text:
Nhà Minh
Nhà Minh (chữ Hán: 明朝, Hán Việt: Minh triều; 23 tháng 1 năm 1368 - 25 tháng 4 năm 1644 [chú thích 1]) là triều đại cuối cùng do người Hán kiến lập trong lịch sử Trung Quốc. Năm 1368, Chu Nguyên Chương sau khi tiêu diệt các thế lực quần hùng, tại phủ Ứng Thiên đăng cơ, quốc hiệu Đại Minh[2], do hoàng thất họ Chu, nên còn được gọi là Chu Minh[3]. Đầu thời kiến quốc, Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương định đô tại phủ Ứng Thiên (nay là Nam Kinh), đến năm Vĩnh Lạc thứ 19 (1421), Minh Thành Tổ Chu Đệ dời đô đến phủ Thuận Thiên (nay là Bắc Kinh), kinh sư cũ đổi thành Nam Kinh[3].
Thời kỳ đầu triều Minh, qua chính sách nghỉ ngơi lại sức của Chu Nguyên Chương, quốc lực triều Minh khôi phục nhanh chóng, sử xưng Hồng Vũ chi trị[4]. Đến thời kỳ Minh Thành Tổ Chu Đệ, quốc thế đạt đỉnh, những năm Vĩnh Lạc khoa trương lãnh thổ, còn phái khiển Trịnh Hòa bảy lần hạ Tây Dương, học giả hiện đại gọi là Vĩnh Lạc thịnh thế. Sau đó, thời kỳ Nhân Tông và Tuyên Tông cũng là thời hưng thịnh, sử xưng Nhân Tuyên chi trị. Tuy nhiên, thời kỳ Anh Tông và Cảnh Thái Đế, trải qua sự biến Thổ Mộc bảo, quốc lực trung suy[4]. Sau khi Thế Tông đăng cơ, phát sinh tranh chấp Đại lễ nghị, sau khi thanh trừ thế lực hoạn quan và quyền thần hoàng đế tổng quản triều cương, thực hành Gia Tĩnh tân chính, song sau này không quan tâm triều chính. Sau khi Minh Thế Tông từ trần, trải qua Long Khánh tân chính và Vạn Lịch trung hưng, quốc lực được khôi phục. Trung kỳ thời Thần Tông, hoàng đế dần lơ đãng triều chính, sử xưng Vạn Lịch đãi chính, bắt đầu chính trị hỗn loạn thời vãn Minh. Thời Hi Tông, đám hoạn quan làm loạn triều cương, sau khi Tư Tông kế vị thì bị diệt trừ. Tuy nhiên, do Tư Tông có quyết sách sai lầm, cùng với nội ưu ngoại hoạn, triều Minh cuối cùng mất vào tay Lý Tự Thành vào năm 1644. Sau đó, chính quyền Nam Minh rồi Minh Trịnh tiếp tục tồn tại trong mấy thập niên, kết thúc khi triều Thanh chiếm lĩnh Đài Loan.
Lãnh thổ triều Minh bao quát khu vực phía nam Vạn Lý Trường Thành và tỉnh Liêu Ninh hiện nay. Trong những năm đầu, quyền tông chủ của nhà Minh mở rộng đến biển Nhật Bản, Ngoại Hưng An Lĩnh và lưu vực Hắc Long Giang, sau đó suy giảm còn khu vực Liêu Hà. Triều Minh từng đặt cơ cấu ki mi tại Đông Bắc Trung Quốc ngày nay, đông bộ Tân Cương và Tây Tạng.[5] Tuy nhiên, tồn tại tranh nghị lớn về vấn đề triều Minh thực tế thống trị Tây Tạng. Thời kỳ Minh Thành Tổ, triều Minh từng chinh phục và thống trị An Nam (nay là miền bắc Việt Nam) trong một thời gian ngắn. Căn cứ theo "Minh thực lục", nhân khẩu triều Minh đạt đỉnh vào năm Thành Hóa thứ 15 (1479) với hơn 70 triệu người[6], song có nhiều học giả cho rằng đương thời tồn tại giấu giếm hộ khẩu với số lượng lớn, do đó nhận định đỉnh cao nhân khẩu thực tế là trên 100 triệu[7]. Thời Minh, thủ công nghiệp và kinh tế thương phẩm phồn vinh, xuất hiện tập trấn thương nghiệp và manh nha tư bản chủ nghĩa, văn hóa nghệ thuật hiện ra xu thế thế tục hóa[8].
Mục lục
- 1 Lịch sử
- 1.1 Kiến quốc và thống nhất
- 1.2 Hoàng quyền tập trung và Kiến Văn tước phiên
- 1.3 Vĩnh Lạc thịnh thế và Nhân-Tuyên chi trị
- 1.4 Thổ Mộc chi biến và Hoằng Trị trung hưng
- 1.5 Nội loạn và Bắc Lỗ Nam Oa
- 1.6 Cải cách trung hưng
- 1.7 Vạn Lịch đãi chính và đảng tranh
- 1.8 Nguy cơ kinh tế và Nội ưu ngoại hoạn
- 1.9 Nam Minh và Minh Trịnh
- 2 Cương vực
- 3 Phân chia hành chính
- 4 Chế độ chính trị
- 5 Ngoại giao
- 6 Quân sự
- 7 Nhân khẩu
- 8 Kinh tế
- 9 Văn hóa
- 10 Xã hội
- 11 Danh sách đế vương
- 12 Xem thêm
- 13 Chú thích
- 14 Tham khảo
- 15 Đọc thêm
- 16 Liên kết ngoài
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Kiến quốc và thống nhất[sửa | sửa mã nguồn]
Cuối thời Nguyên, quan viên tham ô, quý tộc hủ hóa, triều chính hủ bại. Nhằm loại trừ thâm hụt ngân sách, triều đình tăng nặng thu thuế, đồng thời in tùy tiện lượng lớn tiền mới "Chí chính bảo sao". Kết quả gây nên lạm phát, cộng thêm các loại thiên tai diễn ra thường xuyên khiến dân chúng khó mà sinh tồn. Năm 1351, Nguyên Thuận Đế phái Giả Lỗ trị lý Hoàng Hà, trưng dụng 20 vạn người từ các địa phương. Tháng năm cùng năm, tín đồ Bạch Liên giáo là Hàn Sơn Đồng và Lưu Phúc Thông kích động dân chúng chịu nhiều tổn thất do thiên tai và bị đốc công ngược đãi tiến hành phản Nguyên khởi sự. Họ lập nên Quân Khăn Đỏ, hay Hồng Cân quân, chiếm cứ các khu vực Hà Nam và An Huy[9]. Quân Khăn Đỏ cùng nghĩa quân các địa phương liên tiếp khởi sự, thế lực khuếch trương đến khu vực Hoa Trung, Hoa Nam. Sang năm 1352, Quách Tử Hưng thuộc Quân Khăn Đỏ tập hợp dân chúng khởi nghĩa, công chiếm Hào Châu (nay là Phượng Dương, An Huy). Không lâu sau, một người Phượng Dương xuất thân nông dân là Chu Nguyên Chương đi theo Quách Tử Hưng, nhiều lần lập chiến công, được Quách Tử Hưng trọng thị và tín nhiệm. Sau đó, Chu Nguyên Chương rời Hào Châu, phát triển thế lực riêng[9][10].
Năm 1356, Chu Nguyên Chương suất binh chiếm lĩnh Kim Lăng (nay là Nam Kinh, Giang Tô), đổi thành Ứng Thiên phủ, đồng thời chiếm cứ một số địa điểm quân sự trọng yếu nằm quanh đó. Chu Nguyên Chương chấp thuận kiến nghị "cao trúc tường, quảng tích lương, hoãn xưng vương" của mưu sĩ Chu Thăng, trải qua vài năm nỗ lực, thực lực quân sự và kinh tế nhanh chóng lớn mạnh. Năm 1360, Chu Nguyên Chương và một thủ lĩnh khởi nghĩa khác là Trần Hữu Lượng tiến hành giao chiến tại Long Loan thuộc tây bắc Tập Khánh, thế lực Trần Hữu Lượng đại bại và phải đào thoát đến Giang Châu (nay thuộc Cửu Giang, Giang Tây). Năm 1363, thông qua Thủy chiến tại hồ Bà Dương, thế lực Trần Hữu Lượng về cơ bản bị tiêu diệt. Năm 1367, Chu Nguyên Chương tự xưng Ngô Vương, suất quân chiếm lĩnh Bình Giang (nay là Tô Châu, Giang Tô), diệt một thủ lĩnh khởi nghĩa lớn mạnh khác là Trương Sĩ Thành. Cùng năm, Chu Nguyên Chương tiêu diệt Phương Quốc Trân cát cứ tại duyên hải Chiết Giang[9].
Tháng 1 năm 1368, Chu Nguyên Chương xưng đế tại Nam Kinh, tức Minh Thái Tổ, niên hiệu Hồng Vũ, triều Minh được kiến lập. Sau đó, thừa cơ triều đình Nguyên có xung đột nội bộ, quân Minh tiến hành Bắc phạt và Tây chinh, trong cùng năm công chiếm Đại Đô (nay là Bắc Kinh) của Nguyên, triều Nguyên triệt thoát khỏi Trung Nguyên, sử xưng Bắc Nguyên. Sau đó, quân Minh tiêu diệt thế lực Minh Ngọc Trân tại Tứ Xuyên vào năm 1371, đến năm 1381 thì tiêu diệt Lương vương của Nguyên vẫn chiếm cứ Vân Nam. Năm 1387, nhà Minh xuất quân thu phục Liêu Đông, đánh bại Ngạch Cáp Xuất. Cuối cùng, đến năm 1388, quân Minh xâm nhập Mạc Bắc (phía bắc sa mạc Gobi) tấn công và đánh bại Bắc Nguyên. Trung Quốc đến đây ổn định[9].
Hoàng quyền tập trung và Kiến Văn tước phiên[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi bình định thiên hạ, Minh Thái Tổ đại phong công thần, song do tính cách đa nghi nên ông có nghi kị với những công thần này. Minh Thái Tổ dựa vào đại án Hồ Duy Dung và Lam Ngọc, gần như đem toàn bộ công thần diệt trừ[11]. Thừa tướng Hồ Duy Dung rất được Chu Nguyên Chương sủng tín, song ngày càng hống hách, tấu chương đại sự trong triều trước tiên phải qua tay ông. Năm 1380, Minh Thái Tổ lấy tội danh chuyên quyền làm càn để giết Hồ Duy Dung cùng những người khác như Ngự sử đại phu Trần Ninh. Năm 1390, có người tố cáo Lý Thiện Trường và Hồ Duy Dung có quan hệ mật thiết, Lý Thiện Trường do đó bị ban chết. Tổng cộng, số người liên lụy là hơn ba vạn người, sử xưng "Hồ Duy Dung án"[11]. Sau đó, Minh Thái Tổ lấy tội danh ngông cuồng hống hách để giết Đại tướng quân Lam Ngọc, hơn một vạn năm nghìn người mất mạng trong tru di diệt tộc, sử xưng "Lam Ngọc án". Cùng với Không ấn án và Quách Hoài án, gọi chung là Minh sơ tứ đại án. Đến lúc này, ngoại trừ Thang Hòa và Cảnh Bỉnh Văn, gần như toàn bộ công thần đã bị giết. Minh Thái Tổ thông qua một loạt phương thức như đả kích công thần, cho đặc vụ đi giám thị mà tăng cường hoàng quyền, khiến trình độ chuyên chế của hoàng đế triều Minh vượt trên các triều đại trước đó tại Trung Quốc[11].
Đầu thời gian kiến quốc, có bộ phận địa chủ và văn nhân không muốn làm quan cống hiến cho triều đình mới, do đó chọn các cách thức như tự sát, tự hủy hoại thân thể, đi lên Mạc Bắc, ẩn cư thâm sơn, hay chém ngón tay, thề không xuất sĩ. Do đó Chu Nguyên Chương thiết lập hình phạt mới, tuyên cáo rằng các sĩ đại phu không phục vụ triều đình là phạm tội, sát hại nhiều học giả không muốn phụng sự triều Minh và đang làm quan cho tân triều, khiến cho các sĩ đại phu có tài năng còn lại rất ít[12][13]. Minh Thái Tổ sau khi tức vị một mặt giảm nhẹ gánh nặng cho nông dân, khôi phục sản xuất kinh tế, cải cách lại trị từ thời Nguyên, trừng trị tham quan, kinh tế xã hội được khôi phục và phát triển, sử xưng Hồng Vũ chi trị.
Minh Thái Tổ phân phong cho các hoàng tử làm vương, để tăng cường biên phòng, che chắn cho hoàng thất. Trong đó, các phiên vương tại phương bắc có thế lực khá mạnh, lớn nhất là thế lực của Tần vương Chu Sảng, Tấn vương Chu Cương và Yên vương Chu Đệ. Nhằm đề phòng trong triều đình có gian thần làm càn, Minh Thái Tổ quy định chư vương có thể dâng thư cho trung ương tróc nã gian thần, khi cần thiết nhận được mật chiếu của hoàng đế, lĩnh binh "tĩnh nạn" (ý là "bình định quốc nạn"). Đồng thời, nhằm đề phòng chư vương quá mạnh khó chế ngự, Minh Thái Tổ cũng đồng ý hoàng đế kế vị sau này khi cần thiết có thể hạ lệnh "tước phiên"[11].
Năm 1398, Minh Thái Tổ từ trần, do Thái tử Chu Tiêu mất sớm nên Hoàng thái tôn Chu Doãn Văn tức vị, niên hiệu Kiến Văn, tức Minh Huệ Tông. Nhằm củng cố hoàng quyền, Minh Huệ Tông cùng với các đại thần thân tín như Tề Thái, Hoàng Tử Trừng mật mưu tước phiên. Chu vương Chu Túc, Đại vương Chu Quế, Tề vương Chu Phù, hay Tương vương Chu Bách trước sau bị phế trừ làm thứ nhân, hoặc bị giết. Đồng thời, Minh Huệ Tông lấy danh nghĩa biên phòng để điều động tinh binh của Yên vương đi, chuẩn bị tước trừ Yên vương. Kết quả là Yên vương Chu Đệ theo kiến nghị của Diêu Quảng Hiếu lấy danh nghĩa "thanh quân trắc, tĩnh nội nạn" để khởi binh, cuối cùng nam hạ chiếm lĩnh kinh sư, đó là Tĩnh Nan chi biến. Chu Đệ tức vị, tức Minh Thành Tổ, niên hiệu Vĩnh Lạc. Minh Huệ Tông không rõ tung tích giữa đám cháy lớn trong cung thành[14].
Vĩnh Lạc thịnh thế và Nhân-Tuyên chi trị[sửa | sửa mã nguồn]
Sau Hồng Vũ chi trị, Vĩnh Lạc thịnh thế thời Thành Tổ và Nhân-Tuyên chi trị thời Nhân Tông và Minh Tông là một ttrong các thời kỳ hưng thịnh của triều Minh. Thời kỳ Minh Thành Tổ, quân sự hưng thịnh, trước tiên tiến công An Nam, đưa An Nam vào bản đồ triều Minh, thiết lập Giao Chỉ bố chính ty. Sau đó, Minh Thành Tổ năm lần tự dẫn quân vào Mạc Bắc tiến công Thát Đát và Ngõa Lạt (hai thế lực Mông Cổ sau khi Bắc Nguyên phân liệt). Minh Thành Tổ sách phong Ngõa Lạt tam vương, khiến họ đối lập với Thát Đát, chờ đến sau khi Ngõa Lạt hưng thịnh lại trợ giúp Thát Đát thảo phạt Ngõa Lạt, không để cho bên nào chiếm ưu thế[15]. Đồng thời, Minh Thành Tổ loại bỏ Đại Ninh đô ty, đem Ninh vương Chu Quyền nội thiên Nam Xương, trao cho ba vệ sở Ngột Lương Cáp Mông Cổ là Đóa Nhan, Thái Ninh và Phúc Dư quyền tự trị, song không chấp thuận cho người tam vệ Mông Cổ này dời về phía nam đến khu vực Đại Ninh chăn thả. Minh Thành Tổ tiến hành trấn áp Ngột Lương Cáp Mông Cổ vào năm 1406 và 1422, nhằm duy trì ổn định trong khu vực[16]. Nhằm an phủ các bộ lạc Nữ Chân ở phía đông bắc, Minh Thành Tổ đặt vệ sở tại Hải Tây Nữ Chân (thượng du sông Tùng Hoa) và Kiến Châu Nữ Chân (giữa sông Tùng Hoa, sông Mẫu Đơn) đã quy phụ, đồng thời phái Diệc Thất Cáp an phủ Dã Nhân Nữ Chân tại hạ du Hắc Long Giang. Năm 1407, Diệc Thất Cáp tại khu vực Nô Nhi Can bờ đông hạ du Hắc Long Giang đặt Nô Nhi Can đô ty, khuếch trương cương vực phía đông Đại Minh. Năm 1413, Diệc Thất Cáp thị sát đảo Khố Hiệt (Sakhalin), tuyên bố quyền tông chủ của triều Minh với khu vực này[17]. Minh Thành Tổ thay đổi sách lược ngoại giao bế quan tự thủ của Minh Thái Tổ, từ năm 1405 bắt đầu phái hoạn quan Trịnh Hòa hạ Tây Dương, giao thiệp với các quốc gia, tuyên thị uy đức và kiến lập thể chế triều cống, cũng có thuyết cho là nhằm bao vây ngăn chặn Đế quốc Timur tại Tây Á[15]. Trịnh Hòa hạ Tây Dương tổng cộng bảy lần, sáu lần trước trong những năm Vĩnh Lạc và do Minh Thành Tổ phái khiển, thuyền đội Trịnh Hòa ghi dấu trên khắp khu vực Đông Nam Á và Nam Á, còn lập căn cứ tại Malacca. Quy mô của thuyền đội là chưa từng có trước đó, đi xa nhất đến khu vực Somali tại Đông Phi, khuếch đại sức ảnh hưởng của triều Minh đối với các quốc gia Đông Nam Á và ven Ấn Độ Dương.[14].
Trên phương diện văn trị, Minh Thành Tổ cho biên soạn "Vĩnh Lạc đại điển" có quy mô lớn, công trình này có 22.877 quyển, số chữ ước tính có hơn 370 triệu. Căn cứ theo ghi chép, thời Minh chỉ có Hiếu Tông và Thế Tông duyệt đại điển[18]. Ngoài ra, Minh Thành Tổ cũng không cho sao chép khắc in "Vĩnh Lạc đại điển", quyết định chỉ chế tác một phần bản sao, đến năm 1409 thì hoàn thành[19]. Năm 1405, Minh Thành Tổ đổi Bắc Bình thành Bắc Kinh, gọi là 'hành tại', đồng thời thiết lập các nha môn như Bắc Bình quốc tử giám. Năm 1409, Minh Thành Tổ tuần thị Bắc Kinh, tại Bắc Kinh thiết lập lục bộ và đô sát viện, đồng thời thiết lập lăng tẩm cho Từ hoàng hậu tại Bắc Kinh, hiển thị dấu hiệu thiên đô. Trải qua mười mấy năm quy hoạch, Bắc Kinh sơ bộ đạt được phồn vinh. Năm 1416, Minh Thành Tổ công bố ý kiến thiên đô, nhận được tán đồng, năm sau bắt đầu kiến thiết Bắc Kinh trên quy mô lớn. Năm 1420, tuyên cáo hoàn thành công trình, năm sau thiên đô. Vì trong những năm Vĩnh Lạc thiên hạ đại trị, đồng thời lại tận lực khai thác giao lưu hải ngoại, do vậy có học giả gọi giai đoạn này là Vĩnh Lạc thịnh thế. Tuy nhiên, Minh Thành Tổ cho giết nhiều người bất đồng quan điểm, như các cựu thần Hoàng Tử Trừng, Tề Thái đều bị giết[20].
Sau khi Minh Thành Tổ từ trần, trưởng tử là Chu Cao Sí tức vị, tức Minh Nhân Tông, niên hiệu Hồng Hi. Minh Nhân Tông tuổi đã cao, trị vì được gần một năm thì từ trần. Ông thống trị theo thiên hướng bảo thủ, ủy nhiệm các hiền thần như "Tam Dương" (Dương Sĩ Kỳ, Dương Vinh, Dương Phổ) phụ tá triều chính, đình chỉ Trịnh Hòa hạ Tây Dương và chiến tranh đối ngoại để tích lũy dân lực, khích lệ sản xuất, độ lượng trong xét xử, nỗ lực thi hành tiết kiệm. Sau khi Minh Nhân Tông từ trần, trưởng tử là Chu Chiêm Cơ tức vị, là Minh Tuyên Tông, niên hiệu Tuyên Đức. Nhân Tông về cơ bản kế thừa phương châm của phụ thân, thực thi đức chính trị quốc, đồng thời cho tiến hành hạ Tây Dương lần cuối. Minh Tuyên Tông cực kỳ yêu thích mĩ thuật, có tác phẩm truyền thế. Tuy nhiên, trong thời gian ông chấp chính cũng có những điều tệ hại. Do Minh Tuyên Tông thích nuôi dế mèn (tên Hán cổ là "xúc chức"), nhiều quan lại do vậy tranh nhau nịnh hót, nên ông bị gọi là "Xúc Chức thiên tử". Đồng thời, Minh Tuyên Tông đả phá quy củ hoạn quan không được can chính do Thái Tổ truyền lại, một số thái giám như Vương Chấn bắt đầu can chính, là mầm họa của thái giám chuyên quyền thời Minh Anh Tông. Năm 1435, Minh Tuyên Tông từ trần, con là Chu Kỳ Trấn kế vị khi mới chín tuổi, tức Minh Anh Tông, niên hiệu Chính Thống[14].
Thổ Mộc chi biến và Hoằng Trị trung hưng[sửa | sửa mã nguồn]
Minh Anh Tông từ nhỏ đã sủng tín hoạn quan Vương Chấn, khởi đầu hành vi hoạn quan chuyên quyền nghiêm trọng của triều Minh. Năm 1442, người hạn chế quyền thế của Vương Chấn là Trương thái hoàng thái hậu từ trần[21], đương thời Minh Anh Tông gần 15 tuổi, Vương Chấn càng thêm chuyên quyền. Sau khi nguyên lão trọng thần "Tam Dương" từ trần, Vương Chấn chuyên quyền hống hách, triệt hạ biển sắt ghi sắc mệnh cấm chỉ hoạn quan can chính do Thái Tổ lưu lại, Minh Anh Tông đối với nhân vật này càng tín nhiệm hơn[22].
Năm 1435, bộ lạc Ngõa Lạt của tộc Mông Cổ dần lớn mạnh, thường sinh sự tại khu vực biên cảnh của triều Minh. Năm 1449, thủ lĩnh Ngõa Lạt là Dã Tiên suất quân nam hạ phạt Minh. Vương Chấn khuyến khích khiến Minh Anh Tông lĩnh 50 vạn binh sĩ ngự giá thân chinh. Sau khi đại quân rời khỏi kinh thành, binh sĩ thiếu lương kiệt sức. Đầu tháng tám, đại quân mới đến Đại Đồng. Vương Chấn được báo các lộ quân tiền tuyến đều chiến bại, sợ không dám giao chiến, bèn ra lệnh triệt thoái toàn bộ binh lực. Quân Minh kéo về đến Thổ Mộc bảo (nay thuộc huyện Hoài Lai, Hà Bắc) thì bị quân Ngõa Lạt đuổi kịp, binh sĩ tử thương quá nửa, đại thần tùy tòng cũng có hơn 50 người trận vong. Minh Anh Tông đột vây bất thành và bị bắt, Tướng quân Phàn Trung tức giận giết Vương Chấn[23], sử xưng Thổ Mộc bảo chi biến, là một bước ngoặt chuyển từ thịnh sang suy của triều Minh.
Sau khi tin tức từ Thổ Mộc bảo truyền đến Bắc Kinh, triều đình hỗn loạn. Một số đại thần yêu cầu thiên đô đến Nam Kinh Ứng Thiên phủ song bị Binh bộ thị lang Vu Khiêm bác bỏ. Cùng năm, đại thần tôn em của Anh Tông là Chu Kỳ Ngọc tức vị, tức Minh Cảnh Đế (hay Minh Đại Tông), niên hiệu Cảnh Thái. Vu Khiêm được thăng làm Binh bộ thương thư, chỉnh đốn biên phòng tích cực chuẩn bị chiến tranh, đồng thời quyết định kiên quyết bảo vệ Bắc Kinh, các lộ quân cần vương từ các địa phương liên tiếp tiến đến. Tháng mười cùng năm, quân Ngõa Lạt đến sát bên thành Bắc Kinh. Vu Khiêm lãnh đạo các lộ quân Minh kháng cự, Dã Tiên suất quân triệt thoái[24]. Triều Minh giành thắng lợi trong trận bảo vệ Bắc Kinh, Vu Khiêm phản bác các ý kiến khác, tăng cường củng cố quốc phòng, cự tuyệt cầu hòa, đến năm sau liên tiếp đánh lui quân Ngõa Lạt nhiều lần xâm phạm.
Dã Tiên nhận thấy giữ Minh Anh Tông đã thành vô nghĩa, vào năm 1450 cho phóng thích ông. Tuy nhiên, do vấn đề hoàng quyền nên Minh Đại Tông không muốn tiếp nhận Minh Anh Tông, ban đầu không muốn khiển sứ nghênh giá, rồi giam lỏng Minh Anh Tông trong Nam cung, đồng thời phế hoàng thái tử Chu Kiến Thâm (con của Minh Anh Tông), lập con mình là Chu Kiến Tế làm thái tử. Không lâu sau, Kiến Tế bệnh mất, Đại Tông không còn con trai song do dự không muốn tái lập Chu Kiến Thâm làm thái tử; huynh đệ Anh Tông và Đại Tông do đó đối lập nghiêm trọng[25].
Năm 1457, đám Thạch Hanh, Từ Hữu Trinh liên minh nhằm phục vị cho Minh Anh Tông, họ thừa cơ Minh Đại Tông mắc trọng bệnh mà phát động binh biến. Từ Hữu Trinh suất quân công nhập Tử Cấm Thành, đám Thạch Hanh chiếm lĩnh Đông Hoa Môn, lập Minh Anh Tông tại Phụng Thiên điện, cải nguyên Thiên Thuận. Họ giam giữ Minh Đại Tông, bắt giết Vu Khiêm và Đại học sĩ Vương Văn, sử xưng Đoạt Môn chi biến. Do hai lần tức vị, Minh Anh Tông trở thành hoàng đế duy nhất trong số các hoàng đế Minh-Thanh cai trị Trung Nguyên sử dụng hai niên hiệu. Sau khi phục vị, Minh Anh Tông thi hành tân chính, phế trừ chế độ tuẫn tàng từ thời Minh Thái Tổ. Sau đó, Minh Anh Tông cho lưu đày Từ Hữu Trinh do chính biến nội bộ, nhân biến Tào Thạch mà giết đám Thạch Hanh, Tào Cát Tường; đồng thời cho đám hiền thần Lý Hiền nắm quyền. Năm 1464, sau khi Minh Anh Tông từ trần, con ông là Chu Kiến Thâm tức vị, tức Minh Hiến Tông, niên hiệu Thành Hóa.
Để rửa oan cho Vu Khiêm, Minh Hiến Tông khôi phục đế hiệu cho Minh Đại Tông, xét lại án oan Đoạt Môn, khiến nhiều người hài lòng. Tuy nhiên, Minh Hiến Tông nói lắp, do vậy rất ít khi tiếp đại thần, suốt ngày say đắm với Vạn quý phi[26], sủng tín đám hoạn quan Uông Trực, Lương Phương, những năm cuối còn yêu thích thuật thần tiên. Đến đây đám gian nịnh nắm quyền, Tây xưởng hoành hành, triều cương hủ bại, dân chúng khổ sở. Hoạn quan Uông Trực nhận được sủng tín của Minh Hiến Tông, ngông cuồng hống hách, thông qua Tây xưởng giết oan bừa bãi phổ thông dân chúng và quan viên. Không lâu sau, do dân chúng phẫn uất khởi nghĩa khắp nơi, Tây xưởng bị bãi, song Uông Trực vẫn nắm giữ đại quyền, đến năm 1482 mới bị giáng chức. Thời Thành Hóa có nhiều nhóm quyền lực: nữ sủng, ngoại thích, nịnh hạnh, gian hoạn, tăng đạo, kết thành bè đảng làm loạn triều chính[27]. Năm 1487, Minh Hiến Tông từ trần, con là Chu Hữu Đường kế vị, tức Minh Hiếu Tông, niên hiệu Hoằng Trị.
Minh Hiếu Tông từ nhỏ xuất thân bần hàn, còn từng gặp nguy hiểm bị Vạn quý phi hại. Trong thời gian tại vị, ông tiến hành canh tân triều chính, khiến thói xấu từ thời Minh Anh Tông trở đi được loại trừ, được tán tụng là "Trung hưng chi lệnh chủ"[28]. Minh Hiếu Tông trước tiên đem toàn bộ đám quan lại gian nịnh và dư thừa từ thời Hiến Tông để lại loại bỏ hoặc bắt giữ trị tội. Đồng thời, Hiếu Tông tuyển chọn sử dụng người hiền tài, ủy nhiệm việc quan trọng cho người có tài[29]. Minh Hiếu Tông chăm lo chính sự, mỗi ngày hai lần thị triều. Minh Hiếu Tông kiểm soát nghiêm ngặt hoạn quan, Cẩm y vệ và Đông xưởng cũng cẩn thận hành sự, dùng hình nhẹ bớt. Minh Hiếu Tông dốc sức thi hành tiết kiệm, không xây dựng công trình lớn, giảm miễn thuế phú. Bản thân Minh Hiếu Tông thi hành chế độ một vợ một chồng, ngoài Trương hoàng hậu thì không có phi tần nào. Thời kỳ Hoằng Trị là thời kỳ tốt đẹp nhất từ trung kỳ triều Minh trở đi, Minh sử viết Minh Hiếu Tông "cung kiêm hữu chế, cần chính ái dân", được gọi là Hoằng Trị trung hưng[30]. Tuy nhiên, vào trung hậu kỳ Minh Hiếu Tông không còn nghiêm túc lắng nghe can gián, đồng thời bắt đầu phung phí vô độ, khiến quốc gia bước vào tình cảnh khủng hoảng ngân khố, tệ chính vốn bị loại trừ vào sơ kỳ Hoằng Trị không những khôi phục toàn bộ mà còn trầm trọng hơn[31]. Năm 1505, Minh Hiếu Tông từ trần, con là Chu Hậu Chiếu tức vị, đó là Minh Vũ Tông, niên hiệu Chính Đức.
Nội loạn và Bắc Lỗ Nam Oa[sửa | sửa mã nguồn]
Đến thời Minh Vũ Tông, thế lực hoạn quan lại trỗi dậy, được quy là do Vũ Tông ham chơi mà lười chính sự. Tuy nhiên, bản thân họa này chưa uy hiếp đến hoàng quyền, tuy có Bát hổ như Lưu Cẩn làm càn, song cuối cùng không như tình hình hoạn quan chuyên quyền cuối thời Đường, đám Lưu Cẩn cuối cùng vẫn bị Vũ Tông xử cực hình. Vũ Tông ham chơi, cuối cùng khiến dòng Hiếu Tông tuyệt tự[32], khiến thống hệ Đại Minh lần thứ hai có việc dòng thứ nhập thành dòng chính[30]. Minh Vũ Tông đắm chìm trong vui thú khiến cho trong thời Chính Đức nhiều lần phát sinh chiến sự, các sự kiện trọng đại như Đại Diên Hãn của Thát Đát đem quân xâm phạm, An Hóa vương Chu Trí Phiên tại Ninh Hạ mưu phản, khởi nghĩa Lưu Lục-Lưu Thất tại Sơn Đông, Ninh vương Chu Thần Hào tại Giang Tây mưu phản. Tuy nhiên, quân đội Đại Minh thời đó còn mạnh và có nhiều quan lại tài ba, tiêu biểu như Vương Dương Minh, nên quân Mông Cổ và các nhóm nổi dậy đều bị đánh tan. Năm 1520, Minh Vũ Tông lấy cớ xuất chinh Giang Tây để xuống phương nam du ngoạn, trên đường về kinh thì bị rơi xuống nước khi đang đi thuyền nên nhiễm bệnh, sang năm 1521 thì từ trần[30].
Sau khi Minh Vũ Tông từ trần, cháu họ của Minh Hiếu Tông là Chu Hậu Thông kế thừa đại thống, đó là Minh Thế Tông, niên hiệu Gia Tĩnh. Trong khoảng thời điểm đăng cơ, nhiều quyền thần như Dương Đình Hòa, Mao Trừng buộc Minh Thế Tông tôn thân sinh phụ mẫu làm hoàng thúc phụ mẫu, khiến Minh Thế Tông phản cảm, đó là tranh chấp Đại lễ nghị. Cuối cùng, Minh Thế Tông tôn phụ mẫu làm hoàng đế và hoàng hậu, lập bài vị trong Thái Miếu trên Vũ Tông, ghi vào hoàng đế thực lục[30].
Sau năm 1534, Minh Thế Tông dù không thị triều song vẫn tường tận quốc sự, mọi sự lớn nhỏ vẫn do Minh Thế Tông quyết đoán. Minh Thế Tông sùng tín Đạo giáo, tin dùng phương sĩ, trong cung ngày đêm cầu cúng. Ban đầu, ông đưa Đạo sĩ Thiệu Nguyên Tiết nhập kinh, phong làm chân nhân và lễ bộ thượng thư. Sau khi Thiệu Nguyên Tiết từ trần, ông rất sủng Phương sĩ Đào Trọng Văn[30]. Tháng mười năm 1542, Càn Thanh cung phát sinh sự kiện hơn mười cung nữ như Dương Kim Anh, và Ninh tần Vương thị thừa cơ Minh Thế Tông đang ngủ say mà mưu đồ bóp chết ông, song không thành công, tức Nhâm Dần cung biến. Sau sự kiện này, cho đến trước khi từ trần, Minh Thế Tông dời Đại Nội đến sống tại Tây Nội. Minh Thế Tông sủng tín quyền thần Nghiêm Tung, nhân vật này do đó bài xích người bất đồng quan điểm, kết đảng nhằm mưu cầu tư lợi. Con của Nghiêm Tung là Nghiêm Thế Phiền hiệp trợ phụ thân. Triều thần mặc dù không ngừng có người hạch hỏi Nghiêm Tung kết đảng mưu cầu tư lợi, song đều thất bại. Cuối thời Thế Tông, Nghiêm Tung do tuổi đã cao nên Từ Giai bắt đầu thay thế vị trí của Nghiêm Tung. Năm 1562, Từ Giai kích động ngôn quan luận tội Nghiêm Tung, Nghiêm Tung từ quan hồi hương. Năm 1565, Nghiêm Thế Phiền bị xử trảm vì tội thông Oa, Nghiêm Tung bị giáng làm thứ dân, hai năm sau bệnh mất[33].
Thời Gia Tĩnh, Đại Minh liên tiếp có ngoại hoạn. Tại phương bắc, Thát Đát thừa cơ triều Minh suy nhược mà chiếm cứ Hà Sáo. Năm 1550, thủ lĩnh Thát Đát là Yêm Đáp xâm phạm Đại Đồng, Tổng binh Cừu Loan đem lượng lớn kim tiền mua chuộc Yêm Đáp để chuyển sang mục tiêu khác. Kết quả, Yêm Đáp chuyển sang đánh thẳng Bắc Kinh, sau khi cướp bóc quanh thành thì dời về phía tây, quân Minh chiến bại trong quá trình truy kích, đó là Canh Tuất chi biến. Do trong thời kỳ Minh Thế Tông, triều đình tuyên bố hải cấm, Oa khấu có thành phần là lãng nhân Nhật Bản và hải tặc Trung Quốc hợp tác với cư dân duyên hải buôn lậu, trước sau tập kích quấy nhiễu Sơn Đông, Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông. Các tướng lĩnh như Chu Hoàn, Trương Kinh nhận lệnh của triều đình song không thể bình định Oa khấu. Sau đó, Binh bộ thượng thư Hồ Tông Hiến tạm thời giữ chức Chiết Giang tuần phủ kiêm Chiết Trực tổng đốc toàn lực tiêu diệt Oa khấu, chiêu phủ thế lực mạnh nhất tại Chiết Giang là Uông Trực. Thích Kế Quang và Du Đại Du bình định Oa khấu tại các địa phương Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông, tạo bối cảnh tốt cho Long Khánh khai quan về sau. Ngoài ra, người Bồ Đào Nha vào năm 1557 bắt đầu di dân đến Áo Môn, song đến khi triều Minh mất người Bồ Đào Nha và Áo Môn vẫn thuộc quyền quản trị của huyện Hương Sơn thuộc Quảng Đông. Năm 1566, Minh Thế Tông từ trần, Hoàng thái tử Chu Tái Hậu tức vị, tức Minh Mục Tông, niên hiệu Long Khánh[33].
Cải cách trung hưng[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi tức vị, Minh Mục Tông trước sau tín nhiệm trọng dụng các danh thần như Từ Giai, Cao Củng và Trương Cư Chính. Năm 1567, cựu thần từ thời Minh Thế Tông là Từ Giai khích động triều quan buộc tội Cao Củng, buộc Cao Củng từ quan hồi hương. Cao Củng không cam tâm, năm sau khích động triều quan buộc tội Từ Giai, Từ Giai bị buộc chính thức thoái hưu. Chính vụ thực tế trong triều dần rơi vào tay Trương Cư Chính. Những năm cuối Long Khánh, Cao Củng hồi triều, nhậm chức đại học sĩ đứng đầu nội các. Tướng lĩnh triều Minh và thủ lĩnh Thát Đát là Yêm Đáp Hãn đạt thành hòa nghị, sử xưng Yêm Đáp phong cống. Về hàng hải, triều đình mở cửa mậu dịch dân gian, sử xưng Long Khánh khai quan. Do thi hành hai điều này cùng các cải cách khác, triều Minh bắt đầu tiến vào thời kỳ Trung hưng, sử xưng Long Khánh tân chính. Năm 1572, Minh Mục Tông đột nhiên từ trần, Hoàng thái tử Chu Dực Quân kế vị khi mới gần 9 tuổi, tức Minh Thần Tông, niên hiệu Vạn Lịch.[33].
Do Minh Thần Tông còn nhỏ tuổi, Lý thái hậu nhiếp chính. Cao Củng do đối kháng với hoạn quan Phùng Bảo vốn được Thái hậu tín nhiệm nên bị bãi quan, còn Trương Cư Chính được Phùng Bảo hết sức ủng hộ. Trương Cư Chính phụ chính mười năm, thi hành cải cách, trên phương diện nội chính đề xuất "tôn chủ quyền, khóa lại chức, hành thưởng phạt, nhất hiệu lệnh", thi hành "khảo thành pháp", cắt giảm triệt tiêu quan viên dư thừa trong cơ cấu chính phủ, chỉnh đốn việc truyền tin và tuyển chọn quan lại. Trên phương diện kinh tế, tiến hành đo đạc cụ thể ruộng đất toàn quốc, ức chế hào cường địa chủ, cải cách chế độ phú dịch, thi hành "nhất điều tiên pháp", giảm nhẹ gánh nặng của nông dân[34]. Năm 1393, vào thời kỳ Minh Thái Tổ, đất ruộng canh tác trên toàn quốc có 3.660.007 khoảnh, đến năm 1502 thời kỳ Minh Hiếu Tông chỉ tăng lên 4.228.058 khoảnh. Trải qua Trương Cư Chính trị lý, đến năm 1581 đạt đến 7.003.976 khoảnh. Trên phương diện quân sự, tăng cường chỉnh đốn vũ bị, bình định rối loạn tại tây nam, cho danh tướng Thích Kế Quang bảo vệ Kế Châu- trọng trấn cho Bắc Kinh, cho Lý Thành Lương an phủ các bộ lạc Nữ Chân, cho Vương Sùng Cổ, Phương Phùng Thì an phủ Thát Đát, các trọng thần khác như Lưu Hiển tại Tứ Xuyên, Ân Chính Mậu và Lang Vân Dực tại Lưỡng Quảng, Trương Giai Dận tại Chiết Giang, Trương Cư Chính rất tín nhiệm bọn họ[27]. Trương Cư Chính còn cho Phan Quý Tuần trị lý Hoàng Hà, biến thủy hoạn thành thủy lợi. Đồng thời, Trương Cư Chính trừng trị nghiêm khắc tham quan ô lại, cắt bỏ người vô dụng. Trương Cư Chính chỉnh đốn triều chính, cải cách thể chế, sử xưng Vạn Lịch trung hưng[33].
