu thương và chia sẻ](http://www.doisongphapluat.com/doi-song/ngay-quoc-te-hanh-phuc-203-yeu-thuong-va-chia-se-a26277.html#.U4lOj3b33_Q) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_ref-5) [Lần đầu tiên Việt Nam có Ngày Quốc tế Hạnh phúc | giadinh.net.vn](http://giadinh.net.vn/dan-so/lan-dau-tien-viet-nam-co-ngay-quoc-te-hanh-phuc-20140319040950577.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc#cite_ref-6) [Quyết định 2589 của Nguyễn Tấn Dũng](http://thuvienphapluat.vn/archive/Quyet-dinh-2589-QD-TTg-nam-2013-De-an-to-chuc-ngay-Quoc-te-Hanh-phuc-20-thang-3-hang-nam-vb217667.aspx) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Xuân phân
|
|
|
|[Tiết khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFt_kh%C3%AD) [Dương lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_l%E1%BB%8Bch)
(thông thường)
[Xuân](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n) [Lập xuân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%ADp_xu%C3%A2n) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_2)– [5/2](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_2) [Vũ thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_th%E1%BB%A7y) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_2)– [19/2](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_2) [Kinh trập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_tr%E1%BA%ADp) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3)– [6/3](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) **Xuân phân** [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3)– [21/3](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) [Thanh minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_minh) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4)– [5/4](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_4) [Cốc vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91c_v%C5%A9) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_4)– [21/4](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_4) [Hạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_h%E1%BA%A1) [Lập hạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%ADp_h%E1%BA%A1) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_5)– [6/5](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_5) [Tiểu mãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_m%C3%A3n) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5)– [22/5](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5) [Mang chủng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mang_ch%E1%BB%A7ng) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6)– [6/6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6) [Hạ chí](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_ch%C3%AD) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_6)– [22/6](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) [Tiểu thử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_th%E1%BB%AD) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_7)– [8/7](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_7) [Đại thử](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%AD) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_7)– [23/7](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_7) [Thu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_thu) [Lập thu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%ADp_thu) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_8)– [8/8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_8) [Xử thử](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%AD_th%E1%BB%AD) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_8)– [24/8](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_8) [Bạch lộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_l%E1%BB%99) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_9)– [8/9](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_9) [Thu phân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu_ph%C3%A2n) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_9)– [24/9](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_9) [Hàn lộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_l%E1%BB%99) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_10)– [9/10](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_10) [Sương giáng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0%C6%A1ng_gi%C3%A1ng) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_10)– [24/10](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_10) [Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng) [Lập đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%ADp_%C4%91%C3%B4ng) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_11)– [8/11](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_11) [Tiểu tuyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_tuy%E1%BA%BFt) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_11)– [23/11](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_11) [Đại tuyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_tuy%E1%BA%BFt) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_12)– [8/12](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_12) [Đông chí](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_ch%C3%AD) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_12)– [22/12](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_12) [Tiểu hàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0n) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_1)– [6/1](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_1) [Đại hàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%C3%A0n) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_1)– [21/1](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_1) **Xuân phân**, theo [lịch Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Trung_Qu%E1%BB%91c) cổ đại, là điểm giữa của [mùa xuân](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n), nó là một trong hai mươi tư [tiết khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFt_kh%C3%AD) trong [nông lịch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%B4ng_l%E1%BB%8Bch&action=edit&redlink=1) và tiết khí này bắt đầu từ điểm giữa mùa xuân. Theo định nghĩa này, thời điểm bắt đầu của nó trùng với khái niệm [điểm xuân phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%83m_xu%C3%A2n_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1) ( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Vernal equinox*) tại [Bắc bán cầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_b%C3%A1n_c%E1%BA%A7u) theo quan điểm của khoa học phương Tây. Tuy nhiên, theo khoa học phương Tây thì điểm xuân phân lại là thời điểm bắt đầu mùa xuân tại [Bắc bán cầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_b%C3%A1n_c%E1%BA%A7u), thời điểm mà [Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) xuất hiện trên “ [thiên xích đạo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_x%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)” (Mặt Trời ở gần [xích đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o) nhất) và đi lên hướng Bắc. Thuật ngữ này cũng được sử dụng để chỉ một điểm trên bầu trời là điểm đầu tiên của cung [Bạch Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_D%C6%B0%C6%A1ng_%28chi%C3%AAm_tinh%29) trong [Hoàng đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o). Về mặt thời gian, xuân phân diễn ra vào khoảng [19 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) đến [21 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3), thời gian chính xác của nó là khoảng 5 [h](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D) 49 [m](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAt) muộn hơn so với năm trước trong những năm thường và khoảng 17 h 26 m sớm hơn trong những [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn). (Xem thêm chu kỳ 400 năm của năm nhuận để biết thêm về sai số trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory).).
Theo quy ước, tiết Xuân phân là khoảng thời gian bắt đầu từ khoảng ngày 20 hay 21 tháng 3 và kết thúc vào khoảng ngày 4 hay 5 tháng 4 trong
[lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory) theo các múi giờ Đông Á khi tiết [Thanh minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_minh) bắt đầu.
Ở
[Nam bán cầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_b%C3%A1n_c%E1%BA%A7u) thì thời điểm đó lại là [điểm thu phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%83m_thu_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1).
## Mục lục
## Thiên văn
Theo khoa học thiên văn phương Tây, điểm mà
[Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) vượt qua xích đạo bầu trời đi về hướng Bắc gọi là điểm đầu tiên của cung Bạch Dương. Tuy nhiên, theo [độ chính xác của các điểm phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_ch%C3%ADnh_x%C3%A1c_c%E1%BB%A7a_c%C3%A1c_%C4%91i%E1%BB%83m_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1), điểm này hiện không còn ở trong chòm Bạch Dương nữa mà hiện nay đang ở trong cung [Song Ngư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Song_Ng%C6%B0_%28chi%C3%AAm_tinh%29). Đến năm khoảng 2600 nó sẽ ở trong cung [Bảo Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3o_B%C3%ACnh_%28chi%C3%AAm_tinh%29) (do dó có thuật ngữ “kỷ nguyên Bảo Bình”). Tại Nam bán cầu, [điểm phân](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%83m_ph%C3%A2n) này diễn ra cùng thời điểm nhưng nó là điểm bắt đầu của [mùa thu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_thu) tại bán cầu này.
## Chuyển động của Mặt Trời
Tại điểm xuân phân, người quan sát sẽ thấy
[Mặt Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) khi đó mọc “chính xác” ở phía Đông và lặn “chính xác” ở phía Tây. Có thể nói nôm na là Xuân phân là thời điểm mà trước và sau đó khoảng **ba tháng** Mặt Trời có xu hướng mỗi ngày mọc và lặn nhích dần về phía bắc.
## Lễ hội
Đối với
[Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) thì ngày này không có gì đặc biệt lắm. Tuy nhiên đối với một số [quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) trên thế giới thì đây là một ngày hội. [Lễ hội Norouz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_Norouz&action=edit&redlink=1) (lễ hội năm mới hay lễ hội đầu xuân) của [Iran](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran) được tổ chức vào ngày này, [đạo Bahai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bah%C3%A1%27%C3%AD) gọi lễ này là *Naw-Rúz*; ngoài ra còn có [lễ hội Ostara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_Ostara&action=edit&redlink=1) của [đạo Wicca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_Wicca&action=edit&redlink=1), một trong tám [lễ hội Sabbat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_Sabbat&action=edit&redlink=1) của những người theo đạo [đa thần giáo kiểu mới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90a_th%E1%BA%A7n_gi%C3%A1o_ki%E1%BB%83u_m%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) ( *neopagan*) này.
