text:
Ý kiến các nhà nghiên cứu về Vương triều Mạc
Vương triều Mạc đã được nhiều nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu. GS.TSKH Phan Đăng Nhật đã dày công sưu tầm những bài viết, công trình nghiên cứu về vấn đề này. GS. đã trích giới thiệu một số ý kiến dưới đây.
GS Nhà giáo nhân dân Phan Huy Lê-Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam
“…Nên xoá bỏ thành kiến và định kiến về nhà Mạc. Nên đối xử với nhà Mạc một cách công bằng như các triều đại khác. Hãy trả lại cho nhà Mạc những đóng góp khách quan.
Đã đến lúc chúng ta phải thay đổi về cách đánh giá các chính sách đối nội và đối ngoại của nhà Mạc. Không nên đánh giá nặng nề về nhà Mạc như trước đây do nhận thức của một số người nghiên cứu còn hạn chế.
Nhà Mạc là Vương triều ra đời và tồn tại sau nhà Lê. Việc nhà Lê sụp đổ, thay nhà Mạc, là một hiện tượng có ý nghĩa tiến bộ, được nhiều người ủng hộ. Không nên coi sự việc này là sự cướp ngôi. Sau khi ra đời và tồn tại, nhà Mạc đã có những đóng góp nhất định về mặt văn hoá, về mặt tư tưởng và một phần nào đó về mặt kinh tế…”
(Trích tổng kết Hội thảo về Vương triều Mạc tại Hải Phòng ngày 18/7/1994).
“Văn bia cho biết 168 ngôi chùa được xây dựng và tu bổ dưới thời Mạc, trong đó có khoảng 80 ngôi được sự tham gia công đức của các thành viên trong hoàng tộc và quan lại trong triều đình nhà Mạc” [88, 234].
Sự quan tâm đối với phát triển nông nghiệp của vương triều Mạc còn thể hiện ở ngay câu hỏi của vua Mạc Mậu Hợp đặt ra cho các sĩ tử trong kỳ thi Đình năm Quí Mùi 1583 như sau: “Dân du thử du thực có thể quay về nghề nông không? Đất đai trồng cấy lúa ngô có thể khai khẩn được hết không? Bảo quần thần chăm chút việc nông, quả thực ý chăm lo nền gốc chưa? Thế đạo thịnh suy, dân cư đông vắng là bởi vì lẽ gì? Dân không vâng mệnh, sống không yên, là cớ làm sao?” [63, 249].
Qua bảng thống kê, chúng ta thấy được danh xưng của một số cơ quan trong Bách công cục và bộ máy quản lý các giám, sở, cục ấy. Đó là các Thượng bảo giám, Lục thanh giám, Khí giới doanh tạo sở, Bách đâu cục, Ngọc thạch cục… Sự liệt kê này có thể là chưa đầy đủ nhưng cũng có thể giúp ta biết về chức danh nghề nghiệp của tầng lớp thợ thủ công chuyên nghiệp trong nghề chạm khắc đá ở các giám, sở, cục như: Sở thừa, Tượng chánh, Tượng phó, Tượng nhân, Thường ban, Phó thường ban hay Cục phó… Những người này cũng được ban chức tước như Cẩn sự tá lang, Tướng sĩ lang. Đặc biệt có Tạ Văn Kế người khắc văn bia Kỳ Lân tự bi được vinh phong Đặc tiến Kim tử Vinh lộc đại phu, tước bá. Như vậy so với thời Lê sơ, những công tượng thời Mạc đã được nhà nước tôn trọng. Họ có một vị trí nhất định trong xã hội đương thời.
Bên cạnh thợ công tượng của nhà nước, thời Mạc ở các làng đã xuất hiện nhiều phường thợ chuyên nghiệp và thợ nghiệp dư. Dựa vào tư liệu văn bia thời Mạc, chúng ta biết được danh sách các hiệp thợ, nhóm thợ và cá nhân. Họ vốn xuất thân trong những làng nghề chạm khắc đá có truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ như: làng Hồng Lục, làng Đông Hồng Lục (Gia Lộc, Hải Dương), xã Tứ Kỳ (Tứ Kỳ, Hải Dương), Kính Chủ (Chí Linh, Hải Dương), Lãng Đông (Chí Linh, Hải Dương), Tây Am (Vĩnh Bảo, Hải Phòng), Gia Đức
Vua Lê Thánh Tông từng lệnh: “Từ nay về sau, trong việc làm ruộng, phải khuyến khích quân dân đều chăm nghề nghiệp sinh nhai, để đủ ăn đủ mặc, không được bỏ gốc theo ngọn, hoặc kiếm chuyện buôn bán, làm trò du thủ du thực. Người nào có ruộng đất mà không chăm cày cấy, thì quan cai trị bắt trình trị tội” [17, 618].
Đại Việt sử ký toàn thư - tập II, (2003), Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội.
Không những vậy nhà nước Lê sơ đã dùng luật pháp để ngăn cấm việc mở cửa hiệu buôn bán ở kinh thành Thăng Long: “Ở trong hoàng thành thì những người thợ thủ công người buôn bán không được mở cửa hàng” [98, 69]. Lợi dụng điều này năm 1481, quan phủ Phụng Thiên cho đuổi hết những người làm ăn buôn bán ở Thăng Long về quê cày ruộng.
“người ở Vân Đồn, chở hàng hoá Trung Quốc lên kinh thành mà không có giấy của An Phủ ty cấp cho, khi đến bến Triều Đông lại không cho Đề Bạc ty kiểm soát, đã đem đi bán lén lút, cũng là khi về không có giấy của Đề Bạc ty cấp cho, đến chỗ Thông Mậu trường lại không cho đến cho An Phủ ty kiểm soát, mà đã về thẳng trang, thì đều phải biếm([1]) 1 tư và phạt tiền 100 quan, thưởng cho người tố cáo 1/3, số tiền phạt - PĐT. Nếu đem hàng hoá đến các nơi làng mạc mà bán giấu thì phải biếm ba tư và phạt tiền 200 quan; thưởng cho người tố cáo 1/3” [96, 184].
“Thuyền bè ngoại quốc đến trang Vân Đồn buôn bán mà quan Sát Hải sứ đi riêng ra ngoài cửa bề kiểm soát trước thì bị biếm một tư. Thuyền buôn ấy muốn đậu lại lâu thì trang chủ phải làm giấy trình An Phủ ty làm bằng mới được ở lại; nếu trang chủ không trình mà tự ý cho ở lại thì bị xử biếm hai tư và phạt tiền 200 quan; thưởng cho người tố cáo 1/3. Nếu chứa những người ngoai quốc chưa đủ tuổi theo luật đã định thì bị xử biếm một tư và phạt tiền 50 quan; thưởng cho người tố cáo cũng 1/3” [98, 184].
“không có bóng dáng một tên xâm lược nào trên đất nước ta, quan bảo hộ dù hình thức như chức “Đạt lỗ hoa xích” ở Thăng Long triều Trần cũng không” [32, 37].
“Nhà Mạc đã khơi dậy những tiềm năng, nhân tố phát triển mới mà mục tiêu cuối cùng và cao nhất không chỉ nhằm hướng tới việc xây dựng tiềm lực kinh tế mạnh có thể đương đầu với thế lực Nam triều, ngăn chặn những hiểm họa từ phương Bắc mà còn muốn cho muôn dân được no đủ ngõ hầu thực hiện trách nhiệm lớn nhất của đạo trị quốc là an dân” [53].
G.S Anh hùng lao động Vũ Khiêu
“Nhìn lại những tư tưởng và việc làm của Mạc Đăng Dung ta thấy ông xuất hiện như một bông hoa xuyến tuyết, chọc thủng lớp dày băng giá mùa đông để chào đón mùa xuân của đất nước.”
GS Sử học Văn Tạo-Nguyên Viện trưởng Viện Sử học
“…Toàn bộ công tích của nhà Mạc cống hiến cho dân tộc đã được sử sách ghi chép. Riêng công trạng của Mạc Đăng Dung có thể tóm tắt như sau:
Khi khủng hoảng cung đình diễn ra trầm trọng, triều đình đổ nát, kinh tế suy sụp, dân tình cực khổ, Mạc Đăng Dung đã dẹp được các phe phái phân chia, cát cứ, lên ngôi, tạo dựng được cơ nghiệp cho con cháu nối đời, góp phần ổn định đời sống xã hội, xây dựng và phát triển đất nước về mọi mặt: kinh tế, văn hoá, xã hội trong hơn nửa thế kỷ. Thành tựu của nhà Mạc không ai có thể phủ nhận được.
Xét về sự nghiệp dựng nước thì bao giờ cũng là “Vạn sự khởi đầu nan”-công lao đó thuộc về Mạc Đăng Dung.
Nhân dân ta một khi đã thừa nhận là nhà Mạc có những cống hiến nhất định cho dân tộc thì không thể không thừa nhận công lao của Mạc Đăng Dung.
Nói tóm lại, với 65 năm tồn tại và phát triển, nhà Mạc đã có cống hiến nhất định vào lịch sử dân tộc. Công lao sự nghiệp của Mạc Đăng Dung đối với nhà Mạc là lớn lao và sự nghiệp dựng nước của nhà Mạc đã được sử sách ghi nhận. Hậu thế chúng ta cần trân trọng và phát huy”.
(Trích bài “Nhà Mạc (1527-1592)-Thái tổ Mạc Đăng Dung (1527-1529)”. Phát biểu tại Lễ tưởng niệm 458 năm ngày mất của Mạc Thái tổ, tổ chức tại Từ đường họ Mạc ở Cổ Trai, Kiến Thuỵ, Hải Phòng ngày 22/8 Kỷ Mão-1999).
Cố GS Trần Quốc Vượng
“…Không nên chỉ nhìn nhận và đánh giá sự nghiệp nhà Mạc qua những gì sử thần nhà Lê viết. Triều đình Lê-Trịnh đối địch với triều Mạc từ đầu đến cuối thế kỷ XVI, và còn tiếp tục đối địch với triều Mạc thu nhỏ ở Cao Bằng ba đời nữa cho đến hết nửa đầu thế kỷ XVII; do vậy sử thần nhà Lê-Trịnh bôi xấu triều Mạc là chuyện tất nhiên. “Yêu nên tốt, ghét nên xấu” là chuyện thường tình…
Ta cần bổ sung bằng các tư liệu điền dã trong nước, tư liệu nước ngoài để “hiểu” về nhà Mạc ngày càng cụ thể, sâu sắc hơn…
Tuy vậy, đọc Đại Việt sử ký toàn thư, ta vẫn lọc được vài thông tin quý về đời Mạc. Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn bổ sung rất nhiều cho Toàn thư về diễn biến lịch sử thế kỷ XVI.
Mạc Đăng Dung lấy ngôi vua nhà Lê không phải từ tay một vua Lê anh hùng như Lê Lợi, một vua Lê có học vấn và tài năng lớn như Lê Thánh Tông mà là từ những vua Lợn, vua Quỷ… Sự thay thế đó là hợp lẽ Đời và Đạo.
Toàn thư (tập IV, KHXH, 1968, tr 118) chép: “Bấy giờ thần dân trong nước theo Mạc Đăng Dung đều đón vào kinh sư”. Bài chiếu nhường ngôi, do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Văn Thái thảo viết, việc ấy là “theo lẽ phải”! Lễ phải chính trị, nhân văn…”
(Trích bài “Mấy vấn đề về nhà Mạc” Trong cuốn “Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử”, Viện sử học xuất bản, 1996, tr.25.).
“…Nếu Dương Kinh của nhà Mạc được xây dựng thành công, nếu nhà Mạc tồn tại lâu hơn nữa thì Đại Việt lần đầu tiên có kinh đô-cảng thị (port-capital) công thương nghiệp miền Hải Dương và cả nước phát triển mạnh mẽ hơn và chắc trong lòng xã hội quân chủ quan liêu đã nảy sinh được những nhân tố mới của một phương thức sản xuất mới, kinh doanh mới, quản lý mới…
Tiếc thay nhà Mạc đã thổi “tiếng kèn ngập ngừng” trong hành động hướng biển và hướng ngoại và các phần tử thủ cựu nhất của hàng ngũ quan liêu-địa chủ-sĩ phu Nho giáo đã tập hợp nhau ở xứ Thanh-nơi dân sinh dân trí còn kém phát triển hơn cư dân châu thổ Bắc Bộ-để quay ngược bánh xe lịch sử, dưới hình thức “trung hưng nhà Lê” cùng cái nhìn hướng nội và trọng nông trọng sĩ, tôn sùng Nho giáo. Chúng ta chứng kiến một thời kỳ quân chủ suy tàn rồi mất nước cho thực dân…”
(Trích bài “Hải Phòng nhìn từ thủ đô Hà Nội” trong cuốn “Việt Nam cái nhìn địa-văn hoá”, Nxb Văn hoá dân tộc-Tạp chí Văn hoá nghệ thuật, Hà Nội-1998, tr 212)
“Gia phả họ Nguyễn (Hà Nội) ghi: “Trúc khê hầu Nguyễn Độ vào năm Cảnh Thống thứ 3 (1500) đã có đến 1930 mẫu ruộng các loại, trong đó có 514 mẫu 5 sào ruộng thế nghiệp; gia phả họ Nguyễn Vĩnh ghi thời Quang Thiệu (1516 - 1522) gia đình đã có tất cả 2670 mẫu ruộng; gia phả họ Nguyễn Lý ở Gia Miêu, huyện Hà Trung (Thanh Hoá) ghi vào cuối thời Lê sơ, gia đình được cấp tất cả hơn 2073 mẫu, 5 sào, 5 thước ruộng thế nghiệp và con cháu Nguyễn Lý thì được ban riêng 50 mẫu ruộng lộc để thờ cúng tổ tiên đời đời; gia phả họ Ngô ở Động Bàng (Thiệu Yên - Thanh Hoá) ghi: Dực quốc công Ngô Bang từng nói: “Tự điền của tiền thế có hơn 1 vạn mẫu, trữ được vài trăm vạn đấu thóc”. Một tấm bia ở Nghệ An còn ghi rõ các khu ruộng của Cương quốc công Nguyễn Xí, giải ra trên địa bàn 93 xã thuộc 25 huyện với tổng diện tích 5135 mẫu. Gia phả dòng họ Lê Thọ Vực cũng ghi rõ tổng số ruộng của 2 cha con là 2366 mẫu. Các quý tộc tôn thất cũng trở thành những địa chủ lớn, tập trung trong tay nhiều ruộng đất. Tất nhiên một phần lớn trong số ruộng đất này là ruộng thế nghiệp. Theo bia, công chúa tự điền các xứ liệt hậu thì tổng diện tích ruộng đất thờ tự của một công chúa nhà Lê (bia dựng vào năm Hồng Thuận thứ 5 - 1514) là 116 mẫu 1 sào 2 thước” [83, 245 - 246].
“Các quan vâng mệnh đi sứ nước ngoài, mà chỉ chăm về việc mua bán thì phải tội biếm hay đồ. Nếu là vật quý lạ, cùng là sách vở, và các thứ thuốc men thì cho phép được mua. Khi về nước đến quan ải phải khai rõ từng thứ; quan ở trấn ấy, sai người đệ trình các thứ đó về kinh để kiểm soát; nếu có thứ già đáng dâng lên cho nhà vua dùng thì sẽ trả lại số tiền mua thứ ấy; còn các thứ khác sẽ trả lại cho người đi sứ. Nếu giấu giếm không khai thực, đều bị xử tội biếm hay bãi chức; đồ vật đó sẽ tịch thu sung công” [96, 96].
Hoạt động buôn bán ở các đô thị chưa thực sự sầm uất, song các chợ ở ven đô và chợ làng hoạt động khá tấp nập. Chợ Bộc Động (Hà Nội) là “nơi tụ hội tài vật trong thiên hạ”. Chợ Đặng Xá “là một khu hàng hoá sầm uất”; chợ Đào Xá “quán chợ trải ra la liệt”, còn chợ Phù Ninh thì “hàng hoá khắp nơi tấp nập đổ về” trong đó chủ yếu là vải vóc và thuốc bắc, chợ Vẽ “là nơi phồn thịnh đệ nhất Sơn Tây. Của cải đến ùn ùn, thuyền bè về san sát” [4]. Chợ Đại Phúc của xứ Thuận Quảng “Bốn phương thông suốt, tám hướng thênh thang, đường sá bằng phẳng, nghìn lạch trăm ngòi, thuyền bè tấp nập. Đây là nơi đô hội của miền Thổ Rí” [1, 90 - 91].
Nhà nghiên cứu Lê Văn Hòe
“… Cái khuyết điểm lớn nhất của cuốn Việt Nam sử lược là ở chỗ đã nặng lời biếm nhục Mạc Đăng Dung - vua Thái Tổ nhà Mạc… Sự thật khác hẳn. Mạc Đăng Dung bị hiểu lầm. Mạc Đăng Dung là một người anh hùng lập thân trong thời loạn. Mạc Đăng Dung là người yêu nước thương dân. Mạc Đăng Dung là người có tài ngoại giao”.
(Trích Hồ Quý Ly-Mạc Đăng Dung, Quốc học thư xã, Hà Nội-1959, tr 25)
Tổng thư ký Hội khoa học lịch sử Việt Nam - Dương Trung Quốc
“Nhà Mạc là một triều đại lịch sử tồn tại trên tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc…. chỉ có 65 năm nhưng một triều đại để lại những dấu ấn đậm nét trên nhiều phương diện của lịch sử dựng nước (giáo dục, kinh tế, an ninh xã hội, nghệ thuật kiến trúc…). Lịch sử cũng ghi nhận trong 65 năm trị vì của nhà Mạc những nhân tố của một thời kỳ phát triển (thịnh trị)”
(Tạp chí Cửa biển năm 2004)
PGS.TS Trần Thị Vinh-Viện Sử học
“…Nhiều nhà viết sử và nghiên cứu lịch sử cho Mạc Đăng Dung là kẻ “cướp ngôi”, là “thoán đoạt”, là “nghịch thần”, v.v.. và v.v.. Nhưng hãy hỏi nếu như trong tình thế lịch sử lúc đó ở triều chính nhà Lê, vua không ra vua, tôi không ra tôi, vậy ai sẽ là người đứng lên gánh lấy sứ mệnh trọng đại này? Nếu không là Mạc Đăng Dung thì sẽ là một người nào đó. Vì vậy sự kiện Mạc Đăng Dung phế bỏ triều Lê-một triều đại mà Mạc Đăng Dung đã từng gửi gắm ba phần tư quãng đời để lập ra triều đại mới của dòng họ Mạc không phải là một điều sỉ nhục như nhiều sử thần thời phong kiến đã gán cho Mạc Đăng Dung. Đã đến lúc Mạc Đăng Dung và triều đại nhà Mạc phải được trả về vừa tầm với vị trí của mình. Tôi đồng tình với một số ý kiến của giới sử học gần đây trong cách đánh giá Mạc Đăng Dung và nhà Mạc. Tức chúng tôi nhìn nhận Mạc Đăng Dung không phải như một kẻ “nghịch thần” và cũng nhìn nhận một cách tương đối có cơ sở về những đóng góp của vương triều Mạc trong tiến trình lịch sử nói chung. Nếu coi Mạc Đăng Dung là kẻ “thoán đoạt”, là “nghịch thần”, v.v.. và coi nhà Mạc là “nguỵ triều” tức là đã phủ nhận những đóng góp chung của nhà Mạc trên các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, giáo dục và nghệ thuật. Còn nếu coi những hoạt động chính trị của Mạc Đăng Dung ở cuối thế kỷ XV đầu thế kỷ XVI dẫn tới việc thiết lập vương triều Mạc là có tội thì trước kia vào cuối thời Lý đầu thời Trần, Trần Thủ Độ cũng dùng mưu mẹo thậm chí dùng cả hành động độc ác ép Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, giành cơ đồ về tay nhà Trần đưa nhà Trần lên trường chính trị tương tự như vậy tại sao lại không bị lịch sử lên án? Nói tóm lại trong lịch sử chế độ quân chủ Việt Nam, viẹc triều đại này đổ, triều đại kia lên là một tất yếu lịch sử. Như triều Lê thay triều Đinh, triều Lý thay triều Lê, triều Trần thay triều Lý, triều Hồ thay triều Trần, và triều Mạc thay triều Lê cũng là điều tất yếu lịch sử. Một số nhân vật như Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly hay Mạc Đăng Dung gắn liền với các sự kiện thay đổi của các triều đại nói trên cũng là tất yếu lịch sử. Những nhân vật đó không thể bị coi là có tội trước lịch sử như quan niệm cũ”.
(Trích bài “Thể chế chính trị ở Việt Nam cuối thế kỷ XV đầu XVI và những hoạt động chính trị của Mạc Đăng Dung tiến tới thành lập Vương triều Mạc” trong cuốn “Vương triều Mạc”)
“…Vương triều Mạc chính thức tồn tại với một thể chế quân chủ, bao gồm đủ cơ cấu, đủ thành phần giai cấp trong bộ máy lãnh đạo Nhà nước.
Nhà nước quân chủ thời Mạc tuy bận rộn nhiều về chiến sự, nhưng đã chú ý tới các lĩnh vực khác của đời sống xã hội như: kinh tế, văn hoá, giáo dục và nghệ thuật. Phải chăng việc làm đó đã tạo cơ sở cho Vương triều Mạc tồn tại trong tình hình chính trị bất ổn định ở thế kỷ XVI.
Vương triều Mạc,cần phải được thừa nhận như một vương triều của chế độ quân chủ tập trung. Tất nhiên chế độ quân chủ tập trung của nhà Mạc không thể so sánh được với chế độ quân chủ tập trung thời Lê sơ, nhưng đặt trong bối cảnh lịch sử thế kỷ XVI-thế kỷ người ta thường gọi là loạn phong kiến thì chế độ quân chủ tập trung nhà Mạc về mặt nào đó mang tính chất tích cực nhất định đối với xã hội Việt Nam lúc bấy giờ”
(Trích bài “Chế độ quân chủ thời Mạc (1527-1592) và thể chế chính trị đương thời” trong cuốn “Vương triều Mạc”)
Cố GS.TS Trương Hữu Quýnh-Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
“…Chính Đại Việt sử ký toàn thư cũng viết: “Bấy giờ thần dân trong nước đều theo Mạc Đăng Dung, đến đón vào kinh sư” (Sđd, tr 118). Tác giả Đại Việt thông sử cũng hoạ theo: “lúc này thần dân phần nhiều xu hướng về Đăng Dung, đề ra đón về kinh đô” (Sđd, tr 264).
Như vậy, có thể thấy rằng Mạc Đăng Dung đã cướp ngôi không phải vào lúc nhà Lê đang được suy tôn, kiểu như ở thời Lê Nghi Dân, mà vào lúc nhà Lê đã quá suy yếu, nhân dân chán nản cảnh chiến tranh giữa các phe phái phong kiến, mong muốn vãn hồi hoà bình để xây dựng lại cuộc sống. Nếu đúng như sử cũ đã ghi lại thì ít nhất có một bộ phận nhân dân dã tin ở họ Mạc và sẵn sàng ủng hộ họ Mạc. Chính vì vậy mà trong hơn 10 năm đầu của triều đình Mạc, đất nước trở lại yên bình. Đại Việt thông sử ghi: “Đăng Doanh thấy trong nước có nhiều trôm cướp, bèn re lệnh cấm nhân dân các xứ không được mang gươm giáo, dao nhọn và các đồ binh khí ngoài đường. Nếu kẻ nào trái lệnh, cho Pháp ty bắt trị tội. Từ đấy, những người đi buôn bán chỉ đi tay không, không phải đem theo khí giới tự vệ, trong khoảng mấy năm, trộm cướp biệt tăm, súc vật chăn nuôi tối đến không phải dồn vào chuồng, cứ mỗi tháng một lần kiểm điểm mà thôi. Mấy năm liền được mùa, nhân dân bốn trấn đều được yên ổn”(Sđd, trang 276). Đại Việt sử ký toàn thư ghi thêm: “đường sá không nhặt của rơi, cổng ngoài không đóng”(trang 126).
Tóm lại, nhà Mạc là một sản phẩm của tình hình xã hội Đại Việt đầu thế kỷ XVI, khi mà phương thức sản xuất phong kiến đi vào thế ổn định, cơ sở kinh tế xã hội của chế độ trung ương tập quyền đã bị phá vỡ. Nhà Mạc là nhà nước đầu tiên của giai đoạn mới này của chế độ phong kiến Việt Nam chứ không phải là triều đại gây nên sự suy tàn của xã hội phong kiến, gây nên sự sụp dổ của chính quyền quân chủ tập trung, tình trạng chiến tranh và chia cắt đất nước sau này.”
(Trích bài “Nhìn lại một số việc làm của nhà Mạc” trong cuốn “Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử”)
Cố PGS Chu Quang Trứ-Viện Mỹ thuật
“ Các bộ sử xưa thường coi nhà Mạc là “nguỵ triều”, không công nhận là chính thống nhưng cũng không phủ nhận được, nên trong khi viết về nhà Lê đã ‘phụ chép” về các vua nhà Mạc. Tuy nhiên, với tính khách quan của ngọn bút chép sử, các sử gia xưa đã dành nhiều dòng ca ngợi sự thịnh trị và nền nếp của triều đình Mạc cũng như sự được lòng dân của nhà Mạc. Nếu chiếu sử biên niên với những di tích và di vật may mắn còn lại của nhà Mạc, chúng ta mới có cơ sở chắc chắn để đặt niềm tin và tình cảm vào vương triều này. Ở đây, chúng tôi dưới góc độ mỹ thuật, dựa vào những di vật mới phát hiện và chỉ tuyển chọn, nhất là trên địa bàn Hải Phòng để khẳng định có thật một giai đoạn “Mỹ thuật Mạc”. Qua đó, hiểu thêm chính sách xã hội và kinh tế của nhà Mạc…
…Như vậy mỹ thuật Mạc là có thật với sự phát triển rộng và phong cách riêng (trong đó đất căn bản là xứ Đông), nó góp phần tạo nên bộ mặt đặc sắc của xã hội Việt Nam thế kỷ XVI”.
(Trích bài “Hiểu về xã hội Mạc qua mấy phát hiện về mỹ thuật Mạc ở xứ Đông” trong cuốn “Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử”).
“Tại chùa Bạch Đa (Phúc Hải) có pho tượng đá Đức Vua mà trong thời Lê trung hưng phải chôn dấu dưới ao, pho tượng to bằng người thực, đội mũ bình thiên, mặc hoàng bào, cầm hốt, ngồi ngai, chẳng những hoa văn trang trí thuộc nghệ thuật thời Mạc , ở lưng còn hai câu chữ Hán : “Diên Thành tam niên, tứ nguyệt , sơ nhất nhật tân tạo thạch phật nhất tướng ;…Đặng Thái, Trần Kim”. Ngày 1-4 Diên Thành 3, tức năm 1580 làm một pho tượng phật bằng đá (người tạc là Đặng Thái, Trần Kim). Mặt bệ ghi tên một số người cúng tiền. Có thể tin Đức Vua ở đây là vua Mạc đã được đồng nhất với Phật để đưa vào chùa thờ. (Chu Quang Trứ: Hiểu về xã hội Mạc…trong sách Nhà Mạc và dòng họ Mạc…, sách đã dẫn. tr.266)
GS Văn Tạo
“Từ đây, xã hội Việt chuyển sang một “ trang” mới, dù cho về cơ bản vẫn là chế độ quân chủ chuyên chế Nho giáo. Nhà Mạc đã xóa bỏ nhiều cấm đoán khắt khe của nhà Lê sơ, Phật giáo nhất là Đạo giáo dân gian được thở trong bầu không khí khá thoáng” (Trần Lâm Biền. Hội thảo Vính Phúc, tr. 458)
“Chúng tôi tạm có thể yên tâm mà nói rằng, thực sự đã có một nền mỹ thuật Mạc riêng. Nền mỹ thuật này đậm tính nhân bản, biểu hiện nhiều yếu tố tự do, phản ánh được một số vấn đề của lịch sử….Cuối cùng có thể nói rằng, nghệ thuật tạo hình dân dã trong thế kỷ XVI đã diễn ra dưới mắt ta như một sự “bùng nổ” tất yếu. Dưới bàn tay điêu luyện của nghệ sỹ đương thời, dòng nghệ thuật dân tộ đã được kế thừa và phát triển như mở đầu cho một thời kỳ “phục hưng” . Và, mỹ thuật cổ đã mang tư cách như một khía cạnh để phản ánh lịch sử” (Trần Lâm Biền)
GS.VS Phan Huy Lê: Tổng kết hội thảo khoa học “Nhà Mạc và hậu duệ trên đất Vĩnh Phúc”
“Bây giờ chúng ta nhận thức nhà Mạc không chỉ là một vương triều chính thống như tất cả các vương triều khác, rõ ràng vương triều có nhiều công lao đối với phát triển đất nước, một vương triều có tư tưởng có thể nói là hợp thời hơn, phóng khoáng hơn so với tư tưởng Nho giáo nhất là tư tưởng Tống Nho của thế kỷ 15. Trên cơ sở đó đưa đến sự phát triển kinh tế, nhất là thủ công nghiệp, thương nghiệp, đặc biệt dấu ấn về mặt văn học. Ta ghi nhận mặt tiến bộ đó của vương triều Mạc. Rồi chúng ta cũng thấy là sau khi thất thủ ở Thăng Long thì Vương triều Mạc cũng rất phát triển. Các vị đọc lại lịch sử Việt Nam thôi thì năm 1592 khi ở Thăng Long nhưng năm 1690 con cháu vương triều nhà Mạc chiếm cứ khắp cả các vùng ở miền trung du, một phần đồng bằng, nhất là phần trung du miền núi phía Bắc , sau đó rút về Cao Bằng”.
Cầm Trọng
1754-1769 có một thủ lĩnh phong trào nông dân nổi tiếng là Hoàng Công Chất đã lấy trung tâm Mường Thanh để xây đắp thành lũy gọi là thành “phủ chiềng lè” (phiên là Trình Lệ). thời đó Mường Thanh trở thành căn cứ của nông dân nổi dậy chống triều đình Lê-Trịnh mục nát; đồng thời cũng là trung tâm của toàn thể khu vực “mười sáu châu mường”, đúng như câu:
“Đây!dưới xuôi có vua
Trên này có chúa
Những miền như Mường Puồn, Châu Ét
Từ Đà Bắc, Chợ Bờ
Lại phía trên như Mường So, Mường Là đổ lại
Tất cả đều quy phục chúa Mường Thanh…” (tr.325)
Hoàng Công Chất có thể xưng chúa và biến Mường Thanh thành trung tâm của “Mười sáu châu mường” được là nhờ trước hết ông dã có công chỉ huy nghĩa quân thực hiện nhiệm vụ quét giặc cỏ từ Vân Nam vào cướp phá. Sau đó ông mới quay sang làm nhiệm vụ của cuộc khởi nghĩa nông dân chống triều đình Lê-Trịnh mục nát” (tr.340)
(Cầm Trọng: Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam, NXB Khoa học xã hội, H. 1978)
Khoa học xã hội Việt Nam
- Dương Văn An (thế kỷ 16) trong sách Ô châu cận lục viết về vùng đất Thuận Hóa, Quảng Nam dưới thời nhà Mạc cai quản như sau : “Tháng Tư, táng Năm lúa chín đầy đồng, gặt hái không kịp, tháng 6, tháng 7 thả trâu ngoài đồng, cả tuần không cần chăn dắt” (PGS. TS. Tạ Ngọc Liễn: Nhìn lại môn lịch sử, nên công bằng với nhà Mạc, Mactoc.com, ngày 10-11-2012)
- “Hoàng Công Chất không những lãnh đạo nhân dân tiếp tục đấu tranh chống chế độ phong kiến mà còn kiên quyết đánh lùi các cuộc xâm lấn, cướp bóc của nước ngoài, làm nhiệm vụ bảo vệ vùng biên cương phía Tây của Tổ quốc. Phong trào nông dân từ chỗ đánh đổ trật tự phong kiến đã vươn lên đảm đương lấy nhiệm vụ bảo vệ đất nước, xây dựng cuộc sống cho nhân dân.” (Lịch sử Việt Nam-Viện
KHXH Việt Nam, NXB Khoa họcxã hội, 1971, tr. 329
Đinh Khắc Thuân
“Phần lớn chùa được xây dựng. tu bổ thời kỳ này có sự tham gia công đức của các thành viên trong hoàng tộc và quan lại trong triều. tuy vaayjddaay vẫn là chùa làng, do dân làng, do dân làng trông nom hương khói và lo liệu tu bổ xây dựng. Ngay trong cả những ngôi chùa được xây dựng với sự tham gia công đức của các thành viên trong hoàng tộc và quan lại trong triều như đã kể trên, thì vẫn có số đông dân làng và thiện sãi ở địa phương chăm sóc. Chẳng hạn như trong sơ những người công đức xây duwngjchuaf Bối Khê (Hà Tây) năm 1529. có trên hai trăm vị thiện sãi và hơn 100 dân làng. Nhân dịp sửa chữa chuafD]ơng Nham (Chí Linh, Hải Dương), năm 1552, có 10 thiện sãi, 12 thiện vãi vaf105 dân làng già trẻ trên dưới tham gia hưng công. Đây hoàn toàn là những ngôi chùa thuộc sở hữu ủa làng xã, trong khi đó ở thời Lý Trần có không ít ngôi chùa là sở hữu riêng của một số quý tộc. chùa Diên Phúc (mỹ Hào, Hưng Yên) dựng năm 1157. niên hiệu Đại Định 11 thời Lý Anh Tông, do Việt Quốc công Đỗ anh Vũ (1114-1159) dựng để mẹ thờ Phật, Văn bia chùa Phúc Lâm (Hà Tây ) khắc năm 1578, cho biết “vào thời Trần, thái sư cấp 25 người thay nhau lo liệu đèn nhang” . Văn bia chùa Linh Vệ (Ninh Bình) khắc năm 1582, cho biết rằng chùa này vốn do công chúa Trần Tôn Linh thời Trần xuất gia tu hành ở đây , sau thành nơi thờ cúng Phật và công chúa. còn văn bia chùa Thánh Ân (Bắc Ninh) dựng năm 1587, ghi rằng: “Trần Nhân Tông Điều ngự Giac hoàng triều trước cấp cho chùa ruộng tam bảo 70 mẫu ruộng và 7 gia nô là Phạm Túc, Phạm Dự, Phạm Đội, Phạm Cai, Phạm Sa, Phạm Hào và Phạm Hi để cày cấy phụng thờ”
Rõ ràng là dưới thời Lý Trần, các ngôi chùa trên do vua hoặc quý tộc xây và cho nô tỳ của họ đến định cư cày cấy ruộng Tam bảo đểtrông nom đèn nhang. Trường hợp văn bi chùa Sùng Khánh ở Ngu Nhuế, huyện Lý Nhân (Hà Nam) khắc năm 1583, thì cho biết ;chùa này có từ trước, vốn do các chủ hộ trong thôn trông nom đèn nhang, nhưng vì con cháu các chủ hộ thưa ít , khó bề chu tât stho phụng, cung Phật hư hỏng, không thể lưu giữ được về sau chẳng bằng giao cho tôn lưu giữ muôn đời”.
Như vậy, những ngôi chùa sở hữu có tính chất tư nhân thuộc về các quý tộc này ở thời Lý, thời Trần dần dần trở thành sở hữu công cộng và đến thời Mạc thì đã hoàn toàn là sở hữu chung của cộng đồng làng xã. Nó gắn với làng và không ngừng mở rộng đồng thời với sự phát triển của làng xã, với các họt động nơi làng xã. Có nghĩa là sự quản lý chùa Phật đã chuyển dần từ Nhà nước sang chomdaan làng. Chính vì vậy mà Phật giáo ngày càngđược dân gian hóa từ thế kỷ 15-16.
(Sách Góp phần nghiên cứu lịch sử triều Mạc ở Việt Nam, NXB KHXH, 2012, tr. 175-176)
([1])Biếm: Quan bị giáng chức (Thiều Chửu, Hán Việt tự điển, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 2011, tr.578)
([2])Biếm: Quan bị giáng chức (Thiều Chửu, Hán Việt tự điển, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 2011, tr.578)
Tác giả bài viết: GS.TSKH Phan Đăng Nhật
Viết bình luận