Năm 1577, cha của Trương Cư Chính từ trần, theo lệ thường ông phải giải chức hồi hương chịu tang trong ba năm, tức 'đinh ưu', song vì sự nghiệp cải cách chưa thành nên không muốn thực hiện. Địch thủ chính trị của ông nhân đó mà làm lớn chuyện, đó là "Đoạt Tình chi tranh". Cuối cùng, được Minh Thần Tông và hai vị thái hậu ủng hộ, Trương Cư Chính được miễn chịu tang tại gia, tức Đoạt tình khởi phục, do đó cải cách của ông không bị gián đoạn. Tuy nhiên, điều này trở thành một cớ để địch thủ chính trị của ông lợi dụng. Đồng thời, Trương Cư Chính lợi dụng chức quyền của bản thân để tạo thuận lợi cho con mình vượt qua khoa cử tiến vào Hàn lâm viện. Sau khi Trương Cư Chính từ trần, các địch thủ chính trị phản đối cải cách lập tức thanh toán. Một số người trong Trương phủ không kịp trốn bị giam bên trong, hơn chục người chết đói. Quan tước của Trương Cư Chính khi còn sống cũng bị tước[33].
Vạn Lịch đãi chính và đảng tranh[sửa | sửa mã nguồn]
Thời gian đầu sau khi Trương Cư Chính từ trần, Minh Thần Tông vẫn có thể duy trì hứng thú với triều chính, song cùng với việc triều dã thanh toán thế lực của Trương Cư Chính, Minh Thần Tông bắt đầu ít thượng triều. Sau Quốc bản chi tranh, ông thậm chí còn có thái độ đãi chính tiêu cực. Trong thời gian Minh Thần Tông tại vị, về đối nội có các sự kiện nghiêm trọng như Đông Lâm đảng tranh, Quốc bản chi tranh và Vạn Lịch đãi chính; đối ngoại có các chiến dịch lớn như Vạn Lịch tam đại chinh và Hậu Kim quật khởi. Triều đại Vạn Lịch là thời kỳ chuyển đổi từ thịnh sang suy của triều Minh[35]. Quốc bản chi tranh là một sự kiện chính trị trọng đại kéo dài suốt từ trung kỳ đến vãn kỳ thời gian Minh Thần Tông trị vì, chủ yếu là xung quanh tranh chấp kế thừa hoàng vị giữa Hoàng trưởng tử Chu Thường Lạc và Phúc vương Chu Thường Tuân (con của Trịnh quý phi). Do Vương hoàng hậu không có con trai, Minh Thần Tông đặc biệt yêu mến hoàng tử thứ ba là Chu Thường Tuân, không muốn lập hoàng tử thứ nhất là Chu Thường Lạc làm thái tử, quan viên trong triều do đó phân thành hai phái khác biệt. Đến năm 1601, dưới áp lực của Hoàng thái hậu, Chu Thường Lạc mới được phong làm thái tử, còn Chu Thường Tuân được phong làm Phúc vương. Tuy nhiên, Phúc vương chậm rời kinh thành đi nhậm chức vị phiên vương. Đến khi phát sinh "Đĩnh kích án", dư luận bất lợi với Trịnh quý phi, Phúc vương mới rời kinh tới phiên, địa vị thái tử của Chu Thường Lạc nhờ vậy mà được vững chắc[36].
Do tranh chấp lập thái tử, Minh Thần Tông bất mãn cực độ đối với đại thần, năm 1587 bắt đầu lấy việc không thượng triều để trả đũa, chỉ xử lý một số sự kiện trọng yếu[37]. Minh Thần Tông không thị triều vào ngày đầu năm, sáng sớm không thị triều, cả ngày đắm chìm trong tửu sắc, mỗi năm lại tiến hành tuyển mỹ nữ, thường thích xây cất, hay cho xây công trình quy mô lớn. Đại lý tự tả bình sự dâng sớ, nói Minh Thần Tông đắm chìm trong tửu, sắc, tài, khí, kết quả bị giáng làm dân. Trung hậu kỳ thời Minh Thần Tông, tình hình tài chính nguy nan[38], do đó Minh Thần Tông phái thái giám làm khoáng giám và thuế giám trên toàn quốc để tăng thêm ngân khố. Tuy nhiên, khoáng giám và thuế giám đại đa số lấy danh nghĩa để vơ vét tài sản dân gian, nhiễu loạn quốc gia. Do Minh Thần Tông không quản lý triều chính, hiện tượng khuyết quan viên rất nghiêm trọng. Năm 1602, Nam-Bắc lưỡng kinh tổng cộng khuyết ba thượng thư, mười thị lang, các địa phương khuyết ba tuần phủ, 66 bố chính sứ hay án sát sứ, 25 tri phủ. Bên trên Minh Thần Tông chán trường, bên dưới triều thần tranh chấp, triều đình Minh hoàn toàn bước vào trong tình trạng không hoạt động. Do vậy, Minh sử viết rằng có nhà bình luận nói triều Minh thực tế mất từ thời Thần Tông[36], bộ phận sử gia nhận định triều Minh từ đây bắt đầu hướng đến diệt vong[39].
Do triều chính hỗn loạn, một bộ phận quan lại cấp trung và thấp chịu bài xích về chính trị, liên tiếp yêu cầu cải cách chính trị, đồng thời nhấn mạnh tiêu chuẩn đạo đức. Năm 1593, Đông Lâm đảng hình thành, danh xưng bắt nguồn từ Đông Lâm thư viện do Cố Hiến Thành sáng lập. Chủ trì kinh sát là Tôn Lung, Lý Thế Đạt và Triệu Nam Tinh, lợi dụng kinh sát để giáng chức bãi quan các quan lại không hợp với tiêu chuẩn của họ và không thuộc Đông Lâm đảng. Trải qua nhiều lần kinh sát, nhiều đảng phản đối như Tuyên đảng, Côn đảng, Tề đảng, Chiết đảng đứng lên và xung đột với Đông Lâm đảng. Từ đó, họa bè phái không dẹp nổi, triều chính đình đốn nội loạn[40]. Sang thời Minh Hy Tông, phái hoạn quan chuyên quyền, Đông Lâm đảng chịu đả kích nghiêm trọng, đến đầu thời Minh Tư Tông mới lại được sử dụng[36].
Trên phương diện quân sự đối ngoại, Vạn Lịch tam đại chinh là nổi danh nhất, đó là Ninh Hạ chi dịch nhằm bình định Bột Bái người Mông Cổ làm phản, Triều Tiên chi dịch nhằm kháng kích chính quyền Toyotomi Nhật Bản xâm nhập vương triều Triều Tiên, Bá Châu chi dịch nhằm binh định Thổ ty Dương Ứng Long làm phản, ba cuộc chiến trường kỳ này gần như đồng thời phát sinh, song tính chất không tương đồng. Triều Minh giành thắng lợi trong ba đại chiến này giúp củng cố biên cương, bảo hộ vương triều Triều Tiên, song làm tiêu hao lượng lớn nhân lực vật lực, là một trong các nguyên nhân trọng yếu khiến quốc khố trống rỗng, tài chính nguy khốn[41][42]. Năm 1617, thủ lĩnh Hậu Kim là Nỗ Nhĩ Cáp Xích lấy thất đại hận làm cớ tiến hành phản Minh, hai năm sau đại thắng quân Minh trong trận Tát Nhĩ Hử, triều Minh đến lúc này chọn sách lược phòng ngự làm chủ yếu để ứng phó với Hậu Kim[36].
Năm 1620, Minh Thần Tông từ trần[43]. Thái tử Chu Thường Lạc đăng cơ, tức Minh Quang Tông, niên hiệu Thái Xương, tại vị chỉ được một tháng. Ông ban thưởng cho quân Minh tại tiền tuyến Liêu Đông, trọng dụng người thuộc Đông Lâm đảng khiến triều chính chuyển nguy thành an, đồng thời ông bãi trừ khoáng giám thuế sứ[44]. Sinh mẫu của Phúc vương là Trịnh quý phi nhằm lung lạc Minh Quang Tông nên tiến hiến tám vị mỹ nữ. Minh Quang Tông ham mê quá độ nên không lâu thì đổ bệnh, Thái giám Thôi Văn Thăng dâng thuốc xổ khiến ông đi ngoài quá độ, lại do sử dụng 'hồng hoàn' của Lý Khả Chước mà đột tử, sử xưng "Hồng hoàn án". Sau khi Minh Quang Tông từ trần, sủng phi của ông là Lý Tuyền Thị muốn ở lại Càn Thanh cung, nhằm đề phòng bà can dự triều chính nên triều thần buộc bà đến Uyết Loan cung thuộc Nhân Thọ điện[45], tức Di cung án. Hoàng trưởng tử Chu Do Hiệu cuối cùng kế vị, tức Minh Hi Tông, niên hiệu Thiên Khải. "Đĩnh kích án", "Hồng hoàn án" và "Di cung án" gọi chung là "Minh mạt tam đại án", là kế tục của Quốc bản chi tranh, khiến đấu tranh chính trị trong triều đình Minh càng thêm kịch liệt, cũng đánh dấu bắt đầu thời kỳ Minh mạt suy vong[44].
Nguy cơ kinh tế và Nội ưu ngoại hoạn[sửa | sửa mã nguồn]
Trong thời gian Minh Hi Tông tại vị, chính trị càng hủ bại đen tối. Minh Hi Tông do mất mẹ từ nhỏ nên có cảm tình đặc biệt với nhũ mẫu Khách thị. Khách thị và hoạn quan Ngụy Trung Hiền hợp tác với nhau làm càn. Thời kỳ ban đầu, Minh Hi Tông sử dụng lượng lớn người của Đông Lâm đảng, kết quả khiến Đông Lâm đảng và các đảng khác đấu tranh không ngừng, Minh Hi Tông do đó mất kiên nhẫn với triều chính, Ngụy Trung Hiền nhờ cơ hội này mà can dự chính trị, tập kết thế lực các đảng Tề-Sở-Chiết, hiệu là Yêm đảng. Năm 1624, Yêm đảng khống chế nội các, Ngụy Trung Hiền càng thêm ngông cuồng, móng vuốt của ông ta trải khắp trung ương và địa phương. Khi quyền thế tối thịnh, dưỡng tử của Ngụy Trung Hiền có thể thay thế hoàng đế tế Thái Miếu. Toàn quốc đều có miếu thờ sống Ngụy Trung Hiền, còn có học giả Quốc tử giám thuộc Yêm đảng đề xuất Ngụy Trung Hiền sánh ngang Khổng Tử, cha của Ngụy Trung Hiền sánh ngang Khải Thánh công[46]. Ngụy Trung Hiền ra sức đả kích Đông Lâm đảng, mượn tam án "Đĩnh kích, Hồng hoàn, Di cung" làm cớ, sai đồng đảng ngụy tạo "Đông Lâm đảng điểm tướng lục" thượng báo triều đình. Năm 1625, Minh Hi Tông hạ chiếu thiêu hủy thư viện toàn quốc, lượng lớn người thuộc Đông Lâm đảng bị vào tù, thậm chí bị xử tử. Do yêm đảng có trình độ thấp kém, chính trị không được chỉnh trị, trong nước thường xuyên xảy ra mất mùa đói kém, dân biến không ngừng, ngoại hoạn vẫn tiếp tục, triều Minh bước vào tình cảnh hiểm nghèo. Năm 1626, kho thuốc nổ của vương cung xưởng thuộc Công bộ tại góc tây nam Bắc Kinh phát nổ, tức Vương cung xưởng đại bạo tạc, khiến cho hơn hai vạn người tử thương. Năm 1627, Minh Hi Tông không cẩn thận rơi xuống nước mà mắc bệnh trọng, không lâu sau vì thuốc của Hoắc Duy Hoa mà từ trần, em là Tín vương Chu Do Kiểm kế vị, tức Minh Tư Tông, niên hiệu Sùng Trinh[44].
Sau khi tức vị, Minh Tư Tông kiên quyết loại trừ thế lực của Ngụy Trung Hiền để cải cách triều chính. Ông hạ lệnh đình chỉ xây dựng miếu thờ sống, bức Phụng Thánh phu nhân Khách thị ra ở ngoài cung, cuối cùng xử tử. Ông hạ lệnh Ngụy Trung Hiến đến Phụng Dương trông lăng mộ, Ngụy Trung Hiền trên đường đi cùng đồng đảng là Lý Triều Khâm tự tử, các phần tử khác trong Yêm đảng cũng bị biếm truất hoặc xử tử[47][48]. Tuy nhiên, đảng tranh nội đấu kịch liệt, Minh Tư Tông không tín nhiệm bá quan, ông cố chấp, tăng cường tập quyền[44]. Đương thời, Hậu Kim tại phía đông bắc chiếm lĩnh khu vực Liêu Đông, đám Viên Sùng Hoán tại Liêu Tây kháng cự Khả hãn Hoàng Thái Cực xâm nhập. Năm 1629, Hoàng Thái Cực chuyển sang đi đường vòng Trường Thành để xâm nhập Bắc Kinh, Viên Sùng Hoán khẩn cấp hồi quân đối đầu với Hoàng Thái Cực tại Quảng Cừ môn Bắc Kinh. Trải qua Lục bộ cửu khanh hội thẩm, cuối cùng triều đình Minh xử tử Viên Sùng Hoán, sử xưng Kỉ Tị chi biến. Sau đó, Hoàng Thái Cực nhiều lần viễn chinh Mông Cổ, năm 1636 xưng đế tại Thịnh Kinh, cải quốc hiệu thành Đại Thanh. Hoàng Thái Cực liên tiếp phát động năm lần qua Trường Thành xâm nhập các khu vực Trực Lệ, Sơn Đông. Đương thời, Trực Lệ nhiều năm đói kém dịch bệnh, dân sinh gian khổ[49]. Cục thế Liêu Tây cũng ngày càng xấu đi, cuối cùng quân Thanh vào năm 1640 chiếm lĩnh Cẩm Châu và các nơi khác, tướng Hồng Thừa Trù đầu hàng, thế lực triều Minh thu nhỏ đến Sơn Hải quan[44].
Từ trung kỳ về sau, Đại Minh thường phát sinh nông dân khởi nghĩa, đến thời kỳ Minh Tư Tông do triều chính hỗn loạn và quan viên tham ô bất tài, nhu cầu phục vụ chiến tranh với Hậu Kim và quân Hậu Kim cướp đoạt, cùng với việc khí hậu trở nên lạnh hơn do tiểu băng kỳ, sản lượng nông nghiệp giảm gây nên đói kém trên quy mô toàn quốc, những điều này đều làm tăng gánh nặng cho nhân dân. Năm 1627, dân đói tại Trừng Thành thuộc Thiểm Tây tiến hành bạo động, khởi đầu cho giai đoạn Minh mạt dân biến, sau đó Vương Tự Dụng, Cao Nghênh Tường, Lý Tự Thành, Trương Hiến Trung cùng những nông dân khác khởi nghĩa, cuối cùng phát triển thành Lý Tự Thành hùng cứ Thiểm Tây, Hà Nam, còn Trương Hiến Trung chiếm cứ Tứ Xuyên. Năm 1644, Lý Tự Thành kiến quốc Đại Thuận, sau đó đánh hạ Bắc Kinh, Minh Tư Tông tự vẫn, triều Minh mất[44]. Ngô Tam Quế là tướng Minh trấn thủ Sơn Hải Quan, sau khi triều Minh mất ông ta quyết định dẫn quân Thanh nhập quan, đánh bại quân Đại Thuận. Nhiếp chính vương Đa Nhĩ Cổn và Thuận Trị Đế của triều Thanh nhập quan, Bắc Kinh trở thành thủ đô của triều Thanh. Lý Tự Thành triệt thoái về Thiểm Tây, cuối cùng bị quân Thanh tiêu diệt[44]
Nam Minh và Minh Trịnh[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi triều Minh diệt vong, tại phương nam vẫn còn thế lực, sử xưng Nam Minh. Thế lực chủ yếu của Nam Minh có Tứ hệ vương: Phúc vương Chu Do Tung, Lỗ vương Chu Dĩ Hải, Đường vương Chu Duật Kiện và Chu Duật Việt (𨮁), Quế vương Chu Do Lang. Sau khi Nam Minh diệt vong, còn có chính quyền Minh Trịnh do Trịnh Thành Công kiến lập, và Quỳ Đông thập tam gia kháng Thanh. Năm 1644, sau khi Bắc Kinh bị Lý Tự Thành chiếm lĩnh, đại thần Nam Minh có ý ủng hộ hoàng tộc Bắc phạt. Trải qua nhiều lần thảo luận, Phúc vương Chu Do Tung xưng đế dưới sự ủng hộ của Phụng Dương tổng đốc Mã Sĩ Anh và Giang Bắc tứ trấn Cao Kiệt, Hoàng Đắc Công, Lưu Trạch Thanh và Lưu Lương Tá, tức Hoằng Quang Đế, sử xưng Nam Minh. Năm 1645, triều Thanh phái Đa Đạc đem đại quân nam hạ Nam Kinh, đương thời Hoằng Quang Đế bất tài, đại quyền do tàn dư của Yêm đảng khống chế, Giang Bắc tứ trấn cuối cùng liên tiếp tan vỡ. Quân Thanh công phá Dương Châu do Sử Khả Pháp tử thủ, Hoằng Quang Đế đào thoát đến Vu Hồ thì bị bắt giữ, bị đưa đến Bắc Kinh để xử tử. Thời gian đó, quân Thanh tiến hành đại đồ sát Dương Châu thập nhật, Giang Âm bát thập nhất nhật và Gia Định tam đồ để trấn áp người Hán phản kháng[50].
Sau khi Hoằng Quang Đế bị giết, Lỗ vương Chu Dĩ Hải tại Thiệu Hưng xưng là giám quốc, Đường vương Chu Duật Kiện được đám Trịnh Chi Long ủng hộ xưng đế tại Phúc Châu, tức Long Vũ Đế. Tuy nhiên, hai thế lực chủ yếu này của Nam Minh không thừa nhận địa vị của bên kia và đánh lẫn nhau. Long Vũ Đế liên tục đề nghị đưa quân Bắc phát, song không được Trịnh Chi Long ủng hộ nên cuối cùng không thành. Năm 1646, quân Thanh phân biệt chiếm lĩnh Chiết Giang và Phúc Kiến, Lỗ vương Chu Dĩ Hải đào vong trên biển, Long Vũ Đế đào thoát đến Giang Tây thì bị bắt rồi từ trần. Trịnh Chi Long đầu hàng quân Thanh, song vì con là Trịnh Thành Công khởi binh phản Thanh mà bị triều đình cầm tù. Sau khi Chu Duật Kiện từ trần, em là Chu Duật Việt tại Quảng Châu xưng đế, tức Thiệu Vũ Đế, cùng năm bị tướng Thanh là Lý Thành Đống công diệt. Đồng thời gian, Quế vương Chu Do Lang tại Triệu Khánh, Quảng Đông xưng đế, tức Vĩnh Lịch Đế[50].
Năm 1646, Vĩnh Lịch Đế có được các thế lực Cù Thức Tỉ, Lý Định Quốc, Tôn Khả Vong, cùng với ủng hộ của thế lực Trịnh Thành Công tại Phúc Kiến triển khai phản công. Các cựu tướng lĩnh của quân Minh tại các khu vực đã hàng Thanh lần lượt khởi nghĩa, Nam Minh thu phục được các tỉnh Hoa Nam trong một thời gian. Tuy nhiên, trong cùng năm tướng Thanh là Thượng Khả Hỉ suất quân xâm nhập, lần lượt chiếm lĩnh các khu vực Hồ Nam, Quảng Đông. Hai năm sau, Lý Định Quốc, Tôn Khả Vọng và Trịnh Thành Công phát động phản công lần thứ hau, trong đó Trịnh Thành Công từng bao vây Nam Kinh. Tuy nhiên, các lộ quân Minh cách xa nhau nên khó phối hợp, nội bộ lại phát sinh đám Tôn Khả Vọng làm phản, phản công lần thứ hai liên tiếp thất bại rồi kết thúc. Năm 1661, quân Thanh đánh vào Vân Nam, Vĩnh Lịch Đế lưu vong sang thủ đô Sagaing của vương triều Taungoo Miến Điện, được Quốc vương Mãnh Đạt (Pindale Min) tiếp đãi. Sau đó, Ngô Tam Quế đánh vào Miến Điện, em của Mãnh Đạt là Mãnh Bạch (Pye Min) thừa cơ phát động chính biến. Đến ngày 12 tháng 8, Mãnh Bạch phát động "Chú Thủy chi nan", giết hết thị tòng cận vệ của Vĩnh Lịch Đế[51], Vĩnh Lịch Đế cuối cùng bị Ngô Tam Quế siết cổ chết, Nam Minh mất[50].
Đến lúc này thế lực phản Thanh chỉ còn Quỳ Đông thập tam gia quân, và Trịnh Thành Công tại Kim Môn-Hạ Môn (sử xưng Minh Trịnh). Tàn dư của lực lượng Lý Tự Thành sau khi kháng Thanh tại Hồ Nam thất bại, dời đến vùng núi Tứ Xuyên-Hồ Bắc tiến hành hoạt động, tại khu vực phía đông của Quỳ Châu phủ tiếp tục kháng Thanh, gọi là Quỳ Đông thập tam gia quân. Năm 1662, quân Thanh bắt đầu tiến công, đến năm 1664 thủ lĩnh Lý Lai Hanh bị giết nên kết thúc. Trịnh Thành Công sau thất bại tại Nam Kinh thì triệt thoái đến Kim Môn-Hạ Môn, năm 1661 suất quân viễn chinh đảo Đài Loan đang do người Hà Lan chiếm cứ, kết quả thành công, định đô tại Đông Ninh (nay là Đài Nam). Con là Trịnh Kinh từng tham dự loạn Tam Phiên song thất bại. Năm 1683, triều Thanh mệnh Thi Lang tiến công Đài Loan, chúa Trịnh Khắc Sảng đầu hàng, Minh Trịnh mất[50].
Cương vực[sửa | sửa mã nguồn]
Tái bắc địa khu[sửa | sửa mã nguồn]
Trong thời kỳ đầu, triều Minh nhiều lần tác chiến với Bắc Nguyên và sau là Thát Đát cùng Ngõa Lạt, đồng thời tại khu vực Mạc Nam đặt hơn 40 vệ sở phòng vệ, như Đông Thắng vệ, Vân Xuyên vệ, chúng đều là trọng địa biên phòng của triều đình, hướng của chúng vào khoảng tuyến Âm Sơn-sườn nam Đại Thanh Sơn-sông Tây Lạp Mộc Luân. Sau thập niên 30 của thế kỷ XV, do khí hậu chuyển lạnh, nông nghiệp giảm sút, trong Tĩnh Nan chi dịch quân đội biên cương bị Yên vương điều đi nơi khác, do đó biên giới dời một ít về phía nam. Trong những năm Vĩnh Lạc, quân Minh nhiều lần Bắc phạt, tình hình biên giới cải thiện trong một thời gian. Tuy nhiên, từ trung kỳ trở đi, Mông Cổ lại quật khởi, biên giới lại dời về phía nam. Cùng với dựng Trường Thành nhằm phòng ngự Mông Cổ, ven Trường Thành còn đặt "cửu biên" (Liêu Đông, Kế Châu, Tuyên Phủ, Đại Đồng, Diên Tuy, Ninh Hạ, Cam Túc, Thái Nguyên, Cố Nguyên) tăng cường phòng ngự. Trường Thành cũng trở thành biên giới phía bắc của triều Minh vào trung-hậu kỳ, đồng thời còn là giới tuyến giữa khu vực nông canh và khu vực du mục[52].
Đông bắc địa khu[sửa | sửa mã nguồn]
Minh Thái Tổ đặt Liêu Đông đô ty để quản lý Liêu Đông, đồng thời nhiều lần tiến quân đến lưu vực Hắc Long Giang, chiêu phủ các bộ lạc địa phương, thế lực của triều đình Minh từng đạt đến Ngoại Hưng An Lĩnh (Stanovoy) và cửa sông của Hắc Long Giang, thậm chí đến tận đảo Khố Hiệt (Sakhalin). Năm Vĩnh Lạc thứ 7 (1409) thời Minh Thành Tổ, triều Minh đặt Nô Nhi Can đô ty tại khu vực Hắc Long Giang, song đây là cơ cấu không thường trực, không quản lý hơn 130 vệ sở tại Đông Bắc[17], đến năm Tuyên Đức thứ 9 (1434) thời Minh Tuyên Tông thì bị phế bỏ. Tuy nhiên, các vệ sở trên lãnh thổ này, và Liêu Đông đô ty vẫn tồn tại, để thi hành thống trị ki mi với địa phương. Sau những năm Chính Thống thời Minh Anh Tông, nhóm Ngột Lương Cáp thuộc Thát Đát và Kiến Châu Nữ Chân dời về phía nam, đồng thời không ngừng xâm phạm Liêu Đông đô ty. Năm Thành Hóa thứ 5 (1469) thời Minh Hiến Tông, triều đình Minh cho dựng "Liêu Đông biên tường". Từ cuối thế kỷ XVI, thủ lĩnh Kiến Châu Nữ Chân là Nỗ Nhĩ Cáp Xích bắt đầu hưng khởi, thống nhất Nữ Chân, các vệ sở do triều đình Minh đặt dần tiêu vong. Năm Vạn Lịch thứ 44 (1616) thời Minh Thần Tông, Nỗ Nhĩ Cáp Xích xưng hãn, kiến quốc Đại Kim. Đến năm Vạn Lịch thứ 47 (1619), sau trận Tát Nhĩ Hử, quân Hậu Kim đột phá "Liêu Đông biên tường", chiếm lĩnh đại bộ phận lãnh thổ của Liêu Đông đô ty[52].
Tây bắc địa khu[sửa | sửa mã nguồn]
Những năm Vĩnh Lạc thời Minh Thành Tổ, cương giới Tây Bắc đạt đến địa khu Cáp Mật tại đông bộ Tân Cương hiện nay, đồng thời đặt một loạt vệ sở. Sau thập niên 30 của thế kỷ XV, Thổ Lỗ Phồn và bộ lạc Thanh Hải Mông Cổ dần lớn mạnh. Năm 1472, thành Cáp Mật vệ từng bị Thổ Lỗ Phổn công phá, về sau khôi phục, đến năm 1514 lại bị chiếm. Sau nửa sau thế kỷ XV, các vệ sở tại Tây Bắc đều mất hết, quân Minh lui phòng thủ Gia Dục quan[52].
Tây nam địa khu[sửa | sửa mã nguồn]
Năm Hồng Vũ thứ 14 (1381) thời Thái Tổ, triều Minh mới hoàn toàn chiếm lĩnh khu vực Vân Nam-Quý Châu, đồng thời đặt một loạt thổ ty, tuyên úy ty để quản lý, biên giới đạt đến bắc trung bộ của Miến Điện, bắc bộ Lào, bắc bộ Thái Lan ngày nay. Tuy nhiên, về sau các khu vực này bị các quốc gia xung quanh thôn tính. Năm Vĩnh Lạc thứ 4 (1406) thời Thành Tổ, quân Minh tiến công An Nam, biên giới phía nam đến Nhật Nam châu, sang năm sau đặt An Nam bố chính ty, bên dưới đặt 15 phủ, 36 châu, hơn hai trăm huyện. Về sau do nhân dân địa phương phản kháng kịch liệt, triều đình Minh vào năm Tuyên Đức thứ 2 (1427) thời Tuyên Tông phải từ bỏ, An Nam khôi phục và do vương triều Lê cai trị[52]. Tại khu vực Tây Tạng, triều đình Minh thi hành chính sách "đa phong chúng kiến", tuy nhiên còn có bất đồng về việc điều này có đại diện cho sự thống trị của triều Minh với Tây Tạng hay không.
Bành Hồ và Áo Môn[sửa | sửa mã nguồn]
Đầu thời Minh, triều đình đặt Bành Hồ tuần kiểm ty để quản lý quần đảo Bành Hồ. Năm 1553, người Bồ Đào Nha thu được quyền đậu thuyền tại Áo Môn, đến năm Gia Tĩnh thứ 37 (1557) thì có được quyền lưu cư, trước khi hai bên ký kết điều ước thông thương vào năm 1887 thì Trung Quốc luôn có chủ quyền với Áo Môn[52]
Phân chia hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
Triều Minh về đại thể kế thừa phân chia hành chính của triều Nguyên, khu hành chính địa phương cấp một đặt 'thừa tuyên bố chính ty' (bố chính ty), 'đề hình án sát sứ ty' (án sát ty), và 'đô chỉ huy sứ ty' (đô ty), phân biệt quản lý hành chính, tư pháp và quân sự, phòng ngừa tập trung quyền lực địa phương[53]. 'Bố chính ty' được gọi phổ biến là tỉnh, bên dưới lần lượt phân thành đạo, phủ, và huyện. Đạo là đơn vị hành chính đặt giữa tỉnh và phủ huyện, phân thành hai loại 'phân thủ đạo' và 'phân tuần đạo'. "Phủ" nguyên là lộ của triều Nguyên, lấy thuế lương ít hay nhiều để phân tiêu chuẩn, lương từ 20 vạn thạch trở lên là 'thượng phủ', từ 10 đến dưới 20 vạn thạch là 'trung phủ', dưới mười vạn thạch là 'hạ phủ'. Phân định quân sự có hai chế độ là vệ, sở. Thời Đại Tông, Anh Tông đặt tuần phủ quản lý hành chính và tổng đốc quản lý quân sự do trung ương phái đi, địa vị đứng đầu tại bố chính ty và đô ty. Nhằm hạn chế quyền lực của tuần phủ và tổng đốc, còn đặt chức 'đô ngự sử' để cân bằng. Triều Minh cuối cùng có 140 phủ, 193 châu, 1138 huyện, 493 vệ, 359 sở[53].
Thừa tuyên bố chính sứ ty[sửa | sửa mã nguồn]
Thừa tuyên bố chính sứ ty (bố chính ty) quản lý hành chính địa phương, địa vị tương đương với "hành trung thư tỉnh" vào thời Nguyên. Minh Thái Tổ vốn duy trì tên gọi "hành trung thư tỉnh", đến năm 1376 thì đổi thành "bố chính sứ ty", thường gọi là hành tỉnh. Đầu thời Minh đặt 13 bố chính ty cùng kinh sư (địa vị tương đương bố chính ty, quản lý Giang Tô và An Huy hiện nay). Năm 1380, sau án Hồ Duy Dung triều Minh phế bỏ "trung thư tỉnh", kinh sư và bố chính ty trực thuộc Lục bộ. Thời kỳ Minh Thành Tổ, từ năm 1407 đến năm 1428 đặt Giao Chỉ bố chính ty. Năm 1413, đặt Quý Châu bố chính ty. Do thiên đô Bắc Kinh, vào năm 1403 đưa Bắc Bình bố chính ty thăng làm "hành tại", năm 1421 sau khi thiên đô Bắc Kinh gọi là kinh sư (Bắc Trực Lệ), kinh sư cũ đổi thành Nam Kinh (Nam Trực Lệ), hình thành phân chia hành chính "lưỡng kinh thập tam tỉnh". Lưỡng kinh là Bắc Kinh và Nam Kinh, gọi chính thức là Thuận Thiên phủ và Ứng Thiên phủ, chúng cùng với các châu phủ lân cận lần lượt gọi chung là Bắc Trực Lệ và Nam Trực Lệ, không đặt bố chính ty, 13 bố chính ty gồm: Thiểm Tây, Sơn Tây, Sơn Đông, Hà Nam, Chiết Giang, Giang Tây, Hồ Quảng, Tứ Xuyên, Quảng Đông, Phúc Kiến, Quảng Tây, Quý Châu, Vân Nam. Phân chia hành chính của triều Minh về đại thể phù hợp với địa thế núi sông, song có một số điểm bất hợp lý, như Nam Trực Lệ nằm vắt qua cả ba khu vực Hoài Bắc, Hoài Nam, Giang Nam, khu vực Tô-Tùng về ngôn ngữ-văn hóa thuộc khu Thái Hồ Ngô-Việt song được quy nhập Nam Trực Lệ thay vì Chiết Giang; bồn địa Hán Trung nằm tại phía nam Tần Lĩnh được quy nhập Thiểm Tây thay vì Tứ Xuyên, Hà Nam bao gồm một phần phía bắc Hoàng Hà. Quý Châu có hình giống loài bướm khi khoảng giữa hẹp song hai bên thì rộng[53].
Đô chỉ huy sứ ty[sửa | sửa mã nguồn]
Đô chỉ huy sứ ty (đô ty) quản lý quân sự địa phương, Minh Thái Tổ sử dụng chế độ vệ sở, vào năm 1370 tại các tỉnh đặt một "đô vệ", đến năm 1375 mới đặt đô ty quản lý. Đô ty vốn lệ thuộc đại đô đốc phủ, sau án Hồ Duy Dung triều đình chia đại đô đốc phủ làm năm, phân quyền quản lý các vệ sở. Triều Minh tổng cộng đặt 16 đô ty, 5 hành đô ty, 2 lưu thủ ty. Trong đó, có 13 đô ty trùng tên với bố chính ty, ba đô ty khác là Vạn Toàn đô ty, Đại Ninh đô ty và Liêu Đông đô ty. 5 hành đô ty là Thiểm Tây, Tứ Xuyên, Hồ Quảng, Phúc Kiến, Sơn Tây. Hai lưu thủ ty là Trung Đô lưu thủ ty (nay là Phượng Dương) đặt vào thời Hồng Vũ, Hưng Đô lưu thủ ty đặt tại Thừa Thiên phủ (nay là Chung Tường, Hồ Bắc) thời Gia Tĩnh[54]. Trong các đô ty có tính chất ki mi, nổi danh nhất là Nô Nhi Can đô ty quản lý lưu vực Hắc Long Giang, Tùng Hoa Giang và đảo Khố Hiệt; tại khu vực Thanh-Tạng chính giáo hợp nhất đặt hai đô ty Ô Tư Tạng, Đóa Cam, ngoài ra còn đặt tại khu vực giao giới Cam Túc và Thanh Hải hiện nay các vệ sở như Cáp Mật, Khúc Tiên. Những thể chế này có tính chất không giống như đô ty, hành đô ty tại nội địa[55].
Tuần phủ và tổng đốc[sửa | sửa mã nguồn]
Tuần phủ quản lý dân chính, nguyên bản là vào thời Minh Tuyên Tông phái đại thần lục bộ, đô sát viện lấy đó làm danh nghĩa để đốc phủ hành chính địa phương, đến thời Minh Đại Tông chính thức hình thành khu hành chinh cấp một. Thời Minh Anh Tông đặt chức tổng đốc, phân làm hai loại là ngắn hạn và dài hạn, quản lý quân sự của một vài bố chính ty. Tuy nhiên, quan hệ phụ thuộc giữa tuần phủ và bố chính ty là không đồng nhất, có tuần phủ chỉ gồm 1-2 bố chính ty, như Sơn Tây-Hà Nam tuần phủ thời Chính Thống; lại có trường hợp trong địa phận một bố chính ty có vài tuần phủ, như Bắc Trực Lệ có Thuận Thiên tuần phủ, Bảo Định tuần phủ, Tuyên Phủ tuần phủ; Nam Trực Lệ có hai tuần phủ: Ứng Thiên tuần phủ, Thuận Dương tuần phủ. Cũng có trường hợp tuần phủ quản lý khu vực giao giới giữa các bố chính ty, như Nam Cám Thiều Đinh tuần phủ nằm trên ba bố chính ty là Giang Tây, Quảng Đông, Phúc Kiến[53].
Chế độ chính trị[sửa | sửa mã nguồn]
Năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), Minh Thái Tổ lấy việc Thừa tướng Hồ Duy Dung mưu phản nên phế bỏ chức vụ thừa tướng, các hoàng đế sau này cũng không đặt lại chức vụ này. Từ thời Tần, Hán trở đi Trung Quốc đã hơn 1600 năm thực hành chế độ tể tướng, đến đây bị phế bỏ, lục bộ trực tiếp do hoàng đế phụ trách, quyền của thừa tướng và quyền về quân sự hợp làm một, hoàng đế triều Minh một mình nắm đại quyền, thể chế chính trị của triều Minh cũng là chính thể chuyên chế hiếm thấy trong lịch sử thế giới, thi hành thể chế quốc gia tam quyền phân lập: quân quyền, quyền hành chính, quyền giám sát, về sau do quyền giám sát bị phế bỏ, quốc thể mất cân bằng mà nhanh chóng suy bại. Do có nhiều quốc sự, hoàng đế không thể xử lý hết, đến năm Kiến Văn thứ 4 (4) Minh Thành Tổ mới bắt đầu đặt nội các. Nội các chỉ là cố vấn cho hoàng đế, phê đáp tấu chương do hoàng đế chuyên trách. Nội các triều Minh từ khi khởi đầu đến khi kết thúc đều không phải là cơ cấu hành chính cấp một trung tâm trong triều, được cho rằng chỉ là biệt xưng của Văn Uyên các. Chức vụ Nội các đại học sĩ phần nhiều là người có tài đức hoặc đại thần trong triều đảm nhiệm, chỉ theo ý chỉ của hoàng đế mà viết ra, gọi là "truyền chỉ đương bút", quyền lực và địa vị còn xa mới bằng tể tướng khi xưa, chỉ có địa vị ngầm, song không có địa vị pháp định. Thời kỳ Tuyên Tông, do có ba người họ Dương là Dương Phổ, Dương Sĩ Kỳ và Dương Vinh tham gia nội các, Tuyên Tông phê chuẩn nội các khởi thảo thánh chỉ trần thuật ý kiến của họ, gọi là chế độ "phiếu nghĩ" 票擬, lại trao cho cơ cấu hoạn quan là Ty lễ giám phê thay tức "phê chu" 批朱. Phép "phiếu nghĩ" khắc phục tệ quân chủ không muốn diện kiến các triều thần, song đại thần nội các và hoàng đế ngăn cách, đều dựa vào Ty lễ giám, do đó khởi đầu chế độ hoạn quan chuyên chính trong triều Minh. Nhằm tăng cường giám thị với thần dân toàn quốc, Minh Thái Tổ còn thiết lập cơ cấu đặc vụ mang tên "cẩm y vệ", Minh Thành Tổ lập thêm "đông xưởng", Minh Hiến Tông lập "tây xưởng" (về sau phế bỏ), gọi chung là "xưởng vệ", do hoạn quan thống lĩnh, từ đó quyền thế của hoạn quan triều Minh đạt đến cực độ[11][56].
Cơ cấu chủ yếu[sửa | sửa mã nguồn]
Nội các ban đầu là chỉ cơ cấu tư vấn của hoàng đế, về sau trở thành cơ cấu quyết sách tối cao trên thực tế của triều Minh, địa vị thủ phụ có khi sánh với tể tướng, có quyền "phiếu nghĩ". Chu Nguyên Chương sau khi phế bỏ chế độ trung thư tỉnh và thừa tướng, đích thân xử lý chính vụ, có khi bị kiệt sức, do vậy thiết lập chế độ tứ phụ để phụ tá chính sự, song không hiệu quả, đến năm Hồng Vũ thứ 17 (1384) thì bãi bỏ. Sau đó, Chu Nguyên Chương mời một số vị hàn lâm học sĩ giúp phụ tá, các quan chức hàn lâm học sĩ này phỏng theo chế độ cũ học sĩ quán các Đường-Tống, được cho là "Mỗ mỗ điện (các) đại học sĩ"[57], bậc quan chỉ có chính ngũ phẩm. Đây chính là cơ cấu nội các[58].