Tại
[Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) ngày Xuân phân (春分の日) là ngày lễ chính thức của quốc gia để mọi người đi [tảo mộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A3o_m%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) và đoàn tụ gia đình. [Lễ Phục sinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_Ph%E1%BB%A5c_Sinh) ở các nước theo [Cơ đốc giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o) được tổ chức vào ngày chủ nhật đầu tiên ngay sau khi trăng tròn kể từ ngày Xuân phân (Xem thêm [cách tính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch_t%C3%ADnh_ng%C3%A0y_l%E1%BB%85_Ph%E1%BB%A5c_sinh&action=edit&redlink=1)). [Ngày Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) được kỷ niệm vào ngày Xuân phân hàng năm kể từ ngày đầu tiên là [21 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) năm [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970).
Năm mới
[Tamil](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tamil&action=edit&redlink=1) được tổ chức sau ngày Xuân phân. Nó được tổ chức tại bang miền nam [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) ( [Tamil Nadu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tamil_Nadu)).
## Xem thêm
**0°** [Điểm chí](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%83m_ch%C3%AD)(bao gồm [điểm đông chí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%83m_%C4%91%C3%B4ng_ch%C3%AD&action=edit&redlink=1)và [điểm hạ chí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%83m_h%E1%BA%A1_ch%C3%AD&action=edit&redlink=1)) [Điểm phân](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%83m_ph%C3%A2n)(bao gồm [điểm xuân phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%83m_xu%C3%A2n_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1)và [điểm thu phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%83m_thu_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1)) [Các mùa trong năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a) [Lịch Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Tiết khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFt_kh%C3%AD)
## Tham khảo
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Isaac Newton
|
|Sir Isaac Newton
|
|![]()
Bức vẽ của
[Godfrey Kneller](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Godfrey_Kneller&action=edit&redlink=1)năm 1689 [4 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_1), [1643](http://vi.wikipedia.org/wiki/1643)[ [OS](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Old_Style_and_New_Style_dates&action=edit&redlink=1): [25 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_12) [1642](http://vi.wikipedia.org/wiki/1642)] [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_note-OSNS-1) [Lincolnshire](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lincolnshire), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [31 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3), [1727](http://vi.wikipedia.org/wiki/1727)(84 tuổi) [ [OS](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Old_Style_and_New_Style_dates&action=edit&redlink=1): [20 March](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=20_March&action=edit&redlink=1) [1727](http://vi.wikipedia.org/wiki/1727)] [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_note-OSNS-1) [Kensington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kensington), [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n), Anh [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [Tôn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o), [Vật lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc), [Toán học](http://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), [Thiên văn học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), [Triết học tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1), [Nhà giả kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_gi%E1%BA%A3_kim) [Đại học Cambridge](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Cambridge) [Hội Hoàng gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_Ho%C3%A0ng_gia) [Alma mater](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alma_mater) [Trinity College, Cambridge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trinity_College,_Cambridge&action=edit&redlink=1) [Người hướng dẫn luận án tiến sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_d%E1%BA%ABn_lu%E1%BA%ADn_%C3%A1n_ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) [Isaac Barrow](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Barrow) [Roger Cotes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Cotes&action=edit&redlink=1) [Cơ học Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n) [Vạn vật hấp dẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn#.C4.90.E1.BB.8Bnh_lu.E1.BA.ADt_v.E1.BA.A1n_v.E1.BA.ADt_h.E1.BA.A5p_d.E1.BA.ABn_Newton) [Vi phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_h%C3%A0m_v%C3%A0_vi_ph%C3%A2n_c%E1%BB%A7a_h%C3%A0m_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) [Quang học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_h%E1%BB%8Dc) [Định lý nhị thức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_l%C3%BD_nh%E1%BB%8B_th%E1%BB%A9c) **Chữ ký** ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Isaac_Newton_signature.svg/128px-Isaac_Newton_signature.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Isaac_Newton_signature.svg/128px-Isaac_Newton_signature.svg.png)
**Isaac Newton Jr.** là một [nhà vật lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD), [nhà thiên văn học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), [nhà triết học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_gia), nhà [toán học](http://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), nhà [thần học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) và nhà [giả kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3_kim_thu%E1%BA%ADt) người Anh, được nhiều người cho rằng là nhà khoa học vĩ đại và có tầm ảnh hưởng lớn nhất . Theo [2] [lịch Julius](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius), ông sinh ngày [25 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_12)năm [1642](http://vi.wikipedia.org/wiki/1642)và mất ngày [20 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3)năm [1727](http://vi.wikipedia.org/wiki/1727); theo [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory), ông sinh ngày [4 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_1)năm [1643](http://vi.wikipedia.org/wiki/1643)và mất ngày [31 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)năm [1727](http://vi.wikipedia.org/wiki/1727).
Luận thuyết của ông về
* (Các Nguyên lý Toán học của Triết lý về Tự nhiên) xuất bản năm 1687, đã mô tả về Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* [vạn vật hấp dẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn#.C4.90.E1.BB.8Bnh_lu.E1.BA.ADt_v.E1.BA.A1n_v.E1.BA.ADt_h.E1.BA.A5p_d.E1.BA.ABn_Newton)và 3 [định luật Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_%C4%91%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_c%E1%BB%A7a_Newton_v%E1%BB%81_chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng), được coi là nền tảng của [cơ học cổ điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n), đã thống trị các quan niệm về vật lý, khoa học trong suốt 3 thế kỷ tiếp theo. ông cho rằng sự chuyển động của các vật thể trên mặt đất và các vật thể trong bầu trời bị chi phối bởi các định luật tự nhiên giống nhau; bằng cách chỉ ra sự thống nhất giữa [Định luật Kepler về sự chuyển động của hành tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_Kepler_v%E1%BB%81_s%E1%BB%B1_chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng_c%E1%BB%A7a_h%C3%A0nh_tinh)và lí thuyết của ông về trọng lực, ông đã loại bỏ hoàn toàn [Thuyết nhật tâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_nh%E1%BA%ADt_t%C3%A2m)và theo đuổi [cách mạng khoa học](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_khoa_h%E1%BB%8Dc).
Trong cơ học, Newton đưa ra nguyên lý bảo toàn động lượng (bảo toàn quán tính). Trong
[quang học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_h%E1%BB%8Dc), ông khám phá ra sự [tán sắc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A1n_s%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1) [ánh sáng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81nh_s%C3%A1ng), giải thích việc [ánh sáng trắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%AFng#.C3.81nh_s.C3.A1ng_tr.E1.BA.AFng) qua [lăng kính](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_k%C3%ADnh) trở thành nhiều màu.
Trong toán học, Newton cùng với
[Gottfried Leibniz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Leibniz) phát triển phép tính [vi phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_h%C3%A0m_v%C3%A0_vi_ph%C3%A2n_c%E1%BB%A7a_h%C3%A0m_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) và [tích phân](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ADch_ph%C3%A2n). Ông cũng đưa ra [nhị thức Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_l%C3%BD_nh%E1%BB%8B_th%E1%BB%A9c) tổng quát.
