text:
Nhà Tống
Nhà Tống (tiếng Trung: 宋朝; bính âm: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch'ao; Hán-Việt: Tống Triều; phát âm Tiếng Trung: [sʊ̂ŋ tʂʰɑ̌ʊ̯]) là một triều đại cai trị ở Trung Quốc từ năm 960 đến 1279, họ đã thành công trong việc thống nhất Trung Quốc trong thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc, và được thay thế bởi nhà Nguyên. Nhà Tống là nhà nước đầu tiên trên thế giới phát hành ra tiền giấy, và nhà nước Trung Quốc đầu tiên đã thành lập nên lực lượng hải quân thường trực lâu dài. Triều đại này đã chứng kiến việc lần đầu tiên sử dụng thuốc súng, cũng như nhận thức về cách sử dụng la bàn.
Triều nhà Tống được chia thành hai giai đoạn riêng biệt: Bắc Tống và Nam Tống. Bắc Tống (tiếng Trung: 北宋, 960-1127) là giai đoạn khi thủ đô của họ ở thành phố Biện Kinh (nay là Khai Phong) ở miền bắc và triều đình kiểm soát toàn bộ Trung Hoa. Nam Tống (tiếng Trung: 南宋, 1127-1279) để chỉ khoảng thời gian khi nhà Tống đã mất quyền kiểm soát phía bắc cho người Nữ Chân nhà Kim, trong thời gian này triều đình nhà Tống lui về phía nam sông Dương Tử và lập kinh đô ở Lâm An (nay là Hàng Châu). Mặc dù nhà Tống đã mất quyền cai quản khu vực nền móng của nền nông nghiệp Trung Hoa quanh dòng sông Hoàng Hà, nhưng nền kinh tế nhà Tống không nằm trong đống đổ nát, dân số nhà Nam Tống chiếm gần 60% toàn bộ dân số Trung Hoa thời bấy giờ và nền nông nghiệp cũng trở nên hiệu quả nhất.[1] Triều Nam Tống dành sự ủng hộ đáng kể cho nền hải quân, tạo nên sức mạnh bảo vệ vùng biển và biên giới đất liền cũng như tiến hành những nhiệm vụ hàng hải ra nước ngoài.
Để đẩy lùi những cuộc xâm lược của người Nữ Chân và sau đó là người Mông Cổ, nhà Tống đã phát triển quân đội tăng cường sử dụng thuốc súng. Nhà Kim bị người Mông Cổ chinh phục năm 1234, sau đó Mông Cổ kiểm soát toàn bộ phía bắc Trung Quốc và luôn đe doạ triều đình Nam Tống. Một hiệp ước hoà bình vội vàng được lập ra, khi Hốt Tất Liệt nhận được tin về cái chết của Mông Ca (còn gọi là Mông Kha), vua cai trị Mông Cổ. Ông quay về nước để chiếm ngôi báu từ tay các đối thủ và được tôn lên làm Đại Hãn, mặc dù chỉ được công nhận bởi một số người Mông Cổ ở phía Tây. Năm 1271, Hốt Tất Liệt tự xưng là hoàng đế Trung Hoa.[2] Sau hai thập kỷ chiến tranh lẻ tẻ, quân đội Hốt Tất Liệt đã chinh phục nhà Tống năm 1279. Một lần nữa Trung Quốc được thống nhất, dưới triều đại nhà Nguyên Mông (1271-1368).[3]
Dân số Trung Quốc tăng gấp đôi trong thế kỷ 10 và 11. Sự tăng trưởng này đã thông qua bằng việc mở rộng canh tác lúa ở miền trung và miền nam Trung Quốc, việc sử dụng lúa chín sớm từ phía Đông Nam và Nam Á, và sản xuất thặng dư lương thực dồi dào.[4][5] Dưới triều Bắc Tống đã thực hiện một cuộc điều tra dân số và kết quả là 50 triệu người, giống như thời nhà Hán và nhà Đường. Con số này được kiểm chứng trong Tống sử. Tuy nhiên, người ta đã ước tính rằng thời kỳ Bắc Tống đã có hơn 100 triệu người, vào thời kỳ đầu nhà Minh đã có hơn 200 triệu người.[6]
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Lập quốc[sửa | sửa mã nguồn]
Thống nhất Trung Nguyên[sửa | sửa mã nguồn]
Tân pháp và Đảng tranh[sửa | sửa mã nguồn]
Tĩnh Khang chi biến[sửa | sửa mã nguồn]
Nam Tống sụp đổ[sửa | sửa mã nguồn]
Nghệ thuật, Văn hoá và Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Người sáng lập ra nhà Tống, Triệu Khuông Dẫn đã xây dựng nên một hệ thống quan lại trung ương tập quyền có hiệu quả với các quan chức có học thức xuất phát từ bình dân. Các lãnh chúa quân phiệt địa phương và hệ thống quan lại riêng của họ bị thay thế bằng cách quan chức do trung ương chỉ định. Hệ thống cai trị dân sự này dẫn tới sự tập trung quyền lực to lớn trong tay hoàng đế và triều đình trung ương mạnh hơn nhiều so với các triều đại trước đó.
Nhà Tống đã phát triển nhiều thành phố lớn không chỉ với mục đích hành chính mà còn đóng vai trò trung tâm thương mại, công nghiệp và hàng hải. Tầng lớp quan lại học giả - còn được gọi chung là quân tử - sống tại các địa phương cùng với các chủ tiệm, thợ thủ công và nhà buôn. Một nhóm bình dân giàu có - tầng lớp buôn bán - bắt đầu nổi lên khi kỹ thuật in phát triển dẫn tới mở rộng giáo dục, tăng trưởng kinh tế tư nhân, và nền kinh tế thị trường bắt đầu kết nối các tỉnh ven biển với vùng trung tâm. Việc sở hữu đất đai và tiến thân bằng con đường quan lại không còn là những phương tiện duy nhất để làm giàu và tăng uy thế. Sự phát triển của tiền giấy và một hệ thống thuế thống nhất đồng nghĩa với sự phát triển của một hệ thống thị trường toàn quốc thực sự.
Cùng với nó là sự khởi đầu của cái có thể coi là cuộc cách mạng công nghiệp Trung Quốc. Ví dụ, nhà sử học Robert Hartwell đã ước tính rằng sản lượng thép trên đầu người đã tăng gấp 6 lần trong giai đoạn từ năm 806 tới năm 1078, có nghĩa, tới năm 1078 Trung Quốc sản xuất 125.000 tấn thép một năm, và lượng tiêu thụ trên đầu người đạt khoảng 1,5 kg một năm (so với 0,5 kg ở Châu Âu). Thép được dùng để sản xuất cày, búa, kim, ghim, chũm choẹ v.v với số lượng lớn, cho thị trường nội địa và để buôn bán với thế giới bên ngoài, khi ấy cũng đang phát triển mạnh mẽ. Đồng thời Trung Quốc cũng phát minh ra thuốc súng, phát triển súng thần công, súng phun lửa (như kiểu người Byzantine đã phát minh ra), kỹ thuật in ấn khiến tăng số người biết đọc, viết cũng như các vật tư phục vụ ngành in. Điều này đồng nghĩa với việc các bậc cha mẹ khuyến khích con cái đi học để biết đọc, biết viết để có cơ hội tham dự các kỳ khoa cử (科舉) nhằm trở thành một quan chức trong hệ thống quan lại dân sự triều đình. Nhờ những phát minh và cải tiến đó (cùng với cuộc cách mạng nông nghiệp đang diễn ra) Trung Quốc đã phát triển một vài thành phố lớn nhất thế giới thời kỳ ấy. Ví dụ Hàng Châu từng có khoảng 500.000 người: lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ thành phố châu Âu nào - ở Tây Âu tới năm 1200, chỉ Paris và Venice có dân số trên 100.000 người, dù cho Constantinopolis đã có tới 300.000 dân.
Về mặt văn hoá, nhà Tống có mức phát triển cao hơn nhiều so với những thế kỷ trước đó, không chỉ gồm những phát triển đã có từ thời nhà Đường như quan niệm về người thông thạo bách nghệ, gồm cả tính chất học giả, nhà thơ, hoạ sĩ và quan lại, mà còn cả về việc ghi chép sử, hoạ, thư pháp, và cả sứ tráng men. Các học giả nhà Tống tìm cách giải nghĩa mọi vấn đề triết học và chính trị trong những tác phẩm Khổng giáo cổ điển. Việc này khiến sự quan tâm tới các tư tưởng Khổng giáo và xã hội thời cổ lại tăng lên, trùng khớp với giai đoạn giảm sút ảnh hưởng Phật giáo, mà giới lãnh đạo Trung Quốc coi là ngoại lai và không mang lại nhiều tư tưởng hành động thực tế chính trị cũng như cách giải quyết các vấn đề trần thế.
Các nhà lý học thời Tống đã phát hiện ra một số sự thuần khiết bên trong các văn bản kinh điển cổ, viết bình luận về chúng. Người nổi tiếng nhất trong số họ là Chu Hy (1130-1200), sự tổng hợp tư tưởng Khổng giáo với Phật giáo và Đạo giáo của ông cùng với các tư tưởng khác đã trở thành hệ tư tưởng chính thức của triều đình từ cuối thời nhà Tống tới cuối thế kỷ 19. Vì được kết hợp với khoa cử, triết lý Chu Hy liên quan tới tín điều chính thức cứng nhắc, bắt buộc sự tuân phục mù quáng từ một phía của dân chúng đối với nhà cai trị, con với cha, vợ với chồng, em với anh. Hậu quả làm kìm hãm sự phát triển xã hội của nước Trung Hoa tiền hiện đại, dẫn tới sự phát triển chậm chạp của nhiều thế hệ chính trị xá hội và sự ổn định tư tưởng dẫn tới sự trì trệ văn hoá cho tới tận thế kỷ 19. Học thuyết lý học Khổng giáo mới cũng đóng vai trò quyết định trong đời sống trí thức tại Triều Tiên, Việt Nam, và Nhật Bản.
Bắc Tống suy vong[sửa | sửa mã nguồn]
Sau gần 100 năm tồn tại đầu tiên, nhà Tống dần bị suy yếu bởi sự uy hiếp của 2 quốc gia phía bắc và tây bắc là Liêu và Tây Hạ. Nhà Kim sau khi phối hợp cùng Bắc Tống diệt Liêu đã tấn công dần dần Tống và vào ngày 9 tháng 1 năm 1127 lực lượng nhà Kim đã chiếm Khai Phong, thủ đô của triều đại Bắc Tống, bắt giữ cả hai vua nhà Tống là Tống Khâm Tông, và cha của ông là vua Tống Huy Tông, là người đã từ bỏ ngôi báu do sợ hãi lực lượng nhà Kim. Sau khi Khai Phong thất thủ, lực lượng nhà Tống dưới sự lãnh đạo của nhà Nam Tống kế tiếp vẫn tiếp tục chiến đấu với nhà Kim trong hơn mười năm tiếp theo, cuối cùng đã dẫn đến ký kết hiệp ước hòa bình năm 1141, và cắt toàn bộ miền bắc Trung Quốc cho nhà Kim năm 1142 để đổi lấy hòa bình và chuyển kinh đô xuống miền nam ở Hàng Châu.
Bắc Tống là một trong những triều đại yếu ớt. Về quân sự, họ liên tục bị thua trong các cuộc chiến tranh với Liêu, Tây Hạ, Kim ở phía bắc và Đại Việt ở phía nam, một số sử gia cho rằng Bắc Tống là triều đại yếu nhất trong các triều đại lớn của Trung Hoa như Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh.