Triều Minh tại trung ương thiết lập sáu bộ: lại, hộ lễ, công, hình, tương tự như các triều đại trước, lúc mới đầu triều Minh tại mỗi bộ tăng thêm một thượng thư, thị lang. Sau án Hồ Duy Dung, Chu Nguyên Chương phế bỏ chức thừa tướng, thủ tiêu trung thư tỉnh. Lục bộ do đó địa vị được đề cao, mỗi bộ chỉ đặt một thượng thư, hai thị lang, các thượng thư khác trước đó bị giáng làm lang trung. Bậc quan của thượng thư và thị lang các bộ được tăng lên, trong đó Lễ bộ (chủ quản giáo dục, phụ trách lãnh đạo học thuật Nho gia, cùng với tế tự, ngoại giao) và Lại bộ (chủ quản thăng chức quan văn) có tính trọng yếu nhất, Hộ bộ (chủ quản tài chính, thổ địa và nhân khẩu) có số nhân viên đông nhất. Binh bộ (chủ quản quốc phòng), Hình bộ (chủ quản tư pháp, có quyền xét xử vụ án hình sự quy mô lớn) và Công bộ (chủ quản kiến thiết công cộng) có địa vị khá thấp[59].
Về cơ cấu thẩm nghị thảo chiếu, triều Minh ban đầu chỉ đặt "cấp sự trung" và "trung thư xá nhân", không đặt hai tỉnh "trung thư", "môn hạ". Cơ cấu thẩm nghị của triều Minh là lục khoa cấp sự trung, đến năm Hồng Vũ thứ 24 (1391), đặt 6 người là đô cấp sự trung, phân vào sáu khoa Lại, Hộ, Lễ, Công, Hình, Binh, mỗi khoa một người, bên dưới mỗi "đô cấp sự trung" lại có một tả hữu cấp sự trung và một số cấp sự trung. Chế độ lục khoa cấp sự trung về cơ bản là kế thừa chế độ Môn hạ tỉnh thời Đường, song quan vị hạ giảm, cơ cấu tinh giản hơn. Quan chức lục khoa tuy có phẩm cấp thấp, song chức quyền lại rất cao, họ có thể bác bỏ ý chỉ của hoàng đế, cũng có thể nắm giữ chức trách gián quan, đối với quan lại lục bộ cũng có quyền giám sát tương ứng, do đó chế độ này cũng phát huy tác dụng nhất định đối với cải thiện triều chính. Cơ cấu chấp hành sự vụ trọng yếu của trung ương là "Ngũ tự", bao gồm Đại lý tự, Thái thường tự, Quang lộc tự, Thái bộc tự, Hồng lư tự, tương đương thời Đường Tống, giảm bớt bốn tự: Tông chính tự được nhập vào Tông nhân phủ, Vệ úy tự được nhập vào Binh bộ, Ty nông tự và Thái giám phủ được nhập vào Hộ bộ. Đại lý tự cùng Hình bộ và Đô sát viện hợp thành Tam pháp ty, phụ trách phúc thẩm và phúc hạch án hình sự trọng đại. Thủ trưởng của Đại lý tự gọi là "Đại lý tự khanh", cũng là một trong cửu khanh, khanh của bốn tự còn lại có chức quyền khá thấp. Thái thường tự phụ trách tế tự; Thái bộc tự quản lý ngựa và chăn nuôi gia súc toàn quốc; Quang lộc tự phụ trách bày tiệc; Hồng lư tự phụ trách tiếp đãi khách ngoại quốc.[60]
Trước năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), triều Minh còn kế tục chế độ giám sát của triều Nguyên, thiết lập "Ngự sử đài", có tả hữu ngự sử đại phu. Sau đó, Chu Nguyên Chương phế bỏ Ngự sử đài. Hai năm sau, Chu Nguyên Chương thiết lập cơ cấu giám sát mới là "Đô sát viện", bên dưới Đô sát viện thiết lập một số người làm "Đô sát ngự sử", phân tuần các tỉnh toàn quốc, gọi là Thập nhị đạo giám sát ngự sử. Mỗi đạo có ba đến năm người là giám sát ngự sử, phạm vi nói chung là một tỉnh. Tuy nhiên giám sát ngự sử đều trú tại kinh sự, có việc thì mang theo ấn xuất tuần, xong việc thì về kinh trả ấn. Đến thời Minh mạt, giám sát ngự sử phân thành 13 đạo, tổng cộng có 110 người. Đô sát viện và lục khoa đều có chức năng gián quan và chức trách báo cáo sự tình, cho nên gọi chung là "khoa đạo ngôn quan"[61].
Triều Minh thực hành nghiêm mật chính trị đặc vụ, cơ cấu đặc vụ chủ yếu bao gồm cẩm y vệ, đông xưởng và tây xưởng, thời kỳ Vũ Tông từng thiết lập "nội hành xưởng". Cẩm y vệ được thiết lập vào năm Hồng Vũ thứ 15 (1382), trực tiếp nghe lệnh của hoàng thượng, có thể tróc nã bất kỳ ai, đồng thời tiến hành thẩm vấn không công khai. Sau khi thành lập đông xưởng, quyền lực của cẩm y vệ bị tước giảm. Đông xưởng thành lập vào năm Vĩnh Lạc thứ 18 (1420), nhằm để Minh Thành Tổ trấn áp chính trị lực lượng phản đối, địa điểm tại bắc Đông An Môn tại kinh thành. Chức trách chủ yếu của đông xưởng là giám thị quan viên chính phủ, nhân sĩ kiệt xuất trong xã hội, các học giả và các lực lượng chính trị khác, đồng thời có quyền đưa kết quả giám thị trực tiếp hồi báo hoàng thượng. Căn cứ thông tin giám thị có được, đối với phái phản đối chính trị có địa vị khá thấp, đông xưởng có thể trực tiếp tróc nã, thẩm vấn; còn đối với quan viên cấp cao trong chính phủ hoặc người có thân phận hoàng thân quý tộc, đông xưởng sau khi được hoàng đế cấp quyền có thể tiếp hành tróc nã, thẩm vấn họ. Tây xưởng thành lập vào thời kỳ Hiến Tông, thủ lĩnh là Uông Trực, sau năm 1482 thì bị phế bỏ, sau này được Vũ Tông tạm thời khôi phục. Nội xưởng thiết lập trong thời kỳ Vũ Tông, thủ lĩnh là hoạn quan Lưu Cẩn, sau khi Lưu Cẩn bị giết thì nội xưởng và tây xưởng đồng thời bị phế bỏ, chỉ còn đông xưởng[62].
Cơ cấu khác[sửa | sửa mã nguồn]
Quan công cô bao gồm tam công và tam cô, trên danh nghĩa là đứng đầu các thần tử, song các chức quan này đều chỉ là chức hão, thường trao cho đại thần có công lao tương đối lớn để vinh danh. Tam công là thái sư, thái phó, thái bảo, tam cô là ba chức phụ giúp: thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo. Trong đó, thái bảo và thái phó trên danh nghĩa là thầy giáo của thái tử, còn thái sư trên danh nghĩa là thầy giáo của hoàng thượng, song thực tế cơ cấu phụ đạo thái tử là "chiêm sự phủ". Bên dưới chiêm sự phủ đặt hai phòng, một cục, một thính. Ngoài ra, còn có Thái y viện, chuyên môn phụ trách sức khỏe và điều trị y tế cho nhân viên hoàng thất. Hàn lâm viện là cơ quan học thuật tối cao chính thức của chính phủ, địa vị tương đối quan trọng, thậm chí cũng có sức ảnh hưởng tương đối lớn trong chính phủ. Thủ trưởng của Hàn lâm viện là Hàn lâm đại học sĩ, người giữ chức vị này thường kiêm nhiệm đại thần nội các[63].
Ngoại tam giám bao gồm Quốc tử giám, Khâm thiên giám, Thượng lâm uyển giám. Khâm thiên giám phụ trách quan trắc chiêm tinh. Quốc tử giám là cơ cấu giáo dục chính thức tối cao, cũng là cơ cấu lãnh đạo quan học toàn quốc, có một người tế tửu, một người ty nghiệp, một người giám thừa, năm người bác sĩ, 15 người trợ giáo, 10 người học chính, 7 người học lục, một người điển bộ, một người điển tịch, hai người điển soạn. Thượng lâm uyển giám phụ trách quản lý ngự hoa viên, bãi chăn thả và vườn rau của hoàng đế.
Nội thập nhị giám là sở quan của hoạn quan, bao gồm ti lễ giám, nội cung giám, ngự dụng giám, ty thiết giám, ngự mã giám, thần cung giám, thượng thiện giám, thượng bảo giám, ấn thụ giám, trực điện giám, thượng y giám, đô tri giám, trong đó ty lễ giám là quan trọng nhất. Thái giám cầm bút viết văn trong thời kỳ hoạn quan chuyên quyền cực đoan còn thay thế hoàng đế phê chuẩn công văn. Ngoài ra, trong cung còn thiết lập bốn ty (tích tân, chung cổ, bảo sao, hỗn đường), tám cục (binh trượng, ngân tác, hoán y, cân mạo, châm công, nội chức nhiễm, tửu thố diện, ti uyển), hợp thành 24 nha môn nội quan. Cung nữ có 6 cục (thượng cung, thượng nghi, thượng phục, thượng thực, thượng tẩm, thượng công), dưới mỗi cục đặt bốn ty.
Ngoại giao[sửa | sửa mã nguồn]
Những năm đầu, triều đình Minh thực thi thể chế triều cống, mậu dịch triều cống cho nhiều hơn nhận, nhiều người Nhật Bản giả làm sứ giả triều cống nhằm nhận được lợi ích. Trên thực tế, Nhật Bản đang trong trạng thái cát cứ, không có chính quyền trung ương thống nhất, rất nhiều người Nhật Bản giả làm sứ giả triều cống sang Trung Quốc không thuộc quyền quản lý của chính phủ Nhật Bản, sau khi triều cống họ lưu lại cướp đoạt tại khu vực duyên hải của Trung Quốc, đây là Uy khấu thời Minh sơ. Nhằm phòng chống Uy khấu, Minh Thái Tổ ban bố chính sách hải cấm. Từ đó trở đi, nếu muốn sang Trung Quốc giao thương thì cần phải theo phương thức triều cống kiêm mậu dịch, ngoài ra còn có tác dụng thu phục kết giao các quốc gia xung quanh. Chính sách quản chế mâu dịch nghiêm khắc của triều Minh khiến cho mậu dịch thông thường được tiến hành bí mật, chuyển thành mậu dịch buôn lậu. Khu vực tập trung cảng mậu dịch khu vực chuyển từ Quảng Đông, Phúc Kiến sang các thuộc địa của phương Tây tại Đông Nam Á. Do chính phủ Trung Quốc mất đi vai trò duy trì trật tự trên biển, các tập đoàn hải tặc hoành hành. Do mậu dịch hàng hải vẫn phải tiến hành theo phương thức ngầm, lượng lớn đồ bạc từ châu Mỹ được đưa vào Trung Quốc, bạc bắt đầu đóng vai trò là tiền tệ phổ biến[64].
Trịnh Hòa hạ Tây Dương và hải cấm[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Minh Thành Tổ lên ngôi, trong những năm Vĩnh Lạc, triều đình phái khiển nhà hàng hải Trịnh Hòa đem thuyền đội bảy lần hạ Tây Dương, đi xa nhất đến bờ biển phía đông châu Phi, và còn phái khiển Trần Tử Lỗ đi sứ sang mười tám nước tại Tây Vực như Samarkand, Thổ Lỗ Phồn, Hỏa Châu, tăng cường giao lưu về kinh tế chính trị giữa triều Minh và thế giới, thể hiện triều đại Vĩnh Lạc ở vào đỉnh cao thịnh vượng và có tính khai phóng. Sang thời Minh Nhân Tông, hoàng đế nghe theo ý kiến của một số đại thần trong triều, nhận định điTây Dương gây lãng phí quá độ, hiệu quả nhận được không lớn, tuyên bố đình chỉ hoạt động này. Năm Tuyên Đức thứ 5 (1431) thời Minh Tuyên Tông, hoàng đế phái Trịnh Hòa hạ Tây Dương lần thứ bảy, cũng là lần cuối. Thời Minh Hiến Tông, từng có thái giám đề nghị với hoàng đế tiếp tục tiến hành hạ Tây Dương, hoàng đế hạ chiếu đến Binh bộ yêu cầu tư liệu của Trịnh Hòa như hải đồ. Tuy nhiên, các quan viên như Lưu Đại Hạ nhận định hạ Tây Dương gây hại lớn cho quốc gia, vô ích, do đó đem các tư liệu từ hành trình của Trịnh Hòa giấu đi (có thuyết nói là tiêu hủy), kế hoạch do đó bị bãi bỏ. Về sau, Uy khấu hoành hành, triều Minh gia tăng mức độ hải cấm, đến sau năm Long Khánh thứ 1 (1567) thời Mục Tông, Uy khấu dần được bình định, triều đình nhận thấy tính quan trọng của mậu dịch đối ngoại đối với cư dân ven biển, do đó từng bước giải trừ hải cấm, khiến mậu dịch bí mật trong dân gian được hợp pháp hóa, mậu dịch quốc tế sôi động khiến Trung Quốc tiến vào hệ thống mậu dịch thế giới đang dần thành hình[65].
Uy khấu và Nhật Bản[sửa | sửa mã nguồn]
Uy khấu tạo thành mối uy hiếp nghiêm trọng đối với hải cương của triều Minh, tuy vậy thành phần chủ yếu của Uy khấu không phải là người Nhật Bản mà là lưu dân bị phá sản tại khu vực duyên hải Trung Quốc. Mặc dù có các chiến dịch "kháng Uy" của Chu Hoàn và Trương Kinh, song cuối cùng đều không thể đạt được thành công hoàn toàn. Nhằm đề phòng Uy khấu xâm nhiễu, trong thời kỳ Thế Tông thực thi hải cấm, đoạn tuyệt mậu dịch với Nhật Bản. Đến khi các danh tướng như Thích Kế Quang tận lực "kháng Uy", Uy khấu mới bị trừ sạch, tình hình hải cương mới trở nên bình ổn hơn. Sau khi Toyotomi Hideyoshi thống nhất Nhật Bản, có ý muốn chiếm lĩnh Triều Tiên. Năm Vạn Lịch thứ 20 (1592), Nhật Bản tấn công Triều Tiên, Quốc vương của Triều Tiên đào thoát sang Nghĩa Châu đồng thời phái sứ giả cầu cứu triều đình Minh. Triều Minh từng giành được thắng lợi trong chiến tranh, hai bên từng tiến hành hòa đàm, song sau năm Vạn Lịch thứ 25 (1597) Nhật Bản lại tiến công Triều Tiên. Năm Vạn Lịch thứ 26 (1598), Toyotomi Hideyoshi bệnh mất, lòng quân Nhật Bản dao động, kết quả là triệt quân. Chiến tranh với Nhật Bản làm suy yếu nghiêm trọng quốc lực của Minh và Triều Tiên, còn Nhật Bản rơi vào tình trạng phân liệt, trong khi đó các bộ lạc Nữ Chân trở thành bên hưởng lợi[66].
Mông Cổ và Nữ Chân[sửa | sửa mã nguồn]
Mông Cổ và Nữ Chân là hai bộ tộc tạo thành mỗi uy hiếp lớn nhất tại biên cảnh của triều Minh, người đương thời gọi là Tây Lỗ và Đông Lỗ. Trong những năm đầu triều Minh, khi vũ lực còn cường thịnh, từng có thời gian đuổi người Mông Cổ lên Mạc Bắc, Mông Cổ cũng vì nội loạn mà phân liệt thành các nhóm như Thát Đát, Ngõa Lạt nên không đủ lực xâm nhập phương nam. Sau này, cùng với việc triều Minh suy lạc, nhóm có thực lực nhất trong các bộ lạc Mông Cổ sau khi xưng bá trong tộc còn nhiều lần tiến công triều Minh, như Thổ Mộc bảo chi biến do người Ngõa Lạt, Canh Tuất chi biến do Thổ Mặc Đặc bộ. Cương giới của triều Minh do đó thu nhỏ, còn quốc lực cũng bị tiêu hao rất nhiều. Yêm Đáp Hãn về sau bắt đầu kết giao với triều Minh, thụ phong tước Thuận Nghĩa vương, tam nương tử kế thừa chính sách hòa bình của ông. Khu vực biên giới Minh-Mông an ninh hòa bình, đến sau khi Hậu Kim khống chế Mông Cổ thì tình hình này mới kết thúc. Thời kỳ đầu, triều đình Minh từng đặt Nô Nhi Can đô ty để quản lý các bộ lạc tại Đông Bắc, người Nữ Chân trong giai đoạn này là đồng minh với Minh để bài trừ thế lực tàn dư đối địch tại Đông Bắc, quan hệ song phương trong giai đoạn mật thiết. Tuy nhiên, đến trung hậu kỳ, triều đình Minh thi hành một số chính sách không thích hợp, tiến hành kỳ thị, hạn chế, kích động phân hóa người Nữ Chân. Khi các bộ lạc Mông Cổ và Nữ Chân tại Đông Bắc ngày càng lớn mạnh, Nô Nhi Can đô ty bị phế, năng lực khống chế tại Đông Bắc của triều Minh càng suy giảm. Sang thế kỷ XVII, thủ lĩnh Kiến Châu Nữ Chân là Nỗ Nhĩ Cáp Xích thống nhất các bộ lạc Nữ Chân, khiến người Mông Cổ hàng phục, vào năm 1616 kiến quốc Đại Kim, đối địch với triều Minh. Hậu Kim chiếm lĩnh đại bộ phận lãnh thổ Liêu Đông, có dã tâm làm chủ Trung Nguyên, uy hiếp nghiêm trọng đến an toàn của triều Minh. Năm 1636, Đại Kim cải quốc hiệu sang Đại Thanh, kiến lập Thanh triều, cuối cùng vào năm 1644 sau khi triều Minh diệt vong tiếp nối thống trị Trung Quốc trong 267 năm[67].
Các quốc gia châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi châu Âu tiến vào thời đại khám phá hàng hải, người Bồ Đào Nha nhằm tiếp tục khai thác tuyến hàng hải đến Ấn Độ, Trung Quốc, sau khi chiếm lĩnh Malacca năm 1511, lại có ý đồ lập cứ điểm mậu dịch tại Trung Quốc. Năm Chính Đức thứ 7 (1513) thời Vũ Tông, Quốc vương Bồ Dào Nha Emmanuel I vì muốn thông thương với triều đình Minh nên phái đoàn sứ giả đến Trung Quốc. Đoàn sứ giả muốn đổ bộ tại Quảng Châu, song bị từ chối nhập cảnh. Họ chuyển sang dùng vũ lực chiếm cứ Đồn Môn, bùng phát Hải chiến Đồn Môn, Bộ chiến Tây Thảo Loan với triều Minh, kết quả chiến bại. Cuối cùng, Gia Tĩnh Đế đồng ý cho đoàn nhập cảnh, cùng lúc nhượng Áo Môn cho người Bồ Đào Nha, chấp thuận cho họ đến Quảng Châu mỗi năm, đây là lần đầu tiên cường quốc phương tây chính thức đổ bộ Trung Quốc. Sau đó, các quốc gia châu Âu khác như Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh Quốc cũng phái các sứ đoàn đến, khiến cho không ít sự vật phương Tây truyền vào Trung Quốc. Năm Vạn Lịch thứ 10 (1582) thời Thần Tông, Matteo Ricci phụng mệnh đến Trung Quốc công tác, ông rất nhanh chóng lĩnh hội Trung văn, Nho giáo, có được cảm tình tốt của sĩ đại phu triều Minh. Sau đó, ông được cử đến Bắc Kinh, được Thần Tông tín nhiệm. Ông đóng góp cho Trung Quốc các cống phẩm như Khôn dư vạn quốc toàn đồ, đồng hồ, đồng hồ Mặt Trời, đại pháo Tây Dương, kính viễn vọng, hỏa thương, Tây dược, tượng Maria, Thập tự giá. Matteo Ricci không chỉ truyền bá Thiên Chúa giáo mà còn truyền cảm hứng cho đám Từ Quang Khải, Lý Chi Tảo học tập Tây học. Ngoài ra, ông còn đưa các loại hình văn hóa của Trung Quốc truyền đến châu Âu, như tư tưởng Nho gia, học thuyết Phật giáo, cờ vây. Ngoài ra, vào thời kỳ Minh mạt có không ít quân đội triều Minh từng trang bị hỏa khí đặc biệt là đại pháo Tây Dương[66].
Quân sự[sửa | sửa mã nguồn]
Nguồn gốc ban đầu của quân đội triều Minh, gồm có các binh sĩ vốn có, gọi là tòng chinh, có binh sĩ triều Nguyên và binh sĩ quần hùng quy phụ, có người hoạch tội đày ải, song nguồn chủ yếu nhất là tuyển theo hộ tịch, cũng tức là 'đóa tập quân'. Ngoài ra, còn có các phương thức giản bạt, đầu sung và thu tập. Ngoài ra, từ trung kỳ triều Minh trở về sau còn có chuyện cưỡng bách dân làm binh, tuy nhiên đều là thiểu số, về mặt chính thức, "vệ sở chế" vẫn là quân chế chủ yếu. Vệ sở chế là tại yếu địa quân sự các địa phương toàn quốc thiết lập vệ sở trú quân, "vệ" có quân đội quy mô 5600 người, bên dưới có các đơn vị như thiên hộ sở, bách hộ sở, tổng kỳ và tiểu kỳ, các vệ sở đều lệ thuộc ngũ quân đô đốc phủ, cũng là lệ thuộc Binh bộ, khi hữu sự được điều động, khi vô sự lại trở về vệ sở. Nguồn gốc của quân đội là quân hộ thế tập, do mỗi hộ phái một người làm "chính đinh" đến vệ sở làm binh, quân nhân trong vệ sở luân phiên phòng thủ và đồn điền, đồn điền đáp ứng nhu cầu của quân đội và tướng quan. Mục tiêu của nó là nuôi binh song không tiêu hao tài lực quốc gia, song từ thời Minh Tuyên Tông về sau thì không thể duy trì, mức sinh hoạt và địa vị của quân nhân ngày càng hạ thấp, binh sĩ đào ngũ dần gia tăng, quân bị do đó dần dần hư hỏng[68].
Trong thời kỳ kháng Nhật viện Triều những năm Vạn Lịch, người Minh sáng tạo "thủy lôi chiến" đánh đắm chiến hạm Nhật Bản; "hỏa long xuất thủy" phát minh trong thế kỷ XVI là một loại tên lửa hai bậc dùng trong thủy chiến; thợ thủ công triều Minh thiết kế chế tạo mìn vỏ sắt sớm nhất trong lịch sử nhân loại; lục quân triều Minh từng được trang bị một loại "hổ tồn pháo", cũng là loại kỵ pháo binh đầu tiên trong lịch sử nhân loại, có học giả cho rằng loại kỹ thuật này đi trước phương Tây khoảng 200 năm[69][70].
Trong những năm Gia Tĩnh, khi ứng phó loạn Uy khấu, tướng lĩnh Thích Kế Quang tại khu vực Chiết Giang sử dụng phương thức chiêu mộ dân binh huấn luyện thêm, thay thế vệ sở binh không đảm đương nổi. Chính vì nguyên nhân quân chính quy là vệ sở quân không đảm đương nổi, cho nên lực lượng dân binh đến hậu kỳ triều Minh dần dần đảm nhiệm vai trò bộ đội tác chiến duy trì sự thống trị hữu hiệu của triều đình, trong đó nổi tiếng nhất là Thích gia quân do Thích Kế Quang chiêu mộ chủ yếu từ người Chiết Giang, bộ đội tư nhân Liêu Đông thiết kỵ của Lý Như Tùng, và Quan Ninh thiết kỵ do Viên Sùng Hoán chiêu mộ chủ yếu từ người Liêu Đông[71]。
Có học giả nhận định kỹ thuật chế tạo hỏa khí Trung Quốc bắt đầu từ thời kỳ Đường Tống, vào thời Minh đã phát triển đến trình độ rất cao. Hỏa khí thời kỳ này không chỉ đa dạng về chủng loại, mà kỹ thuật chế tạo và tính năng đều được nâng cao cực lớn. Tên lửa và súng hỏa mai là các hỏa khí hạng nhẹ chủ yếu của quân đội triều Minh, mìn đã rất thịnh hành vào thời Minh, phát triển hỏa khí hình ống đặc biệt nổi bật. Trung kỳ triều Minh, phật lang cơ và hồng di đại pháo và các hỏa khí tây dương khác truyền đến, khiến triều Minh học hỏi ưu điểm nhắm mục tiêu của chúng, để cải thiện tính năng hỏa khí tự sản xuất. Đương thời, thời đại binh khí lạnh của Trung Quốc sắp kết thúc, thời đại hỏa khí đang đến, dù Trung Quốc có cơ hội bắt kịp trình độ kỹ thuật hỏa khí phương Tây, song quá trình này bị gián đoạn do triều Minh diệt vong[72]。
Có học giả chỉ ra rằng, Trung Quốc sử dụng binh khí nóng trước phương Tây hai thế kỷ, song đến thế kỷ XV kỹ thuật bắt đầu bị người Bồ Đào Nha vượt qua, về sau quân Thanh lợi dụng kỹ thuật và kinh nghiệm của triều Minh và phương Tây, nhiều lần cải thiện và chế tạo hỏa khí có uy lực hơn so với triều Minh, đến thời loạn Tam Phiên, kỹ thuật binh khí nóng của Trung Quốc quay lại tiếp cận trình độ các quốc gia Tây Âu[73].
Trong những năm Vạn Lịch, người Nhật Bản cũng đi trước Trung Quốc về kỹ thuật hỏa khí, ưu thế của hỏa khí Nhật Bản từng có lúc khiến họ chiếm thế thượng phong trong chiến tranh tại Triều Tiên[74][75]. Nhà quân sự Thích Kế Quang cũng phê bình nhiều loại hỏa khí đương thời thực tế không có tính thực dụng, cho nên cần ngừng sản xuất để tránh lãng phí[76].
Nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Đại Minh thành lập và thống nhất Trung Hoa, Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương thi hành chính sách "hưu dưỡng sinh tức" (phục hồi và phát triển), nông nghiệp thời Mông-Nguyên vốn chịu sự phá hoại từ chiến tranh nay khôi phục ở mức độ lớn, những năm Hồng Vũ tiến hành khẩn hoang vùng đất phía bắc Hoài Hà và Tứ Xuyên trên quy mô lớn, nhân khẩu do vậy tăng trưởng ổn định. Đến năm Hồng Vũ thứ 26 (1393), toàn quốc có 63 triệu người, trong đó 61,75 triệu người thuộc dân hộ, 3,25 triệu người thuộc quân hộ. Bắc ngũ tỉnh (Bắc Bình, Sơn Tây, Sơn Đông, Hà Nam, Thiểm Tây) có 17,55 triệu nhân khẩu, chiếm 27% toàn quốc; trong đó Sơn Đông là đông dân nhất với 5.462.850 người, kế đến là Sơn Tây (3.790.760 người), Hà Nam (2.825.300 người), Thiểm Tây (2.646.450 người), Bắc Bình (2.619.500 người). Trung ngũ tỉnh (Kinh Sư, Chiết Giang, Giang Tây, Hồ Quảng, Tứ Xuyên) có 33,8 triệu người, chiếm 52% toàn quốc; trong đó Nam Trực Lệ có 11.291.460 người, mật độ nhân khẩu cao nhất là ở lực vực Tô Nam Thái Hồ với tổng số 6.320.300 người và đạt 220 người/km²; tiếp đến là Chiết Giang tỉnh với 9.959.270 người; Giang Tây có 7.260.000 người, Hồ Quảng có 4.318.420 người, Tứ Xuyên có 1.314.260 người. Nam ngũ tỉnh (Phúc Kiến, Quảng Tây, Quảng Đông, Vân Nam, Quý Châu) có tổng cộng 10,40 triệu người, chiếm 16% toàn quốc.[77]
Nhân khẩu triều Minh đạt đỉnh cao vào hậu kỳ, song các học giả bất đồng về thời gian và số lượng cụ thể. Dịch Trung Thiên nhận định vào thời Minh mạt toàn quốc có trên 60 triệu người,[78] Hàn Văn Lâm và Tạ Thục Quân nhận định năm 1626 thì Đại Minh đạt đỉnh cao về nhân khẩu, với khoảng 99,873 triệu người,[79] Vương Dục Dân nhận định vào những năm Vạn Lịch (1573-1620) thì nhân khẩu triều Minhd dạt mức tối đa, nhân khẩu thực tế là từ 130-150 triệu người;[80] Cát Kiếm Hùng nhận định vào năm 1600 triều Minh thực tế có 197 triệu dân, vào thời đỉnh cao là sát 200 triệu người;[81] Tào Thụ Cơ nhận định nhân khẩu triều Minh lên đến đỉnh cao vào năm 1630 với nhân khẩu thực tế là khoảng 192,51 triệu người, sang năm 1644 thì số nhân khẩu thực tế giảm còn khoảng 152,47 triệu người;[82] nhà kinh tế học Anh Quốc Angus Maddison thì nhận định vào năm 1600 nhân khẩu thực tế của triều Minh đạt khoảng 160 triệu người.[83]
Cuối năm năm Gia Tĩnh thời Minh Thế Tông, các loại cây trồng cao sản đến từ châu Mỹ bắt đầu được truyền bá đến Trung Quốc, trở nên phổ biến tại những vùng có mật độ dân cư cao nhất như Giang-Chiết hay Lĩnh Nam. Đặc biệt là qua Vạn Lịch trung hưng, nhân khẩu tăng trưởng nhanh và ổn định, có học giả ước tính thì đạt đến mức chưa từng có là 150 triệu người, phân bổ vẫn không đổi. Từ Sùng Trinh thứ 11 (1640) thời Minh Tư Tông đến năm Thuận Trị thứ 7 (1650) thời Thanh Thế Tổ, do chiến tranh cùng mất mùa và dịch bệnh nên số người tử vong gia tăng, đặc biệt là bùng phát dịch hạch và hạn hán ở phương bắc, quân Bát kỳ nhập quan tiến hành giết hại và buộc người Hán phải thiên di để đề phòng họ phản kháng, khiến nhân khẩu giảm thiểu rất nhiều, chưa bằng một nửa so với trước đó, riêng phương bắc giảm xuống chỉ chưa bằng 20%.[84]
Kế tục triều Nguyên, triều Minh phân cư dân thành "dân hộ", "quân hộ", "tượng hộ", những người làm thủ công nghiệp nhập tượng tịch. Tượng tịch và quân tịch có địa vị thấp hơn so với dân tịch, không được ứng thí, đồng thời phải kế thừa nghề của đời trước. Việc thoát khỏi hộ tịch ban đầu là khó khăn, cần phải được Hoàng đế đặc chỉ phê chuẩn.
Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Khoảng thế kỷ XVI-XVII, Đại Minh từng là một trong các quốc gia có thủ công nghiệp và kinh tế phồn vinh nhất thế giới. Đầu thời Minh, triều đình thi hành chính sách hải cấm, khiến thương nghiệp chịu áp chế nhất định, song từ sau khi phế trừ hải cấm vào năm 1567, mậu dịch hải ngoại lại hoạt động hưng thịnh, vào thời cường thịnh trọng tải tàu viễn dương đạt đến 18 nghìn tấn.
Nông nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Đầu thời Minh, do chiến tranh kéo dài trong nhiều năm cộng thêm lạm phát, hơn nữa Nguyên Huệ Tông trước đây cho tăng cường lao dịch để trị thủy, khiến kinh tế quốc gia tiến đến bờ sụp đổ. Minh Thái Tổ thực thi hành chính sách nghỉ ngơi lại sức và di dân khai hoang, còn thi hành chính sách đồn điền, diện tích quân điền chiếm gần một phần mười đất canh tác toàn quốc[77]. Ngoài ra, thương đồn cũng tương đối phổ biến, chính phủ dùng giấy độc quyền buôn bán muối (gọi là diêm dẫn) để trao đổi, thu hút thương nhân đem lương thực đến biên cương nhằm đảm bảo nhu cầu lương thực biên phòng. Đây không phải là phương thức lấy hàng đổi hàng, mà là yêu cầu diêm thương giao tiền trước rồi đợi đến khi muối khô mới được cấp muối. Tuy nhiên, do thuế thu không đủ nên họ đưa muối mới sản xuất ra ngoài bán riêng, kéo dài thời gian giao muối cho diêm thương chính quy, khiến cho diêm thương giao xong tiền phải mất 3-5 năm, thậm chí là mười năm sau mới lấy được muối, song lại không thể bỏ thân phận diêm thương làm việc khác mưu sinh nên nhà tan người mất, buôn lậu muối cũng diễn ra trên quy mô lớn[84]. Minh Thái Tổ từng phái Quốc tử giám xuống thôn quê chỉ đạo xây dựng thủy lợi, đồng thời dùng miễn giảm thu thuế để khuyến khích canh tác. Các biện pháp này khiến các khu vực từng chịu tổn thất nặng nề trong chiến loạn khôi phục sinh khí, khiến kinh tế triều Minh được khôi phục nhanh chóng[77].
Kinh tế thời Minh vẫn lấy kinh tế tiểu nông tự cấp tự túc làm chủ yếu. Nông nghiệp thời Minh bất kể là sản lượng hay công cụ sản xuất đều ở mức cao hơn triều đại trước. Các loại cây trồng cao sản có nguồn gốc từ châu Mỹ như khoai lang, bí ngô, khoai tây, ngô, bông dần được đưa đến Trung Quốc trong thế kỷ XVI, trong đó bông được trồng đặc biệt phổ biến. Ngoài ra, khoai lang và ngô là các cây trồng tương đối đễ dàng, có thể trồng ở các khu vực có thổ nhưỡng tương đối khá cằn cỗi, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi mà nhu cầu lương thực ngày càng tăng trong hai thời đại Minh-Thanh[84]. Những năm Vạn Lịch tổng diện tích đất canh tác ước đạt quá bảy triệu khoảnh, tạo cơ sở bền vững cho tăng trưởng nhân khẩu đều đặn từ thời Vạn Lịch. Thời Nam Tống, có lưu hành câu nói "Tô-Thường được mùa, thiên hạ no đủ", về sau do cư dân thành thị gia tăng nhanh chóng tại khu vực hạ du Trường Giang, cộng thêm khu vực trung du Trường Giang được khai thác phát triển nhanh chóng, đến thời kỳ giữa và cuối triều Minh, đã chuyển biến thành "Hồ Quảng được mùa, thiên hạ no đủ", ý là khu vực sản xuất lương thực chủ yếu đương thời đã chuyển đến khu vực Hồ Quảng, chính là khu vực Hồ Bắc và Hồ Nam ngày nay. Từ cuối thời Minh về sau, lương thực của Hồ Quảng bắt đầu được vận chuyển đường dài đến các khu vực [Giang-Chiết, Mân-Quảng để bán, khiến nông dân địa phương bắt đầu chuyển đổi sang loại cây trồng thương phẩm[84]. Nông nghiệp mang tính thương nghiệp phát triển, cộng thêm xuất hiện giao thông đường dài, đều mang đến lợi ích cho sự phát triển công thương nghiệp[77].
Thủ công nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Thương nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Văn hóa[sửa | sửa mã nguồn]
Tư tưởng học thuật[sửa | sửa mã nguồn]
Văn học[sửa | sửa mã nguồn]
Giáo dục[sửa | sửa mã nguồn]
Tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Nghệ thuật[sửa | sửa mã nguồn]
Khoa học kỹ thuật[sửa | sửa mã nguồn]
Xã hội[sửa | sửa mã nguồn]
Danh sách đế vương[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Kinh tế thời nhà Minh
- Danh sách các chư hầu của Đế quốc Trung Hoa
- Danh sách vua nhà Minh
- Lịch sử Nhật Bản
- Lịch sử Triều Tiên
- Những cuộc chinh phạt quân sự của nhà Minh
- Minh Thập Tam Lăng
- Trịnh Thành Công
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (tháng 12 năm 2006). “East-West Orientation of Historical Empires” (PDF). Journal of world-systems research 12 (2): 219–229. ISSN 1076–156x Kiểm tra giá trị
|issn=(trợ giúp). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2010.
- ^ 明朱國禎《湧幢小品》卷二「國號」條：“國號上加大字，始於胡元，我朝因之。……其言大漢、大唐、大宋者，乃臣子及外夷尊稱之詞。”
- ^ a ă Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
明太祖的開國規模
- ^ a ă “明朝” (bằng tiếng 中文). 中华文化信息网. Truy cập ngày 13 tháng 2 năm 2014.
- ^ 《明史·志第十六》：“计明初封略，东起朝鲜，西据吐蕃，南包安南，北距大碛，东西一万一千七百五十里，南北一万零九百四里。自成祖弃大宁，徙东胜，宣宗迁开平於独石，世宗时复弃哈密、河套，则东起辽海，西至嘉峪，南至琼、崖，北抵云、朔，东西万余里，南北万里。其声教所讫，岁时纳贽，而非命吏置籍，侯尉羁属者，不在此数。呜呼盛矣！“
- ^ 《明宪宗实录》：是岁天下户九百二十一万六百九十户，口七千一百八十五万一百三十二口。
- ^ 《正说明朝三百年》孙景峰李金玉著
- ^ 张宏杰 (2013). 《大明王朝的七张面孔》. 天津: 天津人民出版社. ISBN 9787201080949.
- ^ a ă â b 姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第一章 元明之際”. 《中國通史 明清史》. 九州出版社. tr. 第9頁－第16頁. ISBN 9787510800627.
- ^ 傅海波＆崔瑞德《劍橋中國遼西夏金元史》， 中國社會科學出版社，2006年，第668-671頁
- ^ a ă â b c 《明史：一個多重性格的時代》〈第一篇 第二章 開國制度與政治整肅〉. 第20頁－第45頁.
- ^ 《中國通史》第九卷，取士与文字狱
- ^ 《山西通志卷．卷一百二十二．人物二十二》
- ^ a ă â 《明史：一個多重性格的時代》〈第一篇 第三章 從創業到守成的轉變〉. 第46頁－第65頁.
- ^ a ă 姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第三章 制度的更張與勢力的發揚”. 《中國通史·明清史》. 九州出版社. tr. 第33頁－第49頁. ISBN 9787510800627.
- ^ 蔡石山著，江政宽译，《永乐大帝：一个中国帝王的精神肖像》，中华书局，2009年11月，ISBN 978-7-101-06977-8，第八章、永乐和蒙古人，第145-146页
- ^ a ă 《永寧寺記》.
永樂九年春特遣內官亦失哈等率官軍一千餘人、巨船二十五艘復至其國，開設奴兒干都司。昔遼、金疇民安故業，皆相慶曰：「□□今日復見而服矣！」遂上□朝□□□都司，而餘人上授以官爵印信，賜以衣服，賞以布、鈔，大賚而還。依土立興衛所，收集舊部人民，使之自相統屬。
- ^ 《清代輯佚研究》，第３９頁
- ^ 蔡石山著，江政宽译，《永乐大帝：一个中国帝王的精神肖像》，中华书局，2009年11月，ISBN 978-7-101-06977-8，第七章、文皇帝，第123-124页
- ^ 时涛，宋岩 (2009). 《图说中国历代君主帝王276——大明王朝简介》 (bằng tiếng 中文). 中国北京: 中国长安出版社. ISBN 9787510700873.
- ^ 《明通鑑·卷22》：「（張太皇太后言）皇帝年幼，岂知此辈自古祸人家国？我听帝暨诸大臣留振，此后不得令干国事也。」
- ^ 《明史紀事本末·卷29》：「朕自在春宫，至登大位，几二十年。尔夙夜在侧，寝食弗违，保护赞辅，克尽乃心，正言忠告，裨益实多。」
- ^ 《明史紀事本末·卷29·王振用事》：「（樊忠言）吾為天下誅此賊。」
- ^ 《明史·卷170·于謙傳》：「臨陣將不顧軍先退者，斬其將；軍不顧將先退者，後隊斬前隊；敢違軍令者，格殺勿論。」
- ^ 沈一民; 冯雪飞 (2009). 《盛世中国·明朝卷·土木之变》 (bằng tiếng 中文). 华艺出版社. ISBN 9787802520509.