Năm
[2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), trong một cuộc thăm dò ý kiến của [Hội Hoàng gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_Ho%C3%A0ng_gia) về nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong [lịch sử khoa học](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_khoa_h%E1%BB%8Dc), Newton vẫn là người được cho rằng có nhiều ảnh hưởng hơn [Albert Einstein](http://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Einstein). [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_note-3)
## Mục lục
## Sự nghiệp
Isaac Newton sinh ra trong một gia đình nông dân. May mắn cho nhân loại, Newton không làm ruộng giỏi nên được đưa đến
[Đại học Cambridge](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Cambridge) để trở thành [luật sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_s%C6%B0). Tại Cambridge, Newton bị ấn tượng mạnh từ trường phái [Euclid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Euclid), tuy rằng tư duy của ông cũng bị ảnh hưởng bởi trường phái của [Roger Bacon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Roger_Bacon) và [René Descartes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ren%C3%A9_Descartes). Một đợt dịch bệnh đã khiến trường Cambridge đóng cửa và trong thời gian ở nhà, Newton đã có những phát kiến khoa học quan trọng, dù chúng không được công bố ngay.
Những người có ảnh hưởng đến việc công bố các công trình của Newton là
[Robert Hooke](http://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Hooke) và [Edmond Halley](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Halley). Sau một cuộc tranh luận về chủ đề [quỹ đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) của một [hạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1t) khi bay từ [vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5) vào [Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) với Hooke, Newton đã bị cuốn hút vào việc sử dụng [định luật vạn vật hấp dẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn#.C4.90.E1.BB.8Bnh_lu.E1.BA.ADt_v.E1.BA.A1n_v.E1.BA.ADt_h.E1.BA.A5p_d.E1.BA.ABn_Newton) và [cơ học](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc) của ông trong tính toán quỹ đạo [Johannes Kepler](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johannes_Kepler). Những kết quả này hấp dẫn Halley và ông đã thuyết phục được Newton xuất bản chúng. Từ [tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_t%C3%A1m) năm [1684](http://vi.wikipedia.org/wiki/1684) đến [mùa xuân](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n) năm [1688](http://vi.wikipedia.org/wiki/1688), Newton hoàn thành tác phẩm, mà sau này trở thành một trong những công trình nền tảng quan trọng nhất cho [vật lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc) của mọi thời đại, cuốn *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* (Các Nguyên lý Toán học của Triết lý về Tự nhiên).
Trong quyển I của tác phẩm này, Newton giới thiệu các
[định nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_ngh%C4%A9a) và ba [định luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD) của chuyển động thường được biết với tên gọi sau này là [Định luật Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_%C4%91%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_c%E1%BB%A7a_Newton_v%E1%BB%81_chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng). Quyển II trình bày các [phương pháp luận](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_lu%E1%BA%ADn) khoa học mới của Newton thay thế cho triết lý [Descartes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ren%C3%A9_Descartes). Quyển cuối cùng là các ứng dụng của lý thuyết [động lực học](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_l%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc) của ông, trong đó có sự giải thích về [thủy triều](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_tri%E1%BB%81u) và lý thuyết về sự chuyển động của [Mặt Trăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng). Để kiểm chứng lý thuyết về vạn vật hấp dẫn của ông, Newton đã hỏi [nhà thiên văn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) [John Flamsteed](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Flamsteed) kiểm tra xem [Sao Thổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Th%E1%BB%95) có chuyển động chậm lại mỗi lần đi gần [Sao Mộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_M%E1%BB%99c) không. Flamsteed đã rất sửng sốt nhận ra hiệu ứng này có thật và đo đạc phù hợp với các tính toán của Newton. Các [phương trình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh) của Newton được củng cố thêm bằng kết quả quan sát về hình dạng bẹt của Trái Đất tại hai cực, thay vì lồi ra tại hai cực như đã tiên đoán bởi trường phái Descartes. Phương trình của Newton cũng miêu tả được gần đúng chuyển động Mặt Trăng, và tiên đoán chính xác thời điểm quay lại của [sao chổi Halley](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_ch%E1%BB%95i_Halley). Trong các tính toán về hình dạng của một vật ít gây lực cản nhất khi nằm trong dòng chảy của chất lỏng hay chất khí, Newton cũng đã viết ra và giải được bài toán [giải tích biến phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_t%C3%ADch_bi%E1%BA%BFn_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1) đầu tiên của thế giới.
Newton sáng tạo ra một phương pháp khoa học rất tổng quát. Ông trình bày phương pháp luận của ông thành bốn quy tắc của lý luận khoa học. Các quy tắc này được phát biểu trong quyển
*Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* như sau:
- Các hiện tượng tự nhiên phải được giải thích bằng một hệ tối giản các quy luật đúng, vừa đủ và chặt chẽ.
- Các hiện tượng tự nhiên giống nhau phải có cùng nguyên nhân như nhau.
- Các tính chất của vật chất là như nhau trong toàn vũ trụ.
- Một nhận định rút ra từ quan sát tự nhiên chỉ được coi là đúng cho đến khi có một thực nghiệm khác mâu thuẫn với nó.
Bốn quy tắc súc tích và tổng quát cho nghiên cứu khoa học này đã là một cuộc cách mạng về tư duy thực sự vào thời điểm bấy giờ. Thực hiện các quy tắc này, Newton đã hình thành được các định luật tổng quát của tự nhiên và giải thích được gần như tất cả các bài toán khoa học vào thời của ông. Newton còn đi xa hơn việc chỉ đưa ra các quy tắc cho lý luận, ông đã miêu tả cách áp dụng chúng trong việc giải quyết một bài toán cụ thể. Phương pháp giải tích mà ông sáng tạo vượt trội các phương pháp mang tính triết lý hơn là tính chính xác khoa học của
[Aristoteles](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aristoteles) và [Thomas Aquinas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tommaso_d%27Aquino). Newton đã hoàn thiện phương pháp thực nghiệm của [Galileo Galilei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei), tạo ra phương pháp tổng hợp vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay trong khoa học. Những câu chữ sau đây trong quyển * (Quang học) của ông có thể dễ dàng bị nhầm lẫn với trình bày hiện đại của phương pháp nghiên cứu thời nay, nếu Newton dùng từ “khoa học” thay cho “triết lý về tự nhiên”: Opticks* *Cũng như trong toán học, trong triết lý về tự nhiên, việc nghiên cứu các vấn đề hóc búa cần thực hiện bằng phương pháp phân tích và tổng hợp. Nó bao gồm làm thí nghiệm, quan sát, đưa ra những kết luận tổng quát, từ đó suy diễn. Phương pháp này sẽ giúp ta đi từ các hợp chất phức tạp đến nguyên tố, đi từ chuyển động đến các lực tạo ra nó; và tổng quát là từ các hiện tượng đến nguyên nhân, từ nguyên nhân riêng lẻ đến nguyên nhân tổng quát, cho đến khi lý luận dừng lại ở mức tổng quát nhất. Tổng hợp lại các nguyên nhân chúng ta đã khám phá ra thành các nguyên lý, chúng ta có thể sử dụng chúng để giải thích các hiện tượng hệ quả.*
Newton đã xây dựng lý thuyết
[cơ học](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc) và [quang học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_h%E1%BB%8Dc) cổ điển và sáng tạo ra [giải tích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_t%C3%ADch) nhiều năm trước [Gottfried Leibniz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Leibniz). Tuy nhiên ông đã không công bố công trình về giải tích trước [Leibniz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Leibniz). Điều này đã gây nên một cuộc tranh cãi giữa Anh và lục địa [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) suốt nhiều thập kỷ về việc ai đã sáng tạo ra giải tích trước. Newton đã phát hiện ra định lý nhị thức đúng cho các tích của phân số, nhưng ông đã để cho [John Wallis](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Wallis) công bố. Newton đã tìm ra một công thức cho vận tốc âm thanh, nhưng không phù hợp với kết quả thí nghiệm của ông. Lý do cho sự sai lệch này nằm ở sự giãn nở đoạn nhiệt, một khái niệm chưa được biết đến thời bấy giờ. Kết quả của Newton thấp hơn *γ* ½ lần thực tế, với *γ* là tỷ lệ các nhiệt dung của [không khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t).