markdown:
**Ý kiến các nhà nghiên cứu về Vương triều Mạc** **Vương triều Mạc đã được nhiều nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu. GS.TSKH Phan Đăng Nhật đã dày công sưu tầm những bài viết, công trình nghiên cứu về vấn đề này. GS. đã trích giới thiệu một số ý kiến dưới đây.**
*GS Nhà giáo nhân dân Phan Huy Lê-Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam*
“…Nên xoá bỏ thành kiến và định kiến về nhà Mạc. Nên đối xử với nhà Mạc một cách công bằng như các triều đại khác. Hãy trả lại cho nhà Mạc những đóng góp khách quan.
Đã đến lúc chúng ta phải thay đổi về cách đánh giá các chính sách đối nội và đối ngoại của nhà Mạc. Không nên đánh giá nặng nề về nhà Mạc như trước đây do nhận thức của một số người nghiên cứu còn hạn chế.
Nhà Mạc là Vương triều ra đời và tồn tại sau nhà Lê. Việc nhà Lê sụp đổ, thay nhà Mạc, là một hiện tượng có ý nghĩa tiến bộ, được nhiều người ủng hộ. Không nên coi sự việc này là sự cướp ngôi. Sau khi ra đời và tồn tại, nhà Mạc đã có những đóng góp nhất định về mặt văn hoá, về mặt tư tưởng và một phần nào đó về mặt kinh tế…”
*(Trích tổng kết Hội thảo về Vương triều Mạc tại Hải Phòng ngày 18/7/1994).*
“Văn bia cho biết 168 ngôi chùa được xây dựng và tu bổ dưới thời Mạc, trong đó có khoảng 80 ngôi được sự tham gia công đức của các thành viên trong hoàng tộc và quan lại trong triều đình nhà Mạc” [88, 234].
Sự quan tâm đối với phát triển nông nghiệp của vương triều Mạc còn thể hiện ở ngay câu hỏi của vua Mạc Mậu Hợp đặt ra cho các sĩ tử trong kỳ thi Đình năm Quí Mùi 1583 như sau: “Dân du thử du thực có thể quay về nghề nông không? Đất đai trồng cấy lúa ngô có thể khai khẩn được hết không? Bảo quần thần chăm chút việc nông, quả thực ý chăm lo nền gốc chưa? Thế đạo thịnh suy, dân cư đông vắng là bởi vì lẽ gì? Dân không vâng mệnh, sống không yên, là cớ làm sao?” [63, 249].
Qua bảng thống kê, chúng ta thấy được danh xưng của một số cơ quan trong Bách công cục và bộ máy quản lý các giám, sở, cục ấy. Đó là các Thượng bảo giám, Lục thanh giám, Khí giới doanh tạo sở, Bách đâu cục, Ngọc thạch cục… Sự liệt kê này có thể là chưa đầy đủ nhưng cũng có thể giúp ta biết về chức danh nghề nghiệp của tầng lớp thợ thủ công chuyên nghiệp trong nghề chạm khắc đá ở các giám, sở, cục như: Sở thừa, Tượng chánh, Tượng phó, Tượng nhân, Thường ban, Phó thường ban hay Cục phó… Những người này cũng được ban chức tước như Cẩn sự tá lang, Tướng sĩ lang. Đặc biệt có Tạ Văn Kế người khắc văn bia Kỳ Lân tự bi được vinh phong Đặc tiến Kim tử Vinh lộc đại phu, tước bá. Như vậy so với thời Lê sơ, những công tượng thời Mạc đã được nhà nước tôn trọng. Họ có một vị trí nhất định trong xã hội đương thời.
Bên cạnh thợ công tượng của nhà nước, thời Mạc ở các làng đã xuất hiện nhiều phường thợ chuyên nghiệp và thợ nghiệp dư. Dựa vào tư liệu văn bia thời Mạc, chúng ta biết được danh sách các hiệp thợ, nhóm thợ và cá nhân. Họ vốn xuất thân trong những làng nghề chạm khắc đá có truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ như: làng Hồng Lục, làng Đông Hồng Lục (Gia Lộc, Hải Dương), xã Tứ Kỳ (Tứ Kỳ, Hải Dương), Kính Chủ (Chí Linh, Hải Dương), Lãng Đông (Chí Linh, Hải Dương), Tây Am (Vĩnh Bảo, Hải Phòng), Gia Đức
Vua Lê Thánh Tông từng lệnh: “Từ nay về sau, trong việc làm ruộng, phải khuyến khích quân dân đều chăm nghề nghiệp sinh nhai, để đủ ăn đủ mặc, không được bỏ gốc theo ngọn, hoặc kiếm chuyện buôn bán, làm trò du thủ du thực. Người nào có ruộng đất mà không chăm cày cấy, thì quan cai trị bắt trình trị tội” [17, 618].
Đại Việt sử ký toàn thư - tập II, (2003), Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội.
Không những vậy nhà nước Lê sơ đã dùng luật pháp để ngăn cấm việc mở cửa hiệu buôn bán ở kinh thành Thăng Long: “Ở trong hoàng thành thì những người thợ thủ công người buôn bán không được mở cửa hàng” [98, 69]. Lợi dụng điều này năm 1481, quan phủ Phụng Thiên cho đuổi hết những người làm ăn buôn bán ở Thăng Long về quê cày ruộng.
“người ở Vân Đồn, chở hàng hoá Trung Quốc lên kinh thành mà không có giấy của An Phủ ty cấp cho, khi đến bến Triều Đông lại không cho Đề Bạc ty kiểm soát, đã đem đi bán lén lút, cũng là khi về không có giấy của Đề Bạc ty cấp cho, đến chỗ Thông Mậu trường lại không cho đến cho An Phủ ty kiểm soát, mà đã về thẳng trang, thì đều phải biếm([1]) 1 tư và phạt tiền 100 quan, thưởng cho người tố cáo 1/3, số tiền phạt - PĐT. Nếu đem hàng hoá đến các nơi làng mạc mà bán giấu thì phải biếm ba tư và phạt tiền 200 quan; thưởng cho người tố cáo 1/3” [96, 184].
“Thuyền bè ngoại quốc đến trang Vân Đồn buôn bán mà quan Sát Hải sứ đi riêng ra ngoài cửa bề kiểm soát trước thì bị biếm một tư. Thuyền buôn ấy muốn đậu lại lâu thì trang chủ phải làm giấy trình An Phủ ty làm bằng mới được ở lại; nếu trang chủ không trình mà tự ý cho ở lại thì bị xử biếm hai tư và phạt tiền 200 quan; thưởng cho người tố cáo 1/3. Nếu chứa những người ngoai quốc chưa đủ tuổi theo luật đã định thì bị xử biếm một tư và phạt tiền 50 quan; thưởng cho người tố cáo cũng 1/3” [98, 184].
“không có bóng dáng một tên xâm lược nào trên đất nước ta, quan bảo hộ dù hình thức như chức “Đạt lỗ hoa xích” ở Thăng Long triều Trần cũng không” [32, 37].
“Nhà Mạc đã khơi dậy những tiềm năng, nhân tố phát triển mới mà mục tiêu cuối cùng và cao nhất không chỉ nhằm hướng tới việc xây dựng tiềm lực kinh tế mạnh có thể đương đầu với thế lực Nam triều, ngăn chặn những hiểm họa từ phương Bắc mà còn muốn cho muôn dân được no đủ ngõ hầu thực hiện trách nhiệm lớn nhất của đạo trị quốc là an dân” [53].
*G.S Anh hùng lao động Vũ Khiêu*
“Nhìn lại những tư tưởng và việc làm của Mạc Đăng Dung ta thấy ông xuất hiện như một bông hoa xuyến tuyết, chọc thủng lớp dày băng giá mùa đông để chào đón mùa xuân của đất nước.”
*GS Sử học Văn Tạo-Nguyên Viện trưởng Viện Sử học*
“…Toàn bộ công tích của nhà Mạc cống hiến cho dân tộc đã được sử sách ghi chép. Riêng công trạng của Mạc Đăng Dung có thể tóm tắt như sau:
Khi khủng hoảng cung đình diễn ra trầm trọng, triều đình đổ nát, kinh tế suy sụp, dân tình cực khổ, Mạc Đăng Dung đã dẹp được các phe phái phân chia, cát cứ, lên ngôi, tạo dựng được cơ nghiệp cho con cháu nối đời, góp phần ổn định đời sống xã hội, xây dựng và phát triển đất nước về mọi mặt: kinh tế, văn hoá, xã hội trong hơn nửa thế kỷ. Thành tựu của nhà Mạc không ai có thể phủ nhận được.
Xét về sự nghiệp dựng nước thì bao giờ cũng là “Vạn sự khởi đầu nan”-công lao đó thuộc về Mạc Đăng Dung.
Nhân dân ta một khi đã thừa nhận là nhà Mạc có những cống hiến nhất định cho dân tộc thì không thể không thừa nhận công lao của Mạc Đăng Dung.
Nói tóm lại, với 65 năm tồn tại và phát triển, nhà Mạc đã có cống hiến nhất định vào lịch sử dân tộc. Công lao sự nghiệp của Mạc Đăng Dung đối với nhà Mạc là lớn lao và sự nghiệp dựng nước của nhà Mạc đã được sử sách ghi nhận. Hậu thế chúng ta cần trân trọng và phát huy”.
*(Trích bài “Nhà Mạc (1527-1592)-Thái tổ Mạc Đăng Dung (1527-1529)”. Phát biểu tại Lễ tưởng niệm 458 năm ngày mất của Mạc Thái tổ, tổ chức tại Từ đường họ Mạc ở Cổ Trai, Kiến Thuỵ, Hải Phòng ngày 22/8 Kỷ Mão-1999).*
*Cố GS Trần Quốc Vượng*
“…Không nên chỉ nhìn nhận và đánh giá sự nghiệp nhà Mạc qua những gì sử thần nhà Lê viết. Triều đình Lê-Trịnh đối địch với triều Mạc từ đầu đến cuối thế kỷ XVI, và còn tiếp tục đối địch với triều Mạc thu nhỏ ở Cao Bằng ba đời nữa cho đến hết nửa đầu thế kỷ XVII; do vậy sử thần nhà Lê-Trịnh bôi xấu triều Mạc là chuyện tất nhiên. “Yêu nên tốt, ghét nên xấu” là chuyện thường tình…
Ta cần bổ sung bằng các tư liệu điền dã trong nước, tư liệu nước ngoài để “hiểu” về nhà Mạc ngày càng cụ thể, sâu sắc hơn…
Tuy vậy, đọc Đại Việt sử ký toàn thư, ta vẫn lọc được vài thông tin quý về đời Mạc. Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn bổ sung rất nhiều cho Toàn thư về diễn biến lịch sử thế kỷ XVI.
Mạc Đăng Dung lấy ngôi vua nhà Lê không phải từ tay một vua Lê anh hùng như Lê Lợi, một vua Lê có học vấn và tài năng lớn như Lê Thánh Tông mà là từ những vua Lợn, vua Quỷ… Sự thay thế đó là hợp lẽ Đời và Đạo.
Toàn thư (tập IV, KHXH, 1968, tr 118) chép: “Bấy giờ thần dân trong nước theo Mạc Đăng Dung đều đón vào kinh sư”. Bài chiếu nhường ngôi, do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Văn Thái thảo viết, việc ấy là “theo lẽ phải”! Lễ phải chính trị, nhân văn…”
*(Trích bài “Mấy vấn đề về nhà Mạc” Trong cuốn “Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử”, Viện sử học xuất bản, 1996, tr.25.).*
“…Nếu Dương Kinh của nhà Mạc được xây dựng thành công, nếu nhà Mạc tồn tại lâu hơn nữa thì Đại Việt lần đầu tiên có kinh đô-cảng thị (port-capital) công thương nghiệp miền Hải Dương và cả nước phát triển mạnh mẽ hơn và chắc trong lòng xã hội quân chủ quan liêu đã nảy sinh được những nhân tố mới của một phương thức sản xuất mới, kinh doanh mới, quản lý mới…
Tiếc thay nhà Mạc đã thổi “tiếng kèn ngập ngừng” trong hành động hướng biển và hướng ngoại và các phần tử thủ cựu nhất của hàng ngũ quan liêu-địa chủ-sĩ phu Nho giáo đã tập hợp nhau ở xứ Thanh-nơi dân sinh dân trí còn kém phát triển hơn cư dân châu thổ Bắc Bộ-để quay ngược bánh xe lịch sử, dưới hình thức “trung hưng nhà Lê” cùng cái nhìn hướng nội và trọng nông trọng sĩ, tôn sùng Nho giáo. Chúng ta chứng kiến một thời kỳ quân chủ suy tàn rồi mất nước cho thực dân…”
*(Trích bài “Hải Phòng nhìn từ thủ đô Hà Nội” trong cuốn “Việt Nam cái nhìn địa-văn hoá”, Nxb Văn hoá dân tộc-Tạp chí Văn hoá nghệ thuật, Hà Nội-1998, tr 212)*
“Gia phả họ Nguyễn (Hà Nội) ghi: “Trúc khê hầu Nguyễn Độ vào năm Cảnh Thống thứ 3 (1500) đã có đến 1930 mẫu ruộng các loại, trong đó có 514 mẫu 5 sào ruộng thế nghiệp; gia phả họ Nguyễn Vĩnh ghi thời Quang Thiệu (1516 - 1522) gia đình đã có tất cả 2670 mẫu ruộng; gia phả họ Nguyễn Lý ở Gia Miêu, huyện Hà Trung (Thanh Hoá) ghi vào cuối thời Lê sơ, gia đình được cấp tất cả hơn 2073 mẫu, 5 sào, 5 thước ruộng thế nghiệp và con cháu Nguyễn Lý thì được ban riêng 50 mẫu ruộng lộc để thờ cúng tổ tiên đời đời; gia phả họ Ngô ở Động Bàng (Thiệu Yên - Thanh Hoá) ghi: Dực quốc công Ngô Bang từng nói: “Tự điền của tiền thế có hơn 1 vạn mẫu, trữ được vài trăm vạn đấu thóc”. Một tấm bia ở Nghệ An còn ghi rõ các khu ruộng của Cương quốc công Nguyễn Xí, giải ra trên địa bàn 93 xã thuộc 25 huyện với tổng diện tích 5135 mẫu. Gia phả dòng họ Lê Thọ Vực cũng ghi rõ tổng số ruộng của 2 cha con là 2366 mẫu. Các quý tộc tôn thất cũng trở thành những địa chủ lớn, tập trung trong tay nhiều ruộng đất. Tất nhiên một phần lớn trong số ruộng đất này là ruộng thế nghiệp. Theo bia, công chúa tự điền các xứ liệt hậu thì tổng diện tích ruộng đất thờ tự của một công chúa nhà Lê (bia dựng vào năm Hồng Thuận thứ 5 - 1514) là 116 mẫu 1 sào 2 thước” [83, 245 - 246].
“Các quan vâng mệnh đi sứ nước ngoài, mà chỉ chăm về việc mua bán thì phải tội biếm hay đồ. Nếu là vật quý lạ, cùng là sách vở, và các thứ thuốc men thì cho phép được mua. Khi về nước đến quan ải phải khai rõ từng thứ; quan ở trấn ấy, sai người đệ trình các thứ đó về kinh để kiểm soát; nếu có thứ già đáng dâng lên cho nhà vua dùng thì sẽ trả lại số tiền mua thứ ấy; còn các thứ khác sẽ trả lại cho người đi sứ. Nếu giấu giếm không khai thực, đều bị xử tội biếm hay bãi chức; đồ vật đó sẽ tịch thu sung công” [96, 96].
Hoạt động buôn bán ở các đô thị chưa thực sự sầm uất, song các chợ ở ven đô và chợ làng hoạt động khá tấp nập. Chợ Bộc Động (Hà Nội) là “nơi tụ hội tài vật trong thiên hạ”. Chợ Đặng Xá “là một khu hàng hoá sầm uất”; chợ Đào Xá “quán chợ trải ra la liệt”, còn chợ Phù Ninh thì “hàng hoá khắp nơi tấp nập đổ về” trong đó chủ yếu là vải vóc và thuốc bắc, chợ Vẽ “là nơi phồn thịnh đệ nhất Sơn Tây. Của cải đến ùn ùn, thuyền bè về san sát” [4]. Chợ Đại Phúc của xứ Thuận Quảng “Bốn phương thông suốt, tám hướng thênh thang, đường sá bằng phẳng, nghìn lạch trăm ngòi, thuyền bè tấp nập. Đây là nơi đô hội của miền Thổ Rí” [1, 90 - 91].
*Nhà nghiên cứu Lê Văn Hòe*
“… Cái khuyết điểm lớn nhất của cuốn Việt Nam sử lược là ở chỗ đã nặng lời biếm nhục Mạc Đăng Dung - vua Thái Tổ nhà Mạc… Sự thật khác hẳn. Mạc Đăng Dung bị hiểu lầm. Mạc Đăng Dung là một người anh hùng lập thân trong thời loạn. Mạc Đăng Dung là người yêu nước thương dân. Mạc Đăng Dung là người có tài ngoại giao”.
*(Trích Hồ Quý Ly-Mạc Đăng Dung, Quốc học thư xã, Hà Nội-1959, tr 25)*
*Tổng thư ký Hội khoa học lịch sử Việt Nam - Dương Trung Quốc*
“Nhà Mạc là một triều đại lịch sử tồn tại trên tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc…. chỉ có 65 năm nhưng một triều đại để lại những dấu ấn đậm nét trên nhiều phương diện của lịch sử dựng nước (giáo dục, kinh tế, an ninh xã hội, nghệ thuật kiến trúc…). Lịch sử cũng ghi nhận trong 65 năm trị vì của nhà Mạc những nhân tố của một thời kỳ phát triển (thịnh trị)”
*(Tạp chí Cửa biển năm 2004)*
*PGS.TS Trần Thị Vinh-Viện Sử học*