- ^ 查繼佐.《罪惟錄·列傳卷2·皇后列傳》皇太后周氏曰：「彼有何美，而承恩多？”明憲宗曰：“彼抚摩吾安之，不在貌也。”
- ^ a ă 姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第四章 明朝中後期的政局”. 《中國通史 明清史》. 九州出版社. tr. 第51頁－第71頁. ISBN 9787510800627.
- ^ 夏燮.《明通鑑·卷40》。
- ^ 《明史·卷304·懷恩傳》：「一时正人汇进，恩之力也。」
- ^ a ă â b c 《明史：一個多重性格的時代》〈第二篇 第九章 從弘治中興到正德亂局 第三篇 第十二章 嘉靖初政與大禮紛爭〉. 第159頁－第171頁. 第211頁－第224頁
- ^ 王其榘《明代內閣制度史》，中華書局，1989年
- ^ “大太监刘瑾擅权” (bằng tiếng 中文). 中国网. Ngày 3 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2014.
- ^ a ă â b c 《明史：一個多重性格的時代》〈第三篇 第十三章 世宗失道與隆萬改革 第十四章 北虜南倭問題及其解決方法〉. 第227頁－第271頁.
- ^ “张居正变法与万历怠政”. 凤凰网. Ngày 25 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2014.
- ^ 樊树志 (樊树志). 《万历皇帝传》 (bằng tiếng 中文). 凤凰出版社（原江苏古籍出版社）. ISBN 9787807297956. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ a ă â b “第四篇 第十七章 神宗貪怠與東林會議”. 《明史：一個多重性格的時代》. tr. 第327頁－第345頁.
- ^ 《明实录·神宗实录》卷一.
上明习政事，乾纲独揽，予夺进退，莫可测识。晚颇厌言官，章奏概置不报。然每遇大事，未尝不折衷群议归之。圣裁中外，振耸四封。
- ^ “明代中后期的商业税收研究” (bằng tiếng Trung). 林枫. Ngày 12 tháng 8 năm 2009. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2011.
- ^ 黃仁宇. 《萬曆十五年》. 生活·讀書·新知三聯書店.
- ^ 《明史·卷224·孫鑨傳》、《明史·卷243·趙南星傳》、文秉·《定陵註略·卷三·癸巳大計》
- ^ 《明史·卷350·陳增傳》.
寧夏用兵，費帑金二百餘萬。其冬，朝鮮用兵，首尾八年，費帑金七百餘萬。二十七年，播州用兵，又費帑金二三百萬。三大征踵接，國用大匱
- ^ 《明史·卷123·王德完傳》.
近歲寧夏用兵，費百八十餘萬；朝鮮之役，七百八十餘萬；播州之役，二百餘萬
- ^ 《明实录·神宗实录》卷之五百九十六，七月丙申条.
上疾大渐，召英国公张惟贤、大学士方从哲、吏部尚书周嘉谟、户部尚书李汝华、兵部尚书董嘉善、署刑部事摠督仓场尚书张问达、署工部事协理戎政尚书黄克缵、礼部右侍郎孙如游等入见于弘德殿。勉以用心办事，大小诸臣各致词问安。尚书周嘉谟仍以用人为请随赐。俞允诸臣叩头而出。上谕内阁：‘朕嗣祖宗大统历今四十八年，久因国事焦劳以致脾疾，遽不能起。有负先皇付托惟。皇太子青宫有年，实赖卿与司礼监协心辅佐。遵守祖制，保固皇图，卿功在社稷万世不泯。’是日，上崩。
- ^ a ă â b c d đ “第四篇 第十九章 天啟崇禎年間的政治亂象 第二十章 內外威脅與明朝滅亡”. 《明史：一個多重性格的時代》. tr. 第363頁－第404頁.
- ^ 《明季北略》（卷2）.
予按郑贵妃慧人也，神宗宠之，生福王；李选侍郑党也，光宗宠之。当光宗登极，郑、李进美人等，遂致不起。光宗崩，李选侍犹居干清宫，欲与熹宗同居，邀封后，垂帘称制；而杨、左等以选侍素无德，又非生母、嫡母与养母，恐有武氏之祸，必欲令选侍出干清宫，不与熹宗同居，竖议甚正，未免稍激，遂为群小所忌，而祸自此始矣。
- ^ 韩大成 (1997). 《魏忠贤传》 (bằng tiếng 中文). 北京: 人民出版社. ISBN 9787010022987.
- ^ “崇祯智除魏忠贤”. 农村新报 (bằng tiếng 中文). Ngày 7 tháng 3 năm 2009. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2014.
- ^ 陈时龙; 许文继 (ngày 1 tháng 1 năm 2005). “<思宗朱由检>”. 《正说明朝十六帝》 (bằng tiếng 中文). 北京: 中华书局. ISBN 9787101045499.
- ^ 抱陽生. “卷六提到”. 《甲申朝事小計》.
崇禎十六年二月北京，
大疫，人鬼錯雜。薄暮人屏不行。貿易者多得紙錢，置水投之，有聲則錢，無聲則紙。甚至白日成陣，牆上及屋脊行走，揶揄居人。每夜則痛哭咆哮，聞有聲而逐有影。谷應泰《明史紀事本末》卷七十八中說「
京師內外城堞凡十五萬四千有奇，京營兵疫，其精銳又太監選去，登陴訣羸弱五六萬人，內閹數千人，守陴不充。
- ^ a ă â b 姜公韜. “第五章 明清之際”. 《中國通史 明清史》. tr. 第73頁－第93頁.
- ^ 刘健《庭闻录》记：“七月十九日，缅酋尽杀永历从臣。”
- ^ a ă â b c 姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第三章 制度的更張與勢力的發揚”. 《中國通史 明清史》. 九州出版社. tr. 第40頁－第49頁. ISBN 9787510800627.
- ^ a ă â b 《細說明朝》〈二一、州、省〉. 黎東方. 第51頁
- ^ 郭紅、靳潤成.《中國行政區劃通史．明代卷》.上海市.復旦大學出版社.2007年8月.
- ^ 《細說明朝》〈二二、布政使司、分守道；按察使司、分巡道〉. 黎東方. 第53頁－第54頁
- ^ 王其榘《明代內閣制度史》，中華書局，1989年，第339頁
- ^ 洪武十五年初制时有华盖殿大学士（嘉靖随殿易名中极殿大学士）、文华殿大学士、武英殿大学士、文渊阁大学士、东阁大学士，永乐时增谨身殿大学士（嘉靖随殿易名建极殿大学士）
- ^ 《細說明朝》〈三二、内阁〉. 黎東方. 第77頁
- ^ 《細說明朝》〈二七、六 部〉. 黎東方. 第63頁
- ^ 《細說明朝》〈二九、六科 三○、五寺〉. 黎東方. 第71頁－第74頁
- ^ 《細說明朝》〈二八、都察院、十三道〉. 黎東方. 第69頁
- ^ 丁易，《明代特務政治研究》
- ^ 《細說明朝》〈三一、三公、三孤；詹事府、翰林院〉. 黎東方. 第75頁
- ^ 陳高華、陳尚勝.《中國海外交通史》.台北.文津出版社.1997 年.
- ^ 《明史：一個多重性格的時代》〈第一篇 第四章 邊疆經營與對外交往〉. 第66頁－第80頁
- ^ a ă 《明史：一個多重性格的時代》〈第三篇 第十四章 北虜南倭問題及其解決〉. 第256頁－第266頁
- ^ 《明史：一個多重性格的時代》〈第四篇 第十八章 邊疆與民族問題的新挑戰〉. 第352頁－第358頁
- ^ 《細說明朝》〈二五、军民分籍、卫所〉. 黎東方. 第59頁－第60頁
- ^ 《军事文摘》2009年第7期，作者：张昊天，原题：《明朝军事四个第一》。
- ^ 揭秘：明朝在军事上创造四项世界第一 腾讯网
- ^ 《細說明朝》〈二六、五军都督府、兵部〉. 黎東方. 第61頁－第62頁
- ^ 邢涛; 纪江红 (2003年10月1日). 《中国通史·<第二十一章·集权下的统治·明朝的军事建设·热兵器的兴盛>》 (bằng tiếng 中文). 北京: 北京出版社. tr. 第143页. ISBN 9787200050646. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ 梁柏力《被誤解的中國：看明清時代和今天》，中信出版社，第111-114頁
- ^ 趙士楨《神器譜》，卷一：「……調集人馬十有餘萬，附以朝鮮土著，何止三十餘萬。倭奴止以飛巒島鳥銃手三千憑為前驅，懸軍深入，不勞餘力，抗我兩國。我以兩國全力，不能製倭死命。焱馳電擊而前，從容振旅而退，不但諸酋盡全首領，至於倭眾亦覺無多損失。」
- ^ 張萱《西園聞見錄》卷五六：「倭制火銃，其藥極細，以火酒漬之，故其發速，又人善使，故發必中。中國有長技，而製之不精，與無技同。」
- ^ 戚繼光《練兵實紀》，卷五－軍器製解：「……以上之外，有火磚，一窩鋒，地雷，千里炮，神槍等，百十名色，皆不切於守戰，故不備，今皆一切禁之。以節靡費，惟有子母炮，尚屬可用，未當終棄，亦一奇品也。」
- ^ a ă â b “第五章 〈封建社會唐（後期）宋遼金元的經濟〉”. 《中國古代經濟簡史》. 復旦大學. 1982年. tr. 第154頁－第165頁. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ 易中天 (2007年11月). 《帝国的终结》. 复旦大学出版社. tr. 第254页. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ 赵文林、谢淑君 (1988年). 《中国人口史》. 人民出版社. tr. 第376页. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ 王育民. 《中国历史地理概论》 . 人民教育出版社. tr. 第109页.
- ^ 葛剑雄 (1991年). 《中国人口发展史》. 福建人民出版社. tr. 第241页. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ 曹树基 (2000年9月). 《中国人口史》（第四卷）明时期. 复旦大学出版社. tr. 第452页. Đã bỏ qua văn bản “ 《中国人口史》共六卷，由葛剑雄教授主编” (trợ giúp); Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ 英国经济学家 安格斯•麦迪森 著. 《世界经济千年史》. 伍晓鹰 许宪春 叶燕斐 施发启 译 . 北京大学出版社. tr. 第27页.
- ^ a ă â b 姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第七章 五百年社會文化的掠影”. 《中國通史 明清史》. 九州出版社. tr. 第119頁－第126頁. ISBN 9787510800627.
- ^ 《明太祖实录 卷140》
- ^ 《明孝宗实录 卷194》
- ^ 《明熹宗实录 卷4》
- ^ giới sử học thông thường lấy năm 1644 là năm triều Minh vong quốc, Nam Minh đến năm 1662 mới diệt vong, Minh Trịnh diệt vong vào năm 1683.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Information Office of the State Council of the People's Republic of China (2002). Testimony of History. Beijing: China Intercontinental Press.
- The Ming Biographical History Project of the Association for Asian Studies. (1976). Dictionary of Ming Biography, 1368–1644: 明代名人傳: Volume 1, A-L. Edited by L. Carrington Goodrich and Chaoying Fang. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-03801-1.
- Andrew, Anita N. and John A. Rapp. (2000). Autocracy and China's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers Inc. ISBN 0-8476-9580-8.
- Atwell, William S. "Time, Money, and the Weather: Ming China and the "Great Depression" of the Mid-Fifteenth Century," The Journal of Asian Studies (Volume 61, Number 1, 2002): 83-113.
- Brook, Timothy. (1998). The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-22154-0 (Paperback).
- Chan, Hok-Lam. (1988). "The Chien-wen, Yung-lo, Hung-shi, and Hsuan-te reigns," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 182-384, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- Chang, Michael G. (2007). A Court on Horseback: Imperial Touring & the Construction of Qing Rule, 1680-1785. Cambridge: Published by Harvard University Asia Center; distributed by Harvard University Press. ISBN 0-674-02454-0.
- Crosby, Alfred W., Jr. (2003). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492; 30th Anniversary Edition. Westport: Praeger Publishers. ISBN 0-275-98092-8.
- Dreyfus, Georges. (2003). "Cherished memories, cherished communities: proto-nationalism in Tibet," in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy, 492-522, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- Ebrey, Patricia Buckley, Anne Walthall, James B. Palais. (2006). East Asia: A Cultural, Social, and Political History. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 0-618-13384-4.
- Ebrey, Patricia Buckley (1999). The Cambridge Illustrated History of China. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-66991-X
- Engelfriet, Peter M. (1998). Euclid in China: The Genesis of the First Translation of Euclid's Elements in 1607 & Its Reception Up to 1723. Leiden: Koninklijke Brill. ISBN 90-04-10944-7.
- Fairbank, John King & Goldman, Merle (2006). China: A New History; Second Enlarged Edition. ISBN 0-674-01828-1
- Gascoigne, Bamber. (2003). The Dynasties of China: A History. New York: Carroll & Graf Publishers. ISBN 0-7867-1219-8 (Paperback).
- Geiss, James. (1988). "The Cheng-te reign, 1506-1521," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 403-439, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- Gernet, Jacques (1962). Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250-1276. Translated by H. M. Wright. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-0720-0
- Goldstein, Melvyn C. (1997). The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet and the Dalai Lama. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-21951-1.
- Hargett, James M. "Some Preliminary Remarks on the Travel Records of the Song Dynasty (960-1279)," Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (Clear) (July 1985): 67-93.
- Hartwell, Robert M. "Demographic, Political, and Social Transformations of China, 750-1550," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 42, Number 2, 1982): 365–442.
- Ho, Ping-ti. (1959). Studies on the Population of China: 1368-1953. Cambridge: Harvard University Press.
- Hoffman, Helmut. (2003). "Early and Medieval Tibet" in The History of Tibet: Volume 1, The Early Period to c. AD 850, the Yarlung Dynasty, 45-69, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- Hucker, Charles O. "Governmental Organization of The Ming Dynasty," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 21, December 1958): 1-66.
- Li, Bo and Zheng Yin. (2001). 5000 years of Chinese history. Inner Mongolian People's Publishing Corp. ISBN 7-204-04420-7.
- Kuttner, Fritz A. "Prince Chu Tsai-Yü's Life and Work: A Re-Evaluation of His Contribution to Equal Temperament Theory," Ethnomusicology, Vol. 19, No. 2 (May, 1975): 163-206.
- Laird, Thomas. (2006). The Story of Tibet: Conversations with the Dalai Lama. New York: Grove Press. ISBN 978-0-8021-827-1.
- Langlois, John D., Jr. (1988). "The Hung-wu reign, 1368-1398," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 107-181, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- Lipman, Jonathan. (1998). Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China. Seattle: University of Washington Press.
- Mote, Frederick W. and Denis Twitchett. (1998). The Cambridge History of China; Volume 7-8. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24333-5 (Hardback edition).
- Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth. Taipei: Caves Books, Ltd.
- Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering. Taipei: Caves Books Ltd.
- Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics. Taipei: Caves Books Ltd.
- Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic. Taipei: Caves Books Ltd.
- Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 2: Agriculture. Taipei: Caves Books, Ltd.
- Norbu, Dawa. (2001). China's Tibet Policy. Richmond: Curzon. ISBN 0-7007-0474-4.
- Nowell, Charles E. "The Discovery of the Pacific: A Suggested Change of Approach," The Pacific Historical Review (Volume XVI, Number 1; February, 1947): 1-10.
- Perdue, Peter C. (2000). "Culture, History, and Imperial Chinese Strategy: Legacies of the Qing Conquests," in Warfare in Chinese History, 252-287, edited by Hans van de Ven. Leiden: Koninklijke Brill. ISBN 90-04-11774-1.
- Pfoundes, C. "Notes on the History of Eastern Adventure, Exploration, and Discovery, and Foreign Intercourse with Japan," Transactions of the Royal Historical Society (Volume X; 1882): 82-92.
- Robinson, David M. "Banditry and the Subversion of State Authority in China: The Capital Region during the Middle Ming Period (1450-1525)," Journal of Social History (Spring 2000): 527-563.
- Robinson, David M. "Politics, Force and Ethnicity in Ming China: Mongols and the Abortive Coup of 1461," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 59, Number 1, June 1999): 79-123.
- Schafer, Edward H. "The Development of Bathing Customs in Ancient and Medieval China and the History of the Floriate Clear Palace," Journal of the American Oriental Society (Volume 76, Number 2, 1956): 57-82.
- Song, Yingxing (1966). T'ien-Kung K'ai-Wu: Chinese Technology in the Seventeenth Century. Translated with preface by E-Tu Zen Sun and Shiou-Chuan Sun University Park: Pennsylvania State University Press.
- Spence, Jonathan D. (1999). The Search For Modern China; Second Edition. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-97351-4 (Paperback).
- Sperling, Elliot. (2003). "The 5th Karma-pa and some aspects of the relationship between Tibet and the Early Ming," in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy, 473–482, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- Temple, Robert. (1986). The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention. With a forward by Joseph Needham. New York: Simon and Schuster, Inc. ISBN 0-671-62028-2.
- Wakeman, Frederick, Jr. "Rebellion and Revolution: The Study of Popular Movements in Chinese History," The Journal of Asian Studies (1977): 201-237.
- Wang, Jiawei and Nyima Gyaincain. (1997). The Historical Status of China's Tibet. Beijing: China Intercontinental Press. ISBN 7-80113-304-8.
- White, William Charles. (1966). The Chinese Jews (Vol. 1-3). New York: Paragon Book Reprint Corporation.
- Wong, H.C. "China's Opposition to Western Science during Late Ming and Early Ch'ing," Isis (Volume 54, Number 1, 1963): 29-49.
- Wylie, Turrell V. (2003). "Lama Tribute in the Ming Dynasty" in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850-1895, the Development of Buddhist Paramountcy, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- Yuan, Zheng. "Local Government Schools in Sung China: A Reassessment," History of Education Quarterly (Volume 34, Number 2; Summer 1994): 193–213.
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Huang, Ray. 1587, A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline. New Haven: Yale University Press, 1982.
- Brook, Timothy. The Confusions of Pleasure: commerce and culture in Ming China. Berkeley: University of California Press, 1998
- Source for "Fall of the Míng Dynasty":- Dupuy and Dupuy's "Collins Encyclopedia of Military History"
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- The Ming Dynasty at Minnesota State University
- Notable Ming Dynasty Painters and Galleries tại Bảo tàng Trung Hoa trực tuyến
- Ming Dynasty art at the Metropolitan Museum of Art
- Ming Dynasty Với tổng cộng 16 Hoàng đế, nhà Minh cai trị Trung Hoa 276 năm, từ 1368 đến 1644.

markdown:
# Nhà Minh
[Triều Minh](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Minh&redirect=no)) [Jump to navigation](#mw-head) [Jump to search](#p-search)
|Đại Minh|
|大明|
|Đế quốc|
|
|
1368–1644
![]()
Vị trí Nhà Minh năm 1415.
Lãnh thổ nhà Minh năm 1580.
|
|Thủ đô
|
|
(1368–1421)
(1421–1424)
(1424–1441)
(1441–1644)
**Ngôn ngữ** [Tiếng Hoa](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c) **Tôn giáo** [Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o), [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), [Đạo giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o), [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o), Tín ngưỡng dân gian, [Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) **Chính quyền** [Phong kiến tập quyền](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn_t%E1%BA%ADp_quy%E1%BB%81n) [Hoàng đế](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_nh%C3%A0_Minh) [Thái Tổ](/wiki/Minh_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) [Tư Tông](/wiki/Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng) **Lịch sử** [Nam Kinh](/wiki/Nam_Kinh) [Lý Tự Thành](/wiki/L%C3%BD_T%E1%BB%B1_Th%C3%A0nh)chiếm Bắc Kinh [Nhà Nam Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Nam_Minh)sụp đổ [Diện tích](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [[1]](#cite_note-1) [Dân số](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Tiền tệ**
¹ Số liệu dựa trên ước tính theo C.J. Peers trong
*Late Imperial Chinese Armies: 1520-1840*
²Theo A. G. Frank,
*ReOrient: global economy in the Asian Age*, 1998, p. 109
³Theo A. Maddison,
*The World Economy Volume 1: A Millennial Perspective Volume 2*, 2007, p. 238 **Nhà Minh** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 明朝, [Hán Việt](/wiki/H%C3%A1n_Vi%E1%BB%87t): *Minh triều*; [23 tháng 1](/wiki/23_th%C3%A1ng_1) năm [1368](/wiki/1368) - [25 tháng 4](/wiki/25_th%C3%A1ng_4) năm [1644](/wiki/1644) ) là triều đại cuối cùng do người Hán kiến lập trong [chú thích 1] [lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c). Năm [1368](/wiki/1368), Chu Nguyên Chương sau khi tiêu diệt các thế lực quần hùng, tại phủ Ứng Thiên [đăng cơ](/w/index.php?title=%C4%90%C4%83ng_c%C6%A1&action=edit&redlink=1), [quốc hiệu](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_hi%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1) **Đại Minh** , do [[2]](#cite_note-国号-3) [hoàng thất](/wiki/Ho%C3%A0ng_th%E1%BA%A5t) [họ Chu](/wiki/H%E1%BB%8D_Chu), nên còn được gọi là **Chu Minh** . Đầu thời kiến quốc, Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương định đô tại phủ Ứng Thiên (nay là [[3]](#cite_note-明太祖的開國規模-4) [Nam Kinh](/wiki/Nam_Kinh)), đến năm Vĩnh Lạc thứ 19 (1421), [Minh Thành Tổ](/wiki/Minh_Th%C3%A0nh_T%E1%BB%95)Chu Đệ dời đô đến phủ Thuận Thiên (nay là [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh)), kinh sư cũ đổi thành [Nam Kinh](/wiki/Nam_Kinh) . [[3]](#cite_note-明太祖的開國規模-4)
Thời kỳ đầu triều Minh, qua chính sách nghỉ ngơi lại sức của Chu Nguyên Chương, quốc lực triều Minh khôi phục nhanh chóng, sử xưng Hồng Vũ chi trị
. Đến thời kỳ Minh Thành Tổ Chu Đệ, quốc thế đạt đỉnh, những năm Vĩnh Lạc khoa trương lãnh thổ, còn phái khiển [4] [Trịnh Hòa](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_H%C3%B2a)bảy lần hạ Tây Dương, học giả hiện đại gọi là Vĩnh Lạc thịnh thế. Sau đó, thời kỳ [Nhân Tông](/wiki/Minh_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng)và [Tuyên Tông](/wiki/Minh_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng)cũng là thời hưng thịnh, sử xưng Nhân Tuyên chi trị. Tuy nhiên, thời kỳ [Anh Tông](/wiki/Minh_Anh_T%C3%B4ng)và [Cảnh Thái Đế](/wiki/Minh_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%B4ng), trải qua [sự biến Thổ Mộc bảo](/wiki/S%E1%BB%B1_bi%E1%BA%BFn_Th%E1%BB%95_M%E1%BB%99c_b%E1%BA%A3o), quốc lực trung suy . Sau khi [[4]](#cite_note-简介-5) [Thế Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng)đăng cơ, phát sinh tranh chấp [Đại lễ nghị](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%85_ngh%E1%BB%8B), sau khi thanh trừ thế lực hoạn quan và quyền thần hoàng đế tổng quản triều cương, thực hành Gia Tĩnh tân chính, song sau này không quan tâm triều chính. Sau khi Minh Thế Tông từ trần, trải qua Long Khánh tân chính và Vạn Lịch trung hưng, quốc lực được khôi phục. Trung kỳ thời [Thần Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng), hoàng đế dần lơ đãng triều chính, sử xưng Vạn Lịch đãi chính, bắt đầu chính trị hỗn loạn thời vãn Minh. Thời [Hi Tông](/wiki/Minh_Hi_T%C3%B4ng), đám hoạn quan làm loạn triều cương, sau khi [Tư Tông](/wiki/Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)kế vị thì bị diệt trừ. Tuy nhiên, do Tư Tông có quyết sách sai lầm, cùng với nội ưu ngoại hoạn, triều Minh cuối cùng mất vào tay [Lý Tự Thành](/wiki/L%C3%BD_T%E1%BB%B1_Th%C3%A0nh)vào năm 1644. Sau đó, chính quyền Nam Minh rồi Minh Trịnh tiếp tục tồn tại trong mấy thập niên, kết thúc khi [triều Thanh](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Thanh)chiếm lĩnh Đài Loan.
Lãnh thổ triều Minh bao quát khu vực phía nam Vạn Lý Trường Thành và tỉnh
[Liêu Ninh](/wiki/Li%C3%AAu_Ninh) hiện nay. Trong những năm đầu, quyền tông chủ của nhà Minh mở rộng đến [biển Nhật Bản](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Ngoại Hưng An Lĩnh](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Stanovoy) và lưu vực [Hắc Long Giang](/wiki/S%C3%B4ng_Amur), sau đó suy giảm còn khu vực [Liêu Hà](/wiki/Li%C3%AAu_H%C3%A0). Triều Minh từng đặt cơ cấu ki mi tại Đông Bắc Trung Quốc ngày nay, đông bộ [Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng) và [Tây Tạng](/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Tuy nhiên, tồn tại tranh nghị lớn về vấn đề triều Minh thực tế thống trị Tây Tạng. Thời kỳ Minh Thành Tổ, triều Minh từng chinh phục và thống trị An Nam (nay là miền bắc Việt Nam) trong một thời gian ngắn. Căn cứ theo "Minh thực lục", nhân khẩu triều Minh đạt đỉnh vào năm Thành Hóa thứ 15 (1479) với hơn 70 triệu người [5] , song có nhiều học giả cho rằng đương thời tồn tại giấu giếm hộ khẩu với số lượng lớn, do đó nhận định đỉnh cao nhân khẩu thực tế là trên 100 triệu [[6]](#cite_note-7) . Thời Minh, thủ công nghiệp và kinh tế thương phẩm phồn vinh, xuất hiện tập trấn thương nghiệp và manh nha tư bản chủ nghĩa, văn hóa nghệ thuật hiện ra xu thế thế tục hóa [[7]](#cite_note-8) . [[8]](#cite_note-9)
## Mục lục
[1 Lịch sử](#Lịch_sử) [1.1 Kiến quốc và thống nhất](#Kiến_quốc_và_thống_nhất) [1.2 Hoàng quyền tập trung và Kiến Văn tước phiên](#Hoàng_quyền_tập_trung_và_Kiến_Văn_tước_phiên) [1.3 Vĩnh Lạc thịnh thế và Nhân-Tuyên chi trị](#Vĩnh_Lạc_thịnh_thế_và_Nhân-Tuyên_chi_trị) [1.4 Thổ Mộc chi biến và Hoằng Trị trung hưng](#Thổ_Mộc_chi_biến_và_Hoằng_Trị_trung_hưng) [1.5 Nội loạn và Bắc Lỗ Nam Oa](#Nội_loạn_và_Bắc_Lỗ_Nam_Oa) [1.6 Cải cách trung hưng](#Cải_cách_trung_hưng) [1.7 Vạn Lịch đãi chính và đảng tranh](#Vạn_Lịch_đãi_chính_và_đảng_tranh) [1.8 Nguy cơ kinh tế và Nội ưu ngoại hoạn](#Nguy_cơ_kinh_tế_và_Nội_ưu_ngoại_hoạn) [1.9 Nam Minh và Minh Trịnh](#Nam_Minh_và_Minh_Trịnh)
-
[2 Cương vực](#Cương_vực) [3 Phân chia hành chính](#Phân_chia_hành_chính) [4 Chế độ chính trị](#Chế_độ_chính_trị) [5 Ngoại giao](#Ngoại_giao) [6 Quân sự](#Quân_sự) [7 Nhân khẩu](#Nhân_khẩu) [8 Kinh tế](#Kinh_tế) [9 Văn hóa](#Văn_hóa) [10 Xã hội](#Xã_hội) [11 Danh sách đế vương](#Danh_sách_đế_vương) [12 Xem thêm](#Xem_thêm) [13 Chú thích](#Chú_thích) [14 Tham khảo](#Tham_khảo) [15 Đọc thêm](#Đọc_thêm) [16 Liên kết ngoài](#Liên_kết_ngoài)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=1)]
### Kiến quốc và thống nhất[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=2)]
Cuối
[thời Nguyên](/wiki/Th%E1%BB%9Di_Nguy%C3%AAn), quan viên tham ô, quý tộc hủ hóa, triều chính hủ bại. Nhằm loại trừ thâm hụt ngân sách, triều đình tăng nặng thu thuế, đồng thời in tùy tiện lượng lớn tiền mới "Chí chính bảo sao". Kết quả gây nên lạm phát, cộng thêm các loại thiên tai diễn ra thường xuyên khiến dân chúng khó mà sinh tồn. Năm 1351, [Nguyên Thuận Đế](/wiki/Nguy%C3%AAn_Thu%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BA%BF) phái Giả Lỗ trị lý [Hoàng Hà](/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0), trưng dụng 20 vạn người từ các địa phương. Tháng năm cùng năm, tín đồ [Bạch Liên giáo](/wiki/B%E1%BA%A1ch_Li%C3%AAn_gi%C3%A1o) là [Hàn Sơn Đồng](/wiki/H%C3%A0n_S%C6%A1n_%C4%90%E1%BB%93ng) và [Lưu Phúc Thông](/wiki/L%C6%B0u_Ph%C3%BAc_Th%C3%B4ng) kích động dân chúng chịu nhiều tổn thất do thiên tai và bị đốc công ngược đãi tiến hành phản Nguyên khởi sự. Họ lập nên [Quân Khăn Đỏ](/wiki/Qu%C3%A2n_Kh%C4%83n_%C4%90%E1%BB%8F), hay Hồng Cân quân, chiếm cứ các khu vực Hà Nam và An Huy . Quân Khăn Đỏ cùng nghĩa quân các địa phương liên tiếp khởi sự, thế lực khuếch trương đến khu vực Hoa Trung, Hoa Nam. Sang năm 1352, [9] [Quách Tử Hưng](/w/index.php?title=Qu%C3%A1ch_T%E1%BB%AD_H%C6%B0ng&action=edit&redlink=1)thuộc Quân Khăn Đỏ tập hợp dân chúng khởi nghĩa, công chiếm Hào Châu (nay là [Phượng Dương](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng_D%C6%B0%C6%A1ng), An Huy). Không lâu sau, một người Phượng Dương xuất thân nông dân là Chu Nguyên Chương đi theo Quách Tử Hưng, nhiều lần lập chiến công, được Quách Tử Hưng trọng thị và tín nhiệm. Sau đó, Chu Nguyên Chương rời Hào Châu, phát triển thế lực riêng [[9]](#cite_note-建國與統一-10) . [[10]](#cite_note-11)
Năm 1356, Chu Nguyên Chương suất binh chiếm lĩnh
[Kim Lăng](/wiki/Kim_L%C4%83ng) (nay là [Nam Kinh](/wiki/Nam_Kinh), [Giang Tô](/wiki/Giang_T%C3%B4)), đổi thành Ứng Thiên phủ, đồng thời chiếm cứ một số địa điểm quân sự trọng yếu nằm quanh đó. Chu Nguyên Chương chấp thuận kiến nghị "cao trúc tường, quảng tích lương, hoãn xưng vương" của mưu sĩ [Chu Thăng](/w/index.php?title=Chu_Th%C4%83ng&action=edit&redlink=1), trải qua vài năm nỗ lực, thực lực quân sự và kinh tế nhanh chóng lớn mạnh. Năm 1360, Chu Nguyên Chương và một thủ lĩnh khởi nghĩa khác là [Trần Hữu Lượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%E1%BB%AFu_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) tiến hành giao chiến tại Long Loan thuộc tây bắc Tập Khánh, thế lực Trần Hữu Lượng đại bại và phải đào thoát đến Giang Châu (nay thuộc Cửu Giang, Giang Tây). Năm 1363, thông qua [Thủy chiến tại hồ Bà Dương](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_h%E1%BB%93_B%C3%A0_D%C6%B0%C6%A1ng), thế lực Trần Hữu Lượng về cơ bản bị tiêu diệt. Năm 1367, Chu Nguyên Chương tự xưng Ngô Vương, suất quân chiếm lĩnh Bình Giang (nay là [Tô Châu](/wiki/T%C3%B4_Ch%C3%A2u), Giang Tô), diệt một thủ lĩnh khởi nghĩa lớn mạnh khác là [Trương Sĩ Thành](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_S%C4%A9_Th%C3%A0nh). Cùng năm, Chu Nguyên Chương tiêu diệt [Phương Quốc Trân](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BB%91c_Tr%C3%A2n&action=edit&redlink=1) cát cứ tại duyên hải [Chiết Giang](/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang) .
[9]
Tháng 1 năm 1368, Chu Nguyên Chương xưng đế tại Nam Kinh, tức Minh Thái Tổ, niên hiệu Hồng Vũ, triều Minh được kiến lập. Sau đó, thừa cơ triều đình Nguyên có xung đột nội bộ, quân Minh tiến hành Bắc phạt và Tây chinh, trong cùng năm công chiếm Đại Đô (nay là Bắc Kinh) của Nguyên, triều Nguyên triệt thoát khỏi Trung Nguyên, sử xưng
[Bắc Nguyên](/wiki/B%E1%BA%AFc_Nguy%C3%AAn). Sau đó, quân Minh tiêu diệt thế lực [Minh Ngọc Trân](/w/index.php?title=Minh_Ng%E1%BB%8Dc_Tr%C3%A2n&action=edit&redlink=1) tại [Tứ Xuyên](/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn) vào năm 1371, đến năm 1381 thì tiêu diệt [Lương vương](/w/index.php?title=Basalawarmi&action=edit&redlink=1) của Nguyên vẫn chiếm cứ [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam). Năm 1387, nhà Minh xuất quân thu phục [Liêu Đông](/wiki/Li%C3%AAu_%C4%90%C3%B4ng), đánh bại [Ngạch Cáp Xuất](/w/index.php?title=Ng%E1%BA%A1ch_C%C3%A1p_Xu%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1). Cuối cùng, đến năm 1388, quân Minh xâm nhập Mạc Bắc (phía bắc [sa mạc Gobi](/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Gobi)) tấn công và đánh bại Bắc Nguyên. Trung Quốc đến đây ổn định .
[9]
### Hoàng quyền tập trung và Kiến Văn tước phiên[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=3)]
Sau khi bình định thiên hạ, Minh Thái Tổ đại phong công thần, song do tính cách đa nghi nên ông có nghi kị với những công thần này. Minh Thái Tổ dựa vào đại án
[Hồ Duy Dung](/wiki/H%E1%BB%93_Duy_Dung) và [Lam Ngọc](/wiki/Lam_Ng%E1%BB%8Dc), gần như đem toàn bộ công thần diệt trừ . Thừa tướng Hồ Duy Dung rất được Chu Nguyên Chương sủng tín, song ngày càng hống hách, tấu chương đại sự trong triều trước tiên phải qua tay ông. Năm 1380, Minh Thái Tổ lấy tội danh chuyên quyền làm càn để giết Hồ Duy Dung cùng những người khác như Ngự sử đại phu Trần Ninh. Năm 1390, có người tố cáo [11] [Lý Thiện Trường](/w/index.php?title=L%C3%BD_Thi%E1%BB%87n_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1)và Hồ Duy Dung có quan hệ mật thiết, Lý Thiện Trường do đó bị ban chết. Tổng cộng, số người liên lụy là hơn ba vạn người, sử xưng " [Hồ Duy Dung án](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Duy_Dung_%C3%A1n&action=edit&redlink=1)" . Sau đó, Minh Thái Tổ lấy tội danh ngông cuồng hống hách để giết Đại tướng quân Lam Ngọc, hơn một vạn năm nghìn người mất mạng trong tru di diệt tộc, sử xưng " [[11]](#cite_note-洪武專政-12) [Lam Ngọc án](/w/index.php?title=Lam_Ng%E1%BB%8Dc_%C3%A1n&action=edit&redlink=1)". Cùng với [Không ấn án](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_%E1%BA%A5n_%C3%A1n&action=edit&redlink=1)và [Quách Hoài án](/w/index.php?title=Qu%C3%A1ch_Ho%C3%A0i_%C3%A1n&action=edit&redlink=1), gọi chung là [Minh sơ tứ đại án](/w/index.php?title=Minh_s%C6%A1_t%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BA%A1i_%C3%A1n&action=edit&redlink=1). Đến lúc này, ngoại trừ [Thang Hòa](/w/index.php?title=Thang_H%C3%B2a&action=edit&redlink=1)và [Cảnh Bỉnh Văn](/w/index.php?title=C%E1%BA%A3nh_B%E1%BB%89nh_V%C4%83n&action=edit&redlink=1), gần như toàn bộ công thần đã bị giết. Minh Thái Tổ thông qua một loạt phương thức như đả kích công thần, cho đặc vụ đi giám thị mà tăng cường hoàng quyền, khiến trình độ chuyên chế của hoàng đế triều Minh vượt trên các triều đại trước đó tại Trung Quốc . [[11]](#cite_note-洪武專政-12)
Đầu thời gian kiến quốc, có bộ phận địa chủ và văn nhân không muốn làm quan cống hiến cho triều đình mới, do đó chọn các cách thức như tự sát, tự hủy hoại thân thể, đi lên Mạc Bắc, ẩn cư thâm sơn, hay chém ngón tay, thề không xuất sĩ. Do đó Chu Nguyên Chương thiết lập hình phạt mới, tuyên cáo rằng các sĩ đại phu không phục vụ triều đình là phạm tội, sát hại nhiều học giả không muốn phụng sự triều Minh và đang làm quan cho tân triều, khiến cho các sĩ đại phu có tài năng còn lại rất ít
[[12]](#cite_note-13) . Minh Thái Tổ sau khi tức vị một mặt giảm nhẹ gánh nặng cho nông dân, khôi phục sản xuất kinh tế, cải cách lại trị từ thời Nguyên, trừng trị tham quan, kinh tế xã hội được khôi phục và phát triển, sử xưng [13] [Hồng Vũ chi trị](/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_V%C5%A9_chi_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1).
Minh Thái Tổ phân phong cho các hoàng tử làm vương, để tăng cường biên phòng, che chắn cho hoàng thất. Trong đó, các phiên vương tại phương bắc có thế lực khá mạnh, lớn nhất là thế lực của Tần vương
[Chu Sảng](/wiki/Chu_S%E1%BA%A3ng), Tấn vương [Chu Cương](/wiki/Chu_C%C6%B0%C6%A1ng) và Yên vương [Chu Đệ](/wiki/Chu_L%E1%BB%87). Nhằm đề phòng trong triều đình có gian thần làm càn, Minh Thái Tổ quy định chư vương có thể dâng thư cho trung ương tróc nã gian thần, khi cần thiết nhận được mật chiếu của hoàng đế, lĩnh binh "tĩnh nạn" (ý là "bình định quốc nạn"). Đồng thời, nhằm đề phòng chư vương quá mạnh khó chế ngự, Minh Thái Tổ cũng đồng ý hoàng đế kế vị sau này khi cần thiết có thể hạ lệnh "tước phiên" .