Theo quyển
*Opticks*, mà Newton đã chần chừ trong việc xuất bản mãi cho đến khi Hooke mất, Newton đã quan sát thấy [ánh sáng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81nh_s%C3%A1ng) [trắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%AFng) bị chia thành phổ nhiều [màu sắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A0u_s%E1%BA%AFc), khi đi qua [lăng kính](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_k%C3%ADnh) ( [thuỷ tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_tinh) của lăng kính có [chiết suất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFt_su%E1%BA%A5t) thay đổi tùy màu). Quan điểm hạt về ánh sáng của Newton đã xuất phát từ các thí nghiệm mà ông đã làm với lăng kính ở Cambridge. Ông thấy các ảnh sau lăng kính có hình bầu dục chứ không tròn như lý thuyết ánh sáng thời bấy giờ tiên đoán. Ông cũng đã lần đầu tiên quan sát thấy các vòng [giao thoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giao_thoa) mà ngày nay gọi là [vòng Newton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B2ng_Newton&action=edit&redlink=1), một bằng chứng của tính chất sóng của ánh sáng mà Newton đã không công nhận. Newton đã cho rằng ánh sáng đi nhanh hơn trong thuỷ tinh, một kết luận trái với lý thuyết sóng ánh sáng của [Christiaan Huygens](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christiaan_Huygens).
Newton cũng xây dựng một hệ thống
[hoá học](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) trong mục 31 cuối quyển *Opticks*. Đây cũng là lý thuyết hạt, các “ [nguyên tố](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91)” được coi như các sự sắp xếp khác nhau của những nguyên tử nhỏ và cứng như các quả [bi-a](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi-a&action=edit&redlink=1). Ông giải thích [phản ứng hoá học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) dựa vào [ái lực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%81i_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) giữa các thành phần tham gia phản ứng. Cuối đời (sau [1678](http://vi.wikipedia.org/wiki/1678)) ông thực hiện rất nhiều các thí nghiệm [hoá học vô cơ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A1_h%E1%BB%8Dc_v%C3%B4_c%C6%A1&action=edit&redlink=1) mà không ra kết quả gì.
Newton rất nhạy cảm với các phản bác đối với các lý thuyết của ông, thậm chí đến mức không xuất bản các công trình cho đến tận sau khi người hay phản bác ông nhất là Hooke mất. Quyển
*Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* phải chờ sự thuyết phục của Halley mới ra đời. Ông tỏ ra ngày càng lập dị vào cuối đời khi thực hiện các phản ứng hoá học và cùng lúc xác định ngày tháng cho các sự kiện trong [Kinh Thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh). Sau khi Newton qua đời, người ta tìm thấy một lượng lớn [thuỷ ngân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_ng%C3%A2n) trong cơ thể của ông, có thể bị nhiễm trong lúc làm thí nghiệm. Điều này hoàn toàn có thể giải thích sự lập dị của Newton.
Newton đã một mình đóng góp cho
[khoa học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc) nhiều hơn bất cứ một nhân vật nào trong lịch sử của loài người. Ông đã vượt trên tất cả những bộ óc khoa học lớn của thế giới cổ đại, tạo nên một miêu tả cho vũ trụ không tự mâu thuẫn, đẹp và phù hợp với trực giác hơn mọi lý thuyết có trước. Newton đưa ra cụ thể các nguyên lý của phương pháp khoa học có thể ứng dụng tổng quát vào mọi lĩnh vực của khoa học. Đây là điều tương phản lớn so với các phương pháp riêng biệt cho mỗi lĩnh vực của Aristoteles và Aquinas trước đó.
Ngoài việc nghiên cứu khoa học, Newton dùng phần lớn thời gian để nghiên cứu
[Kinh Thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh), ông tin nhận một [Chúa Trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%9Di) duy nhất là Đấng tạo hóa siêu việt mà người ta không thể phủ nhận sự hiện hữu của ngài khi nhìn ngắm vẻ hùng vĩ của mọi tạo vật. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_note-Principia.2C_Book_III_1953-4) Mặc dù được trưởng dưỡng trong một gia đình [5] [Anh giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_gi%C3%A1o)nhưng vào độ tuổi ba mươi của mình, niềm tin [Kitô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)của Newton nếu công khai ra sẽ không được coi là chính thống. [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_note-Newton_-_1-6)
Cũng có các nhà triết học trước như Galileo và
[John Philoponus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Philoponus&action=edit&redlink=1) sử dụng phương pháp thực nghiệm, nhưng Newton là người đầu tiên định nghĩa cụ thể và hệ thống cách sử dụng phương pháp này. Phương pháp của ông cân bằng giữa lý thuyết và thực nghiệm, giữa [toán học](http://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc) và [cơ học](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc). Ông toán học hoá mọi khoa học về tự nhiên, đơn giản hoá chúng thành các bước chặt chẽ, tổng quát và hợp lý, tạo nên sự bắt đầu của Kỷ nguyên Suy luận. Những nguyên lý mà Newton đưa ra do đó vẫn giữ nguyên giá trị cho đến thời đại ngày nay. Sau khi ông ra đi, những phương pháp của ông đã mang lại những thành tựu khoa học lớn gấp bội những gì mà ông có thể tưởng tượng lúc sinh thời. Các thành quả này là nền tảng cho nền công nghệ mà chúng ta được hưởng ngày nay.
Không ngoa dụ chút nào khi nói rằng Newton là danh nhân quan trọng nhất đóng góp cho sự phát triển của khoa học hiện đại. Như nhà thơ
[Alexander Pope](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Pope&action=edit&redlink=1) đã viết:
|
||
|
## Tiểu sử
*Philosophiae Naturalis Principia Mathematica*của Newton
Isaac Newton sinh ra tại một ngôi nhà ở
[Woolsthorpe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Woolsthorpe&action=edit&redlink=1), gần Grantham ở [Lincolnshire](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lincolnshire), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), vào ngày [25 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_12) năm [1642](http://vi.wikipedia.org/wiki/1642) (4 tháng 1, 1643 theo lịch mới). Ông chưa một lần nhìn thấy mặt cha, do cha ông, một nông dân cũng tên là Isaac Newton Sr., mất trước khi ông sinh ra không lâu. Sống không hạnh phúc với cha dượng từ nhỏ, Newton bắt đầu những năm học phổ thông trầm uất, xa nhà và bị gián đoạn bởi các biến cố gia đình. May mắn là do không có khả năng điều hành tài chính trong vai anh cả sau khi cha dượng mất, ông tiếp tục được cho học đại học (trường Trinity College Cambridge) sau phổ thông vào năm [1661](http://vi.wikipedia.org/wiki/1661), sử dụng học bổng của trường với điều kiện phải phục dịch các học sinh đóng học phí.