“…Nhiều nhà viết sử và nghiên cứu lịch sử cho Mạc Đăng Dung là kẻ “cướp ngôi”, là “thoán đoạt”, là “nghịch thần”, v.v.. và v.v.. Nhưng hãy hỏi nếu như trong tình thế lịch sử lúc đó ở triều chính nhà Lê, vua không ra vua, tôi không ra tôi, vậy ai sẽ là người đứng lên gánh lấy sứ mệnh trọng đại này? Nếu không là Mạc Đăng Dung thì sẽ là một người nào đó. Vì vậy sự kiện Mạc Đăng Dung phế bỏ triều Lê-một triều đại mà Mạc Đăng Dung đã từng gửi gắm ba phần tư quãng đời để lập ra triều đại mới của dòng họ Mạc không phải là một điều sỉ nhục như nhiều sử thần thời phong kiến đã gán cho Mạc Đăng Dung. Đã đến lúc Mạc Đăng Dung và triều đại nhà Mạc phải được trả về vừa tầm với vị trí của mình. Tôi đồng tình với một số ý kiến của giới sử học gần đây trong cách đánh giá Mạc Đăng Dung và nhà Mạc. Tức chúng tôi nhìn nhận Mạc Đăng Dung không phải như một kẻ “nghịch thần” và cũng nhìn nhận một cách tương đối có cơ sở về những đóng góp của vương triều Mạc trong tiến trình lịch sử nói chung. Nếu coi Mạc Đăng Dung là kẻ “thoán đoạt”, là “nghịch thần”, v.v.. và coi nhà Mạc là “nguỵ triều” tức là đã phủ nhận những đóng góp chung của nhà Mạc trên các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, giáo dục và nghệ thuật. Còn nếu coi những hoạt động chính trị của Mạc Đăng Dung ở cuối thế kỷ XV đầu thế kỷ XVI dẫn tới việc thiết lập vương triều Mạc là có tội thì trước kia vào cuối thời Lý đầu thời Trần, Trần Thủ Độ cũng dùng mưu mẹo thậm chí dùng cả hành động độc ác ép Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, giành cơ đồ về tay nhà Trần đưa nhà Trần lên trường chính trị tương tự như vậy tại sao lại không bị lịch sử lên án? Nói tóm lại trong lịch sử chế độ quân chủ Việt Nam, viẹc triều đại này đổ, triều đại kia lên là một tất yếu lịch sử. Như triều Lê thay triều Đinh, triều Lý thay triều Lê, triều Trần thay triều Lý, triều Hồ thay triều Trần, và triều Mạc thay triều Lê cũng là điều tất yếu lịch sử. Một số nhân vật như Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly hay Mạc Đăng Dung gắn liền với các sự kiện thay đổi của các triều đại nói trên cũng là tất yếu lịch sử. Những nhân vật đó không thể bị coi là có tội trước lịch sử như quan niệm cũ”.
*(Trích bài “Thể chế chính trị ở Việt Nam cuối thế kỷ XV đầu XVI và những hoạt động chính trị của Mạc Đăng Dung tiến tới thành lập Vương triều Mạc” trong cuốn “Vương triều Mạc”)*
“…Vương triều Mạc chính thức tồn tại với một thể chế quân chủ, bao gồm đủ cơ cấu, đủ thành phần giai cấp trong bộ máy lãnh đạo Nhà nước.
Nhà nước quân chủ thời Mạc tuy bận rộn nhiều về chiến sự, nhưng đã chú ý tới các lĩnh vực khác của đời sống xã hội như: kinh tế, văn hoá, giáo dục và nghệ thuật. Phải chăng việc làm đó đã tạo cơ sở cho Vương triều Mạc tồn tại trong tình hình chính trị bất ổn định ở thế kỷ XVI.
Vương triều Mạc,cần phải được thừa nhận như một vương triều của chế độ quân chủ tập trung. Tất nhiên chế độ quân chủ tập trung của nhà Mạc không thể so sánh được với chế độ quân chủ tập trung thời Lê sơ, nhưng đặt trong bối cảnh lịch sử thế kỷ XVI-thế kỷ người ta thường gọi là loạn phong kiến thì chế độ quân chủ tập trung nhà Mạc về mặt nào đó mang tính chất tích cực nhất định đối với xã hội Việt Nam lúc bấy giờ”
*(Trích bài “Chế độ quân chủ thời Mạc (1527-1592) và thể chế chính trị đương thời” trong cuốn “Vương triều Mạc”)*
*Cố GS.TS Trương Hữu Quýnh-Trường Đại học Sư phạm Hà Nội*
“…Chính Đại Việt sử ký toàn thư cũng viết: “Bấy giờ thần dân trong nước đều theo Mạc Đăng Dung, đến đón vào kinh sư” (Sđd, tr 118). Tác giả Đại Việt thông sử cũng hoạ theo: “lúc này thần dân phần nhiều xu hướng về Đăng Dung, đề ra đón về kinh đô” (Sđd, tr 264).
Như vậy, có thể thấy rằng Mạc Đăng Dung đã cướp ngôi không phải vào lúc nhà Lê đang được suy tôn, kiểu như ở thời Lê Nghi Dân, mà vào lúc nhà Lê đã quá suy yếu, nhân dân chán nản cảnh chiến tranh giữa các phe phái phong kiến, mong muốn vãn hồi hoà bình để xây dựng lại cuộc sống. Nếu đúng như sử cũ đã ghi lại thì ít nhất có một bộ phận nhân dân dã tin ở họ Mạc và sẵn sàng ủng hộ họ Mạc. Chính vì vậy mà trong hơn 10 năm đầu của triều đình Mạc, đất nước trở lại yên bình. Đại Việt thông sử ghi: “Đăng Doanh thấy trong nước có nhiều trôm cướp, bèn re lệnh cấm nhân dân các xứ không được mang gươm giáo, dao nhọn và các đồ binh khí ngoài đường. Nếu kẻ nào trái lệnh, cho Pháp ty bắt trị tội. Từ đấy, những người đi buôn bán chỉ đi tay không, không phải đem theo khí giới tự vệ, trong khoảng mấy năm, trộm cướp biệt tăm, súc vật chăn nuôi tối đến không phải dồn vào chuồng, cứ mỗi tháng một lần kiểm điểm mà thôi. Mấy năm liền được mùa, nhân dân bốn trấn đều được yên ổn”(Sđd, trang 276). Đại Việt sử ký toàn thư ghi thêm: “đường sá không nhặt của rơi, cổng ngoài không đóng”(trang 126).
Tóm lại, nhà Mạc là một sản phẩm của tình hình xã hội Đại Việt đầu thế kỷ XVI, khi mà phương thức sản xuất phong kiến đi vào thế ổn định, cơ sở kinh tế xã hội của chế độ trung ương tập quyền đã bị phá vỡ. Nhà Mạc là nhà nước đầu tiên của giai đoạn mới này của chế độ phong kiến Việt Nam chứ không phải là triều đại gây nên sự suy tàn của xã hội phong kiến, gây nên sự sụp dổ của chính quyền quân chủ tập trung, tình trạng chiến tranh và chia cắt đất nước sau này.”
*(Trích bài “Nhìn lại một số việc làm của nhà Mạc” trong cuốn “Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử”)*
*Cố PGS Chu Quang Trứ-Viện Mỹ thuật*
“ Các bộ sử xưa thường coi nhà Mạc là “nguỵ triều”, không công nhận là chính thống nhưng cũng không phủ nhận được, nên trong khi viết về nhà Lê đã ‘phụ chép” về các vua nhà Mạc. Tuy nhiên, với tính khách quan của ngọn bút chép sử, các sử gia xưa đã dành nhiều dòng ca ngợi sự thịnh trị và nền nếp của triều đình Mạc cũng như sự được lòng dân của nhà Mạc. Nếu chiếu sử biên niên với những di tích và di vật may mắn còn lại của nhà Mạc, chúng ta mới có cơ sở chắc chắn để đặt niềm tin và tình cảm vào vương triều này. Ở đây, chúng tôi dưới góc độ mỹ thuật, dựa vào những di vật mới phát hiện và chỉ tuyển chọn, nhất là trên địa bàn Hải Phòng để khẳng định có thật một giai đoạn “Mỹ thuật Mạc”. Qua đó, hiểu thêm chính sách xã hội và kinh tế của nhà Mạc…
…Như vậy mỹ thuật Mạc là có thật với sự phát triển rộng và phong cách riêng (trong đó đất căn bản là xứ Đông), nó góp phần tạo nên bộ mặt đặc sắc của xã hội Việt Nam thế kỷ XVI”.
*(Trích bài “Hiểu về xã hội Mạc qua mấy phát hiện về mỹ thuật Mạc ở xứ Đông” trong cuốn “Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử”).*
“Tại chùa Bạch Đa (Phúc Hải) có pho tượng đá Đức Vua mà trong thời Lê trung hưng phải chôn dấu dưới ao, pho tượng to bằng người thực, đội mũ bình thiên, mặc hoàng bào, cầm hốt, ngồi ngai, chẳng những hoa văn trang trí thuộc nghệ thuật thời Mạc , ở lưng còn hai câu chữ Hán : “Diên Thành tam niên, tứ nguyệt , sơ nhất nhật tân tạo thạch phật nhất tướng ;…Đặng Thái, Trần Kim”. Ngày 1-4 Diên Thành 3, tức năm 1580 làm một pho tượng phật bằng đá (người tạc là Đặng Thái, Trần Kim). Mặt bệ ghi tên một số người cúng tiền. Có thể tin Đức Vua ở đây là vua Mạc đã được đồng nhất với Phật để đưa vào chùa thờ. (Chu Quang Trứ: Hiểu về xã hội Mạc…trong sách Nhà Mạc và dòng họ Mạc…, sách đã dẫn. tr.266)
*GS Văn Tạo *
“Từ đây, xã hội Việt chuyển sang một “ trang” mới, dù cho về cơ bản vẫn là chế độ quân chủ chuyên chế Nho giáo. Nhà Mạc đã xóa bỏ nhiều cấm đoán khắt khe của nhà Lê sơ, Phật giáo nhất là Đạo giáo dân gian được thở trong bầu không khí khá thoáng” (Trần Lâm Biền. Hội thảo Vính Phúc, tr. 458)
“Chúng tôi tạm có thể yên tâm mà nói rằng, thực sự đã có một nền mỹ thuật Mạc riêng. Nền mỹ thuật này đậm tính nhân bản, biểu hiện nhiều yếu tố tự do, phản ánh được một số vấn đề của lịch sử….Cuối cùng có thể nói rằng, nghệ thuật tạo hình dân dã trong thế kỷ XVI đã diễn ra dưới mắt ta như một sự “bùng nổ” tất yếu. Dưới bàn tay điêu luyện của nghệ sỹ đương thời, dòng nghệ thuật dân tộ đã được kế thừa và phát triển như mở đầu cho một thời kỳ “phục hưng” . Và, mỹ thuật cổ đã mang tư cách như một khía cạnh để phản ánh lịch sử” (Trần Lâm Biền)
*GS.VS Phan Huy Lê: Tổng kết hội thảo khoa học “Nhà Mạc và hậu duệ trên đất Vĩnh Phúc”*
“Bây giờ chúng ta nhận thức nhà Mạc không chỉ là một vương triều chính thống như tất cả các vương triều khác, rõ ràng vương triều có nhiều công lao đối với phát triển đất nước, một vương triều có tư tưởng có thể nói là hợp thời hơn, phóng khoáng hơn so với tư tưởng Nho giáo nhất là tư tưởng Tống Nho của thế kỷ 15. Trên cơ sở đó đưa đến sự phát triển kinh tế, nhất là thủ công nghiệp, thương nghiệp, đặc biệt dấu ấn về mặt văn học. Ta ghi nhận mặt tiến bộ đó của vương triều Mạc. Rồi chúng ta cũng thấy là sau khi thất thủ ở Thăng Long thì Vương triều Mạc cũng rất phát triển. Các vị đọc lại lịch sử Việt Nam thôi thì năm 1592 khi ở Thăng Long nhưng năm 1690 con cháu vương triều nhà Mạc chiếm cứ khắp cả các vùng ở miền trung du, một phần đồng bằng, nhất là phần trung du miền núi phía Bắc , sau đó rút về Cao Bằng”.
**Cầm Trọng**
1754-1769 có một thủ lĩnh phong trào nông dân nổi tiếng là Hoàng Công Chất đã lấy trung tâm Mường Thanh để xây đắp thành lũy gọi là thành “phủ chiềng lè” (phiên là Trình Lệ). thời đó Mường Thanh trở thành căn cứ của nông dân nổi dậy chống triều đình Lê-Trịnh mục nát; đồng thời cũng là trung tâm của toàn thể khu vực “mười sáu châu mường”, đúng như câu:
“Đây!dưới xuôi có vua
Trên này có chúa
Những miền như Mường Puồn, Châu Ét
Từ Đà Bắc, Chợ Bờ
Lại phía trên như Mường So, Mường Là đổ lại
Tất cả đều quy phục chúa Mường Thanh…” (tr.325)
Hoàng Công Chất có thể xưng chúa và biến Mường Thanh thành trung tâm của “Mười sáu châu mường” được là nhờ trước hết ông dã có công chỉ huy nghĩa quân thực hiện nhiệm vụ quét giặc cỏ từ Vân Nam vào cướp phá. Sau đó ông mới quay sang làm nhiệm vụ của cuộc khởi nghĩa nông dân chống triều đình Lê-Trịnh mục nát” (tr.340)
*(Cầm Trọng: Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam, NXB Khoa học xã hội, H. 1978)*
*Khoa học xã hội Việt Nam*
- Dương Văn An (thế kỷ 16) trong sách Ô châu cận lục viết về vùng đất Thuận Hóa, Quảng Nam dưới thời nhà Mạc cai quản như sau : “Tháng Tư, táng Năm lúa chín đầy đồng, gặt hái không kịp, tháng 6, tháng 7 thả trâu ngoài đồng, cả tuần không cần chăn dắt” (PGS. TS. Tạ Ngọc Liễn: Nhìn lại môn lịch sử, nên công bằng với nhà Mạc, Mactoc.com, ngày 10-11-2012)
**Hoàng Công Chất không những lãnh đạo nhân dân tiếp tục đấu tranh chống chế độ phong kiến mà còn kiên quyết đánh lùi các cuộc xâm lấn, cướp bóc của nước ngoài, làm nhiệm vụ bảo vệ vùng biên cương phía Tây của Tổ quốc. Phong trào nông dân từ chỗ đánh đổ trật tự phong kiến đã vươn lên đảm đương lấy nhiệm vụ bảo vệ đất nước, xây dựng cuộc sống cho nhân dân.” (Lịch sử Việt Nam-Viện **
- “
*KHXH Việt Nam, NXB Khoa họcxã hội, 1971, tr. 329*
*Đinh Khắc Thuân*
**“**Phần lớn chùa được xây dựng. tu bổ thời kỳ này có sự tham gia công đức của các thành viên trong hoàng tộc và quan lại trong triều. tuy vaayjddaay vẫn là chùa làng, do dân làng, do dân làng trông nom hương khói và lo liệu tu bổ xây dựng. Ngay trong cả những ngôi chùa được xây dựng với sự tham gia công đức của các thành viên trong hoàng tộc và quan lại trong triều như đã kể trên, thì vẫn có số đông dân làng và thiện sãi ở địa phương chăm sóc. Chẳng hạn như trong sơ những người công đức xây duwngjchuaf Bối Khê (Hà Tây) năm 1529. có trên hai trăm vị thiện sãi và hơn 100 dân làng. Nhân dịp sửa chữa chuafD]ơng Nham (Chí Linh, Hải Dương), năm 1552, có 10 thiện sãi, 12 thiện vãi vaf105 dân làng già trẻ trên dưới tham gia hưng công. Đây hoàn toàn là những ngôi chùa thuộc sở hữu ủa làng xã, trong khi đó ở thời Lý Trần có không ít ngôi chùa là sở hữu riêng của một số quý tộc. chùa Diên Phúc (mỹ Hào, Hưng Yên) dựng năm 1157. niên hiệu Đại Định 11 thời Lý Anh Tông, do Việt Quốc công Đỗ anh Vũ (1114-1159) dựng để mẹ thờ Phật, Văn bia chùa Phúc Lâm (Hà Tây ) khắc năm 1578, cho biết “vào thời Trần, thái sư cấp 25 người thay nhau lo liệu đèn nhang” . Văn bia chùa Linh Vệ (Ninh Bình) khắc năm 1582, cho biết rằng chùa này vốn do công chúa Trần Tôn Linh thời Trần xuất gia tu hành ở đây , sau thành nơi thờ cúng Phật và công chúa. còn văn bia chùa Thánh Ân (Bắc Ninh) dựng năm 1587, ghi rằng: “Trần Nhân Tông Điều ngự Giac hoàng triều trước cấp cho chùa ruộng tam bảo 70 mẫu ruộng và 7 gia nô là Phạm Túc, Phạm Dự, Phạm Đội, Phạm Cai, Phạm Sa, Phạm Hào và Phạm Hi để cày cấy phụng thờ”
Rõ ràng là dưới thời Lý Trần, các ngôi chùa trên do vua hoặc quý tộc xây và cho nô tỳ của họ đến định cư cày cấy ruộng Tam bảo đểtrông nom đèn nhang. Trường hợp văn bi chùa Sùng Khánh ở Ngu Nhuế, huyện Lý Nhân (Hà Nam) khắc năm 1583, thì cho biết ;chùa này có từ trước, vốn do các chủ hộ trong thôn trông nom đèn nhang, nhưng vì con cháu các chủ hộ thưa ít , khó bề chu tât stho phụng, cung Phật hư hỏng, không thể lưu giữ được về sau chẳng bằng giao cho tôn lưu giữ muôn đời”.
Như vậy, những ngôi chùa sở hữu có tính chất tư nhân thuộc về các quý tộc này ở thời Lý, thời Trần dần dần trở thành sở hữu công cộng và đến thời Mạc thì đã hoàn toàn là sở hữu chung của cộng đồng làng xã. Nó gắn với làng và không ngừng mở rộng đồng thời với sự phát triển của làng xã, với các họt động nơi làng xã. Có nghĩa là sự quản lý chùa Phật đã chuyển dần từ Nhà nước sang chomdaan làng. Chính vì vậy mà Phật giáo ngày càngđược dân gian hóa từ thế kỷ 15-16.
*(Sách Góp phần nghiên cứu lịch sử triều Mạc ở Việt Nam, NXB KHXH, 2012, tr. 175-176)*
([1])Biếm: Quan bị giáng chức (Thiều Chửu, Hán Việt tự điển, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 2011, tr.578) ([2])Biếm: Quan bị giáng chức (Thiều Chửu, Hán Việt tự điển, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 2011, tr.578)
**Tác giả bài viết: **GS.TSKH Phan Đăng Nhật
## Viết bình luận