Sự sụp đổ của Nam Tống[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1276 triều đình Nam Tống bỏ chạy bằng thuyền tới Quảng Đông trước sự xâm lược của Mông Cổ, để Tống Cung Đế lại phía sau. Vai trò lãnh đạo kháng chiến được trao cho hai hoàng tử trẻ, là em của Cung Đế. Người lớn tuổi hơn, Triệu Thị, mới 9 tuổi, và được phong làm Hoàng đế Đoan Tông; vào năm 1277, triều đình lại bỏ chạy tới Ngân Khoáng Loan (hay Mai Oa) ở Đại Tự Sơn và sau này ở khu vực hiện nay là Cửu Long, Hồng Kông (xem thêm Tống Vương Đài). Người anh lớn ốm chết, người em là Vệ Vương Triệu Bính, mới 7 tuổi, lên kế vị. Ngày 19 tháng 3, 1279 quân đội Tống bị đánh bại trong trận chiến cuối cùng, Nhai Sơn hải chiến, chống lại người Mông Cổ ở đồng bằng sông Châu Giang. Một vị đại thần là Lục Tú Phu đã ôm vị hoàng đế nhảy xuống biển tự tử. (Xem: Tống Vương Đài).
Các Hoàng đế nhà Tống[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Ebrey, Walthall & Palais 2006, tr. 167
- ^ Rossabi 1988, tr. 115
- ^ Rossabi 1988, tr. 76
- ^ Ebrey, Walthall & Palais 2006, tr. 156
- ^ Brook 1998, tr. 96
- ^ Veeck et al. 2007, tr. 103–104
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Adshead, S. A. M. (2004), T'ang China: The Rise of the East in World History, New York: Palgrave Macmillan, ISBN 1403934568 (hardback).
- Anderson, James A. (2008), “'Treacherous Factions': Shifting Frontier Alliances in the Breakdown of Sino-Vietnamese Relations on the Eve of the 1075 Border War”, trong Wyatt, Don J., Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period, New York: Palgrave MacMillan, tr. 191–226, ISBN 978-1-4039-6084-9
- Bai, Shouyi (2002), An Outline History of China , Beijing: Foreign Languages Press, ISBN 7119023470
- Bol, Peter K. (2001), “The Rise of Local History: History, Geography, and Culture in Southern Song and Yuan Wuzhou”, Harvard Journal of Asiatic Studies 61 (1): 37–76, doi:10.2307/3558587, JSTOR 3558587
- Brook, Timothy (1998), The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China, Berkeley: University of California Press, ISBN 9780520221543
- Brose, Michael C. (2008), “People in the Middle: Uyghurs in the Northwest Frontier Zone”, trong Wyatt, Don J., Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period, New York: Palgrave MacMillan, tr. 253–289, ISBN 978-1-4039-6084-9
- Ebrey, Patricia Buckley; Walthall, Anne; Palais, James B. (2006), East Asia: A Cultural, Social, and Political History, Boston: Houghton Mifflin, ISBN 0-618-13384-4
- Ebrey, Patricia Buckley (1999), The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-66991-X (paperback).
- Embree, Ainslie Thomas; Gluck, Carol (1997), Asia in Western and World History: A Guide for Teaching, Armonk: ME Sharpe, ISBN 1563242648
- Chan, Alan Kam-leung; Clancey, Gregory K.; Loy, Hui-Chieh (2002), Historical Perspectives on East Asian Science, Technology and Medicine, Singapore: Singapore University Press, ISBN 9971-69-259-7
- Fairbank, John King; Goldman, Merle (2006) [1992], China: A New History (ấn bản 2), Cambridge; London: The Belknap Press of Harvard University Press, ISBN 0-674-01828-1
- Fraser, Julius Thomas; Haber, Francis C. (1986), Time, Science, and Society in China and the West, Amherst: University of Massachusetts Press, ISBN 0-87023-495-1
- Gernet, Jacques (1962), Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250-1276, Translated by H. M. Wright, Stanford: Stanford University Press, ISBN 0-8047-0720-0
- Graff, David Andrew; Higham, Robin (2002), A Military History of China, Boulder: Westview Press
- Guo, Qinghua (1998), “Yingzao Fashi: Twelfth-Century Chinese Building Manual”, Architectural History: Journal of the Society of Architectural Historians of Great Britain 41: 1–13
- Hall, Kenneth (1985), Maritime trade and state development in early Southeast Asia, Hawaii: University of Hawaii Press, ISBN 0-8248-0959-9
- Hansen, Valerie (2000), The Open Empire: A History of China to 1600, New York & London: W.W. Norton & Company, ISBN 0-393-97374-3
- Hargett, James M. (1985), “Some Preliminary Remarks on the Travel Records of the Song Dynasty (960–1279)”, Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (CLEAR): 67–93
- Hargett, James M. (1996), “Song Dynasty Local Gazetteers and Their Place in The History of Difangzhi Writing”, Harvard Journal of Asiatic Studies 56 (2): 405–442, doi:10.2307/2719404, JSTOR 2719404
- Hartwell, Robert M. (1982), “Demographic, Political, and Social Transformations of China, 750-1550”, Harvard Journal of Asiatic Studies 42 (2): 365–442, doi:10.2307/2718941, JSTOR 2718941
- Hymes, Robert P. (1986), Statesmen and Gentlemen: The Elite of Fu-Chou, Chiang-Hsi, in Northern and Southern Sung, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0521306310
- Hsu, Mei-ling (1993), “The Qin Maps: A Clue to Later Chinese Cartographic Development”, Imago Mundi 45: 90–100, doi:10.1080/03085699308592766
- Levathes, Louise (1994), When China Ruled the Seas, New York: Simon & Schuster, ISBN 0671701584
- Lorge, Peter (2005), War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795 (ấn bản 1), New York: Routledge
- McKnight, Brian E. (1992), Law and Order in Sung China, Cambridge: Cambridge University Press
- Mohn, Peter (2003), Magnetism in the Solid State: An Introduction, New York: Springer-Verlag, ISBN 3-540-43183-7
- Mote, F. W. (1999), Imperial China: 900–1800, Harvard: Harvard University Press
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986), Science and Civilization in China: Volume 1, Introductory Orientations, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986), Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986), Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2: Mechanical Engineering, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986), Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3: Civil Engineering and Nautics, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986), Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7: Military Technology; The Gunpowder Epic, Taipei: Caves Books
- Paludan, Ann (1998), Chronicle of the Chinese Emperors, London: Thames & Hudson, ISBN 0-500-05090-2
- Peers, C. J. (2006), Soldiers of the Dragon: Chinese Armies 1500 BC-AD 1840, Oxford: Osprey Publishing
- Rossabi, Morris (1988), Khubilai Khan: His Life and Times, Berkeley: University of California Press, ISBN 0-520-05913-1
- Rudolph, R. C. (1963), “Preliminary Notes on Sung Archaeology”, The Journal of Asian Studies 22 (2): 169–177, doi:10.2307/2050010, JSTOR 2050010
- Sastri, Nilakanta, K.A. (1984), The CōĻas, Madras: University of Madras
- Schafer, Edward H. (1957), “War Elephants in Ancient and Medieval China”, Oriens 10 (2): 289–291, doi:10.2307/1579643, JSTOR 1579643
- Sen, Tansen (2003), Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400, Manoa: Asian Interactions and Comparisons, a joint publication of the University of Hawaii Press and the Association for Asian Studies, ISBN 0824825934
- Shen, Fuwei (1996), Cultural flow between China and the outside world, Beijing: Foreign Languages Press, ISBN 7-119-00431-X
- Sivin, Nathan (1995), Science in Ancient China, Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing
- Steinhardt, Nancy Shatzman (1993), “The Tangut Royal Tombs near Yinchuan”, Muqarnas: an Annual on Islamic Art and Architecture X: 369–381
- Sung, Tz’u (1981), The Washing Away of Wrongs: Forensic Medicine in Thirteenth-Century China, translated by Brian E. McKnight, Ann Arbor: University of Michigan Press, ISBN 0-89264-800-7
- Temple, Robert (1986), The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention, with a foreword by Joseph Needham, New York: Simon and Schuster, ISBN 0-671-62028-2
- Veeck, Gregory; Pannell, Clifton W.; Smith, Christopher J.; Huang, Youqin (2007), China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change, Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, ISBN 0742554023
- Wagner, Donald B. (2001), “The Administration of the Iron Industry in Eleventh-Century China”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 44 (2): 175–197, doi:10.1163/156852001753731033
- Wang, Lianmao (2000), Return to the City of Light: Quanzhou, an eastern city shining with the splendour of medieval culture, Fujian People's Publishing House
- West, Stephen H. (1997), “Playing With Food: Performance, Food, and The Aesthetics of Artificiality in The Sung and Yuan”, Harvard Journal of Asiatic Studies 57 (1): 67–106, doi:10.2307/2719361, JSTOR 2719361
- Wright, Arthur F. (1959), Buddhism in Chinese History, Stanford: Stanford University Press
- Yuan, Zheng (1994), “Local Government Schools in Sung China: A Reassessment”, History of Education Quarterly 34 (2): 193–213, doi:10.2307/369121, JSTOR 369121
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Cotterell, Arthur. (2007), The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire, London: Pimlico, tr. 304 pages., ISBN 9781845950095
- Gascoigne, Bamber (2003), The Dynasties of China: A History, New York: Carroll & Graf, ISBN 1-84119-791-2
- Gernet, Jacques (1982), A history of Chinese civilization, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-24130-8
- Giles, Herbert Allen (1939). A Chinese biographical dictionary (Gu jin xing shi zu pu). Shanghai: Kelly & Walsh. (see here [1] for more)
- Kruger, Rayne (2003), All Under Heaven: A Complete History of China, Chichester: John Wiley & Sons, ISBN 0-470-86533-4
- Tillman, Hoyt C. and Stephen H. West (1995). China Under Jurchen Rule: Essays on Chin Intellectual and Cultural History. Albany, New York: State University of New York Press.

markdown:
# Nhà Tống
[Tống (định hướng)](/wiki/T%E1%BB%91ng_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|
|
Ngôn ngữ | - 960–976
|| - 976–997
|| - 1127–1162
|| - 1278–1279
|| - –
|| - –
|| - –
|Lịch sử | -
||960
|| -
|| -
|| -
||1279
|| - 962
||1.050.000
|| - 1111
||2.800.000
|| - 1142.
||2.000.000
|| - 1120 ước tính
||118.800.000
||Giao tử, Cối Tử, Tiền xu
|
|
|Bài viết này có chứa các Nếu không được **Nhà Tống** ( [tiếng Trung](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 宋朝; [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Sòng Cháo*; [Wade-Giles](/wiki/Wade-Giles): Sung Ch'ao; [Hán-Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): Tống Triều; phát âm Tiếng Trung: [sʊ̂ŋ tʂʰɑ̌ʊ̯]) là một triều đại cai trị ở [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) từ năm [960](/wiki/960) đến [1279](/wiki/1279), họ đã thành công trong việc thống nhất Trung Quốc trong thời kỳ [Ngũ Đại Thập Quốc](/wiki/Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%ADp_Qu%E1%BB%91c), và được thay thế bởi nhà Nguyên. Nhà Tống là nhà nước đầu tiên trên thế giới phát hành ra [tiền giấy](/wiki/Ti%E1%BB%81n_gi%E1%BA%A5y), và nhà nước Trung Quốc đầu tiên đã thành lập nên lực lượng [hải quân](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n) thường trực lâu dài. Triều đại này đã chứng kiến việc lần đầu tiên sử dụng [thuốc súng](/wiki/Thu%E1%BB%91c_s%C3%BAng), cũng như nhận thức về cách sử dụng [la bàn](/wiki/La_b%C3%A0n).
Triều nhà Tống được chia thành hai giai đoạn riêng biệt: Bắc Tống và Nam Tống.