Mục tiêu ban đầu của Newton tại
[Đại học Cambridge](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Cambridge) là tấm bằng luật sư với chương trình nặng về triết học của Aristotle, nhưng ông nhanh chóng bị cuốn hút bởi [toán học](http://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc) của Descartes, [thiên văn học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) của Galileo và cả [quang học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_h%E1%BB%8Dc) của Kepler. Ông đã viết trong thời gian này: “Plato là bạn của tôi, Aristotle là bạn của tôi, nhưng sự thật mới là người bạn thân thiết nhất của tôi”. Tuy nhiên, đa phần kiến thức toán học cao cấp nhất thời bấy giờ, Newton tiếp cận được là nhờ đọc thêm sách, đặc biệt là từ sau năm 1663, gồm các cuốn *Elements* của Euclid, *Clavis Mathematica* của [William Oughtred](http://vi.wikipedia.org/wiki/William_Oughtred), *La Géométrie* của Descartes, *Geometria a Renato Des Cartes* của [Frans van Schooten](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frans_van_Schooten&action=edit&redlink=1), *Algebra* của Wallis và các công trình của [François Viète](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Vi%C3%A8te).
Ngay sau khi nhận bằng tốt nghiệp, năm
[1630](http://vi.wikipedia.org/wiki/1630), ông phải trở về nhà 2 năm vì trường đóng cửa do bệnh [dịch hạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%8Bch_h%E1%BA%A1ch) lan truyền. Hai năm này chứng kiến một loạt các phát triển quan trọng của Newton với phương pháp tính [vi phân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_h%C3%A0m_v%C3%A0_vi_ph%C3%A2n_c%E1%BB%A7a_h%C3%A0m_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) và [tích phân](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ADch_ph%C3%A2n) hoàn toàn mới, thống nhất và đơn giản hoá nhiều phương pháp tính khác nhau thời bấy giờ để giải quyết những bài toán có vẻ không liên quan trực tiếp đến nhau như tìm diện tích, tìm tiếp tuyến, độ dài đường cong và cực trị của hàm. Tài năng toán học của ông nhanh chóng được hiệu trưởng của Cambridge nhận ra khi trường mở cửa trở lại. Ông được nhận làm giảng viên của trường năm [1670](http://vi.wikipedia.org/wiki/1670), sau khi hoàn thành [thạc sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A1c_s%C4%A9), và bắt đầu nghiên cứu và giảng về [quang học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_h%E1%BB%8Dc). Ông lần đầu chứng minh ánh sáng trắng thực ra được tạo thành bởi nhiều màu sắc, và đưa ra cải tiến cho kính thiên văn sử dụng gương thay thấu kính để hạn chế sự nhoè ảnh do tán sắc ánh sáng qua thuỷ tinh.
Newton được bầu vào
[Hội Khoa học Hoàng gia Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_Khoa_h%E1%BB%8Dc_Ho%C3%A0ng_gia_Anh&action=edit&redlink=1) năm [1672](http://vi.wikipedia.org/wiki/1672) và bắt đầu vấp phải các phản bác từ Huygens và Hooke về lý thuyết hạt ánh sáng của ông. Lý thuyết về màu sắc ánh sáng của ông cũng bị một tác giả phản bác và cuộc tranh cãi đã dẫn đến suy sụp tinh thần cho Newton vào năm [1678](http://vi.wikipedia.org/wiki/1678). Năm [1679](http://vi.wikipedia.org/wiki/1679) Newton và Hooke tham gia vào một cuộc tranh luận mới về quỹ đạo của thiên thể trong trọng trường. Năm [1684](http://vi.wikipedia.org/wiki/1684), Halley thuyết phục được Newton xuất bản các tính toán sau cuộc tranh luận này trong quyển *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* (Các Nguyên lý của Triết lý về Tự Nhiên). Quyển sách đã mang lại cho Newton tiếng tăm vượt ra ngoài nước Anh, đến châu Âu.
Năm
[1685](http://vi.wikipedia.org/wiki/1685), chính trị nước Anh thay đổi dưới sự trị vì của [James II](http://vi.wikipedia.org/wiki/James_II_c%E1%BB%A7a_Anh), và trường Cambridge phải tuân thủ những điều luật phi lý như buộc phải cấp bằng cho giáo chủ không thông qua thi cử. Newton kịch liệt phản đối những can thiệp này và sau khi James bị [William III](http://vi.wikipedia.org/wiki/William_III_c%E1%BB%A7a_Anh) đánh bại, Newton được bầu vào [Nghị viện Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Anh) nhờ những đấu tranh chính trị của ông.
Năm
[1693](http://vi.wikipedia.org/wiki/1693), sau nhiều năm làm thí nghiệm hoá học thất bại và sức khoẻ suy sụp nghiêm trọng, Newton từ bỏ khoa học, rời Cambridge để về nhận chức trong chính quyền tại [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n). Newton tích cực tham gia hoạt động chính trị và trở nên giàu có nhờ bổng lộc nhà nước. Năm [1703](http://vi.wikipedia.org/wiki/1703) Newton được bầu làm chủ tịch [Hội Khoa học Hoàng gia Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_Khoa_h%E1%BB%8Dc_Ho%C3%A0ng_gia_Anh&action=edit&redlink=1) và giữ chức vụ đó trong suốt phần còn lại của cuộc đời ông. Ông được Nữ hoàng phong [bá tước](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1_t%C6%B0%E1%BB%9Bc) năm [1705](http://vi.wikipedia.org/wiki/1705). việc ai phát minh ra vi phân và tích phân, Newton và Lepnic không bao giờ tranh luận cả, nhưng các người hâm mộ lại tranh cãi quyết liệt khiến hai nhà khoa học vĩ đại này cảm thấy xấu hổ. Ông mất ngày [31 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3) năm [1727](http://vi.wikipedia.org/wiki/1727) tại Luân Đôn.
## Nghiên cứu khoa học
### Quang học
*Opticks*của Newton
Từ năm
[1670](http://vi.wikipedia.org/wiki/1670) đến [1672](http://vi.wikipedia.org/wiki/1672), Newton diễn thuyết về [quang học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_h%E1%BB%8Dc). Trong khoảng thời gian này ông khám phá ra sự [tán sắc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A1n_s%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1) [ánh sáng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81nh_s%C3%A1ng), giải thích việc [ánh sáng trắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%AFng#.C3.81nh_s.C3.A1ng_tr.E1.BA.AFng) qua [lăng kính](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_k%C3%ADnh) trở thành nhiều màu, và một [thấu kính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A5u_k%C3%ADnh) hay một [lăng kính](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_k%C3%ADnh) sẽ [hội tụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_t%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) các dãy màu thành ánh sáng trắng.
Newton còn cho thấy rằng ánh sáng màu không thay đổi tính chất, bằng việc phân tích các tia màu và chiếu vào các vật khác nhau. Newton chú ý rằng dù là gì đi nữa,
[phản xạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_x%E1%BA%A1), [tán xạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A1n_x%E1%BA%A1) hay [truyền qua](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Truy%E1%BB%81n_qua&action=edit&redlink=1), [màu sắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A0u_s%E1%BA%AFc) vẫn giữ nguyên. Vì thế màu mà ta quan sát là kết quả vật tương tác với các ánh sáng đã có sẵn màu sắc, không phải là kết quả của vật tạo ra màu.