Set-Cookie: _orig_referrer=; expires=Fri, 04-May-2018 18:58:23 GMT; path=/; HttpOnly


text:
Trong khảo sát mới được ban bố ở tập san Nature Communications, nhóm nghiên cứu nêu khả năng nấm linh chi (với tên khoa học là Ganoderma lucidum) giúp điều chỉnh hỗn hợp các vi sinh gây ảnh hưởng, đồng thời tăng cường tác dụng che chở của lợi khuẩn trú ngụ ở ruột chuột thí nghiệm bị béo phì do ăn nhiều chất béo.
Nhóm xem xét nêu khả năng nấm linh chi chữa béo phì ở chuột Ảnh: Medical Xpress
Các lợi khuẩn đó phòng ngừa sự rò rỉ độc tố bởi nhiều vi khuẩn gây hại thông qua thành ruột. Những nhà khoa học nhận thấy chuột ăn rất nhiều mỡ được cho dùng dung dịch chứa chiết xuất nấm linh chi trong 2 tuần có số lượng vi khuẩn che chở thành ruột tăng và mức độ viêm trong máu giảm so với nhóm chuột còn lại. Ngược lại, với chuột không dùng nấm linh chi bị b��o phì, kháng insulin, mức độ viêm cao đồng thời có mỡ tích tụ những dưới da và nội tạng. Nhóm chuột ăn những chất béo nhưng được chữa trị với liều cao nhất (dung dịch chứa chiết xuất nấm linh chi 8%) có thể trọng như chuột ăn thông thường và thấp hơn nhiều so với chuột dùng chế độ ăn giàu chất béo nhưng chưa được chữa trị.
Như vậy ta có thể thấy nấm linh chi có công dụng rất đặc biệt, có thể chữa trị bệnh béo phì hiệu quả.
Nếu quý khách hàng có nhu cầu xin liên hệ với Mezamart:
- Hotline:
- Địa chỉ: 20 - 22 đường 47, Phường 4, Q.4, Tp. HCM
Sức khỏe của bạn là động lực của chúng tôi
Bình luận của bạn