[11]
Năm 1398, Minh Thái Tổ từ trần, do Thái tử Chu Tiêu mất sớm nên Hoàng thái tôn
[Chu Doãn Văn](/wiki/Minh_Hu%E1%BB%87_%C4%90%E1%BA%BF) tức vị, niên hiệu Kiến Văn, tức Minh Huệ Tông. Nhằm củng cố hoàng quyền, Minh Huệ Tông cùng với các đại thần thân tín như [Tề Thái](/w/index.php?title=T%E1%BB%81_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1), [Hoàng Tử Trừng](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_T%E1%BB%AD_Tr%E1%BB%ABng&action=edit&redlink=1) mật mưu tước phiên. Chu vương Chu Túc, Đại vương Chu Quế, Tề vương Chu Phù, hay Tương vương Chu Bách trước sau bị phế trừ làm thứ nhân, hoặc bị giết. Đồng thời, Minh Huệ Tông lấy danh nghĩa biên phòng để điều động tinh binh của Yên vương đi, chuẩn bị tước trừ Yên vương. Kết quả là Yên vương Chu Đệ theo kiến nghị của Diêu Quảng Hiếu lấy danh nghĩa "thanh quân trắc, tĩnh nội nạn" để khởi binh, cuối cùng nam hạ chiếm lĩnh kinh sư, đó là [Tĩnh Nan chi biến](/wiki/T%C4%A9nh_Nan_chi_bi%E1%BA%BFn). Chu Đệ tức vị, tức Minh Thành Tổ, niên hiệu Vĩnh Lạc. Minh Huệ Tông không rõ tung tích giữa đám cháy lớn trong cung thành .
[14]
### Vĩnh Lạc thịnh thế và Nhân-Tuyên chi trị[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=4)]
Sau Hồng Vũ chi trị, Vĩnh Lạc thịnh thế thời Thành Tổ và Nhân-Tuyên chi trị thời Nhân Tông và Minh Tông là một ttrong các thời kỳ hưng thịnh của triều Minh. Thời kỳ Minh Thành Tổ, quân sự hưng thịnh, trước tiên
[tiến công An Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Minh_-_%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu), [đưa An Nam vào bản đồ](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4) triều Minh, thiết lập Giao Chỉ bố chính ty. Sau đó, Minh Thành Tổ năm lần tự dẫn quân vào Mạc Bắc tiến công Thát Đát và Ngõa Lạt (hai thế lực Mông Cổ sau khi Bắc Nguyên phân liệt). Minh Thành Tổ sách phong Ngõa Lạt tam vương, khiến họ đối lập với Thát Đát, chờ đến sau khi Ngõa Lạt hưng thịnh lại trợ giúp Thát Đát thảo phạt Ngõa Lạt, không để cho bên nào chiếm ưu thế . Đồng thời, Minh Thành Tổ loại bỏ Đại Ninh đô ty, đem Ninh vương [15] [Chu Quyền](/wiki/Chu_Quy%E1%BB%81n)nội thiên Nam Xương, trao cho ba vệ sở Ngột Lương Cáp Mông Cổ là Đóa Nhan, Thái Ninh và Phúc Dư quyền tự trị, song không chấp thuận cho người tam vệ Mông Cổ này dời về phía nam đến khu vực Đại Ninh chăn thả. Minh Thành Tổ tiến hành trấn áp Ngột Lương Cáp Mông Cổ vào năm 1406 và 1422, nhằm duy trì ổn định trong khu vực . Nhằm an phủ các bộ lạc [[16]](#cite_note-17) [Nữ Chân](/wiki/N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n)ở phía đông bắc, Minh Thành Tổ đặt vệ sở tại [Hải Tây Nữ Chân](/wiki/H%E1%BA%A3i_T%C3%A2y_N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n)(thượng du sông [Tùng Hoa](/wiki/T%C3%B9ng_Hoa)) và [Kiến Châu Nữ Chân](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_Ch%C3%A2u_N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n)(giữa sông Tùng Hoa, [sông Mẫu Đơn](/wiki/S%C3%B4ng_M%E1%BA%ABu_%C4%90%C6%A1n)) đã quy phụ, đồng thời phái [Diệc Thất Cáp](/w/index.php?title=Di%E1%BB%87c_Th%E1%BA%A5t_C%C3%A1p&action=edit&redlink=1)an phủ [Dã Nhân Nữ Chân](/wiki/D%C3%A3_Nh%C3%A2n_N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n)tại hạ du [Hắc Long Giang](/wiki/S%C3%B4ng_Amur). Năm 1407, Diệc Thất Cáp tại khu vực Nô Nhi Can bờ đông hạ du Hắc Long Giang đặt Nô Nhi Can đô ty, khuếch trương cương vực phía đông Đại Minh. Năm 1413, Diệc Thất Cáp thị sát [đảo Khố Hiệt](/wiki/Sakhalin)(Sakhalin), tuyên bố quyền tông chủ của triều Minh với khu vực này . Minh Thành Tổ thay đổi sách lược ngoại giao bế quan tự thủ của Minh Thái Tổ, từ năm 1405 bắt đầu phái hoạn quan [[17]](#cite_note-《永寧寺記》-18) [Trịnh Hòa](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_H%C3%B2a)hạ Tây Dương, giao thiệp với các quốc gia, tuyên thị uy đức và kiến lập thể chế triều cống, cũng có thuyết cho là nhằm bao vây ngăn chặn [Đế quốc Timur](/wiki/Nh%C3%A0_Timur)tại Tây Á . Trịnh Hòa hạ Tây Dương tổng cộng bảy lần, sáu lần trước trong những năm Vĩnh Lạc và do Minh Thành Tổ phái khiển, thuyền đội Trịnh Hòa ghi dấu trên khắp khu vực Đông Nam Á và Nam Á, còn lập căn cứ tại [[15]](#cite_note-制度的更張與勢力的發揚-16) [Malacca](/wiki/Melaka_(bang)). Quy mô của thuyền đội là chưa từng có trước đó, đi xa nhất đến khu vực [Somali](/wiki/Somali)tại Đông Phi, khuếch đại sức ảnh hưởng của triều Minh đối với các quốc gia Đông Nam Á và ven Ấn Độ Dương. . [[14]](#cite_note-永樂與仁宣之治-15)
Trên phương diện văn trị, Minh Thành Tổ cho biên soạn "
[Vĩnh Lạc đại điển](/wiki/V%C4%A9nh_L%E1%BA%A1c_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91i%E1%BB%83n)" có quy mô lớn, công trình này có 22.877 quyển, số chữ ước tính có hơn 370 triệu. Căn cứ theo ghi chép, thời Minh chỉ có Hiếu Tông và Thế Tông duyệt đại điển . Ngoài ra, Minh Thành Tổ cũng không cho sao chép khắc in "Vĩnh Lạc đại điển", quyết định chỉ chế tác một phần bản sao, đến năm 1409 thì hoàn thành [18] . Năm 1405, Minh Thành Tổ đổi Bắc Bình thành Bắc Kinh, gọi là 'hành tại', đồng thời thiết lập các nha môn như Bắc Bình quốc tử giám. Năm 1409, Minh Thành Tổ tuần thị Bắc Kinh, tại Bắc Kinh thiết lập lục bộ và đô sát viện, đồng thời thiết lập lăng tẩm cho [[19]](#cite_note-20) [Từ hoàng hậu](/wiki/Nh%C3%A2n_Hi%E1%BA%BFu_V%C4%83n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)tại Bắc Kinh, hiển thị dấu hiệu thiên đô. Trải qua mười mấy năm quy hoạch, Bắc Kinh sơ bộ đạt được phồn vinh. Năm 1416, Minh Thành Tổ công bố ý kiến thiên đô, nhận được tán đồng, năm sau bắt đầu kiến thiết Bắc Kinh trên quy mô lớn. Năm 1420, tuyên cáo hoàn thành công trình, năm sau thiên đô. Vì trong những năm Vĩnh Lạc thiên hạ đại trị, đồng thời lại tận lực khai thác giao lưu hải ngoại, do vậy có học giả gọi giai đoạn này là Vĩnh Lạc thịnh thế. Tuy nhiên, Minh Thành Tổ cho giết nhiều người bất đồng quan điểm, như các cựu thần [Hoàng Tử Trừng](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_T%E1%BB%AD_Tr%E1%BB%ABng&action=edit&redlink=1), [Tề Thái](/w/index.php?title=T%E1%BB%81_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1)đều bị giết . [[20]](#cite_note-21)
Sau khi Minh Thành Tổ từ trần, trưởng tử là Chu Cao Sí tức vị, tức Minh Nhân Tông, niên hiệu Hồng Hi. Minh Nhân Tông tuổi đã cao, trị vì được gần một năm thì từ trần. Ông thống trị theo thiên hướng bảo thủ, ủy nhiệm các hiền thần như "Tam Dương" (
[Dương Sĩ Kỳ](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_S%C4%A9_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1), [Dương Vinh](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_Vinh&action=edit&redlink=1), [Dương Phổ](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_Ph%E1%BB%95_(nh%C3%A0_Minh)&action=edit&redlink=1)) phụ tá triều chính, đình chỉ Trịnh Hòa hạ Tây Dương và chiến tranh đối ngoại để tích lũy dân lực, khích lệ sản xuất, độ lượng trong xét xử, nỗ lực thi hành tiết kiệm. Sau khi Minh Nhân Tông từ trần, trưởng tử là Chu Chiêm Cơ tức vị, là Minh Tuyên Tông, niên hiệu Tuyên Đức. Nhân Tông về cơ bản kế thừa phương châm của phụ thân, thực thi đức chính trị quốc, đồng thời cho tiến hành hạ Tây Dương lần cuối. Minh Tuyên Tông cực kỳ yêu thích mĩ thuật, có tác phẩm truyền thế. Tuy nhiên, trong thời gian ông chấp chính cũng có những điều tệ hại. Do Minh Tuyên Tông thích nuôi [dế mèn](/wiki/D%E1%BA%BF_m%C3%A8n) (tên Hán cổ là "xúc chức"), nhiều quan lại do vậy tranh nhau nịnh hót, nên ông bị gọi là "Xúc Chức thiên tử". Đồng thời, Minh Tuyên Tông đả phá quy củ hoạn quan không được can chính do Thái Tổ truyền lại, một số thái giám như [Vương Chấn](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ch%E1%BA%A5n_(ho%E1%BA%A1n_quan)) bắt đầu can chính, là mầm họa của thái giám chuyên quyền thời Minh Anh Tông. Năm 1435, Minh Tuyên Tông từ trần, con là Chu Kỳ Trấn kế vị khi mới chín tuổi, tức Minh Anh Tông, niên hiệu Chính Thống .
[14]
### Thổ Mộc chi biến và Hoằng Trị trung hưng[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=5)]
Minh Anh Tông từ nhỏ đã sủng tín hoạn quan
[Vương Chấn](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ch%E1%BA%A5n_(ho%E1%BA%A1n_quan)), khởi đầu hành vi hoạn quan chuyên quyền nghiêm trọng của triều Minh. Năm 1442, người hạn chế quyền thế của Vương Chấn là [Trương thái hoàng thái hậu](/wiki/Th%C3%A0nh_Hi%E1%BA%BFu_Chi%C3%AAu_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) từ trần , đương thời Minh Anh Tông gần 15 tuổi, Vương Chấn càng thêm chuyên quyền. Sau khi nguyên lão trọng thần "Tam Dương" từ trần, Vương Chấn chuyên quyền hống hách, triệt hạ biển sắt ghi sắc mệnh cấm chỉ hoạn quan can chính do Thái Tổ lưu lại, Minh Anh Tông đối với nhân vật này càng tín nhiệm hơn [21] . [[22]](#cite_note-23)
Năm 1435, bộ lạc Ngõa Lạt của tộc Mông Cổ dần lớn mạnh, thường sinh sự tại khu vực biên cảnh của triều Minh. Năm 1449, thủ lĩnh Ngõa Lạt là
[Dã Tiên](/w/index.php?title=D%C3%A3_Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) suất quân nam hạ phạt Minh. Vương Chấn khuyến khích khiến Minh Anh Tông lĩnh 50 vạn binh sĩ ngự giá thân chinh. Sau khi đại quân rời khỏi kinh thành, binh sĩ thiếu lương kiệt sức. Đầu tháng tám, đại quân mới đến Đại Đồng. Vương Chấn được báo các lộ quân tiền tuyến đều chiến bại, sợ không dám giao chiến, bèn ra lệnh triệt thoái toàn bộ binh lực. Quân Minh kéo về đến Thổ Mộc bảo (nay thuộc huyện [Hoài Lai](/wiki/Ho%C3%A0i_Lai), Hà Bắc) thì bị quân Ngõa Lạt đuổi kịp, binh sĩ tử thương quá nửa, đại thần tùy tòng cũng có hơn 50 người trận vong. Minh Anh Tông đột vây bất thành và bị bắt, Tướng quân Phàn Trung tức giận giết Vương Chấn , sử xưng [23] [Thổ Mộc bảo chi biến](/wiki/S%E1%BB%B1_bi%E1%BA%BFn_Th%E1%BB%95_M%E1%BB%99c_b%E1%BA%A3o), là một bước ngoặt chuyển từ thịnh sang suy của triều Minh.
Sau khi tin tức từ Thổ Mộc bảo truyền đến Bắc Kinh, triều đình hỗn loạn. Một số đại thần yêu cầu thiên đô đến Nam Kinh Ứng Thiên phủ song bị Binh bộ thị lang
[Vu Khiêm](/wiki/Vu_Khi%C3%AAm) bác bỏ. Cùng năm, đại thần tôn em của Anh Tông là Chu Kỳ Ngọc tức vị, tức Minh Cảnh Đế (hay [Minh Đại Tông](/wiki/Minh_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%B4ng)), niên hiệu Cảnh Thái. Vu Khiêm được thăng làm Binh bộ thương thư, chỉnh đốn biên phòng tích cực chuẩn bị chiến tranh, đồng thời quyết định kiên quyết bảo vệ Bắc Kinh, các lộ quân cần vương từ các địa phương liên tiếp tiến đến. Tháng mười cùng năm, quân Ngõa Lạt đến sát bên thành Bắc Kinh. Vu Khiêm lãnh đạo các lộ quân Minh kháng cự, Dã Tiên suất quân triệt thoái . Triều Minh giành thắng lợi trong trận bảo vệ Bắc Kinh, Vu Khiêm phản bác các ý kiến khác, tăng cường củng cố quốc phòng, cự tuyệt cầu hòa, đến năm sau liên tiếp đánh lui quân Ngõa Lạt nhiều lần xâm phạm.
[24]
Dã Tiên nhận thấy giữ Minh Anh Tông đã thành vô nghĩa, vào năm 1450 cho phóng thích ông. Tuy nhiên, do vấn đề hoàng quyền nên Minh Đại Tông không muốn tiếp nhận Minh Anh Tông, ban đầu không muốn khiển sứ nghênh giá, rồi giam lỏng Minh Anh Tông trong Nam cung, đồng thời phế hoàng thái tử Chu Kiến Thâm (con của Minh Anh Tông), lập con mình là Chu Kiến Tế làm thái tử. Không lâu sau, Kiến Tế bệnh mất, Đại Tông không còn con trai song do dự không muốn tái lập Chu Kiến Thâm làm thái tử; huynh đệ Anh Tông và Đại Tông do đó đối lập nghiêm trọng
.
[25]
Năm 1457, đám
[Thạch Hanh](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A1ch_Hanh&action=edit&redlink=1), [Từ Hữu Trinh](/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_H%E1%BB%AFu_Trinh&action=edit&redlink=1) liên minh nhằm phục vị cho Minh Anh Tông, họ thừa cơ Minh Đại Tông mắc trọng bệnh mà phát động binh biến. Từ Hữu Trinh suất quân công nhập Tử Cấm Thành, đám Thạch Hanh chiếm lĩnh Đông Hoa Môn, lập Minh Anh Tông tại Phụng Thiên điện, cải nguyên Thiên Thuận. Họ giam giữ Minh Đại Tông, bắt giết Vu Khiêm và Đại học sĩ [Vương Văn](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n&action=edit&redlink=1), sử xưng [Đoạt Môn chi biến](/w/index.php?title=%C4%90o%E1%BA%A1t_M%C3%B4n_chi_bi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1). Do hai lần tức vị, Minh Anh Tông trở thành hoàng đế duy nhất trong số các hoàng đế Minh-Thanh cai trị Trung Nguyên sử dụng hai niên hiệu. Sau khi phục vị, Minh Anh Tông thi hành tân chính, phế trừ chế độ tuẫn tàng từ thời Minh Thái Tổ. Sau đó, Minh Anh Tông cho lưu đày Từ Hữu Trinh do chính biến nội bộ, nhân [biến Tào Thạch](/w/index.php?title=Bi%E1%BA%BFn_T%C3%A0o_Th%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) mà giết đám Thạch Hanh, [Tào Cát Tường](/w/index.php?title=T%C3%A0o_C%C3%A1t_T%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1); đồng thời cho đám hiền thần Lý Hiền nắm quyền. Năm 1464, sau khi Minh Anh Tông từ trần, con ông là Chu Kiến Thâm tức vị, tức [Minh Hiến Tông](/wiki/Minh_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng), niên hiệu Thành Hóa.
Để rửa oan cho Vu Khiêm, Minh Hiến Tông khôi phục đế hiệu cho Minh Đại Tông, xét lại án oan Đoạt Môn, khiến nhiều người hài lòng. Tuy nhiên, Minh Hiến Tông nói lắp, do vậy rất ít khi tiếp đại thần, suốt ngày say đắm với
[Vạn quý phi](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_ho%C3%A0ng_qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1) , sủng tín đám hoạn quan [26] [Uông Trực](/w/index.php?title=U%C3%B4ng_Tr%E1%BB%B1c_(ho%E1%BA%A1n_quan)&action=edit&redlink=1), [Lương Phương](/w/index.php?title=L%C6%B0%C6%A1ng_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), những năm cuối còn yêu thích thuật thần tiên. Đến đây đám gian nịnh nắm quyền, Tây xưởng hoành hành, triều cương hủ bại, dân chúng khổ sở. Hoạn quan Uông Trực nhận được sủng tín của Minh Hiến Tông, ngông cuồng hống hách, thông qua Tây xưởng giết oan bừa bãi phổ thông dân chúng và quan viên. Không lâu sau, do dân chúng phẫn uất khởi nghĩa khắp nơi, Tây xưởng bị bãi, song Uông Trực vẫn nắm giữ đại quyền, đến năm 1482 mới bị giáng chức. Thời Thành Hóa có nhiều nhóm quyền lực: nữ sủng, ngoại thích, nịnh hạnh, gian hoạn, tăng đạo, kết thành bè đảng làm loạn triều chính . Năm 1487, Minh Hiến Tông từ trần, con là Chu Hữu Đường kế vị, tức [[27]](#cite_note-明朝中後期的政局-28) [Minh Hiếu Tông](/wiki/Minh_Hi%E1%BA%BFu_T%C3%B4ng), niên hiệu Hoằng Trị.
Minh Hiếu Tông từ nhỏ xuất thân bần hàn, còn từng gặp nguy hiểm bị Vạn quý phi hại. Trong thời gian tại vị, ông tiến hành canh tân triều chính, khiến thói xấu từ thời Minh Anh Tông trở đi được loại trừ, được tán tụng là "Trung hưng chi lệnh chủ"
. Minh Hiếu Tông trước tiên đem toàn bộ đám quan lại gian nịnh và dư thừa từ thời Hiến Tông để lại loại bỏ hoặc bắt giữ trị tội. Đồng thời, Hiếu Tông tuyển chọn sử dụng người hiền tài, ủy nhiệm việc quan trọng cho người có tài [28] . Minh Hiếu Tông chăm lo chính sự, mỗi ngày hai lần thị triều. Minh Hiếu Tông kiểm soát nghiêm ngặt hoạn quan, Cẩm y vệ và Đông xưởng cũng cẩn thận hành sự, dùng hình nhẹ bớt. Minh Hiếu Tông dốc sức thi hành tiết kiệm, không xây dựng công trình lớn, giảm miễn thuế phú. Bản thân Minh Hiếu Tông thi hành chế độ một vợ một chồng, ngoài [[29]](#cite_note-30) [Trương hoàng hậu](/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Th%C3%A0nh_K%C3%ADnh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)thì không có phi tần nào. Thời kỳ Hoằng Trị là thời kỳ tốt đẹp nhất từ trung kỳ triều Minh trở đi, Minh sử viết Minh Hiếu Tông "cung kiêm hữu chế, cần chính ái dân", được gọi là Hoằng Trị trung hưng . Tuy nhiên, vào trung hậu kỳ Minh Hiếu Tông không còn nghiêm túc lắng nghe can gián, đồng thời bắt đầu phung phí vô độ, khiến quốc gia bước vào tình cảnh khủng hoảng ngân khố, tệ chính vốn bị loại trừ vào sơ kỳ Hoằng Trị không những khôi phục toàn bộ mà còn trầm trọng hơn [[30]](#cite_note-弘治正德-31) . Năm 1505, Minh Hiếu Tông từ trần, con là Chu Hậu Chiếu tức vị, đó là [[31]](#cite_note-32) [Minh Vũ Tông](/wiki/Minh_V%C5%A9_T%C3%B4ng), niên hiệu Chính Đức.
### Nội loạn và Bắc Lỗ Nam Oa[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=6)]
Đến thời Minh Vũ Tông, thế lực hoạn quan lại trỗi dậy, được quy là do Vũ Tông ham chơi mà lười chính sự. Tuy nhiên, bản thân họa này chưa uy hiếp đến hoàng quyền, tuy có
[Bát hổ](/w/index.php?title=B%C3%A1t_h%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) như [Lưu Cẩn](/w/index.php?title=L%C6%B0u_C%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1) làm càn, song cuối cùng không như tình hình hoạn quan chuyên quyền cuối thời [Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), đám Lưu Cẩn cuối cùng vẫn bị Vũ Tông xử cực hình. Vũ Tông ham chơi, cuối cùng khiến dòng Hiếu Tông tuyệt tự , khiến thống hệ Đại Minh lần thứ hai có việc dòng thứ nhập thành dòng chính [32] . Minh Vũ Tông đắm chìm trong vui thú khiến cho trong thời Chính Đức nhiều lần phát sinh chiến sự, các sự kiện trọng đại như [[30]](#cite_note-弘治正德-31) [Đại Diên Hãn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Di%C3%AAn_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1)của Thát Đát đem quân xâm phạm, An Hóa vương [Chu Trí Phiên](/w/index.php?title=Chu_Tr%C3%AD_Phi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)tại Ninh Hạ mưu phản, khởi nghĩa Lưu Lục-Lưu Thất tại Sơn Đông, Ninh vương [Chu Thần Hào](/wiki/Chu_Th%E1%BA%A7n_H%C3%A0o)tại Giang Tây mưu phản. Tuy nhiên, quân đội Đại Minh thời đó còn mạnh và có nhiều quan lại tài ba, tiêu biểu như [Vương Dương Minh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_D%C6%B0%C6%A1ng_Minh), nên quân Mông Cổ và các nhóm nổi dậy đều bị đánh tan. Năm 1520, Minh Vũ Tông lấy cớ xuất chinh Giang Tây để xuống phương nam du ngoạn, trên đường về kinh thì bị rơi xuống nước khi đang đi thuyền nên nhiễm bệnh, sang năm 1521 thì từ trần . [[30]](#cite_note-弘治正德-31)
Sau khi Minh Vũ Tông từ trần, cháu họ của Minh Hiếu Tông là Chu Hậu Thông kế thừa đại thống, đó là
[Minh Thế Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng), niên hiệu Gia Tĩnh. Trong khoảng thời điểm đăng cơ, nhiều quyền thần như [Dương Đình Hòa](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_H%C3%B2a&action=edit&redlink=1), [Mao Trừng](/w/index.php?title=Mao_Tr%E1%BB%ABng&action=edit&redlink=1) buộc Minh Thế Tông tôn thân sinh phụ mẫu làm hoàng thúc phụ mẫu, khiến Minh Thế Tông phản cảm, đó là tranh chấp [Đại lễ nghị](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%85_ngh%E1%BB%8B). Cuối cùng, Minh Thế Tông tôn phụ mẫu làm hoàng đế và hoàng hậu, lập bài vị trong Thái Miếu trên Vũ Tông, ghi vào hoàng đế thực lục .
[30]
Sau năm 1534, Minh Thế Tông dù không thị triều song vẫn tường tận quốc sự, mọi sự lớn nhỏ vẫn do Minh Thế Tông quyết đoán. Minh Thế Tông sùng tín
[Đạo giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o), tin dùng phương sĩ, trong cung ngày đêm cầu cúng. Ban đầu, ông đưa Đạo sĩ [Thiệu Nguyên Tiết](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%87u_Nguy%C3%AAn_Ti%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) nhập kinh, phong làm chân nhân và lễ bộ thượng thư. Sau khi Thiệu Nguyên Tiết từ trần, ông rất sủng Phương sĩ [Đào Trọng Văn](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0o_Tr%E1%BB%8Dng_V%C4%83n&action=edit&redlink=1) . Tháng mười năm 1542, Càn Thanh cung phát sinh sự kiện hơn mười cung nữ như [30] [Dương Kim Anh](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_Kim_Anh&action=edit&redlink=1), và Ninh tần Vương thị thừa cơ Minh Thế Tông đang ngủ say mà mưu đồ bóp chết ông, song không thành công, tức [Nhâm Dần cung biến](/wiki/Nh%C3%A2m_D%E1%BA%A7n_cung_bi%E1%BA%BFn). Sau sự kiện này, cho đến trước khi từ trần, Minh Thế Tông dời Đại Nội đến sống tại [Tây Nội](/wiki/Trung_Nam_H%E1%BA%A3i). Minh Thế Tông sủng tín quyền thần Nghiêm Tung, nhân vật này do đó bài xích người bất đồng quan điểm, kết đảng nhằm mưu cầu tư lợi. Con của Nghiêm Tung là [Nghiêm Thế Phiền](/w/index.php?title=Nghi%C3%AAm_Th%E1%BA%BF_Phi%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1)hiệp trợ phụ thân. Triều thần mặc dù không ngừng có người hạch hỏi Nghiêm Tung kết đảng mưu cầu tư lợi, song đều thất bại. Cuối thời Thế Tông, Nghiêm Tung do tuổi đã cao nên [Từ Giai](/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_Giai&action=edit&redlink=1)bắt đầu thay thế vị trí của Nghiêm Tung. Năm 1562, Từ Giai kích động ngôn quan luận tội Nghiêm Tung, Nghiêm Tung từ quan hồi hương. Năm 1565, Nghiêm Thế Phiền bị xử trảm vì tội thông Oa, Nghiêm Tung bị giáng làm thứ dân, hai năm sau bệnh mất . [[33]](#cite_note-中興改革-34)
Thời Gia Tĩnh, Đại Minh liên tiếp có ngoại hoạn. Tại phương bắc, Thát Đát thừa cơ triều Minh suy nhược mà chiếm cứ
[Hà Sáo](/w/index.php?title=H%C3%A0_S%C3%A1o&action=edit&redlink=1). Năm 1550, thủ lĩnh Thát Đát là [Yêm Đáp](/w/index.php?title=Y%C3%AAm_%C4%90%C3%A1p_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1) xâm phạm [Đại Đồng](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%90%E1%BB%93ng,_S%C6%A1n_T%C3%A2y), Tổng binh Cừu Loan đem lượng lớn kim tiền mua chuộc Yêm Đáp để chuyển sang mục tiêu khác. Kết quả, Yêm Đáp chuyển sang đánh thẳng Bắc Kinh, sau khi cướp bóc quanh thành thì dời về phía tây, quân Minh chiến bại trong quá trình truy kích, đó là [Canh Tuất chi biến](/w/index.php?title=Canh_Tu%E1%BA%A5t_chi_bi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1). Do trong thời kỳ Minh Thế Tông, triều đình tuyên bố [hải cấm](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_c%E1%BA%A5m&action=edit&redlink=1), [Oa khấu](/wiki/Oa_kh%E1%BA%A5u) có thành phần là lãng nhân Nhật Bản và hải tặc Trung Quốc hợp tác với cư dân duyên hải buôn lậu, trước sau tập kích quấy nhiễu Sơn Đông, Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông. Các tướng lĩnh như Chu Hoàn, Trương Kinh nhận lệnh của triều đình song không thể bình định Oa khấu. Sau đó, Binh bộ thượng thư [Hồ Tông Hiến](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%B4ng_Hi%E1%BA%BFn) tạm thời giữ chức Chiết Giang tuần phủ kiêm Chiết Trực tổng đốc toàn lực tiêu diệt Oa khấu, chiêu phủ thế lực mạnh nhất tại Chiết Giang là [Uông Trực](/wiki/U%C3%B4ng_Tr%E1%BB%B1c_(h%E1%BA%A3i_t%E1%BA%B7c)). [Thích Kế Quang](/wiki/Th%C3%ADch_K%E1%BA%BF_Quang) và [Du Đại Du](/wiki/Du_%C4%90%E1%BA%A1i_Du) bình định Oa khấu tại các địa phương Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông, tạo bối cảnh tốt cho [Long Khánh khai quan](/w/index.php?title=Long_Kh%C3%A1nh_khai_quan&action=edit&redlink=1) về sau. Ngoài ra, người Bồ Đào Nha vào năm 1557 bắt đầu di dân đến Áo Môn, song đến khi triều Minh mất người Bồ Đào Nha và Áo Môn vẫn thuộc quyền quản trị của huyện Hương Sơn thuộc Quảng Đông. Năm 1566, Minh Thế Tông từ trần, Hoàng thái tử Chu Tái Hậu tức vị, tức [Minh Mục Tông](/wiki/Minh_M%E1%BB%A5c_T%C3%B4ng), niên hiệu Long Khánh .
[33]
### Cải cách trung hưng[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=7)]
Sau khi tức vị, Minh Mục Tông trước sau tín nhiệm trọng dụng các danh thần như
[Từ Giai](/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_Giai&action=edit&redlink=1), [Cao Củng](/w/index.php?title=Cao_C%E1%BB%A7ng&action=edit&redlink=1) và [Trương Cư Chính](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_C%C6%B0_Ch%C3%ADnh). Năm 1567, cựu thần từ thời Minh Thế Tông là Từ Giai khích động triều quan buộc tội Cao Củng, buộc Cao Củng từ quan hồi hương. Cao Củng không cam tâm, năm sau khích động triều quan buộc tội Từ Giai, Từ Giai bị buộc chính thức thoái hưu. Chính vụ thực tế trong triều dần rơi vào tay Trương Cư Chính. Những năm cuối Long Khánh, Cao Củng hồi triều, nhậm chức đại học sĩ đứng đầu nội các. Tướng lĩnh triều Minh và thủ lĩnh Thát Đát là Yêm Đáp Hãn đạt thành hòa nghị, sử xưng [Yêm Đáp phong cống](/w/index.php?title=Y%C3%AAm_%C4%90%C3%A1p_phong_c%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1). Về hàng hải, triều đình mở cửa mậu dịch dân gian, sử xưng [Long Khánh khai quan](/w/index.php?title=Long_Kh%C3%A1nh_khai_quan&action=edit&redlink=1). Do thi hành hai điều này cùng các cải cách khác, triều Minh bắt đầu tiến vào thời kỳ Trung hưng, sử xưng [Long Khánh tân chính](/w/index.php?title=Long_Kh%C3%A1nh_t%C3%A2n_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1). Năm 1572, Minh Mục Tông đột nhiên từ trần, Hoàng thái tử Chu Dực Quân kế vị khi mới gần 9 tuổi, tức [Minh Thần Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng), niên hiệu Vạn Lịch. .
[33]
Do Minh Thần Tông còn nhỏ tuổi,
[Lý thái hậu](/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90%E1%BB%8Bnh_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) nhiếp chính. Cao Củng do đối kháng với hoạn quan [Phùng Bảo](/w/index.php?title=Ph%C3%B9ng_B%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) vốn được Thái hậu tín nhiệm nên bị bãi quan, còn Trương Cư Chính được Phùng Bảo hết sức ủng hộ. Trương Cư Chính phụ chính mười năm, thi hành cải cách, trên phương diện nội chính đề xuất "tôn chủ quyền, khóa lại chức, hành thưởng phạt, nhất hiệu lệnh", thi hành " [khảo thành pháp](/w/index.php?title=Kh%E1%BA%A3o_th%C3%A0nh_ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1)", cắt giảm triệt tiêu quan viên dư thừa trong cơ cấu chính phủ, chỉnh đốn việc truyền tin và tuyển chọn quan lại. Trên phương diện kinh tế, tiến hành đo đạc cụ thể ruộng đất toàn quốc, ức chế hào cường địa chủ, cải cách chế độ phú dịch, thi hành " [nhất điều tiên pháp](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A5t_%C4%91i%E1%BB%81u_ti%C3%AAn_ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1)", giảm nhẹ gánh nặng của nông dân . Năm 1393, vào thời kỳ Minh Thái Tổ, đất ruộng canh tác trên toàn quốc có 3.660.007 khoảnh, đến năm 1502 thời kỳ Minh Hiếu Tông chỉ tăng lên 4.228.058 khoảnh. Trải qua Trương Cư Chính trị lý, đến năm 1581 đạt đến 7.003.976 khoảnh. Trên phương diện quân sự, tăng cường chỉnh đốn vũ bị, bình định rối loạn tại tây nam, cho danh tướng [34] [Thích Kế Quang](/wiki/Th%C3%ADch_K%E1%BA%BF_Quang)bảo vệ Kế Châu- trọng trấn cho Bắc Kinh, cho [Lý Thành Lương](/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A0nh_L%C6%B0%C6%A1ng)an phủ các bộ lạc Nữ Chân, cho Vương Sùng Cổ, Phương Phùng Thì an phủ Thát Đát, các trọng thần khác như Lưu Hiển tại Tứ Xuyên, Ân Chính Mậu và Lang Vân Dực tại Lưỡng Quảng, Trương Giai Dận tại Chiết Giang, Trương Cư Chính rất tín nhiệm bọn họ . Trương Cư Chính còn cho [[27]](#cite_note-明朝中後期的政局-28) [Phan Quý Tuần](/w/index.php?title=Phan_Qu%C3%BD_Tu%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1)trị lý Hoàng Hà, biến thủy hoạn thành thủy lợi. Đồng thời, Trương Cư Chính trừng trị nghiêm khắc tham quan ô lại, cắt bỏ người vô dụng. Trương Cư Chính chỉnh đốn triều chính, cải cách thể chế, sử xưng [Vạn Lịch trung hưng](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%E1%BB%8Bch_trung_h%C6%B0ng&action=edit&redlink=1) . [[33]](#cite_note-中興改革-34)
Năm 1577, cha của Trương Cư Chính từ trần, theo lệ thường ông phải giải chức hồi hương chịu tang trong ba năm, tức 'đinh ưu', song vì sự nghiệp cải cách chưa thành nên không muốn thực hiện. Địch thủ chính trị của ông nhân đó mà làm lớn chuyện, đó là "Đoạt Tình chi tranh". Cuối cùng, được Minh Thần Tông và hai vị thái hậu ủng hộ, Trương Cư Chính được miễn chịu tang tại gia, tức Đoạt tình khởi phục, do đó cải cách của ông không bị gián đoạn. Tuy nhiên, điều này trở thành một cớ để địch thủ chính trị của ông lợi dụng. Đồng thời, Trương Cư Chính lợi dụng chức quyền của bản thân để tạo thuận lợi cho con mình vượt qua khoa cử tiến vào Hàn lâm viện. Sau khi Trương Cư Chính từ trần, các địch thủ chính trị phản đối cải cách lập tức thanh toán. Một số người trong Trương phủ không kịp trốn bị giam bên trong, hơn chục người chết đói. Quan tước của Trương Cư Chính khi còn sống cũng bị tước
.