**Bắc Tống** ( [tiếng Trung](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 北宋, [960](/wiki/960)- [1127](/wiki/1127)) là giai đoạn khi thủ đô của họ ở thành phố Biện Kinh (nay là [Khai Phong](/wiki/Khai_Phong)) ở miền bắc và triều đình kiểm soát toàn bộ Trung Hoa. **Nam Tống** ( [tiếng Trung](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 南宋, [1127](/wiki/1127)- [1279](/wiki/1279)) để chỉ khoảng thời gian khi nhà Tống đã mất quyền kiểm soát phía bắc cho người Nữ Chân nhà Kim, trong thời gian này triều đình nhà Tống lui về phía nam sông [Dương Tử](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang) và lập kinh đô ở Lâm An (nay là [Hàng Châu](/wiki/H%C3%A0ng_Ch%C3%A2u)). Mặc dù nhà Tống đã mất quyền cai quản khu vực nền móng của nền nông nghiệp Trung Hoa quanh dòng sông Hoàng Hà, nhưng nền kinh tế nhà Tống không nằm trong đống đổ nát, dân số nhà Nam Tống chiếm gần 60% toàn bộ dân số Trung Hoa thời bấy giờ và nền nông nghiệp cũng trở nên hiệu quả nhất. Triều Nam Tống dành sự ủng hộ đáng kể cho nền hải quân, tạo nên sức mạnh bảo vệ vùng biển và biên giới đất liền cũng như tiến hành những nhiệm vụ hàng hải ra nước ngoài. [1]
Để đẩy lùi những cuộc xâm lược của người
[Nữ Chân](/wiki/N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n) và sau đó là người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), nhà Tống đã phát triển quân đội tăng cường sử dụng thuốc súng. Nhà Kim bị người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) chinh phục năm [1234](/wiki/1234), sau đó Mông Cổ kiểm soát toàn bộ phía bắc Trung Quốc và luôn đe doạ triều đình Nam Tống. Một hiệp ước hoà bình vội vàng được lập ra, khi [Hốt Tất Liệt](/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) nhận được tin về cái chết của [Mông Ca](/wiki/M%C3%B4ng_Kha) (còn gọi là Mông Kha), vua cai trị Mông Cổ. Ông quay về nước để chiếm ngôi báu từ tay các đối thủ và được tôn lên làm [Đại Hãn](/wiki/Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n), mặc dù chỉ được công nhận bởi một số người Mông Cổ ở phía Tây. Năm 1271, Hốt Tất Liệt tự xưng là hoàng đế Trung Hoa. Sau hai thập kỷ chiến tranh lẻ tẻ, quân đội Hốt Tất Liệt đã chinh phục nhà Tống năm [2] [1279](/wiki/1279). Một lần nữa Trung Quốc được thống nhất, dưới triều đại nhà [Nguyên Mông](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn)(1271-1368). [[3]](#cite_note-3)
Dân số Trung Quốc tăng gấp đôi trong thế kỷ 10 và 11. Sự tăng trưởng này đã thông qua bằng việc mở rộng canh tác lúa ở miền trung và miền nam Trung Quốc, việc sử dụng lúa chín sớm từ phía Đông Nam và Nam Á, và sản xuất thặng dư lương thực dồi dào.
[[4]](#cite_note-ebrey_et_al_2006_156-4) Dưới triều Bắc Tống đã thực hiện một cuộc điều tra dân số và kết quả là 50 triệu người, giống như thời nhà Hán và nhà Đường. Con số này được kiểm chứng trong [5] [Tống sử](/wiki/T%E1%BB%91ng_s%E1%BB%AD). Tuy nhiên, người ta đã ước tính rằng thời kỳ Bắc Tống đã có hơn 100 triệu người, vào thời kỳ đầu nhà Minh đã có hơn 200 triệu người. [[6]](#cite_note-6)
## Mục lục
[§](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD)Lịch sử[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=1)]
[§](#L.E1.BA.ADp_qu.E1.BB.91c)Lập quốc[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=2)]
[§](#Th.E1.BB.91ng_nh.E1.BA.A5t_Trung_Nguy.C3.AAn)Thống nhất Trung Nguyên[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=3)]
[§](#T.C3.A2n_ph.C3.A1p_v.C3.A0_.C4.90.E1.BA.A3ng_tranh)Tân pháp và Đảng tranh[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=4)]
[§](#T.C4.A9nh_Khang_chi_bi.E1.BA.BFn)Tĩnh Khang chi biến[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=5)]
[§](#Nam_T.E1.BB.91ng_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95)Nam Tống sụp đổ[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=6)]
[§](#Ngh.E1.BB.87_thu.E1.BA.ADt.2C_V.C4.83n_ho.C3.A1_v.C3.A0_Kinh_t.E1.BA.BF)Nghệ thuật, Văn hoá và Kinh tế[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=7)]
Người sáng lập ra nhà Tống,
[Triệu Khuông Dẫn](/wiki/T%E1%BB%91ng_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) đã xây dựng nên một hệ thống [quan lại](/w/index.php?title=Quan_l%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) trung ương tập quyền có hiệu quả với các quan chức có học thức xuất phát từ bình dân. Các lãnh chúa quân phiệt địa phương và hệ thống quan lại riêng của họ bị thay thế bằng cách quan chức do trung ương chỉ định. Hệ thống cai trị dân sự này dẫn tới sự tập trung quyền lực to lớn trong tay hoàng đế và triều đình trung ương mạnh hơn nhiều so với các triều đại trước đó.
Nhà Tống đã phát triển nhiều thành phố lớn không chỉ với mục đích hành chính mà còn đóng vai trò trung tâm thương mại, công nghiệp và hàng hải. Tầng lớp quan lại học giả - còn được gọi chung là
*quân tử* - sống tại các địa phương cùng với các chủ tiệm, thợ thủ công và nhà buôn. Một nhóm bình dân giàu có - tầng lớp buôn bán - bắt đầu nổi lên khi kỹ thuật in phát triển dẫn tới mở rộng giáo dục, tăng trưởng kinh tế tư nhân, và nền kinh tế thị trường bắt đầu kết nối các tỉnh ven biển với vùng trung tâm. Việc sở hữu đất đai và tiến thân bằng con đường quan lại không còn là những phương tiện duy nhất để làm giàu và tăng uy thế. Sự phát triển của tiền giấy và một hệ thống thuế thống nhất đồng nghĩa với sự phát triển của một hệ thống thị trường toàn quốc thực sự.
Cùng với nó là sự khởi đầu của cái có thể coi là cuộc
[cách mạng công nghiệp](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) Trung Quốc. Ví dụ, nhà sử học [Robert Hartwell](/w/index.php?title=Robert_Hartwell&action=edit&redlink=1) đã ước tính rằng sản lượng [thép](/wiki/Th%C3%A9p) trên đầu người đã tăng gấp 6 lần trong giai đoạn từ năm 806 tới năm 1078, có nghĩa, tới năm 1078 Trung Quốc sản xuất 125.000 tấn thép một năm, và lượng tiêu thụ trên đầu người đạt khoảng 1,5 kg một năm (so với 0,5 kg ở Châu Âu). Thép được dùng để sản xuất [cày](/wiki/C%C3%A0y), [búa](/wiki/B%C3%BAa), [kim](/wiki/Kim), ghim, [chũm choẹ](/wiki/Ch%C5%A9m_ch%E1%BB%8De) v.v với số lượng lớn, cho thị trường nội địa và để buôn bán với thế giới bên ngoài, khi ấy cũng đang phát triển mạnh mẽ. Đồng thời Trung Quốc cũng phát minh ra [thuốc súng](/wiki/Thu%E1%BB%91c_s%C3%BAng), phát triển [súng thần công](/wiki/S%C3%BAng_th%E1%BA%A7n_c%C3%B4ng), [súng phun lửa](/wiki/S%C3%BAng_phun_l%E1%BB%ADa) (như kiểu người [Byzantine](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3) đã phát minh ra), kỹ thuật [in ấn](/wiki/In_%E1%BA%A5n) khiến tăng số người biết đọc, viết cũng như các vật tư phục vụ ngành in. Điều này đồng nghĩa với việc các bậc cha mẹ khuyến khích con cái đi học để biết đọc, biết viết để có cơ hội tham dự các kỳ khoa cử ( *科舉*) nhằm trở thành một quan chức trong hệ thống quan lại dân sự triều đình. Nhờ những phát minh và cải tiến đó (cùng với cuộc *cách mạng nông nghiệp* đang diễn ra) Trung Quốc đã phát triển một vài thành phố lớn nhất thế giới thời kỳ ấy. Ví dụ [Hàng Châu](/wiki/H%C3%A0ng_Ch%C3%A2u) từng có khoảng 500.000 người: lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ thành phố châu Âu nào - ở Tây [Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) tới năm 1200, chỉ [Paris](/wiki/Paris) và [Venice](/wiki/Venezia) có dân số trên 100.000 người, dù cho Constantinopolis đã có tới 300.000 dân.
Về mặt văn hoá, nhà Tống có mức phát triển cao hơn nhiều so với những thế kỷ trước đó, không chỉ gồm những phát triển đã có từ thời
[nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) như quan niệm về người thông thạo bách nghệ, gồm cả tính chất học giả, nhà thơ, hoạ sĩ và quan lại, mà còn cả về việc ghi chép sử, hoạ, [thư pháp](/wiki/Th%C6%B0_ph%C3%A1p), và cả [sứ](/wiki/S%E1%BB%A9) tráng men. Các học giả nhà Tống tìm cách giải nghĩa mọi vấn đề triết học và chính trị trong những tác phẩm [Khổng giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) cổ điển. Việc này khiến sự quan tâm tới các tư tưởng Khổng giáo và xã hội thời cổ lại tăng lên, trùng khớp với giai đoạn giảm sút ảnh hưởng [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), mà giới lãnh đạo Trung Quốc coi là ngoại lai và không mang lại nhiều tư tưởng hành động thực tế chính trị cũng như cách giải quyết các vấn đề trần thế.
Các nhà
[lý học](/w/index.php?title=L%C3%BD_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) thời Tống đã phát hiện ra một số sự thuần khiết bên trong các văn bản kinh điển cổ, viết bình luận về chúng. Người nổi tiếng nhất trong số họ là [Chu Hy](/wiki/Chu_Hi) (1130-1200), sự tổng hợp tư tưởng Khổng giáo với Phật giáo và [Đạo giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) của ông cùng với các tư tưởng khác đã trở thành hệ tư tưởng chính thức của triều đình từ cuối thời nhà Tống tới cuối [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). Vì được kết hợp với [khoa cử](/wiki/Khoa_c%E1%BB%AD), triết lý Chu Hy liên quan tới tín điều chính thức cứng nhắc, bắt buộc sự tuân phục mù quáng từ một phía của dân chúng đối với nhà cai trị, con với cha, vợ với chồng, em với anh. Hậu quả làm kìm hãm sự phát triển xã hội của nước Trung Hoa tiền hiện đại, dẫn tới sự phát triển chậm chạp của nhiều thế hệ chính trị xá hội và sự ổn định tư tưởng dẫn tới sự trì trệ văn hoá cho tới tận thế kỷ 19. Học thuyết lý học Khổng giáo mới cũng đóng vai trò quyết định trong đời sống trí thức tại [Triều Tiên](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), và [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n).
[§](#B.E1.BA.AFc_T.E1.BB.91ng_suy_vong)Bắc Tống suy vong[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=8)]
Sau gần 100 năm tồn tại đầu tiên, nhà Tống dần bị suy yếu bởi sự uy hiếp của 2 quốc gia phía bắc và tây bắc là
[Liêu](/wiki/Nh%C3%A0_Li%C3%AAu) và [Tây Hạ](/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1). [Nhà Kim](/wiki/Nh%C3%A0_Kim) sau khi phối hợp cùng Bắc Tống diệt Liêu đã tấn công dần dần Tống và vào ngày [9](/wiki/9) [tháng 1](/wiki/Th%C3%A1ng_m%E1%BB%99t) năm [1127](/wiki/1127) lực lượng nhà Kim đã chiếm [Khai Phong](/wiki/Khai_Phong), thủ đô của triều đại Bắc Tống, bắt giữ cả hai vua nhà Tống là [Tống Khâm Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Kh%C3%A2m_T%C3%B4ng), và cha của ông là vua [Tống Huy Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Huy_T%C3%B4ng), là người đã từ bỏ ngôi báu do sợ hãi lực lượng nhà Kim. Sau khi Khai Phong thất thủ, lực lượng nhà Tống dưới sự lãnh đạo của nhà Nam Tống kế tiếp vẫn tiếp tục chiến đấu với nhà Kim trong hơn mười năm tiếp theo, cuối cùng đã dẫn đến ký kết hiệp ước hòa bình năm [1141](/wiki/1141), và cắt toàn bộ miền bắc Trung Quốc cho nhà Kim năm [1142](/wiki/1142) để đổi lấy hòa bình và chuyển kinh đô xuống miền nam ở [Hàng Châu](/wiki/H%C3%A0ng_Ch%C3%A2u).