markdown:
Trong khảo sát mới được ban bố ở tập san Nature Communications, nhóm nghiên cứu nêu khả năng
[nấm linh chi](http://mezamart.com/nam-linh-chi-nui-da-do-thuong-hang-9870687.html) (với tên khoa học là Ganoderma lucidum) giúp điều chỉnh hỗn hợp các vi sinh gây ảnh hưởng, đồng thời tăng cường tác dụng che chở của lợi khuẩn trú ngụ ở ruột chuột thí nghiệm bị béo phì do ăn nhiều chất béo.
*Nhóm xem xét nêu khả năng nấm linh chi chữa béo phì ở chuột Ảnh: Medical Xpress*
Các lợi khuẩn đó phòng ngừa sự rò rỉ độc tố bởi nhiều vi khuẩn gây hại thông qua thành ruột. Những nhà khoa học nhận thấy chuột ăn rất nhiều mỡ được cho dùng dung dịch chứa chiết xuất nấm linh chi trong 2 tuần có số lượng vi khuẩn che chở thành ruột tăng và mức độ viêm trong máu giảm so với nhóm chuột còn lại. Ngược lại, với chuột không dùng nấm linh chi bị b��o phì, kháng insulin, mức độ viêm cao đồng thời có mỡ tích tụ những dưới da và nội tạng. Nhóm chuột ăn những chất béo nhưng được chữa trị với liều cao nhất (dung dịch chứa chiết xuất nấm linh chi 8%) có thể trọng như chuột ăn thông thường và thấp hơn nhiều so với chuột dùng chế độ ăn giàu chất béo nhưng chưa được chữa trị.
Như vậy ta có thể thấy
[nấm linh chi có công dụng rất đặc biệt](http://mezamart.com/cong-dung-tuyet-voi-cua-nam-linh-chi-voi-suc-khoe/a1332144.html), có thể chữa trị bệnh béo phì hiệu quả.
Nếu quý khách hàng có nhu cầu xin liên hệ với Mezamart:
- Hotline:
- Địa chỉ: 20 - 22 đường 47, Phường 4, Q.4, Tp. HCM
*Sức khỏe của bạn là động lực của chúng tôi*
## Bình luận của bạn

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Server: nginx

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Connection: close

Vary: Accept-Encoding

Cache-Control: private

X-Page: article

Set-Cookie: _orig_referrer=; expires=Fri, 04-May-2018 19:44:51 GMT; path=/; HttpOnly

X-Cache: hit, server

P3P: CP="NOI DSP COR NID ADMa OPTa OUR NOR"