[33]
### Vạn Lịch đãi chính và đảng tranh[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=8)]
Thời gian đầu sau khi Trương Cư Chính từ trần, Minh Thần Tông vẫn có thể duy trì hứng thú với triều chính, song cùng với việc triều dã thanh toán thế lực của Trương Cư Chính, Minh Thần Tông bắt đầu ít thượng triều. Sau Quốc bản chi tranh, ông thậm chí còn có thái độ đãi chính tiêu cực. Trong thời gian Minh Thần Tông tại vị, về đối nội có các sự kiện nghiêm trọng như Đông Lâm đảng tranh, Quốc bản chi tranh và Vạn Lịch đãi chính; đối ngoại có các chiến dịch lớn như Vạn Lịch tam đại chinh và Hậu Kim quật khởi. Triều đại Vạn Lịch là thời kỳ chuyển đổi từ thịnh sang suy của triều Minh
. [35] [Quốc bản chi tranh](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_b%E1%BA%A3n_chi_tranh&action=edit&redlink=1)là một sự kiện chính trị trọng đại kéo dài suốt từ trung kỳ đến vãn kỳ thời gian Minh Thần Tông trị vì, chủ yếu là xung quanh tranh chấp kế thừa hoàng vị giữa Hoàng trưởng tử [Chu Thường Lạc](/wiki/Minh_Quang_T%C3%B4ng)và Phúc vương [Chu Thường Tuân](/wiki/Chu_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tu%C3%A2n)(con của Trịnh quý phi). Do [Vương hoàng hậu](/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90oan_Hi%E1%BB%83n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)không có con trai, Minh Thần Tông đặc biệt yêu mến hoàng tử thứ ba là Chu Thường Tuân, không muốn lập hoàng tử thứ nhất là Chu Thường Lạc làm thái tử, quan viên trong triều do đó phân thành hai phái khác biệt. Đến năm 1601, dưới áp lực của [Hoàng thái hậu](/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90%E1%BB%8Bnh_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu), Chu Thường Lạc mới được phong làm thái tử, còn Chu Thường Tuân được phong làm Phúc vương. Tuy nhiên, Phúc vương chậm rời kinh thành đi nhậm chức vị phiên vương. Đến khi phát sinh " [Đĩnh kích án](/wiki/%C4%90%C4%A9nh_k%C3%ADch_%C3%A1n)", dư luận bất lợi với Trịnh quý phi, Phúc vương mới rời kinh tới phiên, địa vị thái tử của Chu Thường Lạc nhờ vậy mà được vững chắc . [[36]](#cite_note-萬歷-37)
Do tranh chấp lập thái tử, Minh Thần Tông bất mãn cực độ đối với đại thần, năm 1587 bắt đầu lấy việc không thượng triều để trả đũa, chỉ xử lý một số sự kiện trọng yếu
. Minh Thần Tông không thị triều vào ngày đầu năm, sáng sớm không thị triều, cả ngày đắm chìm trong tửu sắc, mỗi năm lại tiến hành tuyển mỹ nữ, thường thích xây cất, hay cho xây công trình quy mô lớn. Đại lý tự tả bình sự dâng sớ, nói Minh Thần Tông đắm chìm trong tửu, sắc, tài, khí, kết quả bị giáng làm dân. Trung hậu kỳ thời Minh Thần Tông, tình hình tài chính nguy nan [37] , do đó Minh Thần Tông phái thái giám làm khoáng giám và thuế giám trên toàn quốc để tăng thêm ngân khố. Tuy nhiên, khoáng giám và thuế giám đại đa số lấy danh nghĩa để vơ vét tài sản dân gian, nhiễu loạn quốc gia. Do Minh Thần Tông không quản lý triều chính, hiện tượng khuyết quan viên rất nghiêm trọng. Năm 1602, Nam-Bắc lưỡng kinh tổng cộng khuyết ba thượng thư, mười thị lang, các địa phương khuyết ba [[38]](#cite_note-39) [tuần phủ](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_ph%E1%BB%A7), 66 bố chính sứ hay án sát sứ, 25 tri phủ. Bên trên Minh Thần Tông chán trường, bên dưới triều thần tranh chấp, triều đình Minh hoàn toàn bước vào trong tình trạng không hoạt động. Do vậy, Minh sử viết rằng có nhà bình luận nói triều Minh thực tế mất từ thời Thần Tông , bộ phận sử gia nhận định triều Minh từ đây bắt đầu hướng đến diệt vong [[36]](#cite_note-萬歷-37) . [[39]](#cite_note-40)
Do triều chính hỗn loạn, một bộ phận quan lại cấp trung và thấp chịu bài xích về chính trị, liên tiếp yêu cầu cải cách chính trị, đồng thời nhấn mạnh tiêu chuẩn đạo đức. Năm 1593,
[Đông Lâm đảng](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_L%C3%A2m_%C4%91%E1%BA%A3ng&action=edit&redlink=1) hình thành, danh xưng bắt nguồn từ [Đông Lâm thư viện](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_L%C3%A2m_th%C6%B0_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) do [Cố Hiến Thành](/w/index.php?title=C%E1%BB%91_Hi%E1%BA%BFn_Th%C3%A0nh&action=edit&redlink=1) sáng lập. Chủ trì kinh sát là Tôn Lung, Lý Thế Đạt và Triệu Nam Tinh, lợi dụng kinh sát để giáng chức bãi quan các quan lại không hợp với tiêu chuẩn của họ và không thuộc Đông Lâm đảng. Trải qua nhiều lần kinh sát, nhiều đảng phản đối như Tuyên đảng, Côn đảng, Tề đảng, Chiết đảng đứng lên và xung đột với Đông Lâm đảng. Từ đó, họa bè phái không dẹp nổi, triều chính đình đốn nội loạn . Sang thời Minh Hy Tông, phái hoạn quan chuyên quyền, Đông Lâm đảng chịu đả kích nghiêm trọng, đến đầu thời Minh Tư Tông mới lại được sử dụng [40] . [[36]](#cite_note-萬歷-37)
Trên phương diện quân sự đối ngoại, Vạn Lịch tam đại chinh là nổi danh nhất, đó là
[Ninh Hạ chi dịch](/w/index.php?title=Ninh_H%E1%BA%A1_chi_d%E1%BB%8Bch&action=edit&redlink=1) nhằm bình định [Bột Bái](/w/index.php?title=B%E1%BB%99t_B%C3%A1i&action=edit&redlink=1) người Mông Cổ làm phản, [Triều Tiên chi dịch](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n-Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_(1592-1598)) nhằm kháng kích chính quyền [Toyotomi](/wiki/Gia_t%E1%BB%99c_Toyotomi) Nhật Bản xâm nhập [vương triều Triều Tiên](/wiki/Nh%C3%A0_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), [Bá Châu chi dịch](/w/index.php?title=B%C3%A1_Ch%C3%A2u_chi_d%E1%BB%8Bch&action=edit&redlink=1) nhằm binh định Thổ ty [Dương Ứng Long](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_%E1%BB%A8ng_Long&action=edit&redlink=1) làm phản, ba cuộc chiến trường kỳ này gần như đồng thời phát sinh, song tính chất không tương đồng. Triều Minh giành thắng lợi trong ba đại chiến này giúp củng cố biên cương, bảo hộ vương triều Triều Tiên, song làm tiêu hao lượng lớn nhân lực vật lực, là một trong các nguyên nhân trọng yếu khiến quốc khố trống rỗng, tài chính nguy khốn [[41]](#cite_note-42) . Năm 1617, thủ lĩnh Hậu Kim là [42] [Nỗ Nhĩ Cáp Xích](/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch)lấy [thất đại hận](/wiki/Th%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BA%ADn)làm cớ tiến hành phản Minh, hai năm sau đại thắng quân Minh trong [trận Tát Nhĩ Hử](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_T%C3%A1t_Nh%C4%A9_H%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1), triều Minh đến lúc này chọn sách lược phòng ngự làm chủ yếu để ứng phó với Hậu Kim . [[36]](#cite_note-萬歷-37)
Năm 1620, Minh Thần Tông từ trần
. Thái tử Chu Thường Lạc đăng cơ, tức [43] [Minh Quang Tông](/wiki/Minh_Quang_T%C3%B4ng), niên hiệu Thái Xương, tại vị chỉ được một tháng. Ông ban thưởng cho quân Minh tại tiền tuyến Liêu Đông, trọng dụng người thuộc Đông Lâm đảng khiến triều chính chuyển nguy thành an, đồng thời ông bãi trừ khoáng giám thuế sứ . Sinh mẫu của Phúc vương là Trịnh quý phi nhằm lung lạc Minh Quang Tông nên tiến hiến tám vị mỹ nữ. Minh Quang Tông ham mê quá độ nên không lâu thì đổ bệnh, Thái giám Thôi Văn Thăng dâng thuốc xổ khiến ông đi ngoài quá độ, lại do sử dụng 'hồng hoàn' của Lý Khả Chước mà đột tử, sử xưng " [[44]](#cite_note-天啟崇禎-45) [Hồng hoàn án](/wiki/H%E1%BB%93ng_ho%C3%A0n_%C3%A1n)". Sau khi Minh Quang Tông từ trần, sủng phi của ông là [Lý Tuyền Thị](/w/index.php?title=L%C3%BD_khang_phi&action=edit&redlink=1)muốn ở lại Càn Thanh cung, nhằm đề phòng bà can dự triều chính nên triều thần buộc bà đến Uyết Loan cung thuộc Nhân Thọ điện , tức [[45]](#cite_note-46) [Di cung án](/w/index.php?title=Di_cung_%C3%A1n&action=edit&redlink=1). Hoàng trưởng tử Chu Do Hiệu cuối cùng kế vị, tức [Minh Hi Tông](/wiki/Minh_Hi_T%C3%B4ng), niên hiệu Thiên Khải. "Đĩnh kích án", "Hồng hoàn án" và "Di cung án" gọi chung là "Minh mạt tam đại án", là kế tục của Quốc bản chi tranh, khiến đấu tranh chính trị trong triều đình Minh càng thêm kịch liệt, cũng đánh dấu bắt đầu thời kỳ Minh mạt suy vong . [[44]](#cite_note-天啟崇禎-45)
### Nguy cơ kinh tế và Nội ưu ngoại hoạn[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=9)]
Trong thời gian Minh Hi Tông tại vị, chính trị càng hủ bại đen tối. Minh Hi Tông do mất mẹ từ nhỏ nên có cảm tình đặc biệt với nhũ mẫu
[Khách thị](/w/index.php?title=Kh%C3%A1ch_th%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1). Khách thị và hoạn quan [Ngụy Trung Hiền](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Trung_Hi%E1%BB%81n) hợp tác với nhau làm càn. Thời kỳ ban đầu, Minh Hi Tông sử dụng lượng lớn người của Đông Lâm đảng, kết quả khiến Đông Lâm đảng và các đảng khác đấu tranh không ngừng, Minh Hi Tông do đó mất kiên nhẫn với triều chính, Ngụy Trung Hiền nhờ cơ hội này mà can dự chính trị, tập kết thế lực các đảng Tề-Sở-Chiết, hiệu là [Yêm đảng](/w/index.php?title=Y%C3%AAm_%C4%91%E1%BA%A3ng&action=edit&redlink=1). Năm 1624, Yêm đảng khống chế nội các, Ngụy Trung Hiền càng thêm ngông cuồng, móng vuốt của ông ta trải khắp trung ương và địa phương. Khi quyền thế tối thịnh, dưỡng tử của Ngụy Trung Hiền có thể thay thế hoàng đế tế Thái Miếu. Toàn quốc đều có miếu thờ sống Ngụy Trung Hiền, còn có học giả Quốc tử giám thuộc Yêm đảng đề xuất Ngụy Trung Hiền sánh ngang [Khổng Tử](/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD), cha của Ngụy Trung Hiền sánh ngang Khải Thánh công . Ngụy Trung Hiền ra sức đả kích Đông Lâm đảng, mượn tam án "Đĩnh kích, Hồng hoàn, Di cung" làm cớ, sai đồng đảng ngụy tạo "Đông Lâm đảng điểm tướng lục" thượng báo triều đình. Năm 1625, Minh Hi Tông hạ chiếu thiêu hủy thư viện toàn quốc, lượng lớn người thuộc Đông Lâm đảng bị vào tù, thậm chí bị xử tử. Do yêm đảng có trình độ thấp kém, chính trị không được chỉnh trị, trong nước thường xuyên xảy ra mất mùa đói kém, dân biến không ngừng, ngoại hoạn vẫn tiếp tục, triều Minh bước vào tình cảnh hiểm nghèo. Năm 1626, kho thuốc nổ của vương cung xưởng thuộc Công bộ tại góc tây nam Bắc Kinh phát nổ, tức [46] [Vương cung xưởng đại bạo tạc](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_cung_x%C6%B0%E1%BB%9Fng_%C4%91%E1%BA%A1i_b%E1%BA%A1o_t%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1), khiến cho hơn hai vạn người tử thương. Năm 1627, Minh Hi Tông không cẩn thận rơi xuống nước mà mắc bệnh trọng, không lâu sau vì thuốc của [Hoắc Duy Hoa](/w/index.php?title=Ho%E1%BA%AFc_Duy_Hoa&action=edit&redlink=1)mà từ trần, em là Tín vương Chu Do Kiểm kế vị, tức Minh Tư Tông, niên hiệu Sùng Trinh . [[44]](#cite_note-天啟崇禎-45)
Sau khi tức vị, Minh Tư Tông kiên quyết loại trừ thế lực của Ngụy Trung Hiền để cải cách triều chính. Ông hạ lệnh đình chỉ xây dựng miếu thờ sống, bức Phụng Thánh phu nhân Khách thị ra ở ngoài cung, cuối cùng xử tử. Ông hạ lệnh Ngụy Trung Hiến đến Phụng Dương trông lăng mộ, Ngụy Trung Hiền trên đường đi cùng đồng đảng là Lý Triều Khâm tự tử, các phần tử khác trong Yêm đảng cũng bị biếm truất hoặc xử tử
[[47]](#cite_note-48) . Tuy nhiên, đảng tranh nội đấu kịch liệt, Minh Tư Tông không tín nhiệm bá quan, ông cố chấp, tăng cường tập quyền [48] . Đương thời, Hậu Kim tại phía đông bắc chiếm lĩnh khu vực Liêu Đông, đám [[44]](#cite_note-天啟崇禎-45) [Viên Sùng Hoán](/wiki/Vi%C3%AAn_S%C3%B9ng_Ho%C3%A1n)tại Liêu Tây kháng cự Khả hãn [Hoàng Thái Cực](/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c)xâm nhập. Năm 1629, Hoàng Thái Cực chuyển sang đi đường vòng Trường Thành để xâm nhập Bắc Kinh, Viên Sùng Hoán khẩn cấp hồi quân đối đầu với Hoàng Thái Cực tại Quảng Cừ môn Bắc Kinh. Trải qua Lục bộ cửu khanh hội thẩm, cuối cùng triều đình Minh xử tử Viên Sùng Hoán, sử xưng [Kỉ Tị chi biến](/w/index.php?title=K%E1%BB%89_T%E1%BB%8B_chi_bi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1). Sau đó, Hoàng Thái Cực nhiều lần viễn chinh Mông Cổ, năm 1636 xưng đế tại Thịnh Kinh, cải quốc hiệu thành Đại Thanh. Hoàng Thái Cực liên tiếp phát động năm lần qua Trường Thành xâm nhập các khu vực Trực Lệ, Sơn Đông. Đương thời, Trực Lệ nhiều năm đói kém dịch bệnh, dân sinh gian khổ . Cục thế Liêu Tây cũng ngày càng xấu đi, cuối cùng quân Thanh vào năm 1640 chiếm lĩnh Cẩm Châu và các nơi khác, tướng [[49]](#cite_note-50) [Hồng Thừa Trù](/wiki/H%E1%BB%93ng_Th%E1%BB%ABa_Tr%C3%B9)đầu hàng, thế lực triều Minh thu nhỏ đến Sơn Hải quan . [[44]](#cite_note-天啟崇禎-45)
Từ trung kỳ về sau, Đại Minh thường phát sinh nông dân khởi nghĩa, đến thời kỳ Minh Tư Tông do triều chính hỗn loạn và quan viên tham ô bất tài, nhu cầu phục vụ chiến tranh với Hậu Kim và quân Hậu Kim cướp đoạt, cùng với việc khí hậu trở nên lạnh hơn do
[tiểu băng kỳ](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_b%C4%83ng_h%C3%A0_nh%E1%BB%8F), sản lượng nông nghiệp giảm gây nên đói kém trên quy mô toàn quốc, những điều này đều làm tăng gánh nặng cho nhân dân. Năm 1627, dân đói tại [Trừng Thành](/wiki/Tr%E1%BB%ABng_Th%C3%A0nh) thuộc Thiểm Tây tiến hành bạo động, khởi đầu cho giai đoạn Minh mạt dân biến, sau đó [Vương Tự Dụng](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_D%E1%BB%A5ng), [Cao Nghênh Tường](/wiki/Cao_Ngh%C3%AAnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng), [Lý Tự Thành](/wiki/L%C3%BD_T%E1%BB%B1_Th%C3%A0nh), [Trương Hiến Trung](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Hi%E1%BA%BFn_Trung) cùng những nông dân khác khởi nghĩa, cuối cùng phát triển thành Lý Tự Thành hùng cứ Thiểm Tây, Hà Nam, còn Trương Hiến Trung chiếm cứ Tứ Xuyên. Năm 1644, Lý Tự Thành kiến quốc [Đại Thuận](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Thu%E1%BA%ADn), sau đó đánh hạ Bắc Kinh, Minh Tư Tông tự vẫn, triều Minh mất . Ngô Tam Quế là tướng Minh trấn thủ Sơn Hải Quan, sau khi triều Minh mất ông ta quyết định dẫn quân Thanh nhập quan, đánh bại quân Đại Thuận. Nhiếp chính vương [44] [Đa Nhĩ Cổn](/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n)và [Thuận Trị Đế](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B)của triều Thanh nhập quan, Bắc Kinh trở thành thủ đô của triều Thanh. Lý Tự Thành triệt thoái về Thiểm Tây, cuối cùng bị quân Thanh tiêu diệt [[44]](#cite_note-天啟崇禎-45)
### Nam Minh và Minh Trịnh[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=10)]
Sau khi triều Minh diệt vong, tại phương nam vẫn còn thế lực, sử xưng
[Nam Minh](/wiki/Nam_Minh). Thế lực chủ yếu của Nam Minh có Tứ hệ vương: Phúc vương [Chu Do Tung](/wiki/Chu_Do_Tung), Lỗ vương [Chu Dĩ Hải](/wiki/Chu_D%C4%A9_H%E1%BA%A3i), Đường vương [Chu Duật Kiện](/wiki/Chu_Du%E1%BA%ADt_Ki%E1%BB%87n) và [Chu Duật Việt](/wiki/Chu_Du%E1%BA%ADt_Vi%E1%BB%87t) (𨮁), Quế vương [Chu Do Lang](/wiki/Chu_Do_Lang). Sau khi Nam Minh diệt vong, còn có chính quyền Minh Trịnh do Trịnh Thành Công kiến lập, và [Quỳ Đông thập tam gia](/wiki/Qu%E1%BB%B3_%C4%90%C3%B4ng_th%E1%BA%ADp_tam_gia) kháng Thanh. Năm 1644, sau khi Bắc Kinh bị Lý Tự Thành chiếm lĩnh, đại thần Nam Minh có ý ủng hộ hoàng tộc Bắc phạt. Trải qua nhiều lần thảo luận, Phúc vương Chu Do Tung xưng đế dưới sự ủng hộ của Phụng Dương tổng đốc [Mã Sĩ Anh](/w/index.php?title=M%C3%A3_S%C4%A9_Anh&action=edit&redlink=1) và Giang Bắc tứ trấn [Cao Kiệt](/wiki/Cao_Ki%E1%BB%87t), [Hoàng Đắc Công](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%AFc_C%C3%B4ng), [Lưu Trạch Thanh](/wiki/L%C6%B0u_Tr%E1%BA%A1ch_Thanh) và [Lưu Lương Tá](/wiki/L%C6%B0u_L%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A1), tức Hoằng Quang Đế, sử xưng Nam Minh. Năm 1645, triều Thanh phái [Đa Đạc](/wiki/%C4%90a_%C4%90%E1%BA%A1c) đem đại quân nam hạ Nam Kinh, đương thời Hoằng Quang Đế bất tài, đại quyền do tàn dư của Yêm đảng khống chế, Giang Bắc tứ trấn cuối cùng liên tiếp tan vỡ. Quân Thanh công phá Dương Châu do [Sử Khả Pháp](/wiki/S%E1%BB%AD_Kh%E1%BA%A3_Ph%C3%A1p) tử thủ, Hoằng Quang Đế đào thoát đến [Vu Hồ](/wiki/Vu_H%E1%BB%93) thì bị bắt giữ, bị đưa đến Bắc Kinh để xử tử. Thời gian đó, quân Thanh tiến hành đại đồ sát [Dương Châu thập nhật](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%A2u_th%E1%BA%ADp_nh%E1%BA%ADt), [Giang Âm bát thập nhất nhật](/w/index.php?title=Giang_%C3%82m_b%C3%A1t_th%E1%BA%ADp_nh%E1%BA%A5t_nh%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) và [Gia Định tam đồ](/w/index.php?title=Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh_tam_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) để trấn áp người Hán phản kháng .
[50]
Sau khi Hoằng Quang Đế bị giết, Lỗ vương Chu Dĩ Hải tại
[Thiệu Hưng](/wiki/Thi%E1%BB%87u_H%C6%B0ng) xưng là giám quốc, Đường vương Chu Duật Kiện được đám [Trịnh Chi Long](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Chi_Long) ủng hộ xưng đế tại Phúc Châu, tức Long Vũ Đế. Tuy nhiên, hai thế lực chủ yếu này của Nam Minh không thừa nhận địa vị của bên kia và đánh lẫn nhau. Long Vũ Đế liên tục đề nghị đưa quân Bắc phát, song không được Trịnh Chi Long ủng hộ nên cuối cùng không thành. Năm 1646, quân Thanh phân biệt chiếm lĩnh Chiết Giang và Phúc Kiến, Lỗ vương Chu Dĩ Hải đào vong trên biển, Long Vũ Đế đào thoát đến Giang Tây thì bị bắt rồi từ trần. Trịnh Chi Long đầu hàng quân Thanh, song vì con là [Trịnh Thành Công](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Th%C3%A0nh_C%C3%B4ng) khởi binh phản Thanh mà bị triều đình cầm tù. Sau khi Chu Duật Kiện từ trần, em là Chu Duật Việt tại [Quảng Châu](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ch%C3%A2u) xưng đế, tức Thiệu Vũ Đế, cùng năm bị tướng Thanh là [Lý Thành Đống](/w/index.php?title=L%C3%BD_Th%C3%A0nh_%C4%90%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1) công diệt. Đồng thời gian, Quế vương Chu Do Lang tại [Triệu Khánh](/wiki/Tri%E1%BB%87u_Kh%C3%A1nh), Quảng Đông xưng đế, tức Vĩnh Lịch Đế .
[50]
Năm 1646, Vĩnh Lịch Đế có được các thế lực
[Cù Thức Tỉ](/w/index.php?title=C%C3%B9_Th%E1%BB%A9c_T%E1%BB%89&action=edit&redlink=1), [Lý Định Quốc](/wiki/L%C3%BD_%C4%90%E1%BB%8Bnh_Qu%E1%BB%91c), [Tôn Khả Vong](/w/index.php?title=T%C3%B4n_Kh%E1%BA%A3_Vong&action=edit&redlink=1), cùng với ủng hộ của thế lực Trịnh Thành Công tại Phúc Kiến triển khai phản công. Các cựu tướng lĩnh của quân Minh tại các khu vực đã hàng Thanh lần lượt khởi nghĩa, Nam Minh thu phục được các tỉnh [Hoa Nam](/wiki/Hoa_Nam) trong một thời gian. Tuy nhiên, trong cùng năm tướng Thanh là [Thượng Khả Hỉ](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Kh%E1%BA%A3_H%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) suất quân xâm nhập, lần lượt chiếm lĩnh các khu vực Hồ Nam, Quảng Đông. Hai năm sau, Lý Định Quốc, Tôn Khả Vọng và Trịnh Thành Công phát động phản công lần thứ hau, trong đó Trịnh Thành Công từng bao vây Nam Kinh. Tuy nhiên, các lộ quân Minh cách xa nhau nên khó phối hợp, nội bộ lại phát sinh đám Tôn Khả Vọng làm phản, phản công lần thứ hai liên tiếp thất bại rồi kết thúc. Năm 1661, quân Thanh đánh vào [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam), Vĩnh Lịch Đế lưu vong sang thủ đô [Sagaing](/wiki/Sagaing) của vương triều [Taungoo](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Taungoo) [Miến Điện](/wiki/Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n), được Quốc vương Mãnh Đạt ( [Pindale Min](/w/index.php?title=Pindale_Min&action=edit&redlink=1)) tiếp đãi. Sau đó, Ngô Tam Quế đánh vào Miến Điện, em của Mãnh Đạt là Mãnh Bạch ( [Pye Min](/w/index.php?title=Pye_Min&action=edit&redlink=1)) thừa cơ phát động chính biến. Đến ngày 12 tháng 8, Mãnh Bạch phát động "Chú Thủy chi nan", giết hết thị tòng cận vệ của Vĩnh Lịch Đế , Vĩnh Lịch Đế cuối cùng bị Ngô Tam Quế siết cổ chết, Nam Minh mất [51] . [[50]](#cite_note-明清之際-51)
Đến lúc này thế lực phản Thanh chỉ còn Quỳ Đông thập tam gia quân, và Trịnh Thành Công tại Kim Môn-Hạ Môn (sử xưng Minh Trịnh). Tàn dư của lực lượng Lý Tự Thành sau khi kháng Thanh tại Hồ Nam thất bại, dời đến vùng núi Tứ Xuyên-Hồ Bắc tiến hành hoạt động, tại khu vực phía đông của Quỳ Châu phủ tiếp tục kháng Thanh, gọi là Quỳ Đông thập tam gia quân. Năm 1662, quân Thanh bắt đầu tiến công, đến năm 1664 thủ lĩnh
[Lý Lai Hanh](/wiki/L%C3%BD_Lai_Hanh) bị giết nên kết thúc. Trịnh Thành Công sau thất bại tại Nam Kinh thì triệt thoái đến Kim Môn-Hạ Môn, năm 1661 suất quân viễn chinh đảo Đài Loan đang do người Hà Lan chiếm cứ, kết quả thành công, định đô tại Đông Ninh (nay là [Đài Nam](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Nam)). Con là [Trịnh Kinh](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kinh) từng tham dự [loạn Tam Phiên](/wiki/Lo%E1%BA%A1n_Tam_Phi%C3%AAn) song thất bại. Năm 1683, triều Thanh mệnh [Thi Lang](/wiki/Thi_Lang) tiến công Đài Loan, chúa [Trịnh Khắc Sảng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%AFc_S%E1%BA%A3ng) đầu hàng, Minh Trịnh mất .
[50]
## Cương vực[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=11)]
### Tái bắc địa khu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=12)]
Trong thời kỳ đầu, triều Minh nhiều lần tác chiến với Bắc Nguyên và sau là Thát Đát cùng Ngõa Lạt, đồng thời tại khu vực Mạc Nam đặt hơn 40
[vệ sở](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_s%E1%BB%9F_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) phòng vệ, như Đông Thắng vệ, Vân Xuyên vệ, chúng đều là trọng địa biên phòng của triều đình, hướng của chúng vào khoảng tuyến [Âm Sơn](/wiki/%C3%82m_S%C6%A1n)-sườn nam Đại Thanh Sơn-sông Tây Lạp Mộc Luân. Sau thập niên 30 của thế kỷ XV, do khí hậu chuyển lạnh, nông nghiệp giảm sút, trong Tĩnh Nan chi dịch quân đội biên cương bị Yên vương điều đi nơi khác, do đó biên giới dời một ít về phía nam. Trong những năm Vĩnh Lạc, quân Minh nhiều lần Bắc phạt, tình hình biên giới cải thiện trong một thời gian. Tuy nhiên, từ trung kỳ trở đi, Mông Cổ lại quật khởi, biên giới lại dời về phía nam. Cùng với dựng Trường Thành nhằm phòng ngự Mông Cổ, ven Trường Thành còn đặt "cửu biên" (Liêu Đông, Kế Châu, Tuyên Phủ, Đại Đồng, Diên Tuy, Ninh Hạ, Cam Túc, Thái Nguyên, Cố Nguyên) tăng cường phòng ngự. Trường Thành cũng trở thành biên giới phía bắc của triều Minh vào trung-hậu kỳ, đồng thời còn là giới tuyến giữa khu vực nông canh và khu vực du mục .
[52]
### Đông bắc địa khu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=13)]
Minh Thái Tổ đặt Liêu Đông đô ty để quản lý Liêu Đông, đồng thời nhiều lần tiến quân đến lưu vực Hắc Long Giang, chiêu phủ các bộ lạc địa phương, thế lực của triều đình Minh từng đạt đến
[Ngoại Hưng An Lĩnh](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Stanovoy) (Stanovoy) và cửa sông của Hắc Long Giang, thậm chí đến tận đảo Khố Hiệt (Sakhalin). Năm Vĩnh Lạc thứ 7 (1409) thời Minh Thành Tổ, triều Minh đặt Nô Nhi Can đô ty tại khu vực Hắc Long Giang, song đây là cơ cấu không thường trực, không quản lý hơn 130 vệ sở tại Đông Bắc , đến năm Tuyên Đức thứ 9 (1434) thời Minh Tuyên Tông thì bị phế bỏ. Tuy nhiên, các vệ sở trên lãnh thổ này, và Liêu Đông đô ty vẫn tồn tại, để thi hành thống trị ki mi với địa phương. Sau những năm Chính Thống thời Minh Anh Tông, nhóm Ngột Lương Cáp thuộc Thát Đát và Kiến Châu Nữ Chân dời về phía nam, đồng thời không ngừng xâm phạm Liêu Đông đô ty. Năm Thành Hóa thứ 5 (1469) thời Minh Hiến Tông, triều đình Minh cho dựng "Liêu Đông biên tường". Từ cuối thế kỷ XVI, thủ lĩnh Kiến Châu Nữ Chân là Nỗ Nhĩ Cáp Xích bắt đầu hưng khởi, thống nhất Nữ Chân, các vệ sở do triều đình Minh đặt dần tiêu vong. Năm Vạn Lịch thứ 44 (1616) thời Minh Thần Tông, Nỗ Nhĩ Cáp Xích xưng hãn, kiến quốc Đại Kim. Đến năm Vạn Lịch thứ 47 (1619), sau trận Tát Nhĩ Hử, quân Hậu Kim đột phá "Liêu Đông biên tường", chiếm lĩnh đại bộ phận lãnh thổ của Liêu Đông đô ty [17] . [[52]](#cite_note-明朝疆域-53)
### Tây bắc địa khu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=14)]
Những năm Vĩnh Lạc thời Minh Thành Tổ, cương giới Tây Bắc đạt đến địa khu
[Cáp Mật](/wiki/C%C3%A1p_M%E1%BA%ADt) tại đông bộ Tân Cương hiện nay, đồng thời đặt một loạt vệ sở. Sau thập niên 30 của thế kỷ XV, Thổ Lỗ Phồn và bộ lạc Thanh Hải Mông Cổ dần lớn mạnh. Năm 1472, thành Cáp Mật vệ từng bị Thổ Lỗ Phổn công phá, về sau khôi phục, đến năm 1514 lại bị chiếm. Sau nửa sau thế kỷ XV, các vệ sở tại Tây Bắc đều mất hết, quân Minh lui phòng thủ [Gia Dục quan](/wiki/Gia_D%E1%BB%A5c_quan) .
[52]
### Tây nam địa khu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=15)]
Năm Hồng Vũ thứ 14 (1381) thời Thái Tổ, triều Minh mới hoàn toàn chiếm lĩnh khu vực Vân Nam-Quý Châu, đồng thời đặt một loạt thổ ty, tuyên úy ty để quản lý, biên giới đạt đến bắc trung bộ của Miến Điện, bắc bộ Lào, bắc bộ Thái Lan ngày nay. Tuy nhiên, về sau các khu vực này bị các quốc gia xung quanh thôn tính. Năm Vĩnh Lạc thứ 4 (1406) thời Thành Tổ, quân Minh tiến công An Nam, biên giới phía nam đến Nhật Nam châu, sang năm sau đặt An Nam bố chính ty, bên dưới đặt 15 phủ, 36 châu, hơn hai trăm huyện. Về sau do nhân dân địa phương phản kháng kịch liệt, triều đình Minh vào năm Tuyên Đức thứ 2 (1427) thời Tuyên Tông phải từ bỏ, An Nam khôi phục và do
[vương triều Lê](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) cai trị . Tại khu vực Tây Tạng, triều đình Minh thi hành chính sách "đa phong chúng kiến", tuy nhiên còn có bất đồng về việc điều này có đại diện cho sự thống trị của triều Minh với Tây Tạng hay không.
[52]
### Bành Hồ và Áo Môn[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=16)]
Đầu thời Minh, triều đình đặt Bành Hồ tuần kiểm ty để quản lý quần đảo
[Bành Hồ](/wiki/B%C3%A0nh_H%E1%BB%93). Năm 1553, người Bồ Đào Nha thu được quyền đậu thuyền tại Áo Môn, đến năm Gia Tĩnh thứ 37 (1557) thì có được quyền lưu cư, trước khi hai bên ký kết điều ước thông thương vào năm 1887 thì Trung Quốc luôn có chủ quyền với Áo Môn [[52]](#cite_note-明朝疆域-53)
## Phân chia hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=17)]
Triều Minh về đại thể kế thừa phân chia hành chính của triều Nguyên, khu hành chính địa phương cấp một đặt 'thừa tuyên bố chính ty' (bố chính ty), 'đề hình án sát sứ ty' (án sát ty), và 'đô chỉ huy sứ ty' (đô ty), phân biệt quản lý hành chính, tư pháp và quân sự, phòng ngừa tập trung quyền lực địa phương
. 'Bố chính ty' được gọi phổ biến là tỉnh, bên dưới lần lượt phân thành đạo, phủ, và huyện. Đạo là đơn vị hành chính đặt giữa tỉnh và phủ huyện, phân thành hai loại 'phân thủ đạo' và 'phân tuần đạo'. "Phủ" nguyên là lộ của triều Nguyên, lấy thuế lương ít hay nhiều để phân tiêu chuẩn, lương từ 20 vạn thạch trở lên là 'thượng phủ', từ 10 đến dưới 20 vạn thạch là 'trung phủ', dưới mười vạn thạch là 'hạ phủ'. Phân định quân sự có hai chế độ là vệ, sở. Thời Đại Tông, Anh Tông đặt tuần phủ quản lý hành chính và tổng đốc quản lý quân sự do trung ương phái đi, địa vị đứng đầu tại bố chính ty và đô ty. Nhằm hạn chế quyền lực của tuần phủ và tổng đốc, còn đặt chức 'đô ngự sử' để cân bằng. Triều Minh cuối cùng có 140 phủ, 193 châu, 1138 huyện, 493 vệ, 359 sở [53] . [[53]](#cite_note-明朝州省-54)
### Thừa tuyên bố chính sứ ty[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=18)]
Thừa tuyên bố chính sứ ty (bố chính ty) quản lý hành chính địa phương, địa vị tương đương với "hành trung thư tỉnh" vào thời Nguyên. Minh Thái Tổ vốn duy trì tên gọi "hành trung thư tỉnh", đến năm 1376 thì đổi thành "bố chính sứ ty", thường gọi là hành tỉnh. Đầu thời Minh đặt 13 bố chính ty cùng kinh sư (địa vị tương đương bố chính ty, quản lý Giang Tô và An Huy hiện nay). Năm 1380, sau án Hồ Duy Dung triều Minh phế bỏ "trung thư tỉnh", kinh sư và bố chính ty trực thuộc Lục bộ. Thời kỳ Minh Thành Tổ, từ năm 1407 đến năm 1428 đặt Giao Chỉ bố chính ty. Năm 1413, đặt Quý Châu bố chính ty. Do thiên đô Bắc Kinh, vào năm 1403 đưa Bắc Bình bố chính ty thăng làm "hành tại", năm 1421 sau khi thiên đô Bắc Kinh gọi là kinh sư (Bắc Trực Lệ), kinh sư cũ đổi thành Nam Kinh (Nam Trực Lệ), hình thành phân chia hành chính "lưỡng kinh thập tam tỉnh". Lưỡng kinh là Bắc Kinh và Nam Kinh, gọi chính thức là Thuận Thiên phủ và Ứng Thiên phủ, chúng cùng với các châu phủ lân cận lần lượt gọi chung là Bắc Trực Lệ và Nam Trực Lệ, không đặt bố chính ty, 13 bố chính ty gồm: Thiểm Tây, Sơn Tây, Sơn Đông, Hà Nam, Chiết Giang, Giang Tây, Hồ Quảng, Tứ Xuyên, Quảng Đông, Phúc Kiến, Quảng Tây, Quý Châu, Vân Nam. Phân chia hành chính của triều Minh về đại thể phù hợp với địa thế núi sông, song có một số điểm bất hợp lý, như Nam Trực Lệ nằm vắt qua cả ba khu vực Hoài Bắc, Hoài Nam, Giang Nam, khu vực Tô-Tùng về ngôn ngữ-văn hóa thuộc khu Thái Hồ Ngô-Việt song được quy nhập Nam Trực Lệ thay vì Chiết Giang; bồn địa Hán Trung nằm tại phía nam
[Tần Lĩnh](/wiki/T%E1%BA%A7n_L%C4%A9nh) được quy nhập Thiểm Tây thay vì Tứ Xuyên, Hà Nam bao gồm một phần phía bắc Hoàng Hà. Quý Châu có hình giống loài bướm khi khoảng giữa hẹp song hai bên thì rộng .
[53]
### Đô chỉ huy sứ ty[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=19)]
Đô chỉ huy sứ ty (đô ty) quản lý quân sự địa phương, Minh Thái Tổ sử dụng chế độ vệ sở, vào năm 1370 tại các tỉnh đặt một "đô vệ", đến năm 1375 mới đặt đô ty quản lý. Đô ty vốn lệ thuộc đại đô đốc phủ, sau án Hồ Duy Dung triều đình chia đại đô đốc phủ làm năm, phân quyền quản lý các vệ sở. Triều Minh tổng cộng đặt 16 đô ty, 5 hành đô ty, 2 lưu thủ ty. Trong đó, có 13 đô ty trùng tên với bố chính ty, ba đô ty khác là Vạn Toàn đô ty, Đại Ninh đô ty và Liêu Đông đô ty. 5 hành đô ty là Thiểm Tây, Tứ Xuyên, Hồ Quảng, Phúc Kiến, Sơn Tây. Hai lưu thủ ty là Trung Đô lưu thủ ty (nay là
[Phượng Dương](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng_D%C6%B0%C6%A1ng)) đặt vào thời Hồng Vũ, Hưng Đô lưu thủ ty đặt tại Thừa Thiên phủ (nay là [Chung Tường](/wiki/Chung_T%C6%B0%E1%BB%9Dng), Hồ Bắc) thời Gia Tĩnh . Trong các đô ty có tính chất ki mi, nổi danh nhất là Nô Nhi Can đô ty quản lý lưu vực Hắc Long Giang, Tùng Hoa Giang và đảo Khố Hiệt; tại khu vực Thanh-Tạng chính giáo hợp nhất đặt hai đô ty Ô Tư Tạng, Đóa Cam, ngoài ra còn đặt tại khu vực giao giới Cam Túc và Thanh Hải hiện nay các vệ sở như Cáp Mật, Khúc Tiên. Những thể chế này có tính chất không giống như đô ty, hành đô ty tại nội địa [54] . [[55]](#cite_note-布政使司-56)
### Tuần phủ và tổng đốc[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=20)]
Tuần phủ quản lý dân chính, nguyên bản là vào thời Minh Tuyên Tông phái đại thần lục bộ, đô sát viện lấy đó làm danh nghĩa để đốc phủ hành chính địa phương, đến thời Minh Đại Tông chính thức hình thành khu hành chinh cấp một. Thời Minh Anh Tông đặt chức tổng đốc, phân làm hai loại là ngắn hạn và dài hạn, quản lý quân sự của một vài bố chính ty. Tuy nhiên, quan hệ phụ thuộc giữa tuần phủ và bố chính ty là không đồng nhất, có tuần phủ chỉ gồm 1-2 bố chính ty, như Sơn Tây-Hà Nam tuần phủ thời Chính Thống; lại có trường hợp trong địa phận một bố chính ty có vài tuần phủ, như Bắc Trực Lệ có Thuận Thiên tuần phủ, Bảo Định tuần phủ, Tuyên Phủ tuần phủ; Nam Trực Lệ có hai tuần phủ: Ứng Thiên tuần phủ, Thuận Dương tuần phủ. Cũng có trường hợp tuần phủ quản lý khu vực giao giới giữa các bố chính ty, như Nam Cám Thiều Đinh tuần phủ nằm trên ba bố chính ty là Giang Tây, Quảng Đông, Phúc Kiến
.
[53]
## Chế độ chính trị[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=21)]
Năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), Minh Thái Tổ lấy việc Thừa tướng Hồ Duy Dung mưu phản nên phế bỏ chức vụ thừa tướng, các hoàng đế sau này cũng không đặt lại chức vụ này. Từ thời
[Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n), [Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) trở đi Trung Quốc đã hơn 1600 năm thực hành chế độ tể tướng, đến đây bị phế bỏ, lục bộ trực tiếp do hoàng đế phụ trách, quyền của thừa tướng và quyền về quân sự hợp làm một, hoàng đế triều Minh một mình nắm đại quyền, thể chế chính trị của triều Minh cũng là chính thể chuyên chế hiếm thấy trong lịch sử thế giới, thi hành thể chế quốc gia tam quyền phân lập: quân quyền, quyền hành chính, quyền giám sát, về sau do quyền giám sát bị phế bỏ, quốc thể mất cân bằng mà nhanh chóng suy bại. Do có nhiều quốc sự, hoàng đế không thể xử lý hết, đến năm Kiến Văn thứ 4 (4) Minh Thành Tổ mới bắt đầu đặt [nội các](/wiki/N%E1%BB%99i_c%C3%A1c). Nội các chỉ là cố vấn cho hoàng đế, phê đáp tấu chương do hoàng đế chuyên trách. Nội các triều Minh từ khi khởi đầu đến khi kết thúc đều không phải là cơ cấu hành chính cấp một trung tâm trong triều, được cho rằng chỉ là biệt xưng của Văn Uyên các. Chức vụ Nội các đại học sĩ phần nhiều là người có tài đức hoặc đại thần trong triều đảm nhiệm, chỉ theo ý chỉ của hoàng đế mà viết ra, gọi là "truyền chỉ đương bút", quyền lực và địa vị còn xa mới bằng tể tướng khi xưa, chỉ có địa vị ngầm, song không có địa vị pháp định. Thời kỳ Tuyên Tông, do có ba người họ Dương là Dương Phổ, Dương Sĩ Kỳ và Dương Vinh tham gia nội các, Tuyên Tông phê chuẩn nội các khởi thảo thánh chỉ trần thuật ý kiến của họ, gọi là chế độ "phiếu nghĩ" 票擬, lại trao cho cơ cấu hoạn quan là Ty lễ giám phê thay tức "phê chu" 批朱. Phép "phiếu nghĩ" khắc phục tệ quân chủ không muốn diện kiến các triều thần, song đại thần nội các và hoàng đế ngăn cách, đều dựa vào Ty lễ giám, do đó khởi đầu chế độ hoạn quan chuyên chính trong triều Minh. Nhằm tăng cường giám thị với thần dân toàn quốc, Minh Thái Tổ còn thiết lập cơ cấu đặc vụ mang tên "cẩm y vệ", Minh Thành Tổ lập thêm "đông xưởng", Minh Hiến Tông lập "tây xưởng" (về sau phế bỏ), gọi chung là "xưởng vệ", do hoạn quan thống lĩnh, từ đó quyền thế của hoạn quan triều Minh đạt đến cực độ [[11]](#cite_note-洪武專政-12) .