Bắc Tống là một trong những triều đại yếu ớt. Về quân sự, họ liên tục bị thua trong các cuộc chiến tranh với Liêu, Tây Hạ, Kim ở phía bắc và
[Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) ở phía nam, một số sử gia cho rằng Bắc Tống là triều đại yếu nhất trong các triều đại lớn của [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) như [Hán](/wiki/H%C3%A1n), [Đường](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), [Tống](/wiki/T%E1%BB%91ng), [Nguyên](/wiki/Nguy%C3%AAn), [Minh](/wiki/Minh), [Thanh](/wiki/Thanh).
[§](#S.E1.BB.B1_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_Nam_T.E1.BB.91ng)Sự sụp đổ của Nam Tống[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=9)]
Năm
[1276](/wiki/1276) triều đình Nam Tống bỏ chạy bằng thuyền tới [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) trước sự xâm lược của [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), để [Tống Cung Đế](/wiki/T%E1%BB%91ng_Cung_T%C3%B4ng) lại phía sau. Vai trò lãnh đạo kháng chiến được trao cho hai hoàng tử trẻ, là em của Cung Đế. Người lớn tuổi hơn, [Triệu Thị](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%87u_Th%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1), mới 9 tuổi, và được phong làm Hoàng đế Đoan Tông; vào năm [1277](/wiki/1277), triều đình lại bỏ chạy tới [Ngân Khoáng Loan](/w/index.php?title=Ng%C3%A2n_Kho%C3%A1ng_Loan&action=edit&redlink=1) (hay [Mai Oa](/w/index.php?title=Mai_Oa&action=edit&redlink=1)) ở [Đại Tự Sơn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_T%E1%BB%B1_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) và sau này ở khu vực hiện nay là [Cửu Long](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_C%E1%BB%ADu_Long), [Hồng Kông](/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng) (xem thêm [Tống Vương Đài](/w/index.php?title=T%E1%BB%91ng_V%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%A0i&action=edit&redlink=1)). Người anh lớn ốm chết, người em là Vệ Vương [Triệu Bính](/wiki/T%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BA%BF_B%C3%ADnh), mới 7 tuổi, lên kế vị. Ngày [19 tháng 3](/wiki/19_th%C3%A1ng_3), [1279](/wiki/1279) quân đội Tống bị đánh bại trong trận chiến cuối cùng, [Nhai Sơn hải chiến](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Nhai_M%C3%B4n), chống lại người Mông Cổ ở [đồng bằng sông Châu Giang](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_Ch%C3%A2u_Giang&action=edit&redlink=1). Một vị đại thần là [Lục Tú Phu](/wiki/L%E1%BB%A5c_T%C3%BA_Phu) đã ôm vị hoàng đế nhảy xuống biển tự tử. (Xem: [Tống Vương Đài](/wiki/T%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BA%BF_B%C3%ADnh)).
[§](#C.C3.A1c_Ho.C3.A0ng_.C4.91.E1.BA.BF_nh.C3.A0_T.E1.BB.91ng)Các Hoàng đế nhà Tống[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=10)]
|quá kế|
|Tống Tuyên Tổ
|
899-956
|
|
Triệu Khuông Dận
927-
960-976 |
|
Triệu Quang Nghĩa
939-
976-997
|Yên Ý vương
|
951-979
|Tần Khang Huệ vương
|
959-981
|
|
Triệu Hằng
968-
997-1022 |Thương Cung Tĩnh vương
|
969-1005
|Kí vương
||Anh quốc công
|
979-1016
|
|
Triệu Trinh
1010-
1022-1063 |Bộc An Ý vương
|
995-1059
|Lư Giang hầu
||Tân Hưng hầu
||
|
Triệu Thự
1032-
1063-1067
|Gia quốc công
||Hoa Âm hầu
||
|
Triệu Húc
1048-
1067-1085
|Phòng quốc công
||Khánh quốc công
||
|
Triệu Hú
1076-
1085-1100 |
|Triệu Cát
1082-
1100-1125-1135
|Ngô quốc công
||Tú An Hi vương
|
？-1143
|
|
Triệu Hoàn
1100-
1125-1127-1156 |
|
Triệu Cấu
1107-
1127-1162-1187
|Ích quốc công
||
|
Triệu Thận
1127-
1162-1189-1194
|Triệu quốc công
||
|
Triệu Đôn
1147-
1189-1194-1200
|Vinh vương
||
|
Triệu Khoách
1168-
1194-1224
|
|
Triệu Quân
1205-
1224-1264 |Vinh vương
|
1207-1287
|
|
Triệu Kỳ
1240-
1264-1274
|
|
Triệu Thị
1268-
1276-1278 |
|
Triệu Hiển
1271-
1274-1276-1323 |
|Tống Thiếu Đế
1271-
1278-1279
|
|[Thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) **Bắc Tống,** [960](/wiki/960)- [1127](/wiki/1127) [Thái Tổ](/wiki/T%E1%BB%91ng_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)(太祖)
(启运立极英武睿文神德圣功至明大孝皇帝)
[960](/wiki/960)- [976](/wiki/976) [960](/wiki/960)- [963](/wiki/963)
Càn Đức (乾德)
[963](/wiki/963)- [968](/wiki/968)
Khai Bảo (開寶)
[968](/wiki/968)- [976](/wiki/976) [Thái Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)(太宗)
(至仁應道神功聖德文文武睿烈大明廣孝皇帝)
[976](/wiki/976)- [997](/wiki/997) [976](/wiki/976)- [984](/wiki/984)
Ung Hi (雍熙)
[984](/wiki/984)- [987](/wiki/987)
Đoan Củng (端拱)
[988](/wiki/988)- [989](/wiki/989)
Thuần Hoá (淳化)
[990](/wiki/990)- [994](/wiki/994)
Chí Đạo (至道)
[995](/wiki/995)- [997](/wiki/997) [Chân Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Ch%C3%A2n_T%C3%B4ng)(真宗)
(应符稽古神功让德文明武定章圣元孝皇帝)
[997](/wiki/997)- [1022](/wiki/1022) [998](/wiki/998)- [1003](/wiki/1003)
Cảnh Đức (景德)
[1004](/wiki/1004)- [1007](/wiki/1007)
Đại Trung Tường Phù (大中祥符)
[1008](/wiki/1008)- [1016](/wiki/1016)
Thiên Hi (天禧) hay Nguyên Hi (元禧)
[1017](/wiki/1017)- [1021](/wiki/1021)
Càn Hưng (乾興)
[1022](/wiki/1022) [Nhân Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng)(仁宗)
(体天法道极功全德神文圣武睿哲明孝皇帝)
[1022](/wiki/1022)- [1063](/wiki/1063) [1023](/wiki/1023)- [1032](/wiki/1032)
Minh Đạo (明道)
[1032](/wiki/1032)- [1033](/wiki/1033)
Cảnh Hữu (景祐)
[1034](/wiki/1034)- [1038](/wiki/1038)
Bảo Nguyên (寶元)
[1038](/wiki/1038)- [1040](/wiki/1040)
Khang Định (康定)
[1040](/wiki/1040)- [1041](/wiki/1041)
Khánh Lịch (慶曆)
[1041](/wiki/1041)- [1048](/wiki/1048)
Hoàng Hữu (皇祐)
[1049](/wiki/1049)- [1054](/wiki/1054)
Chí Hoà (至和)
[1054](/wiki/1054)- [1056](/wiki/1056)
Gia Hữu (嘉祐)
[1056](/wiki/1056)- [1063](/wiki/1063) [Anh Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Anh_T%C3%B4ng)(英宗)
(体乾应历隆功盛德宪文肃武睿圣宣孝皇帝)
[1063](/wiki/1063)- [1067](/wiki/1067) [1064](/wiki/1064)- [1067](/wiki/1067) [Thần Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng)(神宗)
(绍天法古运德建功英文烈武钦仁圣孝皇帝) hay Thể Nguyên Hiển Đạo Pháp Cổ Lập Hiến Đế Đức Vương Công Anh Văn Liệt Vũ Khâm Nhân Thánh Hiếu hoàng đế
(體元顯道法古立憲帝德王功英文烈武欽仁聖孝皇帝)
[1067](/wiki/1067)- [1085](/wiki/1085) [1068](/wiki/1068)- [1077](/wiki/1077)
Nguyên Phong (元豐)
[1078](/wiki/1078)- [1085](/wiki/1085) [Triết Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Tri%E1%BA%BFt_T%C3%B4ng)(哲宗)
(宪元继道显德定功钦文睿武齐圣昭孝皇帝)
[1085](/wiki/1085)- [1100](/wiki/1100) [1086](/wiki/1086)- [1094](/wiki/1094)
Thiệu Thánh (紹聖)
[1094](/wiki/1094)- [1098](/wiki/1098)
Nguyên Phù (元符)
[1098](/wiki/1098)- [1100](/wiki/1100) [Huy Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Huy_T%C3%B4ng)(徽宗)
(体神合道骏烈逊功圣文仁德宪慈显孝皇帝)
[1100](/wiki/1100)- [1125](/wiki/1125) [1101](/wiki/1101)
Sùng Ninh (崇寧)
[1102](/wiki/1102)- [1106](/wiki/1106)
Đại Quán (大觀)
[1107](/wiki/1107)- [1110](/wiki/1110)
Chính Hoà (政和)
[1111](/wiki/1111)- [1118](/wiki/1118)
Trọng Hoà (重和)
[1118](/wiki/1118)- [1119](/wiki/1119)
Tuyên Hoà (宣和)
[1119](/wiki/1119)- [1125](/wiki/1125) [Khâm Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Kh%C3%A2m_T%C3%B4ng)(钦宗)
(恭文顺德仁孝皇帝)
[1126](/wiki/1126)- [1127](/wiki/1127) [1125](/wiki/1125)- [1127](/wiki/1127) **Nam Tống,** [1127](/wiki/1127)- [1279](/wiki/1279) [Cao Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Cao_T%C3%B4ng)(高宗)
(受命中兴全功至德圣神武文昭仁宪孝皇帝)
[1127](/wiki/1127)- [1162](/wiki/1162) [1127](/wiki/1127)- [1130](/wiki/1130)
Thiệu Hưng (紹興)
[1131](/wiki/1131)- [1162](/wiki/1162) [Hiếu Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Hi%E1%BA%BFu_T%C3%B4ng)(孝宗)
(绍统同道冠德昭功哲文神武明圣成孝皇帝)
[1162](/wiki/1162)- [1189](/wiki/1189) [1163](/wiki/1163)- [1164](/wiki/1164)
Càn Đạo (乾道)
[1165](/wiki/1165)- [1173](/wiki/1173)
Thuần Hi (淳熙)
[1174](/wiki/1174)- [1189](/wiki/1189) [Quang Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Quang_T%C3%B4ng)(光宗)
(循道宪仁明功茂德温文顺武圣哲慈孝皇帝)
[1189](/wiki/1189)- [1194](/wiki/1194) [1190](/wiki/1190)- [1194](/wiki/1194) [Ninh Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Ninh_T%C3%B4ng)(宁宗)
(法天备道纯德茂功仁文哲武圣睿恭孝皇帝)
[1194](/wiki/1194)- [1224](/wiki/1224) [1195](/wiki/1195)- [1200](/wiki/1200)
Gia Thái (嘉泰)
[1201](/wiki/1201)- [1204](/wiki/1204)
Khai Hi (開禧)
[1205](/wiki/1205)- [1207](/wiki/1207)
Gia Định (嘉定)
[1208](/wiki/1208)- [1224](/wiki/1224) [Lý Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_L%C3%BD_T%C3%B4ng)(理宗)
(建道备德大功复兴烈文仁武圣明安孝皇帝)
[1224](/wiki/1224)- [1264](/wiki/1264) [1225](/wiki/1225)- [1227](/wiki/1227)
Thiệu Định (紹定)
[1228](/wiki/1228)- [1233](/wiki/1233)
Đoan Bình (端平)
[1234](/wiki/1234)- [1236](/wiki/1236)
Gia Hi (嘉熙)
[1237](/wiki/1237)- [1240](/wiki/1240)
Thuần Hữu (淳祐)
[1241](/wiki/1241)- [1252](/wiki/1252)
Bảo Hữu (寶祐)
[1253](/wiki/1253)- [1258](/wiki/1258)
Khai Khánh (開慶)
[1259](/wiki/1259)
Cảnh Định (景定)
[1260](/wiki/1260)- [1264](/wiki/1264) [Độ Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_%C4%90%E1%BB%99_T%C3%B4ng)(度宗)
(端文明武景孝皇帝)
[1264](/wiki/1264)- [1274](/wiki/1274) [1265](/wiki/1265)- [1274](/wiki/1274) [Cung Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Cung_T%C3%B4ng)(恭宗)
(孝恭懿聖皇帝)
[1274](/wiki/1274)- [1276](/wiki/1276) [1275](/wiki/1275)- [1276](/wiki/1276) [Đoan Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_%C4%90oan_T%C3%B4ng)(端宗)
(裕文昭武愍孝皇帝)
[1276](/wiki/1276)- [1278](/wiki/1278) [1276](/wiki/1276)- [1278](/wiki/1278) *không có* [Đế Bính](/wiki/T%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BA%BF_B%C3%ADnh)
hay Vệ Vương
[1278](/wiki/1278)- [1279](/wiki/1279) [1278](/wiki/1278)- [1279](/wiki/1279)
[§](#Xem_th.C3.AAm)Xem thêm[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=11)]
[§](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)Chú thích[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=12)] [^](#cite_ref-ebrey_et_al_2006_167_1-0) [Ebrey, Walthall & Palais 2006](#CITEREFEbreyWalthallPalais2006), tr. 167 [^](#cite_ref-2) [Rossabi 1988](#CITEREFRossabi1988), tr. 115 [^](#cite_ref-3) [Rossabi 1988](#CITEREFRossabi1988), tr. 76 [^](#cite_ref-ebrey_et_al_2006_156_4-0) [Ebrey, Walthall & Palais 2006](#CITEREFEbreyWalthallPalais2006), tr. 156 [^](#cite_ref-5) [Brook 1998](#CITEREFBrook1998), tr. 96 [^](#cite_ref-6) [Veeck et al. 2007](#CITEREFVeeckPannellSmithHuang2007), tr. 103–104
[§](#Tham_kh.E1.BA.A3o)Tham khảo[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=13)]
- Adshead, S. A. M. (2004),
*T'ang China: The Rise of the East in World History*, New York: Palgrave Macmillan, [ISBN](/wiki/ISBN) [1403934568](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1403934568)(hardback).