X-Content-Type-Options: nosniff

X-XSS-Protection: 1; mode=block


text:
Theo các chuyên gia da liễu, làn da đẹp trước tiên phải là một làn da khỏe, sáng bóng và không mắc các bệnh ngoài da. Nhưng trong môi trường ô nhiễm như hiện nay, liệu bạn có thể có được một làn da đẹp như mong muốn? Để có được làn da đẹp, bước quan trọng nhất chính là làm sạch. Muachung giới thiệu tới bạn Sữa tắm Hàn Quốc giúp nhẹ nhàng lấy đi những bụi bẩn, mang lại cho bạn làm da sáng tự nhiên.
Tắm là khoảng thời gian thư giãn nhẹ nhàng sau cả 1 ngày dài (Hình minh họa)
Sữa tắm Hàn Quốc giúp nhẹ nhàng lấy đi những bụi bẩn và tế bào chết trên da, loại bỏ lớp da sần sùi, sạm màu do tác động của môi trường và thời gian.
Bộ sản phẩm gồm: 1 chai sữa tắm 500ml và 1 túi sữa tắm 250ml cùng hương.
Sản phẩm giúp tạo độ ẩm và cung cấp dưỡng chất cho da, giúp da mịn màng, tươi sáng tự nhiên.
Mùi hương ngũ cốc hoặc hoa hồng tự nhiên, ngọt ngào đánh thức cảm xúc, mang lại cảm giác dễ chịu, tươi mới.
Sản phẩm đóng trong hộp lịch sự, thích hợp làm quà tặng dịp 20/10, 20/11.
Hướng dẫn sử dụng:
-Dùng sản phẩm với vòi tắm hoa sen:
Cho một lượng nhỏ sữa tắm ra bông tắm. Làm ướt bông tắm để tạo bọt rồi nhẹ nhàng lau và mát-xa nhẹ khắp người từ 5-10 phút. Tráng lại nước sạch sau khi tắm xong.
- Dùng sản phẩm với bồn tắm:
Cho 7-10 lần ấn sữa tắm vào bồn. Dùng nước trong bồn là nước nóng 37-38 độ. Phun nước vòi sen vào nơi thả sữa tắm. Khoảng 10-15 phút sẽ có đủ bọt để tắm.
Đặt mua ngay bạn nhé! (Hình minh họa)

markdown:
Theo các chuyên gia da liễu, làn da đẹp trước tiên phải là một làn da khỏe, sáng bóng và không mắc các bệnh ngoài da. Nhưng trong môi trường ô nhiễm như hiện nay, liệu bạn có thể có được một làn da đẹp như mong muốn? Để có được làn da đẹp, bước quan trọng nhất chính là làm sạch.
[Muachung](http://muachung.vn/) giới thiệu tới bạn Sữa tắm Hàn Quốc giúp nhẹ nhàng lấy đi những bụi bẩn, mang lại cho bạn làm da sáng tự nhiên.
Tắm là khoảng thời gian thư giãn nhẹ nhàng sau cả 1 ngày dài (Hình minh họa)
Sữa tắm Hàn Quốc giúp nhẹ nhàng lấy đi những bụi bẩn và tế bào chết trên da, loại bỏ lớp da sần sùi, sạm màu do tác động của môi trường và thời gian.
Bộ sản phẩm gồm: 1 chai sữa tắm 500ml và 1 túi sữa tắm 250ml cùng hương.
Sản phẩm giúp tạo độ ẩm và cung cấp dưỡng chất cho da, giúp da mịn màng, tươi sáng tự nhiên.
Mùi hương ngũ cốc hoặc hoa hồng tự nhiên, ngọt ngào đánh thức cảm xúc, mang lại cảm giác dễ chịu, tươi mới.
Sản phẩm đóng trong hộp lịch sự, thích hợp làm quà tặng dịp 20/10, 20/11.
**Hướng dẫn sử dụng:**
-Dùng sản phẩm với vòi tắm hoa sen:
Cho một lượng nhỏ sữa tắm ra bông tắm. Làm ướt bông tắm để tạo bọt rồi nhẹ nhàng lau và mát-xa nhẹ khắp người từ 5-10 phút. Tráng lại nước sạch sau khi tắm xong.
- Dùng sản phẩm với bồn tắm:
Cho 7-10 lần ấn sữa tắm vào bồn. Dùng nước trong bồn là nước nóng 37-38 độ. Phun nước vòi sen vào nơi thả sữa tắm. Khoảng 10-15 phút sẽ có đủ bọt để tắm.
Đặt mua ngay bạn nhé! (Hình minh họa)

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Set-Cookie: muachung_lCate=16; expires=Fri, 19-Apr-2019 19:33:50 GMT; Max-Age=31536000; path=/; domain=.muachung.vn

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache

Server: Zamba VCCorp

X-Frame-Options: SAMEORIGIN


text:
HAI DÒNG NHẬT KÝ
Em bảo tôi: ghi dòng Nhật ký cuối cùng,
Nghe, bỗng thấy buồn, đôi mắt rưng!
Bao năm, Em, Tôi, cùng chung lớp,
Chưa lần gặp nào, lòng thấy buâng khuâng.
Sau đó, cách xa hai phương trời!
Em vào đại học, Tôi viễn khơi.
Quân trường nhọc nhằn, thân đời lính,
Thỉnh thoảng gặp nhau: “tiệc vui” mời.
Lâu lâu... có thơ tới chiến trường,
Nàng buồn lắm cảnh, mối tơ vương.
Mẹ Nàng khuyên bảo: lo gia thất,
Nấn ná, đành nghe lịnh Huyên Đường.
Không duyên “cầm sắt”, vẫn duyên “cầm kỳ”,
Tan rồi giấc mộng, hai lối đi!
Hải hồ, Tôi mãi đời quân ngũ,
Khép kín, Nàng buồn, bước vu quy.
Hiền thê, trọn đạo với chồng,
Mừng Nàng gặp được bến trong.
Mỗi năm một lần họp bạn cũ,
Không thấy Nàng về, Tôi vẫn mong.
Có người kể lại: Nàng đi xa,
Chắc giờ đã quên đất Biên Hòa.
Miền Tây ấm êm đời sông nước,
Quên hết bạn bè, xa mãi xa.
Sau 30 ấy, “Tù”, đất Bắc đi!
Bóng tối đời Tôi, có sá gì.
Thời thế, thế thời, cam chịu vậy,
Non nước tan rồi, hận chia ly!
Nàng cùng gia đình vượt biển khơi,
Bước lưu vong đang thiết tha mời.
Đất hứa an lành, cuộc sống mới,
Đã hết rồi, bao ước vọng mong manh.
Mãn tù, HO, tôi cũng đi,
Mất hết, thân đơn, còn những gì?
Hết nửa đời, xóa bài, làm lại,
Mọi chuyện rồi qua, tiếc mà chi!
Hôm qua, người bạn nhắn tin:
Nàng vào nhà thương có một mình!
Chồng Nàng đã đi mùa thu trước,
Tôi nghe lòng buồn, đôi mắt rưng!
Dẫu gì, tôi cũng sang thăm viếng Nàng,
Ghi lời sau cùng: tiếng thở than!
Với Nàng: ĐÃ HAI DÒNG NHẬT KÝ,
Lần nầy xót xa, lần trước ngỡ ngàng.
Lâm Văn Bảnh MN(Tặng bạn Th. và những ai đồng cảnh ngộ)

markdown:
**HAI DÒNG NHẬT KÝ**
Em bảo tôi: ghi dòng Nhật ký cuối cùng,
Nghe, bỗng thấy buồn, đôi mắt rưng!
Bao năm, Em, Tôi, cùng chung lớp,
Chưa lần gặp nào, lòng thấy buâng khuâng.
Sau đó, cách xa hai phương trời!
Em vào đại học, Tôi viễn khơi.
Quân trường nhọc nhằn, thân đời lính,
Thỉnh thoảng gặp nhau: “tiệc vui” mời.
Lâu lâu... có thơ tới chiến trường,
Nàng buồn lắm cảnh, mối tơ vương.
Mẹ Nàng khuyên bảo: lo gia thất,
Nấn ná, đành nghe lịnh Huyên Đường.
Không duyên “cầm sắt”, vẫn duyên “cầm kỳ”,
Tan rồi giấc mộng, hai lối đi!
Hải hồ, Tôi mãi đời quân ngũ,
Khép kín, Nàng buồn, bước vu quy.
Hiền thê, trọn đạo với chồng,
Mừng Nàng gặp được bến trong.
Mỗi năm một lần họp bạn cũ,
Không thấy Nàng về, Tôi vẫn mong.
Có người kể lại: Nàng đi xa,
Chắc giờ đã quên đất Biên Hòa.
Miền Tây ấm êm đời sông nước,
Quên hết bạn bè, xa mãi xa.
Sau 30 ấy, “Tù”, đất Bắc đi!
Bóng tối đời Tôi, có sá gì.
Thời thế, thế thời, cam chịu vậy,
Non nước tan rồi, hận chia ly!
Nàng cùng gia đình vượt biển khơi,
Bước lưu vong đang thiết tha mời.
Đất hứa an lành, cuộc sống mới,
Đã hết rồi, bao ước vọng mong manh.
Mãn tù, HO, tôi cũng đi,
Mất hết, thân đơn, còn những gì?
Hết nửa đời, xóa bài, làm lại,
Mọi chuyện rồi qua, tiếc mà chi!
Hôm qua, người bạn nhắn tin:
Nàng vào nhà thương có một mình!
Chồng Nàng đã đi mùa thu trước,
Tôi nghe lòng buồn, đôi mắt rưng!
Dẫu gì, tôi cũng sang thăm viếng Nàng,
Ghi lời sau cùng: tiếng thở than!
Với Nàng: ĐÃ HAI DÒNG NHẬT KÝ,
Lần nầy xót xa, lần trước ngỡ ngàng.
(Tặng bạn Th. và những ai đồng cảnh ngộ)
**Lâm Văn Bảnh MN**

Cache-Control: no-cache

Set-Cookie: fn.gzip=2;expires=Wed, 19 Apr 2028 18:53:24 GMT;path=/

Vary: Accept-Encoding,Cookie


text: Nhạc thư giãn dành cho người mất ngủ đảm bảo nghe xong là ngủ Th920 Clip Nhạc thư giãn không lời này mình làm với mong muốn giúp mọi người thiếu ngủ và mất tập trung làm việc tìm lại giấc ngủ ngon và có thể tập trung hiệu quả trong công việc. Tiếp tục đọc → Advertisements

markdown:
Clip Nhạc thư giãn không lời này mình làm với mong muốn giúp mọi người thiếu ngủ và mất tập trung làm việc tìm lại giấc ngủ ngon và có thể tập trung hiệu quả trong công việc.
Advertisements

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca


text:
Showing 1–12 of 27 results
Bàn giáo viên
Bàn ghế giáo viên
Bàn ghế giáo viên 2
Bàn ghế học sinh
bàn ghế học sinh
Bàn ghế học sinh
Bàn ghế liền có tựa
Bàn ghế liền không tựa
Bàn ghế mầm non
Bàn ghế mầm non 3
Bàn ghế mầm non 4
Bàn ghế mẫu giáo
Bàn ghế mẫu giáo 2
Tên tài khoản hoặc địa chỉ email *
Mật khẩu *
Ghi nhớ mật khẩu
Quên mật khẩu?

Server: Apache/2.2.34 (Unix) mod_ssl/2.2.34 OpenSSL/1.0.1e-fips mod_jk/1.2.37 mod_bwlimited/1.4

Vary: Accept-Encoding,User-Agent


text:
Đăng ngày: 29/12/2017
Đăng ngày: 30/11/2017
C15 Trần Điền - Định Công - Hoàng Mai - Tp Hà Nội.
Điện thoại: (024) 39.11.9999
244/31/31 Hiệp Thành 17 - Hiệp Thành - Q12 - Tp Hồ Chí Minh.
Điện thoại: (028) 38.86.8888
21 Trương Chí Cương - Hải Châu - Đà Nẵng.
39 Lê Thanh Nghị - Phạm Ngũ Lão - Tp Hải Dương.
Điện thoại: (0220) 3.86.86.86
/sodepami
@sodepami
#sodepami
Hỗ Trợ 24/7
Chat với AMI

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate


text:
Máy so màu quang phổ Hunterlab dùng để đo màu chất rắn và chất lỏng bằng phương pháp đo phản xạ.
– Kết cấu máy so màu colorFlex EZ: Máy đo màu 2 chùm tia dạng cổng trên hoặc cổng trước.
– Hệ quang hình: Góc chiếu 45o và góc quan sát 0o.
– Hệ quang phổ của ColorFlex EZ: Hệ quang hàn kín, đầu dò dãy 256 diode cảm quang, bộ tán sắc độ phân giải cao.
– Khoảng bước sóng: 400 – 700 nm.
– Độ phân giải đường phổ: <3 nm.
– Băng thông phổ : <12 nm.
– Khoảng bước sóng báo cáo: 10 nm.
– Dải đo quang: 0 – 150%.
– Nguồn sáng: Đèn xenon dạng chớp (flash).
– Số lần chớp/ mỗi lần đo: 01 lần.
– Tuổi thọ đèn: > 1.000.000 lần chớp.
– Thời gian đo: Khởi động đo ≤ 1 s; Xuất dữ liệu: 2 s.
– Thời gian nghỉ tối thiểu giữa 2 lần đo: 3 s.
– Điều kiện môi trường làm việc: 10o – 40 oC, độ ẩm 10% – 90% không ngưng tụ.
– Điều kiện môi trường bảo quản máy: -20o – 65 oC, độ ẩm 10% – 90% không ngưng tụ.
– Kích thước: 36 x 13 x 16 cm.
– Màn hình hiển thị LCD màu: 7.1 x 5.4 cm, có hỗ trợ đèn nền.
– Nguồn điện sử dụng: 100 – 220.V, 47 – 63 Hz.
1. Máy chính (máy so màu ColorFlex EZ).
2. Bộ chuẩn của máy.
3. Gạch BCR – 400.
4. Chén đựng mẫu thủy tinh.
5. Cốc mẫu bằng bìa đục.
6. Cổng gắn cho cốc mẫu.
Ngoài ra, công ty chúng tôi còn cung cấp các sản phẩm máy so màu khác của nhiều hãng khác như 3NH, Nippon denshoku,… Xem thêm tại đây.
HÃY LIÊN HỆ VỚI CHÚNG TÔI ĐỂ ĐƯỢC TƯ VẤN, LỰA CHỌN SẢN PHẨM PHÙ HỢP VỚI GIÁ TỐT NHẤT:
NGUYỄN THỊ NGỌC HIỀN
Mobile: 01655 935 939
E-mail: ngochiencnsh1604@gmail.com
Skype: ngochien.ngochien3
……………………………………………………….
HIEN LONG TECHNOLOGY CORPORATION
B40 Kim Son Residential – Nguyen Huu Tho Street
Tan Phong Ward – District 7 – Ho Chi Minh City, Vietnam.
Tel: (84-8) 6262 2862 – Fax: (84-8) 62622860

markdown:
*Máy so màu quang phổ Hunterlab dùng để đo màu chất rắn và chất lỏng bằng phương pháp đo phản xạ.*
Colour Measurement Solutions, portable, bench-top, online, software
– Kết cấu máy so màu colorFlex EZ: Máy đo màu 2 chùm tia dạng cổng trên hoặc cổng trước.
– Hệ quang hình: Góc chiếu 45
o và góc quan sát 0 o.
– Hệ quang phổ của ColorFlex EZ: Hệ quang hàn kín, đầu dò dãy 256 diode cảm quang, bộ tán sắc độ phân giải cao.
– Khoảng bước sóng: 400 – 700 nm.
– Độ phân giải đường phổ: <3 nm.
– Băng thông phổ : <12 nm.
– Khoảng bước sóng báo cáo: 10 nm.
– Dải đo quang: 0 – 150%.
– Nguồn sáng: Đèn xenon dạng chớp (flash).
– Số lần chớp/ mỗi lần đo: 01 lần.
– Tuổi thọ đèn: > 1.000.000 lần chớp.
– Thời gian đo: Khởi động đo ≤ 1 s; Xuất dữ liệu: 2 s.
– Thời gian nghỉ tối thiểu giữa 2 lần đo: 3 s.
– Điều kiện môi trường làm việc: 10
o – 40 oC, độ ẩm 10% – 90% không ngưng tụ.
– Điều kiện môi trường bảo quản máy: -20
o – 65 oC, độ ẩm 10% – 90% không ngưng tụ.
– Kích thước: 36 x 13 x 16 cm.
– Màn hình hiển thị LCD màu: 7.1 x 5.4 cm, có hỗ trợ đèn nền.
– Nguồn điện sử dụng: 100 – 220.V, 47 – 63 Hz.
1.
2. Bộ chuẩn của máy.
3. Gạch BCR – 400.
4. Chén đựng mẫu thủy tinh.
5. Cốc mẫu bằng bìa đục.
6. Cổng gắn cho cốc mẫu.
*Ngoài ra, công ty chúng tôi còn cung cấp các sản phẩm máy so màu khác của nhiều hãng khác như 3NH, Nippon denshoku,… Xem thêm tại đây.* *HÃY LIÊN HỆ VỚI CHÚNG TÔI ĐỂ ĐƯỢC TƯ VẤN, LỰA CHỌN SẢN PHẨM PHÙ HỢP VỚI GIÁ TỐT NHẤT:* **NGUYỄN THỊ NGỌC HIỀN
Mobile: 01655 935 939 **
HIEN LONG TECHNOLOGY CORPORATION
B40 Kim Son Residential – Nguyen Huu Tho Street
Tan Phong Ward – District 7 – Ho Chi Minh City, Vietnam.
Tel: (84-8) 6262 2862 – Fax: (84-8) 62622860