Nhờ vào những khám phá trên, Newton nhận ra nguyên nhân gây ra sự
[sai lệch màu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sai_l%E1%BB%87ch_m%C3%A0u&action=edit&redlink=1) của hình ảnh trên [kính viễn vọng khúc xạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng) thời đó. Ông đã áp dụng nguyên lý của [James Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/James_Gregory_%28nh%C3%A0_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc%29) để tạo ra [kính viễn vọng phản xạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng) đầu tiên, khắc phục được nhiều nhược điểm về ảnh của kính viễn vọng khúc xạ đồng thời giảm đi đáng kể chiều dài của kính viễn vọng.
## Tác phẩm
*(1671)* [Method of Fluxions](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Method_of_Fluxions&action=edit&redlink=1) *Of Natures Obvious Laws & Processes in Vegetation*(unpublished, kh. 1671–75) [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_note-7) *(1684)* [De Motu Corporum in Gyrum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=De_Motu_Corporum_in_Gyrum&action=edit&redlink=1) *(1687)* [Philosophiae Naturalis Principia Mathematica](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_nguy%C3%AAn_l%C3%BD_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%A7a_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) *(1704)* [Opticks](http://vi.wikipedia.org/wiki/Opticks) *(1701–25)* [Reports as Master of the Mint](http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html) *(1707)* [Arithmetica Universalis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arithmetica_Universalis&action=edit&redlink=1) *The System of the World*, *Optical Lectures*, *và* [The Chronology of Ancient Kingdoms, (Amended)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Chronology_of_Ancient_Kingdoms&action=edit&redlink=1) *De mundi systemate*(xuất bản sau khi chết vào năm 1728) *Observations on Daniel and The Apocalypse of St. John*(1733) *(1754)* [An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=An_Historical_Account_of_Two_Notable_Corruptions_of_Scripture&action=edit&redlink=1)
## Xem thêm
[Các định luật mang tên Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_Newton_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)
- Đơn vị đo
[lực](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%B1c) [Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Newton)
- Các
[nhà vật lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD)
## Tham khảo tiếng Anh
- ^
**a** [During Newton’s lifetime, two calendars were in use in Europe: the](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_ref-OSNS_1-1) **ă** [Julian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julian_Calendar&action=edit&redlink=1)or ‘Old Style’ in Britain and parts of Eastern Europe, and the [Gregorian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gregorian_Calendar&action=edit&redlink=1)or ‘New Style’ elsewhere. At Newton’s birth, Gregorian dates were ten days ahead of Julian dates: thus Newton was born on Christmas Day, [25 December](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=25_December&action=edit&redlink=1) [1642](http://vi.wikipedia.org/wiki/1642)by the Julian calendar, but on [4 January](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=4_January&action=edit&redlink=1) [1643](http://vi.wikipedia.org/wiki/1643)by the Gregorian. Moreover, the English new year began on [25 March](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=25_March&action=edit&redlink=1)(the anniversary of the Incarnation) and not on [1 January](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=1_January&action=edit&redlink=1)(until the general adoption of the Gregorian calendar in the UK in 1753). Unless otherwise noted, the remainder of the dates in this article follow the Julian Calendar. **Burt, Daniel S. (2001).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_ref-2) [. Greenwood Publishing Group. tr. 315.](http://books.google.com/books?id=jpFrgSAaKAUC) *The biography book: a reader’s guide to nonfiction, fictional, and film biographies of more than 500 of the most fascinating individuals of all time* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-57356-256-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-57356-256-4)., [Extract of page 315](http://books.google.com/books?id=jpFrgSAaKAUC&pg=PA315) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_ref-3) [“Newton beats Einstein in polls of scientists and the public”](http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880). *The Royal Society*. Truy cập ngày 25 tháng 10 năm 2006. **Principia, Book III; cited in; Newton’s Philosophy of Nature: Selections from his writings, p. 42, ed. H.S. Thayer, Hafner Library of Classics, NY, 1953.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_ref-Principia.2C_Book_III_1953_4-0) **A Short Scheme of the True Religion, manuscript quoted in Memoirs of the Life, Writings and Discoveries of Sir Isaac Newton by Sir David Brewster, Edinburgh, 1850; cited in; ibid, p. 65.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_ref-5) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_ref-Newton_-_1_6-0) [Richard S. Westfall](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_S._Westfall&action=edit&redlink=1)– [Indiana University](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Indiana_University&action=edit&redlink=1) [. (](http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/newton.html) *The Galileo Project* [Rice University](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rice_University&action=edit&redlink=1)). Truy cập ngày 5 tháng 7 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton#cite_ref-7) [Newton’s alchemical works](http://webapp1.dlib.indiana.edu/newton/index.jsp)transcribed and online at [Đại học Indiana](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Indiana_%28Bloomington%29&action=edit&redlink=1). Truy cập 11 tháng 1 năm 2007.
- Andrade, E. N. da C.,
*Sir Isaac Newton*. Greenwood Pub., 1979. [ISBN 0-313-22022-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0313220220)
- Fauvel, J.; Flood, R.; Shortland, M., and Wilson, R. (Eds.).,
*Let Newton Be!*, New York: Oxford University Press, 1988. [ISBN 0-19-853924-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/019853924X)
- Ball, W.W. Rouse (1908).
*A Short Account of the History of Mathematics*. New York: Dover.
- Christianson, Gale (1984).
*In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times*. New York: Free Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-02-905190-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-02-905190-8). This well documented work provides, in particular, valuable information regarding Newton’s knowledge of [Patristics](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patristics&action=edit&redlink=1)
- Craig, John (1958). “Isaac Newton – Crime Investigator”.
*Nature* **182**: 149 – 152
|các trang=hay
|at=dư (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#extra_pages)). [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/182149a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F182149a0).
- Craig, John (1963). “Isaac Newton and the Counterfeiters”.
*Notes and Records of the Royal Society of Luân Đôn* **18**: 136 – 145
|các trang=hay
|at=dư (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#extra_pages)). [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1098/rsnr.1963.0017](http://dx.doi.org/10.1098%2Frsnr.1963.0017).
- Stewart, James (2009).
*Calculus: Concepts and Contexts*. Cengage Learning. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780495557425](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780495557425). [Westfall, Richard S.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_S._Westfall&action=edit&redlink=1)(18 tháng 3 năm 1998). *Never at Rest*. Cambridge University Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-521-27435-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-27435-4).
- Westfall, Richard S. (2007).
*Isaac Newton*. Cambridge University Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780199213559](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780199213559).
- Westfall, Richard S. (1994).
*The Life of Isaac Newton*. Cambridge University Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0521477379](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521477379). [White, Michael](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_White_%28author%29&action=edit&redlink=1)(1997). *Isaac Newton: The Last Sorcerer*. Fourth Estate Limited. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-85702-416-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-85702-416-8).
## Đọc thêm
- Andrade, E. N. De C. (1950).
*Isaac Newton*. New York: Chanticleer Press.
- Bardi, Jason Socrates.
*The Calculus Wars: Newton, Leibniz, and the Greatest Mathematical Clash of All Time.*2006. 277 pp. [excerpt and text search](http://www.amazon.com/dp/1560259922)
- Bechler, Zev (1991).
*Newton’s Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution*. Springer. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0792310543](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0792310543)..
- Berlinski, David.
*Newton’s Gift: How Sir Isaac Newton Unlocked the System of the World.*(2000). 256 pp. [excerpt and text search](http://www.amazon.com/dp/0743217764) [ISBN 0-684-84392-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684843927)
- Buchwald, Jed Z. and Cohen, I. Bernard, eds.