[56]
### Cơ cấu chủ yếu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=22)]
Nội các ban đầu là chỉ cơ cấu tư vấn của hoàng đế, về sau trở thành cơ cấu quyết sách tối cao trên thực tế của triều Minh, địa vị thủ phụ có khi sánh với tể tướng, có quyền "phiếu nghĩ". Chu Nguyên Chương sau khi phế bỏ chế độ trung thư tỉnh và thừa tướng, đích thân xử lý chính vụ, có khi bị kiệt sức, do vậy thiết lập chế độ tứ phụ để phụ tá chính sự, song không hiệu quả, đến năm Hồng Vũ thứ 17 (1384) thì bãi bỏ. Sau đó, Chu Nguyên Chương mời một số vị hàn lâm học sĩ giúp phụ tá, các quan chức hàn lâm học sĩ này phỏng theo chế độ cũ học sĩ quán các Đường-Tống, được cho là "Mỗ mỗ điện (các) đại học sĩ"
, bậc quan chỉ có chính ngũ phẩm. Đây chính là cơ cấu nội các [57] . [[58]](#cite_note-59)
Triều Minh tại trung ương thiết lập sáu bộ: lại, hộ lễ, công, hình, tương tự như các triều đại trước, lúc mới đầu triều Minh tại mỗi bộ tăng thêm một thượng thư, thị lang. Sau án Hồ Duy Dung, Chu Nguyên Chương phế bỏ chức thừa tướng, thủ tiêu trung thư tỉnh. Lục bộ do đó địa vị được đề cao, mỗi bộ chỉ đặt một thượng thư, hai thị lang, các thượng thư khác trước đó bị giáng làm lang trung. Bậc quan của thượng thư và thị lang các bộ được tăng lên, trong đó Lễ bộ (chủ quản giáo dục, phụ trách lãnh đạo học thuật Nho gia, cùng với tế tự, ngoại giao) và Lại bộ (chủ quản thăng chức quan văn) có tính trọng yếu nhất, Hộ bộ (chủ quản tài chính, thổ địa và nhân khẩu) có số nhân viên đông nhất. Binh bộ (chủ quản quốc phòng), Hình bộ (chủ quản tư pháp, có quyền xét xử vụ án hình sự quy mô lớn) và Công bộ (chủ quản kiến thiết công cộng) có địa vị khá thấp
.
[59]
Về cơ cấu thẩm nghị thảo chiếu, triều Minh ban đầu chỉ đặt "cấp sự trung" và "trung thư xá nhân", không đặt hai tỉnh "trung thư", "môn hạ". Cơ cấu thẩm nghị của triều Minh là lục khoa cấp sự trung, đến năm Hồng Vũ thứ 24 (1391), đặt 6 người là đô cấp sự trung, phân vào sáu khoa Lại, Hộ, Lễ, Công, Hình, Binh, mỗi khoa một người, bên dưới mỗi "đô cấp sự trung" lại có một tả hữu cấp sự trung và một số cấp sự trung. Chế độ lục khoa cấp sự trung về cơ bản là kế thừa chế độ Môn hạ tỉnh thời Đường, song quan vị hạ giảm, cơ cấu tinh giản hơn. Quan chức lục khoa tuy có phẩm cấp thấp, song chức quyền lại rất cao, họ có thể bác bỏ ý chỉ của hoàng đế, cũng có thể nắm giữ chức trách gián quan, đối với quan lại lục bộ cũng có quyền giám sát tương ứng, do đó chế độ này cũng phát huy tác dụng nhất định đối với cải thiện triều chính. Cơ cấu chấp hành sự vụ trọng yếu của trung ương là "Ngũ tự", bao gồm Đại lý tự, Thái thường tự, Quang lộc tự, Thái bộc tự, Hồng lư tự, tương đương thời Đường Tống, giảm bớt bốn tự: Tông chính tự được nhập vào Tông nhân phủ, Vệ úy tự được nhập vào Binh bộ, Ty nông tự và Thái giám phủ được nhập vào Hộ bộ. Đại lý tự cùng Hình bộ và Đô sát viện hợp thành Tam pháp ty, phụ trách phúc thẩm và phúc hạch án hình sự trọng đại. Thủ trưởng của Đại lý tự gọi là "Đại lý tự khanh", cũng là một trong cửu khanh, khanh của bốn tự còn lại có chức quyền khá thấp. Thái thường tự phụ trách tế tự; Thái bộc tự quản lý ngựa và chăn nuôi gia súc toàn quốc; Quang lộc tự phụ trách bày tiệc; Hồng lư tự phụ trách tiếp đãi khách ngoại quốc.
[[60]](#cite_note-61)
Trước năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), triều Minh còn kế tục chế độ giám sát của triều Nguyên, thiết lập "Ngự sử đài", có tả hữu ngự sử đại phu. Sau đó, Chu Nguyên Chương phế bỏ Ngự sử đài. Hai năm sau, Chu Nguyên Chương thiết lập cơ cấu giám sát mới là "Đô sát viện", bên dưới Đô sát viện thiết lập một số người làm "Đô sát ngự sử", phân tuần các tỉnh toàn quốc, gọi là Thập nhị đạo giám sát ngự sử. Mỗi đạo có ba đến năm người là giám sát ngự sử, phạm vi nói chung là một tỉnh. Tuy nhiên giám sát ngự sử đều trú tại kinh sự, có việc thì mang theo ấn xuất tuần, xong việc thì về kinh trả ấn. Đến thời Minh mạt, giám sát ngự sử phân thành 13 đạo, tổng cộng có 110 người. Đô sát viện và lục khoa đều có chức năng gián quan và chức trách báo cáo sự tình, cho nên gọi chung là "khoa đạo ngôn quan"
.
[61]
Triều Minh thực hành nghiêm mật chính trị đặc vụ, cơ cấu đặc vụ chủ yếu bao gồm
[cẩm y vệ](/wiki/C%E1%BA%A9m_y_v%E1%BB%87), [đông xưởng](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_x%C6%B0%E1%BB%9Fng) và [tây xưởng](/wiki/T%C3%A2y_x%C6%B0%E1%BB%9Fng), thời kỳ Vũ Tông từng thiết lập "nội hành xưởng". Cẩm y vệ được thiết lập vào năm Hồng Vũ thứ 15 (1382), trực tiếp nghe lệnh của hoàng thượng, có thể tróc nã bất kỳ ai, đồng thời tiến hành thẩm vấn không công khai. Sau khi thành lập đông xưởng, quyền lực của cẩm y vệ bị tước giảm. Đông xưởng thành lập vào năm Vĩnh Lạc thứ 18 (1420), nhằm để Minh Thành Tổ trấn áp chính trị lực lượng phản đối, địa điểm tại bắc Đông An Môn tại kinh thành. Chức trách chủ yếu của đông xưởng là giám thị quan viên chính phủ, nhân sĩ kiệt xuất trong xã hội, các học giả và các lực lượng chính trị khác, đồng thời có quyền đưa kết quả giám thị trực tiếp hồi báo hoàng thượng. Căn cứ thông tin giám thị có được, đối với phái phản đối chính trị có địa vị khá thấp, đông xưởng có thể trực tiếp tróc nã, thẩm vấn; còn đối với quan viên cấp cao trong chính phủ hoặc người có thân phận hoàng thân quý tộc, đông xưởng sau khi được hoàng đế cấp quyền có thể tiếp hành tróc nã, thẩm vấn họ. Tây xưởng thành lập vào thời kỳ Hiến Tông, thủ lĩnh là [Uông Trực](/w/index.php?title=U%C3%B4ng_Tr%E1%BB%B1c_(ho%E1%BA%A1n_quan)&action=edit&redlink=1), sau năm 1482 thì bị phế bỏ, sau này được Vũ Tông tạm thời khôi phục. Nội xưởng thiết lập trong thời kỳ Vũ Tông, thủ lĩnh là hoạn quan [Lưu Cẩn](/w/index.php?title=L%C6%B0u_C%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1), sau khi Lưu Cẩn bị giết thì nội xưởng và tây xưởng đồng thời bị phế bỏ, chỉ còn đông xưởng .
[62]
### Cơ cấu khác[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=23)]
Quan công cô bao gồm
[tam công](/wiki/Tam_c%C3%B4ng) và tam cô, trên danh nghĩa là đứng đầu các thần tử, song các chức quan này đều chỉ là chức hão, thường trao cho đại thần có công lao tương đối lớn để vinh danh. Tam công là thái sư, thái phó, thái bảo, tam cô là ba chức phụ giúp: thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo. Trong đó, thái bảo và thái phó trên danh nghĩa là thầy giáo của thái tử, còn thái sư trên danh nghĩa là thầy giáo của hoàng thượng, song thực tế cơ cấu phụ đạo thái tử là "chiêm sự phủ". Bên dưới chiêm sự phủ đặt hai phòng, một cục, một thính. Ngoài ra, còn có Thái y viện, chuyên môn phụ trách sức khỏe và điều trị y tế cho nhân viên hoàng thất. Hàn lâm viện là cơ quan học thuật tối cao chính thức của chính phủ, địa vị tương đối quan trọng, thậm chí cũng có sức ảnh hưởng tương đối lớn trong chính phủ. Thủ trưởng của Hàn lâm viện là Hàn lâm đại học sĩ, người giữ chức vị này thường kiêm nhiệm đại thần nội các .
[63]
Ngoại tam giám bao gồm Quốc tử giám, Khâm thiên giám, Thượng lâm uyển giám. Khâm thiên giám phụ trách quan trắc chiêm tinh. Quốc tử giám là cơ cấu giáo dục chính thức tối cao, cũng là cơ cấu lãnh đạo quan học toàn quốc, có một người tế tửu, một người ty nghiệp, một người giám thừa, năm người bác sĩ, 15 người trợ giáo, 10 người học chính, 7 người học lục, một người điển bộ, một người điển tịch, hai người điển soạn. Thượng lâm uyển giám phụ trách quản lý ngự hoa viên, bãi chăn thả và vườn rau của hoàng đế.
Nội thập nhị giám là sở quan của hoạn quan, bao gồm ti lễ giám, nội cung giám, ngự dụng giám, ty thiết giám, ngự mã giám, thần cung giám, thượng thiện giám, thượng bảo giám, ấn thụ giám, trực điện giám, thượng y giám, đô tri giám, trong đó ty lễ giám là quan trọng nhất. Thái giám cầm bút viết văn trong thời kỳ hoạn quan chuyên quyền cực đoan còn thay thế hoàng đế phê chuẩn công văn. Ngoài ra, trong cung còn thiết lập bốn ty (tích tân, chung cổ, bảo sao, hỗn đường), tám cục (binh trượng, ngân tác, hoán y, cân mạo, châm công, nội chức nhiễm, tửu thố diện, ti uyển), hợp thành 24 nha môn nội quan. Cung nữ có 6 cục (thượng cung, thượng nghi, thượng phục, thượng thực, thượng tẩm, thượng công), dưới mỗi cục đặt bốn ty.
## Ngoại giao[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=24)]
Những năm đầu, triều đình Minh thực thi thể chế triều cống, mậu dịch triều cống cho nhiều hơn nhận, nhiều người Nhật Bản giả làm sứ giả triều cống nhằm nhận được lợi ích. Trên thực tế, Nhật Bản đang trong trạng thái cát cứ, không có chính quyền trung ương thống nhất, rất nhiều người Nhật Bản giả làm sứ giả triều cống sang Trung Quốc không thuộc quyền quản lý của chính phủ Nhật Bản, sau khi triều cống họ lưu lại cướp đoạt tại khu vực duyên hải của Trung Quốc, đây là Uy khấu thời Minh sơ. Nhằm phòng chống Uy khấu, Minh Thái Tổ ban bố chính sách
[hải cấm](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_c%E1%BA%A5m&action=edit&redlink=1). Từ đó trở đi, nếu muốn sang Trung Quốc giao thương thì cần phải theo phương thức triều cống kiêm mậu dịch, ngoài ra còn có tác dụng thu phục kết giao các quốc gia xung quanh. Chính sách quản chế mâu dịch nghiêm khắc của triều Minh khiến cho mậu dịch thông thường được tiến hành bí mật, chuyển thành mậu dịch buôn lậu. Khu vực tập trung cảng mậu dịch khu vực chuyển từ Quảng Đông, Phúc Kiến sang các thuộc địa của phương Tây tại Đông Nam Á. Do chính phủ Trung Quốc mất đi vai trò duy trì trật tự trên biển, các tập đoàn hải tặc hoành hành. Do mậu dịch hàng hải vẫn phải tiến hành theo phương thức ngầm, lượng lớn đồ bạc từ châu Mỹ được đưa vào Trung Quốc, bạc bắt đầu đóng vai trò là tiền tệ phổ biến .
[64]
### Trịnh Hòa hạ Tây Dương và hải cấm[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=25) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=25)]
Sau khi Minh Thành Tổ lên ngôi, trong những năm Vĩnh Lạc, triều đình phái khiển nhà hàng hải
[Trịnh Hòa](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_H%C3%B2a) đem thuyền đội bảy lần hạ Tây Dương, đi xa nhất đến bờ biển phía đông châu Phi, và còn phái khiển [Trần Tử Lỗ](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_T%E1%BB%AD_L%E1%BB%97&action=edit&redlink=1) đi sứ sang mười tám nước tại [Tây Vực](/wiki/T%C3%A2y_V%E1%BB%B1c) như [Samarkand](/wiki/Nh%C3%A0_Timur), Thổ Lỗ Phồn, Hỏa Châu, tăng cường giao lưu về kinh tế chính trị giữa triều Minh và thế giới, thể hiện triều đại Vĩnh Lạc ở vào đỉnh cao thịnh vượng và có tính khai phóng. Sang thời Minh Nhân Tông, hoàng đế nghe theo ý kiến của một số đại thần trong triều, nhận định điTây Dương gây lãng phí quá độ, hiệu quả nhận được không lớn, tuyên bố đình chỉ hoạt động này. Năm Tuyên Đức thứ 5 (1431) thời Minh Tuyên Tông, hoàng đế phái Trịnh Hòa hạ Tây Dương lần thứ bảy, cũng là lần cuối. Thời Minh Hiến Tông, từng có thái giám đề nghị với hoàng đế tiếp tục tiến hành hạ Tây Dương, hoàng đế hạ chiếu đến Binh bộ yêu cầu tư liệu của Trịnh Hòa như hải đồ. Tuy nhiên, các quan viên như [Lưu Đại Hạ](/w/index.php?title=L%C6%B0u_%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) nhận định hạ Tây Dương gây hại lớn cho quốc gia, vô ích, do đó đem các tư liệu từ hành trình của Trịnh Hòa giấu đi (có thuyết nói là tiêu hủy), kế hoạch do đó bị bãi bỏ. Về sau, Uy khấu hoành hành, triều Minh gia tăng mức độ hải cấm, đến sau năm Long Khánh thứ 1 (1567) thời Mục Tông, Uy khấu dần được bình định, triều đình nhận thấy tính quan trọng của mậu dịch đối ngoại đối với cư dân ven biển, do đó từng bước giải trừ hải cấm, khiến mậu dịch bí mật trong dân gian được hợp pháp hóa, mậu dịch quốc tế sôi động khiến Trung Quốc tiến vào hệ thống mậu dịch thế giới đang dần thành hình .
[65]
### Uy khấu và Nhật Bản[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=26) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=26)]
Uy khấu tạo thành mối uy hiếp nghiêm trọng đối với hải cương của triều Minh, tuy vậy thành phần chủ yếu của Uy khấu không phải là người Nhật Bản mà là lưu dân bị phá sản tại khu vực duyên hải Trung Quốc. Mặc dù có các chiến dịch "kháng Uy" của Chu Hoàn và Trương Kinh, song cuối cùng đều không thể đạt được thành công hoàn toàn. Nhằm đề phòng Uy khấu xâm nhiễu, trong thời kỳ Thế Tông thực thi hải cấm, đoạn tuyệt mậu dịch với Nhật Bản. Đến khi các danh tướng như Thích Kế Quang tận lực "kháng Uy", Uy khấu mới bị trừ sạch, tình hình hải cương mới trở nên bình ổn hơn. Sau khi Toyotomi Hideyoshi thống nhất Nhật Bản, có ý muốn chiếm lĩnh Triều Tiên. Năm Vạn Lịch thứ 20 (1592), Nhật Bản tấn công Triều Tiên, Quốc vương của Triều Tiên đào thoát sang
[Nghĩa Châu](/wiki/Ngh%C4%A9a_(huy%E1%BB%87n)) đồng thời phái sứ giả cầu cứu triều đình Minh. Triều Minh từng giành được thắng lợi trong chiến tranh, hai bên từng tiến hành hòa đàm, song sau năm Vạn Lịch thứ 25 (1597) Nhật Bản lại tiến công Triều Tiên. Năm Vạn Lịch thứ 26 (1598), Toyotomi Hideyoshi bệnh mất, lòng quân Nhật Bản dao động, kết quả là triệt quân. Chiến tranh với Nhật Bản làm suy yếu nghiêm trọng quốc lực của Minh và Triều Tiên, còn Nhật Bản rơi vào tình trạng phân liệt, trong khi đó các bộ lạc Nữ Chân trở thành bên hưởng lợi .
[66] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Matteo_Ricci_2.jpg/220px-Matteo_Ricci_2.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Matteo_Ricci_2.jpg/220px-Matteo_Ricci_2.jpg)
[Matteo Ricci](/wiki/Matteo_Ricci)có quan hệ mật thiết với triều Minh, đưa đến khoa học kỹ thuật và Thiên Chúa giáo từ Tây phương.
### Mông Cổ và Nữ Chân[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=27) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=27)]
Mông Cổ và Nữ Chân là hai bộ tộc tạo thành mỗi uy hiếp lớn nhất tại biên cảnh của triều Minh, người đương thời gọi là Tây Lỗ và Đông Lỗ. Trong những năm đầu triều Minh, khi vũ lực còn cường thịnh, từng có thời gian đuổi người Mông Cổ lên Mạc Bắc, Mông Cổ cũng vì nội loạn mà phân liệt thành các nhóm như Thát Đát, Ngõa Lạt nên không đủ lực xâm nhập phương nam. Sau này, cùng với việc triều Minh suy lạc, nhóm có thực lực nhất trong các bộ lạc Mông Cổ sau khi xưng bá trong tộc còn nhiều lần tiến công triều Minh, như Thổ Mộc bảo chi biến do người Ngõa Lạt, Canh Tuất chi biến do Thổ Mặc Đặc bộ. Cương giới của triều Minh do đó thu nhỏ, còn quốc lực cũng bị tiêu hao rất nhiều.
[Yêm Đáp Hãn](/w/index.php?title=Y%C3%AAm_%C4%90%C3%A1p_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1) về sau bắt đầu kết giao với triều Minh, thụ phong tước Thuận Nghĩa vương, tam nương tử kế thừa chính sách hòa bình của ông. Khu vực biên giới Minh-Mông an ninh hòa bình, đến sau khi Hậu Kim khống chế Mông Cổ thì tình hình này mới kết thúc. Thời kỳ đầu, triều đình Minh từng đặt Nô Nhi Can đô ty để quản lý các bộ lạc tại Đông Bắc, người Nữ Chân trong giai đoạn này là đồng minh với Minh để bài trừ thế lực tàn dư đối địch tại Đông Bắc, quan hệ song phương trong giai đoạn mật thiết. Tuy nhiên, đến trung hậu kỳ, triều đình Minh thi hành một số chính sách không thích hợp, tiến hành kỳ thị, hạn chế, kích động phân hóa người Nữ Chân. Khi các bộ lạc Mông Cổ và Nữ Chân tại Đông Bắc ngày càng lớn mạnh, Nô Nhi Can đô ty bị phế, năng lực khống chế tại Đông Bắc của triều Minh càng suy giảm. Sang thế kỷ XVII, thủ lĩnh Kiến Châu Nữ Chân là Nỗ Nhĩ Cáp Xích thống nhất các bộ lạc Nữ Chân, khiến người Mông Cổ hàng phục, vào năm 1616 kiến quốc Đại Kim, đối địch với triều Minh. Hậu Kim chiếm lĩnh đại bộ phận lãnh thổ Liêu Đông, có dã tâm làm chủ Trung Nguyên, uy hiếp nghiêm trọng đến an toàn của triều Minh. Năm 1636, Đại Kim cải quốc hiệu sang Đại Thanh, kiến lập Thanh triều, cuối cùng vào năm 1644 sau khi triều Minh diệt vong tiếp nối thống trị Trung Quốc trong 267 năm .
[67]
### Các quốc gia châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=28) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=28)]
Sau khi châu Âu tiến vào
[thời đại khám phá hàng hải](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_Kh%C3%A1m_ph%C3%A1), người Bồ Đào Nha nhằm tiếp tục khai thác tuyến hàng hải đến Ấn Độ, Trung Quốc, sau khi chiếm lĩnh Malacca năm 1511, lại có ý đồ lập cứ điểm mậu dịch tại Trung Quốc. Năm Chính Đức thứ 7 (1513) thời Vũ Tông, Quốc vương Bồ Dào Nha [Emmanuel I](/wiki/Manuel_I_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) vì muốn thông thương với triều đình Minh nên phái đoàn sứ giả đến Trung Quốc. Đoàn sứ giả muốn đổ bộ tại Quảng Châu, song bị từ chối nhập cảnh. Họ chuyển sang dùng vũ lực chiếm cứ Đồn Môn, bùng phát [Hải chiến Đồn Môn](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_chi%E1%BA%BFn_%C4%90%E1%BB%93n_M%C3%B4n&action=edit&redlink=1), Bộ chiến Tây Thảo Loan với triều Minh, kết quả chiến bại. Cuối cùng, Gia Tĩnh Đế đồng ý cho đoàn nhập cảnh, cùng lúc nhượng Áo Môn cho người Bồ Đào Nha, chấp thuận cho họ đến Quảng Châu mỗi năm, đây là lần đầu tiên cường quốc phương tây chính thức đổ bộ Trung Quốc. Sau đó, các quốc gia châu Âu khác như Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh Quốc cũng phái các sứ đoàn đến, khiến cho không ít sự vật phương Tây truyền vào Trung Quốc. Năm Vạn Lịch thứ 10 (1582) thời Thần Tông, [Matteo Ricci](/wiki/Matteo_Ricci) phụng mệnh đến Trung Quốc công tác, ông rất nhanh chóng lĩnh hội Trung văn, Nho giáo, có được cảm tình tốt của sĩ đại phu triều Minh. Sau đó, ông được cử đến Bắc Kinh, được Thần Tông tín nhiệm. Ông đóng góp cho Trung Quốc các cống phẩm như [Khôn dư vạn quốc toàn đồ](/wiki/Kh%C3%B4n_d%C6%B0_v%E1%BA%A1n_qu%E1%BB%91c_to%C3%A0n_%C4%91%E1%BB%93), [đồng hồ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_h%E1%BB%93), [đồng hồ Mặt Trời](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_h%E1%BB%93_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di), đại pháo Tây Dương, [kính viễn vọng](/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng), hỏa thương, Tây dược, tượng [Maria](/wiki/Maria), Thập tự giá. Matteo Ricci không chỉ truyền bá Thiên Chúa giáo mà còn truyền cảm hứng cho đám [Từ Quang Khải](/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_Quang_Kh%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1), [Lý Chi Tảo](/w/index.php?title=L%C3%BD_Chi_T%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) học tập Tây học. Ngoài ra, ông còn đưa các loại hình văn hóa của Trung Quốc truyền đến châu Âu, như tư tưởng Nho gia, học thuyết Phật giáo, cờ vây. Ngoài ra, vào thời kỳ Minh mạt có không ít quân đội triều Minh từng trang bị hỏa khí đặc biệt là đại pháo Tây Dương .
[66]
## Quân sự[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=29) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=29)]
Nguồn gốc ban đầu của quân đội triều Minh, gồm có các binh sĩ vốn có, gọi là tòng chinh, có binh sĩ triều Nguyên và binh sĩ quần hùng quy phụ, có người hoạch tội đày ải, song nguồn chủ yếu nhất là tuyển theo hộ tịch, cũng tức là 'đóa tập quân'. Ngoài ra, còn có các phương thức giản bạt, đầu sung và thu tập. Ngoài ra, từ trung kỳ triều Minh trở về sau còn có chuyện cưỡng bách dân làm binh, tuy nhiên đều là thiểu số, về mặt chính thức, "vệ sở chế" vẫn là quân chế chủ yếu. Vệ sở chế là tại yếu địa quân sự các địa phương toàn quốc thiết lập vệ sở trú quân, "vệ" có quân đội quy mô 5600 người, bên dưới có các đơn vị như thiên hộ sở, bách hộ sở, tổng kỳ và tiểu kỳ, các vệ sở đều lệ thuộc ngũ quân đô đốc phủ, cũng là lệ thuộc Binh bộ, khi hữu sự được điều động, khi vô sự lại trở về vệ sở. Nguồn gốc của quân đội là quân hộ thế tập, do mỗi hộ phái một người làm "chính đinh" đến vệ sở làm binh, quân nhân trong vệ sở luân phiên phòng thủ và đồn điền, đồn điền đáp ứng nhu cầu của quân đội và tướng quan. Mục tiêu của nó là nuôi binh song không tiêu hao tài lực quốc gia, song từ thời Minh Tuyên Tông về sau thì không thể duy trì, mức sinh hoạt và địa vị của quân nhân ngày càng hạ thấp, binh sĩ đào ngũ dần gia tăng, quân bị do đó dần dần hư hỏng
.
[68]
Trong thời kỳ kháng Nhật viện Triều những năm Vạn Lịch, người Minh sáng tạo "thủy lôi chiến" đánh đắm chiến hạm Nhật Bản; "hỏa long xuất thủy" phát minh trong thế kỷ XVI là một loại tên lửa hai bậc dùng trong thủy chiến; thợ thủ công triều Minh thiết kế chế tạo mìn vỏ sắt sớm nhất trong lịch sử nhân loại; lục quân triều Minh từng được trang bị một loại "hổ tồn pháo", cũng là loại kỵ pháo binh đầu tiên trong lịch sử nhân loại, có học giả cho rằng loại kỹ thuật này đi trước phương Tây khoảng 200 năm
[[69]](#cite_note-70) .
[70]
Trong những năm Gia Tĩnh, khi ứng phó loạn Uy khấu, tướng lĩnh Thích Kế Quang tại khu vực Chiết Giang sử dụng phương thức chiêu mộ dân binh huấn luyện thêm, thay thế vệ sở binh không đảm đương nổi. Chính vì nguyên nhân quân chính quy là vệ sở quân không đảm đương nổi, cho nên lực lượng dân binh đến hậu kỳ triều Minh dần dần đảm nhiệm vai trò bộ đội tác chiến duy trì sự thống trị hữu hiệu của triều đình, trong đó nổi tiếng nhất là Thích gia quân do Thích Kế Quang chiêu mộ chủ yếu từ người Chiết Giang, bộ đội tư nhân Liêu Đông thiết kỵ của Lý Như Tùng, và Quan Ninh thiết kỵ do Viên Sùng Hoán chiêu mộ chủ yếu từ người Liêu Đông
。
[71]
Có học giả nhận định kỹ thuật chế tạo hỏa khí Trung Quốc bắt đầu từ thời kỳ Đường Tống, vào thời Minh đã phát triển đến trình độ rất cao. Hỏa khí thời kỳ này không chỉ đa dạng về chủng loại, mà kỹ thuật chế tạo và tính năng đều được nâng cao cực lớn.
[Tên lửa](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa) và [súng hỏa mai](/wiki/S%C3%BAng_h%E1%BB%8Fa_mai) là các hỏa khí hạng nhẹ chủ yếu của quân đội triều Minh, mìn đã rất thịnh hành vào thời Minh, phát triển hỏa khí hình ống đặc biệt nổi bật. Trung kỳ triều Minh, phật lang cơ và hồng di đại pháo và các hỏa khí tây dương khác truyền đến, khiến triều Minh học hỏi ưu điểm nhắm mục tiêu của chúng, để cải thiện tính năng hỏa khí tự sản xuất. Đương thời, thời đại binh khí lạnh của Trung Quốc sắp kết thúc, thời đại hỏa khí đang đến, dù Trung Quốc có cơ hội bắt kịp trình độ kỹ thuật hỏa khí phương Tây, song quá trình này bị gián đoạn do triều Minh diệt vong 。
[72]
Có học giả chỉ ra rằng, Trung Quốc sử dụng binh khí nóng trước phương Tây hai thế kỷ, song đến thế kỷ XV kỹ thuật bắt đầu bị người Bồ Đào Nha vượt qua, về sau quân Thanh lợi dụng kỹ thuật và kinh nghiệm của triều Minh và phương Tây, nhiều lần cải thiện và chế tạo hỏa khí có uy lực hơn so với triều Minh, đến thời
[loạn Tam Phiên](/wiki/Lo%E1%BA%A1n_Tam_Phi%C3%AAn), kỹ thuật binh khí nóng của Trung Quốc quay lại tiếp cận trình độ các quốc gia Tây Âu .
[73]
Trong những năm Vạn Lịch, người Nhật Bản cũng đi trước Trung Quốc về kỹ thuật hỏa khí, ưu thế của hỏa khí Nhật Bản từng có lúc khiến họ chiếm thế thượng phong trong chiến tranh tại Triều Tiên
[[74]](#cite_note-75) . Nhà quân sự Thích Kế Quang cũng phê bình nhiều loại hỏa khí đương thời thực tế không có tính thực dụng, cho nên cần ngừng sản xuất để tránh lãng phí [75] . [[76]](#cite_note-77)
## Nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=30) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=30)]
Sau khi Đại Minh thành lập và thống nhất Trung Hoa,
[Minh Thái Tổ](/wiki/Minh_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) Chu Nguyên Chương thi hành chính sách "hưu dưỡng sinh tức" (phục hồi và phát triển), nông nghiệp thời Mông-Nguyên vốn chịu sự phá hoại từ chiến tranh nay khôi phục ở mức độ lớn, những năm Hồng Vũ tiến hành khẩn hoang vùng đất phía bắc Hoài Hà và Tứ Xuyên trên quy mô lớn, nhân khẩu do vậy tăng trưởng ổn định. Đến năm Hồng Vũ thứ 26 (1393), toàn quốc có 63 triệu người, trong đó 61,75 triệu người thuộc dân hộ, 3,25 triệu người thuộc quân hộ. Bắc ngũ tỉnh (Bắc Bình, Sơn Tây, Sơn Đông, Hà Nam, Thiểm Tây) có 17,55 triệu nhân khẩu, chiếm 27% toàn quốc; trong đó Sơn Đông là đông dân nhất với 5.462.850 người, kế đến là Sơn Tây (3.790.760 người), Hà Nam (2.825.300 người), Thiểm Tây (2.646.450 người), Bắc Bình (2.619.500 người). Trung ngũ tỉnh (Kinh Sư, Chiết Giang, Giang Tây, Hồ Quảng, Tứ Xuyên) có 33,8 triệu người, chiếm 52% toàn quốc; trong đó Nam Trực Lệ có 11.291.460 người, mật độ nhân khẩu cao nhất là ở lực vực Tô Nam Thái Hồ với tổng số 6.320.300 người và đạt 220 người/km²; tiếp đến là Chiết Giang tỉnh với 9.959.270 người; Giang Tây có 7.260.000 người, Hồ Quảng có 4.318.420 người, Tứ Xuyên có 1.314.260 người. Nam ngũ tỉnh (Phúc Kiến, Quảng Tây, Quảng Đông, Vân Nam, Quý Châu) có tổng cộng 10,40 triệu người, chiếm 16% toàn quốc. [[77]](#cite_note-明朝農業-78)
Nhân khẩu triều Minh đạt đỉnh cao vào hậu kỳ, song các học giả bất đồng về thời gian và số lượng cụ thể. Dịch Trung Thiên nhận định vào thời Minh mạt toàn quốc có trên 60 triệu người,
Hàn Văn Lâm và Tạ Thục Quân nhận định năm 1626 thì Đại Minh đạt đỉnh cao về nhân khẩu, với khoảng 99,873 triệu người, [78] Vương Dục Dân nhận định vào những năm Vạn Lịch (1573-1620) thì nhân khẩu triều Minhd dạt mức tối đa, nhân khẩu thực tế là từ 130-150 triệu người; [[79]](#cite_note-80) Cát Kiếm Hùng nhận định vào năm 1600 triều Minh thực tế có 197 triệu dân, vào thời đỉnh cao là sát 200 triệu người; [[80]](#cite_note-81) Tào Thụ Cơ nhận định nhân khẩu triều Minh lên đến đỉnh cao vào năm 1630 với nhân khẩu thực tế là khoảng 192,51 triệu người, sang năm 1644 thì số nhân khẩu thực tế giảm còn khoảng 152,47 triệu người; [[81]](#cite_note-82) nhà kinh tế học Anh Quốc Angus Maddison thì nhận định vào năm 1600 nhân khẩu thực tế của triều Minh đạt khoảng 160 triệu người. [[82]](#cite_note-83) [[83]](#cite_note-84)
Cuối năm năm Gia Tĩnh thời
[Minh Thế Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng), các loại cây trồng cao sản đến từ [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) bắt đầu được truyền bá đến Trung Quốc, trở nên phổ biến tại những vùng có mật độ dân cư cao nhất như Giang-Chiết hay Lĩnh Nam. Đặc biệt là qua Vạn Lịch trung hưng, nhân khẩu tăng trưởng nhanh và ổn định, có học giả ước tính thì đạt đến mức chưa từng có là 150 triệu người, phân bổ vẫn không đổi. Từ Sùng Trinh thứ 11 (1640) thời [Minh Tư Tông](/wiki/Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng) đến năm Thuận Trị thứ 7 (1650) thời [Thanh Thế Tổ](/wiki/Thanh_Th%E1%BA%BF_T%E1%BB%95), do chiến tranh cùng mất mùa và dịch bệnh nên số người tử vong gia tăng, đặc biệt là bùng phát dịch hạch và hạn hán ở phương bắc, quân [Bát kỳ](/wiki/B%C3%A1t_k%E1%BB%B3) nhập quan tiến hành giết hại và buộc người Hán phải thiên di để đề phòng họ phản kháng, khiến nhân khẩu giảm thiểu rất nhiều, chưa bằng một nửa so với trước đó, riêng phương bắc giảm xuống chỉ chưa bằng 20%. [[84]](#cite_note-明朝經濟-85)
Kế tục triều Nguyên, triều Minh phân cư dân thành "dân hộ", "quân hộ", "tượng hộ", những người làm thủ công nghiệp nhập tượng tịch. Tượng tịch và quân tịch có địa vị thấp hơn so với dân tịch, không được ứng thí, đồng thời phải kế thừa nghề của đời trước. Việc thoát khỏi hộ tịch ban đầu là khó khăn, cần phải được Hoàng đế đặc chỉ phê chuẩn.
|
|Niên đại
|
|Số hộ
|
|Số khẩu
Ghi chú
|Năm Hồng Vũ thứ 14 (1381) thời Minh Thái Tổ||10.654.362 hộ||59.873.305 người
|
|Năm Hồng Vũ thứ 26 (1393) thời Minh Thái Tổ||10.652.870 hộ||60.545.812 người||nay có học giả ước tính số nhân khẩu thực tế đạt 65.000.000 người。|
|Năm Vĩnh Lạc thứ 1 (1403) thời Minh Thành Tổ||11.415.829 hộ||66.598.337 người|
|Năm Vĩnh Lạc thứ 2 (1404) thời Minh Thành Tổ||9.685.020 hộ||50.950.470 người|
|Năm Thành Hóa thứ 16 (1479) thời Minh Hiến Tông||ước tính thực tế có 71.850.000 người|
|Năm Thành Hóa thứ 24 (1488) thời Minh Hiến Tông||ước tính thực tế có 75.000.000 người|
|Năm Hoằng Trị thứ 4 (1491) thời Minh Hiếu Tông||9.113.446 hộ||53.281.158 người|
|Năm Hoằng Trị thứ 15 (1502) thời Minh Hiếu Tông||10.409.788 hộ||50.908.672 người
|
|Năm Hoằng Trị thứ 17 (1504) thời Minh Hiếu Tông||10.508.935 hộ||60.105.835 người|
|Năm Vạn Lịch thứ 6 (1578) thời Minh Thần Tông||10.621.436 hộ||60.692.856 người|
|Năm Thái Xương thứ 1 (1620) thời Minh Quang Tông||9.835.426 hộ||51.655.459 người
||Theo ước tính nhân khẩu thực tế vào những năm Vạn Lịch trong khoảng 130-150 triệu người.|
|Năm Sùng Trinh thứ 17 (1644) thời Minh Tư Tông||ước tính thực tế có 100 triệu người|
Chú: số liệu lấy theo "Minh sử•quyển 77•thực hóa nhất", "Minh Thái Tổ thực lục".
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=31) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=31)]
Khoảng thế kỷ XVI-XVII, Đại Minh từng là một trong các quốc gia có thủ công nghiệp và kinh tế phồn vinh nhất thế giới. Đầu thời Minh, triều đình thi hành chính sách hải cấm, khiến thương nghiệp chịu áp chế nhất định, song từ sau khi phế trừ hải cấm vào năm 1567, mậu dịch hải ngoại lại hoạt động hưng thịnh, vào thời cường thịnh trọng tải tàu viễn dương đạt đến 18 nghìn tấn.