- Anderson, James A. (2008), “'Treacherous Factions': Shifting Frontier Alliances in the Breakdown of Sino-Vietnamese Relations on the Eve of the 1075 Border War”, trong Wyatt, Don J.,
*Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period*, New York: Palgrave MacMillan, tr. 191–226, [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-4039-6084-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-4039-6084-9)
- Bai, Shouyi (2002),
*An Outline History of China*, Beijing: Foreign Languages Press, [ISBN](/wiki/ISBN) [7119023470](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7119023470)
- Bol, Peter K. (2001), “The Rise of Local History: History, Geography, and Culture in Southern Song and Yuan Wuzhou”,
*Harvard Journal of Asiatic Studies* **61**(1): 37–76, [doi](/wiki/DOI): [10.2307/3558587](http://dx.doi.org/10.2307%2F3558587), [JSTOR](/wiki/JSTOR) [3558587](http://www.jstor.org/stable/3558587)
- Brook, Timothy (1998),
*, Berkeley: University of California Press,* [The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China](/w/index.php?title=The_Confusions_of_Pleasure:_Commerce_and_Culture_in_Ming_China&action=edit&redlink=1) [ISBN](/wiki/ISBN) [9780520221543](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780520221543)
- Brose, Michael C. (2008), “People in the Middle: Uyghurs in the Northwest Frontier Zone”, trong Wyatt, Don J.,
*Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period*, New York: Palgrave MacMillan, tr. 253–289, [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-4039-6084-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-4039-6084-9)
- Ebrey, Patricia Buckley; Walthall, Anne; Palais, James B. (2006),
*East Asia: A Cultural, Social, and Political History*, Boston: [Houghton Mifflin](/w/index.php?title=Houghton_Mifflin&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-618-13384-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-618-13384-4)
- Ebrey, Patricia Buckley (1999),
*The Cambridge Illustrated History of China*, Cambridge: [Cambridge University Press](/w/index.php?title=Cambridge_University_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-66991-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-66991-X)(paperback).
- Embree, Ainslie Thomas; Gluck, Carol (1997),
*Asia in Western and World History: A Guide for Teaching*, Armonk: ME Sharpe, [ISBN](/wiki/ISBN) [1563242648](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1563242648)
- Chan, Alan Kam-leung; Clancey, Gregory K.; Loy, Hui-Chieh (2002),
*Historical Perspectives on East Asian Science, Technology and Medicine*, Singapore: [Singapore University Press](/w/index.php?title=Singapore_University_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [9971-69-259-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9971-69-259-7)
- Fairbank, John King; Goldman, Merle (2006) [1992],
*China: A New History*(ấn bản 2), Cambridge; London: The Belknap Press of [Harvard University Press](/w/index.php?title=Harvard_University_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-674-01828-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-674-01828-1)
- Fraser, Julius Thomas; Haber, Francis C. (1986),
*Time, Science, and Society in China and the West*, Amherst: [University of Massachusetts Press](/w/index.php?title=University_of_Massachusetts_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87023-495-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87023-495-1)
- Gernet, Jacques (1962),
*Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250-1276*, Translated by H. M. Wright, Stanford: [Stanford University Press](/w/index.php?title=Stanford_University_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8047-0720-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8047-0720-0)
- Graff, David Andrew; Higham, Robin (2002),
*A Military History of China*, Boulder: Westview Press
- Guo, Qinghua (1998), “Yingzao Fashi: Twelfth-Century Chinese Building Manual”,
*Architectural History: Journal of the Society of Architectural Historians of Great Britain* **41**: 1–13
- Hall, Kenneth (1985),
*Maritime trade and state development in early Southeast Asia*, Hawaii: [University of Hawaii Press](/w/index.php?title=University_of_Hawaii_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8248-0959-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8248-0959-9)
- Hansen, Valerie (2000),
*The Open Empire: A History of China to 1600*, New York & London: W.W. Norton & Company, [ISBN](/wiki/ISBN) [0-393-97374-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-393-97374-3)
- Hargett, James M. (1985), “Some Preliminary Remarks on the Travel Records of the Song Dynasty (960–1279)”,
*Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (CLEAR)*: 67–93
- Hargett, James M. (1996), “Song Dynasty Local Gazetteers and Their Place in The History of Difangzhi Writing”,
*Harvard Journal of Asiatic Studies* **56**(2): 405–442, [doi](/wiki/DOI): [10.2307/2719404](http://dx.doi.org/10.2307%2F2719404), [JSTOR](/wiki/JSTOR) [2719404](http://www.jstor.org/stable/2719404)
- Hartwell, Robert M. (1982), “Demographic, Political, and Social Transformations of China, 750-1550”,
*Harvard Journal of Asiatic Studies* **42**(2): 365–442, [doi](/wiki/DOI): [10.2307/2718941](http://dx.doi.org/10.2307%2F2718941), [JSTOR](/wiki/JSTOR) [2718941](http://www.jstor.org/stable/2718941)
- Hymes, Robert P. (1986),
*Statesmen and Gentlemen: The Elite of Fu-Chou, Chiang-Hsi, in Northern and Southern Sung*, Cambridge: Cambridge University Press, [ISBN](/wiki/ISBN) [0521306310](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521306310)
- Hsu, Mei-ling (1993), “The Qin Maps: A Clue to Later Chinese Cartographic Development”,
*Imago Mundi* **45**: 90–100, [doi](/wiki/DOI): [10.1080/03085699308592766](http://dx.doi.org/10.1080%2F03085699308592766)
- Levathes, Louise (1994),
*When China Ruled the Seas*, New York: [Simon & Schuster](/w/index.php?title=Simon_%26_Schuster&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0671701584](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0671701584)
- Lorge, Peter (2005),
*War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795*(ấn bản 1), New York: [Routledge](/w/index.php?title=Routledge&action=edit&redlink=1)
- McKnight, Brian E. (1992),
*Law and Order in Sung China*, Cambridge: [Cambridge University Press](/w/index.php?title=Cambridge_University_Press&action=edit&redlink=1)
- Mohn, Peter (2003),
*Magnetism in the Solid State: An Introduction*, New York: Springer-Verlag, [ISBN](/wiki/ISBN) [3-540-43183-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3-540-43183-7)
- Mote, F. W. (1999),
*Imperial China: 900–1800*, Harvard: [Harvard University Press](/w/index.php?title=Harvard_University_Press&action=edit&redlink=1)
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986),
*Science and Civilization in China: Volume 1, Introductory Orientations*, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986),
*Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth*, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986),
*Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2: Mechanical Engineering*, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986),
*Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3: Civil Engineering and Nautics*, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (9 tháng 3 năm 1986),
*Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7: Military Technology; The Gunpowder Epic*, Taipei: Caves Books
- Paludan, Ann (1998),
*Chronicle of the Chinese Emperors*, London: [Thames & Hudson](/w/index.php?title=Thames_%26_Hudson&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-500-05090-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-500-05090-2)
- Peers, C. J. (2006),
*Soldiers of the Dragon: Chinese Armies 1500 BC-AD 1840*, Oxford: Osprey Publishing
- Rossabi, Morris (1988),
*Khubilai Khan: His Life and Times*, Berkeley: [University of California Press](/w/index.php?title=University_of_California_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-520-05913-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-520-05913-1)
- Rudolph, R. C. (1963), “Preliminary Notes on Sung Archaeology”,
*The Journal of Asian Studies* **22**(2): 169–177, [doi](/wiki/DOI): [10.2307/2050010](http://dx.doi.org/10.2307%2F2050010), [JSTOR](/wiki/JSTOR) [2050010](http://www.jstor.org/stable/2050010)
- Sastri, Nilakanta, K.A. (1984),
*The CōĻas*, Madras: University of Madras
- Schafer, Edward H. (1957), “War Elephants in Ancient and Medieval China”,
*Oriens* **10**(2): 289–291, [doi](/wiki/DOI): [10.2307/1579643](http://dx.doi.org/10.2307%2F1579643), [JSTOR](/wiki/JSTOR) [1579643](http://www.jstor.org/stable/1579643)
- Sen, Tansen (2003),
*Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400*, Manoa: Asian Interactions and Comparisons, a joint publication of the University of Hawaii Press and the Association for Asian Studies, [ISBN](/wiki/ISBN) [0824825934](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0824825934)
- Shen, Fuwei (1996),
*Cultural flow between China and the outside world*, Beijing: Foreign Languages Press, [ISBN](/wiki/ISBN) [7-119-00431-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7-119-00431-X)
- Sivin, Nathan (1995),
*Science in Ancient China*, Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing
- Steinhardt, Nancy Shatzman (1993), “The Tangut Royal Tombs near Yinchuan”,
*Muqarnas: an Annual on Islamic Art and Architecture* **X**: 369–381
- Sung, Tz’u (1981),
*The Washing Away of Wrongs: Forensic Medicine in Thirteenth-Century China*, translated by Brian E. McKnight, Ann Arbor: [University of Michigan Press](/w/index.php?title=University_of_Michigan_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](/wiki/ISBN) [0-89264-800-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-89264-800-7)
- Temple, Robert (1986),
*The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention*, with a foreword by Joseph Needham, New York: Simon and Schuster, [ISBN](/wiki/ISBN) [0-671-62028-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-671-62028-2)
- Veeck, Gregory; Pannell, Clifton W.; Smith, Christopher J.; Huang, Youqin (2007),
*China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change*, Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, [ISBN](/wiki/ISBN) [0742554023](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742554023)
- Wagner, Donald B. (2001), “The Administration of the Iron Industry in Eleventh-Century China”,
*Journal of the Economic and Social History of the Orient* **44**(2): 175–197, [doi](/wiki/DOI): [10.1163/156852001753731033](http://dx.doi.org/10.1163%2F156852001753731033)
- Wang, Lianmao (2000),
*Return to the City of Light: Quanzhou, an eastern city shining with the splendour of medieval culture*, Fujian People's Publishing House
- West, Stephen H. (1997), “Playing With Food: Performance, Food, and The Aesthetics of Artificiality in The Sung and Yuan”,
*Harvard Journal of Asiatic Studies* **57**(1): 67–106, [doi](/wiki/DOI): [10.2307/2719361](http://dx.doi.org/10.2307%2F2719361), [JSTOR](/wiki/JSTOR) [2719361](http://www.jstor.org/stable/2719361)
- Wright, Arthur F. (1959),
*Buddhism in Chinese History*, Stanford: [Stanford University Press](/w/index.php?title=Stanford_University_Press&action=edit&redlink=1)
- Yuan, Zheng (1994), “Local Government Schools in Sung China: A Reassessment”,
*History of Education Quarterly* **34**(2): 193–213, [doi](/wiki/DOI): [10.2307/369121](http://dx.doi.org/10.2307%2F369121), [JSTOR](/wiki/JSTOR) [369121](http://www.jstor.org/stable/369121)
[§](#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm)Đọc thêm[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=14)]
- Cotterell, Arthur. (2007),
*The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire*, London: Pimlico, tr. 304 pages., [ISBN](/wiki/ISBN) [9781845950095](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781845950095)
- Gascoigne, Bamber (2003),
*The Dynasties of China: A History*, New York: Carroll & Graf, [ISBN](/wiki/ISBN) [1-84119-791-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-84119-791-2)
- Gernet, Jacques (1982),
*A history of Chinese civilization*, Cambridge: Cambridge University Press, [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-24130-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-24130-8)
- Giles, Herbert Allen (1939).