Server: LiteSpeed

Accept-Ranges: bytes


text:
Mỹ quan ngại về bản án của Phương Uyên và Nguyên Kha
Bấm vào đây để nghe bài tường thuật: Tải
Hai sinh viên Nguyễn Phương Uyên và Đinh Nguyên KhaHoa Kỳ bày tỏ quan ngại về các bản án tù Việt Nam vừa tuyên phạt hai nhà hoạt động trẻ vì các hoạt động chống Trung Quốc, kêu gọi tự do-dân chủ, và phản đối chế độ cai trị độc tài.
Hai sinh viên Nguyễn Phương Uyên và Đinh Nguyên Kha bị tuyên án lần lượt là 6 và 8 năm tù giam hôm 16/5 tại Long An về tội danh “tuyên truyền chống nhà nước”.
Việt Nam nói Uyên và Kha xuyên tạc chính sách của đảng và nhà nước về vấn đề tôn giáo, đất đai, biên giới-chủ quyền, và kích động dân chúng chống lại đảng và nhà nước.
Tuyên bố đăng trên website của Đại sứ quán Mỹ tại Việt Nam hôm 17/5 nêu rõ các bản án này là một phần trong xu hướng đáng quan ngại của nhà chức trách Việt Nam dùng các tội danh trong luật về an ninh quốc gia để bỏ tù những người chỉ trích chính phủ chỉ vì họ bày tỏ quan điểm chính trị một cách ôn hoà.
Hoa Kỳ nhấn mạnh những việc làm của Hà Nội trái với quyền tự do ngôn luận và trái với các nghĩa vụ của Việt Nam trong khuôn khổ Công ước Quốc tế về Các quyền Dân sự và Chính trị cũng như các cam kết thể hiện trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền.
Hoa Kỳ kêu gọi chính phủ Việt Nam trả tự do cho những tù nhân lương tâm như Uyên và Kha và cho phép tất cả người dân Việt Nam được bày tỏ quan điểm chính trị của họ một cách ôn hoà.
Trước đó, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền quốc tế Human Rights Watch nói bản án Hà Nội trừng phạt Uyên và Kha, những người thực thi quyền tự do ngôn luận, “thật sự gây căm phẫn”.
Ông Phil Robertson, Phó Giám đốc Phó giám đốc phụ trách khu vực Châu Á thuộc Human Rights Watch:
“Bản án này cho thấy sự phá sản của thành tích nhân quyền Hà Nội. Trong khi nhà cầm quyền Việt Nam nói họ hành xử theo luật pháp và tôn trọng nhân quyền thì các bản án này chứng tỏ họ chỉ hành xử theo quyền lợi của đảng cộng sản cầm quyền, bất chấp quyền căn bản của con người bị chà đạp.”
Human Rights Watch cho biết sẽ tiếp tục nêu các bản án này ra trước công luận quốc tế để đánh động sự quan tâm hơn nữa của thế giới về tình hình nhân quyền Việt Nam và có hành động thích ứng giữa lúc Hà Nội đang nỗ lực tìm một ghế trong Hội đồng Nhân quyền Liên hiệp quốc.
Phản hồi về bản án dành cho Uyên và Kha và phản ứng của công luận trước cách hành xử của nhà cầm quyền Việt Nam, anh trai của Đinh Nguyên Kha, ông Đinh Nhật Uy nói với VOA Việt ngữ:
“Gia đình cực lực lên án, phản đối bản án cực kỳ vô lý và quá nặng nề đối với hai sinh viên Đinh Nguyên Kha và Nguyễn Phương Uyên. Những sự phản hồi của đồng bào trong và ngoài nước và các cơ quan đại diện như đại sứ quán của Mỹ tại Việt Nam lên án về các bản án sai trái càng cho thấy những việc xử đó càng làm tăng thêm sự căm phẫn của người dân nếu chính quyền cứ tiếp tục xử án vô lý như vậy.”
Người nhà và luật sư của Uyên và Kha cho biết trong lời phản biện tại tòa, hai thanh niên này nói không có mục đích chống nhà nước CHXHCN Việt Nam và khẳng định họ là những người trẻ yêu nước, phẫn uất trước các chính sách của đảng cộng sản Việt Nam và hành động xâm lược của Bắc Kinh ở Biển Đông.
Anh trai của Nguyên Kha cho biết:
“Tại phiên tòa hôm qua, Kha rất chững chạc và rất vững tâm với quan điểm của mình. Kha nói Kha không hề chống phá, nói xấu, hay chống lại dân tộc, đất nước Việt Nam, cho nên Kha không phạm tội ‘tuyên truyền chống phá nhà nước Việt Nam’. Kha chỉ trước tiên là chống Trung Quốc, thứ hai là chống đảng cộng sản. Kha nói trong luật không ghi chống đảng cộng sản là có tội. Bởi vì thế, Kha nói là Kha không có tội. Kha và Uyên tại tòa dõng dạc nói theo suy nghĩ của bản thân mình. Tôi thấy hoàn toàn khác biệt với các đoạn video trước đó mà đài truyền hình của nhà nước Việt Nam đã đăng tải.”
Uyên và Kha bị cáo buộc treo biểu ngữ và rải truyền đơn chống đảng cộng sản Việt Nam và chống Trung Quốc xâm lược.
Đại diện pháp lý của Phương Uyên, luật sư Nguyễn Thanh Lương, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Bến Tre, cho rằng truy tố Uyên và Kha theo điều 88 “tuyên truyền chống nhà nước” vì các hoạt động bị cáo buộc là “phỉ báng đảng cộng sản” và chống Trung Quốc là không thể chấp nhận.
Mẹ Phương Uyên cho biết tại tòa, Uyên khai nhận cô dùng máu viết hai biểu ngữ “Tàu khựa cút khỏi Biển Đông” và “Đi chết đi đảng cộng sản” khi sự căm phẫn Trung Quốc xâm chiếm Việt Nam lên đến tột cùng.
Bà Nguyễn Thị Nhung, mẹ Phương Uyên:
“Lời cuối cùng Uyên nói: ‘Tôi là một sinh viên, là đại diện cho tầng lớp trí thức, sức mạnh của đất nước, tôi mong muốn phiên tòa hôm nay xét xử công bằng để tôi sớm được trở về với cộng đồng, tiếp tục cống hiến cho đất nước và thể hiện lòng yêu nước.’ Uyên chỉ nói vậy thôi chứ không xin xỏ gì hết. Và cháu đã nói lên tất cả những uẩn khúc trong vụ án và thể hiện lòng yêu nước. Phiên tòa hôm nay, bản án hôm nay rõ ràng là bản án dành cho người yêu nước. Trước tòa, Uyên nói dõng dạc: ‘Tôi yêu nước, tôi thể hiện lòng yêu nước. Tôi không ngờ tôi bị bỏ tù vì thể hiện lòng yêu nước.’ Gia đình rất lấy làm vinh dự, vinh hạnh về những việc con mình đã làm.”
Tội “tuyên truyền chống nhà nước” theo điều 88 Bộ Luật Hình Sự có hình phạt tối đa lên tới 20 năm tù giam. Giới bảo vệ nhân quyền nói tội này thường được dùng để đối phó với những người có quan điểm bất đồng với nhà nước tại quốc gia độc tài do một đảng cộng sản cai trị ở Việt Nam. Đảng cộng sản Việt Nam cấm mọi tranh luận về chính trị.
Hàng chục nhà hoạt động đã bị tống giam kể từ cuối năm 2009 khi Việt Nam khởi sự chiến dịch mới trấn áp quyền tự do ngôn luận.
Chỉ trong năm nay, ít nhất 38 nhà hoạt động mà nhiều người trong số này là các blogger, các nhà báo tự do, đã bị kết án vì các hoạt động bị cho là “chống nhà nước” theo các điều luật mơ hồ về an ninh quốc gia như 79 “âm mưu lật đổ chính quyền” hay 88 “tuyên truyền chống phá nhà nước”
Tin liên hệ
- Việt Nam tuyên án nặng 2 sinh viên chống Trung Quốc
- Biện minh của VN về việc bỏ tù 17 nhà hoạt động Công giáo bị bác bỏ
- RSF: VN không thể đi ngược tiêu chuẩn quốc tế về Tự do Báo chí
- Kỷ niệm Ngày Nhân quyền Việt Nam tại Trụ sở Quốc hội Mỹ
- Blogger P.M.Hoàng: VN quằn quại trước sự đe dọa và thiếu tự do báo chí
- Công an trấn dẹp buổi Dã ngoại Nhân quyền, đánh đập người tham gia
Hình ảnh/Video
Bình luận mới nhất