*Isaac Newton’s Natural Philosophy.* [MIT Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MIT_Press&action=edit&redlink=1), 2001. 354 pp. [excerpt and text search](http://www.amazon.com/dp/0262524252)
- Casini, P. (1988).
[“Newton’s Principia and the Philosophers of the Enlightenment”](http://links.jstor.org/sici?sici=0035-9149%28198801%2942%3A1%3C35%3AN%27ATPO%3E2.0.CO%3B2-H). *Notes and Records of the Royal Society of Luân Đôn* **42**(1): 35–52. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1098/rsnr.1988.0006](http://dx.doi.org/10.1098%2Frsnr.1988.0006). [ISSN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISSN) [0035–9149](http://www.worldcat.org/issn/0035%E2%80%939149).
- Christianson, Gale E. (1996).
*Isaac Newton and the Scientific Revolution*. [Oxford University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [019530070X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/019530070X). See [this site](http://www.amazon.com/dp/019530070X)for excerpt and text search.
- Christianson, Gale (1984).
*In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times*. New York: Free Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-02-905190-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-02-905190-8).
- Cohen, I. Bernard and Smith, George E., ed.
*The Cambridge Companion to Newton.*(2002). 500 pp. focuses on philosophical issues only; [excerpt and text search](http://www.amazon.com/dp/0521656966); [complete edition online](http://www.questia.com/read/105054986)
- Cohen, I. B. (1980).
*The Newtonian Revolution*. Cambridge: Cambridge University Press.
- Craig, John (1946).
*Newton at the Mint*. Cambridge, England: Cambridge University Press.
- Dampier, William C.; Dampier, M. (1959).
*Readings in the Literature of Science*. New York: Harper & Row. [de Villamil, Richard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_de_Villamil&action=edit&redlink=1)(1931). *Newton, the Man*. Luân Đôn: G.D. Knox. – Preface by [Albert Einstein](http://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Einstein). Reprinted by Johnson Reprint Corporation, New York (1972).
- Dobbs, B. J. T. (1975).
*The Foundations of Newton’s Alchemy or “The Hunting of the Greene Lyon”*. Cambridge: Cambridge University Press.
- Gjertsen, Derek (1986).
*The Newton Handbook*. Luân Đôn: Routledge & Kegan Paul. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7102-0279-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7102-0279-2).
- Gleick, James (2003).
*Isaac Newton*. Alfred A. Knopf. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0375422331](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0375422331).
- Halley, E. (1687). “Review of Newton’s Principia”.
*Philosophical Transactions* **186**: 291 – 297. [Hawking, Stephen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Stephen_Hawking), ed. *On the Shoulders of Giants*. [ISBN 0-7624-1348-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0762413484)Places selections from Newton’s *Principia*in the context of selected writings by [Copernicus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nicolaus_Copernicus), [Kepler](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johannes_Kepler), [Galileo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei)and [Einstein](http://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Einstein)
- Herivel, J. W. (1965).
*The Background to Newton’s Principia. A Study of Newton’s Dynamical Researches in the Years 1664–84*. Oxford: Clarendon Press. [Keynes, John Maynard](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Maynard_Keynes)(1963). *Essays in Biography*. W. W. Norton & Co. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-393-00189-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-393-00189-X). Keynes took a close interest in Newton and owned many of Newton’s private papers.
- Koyré, A. (1965).
*Newtonian Studies*. Chicago: University of Chicago Press.
- Newton, Isaac.
*Papers and Letters in Natural Philosophy*, edited by [I. Bernard Cohen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=I._Bernard_Cohen&action=edit&redlink=1). [Harvard University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harvard_University_Press&action=edit&redlink=1), 1958,1978. [ISBN 0-674-46853-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674468538).
- Newton, Isaac (1642–1727).
*The Principia*: a new Translation, Guide by I. Bernard Cohen [ISBN 0-520-08817-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520088174)University of California (1999)
- Pemberton, H. (1728).
*A View of Sir Isaac Newton’s Philosophy*. Luân Đôn: S. Palmer.
- Shamos, Morris H. (1959).
*Great Experiments in Physics*. New York: Henry Holt and Company, Inc.
- Shapley, Harlow, S. Rapport, and H. Wright.
*A Treasury of Science*; “Newtonia” pp. 147–9; “Discoveries” pp. 150–4. Harper & Bros., New York, (1946).
- Simmons, J. (1996).
*The Giant Book of Scientists – The 100 Greatest Minds of all Time*. Sydney: The Book Company.
- Stukeley, W. (1936).
*Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life*. Luân Đôn: Taylor and Francis. (edited by A. H. White; originally published in 1752)
- Westfall, R. S. (1971).
*Force in Newton’s Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century*. Luân Đôn: Macdonald.
### Tôn giáo
- Dobbs, Betty Jo Tetter.
*The Janus Faces of Genius: The Role of Alchemy in Newton’s Thought.*(1991), links the alchemy to Arianism
- Force, James E., and Richard H. Popkin, eds.
*Newton and Religion: Context, Nature, and Influence.*(1999), 342pp. Pp. xvii + 325. 13 papers by scholars using newly opened manuscripts
- Ramati, Ayval. “The Hidden Truth of Creation: Newton’s Method of Fluxions”
*British Journal for the History of Science*34: 417–438. [in JSTOR](http://www.jstor.org/stable/4028372), argues that his calculus had a theological basis
- Snobelen, Stephen “‘God of Gods, and Lord of Lords’: The Theology of Isaac Newton’s General Scholium to the Principia,”
*Osiris,*2nd Series, Vol. 16, (2001), pp. 169–208 [in JSTOR](http://www.jstor.org/stable/301985)
- Snobelen, Stephen D. “Isaac Newton, Heretic: The Strategies of a Nicodemite,”
*British Journal for the History of Science*32: 381–419. [in JSTOR](http://www.jstor.org/stable/4027945)
- Pfizenmaier, Thomas C. “Was Isaac Newton an Arian?,”
*Journal of the History of Ideas,*Vol. 58, No. 1 (January, 1997), pp. 57–80 [in JSTOR](http://www.jstor.org/stable/3653988)
- Wiles, Maurice.
*Archetypal Heresy. Arianism through the Centuries.*(1996) 214pp, with chapter 4 on 18th century England; pp 77–93 on Newton [excerpt and text search](http://books.google.com/books?id=DGksMzk37hMC&printsec=frontcover&dq=%22Arianism+through+the+Centuries%22),
## Câu nói nổi tiếng
- “Nếu bạn hỏi một người giỏi trượt băng làm sao để thành công, anh ta sẽ nói với bạn: ngã, đứng dậy là thành công”.
[ *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
### Nguồn cơ bản
- Newton, Isaac.
*The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy.* [University of California Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_California_Press&action=edit&redlink=1), (1999). 974 pp.
- Brackenridge, J. Bruce.
*The Key to Newton’s Dynamics: The Kepler Problem and the Principia: Containing an English Translation of Sections 1, 2, and 3 of Book One from the First (1687) Edition of Newton’s Mathematical Principles of Natural Philosophy.*University of California Press, 1996. 299 pp.
- Brackenridge, J. Bruce.
- Newton, Isaac.
*The Optical Papers of Isaac Newton. Vol. 1: The Optical Lectures, 1670–1672.*Cambridge U. Press, 1984. 627 pp.
- Newton, Isaac.