### Nông nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=32) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=32)]
Đầu thời Minh, do chiến tranh kéo dài trong nhiều năm cộng thêm lạm phát, hơn nữa Nguyên Huệ Tông trước đây cho tăng cường lao dịch để trị thủy, khiến kinh tế quốc gia tiến đến bờ sụp đổ. Minh Thái Tổ thực thi hành chính sách nghỉ ngơi lại sức và di dân khai hoang, còn thi hành chính sách đồn điền, diện tích quân điền chiếm gần một phần mười đất canh tác toàn quốc
. Ngoài ra, thương đồn cũng tương đối phổ biến, chính phủ dùng giấy độc quyền buôn bán muối (gọi là diêm dẫn) để trao đổi, thu hút thương nhân đem lương thực đến biên cương nhằm đảm bảo nhu cầu lương thực biên phòng. Đây không phải là phương thức lấy hàng đổi hàng, mà là yêu cầu diêm thương giao tiền trước rồi đợi đến khi muối khô mới được cấp muối. Tuy nhiên, do thuế thu không đủ nên họ đưa muối mới sản xuất ra ngoài bán riêng, kéo dài thời gian giao muối cho diêm thương chính quy, khiến cho diêm thương giao xong tiền phải mất 3-5 năm, thậm chí là mười năm sau mới lấy được muối, song lại không thể bỏ thân phận diêm thương làm việc khác mưu sinh nên nhà tan người mất, buôn lậu muối cũng diễn ra trên quy mô lớn [77] . Minh Thái Tổ từng phái Quốc tử giám xuống thôn quê chỉ đạo xây dựng thủy lợi, đồng thời dùng miễn giảm thu thuế để khuyến khích canh tác. Các biện pháp này khiến các khu vực từng chịu tổn thất nặng nề trong chiến loạn khôi phục sinh khí, khiến kinh tế triều Minh được khôi phục nhanh chóng [[84]](#cite_note-明朝經濟-85) . [[77]](#cite_note-明朝農業-78)
Kinh tế thời Minh vẫn lấy kinh tế tiểu nông tự cấp tự túc làm chủ yếu. Nông nghiệp thời Minh bất kể là sản lượng hay công cụ sản xuất đều ở mức cao hơn triều đại trước. Các loại cây trồng cao sản có nguồn gốc từ
[châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) như [khoai lang](/wiki/Khoai_lang), [bí ngô](/wiki/B%C3%AD_ng%C3%B4), [khoai tây](/wiki/Khoai_t%C3%A2y), [ngô](/wiki/Ng%C3%B4), [bông](/wiki/S%E1%BB%A3i_b%C3%B4ng) dần được đưa đến Trung Quốc trong thế kỷ XVI, trong đó bông được trồng đặc biệt phổ biến. Ngoài ra, khoai lang và ngô là các cây trồng tương đối đễ dàng, có thể trồng ở các khu vực có thổ nhưỡng tương đối khá cằn cỗi, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi mà nhu cầu lương thực ngày càng tăng trong hai thời đại Minh-Thanh . Những năm Vạn Lịch tổng diện tích đất canh tác ước đạt quá bảy triệu khoảnh, tạo cơ sở bền vững cho tăng trưởng nhân khẩu đều đặn từ thời Vạn Lịch. Thời Nam Tống, có lưu hành câu nói "Tô-Thường được mùa, thiên hạ no đủ", về sau do cư dân thành thị gia tăng nhanh chóng tại khu vực hạ du Trường Giang, cộng thêm khu vực trung du Trường Giang được khai thác phát triển nhanh chóng, đến thời kỳ giữa và cuối triều Minh, đã chuyển biến thành "Hồ Quảng được mùa, thiên hạ no đủ", ý là khu vực sản xuất lương thực chủ yếu đương thời đã chuyển đến khu vực Hồ Quảng, chính là khu vực Hồ Bắc và Hồ Nam ngày nay. Từ cuối thời Minh về sau, lương thực của Hồ Quảng bắt đầu được vận chuyển đường dài đến các khu vực [Giang-Chiết, [84] [Mân](/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn)-Quảng để bán, khiến nông dân địa phương bắt đầu chuyển đổi sang loại cây trồng thương phẩm . Nông nghiệp mang tính thương nghiệp phát triển, cộng thêm xuất hiện giao thông đường dài, đều mang đến lợi ích cho sự phát triển công thương nghiệp [[84]](#cite_note-明朝經濟-85) . [[77]](#cite_note-明朝農業-78)
### Thủ công nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=33) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=33)]
### Thương nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=34) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=34)]
## Văn hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=35) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=35)]
### Tư tưởng học thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=36) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=36)]
### Văn học[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=37) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=37)]
### Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=38) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=38)]
### Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=39) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=39)]
### Nghệ thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=40) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=40)]
### Khoa học kỹ thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=41) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=41)]
## Xã hội[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=42) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=42)]
## Danh sách đế vương[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=43) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=43)]
(1)
Chu Nguyên Chương
1328-
1368-1398
|Minh Hưng Tông|
1355-1392
(3)
Chu Lệ
1360-
1402-1424 |Đường Định vương|
1388-1415
(2)
Chu Doãn Văn
1377-
1398-1402-? (4)
Chu Cao Sí
1378-
1424-1425 |Đường Hiến vương|
1412-1475
(5)
Chu Chiêm Cơ
1398-
1425-1435 |Hoài Tĩnh vương|
1409-1446
|Đường Trang vương|
1432-1485
(6)
Chu Kì Trấn
1427-
1435-1449 1457-1464 (7)
Chu Kì Ngọc
1428-
1449-1457 |Hoài Khang vương|
1435-1502
|Đường Cung vương|
(8)
Chu Kiến Thâm
1447-
1464-1487 |Hoài Đoan vương|
?-1502
|Chu Triết Tông|
1485-1560
(9)
Chu Hựu Đường
1470-
1487-1505 |Minh Duệ Tông|
1476-1519
|Hoài Trang vương|
1500-1537
|Minh Thuần Tông|
1538-1564
(10)
Chu Hậu Chiếu
1491-
1505-1521 (11)
Chu Hậu Thông
1507-
1521-1567 |Hoài Hiến vương|
1519-1563
|Chu Định Tông|
?-1632
(12)
Chu Tái Hậu
1537-
1567-1572 |Hoài Thuận vương|
?-1595
|Chu Dụ Tông|
(13)
Chu Dực Quân
1563-
1572-1620 |Hoài vương|
?-1616
(NM.2)
Chu Duật Kiện
1602-
1645-1646 (NM.3)
Chu Duật 𨮁
1605-
1646-1647
(14)
Chu Thường Lạc
1582-
1620 |Minh Cung Tông|
1586-1641
|Minh Lễ Tông|
1601-1645
Đông Vũ Đế
?-
1648-1649
(15)
Chu Do Hiệu
1604-
1620-1627 (16)
Chu Do Kiểm
1611-
1627-1644 (NM.1)
Chu Do Tung
1607-
1644-1645-1646 (NM.4)
Chu Do Lang
1623-
1646-1662
Chu Từ Lãng
1629-
1644
|Chân dung||Niên hiệu||Miếu hiệu||Thụy hiệu||Trị vì||Ghi chú|
|
|![]()
|
||Thái Tổ (太祖)||Cao đế (高帝)||1368||—||1398||Sáng lập triều đại|
|
|![]()
[Kiến Văn](/wiki/Minh_Hu%E1%BB%87_%C4%90%E1%BA%BF) *không có* ![ Yongle-Emperor1.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Yongle-Emperor1.jpg/40px-Yongle-Emperor1.jpg)
![ Yongle-Emperor1.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Yongle-Emperor1.jpg/40px-Yongle-Emperor1.jpg)
[Vĩnh Lạc](/wiki/Minh_Th%C3%A0nh_T%E1%BB%95) [Chu Doãn Văn](/wiki/Minh_Hu%E1%BB%87_%C4%90%E1%BA%BF) ![ Hongxi Emperor.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Hongxi_Emperor.jpg/40px-Hongxi_Emperor.jpg)
![ Hongxi Emperor.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Hongxi_Emperor.jpg/40px-Hongxi_Emperor.jpg)
[Hồng Hi](/wiki/Minh_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) ![ Xuande Emperor.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Xuande_Emperor.jpg/40px-Xuande_Emperor.jpg)
![ Xuande Emperor.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Xuande_Emperor.jpg/40px-Xuande_Emperor.jpg)
[Tuyên Đức](/wiki/Minh_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng) ![ Zhengtong Emperor.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Zhengtong_Emperor.jpg/40px-Zhengtong_Emperor.jpg)
![ Zhengtong Emperor.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Zhengtong_Emperor.jpg/40px-Zhengtong_Emperor.jpg)
[Chính Thống](/wiki/Minh_Anh_T%C3%B4ng) [Cảnh Thái](/wiki/Minh_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%B4ng) ![ Zhengtong Emperor.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Zhengtong_Emperor.jpg/40px-Zhengtong_Emperor.jpg)
![ Zhengtong Emperor.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Zhengtong_Emperor.jpg/40px-Zhengtong_Emperor.jpg)
[Thuận Thiên](/wiki/Minh_Anh_T%C3%B4ng) ![ Chenghua Emperor1.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Chenghua_Emperor1.jpg/40px-Chenghua_Emperor1.jpg)
![ Chenghua Emperor1.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Chenghua_Emperor1.jpg/40px-Chenghua_Emperor1.jpg)
[Thành Hóa](/wiki/Minh_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng) ![ Hongzhi.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Hongzhi.jpg/40px-Hongzhi.jpg)
![ Hongzhi.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Hongzhi.jpg/40px-Hongzhi.jpg)
[Hoằng Trị](/wiki/Minh_Hi%E1%BA%BFu_T%C3%B4ng) ![ Zhengde.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Zhengde.jpg/40px-Zhengde.jpg)
![ Zhengde.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Zhengde.jpg/40px-Zhengde.jpg)
[Chính Đức](/wiki/Minh_V%C5%A9_T%C3%B4ng) ![ Jiajing.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Jiajing.jpg/40px-Jiajing.jpg)
![ Jiajing.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Jiajing.jpg/40px-Jiajing.jpg)
[Gia Tĩnh](/wiki/Minh_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng) ![ Longqing.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Longqing.jpg/40px-Longqing.jpg)
![ Longqing.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Longqing.jpg/40px-Longqing.jpg)
[Long Khánh](/wiki/Minh_M%E1%BB%A5c_T%C3%B4ng) ![ Wanli.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Wanli.jpg/40px-Wanli.jpg)
![ Wanli.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Wanli.jpg/40px-Wanli.jpg)
[Vạn Lịch](/wiki/Minh_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng) ![ Taichang.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Taichang.jpg/40px-Taichang.jpg)
![ Taichang.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Taichang.jpg/40px-Taichang.jpg)
[Thái Xương](/wiki/Minh_Quang_T%C3%B4ng) ![ Jianqi Emperor.jpeg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Jianqi_Emperor.jpeg/40px-Jianqi_Emperor.jpeg)
![ Jianqi Emperor.jpeg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Jianqi_Emperor.jpeg/40px-Jianqi_Emperor.jpeg)
[Thiên Khải](/wiki/Minh_Hy_T%C3%B4ng) ![ Ming Chongzhen.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Ming_Chongzhen.jpg/40px-Ming_Chongzhen.jpg)
![ Ming Chongzhen.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Ming_Chongzhen.jpg/40px-Ming_Chongzhen.jpg)
[Sùng Trinh](/wiki/Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=44) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=44)] [Kinh tế thời nhà Minh](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%9Di_nh%C3%A0_Minh&action=edit&redlink=1) [Danh sách các chư hầu của Đế quốc Trung Hoa](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Trung_Hoa&action=edit&redlink=1) [Danh sách vua nhà Minh](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_nh%C3%A0_Minh) [Lịch sử Nhật Bản](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Lịch sử Triều Tiên](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [Những cuộc chinh phạt quân sự của nhà Minh](/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_cu%E1%BB%99c_chinh_ph%E1%BA%A1t_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_c%E1%BB%A7a_nh%C3%A0_Minh&action=edit&redlink=1) [Minh Thập Tam Lăng](/w/index.php?title=Minh_Th%E1%BA%ADp_Tam_L%C4%83ng&action=edit&redlink=1) [Trịnh Thành Công](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Th%C3%A0nh_C%C3%B4ng)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=45) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=45)] **Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (tháng 12 năm 2006).** [^](#cite_ref-1) [“East-West Orientation of Historical Empires”](http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf)(PDF). *Journal of world-systems research* **12**(2): 219–229. [ISSN](/wiki/ISSN) [1076–156x](//www.worldcat.org/issn/1076–156x)Kiểm tra giá trị
|issn=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_issn)). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2010. **明** [^](#cite_ref-国号_3-0) [朱國禎](/w/index.php?title=%E6%9C%B1%E5%9C%8B%E7%A6%8E&action=edit&redlink=1)《 [湧幢小品](/w/index.php?title=%E6%B9%A7%E5%B9%A2%E5%B0%8F%E5%93%81&action=edit&redlink=1)》卷二「國號」條：“ [國號](/w/index.php?title=%E5%9C%8B%E8%99%9F&action=edit&redlink=1)上加大字，始於 [胡元](/w/index.php?title=%E5%85%83%E6%9C%9D&action=edit&redlink=1)，我朝因之。……其言 [大漢](/w/index.php?title=%E6%BC%A2%E6%9C%9D&action=edit&redlink=1)、 [大唐](/w/index.php?title=%E5%94%90%E6%9C%9D&action=edit&redlink=1)、 [大宋](/w/index.php?title=%E5%AE%8B%E6%9C%9D&action=edit&redlink=1)者，乃臣子及外夷尊稱之詞。”
- ^
**a** [Lỗi chú thích: Thẻ](#cite_ref-明太祖的開國規模_4-1) **ă**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
明太祖的開國規模
- ^
**a** **ă** [“明朝”](http://www.ccnt.com.cn/china/history/history/ming/ming.htm)(bằng tiếng 中文). 中华文化信息网. Truy cập ngày 13 tháng 2 năm 2014. **《明史·志第十六》：“计明初封略，东起朝鲜，西据吐蕃，南包安南，北距大碛，东西一万一千七百五十里，南北一万零九百四里。自成祖弃大宁，徙东胜，宣宗迁开平於独石，世宗时复弃哈密、河套，则东起辽海，西至嘉峪，南至琼、崖，北抵云、朔，东西万余里，南北万里。其声教所讫，岁时纳贽，而非命吏置籍，侯尉羁属者，不在此数。呜呼盛矣！“** [^](#cite_ref-6) **《明宪宗实录》：是岁天下户九百二十一万六百九十户，口七千一百八十五万一百三十二口。** [^](#cite_ref-7) [^](#cite_ref-8) [《正说明朝三百年》孙景峰李金玉著](http://www.saohua.com/shuku/History/06%E3%80%8A%E6%AD%A3%E8%AF%B4%E6%98%8E%E6%9C%9D%E4%B8%89%E7%99%BE%E5%B9%B4%E3%80%8B%E5%AD%99%E6%99%AF%E5%B3%B0-20%E6%9D%8E%E9%87%91%E7%8E%89-20%E8%91%97/%E6%AD%A3%E8%AF%B4%E6%98%8E%E6%9C%9D%E4%B8%89%E7%99%BE%E5%B9%B4101.htm) **张宏杰 (2013).** [^](#cite_ref-9) *《大明王朝的七张面孔》*. 天津: 天津人民出版社. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787201080949](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787201080949).
- ^
**a** **ă** **â** [姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第一章 元明之際”.](#cite_ref-建國與統一_10-3) **b** *《中國通史 明清史》*. 九州出版社. tr. 第9頁－第16頁. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787510800627](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787510800627). **傅海波＆崔瑞德《劍橋中國遼西夏金元史》， 中國社會科學出版社，2006年，第668-671頁** [^](#cite_ref-11)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [《明史：一個多重性格的時代》〈第一篇 第二章 開國制度與政治整肅〉. 第20頁－第45頁.](#cite_ref-洪武專政_12-4) **c** **《中國通史》第九卷，取士与文字狱** [^](#cite_ref-13) **《山西通志卷．卷一百二十二．人物二十二》** [^](#cite_ref-14)
- ^
**a** **ă** [《明史：一個多重性格的時代》〈第一篇 第三章 從創業到守成的轉變〉. 第46頁－第65頁.](#cite_ref-永樂與仁宣之治_15-2) **â**
- ^
**a** [姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第三章 制度的更張與勢力的發揚”.](#cite_ref-制度的更張與勢力的發揚_16-1) **ă** *《中國通史·明清史》*. 九州出版社. tr. 第33頁－第49頁. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787510800627](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787510800627). **蔡石山著，江政宽译，《永乐大帝：一个中国帝王的精神肖像》，中华书局，2009年11月，** [^](#cite_ref-17) [ISBN 978-7-101-06977-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787101069778)，第八章、永乐和蒙古人，第145-146页
- ^
**a** **ă** *《*. [永寧寺記](/w/index.php?title=%E6%B0%B8%E5%AF%A7%E5%AF%BA%E8%A8%98&action=edit&redlink=1)》
永樂九年春特遣內官亦失哈等率官軍一千餘人、巨船二十五艘復至其國，開設
[奴兒干都司](/w/index.php?title=%E5%A5%B4%E5%85%92%E5%B9%B2%E9%83%BD%E5%8F%B8&action=edit&redlink=1)。昔遼、金疇民安故業，皆相慶曰：「□□今日復見而服矣！」遂上□朝□□□都司，而餘人上授以官爵印信，賜以衣服，賞以布、鈔，大賚而還。依土立興衛所，收集舊部人民，使之自相統屬。 **《清代輯佚研究》，第３９頁** [^](#cite_ref-19) **蔡石山著，江政宽译，《永乐大帝：一个中国帝王的精神肖像》，中华书局，2009年11月，** [^](#cite_ref-20) [ISBN 978-7-101-06977-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787101069778)，第七章、文皇帝，第123-124页 **时涛，宋岩 (2009).** [^](#cite_ref-21) *《图说中国历代君主帝王276——大明王朝简介》*(bằng tiếng 中文). 中国北京: 中国长安出版社. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787510700873](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787510700873). **《明通鑑·卷22》：「（張太皇太后言）皇帝年幼，岂知此辈自古祸人家国？我听帝暨诸大臣留振，此后不得令干国事也。」** [^](#cite_ref-22) **《明史紀事本末·卷29》：「朕自在春宫，至登大位，几二十年。尔夙夜在侧，寝食弗违，保护赞辅，克尽乃心，正言忠告，裨益实多。」** [^](#cite_ref-23) **《明史紀事本末·卷29·王振用事》：「（樊忠言）吾為天下誅此賊。」** [^](#cite_ref-24) **《明史·卷170·于謙傳》：「臨陣將不顧軍先退者，斬其將；軍不顧將先退者，後隊斬前隊；敢違軍令者，格殺勿論。」** [^](#cite_ref-25) **沈一民; 冯雪飞 (2009).** [^](#cite_ref-26) *《盛世中国·明朝卷·土木之变》*(bằng tiếng 中文). 华艺出版社. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787802520509](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787802520509). **查繼佐.《罪惟錄·列傳卷2·皇后列傳》皇太后周氏曰：「彼有何美，而承恩多？”明憲宗曰：“彼抚摩吾安之，不在貌也。”** [^](#cite_ref-27)
- ^
**a** [姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第四章 明朝中後期的政局”.](#cite_ref-明朝中後期的政局_28-1) **ă** *《中國通史 明清史》*. 九州出版社. tr. 第51頁－第71頁. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787510800627](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787510800627). **夏燮.《明通鑑·卷40》。** [^](#cite_ref-29) **《明史·卷304·懷恩傳》：「一时正人汇进，恩之力也。」** [^](#cite_ref-30)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [《明史：一個多重性格的時代》〈第二篇 第九章 從弘治中興到正德亂局 第三篇 第十二章 嘉靖初政與大禮紛爭〉. 第159頁－第171頁. 第211頁－第224頁](#cite_ref-弘治正德_31-4) **c** **王其榘《明代內閣制度史》，中華書局，1989年** [^](#cite_ref-32) [^](#cite_ref-33) [“大太监刘瑾擅权”](http://www.china.com.cn/aboutchina/zhuanti/lddw/2008-04/03/content_14208116.htm)(bằng tiếng 中文). 中国网. Ngày 3 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2014.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [《明史：一個多重性格的時代》〈第三篇 第十三章 世宗失道與隆萬改革 第十四章 北虜南倭問題及其解決方法〉. 第227頁－第271頁.](#cite_ref-中興改革_34-4) **c** [^](#cite_ref-35) [“张居正变法与万历怠政”](http://news.ifeng.com/history/1/jishi/200812/1225_2663_939713.shtml). 凤凰网. Ngày 25 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2014. **樊树志 (樊树志).** [^](#cite_ref-36) *《万历皇帝传》*(bằng tiếng 中文). 凤凰出版社（原江苏古籍出版社）. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787807297956](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787807297956). Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date))
- ^
**a** **ă** **â** [“第四篇 第十七章 神宗貪怠與東林會議”.](#cite_ref-萬歷_37-3) **b** *《明史：一個多重性格的時代》*. tr. 第327頁－第345頁. [^](#cite_ref-38) *《*. [明实录](/w/index.php?title=%E6%98%8E%E5%AE%9E%E5%BD%95&action=edit&redlink=1)·神宗实录》卷一
上明习政事，乾纲独揽，予夺进退，莫可测识。晚颇厌言官，章奏概置不报。然每遇大事，未尝不折衷群议归之。圣裁中外，振耸四封。
[^](#cite_ref-39) [“明代中后期的商业税收研究”](http://hxd.wenming.cn/kyjjcg/2009-08/12/content_39936.htm)(bằng tiếng Trung). 林枫. Ngày 12 tháng 8 năm 2009. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2011. **黃仁宇.** [^](#cite_ref-40) *《萬曆十五年》*. 生活·讀書·新知三聯書店. **《** [^](#cite_ref-41) [明史](/w/index.php?title=%E6%98%8E%E5%8F%B2&action=edit&redlink=1)·卷224·孫鑨傳》、《 [明史](/w/index.php?title=%E6%98%8E%E5%8F%B2&action=edit&redlink=1)·卷243·趙南星傳》、文秉·《 [定陵註略](/w/index.php?title=%E5%AE%9A%E9%99%B5%E8%A8%BB%E7%95%A5&action=edit&redlink=1)·卷三·癸巳大計》 [^](#cite_ref-42) *《*. [明史](/w/index.php?title=%E6%98%8E%E5%8F%B2&action=edit&redlink=1)·卷350·陳增傳》
寧夏用兵，費帑金二百餘萬。其冬，朝鮮用兵，首尾八年，費帑金七百餘萬。二十七年，播州用兵，又費帑金二三百萬。三大征踵接，國用大匱
[^](#cite_ref-43) *《*. [明史](/w/index.php?title=%E6%98%8E%E5%8F%B2&action=edit&redlink=1)·卷123·王德完傳》
近歲寧夏用兵，費百八十餘萬；朝鮮之役，七百八十餘萬；播州之役，二百餘萬
[^](#cite_ref-44) *《明实录·神宗实录》卷之五百九十六，七月丙申条*.
上疾大渐，召英国公张惟贤、大学士方从哲、吏部尚书周嘉谟、户部尚书李汝华、兵部尚书董嘉善、署刑部事摠督仓场尚书张问达、署工部事协理戎政尚书黄克缵、礼部右侍郎孙如游等入见于弘德殿。勉以用心办事，大小诸臣各致词问安。尚书周嘉谟仍以用人为请随赐。俞允诸臣叩头而出。上谕内阁：‘朕嗣祖宗大统历今四十八年，久因国事焦劳以致脾疾，遽不能起。有负先皇付托惟。皇太子青宫有年，实赖卿与司礼监协心辅佐。遵守祖制，保固皇图，卿功在社稷万世不泯。’是日，上崩。
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [“第四篇 第十九章 天啟崇禎年間的政治亂象 第二十章 內外威脅與明朝滅亡”.](#cite_ref-天啟崇禎_45-6) **đ** *《明史：一個多重性格的時代》*. tr. 第363頁－第404頁. [^](#cite_ref-46) *《*. [明季北略](/w/index.php?title=%E6%98%8E%E5%AD%A3%E5%8C%97%E7%95%A5&action=edit&redlink=1)》（卷2）
予按郑贵妃慧人也，神宗宠之，生福王；李选侍郑党也，光宗宠之。当光宗登极，郑、李进美人等，遂致不起。光宗崩，李选侍犹居干清宫，欲与熹宗同居，邀封后，垂帘称制；而杨、左等以选侍素无德，又非生母、嫡母与养母，恐有武氏之祸，必欲令选侍出干清宫，不与熹宗同居，竖议甚正，未免稍激，遂为群小所忌，而祸自此始矣。
**韩大成 (1997).** [^](#cite_ref-47) *《魏忠贤传》*(bằng tiếng 中文). 北京: 人民出版社. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787010022987](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787010022987). [^](#cite_ref-48) [“崇祯智除魏忠贤”](http://ctdsb.cnhubei.com/html/ncxb/20090307/ncxb643717.html). *农村新报*(bằng tiếng 中文). Ngày 7 tháng 3 năm 2009. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2014. **陈时龙; 许文继 (ngày 1 tháng 1 năm 2005). “<思宗朱由检>”.** [^](#cite_ref-49) *《正说明朝十六帝》*(bằng tiếng 中文). 北京: 中华书局. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787101045499](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787101045499). **抱陽生. “卷六提到”.** [^](#cite_ref-50) *《甲申朝事小計》*.
崇禎十六年二月北京，
大疫，人鬼錯雜。薄暮人屏不行。貿易者多得紙錢，置水投之，有聲則錢，無聲則紙。甚至白日成陣，牆上及屋脊行走，揶揄居人。每夜則痛哭咆哮，聞有聲而逐有影。
[谷應泰](/w/index.php?title=%E8%B0%B7%E6%87%89%E6%B3%B0&action=edit&redlink=1)《明史紀事本末》卷七十八中說「
京師內外城堞凡十五萬四千有奇，京營兵疫，其精銳又太監選去，登陴訣羸弱五六萬人，內閹數千人，守陴不充。
- ^
**a** **ă** **â** [姜公韜. “第五章 明清之際”.](#cite_ref-明清之際_51-3) **b** *《中國通史 明清史》*. tr. 第73頁－第93頁. **刘健《庭闻录》记：“七月十九日，缅酋尽杀永历从臣。”** [^](#cite_ref-52)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第三章 制度的更張與勢力的發揚”.](#cite_ref-明朝疆域_53-4) **c** *《中國通史 明清史》*. 九州出版社. tr. 第40頁－第49頁. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787510800627](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787510800627).
- ^
**a** **ă** **â** [《細說明朝》〈二一、州、省〉. 黎東方. 第51頁](#cite_ref-明朝州省_54-3) **b** **郭紅、靳潤成.《中國行政區劃通史．明代卷》.上海市.復旦大學出版社.2007年8月.** [^](#cite_ref-55) **《細說明朝》〈二二、布政使司、分守道；按察使司、分巡道〉. 黎東方. 第53頁－第54頁** [^](#cite_ref-布政使司_56-0) **王其榘《明代內閣制度史》，中華書局，1989年，第339頁** [^](#cite_ref-57) **洪武十五年初制时有华盖殿大学士（嘉靖随殿易名中极殿大学士）、文华殿大学士、武英殿大学士、文渊阁大学士、东阁大学士，永乐时增谨身殿大学士（嘉靖随殿易名建极殿大学士）** [^](#cite_ref-58) **《細說明朝》〈三二、内阁〉. 黎東方. 第77頁** [^](#cite_ref-59) **《細說明朝》〈二七、六 部〉. 黎東方. 第63頁** [^](#cite_ref-60) **《細說明朝》〈二九、六科 三○、五寺〉. 黎東方. 第71頁－第74頁** [^](#cite_ref-61) **《細說明朝》〈二八、都察院、十三道〉. 黎東方. 第69頁** [^](#cite_ref-62) **丁易，《明代特務政治研究》** [^](#cite_ref-63) **《細說明朝》〈三一、三公、三孤；詹事府、翰林院〉. 黎東方. 第75頁** [^](#cite_ref-64) **陳高華、陳尚勝.《中國海外交通史》.台北.文津出版社.1997 年.** [^](#cite_ref-65) **《明史：一個多重性格的時代》〈第一篇 第四章 邊疆經營與對外交往〉. 第66頁－第80頁** [^](#cite_ref-66)
- ^
**a** [《明史：一個多重性格的時代》〈第三篇 第十四章 北虜南倭問題及其解決〉. 第256頁－第266頁](#cite_ref-北虜南倭_67-1) **ă** **《明史：一個多重性格的時代》〈第四篇 第十八章 邊疆與民族問題的新挑戰〉. 第352頁－第358頁** [^](#cite_ref-68) **《細說明朝》〈二五、军民分籍、卫所〉. 黎東方. 第59頁－第60頁** [^](#cite_ref-69) **《军事文摘》2009年第7期，作者：张昊天，原题：《明朝军事四个第一》。** [^](#cite_ref-70) [^](#cite_ref-71) [揭秘：明朝在军事上创造四项世界第一](http://cul.qq.com/a/20150201/012239.htm)腾讯网 **《細說明朝》〈二六、五军都督府、兵部〉. 黎東方. 第61頁－第62頁** [^](#cite_ref-72) **邢涛; 纪江红 (2003年10月1日).** [^](#cite_ref-73) *《中国通史·<第二十一章·集权下的统治·明朝的军事建设·热兵器的兴盛>》*(bằng tiếng 中文). 北京: 北京出版社. tr. 第143页. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787200050646](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787200050646). Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) **梁柏力《被誤解的中國：看明清時代和今天》，中信出版社，第111-114頁** [^](#cite_ref-74) **趙士楨《神器譜》，卷一：「……調集人馬十有餘萬，附以朝鮮土著，何止三十餘萬。倭奴止以飛巒島鳥銃手三千憑為前驅，懸軍深入，不勞餘力，抗我兩國。我以兩國全力，不能製倭死命。焱馳電擊而前，從容振旅而退，不但諸酋盡全首領，至於倭眾亦覺無多損失。」** [^](#cite_ref-75) **張萱《西園聞見錄》卷五六：「倭制火銃，其藥極細，以火酒漬之，故其發速，又人善使，故發必中。中國有長技，而製之不精，與無技同。」** [^](#cite_ref-76) **戚繼光《練兵實紀》，卷五－軍器製解：「……以上之外，有火磚，一窩鋒，地雷，千里炮，神槍等，百十名色，皆不切於守戰，故不備，今皆一切禁之。以節靡費，惟有子母炮，尚屬可用，未當終棄，亦一奇品也。」** [^](#cite_ref-77)
- ^
**a** **ă** **â** [“第五章 〈封建社會唐（後期）宋遼金元的經濟〉”.](#cite_ref-明朝農業_78-3) **b** *《中國古代經濟簡史》*. 復旦大學. 1982年. tr. 第154頁－第165頁. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) **易中天 (2007年11月).** [^](#cite_ref-79) *《帝国的终结》*. 复旦大学出版社. tr. 第254页. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) **赵文林、谢淑君 (1988年).** [^](#cite_ref-80) *《中国人口史》*. 人民出版社. tr. 第376页. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) **王育民.** [^](#cite_ref-81) *《中国历史地理概论》*. 人民教育出版社. tr. 第109页. **葛剑雄 (1991年).** [^](#cite_ref-82) *《中国人口发展史》*. 福建人民出版社. tr. 第241页. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) **曹树基 (2000年9月).** [^](#cite_ref-83) *《中国人口史》（第四卷）明时期*. 复旦大学出版社. tr. 第452页. Đã bỏ qua văn bản “ 《中国人口史》共六卷，由葛剑雄教授主编” ( [trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#text_ignored)); Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) **英国经济学家 安格斯•麦迪森 著.** [^](#cite_ref-84) *《世界经济千年史》*. 伍晓鹰 许宪春 叶燕斐 施发启 译 . 北京大学出版社. tr. 第27页.
- ^
**a** **ă** **â** [姜公韜 (1 tháng 1 năm 2010). “第七章 五百年社會文化的掠影”.](#cite_ref-明朝經濟_85-3) **b** *《中國通史 明清史》*. 九州出版社. tr. 第119頁－第126頁. [ISBN](/wiki/ISBN) [9787510800627](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787510800627). **《明太祖实录 卷140》** [^](#cite_ref-86) **《明孝宗实录 卷194》** [^](#cite_ref-87) **《明熹宗实录 卷4》** [^](#cite_ref-88) **giới sử học thông thường lấy năm 1644 là năm triều Minh vong quốc, Nam Minh đến năm 1662 mới diệt vong, Minh Trịnh diệt vong vào năm 1683.** [^](#cite_ref-2)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=46) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=46)]
- Information Office of the State Council of the People's Republic of China (2002).
*Testimony of History*. Beijing: China Intercontinental Press.
- The Ming Biographical History Project of the Association for Asian Studies. (1976).
*Dictionary of Ming Biography, 1368–1644: 明代名人傳: Volume 1, A-L*. Edited by L. Carrington Goodrich and Chaoying Fang. New York: [Columbia University Press](/w/index.php?title=Columbia_University_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN 0-231-03801-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231038011).
- Andrew, Anita N. and John A. Rapp. (2000).
*Autocracy and China's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu*. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers Inc. [ISBN 0-8476-9580-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0847695808).
- Atwell, William S. "Time, Money, and the Weather: Ming China and the "Great Depression" of the Mid-Fifteenth Century,"
*The Journal of Asian Studies*(Volume 61, Number 1, 2002): 83-113.
- Brook, Timothy. (1998).
*. Berkeley:* [The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China](/w/index.php?title=The_Confusions_of_Pleasure:_Commerce_and_Culture_in_Ming_China&action=edit&redlink=1) [University of California Press](/w/index.php?title=University_of_California_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN 0-520-22154-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520221540)(Paperback).
- Chan, Hok-Lam. (1988). "The Chien-wen, Yung-lo, Hung-shi, and Hsuan-te reigns," in
*The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1*, 182-384, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: [Cambridge University Press](/wiki/Cambridge_University_Press). [ISBN 0-521-24332-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521243327).
- Chang, Michael G. (2007).
*A Court on Horseback: Imperial Touring & the Construction of Qing Rule, 1680-1785*. Cambridge: Published by Harvard University Asia Center; distributed by [Harvard University Press](/w/index.php?title=Harvard_University_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN 0-674-02454-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674024540).
- Crosby, Alfred W., Jr. (2003). The
*Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492; 30th Anniversary Edition*. Westport: Praeger Publishers. [ISBN 0-275-98092-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0275980928).
- Dreyfus, Georges. (2003). "Cherished memories, cherished communities: proto-nationalism in Tibet," in
*The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy*, 492-522, ed. Alex McKay. New York: Routledge. [ISBN 0-415-30842-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415308429).
- Ebrey, Patricia Buckley, Anne Walthall, James B. Palais. (2006).
*East Asia: A Cultural, Social, and Political History*. Boston: Houghton Mifflin Company. [ISBN 0-618-13384-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0618133844).
- Ebrey, Patricia Buckley (1999).
*The Cambridge Illustrated History of China*. Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN 0-521-66991-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/052166991X)
- Engelfriet, Peter M. (1998).
*Euclid in China: The Genesis of the First Translation of Euclid's Elements in 1607 & Its Reception Up to 1723*. Leiden: [Koninklijke Brill](/w/index.php?title=Koninklijke_Brill&action=edit&redlink=1). [ISBN 90-04-10944-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9004109447).
- Fairbank, John King & Goldman, Merle (2006).
*China: A New History; Second Enlarged Edition*. [ISBN 0-674-01828-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674018281)
- Gascoigne, Bamber. (2003).
*The Dynasties of China: A History*. New York: Carroll & Graf Publishers. [ISBN 0-7867-1219-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0786712198)(Paperback).
- Geiss, James. (1988). "The Cheng-te reign, 1506-1521," in
*The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1*, 403-439, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN 0-521-24332-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521243327).
- Gernet, Jacques (1962).
*Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250-1276*. Translated by H. M. Wright. Stanford: [Stanford University Press](/w/index.php?title=Stanford_University_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN 0-8047-0720-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0804707200)
- Goldstein, Melvyn C. (1997).
*The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet and the Dalai Lama*. Berkeley: University of California Press. [ISBN 0-520-21951-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520219511).
- Hargett, James M. "Some Preliminary Remarks on the Travel Records of the Song Dynasty (960-1279),"
*Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews*(Clear) (July 1985): 67-93.
- Hartwell, Robert M. "Demographic, Political, and Social Transformations of China, 750-1550,"
*Harvard Journal of Asiatic Studies*(Volume 42, Number 2, 1982): 365–442.
- Ho, Ping-ti. (1959).
*Studies on the Population of China: 1368-1953*. Cambridge: Harvard University Press.
- Hoffman, Helmut. (2003). "Early and Medieval Tibet" in
*The History of Tibet: Volume 1, The Early Period to c. AD 850, the Yarlung Dynasty*, 45-69, ed. Alex McKay. New York: Routledge. [ISBN 0-415-30842-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415308429).
- Hucker, Charles O. "Governmental Organization of The Ming Dynasty,"
*Harvard Journal of Asiatic Studies*(Volume 21, December 1958): 1-66.
- Li, Bo and Zheng Yin. (2001).
*5000 years of Chinese history*. Inner Mongolian People's Publishing Corp. [ISBN 7-204-04420-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7204044207).
- Kuttner, Fritz A. "Prince Chu Tsai-Yü's Life and Work: A Re-Evaluation of His Contribution to Equal Temperament Theory,"
*Ethnomusicology*, Vol. 19, No. 2 (May, 1975): 163-206.
- Laird, Thomas. (2006).
*The Story of Tibet: Conversations with the Dalai Lama*. New York: Grove Press. ISBN 978-0-8021-827-1.
- Langlois, John D., Jr. (1988). "The Hung-wu reign, 1368-1398," in
*The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1*, 107-181, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN 0-521-24332-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521243327).
- Lipman, Jonathan. (1998).
*Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China*. Seattle: [University of Washington Press](/w/index.php?title=University_of_Washington_Press&action=edit&redlink=1).
- Mote, Frederick W. and Denis Twitchett. (1998).
*The Cambridge History of China; Volume 7-8*. Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN 0-521-24333-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521243335)(Hardback edition).
- Needham, Joseph (1986).
*Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth*. Taipei: Caves Books, Ltd.
- Needham, Joseph (1986).
*Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering*. Taipei: Caves Books Ltd.
- Needham, Joseph (1986).
*Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics*. Taipei: Caves Books Ltd.
- Needham, Joseph (1986).
*Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic*. Taipei: Caves Books Ltd.
- Needham, Joseph (1986).
*Science and Civilization in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 2: Agriculture*. Taipei: Caves Books, Ltd.
- Norbu, Dawa. (2001).
*China's Tibet Policy*. Richmond: Curzon. [ISBN 0-7007-0474-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0700704744).
- Nowell, Charles E. "The Discovery of the Pacific: A Suggested Change of Approach,"
*The Pacific Historical Review*(Volume XVI, Number 1; February, 1947): 1-10.
- Perdue, Peter C. (2000). "Culture, History, and Imperial Chinese Strategy: Legacies of the Qing Conquests," in
*Warfare in Chinese History*, 252-287, edited by Hans van de Ven. Leiden: Koninklijke Brill. [ISBN 90-04-11774-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9004117741).
- Pfoundes, C. "Notes on the History of Eastern Adventure, Exploration, and Discovery, and Foreign Intercourse with Japan,"
*Transactions of the Royal Historical Society*(Volume X; 1882): 82-92.
- Robinson, David M. "Banditry and the Subversion of State Authority in China: The Capital Region during the Middle Ming Period (1450-1525),"
*Journal of Social History*(Spring 2000): 527-563.
- Robinson, David M. "Politics, Force and Ethnicity in Ming China: Mongols and the Abortive Coup of 1461,"
*Harvard Journal of Asiatic Studies*(Volume 59, Number 1, June 1999): 79-123.
- Schafer, Edward H. "The Development of Bathing Customs in Ancient and Medieval China and the History of the Floriate Clear Palace,"
*Journal of the American Oriental Society*(Volume 76, Number 2, 1956): 57-82.
- Song, Yingxing (1966).
*T'ien-Kung K'ai-Wu: Chinese Technology in the Seventeenth Century*. Translated with preface by E-Tu Zen Sun and Shiou-Chuan Sun University Park: [Pennsylvania State University Press](/w/index.php?title=Pennsylvania_State_University_Press&action=edit&redlink=1).
- Spence, Jonathan D. (1999).
*The Search For Modern China; Second Edition*. New York: W. W. Norton & Company. [ISBN 0-393-97351-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393973514)(Paperback).
- Sperling, Elliot. (2003). "The 5th Karma-pa and some aspects of the relationship between Tibet and the Early Ming," in
*The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy*, 473–482, ed. Alex McKay. New York: Routledge. [ISBN 0-415-30842-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415308429).
- Temple, Robert. (1986).
*The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention*. With a forward by Joseph Needham. New York: Simon and Schuster, Inc. [ISBN 0-671-62028-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0671620282).
- Wakeman, Frederick, Jr. "Rebellion and Revolution: The Study of Popular Movements in Chinese History,"
*The Journal of Asian Studies*(1977): 201-237.
- Wang, Jiawei and Nyima Gyaincain. (1997).
*The Historical Status of China's Tibet*. Beijing: China Intercontinental Press. [ISBN 7-80113-304-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7801133048).
- White, William Charles. (1966).
*The Chinese Jews*(Vol. 1-3). New York: Paragon Book Reprint Corporation.
- Wong, H.C. "China's Opposition to Western Science during Late Ming and Early Ch'ing,"
*Isis*(Volume 54, Number 1, 1963): 29-49.
- Wylie, Turrell V. (2003). "Lama Tribute in the Ming Dynasty" in
*The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850-1895, the Development of Buddhist Paramountcy*, ed. Alex McKay. New York: Routledge. [ISBN 0-415-30842-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415308429).
- Yuan, Zheng. "Local Government Schools in Sung China: A Reassessment,"
*History of Education Quarterly*(Volume 34, Number 2; Summer 1994): 193–213.
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=47) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=47)]
- Huang, Ray. 1587,
*A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline*. New Haven: Yale University Press, 1982.
- Brook, Timothy.
*The Confusions of Pleasure: commerce and culture in Ming China*. Berkeley: University of California Press, 1998 **Source**for "Fall of the Míng Dynasty":- Dupuy and Dupuy's "Collins Encyclopedia of Military History"
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&veaction=edit§ion=48) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Minh&action=edit§ion=48)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về |[The Ming Dynasty at Minnesota State University](http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html) [Notable Ming Dynasty Painters and Galleries](http://www.chinaonlinemuseum.com/painting-masters.php)tại Bảo tàng Trung Hoa trực tuyến [Ming Dynasty art at the Metropolitan Museum of Art](http://www.metmuseum.org/toah/hd/ming/hd_ming.htm) [Ming Dynasty](http://china.chinaa2z.com/china/html/history%20and%20culture/2008/20081210/20081210154315150987/20081210161829952794.html)Với tổng cộng 16 Hoàng đế, nhà Minh cai trị Trung Hoa 276 năm, từ 1368 đến 1644.

X-Cache: cp1085 pass, cp2010 miss, cp2010 miss