*A Chinese biographical dictionary (Gu jin xing shi zu pu)*. Shanghai: Kelly & Walsh. (see here [[1]](http://books.google.com/books?id=BxH0PqdGTVUC&pg=RA4-PA949&lpg=RA4-PA949&dq=yo+fei#PRA4-PA949,M1)for more)
- Kruger, Rayne (2003),
*All Under Heaven: A Complete History of China*, Chichester: John Wiley & Sons, [ISBN](/wiki/ISBN) [0-470-86533-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-470-86533-4)
- Tillman, Hoyt C. and Stephen H. West (1995).
*China Under Jurchen Rule: Essays on Chin Intellectual and Cultural History*. Albany, New York: State University of New York Press.
[§](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)Liên kết ngoài[ [sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng&action=edit§ion=15)]
|
|![]()
[Nghệ thuật thời nhà Tống](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng?uselang=vi) [Song Dynasty at China Heritage Quarterly](http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=006_elm.inc&issue=006) [Song Dynasty at bcps.org](http://www.bcps.org/offices/lis/models/chinahist/song.html) [Song and Liao artwork](http://www.art-and-archaeology.com/timelines/china/song.html) [Paintings of Song, Liao and Jin dynasties](http://www.xabusiness.com/china-resources/song-liao-jin-dynasties-paintings.htm) [Song Dynasty art with video commentary](http://www.artsmia.org/art-of-asia/history/dynasty-sung.cfm)
|Tiền nhiệm:
||
|
960–1279
|Kế nhiệm:
|
|
|

X-Cache: cp1067 hit (4), cp1053 frontend hit (1)


text:
Sabetha, Kansas
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Sabetha là một thành phố thuộc quận Nemaha, tiểu bang Kansas, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 2571 người.[1]
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
Dân số các năm:
- Năm 2000: 2589 người
- Năm 2010: 2571 người
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 14 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Sabetha, Kansas
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Sabetha, Kansas
|—
| —
|
|[39°54′11″B 95°47′58″T / 39,9031°B 95,7994°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Sabetha%2C_Kansas¶ms=39.9031_N_-95.7994_E_type:city(2571)_region:US-KS_globe:earth) [Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Kansas](/wiki/Kansas) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Kansas&action=edit&redlink=1) [Quận Nemaha](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Nemaha,_Kansas) **Dân số**(2010) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/UTC-6)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) **Sabetha** là một [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận Nemaha](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Nemaha,_Kansas), tiểu bang [Kansas](/wiki/Kansas), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của xã này là 2571 người. [[1]](#cite_note-1)
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Sabetha,_Kansas&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sabetha,_Kansas&action=edit§ion=1)]
Dân số các năm:
- Năm 2000: 2589 người
- Năm 2010: 2571 người
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Sabetha,_Kansas&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sabetha,_Kansas&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 14 tháng 10 năm 2012.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

Content-Encoding: gzip

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1065 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Stazzona
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Stazzona là một đô thị ở tỉnh Como trong vùng Lombardia, có cự ly khoảng 70 km về phía bắc của Milano và khoảng 40 km về phía đông bắc của Como. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 672 người và diện tích là 7,5 km².[1]
Stazzona giáp các đô thị: Consiglio di Rumo, Dongo, Germasino.
Biến động dân số[sửa | sửa mã nguồn]

markdown:
# Stazzona
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
Thị trưởng Độ cao |m
|Diện tích |7,5 km²
|Dân số | - Tổng số (Tháng 12 năm 2004)
||672
|| - Mật độ
||90/km²
|Múi giờ Tọa độ |0344
|Mã bưu điện |22010
|**Stazzona** là một đô thị ở [tỉnh Como](/wiki/Como_(t%E1%BB%89nh)) trong vùng [Lombardia](/wiki/Lombardia), có cự ly khoảng 70 km về phía bắc của [Milano](/wiki/Milano) và khoảng 40 km về phía đông bắc của [Como](/wiki/Como). Tại thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2004](/wiki/2004), đô thị này có dân số 672 người và diện tích là 7,5 km². [[1]](#cite_note-istat-1)
Stazzona giáp các đô thị:
[Consiglio di Rumo](/wiki/Consiglio_di_Rumo), [Dongo](/w/index.php?title=Dongo,_Italy&action=edit&redlink=1), [Germasino](/wiki/Germasino).

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Thành phố trực thuộc trung ương (Việt Nam)
Thành phố trực thuộc trung ương là một đơn vị hành chính tương đương cấp tỉnh của Việt Nam. Đây là các thành phố nằm dưới sự quản lý của Trung ương, khác với các thành phố trực thuộc tỉnh nằm dưới sự quản lý của tỉnh, chỉ tương đương cấp huyện.
Mục lục
Khái quát[sửa | sửa mã nguồn]
Thành phố trực thuộc Trung ương được xếp vào hạng các đô thị loại đặc biệt hoặc đô thị loại I làm trung tâm quốc gia. Đây là các thành phố lớn, có nền kinh tế phát triển, là khu vực quan trọng về quân sự, chính trị, văn hóa, kinh tế, xã hội là động lực phát triển cho cả quốc gia chứ không còn nằm bó hẹp trong một tỉnh, hay một vùng (liên tỉnh) nữa. Các thành phố này có cơ sở hạ tầng và khoa học công nghệ phát triển, có nhiều cơ sở giáo dục bậc cao, dân cư đông, thuận lợi về giao thông vận tải.
Các thành phố trực thuộc trung ương[sửa | sửa mã nguồn]
Việt Nam hiện có 5 thành phố trực thuộc Trung ương, gồm:
Các đơn vị hành chính trực thuộc[sửa | sửa mã nguồn]
Dưới thành phố trực thuộc Trung ương có các đơn vị hành chính cấp huyện vùng nông thôn (huyện) và vùng đô thị (quận, thị xã). Các quận hợp thành khu vực nội thành của thành phố. Dưới quận là các phường. Các huyện hợp thành vùng ngoại thành. Dưới huyện là các xã, thị trấn.
Hiện nay, Thủ đô Hà Nội là thành phố trực thuộc Trung ương duy nhất có đơn vị hành chính trực thuộc là thị xã (thị xã Sơn Tây). Trước đây từng có trường hợp như vậy: Kiến An và Đồ Sơn từng là thị xã trực thuộc thành phố Hải Phòng, nhưng nay đã trở thành các quận của Hải Phòng.
Nâng cấp[sửa | sửa mã nguồn]
- Các tỉnh đã có quyết định của Bộ chính trị xây dựng thành thành phố trực thuộc trung ương là:
- Các tỉnh đang có đề án chia tách thành tỉnh mới và thành phố thuộc trung ương (trên cơ sở thành phố thuộc tỉnh) là:
- Các tỉnh đang có đề án chuyển thành thành phố trực thuộc Trung ương là:
- Bình Dương (2015-2020) (lấy thành phố mới Bình Dương làm trung tâm)[7][8]
- Thái Nguyên (trước năm 2020) (lấy thành phố Thái Nguyên làm trung tâm)[9][10]
- Ninh Bình (lấy các thành phố Ninh Bình-Tam Điệp làm trung tâm)[11]
- Bắc Ninh (lấy thành phố Bắc Ninh làm trung tâm[12]
- Quảng Ninh (lấy thành phố Hạ Long làm trung tâm)[13]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Phân cấp hành chính Việt Nam
- Thành phố (Việt Nam)
- Tỉnh (Việt Nam)
- Danh sách đơn vị hành chính cấp huyện của Việt Nam
- Quận (Việt Nam)
- Thành phố trực thuộc tỉnh (Việt Nam)
- Thị xã (Việt Nam)
- Huyện (Việt Nam)
- Phường (Việt Nam)
- Danh sách thị trấn tại Việt Nam
- Thị trấn (Việt Nam)
- Thị trấn nông trường
- Xã (Việt Nam)
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ tổng điều tra dân số 2013
- ^ Xây dựng Thừa Thiên-Huế thành TP trực thuộc TW
- ^ Bộ Chính trị đồng ý xây dựng tỉnh Khánh Hòa trở thành đô thị trực thuộc Trung ương và xây dựng Đặc khu kinh tế - hành chính Bắc Vân Phong
- ^ “Khánh Hòa tập trung khai thác thế mạnh du lịch, kinh tế biển”. Báo Điện tử Chính Phủ nước CHXNCN Việt Nam. Truy cập 15 tháng 2 năm 2015.
- ^ theo kết luận số 60-KL/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 27/11/2009 về đề án "Xây dựng Buôn Ma Thuột thành đô thị trung tâm vùng Tây Nguyên"
- ^ “Đà Lạt mở rộng hơn, thành đô thị loại I”. Báo Đất Việt. Truy cập 24 tháng 8 năm 2014.
- ^ Báo Bình Dương Điện Tử
- ^ Chạy đua nâng cấp đô thị - Chay dua nang cap do thi - Saigon Times Online - Thời báo Kinh tế Sài gòn - Thoi bao Kinh te Sai gon
- ^ [1]
- ^ [2]
- ^ Báo cáo phương án quy hoạch chung Tp.Ninh Bình đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
- ^ http://www.vietnamplus.vn/trao-quyet-dinh-cong-nhan-thanh-pho-bac-ninh-la-do-thi-loai-2/275091.vnp Trao quyết định công nhận thành phố Bắc Ninh là đô thị loại 2
- ^ Quảng Ninh: quyết tâm để đưa nghị quyết HĐND tỉnh vào cuộc sống Tuấn Điệp 19/10/2011 1:55:00 CH

markdown:
# Thành phố trực thuộc trung ương (Việt Nam)
[Thành phố trực thuộc Trung ương](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_Trung_%C6%B0%C6%A1ng&redirect=no)) [Thành phố trực thuộc trung ương (định hướng)](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)). **Thành phố trực thuộc trung ương** là một đơn vị hành chính tương đương cấp tỉnh của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Đây là các [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91) nằm dưới sự quản lý của [Trung ương](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam), khác với các [thành phố trực thuộc tỉnh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_t%E1%BB%89nh_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) nằm dưới sự quản lý của [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh), chỉ tương đương cấp huyện.