*Opticks*(4th ed. 1730) [online edition](http://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&dq=newton+opticks&pg=PP1&ots=Nnl345oqo_&sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&prev=http://www.google.com/search%3Fq%3Dnewton%2Bopticks%26rls%3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8%26sourceid%3Die7%26rlz%3D1I7GGLJ&sa=X&oi=print&ct=title&cad=one-book-with-thumbnail)
- Newton, I. (1952). Opticks, or A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections & Colours of Light. New York: Dover Publications.
- Newton, Isaac.
- Newton, I.
*Sir Isaac Newton’s Mathematical Principles of Natural Philosophy and His System of the World,*tr. A. Motte, rev. [Florian Cajori](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Florian_Cajori&action=edit&redlink=1). Berkeley: University of California Press. (1934). [Whiteside, D. T.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Whiteside,_D._T.&action=edit&redlink=1)(1967–82). *The Mathematical Papers of Isaac Newton*. Cambridge: Cambridge University Press. – 8 volumes
- Newton, Isaac.
*The correspondence of Isaac Newton,*ed. H. W. Turnbull and others, 7 vols. (1959–77) *Newton’s Philosophy of Nature: Selections from His Writings*edited by H. S. Thayer, (1953), [online edition](http://www.questia.com/read/5876270)
- Isaac Newton, Sir; J Edleston;
[Roger Cotes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Cotes&action=edit&redlink=1), [, Luân Đôn, John W. Parker, West Strand; Cambridge, John Deighton, 1850. – Google Books](http://books.google.com/books?as_brr=1&id=OVPJ6c9_kKgC&vid=OCLC14437781&dq=%22isaac+newton%22&jtp=I) *Correspondence of Sir Isaac Newton and Professor Cotes, including letters of other eminent men*
- Maclaurin, C. (1748). An Account of Sir Isaac Newton’s Philosophical Discoveries, in Four Books. Luân Đôn: A. Millar and J. Nourse.
- Newton, I. (1958). Isaac Newton’s Papers and Letters on Natural Philosophy and Related Documents, eds. I. B. Cohen and R. E. Schofield. Cambridge: Harvard University Press.
- Newton, I. (1962). The Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton: A Selection from the Portsmouth Collection in the University Library, Cambridge, ed. A. R. Hall and M. B. Hall. Cambridge: Cambridge University Press.
- Newton, I. (1975). Isaac Newton’s ‘Theory of the Moon’s Motion’ (1702). Luân Đôn: Dawson.
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|Isaac Newton tại
|
|![]()
[Từ điển](http://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Isaac_Newton)ở Wiktionary ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](http://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Isaac_Newton)ở Wikibooks ![ ](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](http://vi.wikivoyage.org/wiki/Isaac_Newton)ở Wikivoyage ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Isaac_Newton)ở Wikiquote ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Author:Isaac_Newton)ở Wikisource ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Isaac_Newton)ở Commons ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Isaac_Newton)ở Wikinews ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Isaac_Newton)ở Wikiversity [Newton qua lời kể của Stephen Hawking](http://vietsciences.free.fr/timhieu/khoahoc/astronomie/vutruhe_newton_princip_math.htm)(sách “Lược sử thời gian”)
“
[Newton, Sir Isaac](http://vi.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Newton,_Sir_Isaac)”. *(ấn bản 11). 1911.* [Encyclopædia Britannica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclop%C3%A6dia_Britannica_Eleventh_Edition&action=edit&redlink=1) [Newton biography (University of St Andrews)](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html) [ScienceWorld biography](http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html) [Dictionary of Scientific Biography](http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php) [The Newton Project](http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1) [The Newton Project – Canada](http://www.isaacnewton.ca) [Rebuttal of Newton’s astrology](http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm) [Newton’s Religious Views Reconsidered](http://www.galilean-library.org/snobelen.html) [Newton’s Royal Mint Reports](http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html) [Newton’s Dark Secrets](http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/) [NOVA](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nova_%28TV_series%29&action=edit&redlink=1)TV programme
- from The
[Stanford Encyclopedia of Philosophy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stanford_Encyclopedia_of_Philosophy&action=edit&redlink=1): [Isaac Newton](http://plato.stanford.edu/entries/newton/), by George Smith [Newton’s Philosophiae Naturalis Principia Mathematica](http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/), by George Smith [Newton’s Philosophy](http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/), by Andrew Janiak [Newton’s views on space, time, and motion](http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/), by Robert Rynasiewicz
-
[Newton’s Castle](http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm)Educational material [The Chymistry of Isaac Newton](http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton)Research on his Alchemical writings [FMA Live! Program for teaching Newton’s laws to kids](http://www.fmalive.com/) [Newton’s religious position](http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html) [The “General Scholium” to Newton’s Principia](http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm)
- Kandaswamy, Anand M.
*The Newton/Leibniz Conflict in Context* [Newton’s First ODE](http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html)– A study by on how Newton approximated the solutions of a first-order ODE using infinite series
- O’Connor, John J.; Robertson, Edmund F.,
[“Isaac Newton”](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Newton.html), [Bộ lưu trữ lịch sử toán học MacTutor](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_MacTutor) [Isaac Newton](http://www.genealogy.ams.org/html/id.phtml?id=74313)tại [Mathematics Genealogy Project](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mathematics_Genealogy_Project&action=edit&redlink=1) [The Mind of Isaac Newton](http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/)Images, audio, animations and interactive segments
### Do Newton viết
[Newton’s Principia – read and search](http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/) [, an excerpt from](http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html) *Descartes, Space, and Body* *De Gravitatione et Aequipondio Fluidorum*, with annotations by Jonathan Bennett [Opticks, or a Treatise of the Reflections, Refractions, Inflexions and Colours of Light](http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up) *, full text on* [archive.org](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Archive.org&action=edit&redlink=1)
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Isaac Newton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Isaac_Newton) [Nhà vật lý Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD_Anh) [Sinh 1642](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1642) [Nhà toán học Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_Anh) [Tín hữu Anh giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C3%ADn_h%E1%BB%AFu_Anh_gi%C3%A1o) [Người thuận tay trái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_thu%E1%BA%ADn_tay_tr%C3%A1i) [Nhà vật lý lý thuyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD_l%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt) [Nhà vật lý thực nghiệm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD_th%E1%BB%B1c_nghi%E1%BB%87m) [Mất 1727](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1727) [Hội viên Hội Hoàng gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:H%E1%BB%99i_vi%C3%AAn_H%E1%BB%99i_Ho%C3%A0ng_gia) [Nhà phát minh Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_ph%C3%A1t_minh_Anh) [Nhà thiên văn Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_thi%C3%AAn_v%C4%83n_Anh) **Video nhạc tuyển**
Casava in Vietnam: Save and Grow, PhuYen
[KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com)
[Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com)
[Thung dung](http://hoangkimvn.wordpress.com)
[Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net)
[Cây Lương thực](http://foodcrops.vn)
[Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim)
[Tình yêu cuộc sống](http://cnm365.wordpress.com)
[Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops)
[Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)
Pingback: 20 tháng 3, ngày Quốc tế Hạnh phúc | Tình yêu cuộc sống
Pingback: 20 tháng 3 ngày Quốc tế Hạnh phúc | Khát khao xanh
Pingback: Nhà tôi có chim về làm tổ | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Nhà tôi có chim về làm tổ | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Chất lượng cuộc sống | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Mai Chiếu Thủy Tình Ca Tháng Ba | Khát khao xanh

Link: <http://wp.me/p3sV9E-Dr>; rel=shortlink