## Mục lục
## Khái quát[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&action=edit§ion=1)]
Thành phố trực thuộc Trung ương được xếp vào hạng các đô thị loại đặc biệt hoặc đô thị loại I làm trung tâm quốc gia. Đây là các thành phố lớn, có nền
[kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) phát triển, là khu vực quan trọng về quân sự, chính trị, văn hóa, kinh tế, xã hội là động lực phát triển cho cả quốc gia chứ không còn nằm bó hẹp trong một tỉnh, hay một vùng (liên tỉnh) nữa. Các thành phố này có cơ sở hạ tầng và khoa học công nghệ phát triển, có nhiều cơ sở giáo dục bậc cao, dân cư đông, thuận lợi về giao thông vận tải.
## Các thành phố trực thuộc trung ương[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&action=edit§ion=2)] [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) hiện có 5 thành phố trực thuộc Trung ương, gồm:
|Tên thành phố||Diện tích
|
(km²)
|Dân số
|
(người) (2013)
|Mật độ
|
(người/km²)
|Số quận||số huyện||Thị xã||Ghi chú|
|
|[Đà Nẵng](/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng) [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng) [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) [Tổng số](/wiki/T%E1%BB%95ng)
## Các đơn vị hành chính trực thuộc[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&action=edit§ion=3)]
Dưới thành phố trực thuộc Trung ương có các đơn vị hành chính cấp huyện vùng
[nông thôn](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_qu%C3%AA) ( [huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_(Vi%E1%BB%87t_Nam))) và vùng [đô thị](/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B) ( [quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn), [thị xã](/wiki/Th%E1%BB%8B_x%C3%A3_(Vi%E1%BB%87t_Nam))). Các quận hợp thành khu vực nội thành của thành phố. Dưới quận là các [phường](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng). Các huyện hợp thành vùng ngoại thành. Dưới huyện là các [xã](/wiki/X%C3%A3), [thị trấn](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n_(Vi%E1%BB%87t_Nam)).
Hiện nay, Thủ đô
[Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) là thành phố trực thuộc Trung ương duy nhất có đơn vị hành chính trực thuộc là thị xã (thị xã [Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)). Trước đây từng có trường hợp như vậy: [Kiến An](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_An) và [Đồ Sơn](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_S%C6%A1n) từng là thị xã trực thuộc thành phố Hải Phòng, nhưng nay đã trở thành các quận của Hải Phòng.
## Nâng cấp[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&action=edit§ion=4)]
- Các tỉnh đã có quyết định của
[Bộ chính trị](/wiki/B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam)xây dựng thành thành phố trực thuộc trung ương là:
- Các tỉnh đang có đề án chia tách thành tỉnh mới và thành phố thuộc trung ương (trên cơ sở thành phố thuộc tỉnh) là:
- Các tỉnh đang có đề án chuyển thành thành phố trực thuộc Trung ương là:
[Bình Dương](/wiki/B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)(2015-2020) (lấy [thành phố mới Bình Dương](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_m%E1%BB%9Bi_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)làm trung tâm) [[7]](#cite_note-7) [[8]](#cite_note-8) [Thái Nguyên](/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn)(trước năm 2020) (lấy thành phố [Thái Nguyên](/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91))làm trung tâm) [[9]](#cite_note-9) [[10]](#cite_note-10) [Ninh Bình](/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)(lấy các [thành phố Ninh Bình](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Ninh_B%C3%ACnh)- [Tam Điệp](/wiki/Tam_%C4%90i%E1%BB%87p)làm trung tâm) [[11]](#cite_note-11) [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh)(lấy thành phố Bắc Ninh làm trung tâm [[12]](#cite_note-12) [Quảng Ninh](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh)(lấy thành phố [Hạ Long](/wiki/H%E1%BA%A1_Long)làm trung tâm) [[13]](#cite_note-13)
-
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&action=edit§ion=5)] [Phân cấp hành chính Việt Nam](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Thành phố (Việt Nam)](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Tỉnh (Việt Nam)](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Danh sách đơn vị hành chính cấp huyện của Việt Nam](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_c%E1%BA%A5p_huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Quận (Việt Nam)](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Thành phố trực thuộc tỉnh (Việt Nam)](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_t%E1%BB%89nh_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Thị xã (Việt Nam)](/wiki/Th%E1%BB%8B_x%C3%A3_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Huyện (Việt Nam)](/wiki/Huy%E1%BB%87n_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Phường (Việt Nam)](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Danh sách thị trấn tại Việt Nam](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n_t%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Thị trấn (Việt Nam)](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Thị trấn nông trường](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n_n%C3%B4ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) [Xã (Việt Nam)](/wiki/X%C3%A3_(Vi%E1%BB%87t_Nam))
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&action=edit§ion=6)] [^](#cite_ref-1) [tổng điều tra dân số 2013](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&idmid=3&ItemID=15571) [^](#cite_ref-2) [Xây dựng Thừa Thiên-Huế thành TP trực thuộc TW](http://www.nld.com.vn/20090516013621273P0C1002/xay-dung-thua-thienhue-thanh-thanh-pho-truc-thuoc-trung-uong.htm) [^](#cite_ref-3) [Bộ Chính trị đồng ý xây dựng tỉnh Khánh Hòa trở thành đô thị trực thuộc Trung ương và xây dựng Đặc khu kinh tế - hành chính Bắc Vân Phong](http://www.khanhhoa.gov.vn/?ArticleId=6c191a93-9edf-45b8-a8a8-e99f78524ae6) [^](#cite_ref-4) [“Khánh Hòa tập trung khai thác thế mạnh du lịch, kinh tế biển”](http://baodientu.chinhphu.vn/Home/Khanh-Hoa-tap-trung-khai-thac-the-manh-du-lich-kinh-te-bien/201211/155756.vgp). Báo Điện tử Chính Phủ nước CHXNCN Việt Nam. Truy cập 15 tháng 2 năm 2015. **theo kết luận số 60-KL/TW của** [^](#cite_ref-5) [Bộ Chính trị](/wiki/B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))ban hành ngày 27/11/2009 về đề án "Xây dựng Buôn Ma Thuột thành đô thị trung tâm vùng Tây Nguyên" [^](#cite_ref-6) [“Đà Lạt mở rộng hơn, thành đô thị loại I”](http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/da-lat-mo-rong-hon-thanh-do-thi-loai-i-3045366/). Báo Đất Việt. Truy cập 24 tháng 8 năm 2014. [^](#cite_ref-7) [Báo Bình Dương Điện Tử](http://www.baobinhduong.org.vn/detail.aspx?Item=41403) [^](#cite_ref-8) [Chạy đua nâng cấp đô thị - Chay dua nang cap do thi - Saigon Times Online - Thời báo Kinh tế Sài gòn - Thoi bao Kinh te Sai gon](http://www.thesaigontimes.vn/Home/dothi/quyhoach/39931/) [^](#cite_ref-9) [[1]](http://cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=117450782) [^](#cite_ref-10) [[2]](http://www.thainguyencity.gov.vn/home/news/?44/Thong-tin-chung-ve-Thanh-pho-Thai-Nguyen.htm) [^](#cite_ref-11) [Báo cáo phương án quy hoạch chung Tp.Ninh Bình đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.](http://baoninhbinh.org.vn/bao-cao-phuong-an-quy-hoach-chung-tpninh-binh-den-nam-2030-tam-nhin-den-nam-2050-20110807085300000p2c20.htm) [^](#cite_ref-12) [http://www.vietnamplus.vn/trao-quyet-dinh-cong-nhan-thanh-pho-bac-ninh-la-do-thi-loai-2/275091.vnp Trao quyết định công nhận thành phố Bắc Ninh là đô thị loại 2](http://www.vietnamplus.vn/trao-quyet-dinh-cong-nhan-thanh-pho-bac-ninh-la-do-thi-loai-2/275091.vnp) [^](#cite_ref-13) [Quảng Ninh: quyết tâm để đưa nghị quyết HĐND tỉnh vào cuộc sống](http://www.quangninh.gov.vn/vi-VN/Trang/tin%20chi%20tiet.aspx?newsid=9373&cid=13&dt=2011-10-19)Tuấn Điệp 19/10/2011 1:55:00 CH
|
|

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


text:
Xa lộ Liên tiểu bang 79
Xa lộ Liên tiểu bang 81 (tiếng Anh: Interstate 81 hay viết tắc là I-81) là một xa lộ liên tiểu bang nội tiểu bang tại miền đông Hoa Kỳ, kéo dài từ Xa lộ Liên tiểu bang 77 tại Charleston, West Virginia đến Xa lộ Pennsylvania 5 và hành lang Xa lộ Pennsylvania 290 tại Erie, Pennsylvania. Đây là một xa lộ huyết mạch chính yếu đi qua phía tây tiểu bang Pennsylvania và West Virginia, cũng đóng vai trò như một hành lang xa lộ quan trọng đến thành phố Buffalo, New York và biên giới Canada.
Tại West Virginia, Xa lộ Liên tiểu bang 79 có tên gọi là Xa lộ cao tốc Jennings Randolph. Tại ba quận cực bắc nhất, xa lộ được cắm biển là một phần thuộc Hành lang Xa lộ Kỹ thuật cao. Qua phần lớn tiểu bang Pennsylvania, nó có tên là Xa lộ Raymond P. Shafer.
Mô tả xa lộ[sửa | sửa mã nguồn]
Trừ điểm đầu phía bắc, I-79 nằm trên Cao nguyên Allegheny. Mặc dù địa hình có ghồ ghề, con đường tương đối bằng phẳng. Phần lớn xa lộ này nằm trên độ cao khoảng 1000 đến 1200 bộ (300 đến 360 mét) trên mực nước biển. Cũng có một số đoạn gần hai điểm đầu có độ cao thấp hơn và các đoạn cao hơn ở gần Sutton, West Virginia. Tại các khu vực đồi núi, con đường bằng phẳng được xây dựng đi theo các khúc cong quanh đồi dọc theo các đỉnh núi hay các thung lũng và sông.[2]
I-79 bắt đầu tại một nút giao thông lập thể ba chiều với Xa lộ Liên tiểu bang 77 dọc theo bờ tây bắc của Sông Elk ngay đông bắc Charleston. Khoảng 67 dặm (108 km) đầu tiên của nó đến một điểm ngay phía nam Flatwoods, I-79 nằm trong lưu vực của Sông Elk là nơi nước đổ vào trong Sông Kanawha. Nó qua Sông Elk hai lần — tại Frametown và Sutton - và không bao giờ chạy xa con sông từ 15 đến 20 dặm (25 đến 30 km).[2][3]
Từ Sutton đi hướng bắc, Xa lộ Liên tiểu bang 79 chạy gần như song song với con đường của Quốc lộ Hoa Kỳ 19. Từ khu vực giữa Washington và Xã Cranberry, Pennsylvania, I-79 đã thay thế chức năng của con đường tiền nhiệm của mình. Chỉ trong đoạn nằm trong địa giới thành phố Pittsburgh, Quốc lộ Hoa Kỳ 19 mới đảm nhận một số lượng xe cộ đáng kể trên chính con đường nó.
Các xa lộ phụ trợ[sửa | sửa mã nguồn]
- Xa lộ Liên tiểu bang 279 đi hướng đông nam từ Xa lộ Liên tiểu bang 79 tại các khu ngoại ô phía bắc của thành phố Pittsburgh đến Xa lộ Liên tiểu bang 376 tại phố chính thành phố Pittsburgh.
- Xa lộ Liên tiểu bang 579 đi hướng nam từ Xa lộ Liên tiểu bang 279 tại phía bắc thành phố Pittsburgh đến Cầu Liberty và Đại lộ Đồng Minh ngay ở phía đông phố chính thành phố Pittsburgh.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă “Route Log and Finder List - Interstate System - table 1”. Federal Highway Administration. 31 tháng 10 năm 2002. Truy cập ngày 9 tháng 7 năm 2007.
- ^ a ă United States Geological Survey topographic maps and aerial photos, accessed via Terraserver-USA
- ^ National Atlas of the United States, Hydrologic Units (Watersheds) GIS data

markdown:
# Xa lộ Liên tiểu bang 79
|
|Xa lộ Liên tiểu bang 79
|
|Thông tin về xa lộ
|
|Chiều dài: |343,24 dặm (552,39 km)
|
|
|Các điểm giao tiếp chính
|
|Đầu nam: |
|![]()
[I-77](/wiki/Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_77)tại [Charleston, WV](/wiki/Charleston,_T%C3%A2y_Virginia) [I-68](/wiki/Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_68) gần [Morgantown, WV](/wiki/Morgantown,_T%C3%A2y_Virginia)
[I-70](/wiki/Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_70) gần [Washington, PA](/w/index.php?title=Washington,_PA&action=edit&redlink=1)
[I-76](/wiki/Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_76) / [Penn Tkp](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_thu_ph%C3%AD_Pennsylvania&action=edit&redlink=1) gần [Pittsburgh, PA](/w/index.php?title=Pittsburgh,_PA&action=edit&redlink=1)
[I-80](/wiki/Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_80) gần [Mercer, PA](/w/index.php?title=Mercer,_PA&action=edit&redlink=1)
[I-90](/wiki/Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_90) gần [Erie, PA](/w/index.php?title=Erie,_PA&action=edit&redlink=1) **Đầu bắc:** ![ PA-5.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/PA-5.svg/18px-PA-5.svg.png)
![ PA-5.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/PA-5.svg/18px-PA-5.svg.png)
![ PA-290.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/PA-290.svg/22px-PA-290.svg.png)
![ PA-290.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/PA-290.svg/22px-PA-290.svg.png)
[PA 5](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Pennsylvania_5&action=edit&redlink=1)/ [PA 290](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Pennsylvania_290&action=edit&redlink=1)tại [Erie, PA](/w/index.php?title=Erie,_PA&action=edit&redlink=1) **Liên kết đến hệ thống** [Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang) [Chính yếu](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_xa_l%E1%BB%99_li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang)• [Phụ trợ](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_xa_l%E1%BB%99_li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_ph%E1%BB%A5)• [Thương mại](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_xa_l%E1%BB%99_th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_thu%E1%BB%99c_H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang) **Xa lộ Liên tiểu bang 81** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Interstate 81* hay viết tắc là **I-81**) là một [xa lộ liên tiểu bang](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang) [nội tiểu bang](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_xa_l%E1%BB%99_li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_ch%E1%BB%89_n%E1%BA%B1m_trong_m%E1%BB%99t_ti%E1%BB%83u_bang) tại miền đông [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), kéo dài từ [Xa lộ Liên tiểu bang 77](/wiki/Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_77) tại [Charleston, West Virginia](/wiki/Charleston,_T%C3%A2y_Virginia) đến [Xa lộ Pennsylvania 5](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Pennsylvania_5&action=edit&redlink=1) và hành lang [Xa lộ Pennsylvania 290](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Pennsylvania_290&action=edit&redlink=1) tại [Erie, Pennsylvania](/wiki/Erie,_Pennsylvania). Đây là một xa lộ huyết mạch chính yếu đi qua phía tây tiểu bang [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania) và [West Virginia](/wiki/T%C3%A2y_Virginia), cũng đóng vai trò như một hành lang xa lộ quan trọng đến thành phố [Buffalo, New York](/wiki/Buffalo,_New_York) và biên giới [Canada](/wiki/Canada).
Tại West Virginia, Xa lộ Liên tiểu bang 79 có tên gọi là
**. Tại ba quận cực bắc nhất, xa lộ được cắm biển là một phần thuộc Hành lang Xa lộ Kỹ thuật cao. Qua phần lớn tiểu bang Xa lộ cao tốc Jennings Randolph** [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania), nó có tên là **.** [Xa lộ](/wiki/Xa_l%E1%BB%99) [Raymond P. Shafer](/w/index.php?title=Raymond_P._Shafer&action=edit&redlink=1)
## Mô tả xa lộ[
[sửa](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_79&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_79&action=edit§ion=1)]
|
|[km](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t) [West Virginia](/wiki/T%C3%A2y_Virginia) [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania)
Trừ điểm đầu phía bắc, I-79 nằm trên
[Cao nguyên Allegheny](/w/index.php?title=Cao_nguy%C3%AAn_Allegheny&action=edit&redlink=1). Mặc dù địa hình có ghồ ghề, con đường tương đối bằng phẳng. Phần lớn xa lộ này nằm trên độ cao khoảng 1000 đến 1200 bộ (300 đến 360 mét) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n). Cũng có một số đoạn gần hai điểm đầu có độ cao thấp hơn và các đoạn cao hơn ở gần [Sutton, West Virginia](/w/index.php?title=Sutton,_West_Virginia&action=edit&redlink=1). Tại các khu vực đồi núi, con đường bằng phẳng được xây dựng đi theo các khúc cong quanh đồi dọc theo các đỉnh núi hay các thung lũng và sông. [[2]](#cite_note-topos-2)
I-79 bắt đầu tại một
[nút giao thông lập thể](/wiki/N%C3%BAt_giao_th%C3%B4ng_l%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83) ba chiều với [Xa lộ Liên tiểu bang 77](/wiki/Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_77) dọc theo bờ tây bắc của [Sông Elk](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Elk_(T%C3%A2y_Virginia)&action=edit&redlink=1) ngay đông bắc [Charleston](/wiki/Charleston,_T%C3%A2y_Virginia). Khoảng 67 dặm (108 km) đầu tiên của nó đến một điểm ngay phía nam [Flatwoods](/w/index.php?title=Flatwoods,_WV&action=edit&redlink=1), I-79 nằm trong lưu vực của Sông Elk là nơi nước đổ vào trong [Sông Kanawha](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Kanawha&action=edit&redlink=1). Nó qua Sông Elk hai lần — tại [Frametown](/w/index.php?title=Frametown,_West_Virginia&action=edit&redlink=1) và [Sutton](/w/index.php?title=Sutton,_WV&action=edit&redlink=1) - và không bao giờ chạy xa con sông từ 15 đến 20 dặm (25 đến 30 km). [[2]](#cite_note-topos-2) [[3]](#cite_note-watersheds-3)
Từ
[Sutton](/w/index.php?title=Sutton,_West_Virginia&action=edit&redlink=1) đi hướng bắc, Xa lộ Liên tiểu bang 79 chạy gần như song song với con đường của [Quốc lộ Hoa Kỳ 19](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_Hoa_K%E1%BB%B3_19&action=edit&redlink=1). Từ khu vực giữa [Washington](/wiki/Washington,_Pennsylvania) và [Xã Cranberry](/wiki/X%C3%A3_Cranberry,_Qu%E1%BA%ADn_Butler,_Pennsylvania), [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania), I-79 đã thay thế chức năng của con đường tiền nhiệm của mình. Chỉ trong đoạn nằm trong địa giới thành phố [Pittsburgh](/wiki/Pittsburgh), Quốc lộ Hoa Kỳ 19 mới đảm nhận một số lượng xe cộ đáng kể trên chính con đường nó.
## Các xa lộ phụ trợ[
[sửa](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_79&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_79&action=edit§ion=2)] [Xa lộ Liên tiểu bang 279](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_279&action=edit&redlink=1)đi hướng đông nam từ Xa lộ Liên tiểu bang 79 tại các khu ngoại ô phía bắc của thành phố [Pittsburgh](/wiki/Pittsburgh)đến [Xa lộ Liên tiểu bang 376](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_376&action=edit&redlink=1)tại phố chính thành phố Pittsburgh. [Xa lộ Liên tiểu bang 579](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_579&action=edit&redlink=1)đi hướng nam từ Xa lộ Liên tiểu bang 279 tại phía bắc thành phố Pittsburgh đến [Cầu Liberty](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Liberty_(Pittsburgh)&action=edit&redlink=1)và Đại lộ Đồng Minh ngay ở phía đông phố chính thành phố Pittsburgh.
|
|
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_79&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_79&action=edit§ion=3)]
- ^
**a** **ă** [“Route Log and Finder List - Interstate System - table 1”](http://www.fhwa.dot.gov/reports/routefinder/table1.cfm). [Federal Highway Administration](/w/index.php?title=Federal_Highway_Administration&action=edit&redlink=1). 31 tháng 10 năm 2002. Truy cập ngày 9 tháng 7 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [United States Geological Survey](/wiki/United_States_Geological_Survey) [topographic maps](/w/index.php?title=Topographic_map&action=edit&redlink=1)and [aerial photos](/w/index.php?title=Aerial_photo&action=edit&redlink=1), accessed via [Terraserver-USA](/w/index.php?title=Terraserver-USA&action=edit&redlink=1) [^](#cite_ref-watersheds_3-0) [National Atlas of the United States](/w/index.php?title=National_Atlas_of_the_United_States&action=edit&redlink=1), [Hydrologic Units (Watersheds) GIS data](http://nationalatlas.gov/atlasftp.html#hucs00m)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_79&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_79&action=edit§ion=4)]
|
|![]()
[Xa lộ Liên tiểu bang 79](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Interstate_79?uselang=vi)
|
|


text:
cornuto
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Danh từ
1.3
Tham khảo
§
Tiếng Anh
[
sửa
]
§
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/kɔr.ˈnuː.ˌtoʊ/
§
Danh từ
[
sửa
]
cornuto
/kɔr.ˈnuː.ˌtoʊ/
Người
chồng
bị
cắm sừng
.
§
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
http://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=cornuto&oldid=1350874
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Deutsch
English
Español
Français
Galego
Italiano
한국어
မြန်မာဘာသာ
Polski
Русский
తెలుగు
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 04:57 ngày 12 tháng 12 năm 2011.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

markdown:
# cornuto
Từ điển mở Wiktionary
[§](#Ti.E1.BA.BFng_Anh)Tiếng Anh[ [sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
[§](#C.C3.A1ch_ph.C3.A1t_.C3.A2m)Cách phát âm[ [sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
[§](#Danh_t.E1.BB.AB)Danh từ[ [sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **cornuto** [/kɔr.ˈnuː.ˌtoʊ/](/wiki/Wiktionary:IPA)
[§](#Tham_kh.E1.BA.A3o)Tham khảo[ [sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
diagonale
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Pháp[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Tính từ[sửa]
diagonale /dja.ɡɔ.nal/
- (Toán học) Chéo.
- Matrice diagonale — ma trận chéo
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# diagonale
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-fra-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)]
|
|Số ít |
|Số nhiều
|
|Giống đực |
|diagonale |
|diagonale
|
|Giống cái |
|diagonale |
|diagonale **diagonale** [/dja.ɡɔ.nal/](/wiki/Wiktionary:IPA)
- (
*Toán học*) [Chéo](/wiki/ch%C3%A9o). *Matrice*— ma trận chéo **diagonale**
-
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


text:
frø
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Na Uy[sửa]
Danh từ[sửa]
frø gđ
- Hạt giống.
- Om våren sår vi frø.
- Planten har satt frø.
- å gå i frø — Khô dần, héo dần.
- Mầm, mầm mống.
- Han hadde sådd et frø av tvil i meg.
Động từ[sửa]
frø
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# frø
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Na Uy[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-nor-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)]
|Xác định||Bất định|
|Số ít||
|frø |
|**frø** [frøa](/w/index.php?title=fr%C3%B8a&action=edit&redlink=1), [frøene](/w/index.php?title=fr%C3%B8ene&action=edit&redlink=1) **frø** gđ [Hạt giống](/w/index.php?title=h%E1%BA%A1t_gi%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1). *Om våren sår vi* **frø**. *Planten har satt* **frø**. *å gå i*— Khô dần, héo dần. **frø**
-
[Mầm](/wiki/m%E1%BA%A7m), [mầm mống](/wiki/m%E1%BA%A7m_m%E1%BB%91ng). *Han hadde sådd et* **frø**av tvil i meg.
-
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)]
|
|Các dạng
|Nguyên mẫu||
|[frør](/w/index.php?title=fr%C3%B8r&action=edit&redlink=1) [frødde](/w/index.php?title=fr%C3%B8dde&action=edit&redlink=1) [frødd](/w/index.php?title=fr%C3%B8dd&action=edit&redlink=1) **frø**
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1068 frontend miss (0)