markdown:
[Trang chủ](https://tudo4vn.wordpress.com/)> [Chính Trị](https://tudo4vn.wordpress.com/category/chinh-tr%e1%bb%8b-xa-h%e1%bb%99i/chinh-tr%e1%bb%8b/), [Chính Trị-Xã Hội](https://tudo4vn.wordpress.com/category/chinh-tr%e1%bb%8b-xa-h%e1%bb%99i/), [Xã Hội](https://tudo4vn.wordpress.com/category/chinh-tr%e1%bb%8b-xa-h%e1%bb%99i/xa-h%e1%bb%99i-chinh-tr%e1%bb%8b-xa-h%e1%bb%99i/)> Mỹ quan ngại về bản án của Phương Uyên và Nguyên Kha
## Mỹ quan ngại về bản án của Phương Uyên và Nguyên Kha
[Bạn nghĩ gì về bài viết này?](#respond) [Go to comments](#comments) [Trà Mi-VOA](http://www.voatiengviet.com/author/10019.html), 17.05.2013
##### Bấm vào đây để nghe bài tường thuật:
[Tải](http://realaudio.rferl.org/voa/VIET/manual/2013/05/17/72c791e2-7a67-4ef9-b4cd-718d1e75b313.mp3)
Hai sinh viên Nguyễn Phương Uyên và Đinh Nguyên KhaHoa Kỳ bày tỏ quan ngại về các bản án tù Việt Nam vừa tuyên phạt hai nhà hoạt động trẻ vì các hoạt động chống Trung Quốc, kêu gọi tự do-dân chủ, và phản đối chế độ cai trị độc tài.
Hai sinh viên Nguyễn Phương Uyên và Đinh Nguyên Kha bị tuyên án lần lượt là 6 và 8 năm tù giam hôm 16/5 tại Long An về tội danh “tuyên truyền chống nhà nước”.
Việt Nam nói Uyên và Kha xuyên tạc chính sách của đảng và nhà nước về vấn đề tôn giáo, đất đai, biên giới-chủ quyền, và kích động dân chúng chống lại đảng và nhà nước.
Tuyên bố đăng trên website của Đại sứ quán Mỹ tại Việt Nam hôm 17/5 nêu rõ các bản án này là một phần trong xu hướng đáng quan ngại của nhà chức trách Việt Nam dùng các tội danh trong luật về an ninh quốc gia để bỏ tù những người chỉ trích chính phủ chỉ vì họ bày tỏ quan điểm chính trị một cách ôn hoà.
Hoa Kỳ nhấn mạnh những việc làm của Hà Nội trái với quyền tự do ngôn luận và trái với các nghĩa vụ của Việt Nam trong khuôn khổ Công ước Quốc tế về Các quyền Dân sự và Chính trị cũng như các cam kết thể hiện trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền.
Hoa Kỳ kêu gọi chính phủ Việt Nam trả tự do cho những tù nhân lương tâm như Uyên và Kha và cho phép tất cả người dân Việt Nam được bày tỏ quan điểm chính trị của họ một cách ôn hoà.
Trước đó, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền quốc tế Human Rights Watch nói bản án Hà Nội trừng phạt Uyên và Kha, những người thực thi quyền tự do ngôn luận, “thật sự gây căm phẫn”.
![ Ông Phil Robertson, Phó giám đốc phụ trách khu vực Châu Á thuộc Human Rights Watch](https://i1.wp.com/gdb.voanews.com/47A72F1F-95AF-42E8-B49B-72923A78302A_w268_r1.jpg)
Ông Phil Robertson, Phó Giám đốc Phó giám đốc phụ trách khu vực Châu Á thuộc Human Rights Watch:
*“Bản án này cho thấy sự phá sản của thành tích nhân quyền Hà Nội. Trong khi nhà cầm quyền Việt Nam nói họ hành xử theo luật pháp và tôn trọng nhân quyền thì các bản án này chứng tỏ họ chỉ hành xử theo quyền lợi của đảng cộng sản cầm quyền, bất chấp quyền căn bản của con người bị chà đạp.”*
Human Rights Watch cho biết sẽ tiếp tục nêu các bản án này ra trước công luận quốc tế để đánh động sự quan tâm hơn nữa của thế giới về tình hình nhân quyền Việt Nam và có hành động thích ứng giữa lúc Hà Nội đang nỗ lực tìm một ghế trong Hội đồng Nhân quyền Liên hiệp quốc.
*Bản án này cho thấy sự phá sản của thành tích nhân quyền Hà Nội. Trong khi nhà cầm quyền Việt Nam nói họ hành xử theo luật pháp và tôn trọng nhân quyền thì các bản án này chứng tỏ họ chỉ hành xử theo quyền lợi của đảng cộng sản cầm quyền, bất chấp quyền căn bản của con người bị chà đạp*
Phản hồi về bản án dành cho Uyên và Kha và phản ứng của công luận trước cách hành xử của nhà cầm quyền Việt Nam, anh trai của Đinh Nguyên Kha, ông Đinh Nhật Uy nói với VOA Việt ngữ:
*“Gia đình cực lực lên án, phản đối bản án cực kỳ vô lý và quá nặng nề đối với hai sinh viên Đinh Nguyên Kha và Nguyễn Phương Uyên. Những sự phản hồi của đồng bào trong và ngoài nước và các cơ quan đại diện như đại sứ quán của Mỹ tại Việt Nam lên án về các bản án sai trái càng cho thấy những việc xử đó càng làm tăng thêm sự căm phẫn của người dân nếu chính quyền cứ tiếp tục xử án vô lý như vậy.”*
Người nhà và luật sư của Uyên và Kha cho biết trong lời phản biện tại tòa, hai thanh niên này nói không có mục đích chống nhà nước CHXHCN Việt Nam và khẳng định họ là những người trẻ yêu nước, phẫn uất trước các chính sách của đảng cộng sản Việt Nam và hành động xâm lược của Bắc Kinh ở Biển Đông.
Anh trai của Nguyên Kha cho biết:
“
*Tại phiên tòa hôm qua, Kha rất chững chạc và rất vững tâm với quan điểm của mình. Kha nói Kha không hề chống phá, nói xấu, hay chống lại dân tộc, đất nước Việt Nam, cho nên Kha không phạm tội ‘tuyên truyền chống phá nhà nước Việt Nam’. Kha chỉ trước tiên là chống Trung Quốc, thứ hai là chống đảng cộng sản. Kha nói trong luật không ghi chống đảng cộng sản là có tội. Bởi vì thế, Kha nói là Kha không có tội. Kha và Uyên tại tòa dõng dạc nói theo suy nghĩ của bản thân mình. Tôi thấy hoàn toàn khác biệt với các đoạn video trước đó mà đài truyền hình của nhà nước Việt Nam đã đăng tải.”*
Uyên và Kha bị cáo buộc treo biểu ngữ và rải truyền đơn chống đảng cộng sản Việt Nam và chống Trung Quốc xâm lược.
![ Luật sư Nguyễn Thanh Lương diện pháp lý của Phương Uyên](https://i2.wp.com/gdb.voanews.com/02683670-A265-48B6-AEAE-36616848C11E_w268_r1.jpg)
Đại diện pháp lý của Phương Uyên, luật sư Nguyễn Thanh Lương, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Bến Tre, cho rằng truy tố Uyên và Kha theo điều 88
*“tuyên truyền chống nhà nước” *vì các hoạt động bị cáo buộc là *“phỉ báng đảng cộng sản”* và chống Trung Quốc là không thể chấp nhận.
Mẹ Phương Uyên cho biết tại tòa, Uyên khai nhận cô dùng máu viết hai biểu ngữ
*“Tàu khựa cút khỏi Biển Đông”* và *“Đi chết đi đảng cộng sản”* khi sự căm phẫn Trung Quốc xâm chiếm Việt Nam lên đến tột cùng.
Bà Nguyễn Thị Nhung, mẹ Phương Uyên:
*“Lời cuối cùng Uyên nói: ‘Tôi là một sinh viên, là đại diện cho tầng lớp trí thức, sức mạnh của đất nước, tôi mong muốn phiên tòa hôm nay xét xử công bằng để tôi sớm được trở về với cộng đồng, tiếp tục cống hiến cho đất nước và thể hiện lòng yêu nước.’ Uyên chỉ nói vậy thôi chứ không xin xỏ gì hết. Và cháu đã nói lên tất cả những uẩn khúc trong vụ án và thể hiện lòng yêu nước. Phiên tòa hôm nay, bản án hôm nay rõ ràng là bản án dành cho người yêu nước. Trước tòa, Uyên nói dõng dạc: ‘Tôi yêu nước, tôi thể hiện lòng yêu nước. Tôi không ngờ tôi bị bỏ tù vì thể hiện lòng yêu nước.’ Gia đình rất lấy làm vinh dự, vinh hạnh về những việc con mình đã làm.”*
Tội
*“tuyên truyền chống nhà nước*” theo điều 88 Bộ Luật Hình Sự có hình phạt tối đa lên tới 20 năm tù giam. Giới bảo vệ nhân quyền nói tội này thường được dùng để đối phó với những người có quan điểm bất đồng với nhà nước tại quốc gia độc tài do một đảng cộng sản cai trị ở Việt Nam. Đảng cộng sản Việt Nam cấm mọi tranh luận về chính trị.
Hàng chục nhà hoạt động đã bị tống giam kể từ cuối năm 2009 khi Việt Nam khởi sự chiến dịch mới trấn áp quyền tự do ngôn luận.
Chỉ trong năm nay, ít nhất 38 nhà hoạt động mà nhiều người trong số này là các blogger, các nhà báo tự do, đã bị kết án vì các hoạt động bị cho là
*“chống nhà nước”* theo các điều luật mơ hồ về an ninh quốc gia như 79 “ *âm mưu lật đổ chính quyền”* hay 88 *“tuyên truyền chống phá nhà nước”*
Tin liên hệ
Việt Nam tuyên án nặng 2 sinh viên chống Trung Quốc
[Biện minh của VN về việc bỏ tù 17 nhà hoạt động Công giáo bị bác bỏ](http://www.voatiengviet.com/content/bien-minh-cua-vn-ve-viec-bo-tu-17-nha-hoat-dong-bi-bac/1658415.html)
RSF: VN không thể đi ngược tiêu chuẩn quốc tế về Tự do Báo chí
Kỷ niệm Ngày Nhân quyền Việt Nam tại Trụ sở Quốc hội Mỹ
Blogger P.M.Hoàng: VN quằn quại trước sự đe dọa và thiếu tự do báo chí
[Công an trấn dẹp buổi Dã ngoại Nhân quyền, đánh đập người tham gia](http://www.voatiengviet.com/content/cong-an-tran-dep-buoi-da-ngoai-nhan-quyen-danh-dap-nguoi-tham-gia/1655367.html)
Hình ảnh/Video
[Chính Trị](https://tudo4vn.wordpress.com/category/chinh-tr%e1%bb%8b-xa-h%e1%bb%99i/chinh-tr%e1%bb%8b/), [Chính Trị-Xã Hội](https://tudo4vn.wordpress.com/category/chinh-tr%e1%bb%8b-xa-h%e1%bb%99i/), [Xã Hội](https://tudo4vn.wordpress.com/category/chinh-tr%e1%bb%8b-xa-h%e1%bb%99i/xa-h%e1%bb%99i-chinh-tr%e1%bb%8b-xa-h%e1%bb%99i/) [CSVN](https://tudo4vn.wordpress.com/tag/csvn/), [Nhân Quyền](https://tudo4vn.wordpress.com/tag/nhan-quyen/), [Xã Hội Viêt Nam](https://tudo4vn.wordpress.com/tag/xa-hoi-viet-nam/)
## Bình luận mới nhất

X-ac: 5.dca _dca


text:
Các khách sạn ở Đảo Little Tobago
Tìm khách sạn tại Đảo Little Tobago
Tích lũy 10 đêm, nhận 1 đêm thưởng
Và nhớ tìm Giá Bí mật tại một số khách sạn
Tích lũy 10 đêm, nhận 1 đêm thưởng
Và nhớ tìm Giá Bí mật tại một số khách sạn
Đăng ký nhận thông tin khuyến mãi mới nhất của chúng tôi
Tải app và đặt phòng mọi lúc, mọi nơi
Tham gia ngay! Tích lũy 10 đêm, nhận 1 đêm miễn phí*
© 2018 Hotels.com, L.P. Mọi quyền được bảo lưu.
Hotels.com và logo Hotels.com là thương hiệu hoặc thương hiệu đã đăng ký bảo hộ của Hotels.com, LP tại Mỹ và/hoặc các quốc gia khác. Mọi thương hiệu khác thuộc quyền sở hữu của các chủ sở hữu tương ứng.

markdown:
# Các khách sạn ở Đảo Little Tobago
## Tìm khách sạn tại Đảo Little Tobago
![ Hotels.com™ Rewards](https://a.cdn-hotels.com/da/assets/s/63.0.8485/images/brands/hcomrosso/hcomrewards/logos/rewards-logo-white-no-moon-vi_VN.png)
Tích lũy 10 đêm, nhận 1 đêm thưởng
Và nhớ tìm Giá Bí mật tại một số khách sạn
Tích lũy 10 đêm, nhận 1 đêm thưởng
Và nhớ tìm Giá Bí mật tại một số khách sạn
Đăng ký nhận thông tin khuyến mãi mới nhất của chúng tôi
Tải app và đặt phòng mọi lúc, mọi nơi
Tham gia ngay! Tích lũy 10 đêm, nhận 1 đêm miễn phí*
© 2018 Hotels.com, L.P. Mọi quyền được bảo lưu.
Hotels.com và logo Hotels.com là thương hiệu hoặc thương hiệu đã đăng ký bảo hộ của Hotels.com, LP tại Mỹ và/hoặc các quốc gia khác. Mọi thương hiệu khác thuộc quyền sở hữu của các chủ sở hữu tương ứng.

Server: Application-Server

X-Hcom-Rendered-With: release

Set-Cookie: bm_sz=A8F130B808ED34CEF6A1509BE9AD012B~QAAQkBEcuMlSYNZiAQAAAolx31GBN+HpuOYKxCsTwz2RCvNNZ2h3+BhmYs2FBQdzIAJGEyUpAN62NSGnUzJZlmtO7h7fmM66uO2O7/PC/PVQXZ5wBH39ETvTMeu80oZuqAM/QCF2YYPtJiR+x39sFDfrvnnvoLRZ2G2y2vwNoulmiUrNgsrTAM3IPZRubCU=; Domain=.hotels.com; Path=/; Expires=Thu, 19 Apr 2018 23:46:22 GMT; Max-Age=14400; HttpOnly

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: max-age=0, no-cache, no-store

site_id_3: ssl-*.hotels.com - B

Content-Language: vi-VN


text:
Al Kooper
Al Kooper (tên khai sinh Alan Peter Kuperschmidt; ngày 5 tháng 2 năm 1944) là một nhạc sĩ người Mỹ, nhà sản xuất thu âm và nhạc công, nổi tiếng với việc thành lập nhóm Blood, Sweat & Tears (mặc dù ông không ở lại với nhóm đủ lâu để chia sẻ sự nổi tiếng của nhóm), cung góp mặt vào các buổi thu âm cho Bob Dylan khi Dylan bước sang giai đoạn nhạc điện tử vào năm 1965, và cũng kết thân với các nhạc công ghita như Mike Bloomfield và Stephen Stills để thu âm album Super Session. Ông đã có một sự nghiệp solo thành công từ đó, ông cũng viết nhạc phim, giảng dạy sáng tác âm nhạc. Ông tiếp tục biểu diễn trực tiếp cho đến ngày hôm nay.
Mục lục
Danh sách đĩa nhạc[sửa | sửa mã nguồn]
Solo[sửa | sửa mã nguồn]
- I Stand Alone (tháng 2 năm 1969)
- You Never Know Who Your Friends Are (tháng 10 năm 1969)
- Easy Does It (tháng 9 năm 1970)
- New York City (You're A Woman) (tháng 6 năm 1971)
- A Possible Projection of the Future / Childhood's End (tháng 4 năm 1972)
- Naked Songs (1973)
- Act Like Nothing's Wrong (tháng 1 năm 1977)
- Rekooperation (tháng 6 năm 1994)
- Soul of a Man (tháng 2 năm 1995)
- Rare and Well Done (tháng 9 năm 2001)
- Black Coffee (tháng 8 năm 2005)
- White Chocolate (2008)[1]
Hợp tác[sửa | sửa mã nguồn]
- Super Session (với Stephen Stills và Mike Bloomfield) (1968)
- The Live Adventures of Mike Bloomfield and Al Kooper (1968)
- Fillmore East: The Lost Concert Tapes 12/13/68 (với Mike Bloomfield, thu âm năm 1968, phát hành tháng 4 năm 2003)
- Kooper Session (với Shuggie Otis) (1969)
- Let it Bleed, The Rolling Stones album (1970), hợp xướng và cải biên nhạc trong ca khúc cuối cùng "You Can't Always Get What You Want".
- Championship Wrestling (vớiJeff "Skunk" Baxter) (1982)
- Johnnie B. Live (với Johnnie Johnson) (1997)
Tài liệu[sửa | sửa mã nguồn]
- Al's Big Deal/Unclaimed Freight/An Al Kooper Anthology (1975)
Cũng xuất hiện trong[sửa | sửa mã nguồn]
- Pronounced Leh-Nerd Skin-Nerd - Lynyrd Skynyrd (1973)
- Second Helpings - Lynyrd Skynyrd (1974)
- Nuthin' Fancy - Lynyrd Skynyrd (1975)
- He’s A Rebel: The Gene Pitney Story Retold (2002)
Nguồn[sửa | sửa mã nguồn]
- Mike Bloomfield - Me and Big Joe - Re/Search Publications, 1st edition December 1999, ISBN 188930705X ISBN 978-1889307053
- Michael Bloomfield' - If You Love These Blues: An Oral History Backbeat Books, 1st edition September 2000 - ISBN 978-0879306175 (with CD of uniussed music)
- Ken Brooks - The Adventures of Mike Bloomfield and Al Kooper with Paul Butterfield và David Clayton Thomas Agenda Ltd, February 1999, ISBN 1899882901 ISBN 978-1899882908
- Al Kooper - Backstage Passes: Rock 'N' Roll Life in the Sixties - Stein & Day Pub (1st edition February 1977) ISBN 0812821718 - ISBN 978-0812821710
- Al Kooper - Backstage Passes and Backstabbing Bastards: Memoirs of a Rock 'N' Roll Survivor Billboard Books (Updated Edition - September 1998) ISBN 0823082571 ISBN 978-0823082575
- Al Kooper - Backstage Passes and Backstabbing Bastards - Hal Leonard Corporation, new edition February 2008, ISBN 0879309229 ISBN 978-0879309220
- Ed Ward - Michael Bloomfield, The rise and fall of an American guitar hero, Cherry Lane Books (1983), ISBN 0895241579 ISBN 978-0895241573
Trích lời[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Strong, Martin C. (2000). The Great Rock Discography (ấn bản 5). Edinburgh: Mojo Books. tr. 543–544. ISBN 1-84195-017-3.
- ^ Tobler, John (1992). NME Rock 'N' Roll Years (ấn bản 1). London: Reed International Books Ltd. tr. 228. CN 5585.

markdown:
# Al Kooper
|Al Kooper|
|
|![]()
Al Kooper tại một cuộc phỏng vấn vào năm 2009
[Brooklyn](/wiki/Brooklyn), [New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Nhạc công](/wiki/Nh%E1%BA%A1c_c%C3%B4ng), [nhà sản xuất thu âm](/wiki/Nh%C3%A0_s%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t_thu_%C3%A2m), [nhạc sĩ](/wiki/Nh%E1%BA%A1c_s%C4%A9) [Nhạc cụ](/wiki/Nh%E1%BA%A1c_c%E1%BB%A5) [Guitar](/wiki/Ghi-ta), [organ](/wiki/Organ_(nh%E1%BA%A1c_c%E1%BB%A5)), [keyboards](/w/index.php?title=Keyboards&action=edit&redlink=1), [ca sĩ](/wiki/Ca_s%C4%A9), [bass](/wiki/Bass), [mandolin](/wiki/Mandolin), [trống](/wiki/Tr%E1%BB%91ng) [Mike Bloomfield](/w/index.php?title=Mike_Bloomfield&action=edit&redlink=1), [The Blues Project](/w/index.php?title=The_Blues_Project&action=edit&redlink=1), [Blood, Sweat & Tears](/wiki/Blood,_Sweat_%26_Tears), [Bob Dylan](/wiki/Bob_Dylan) **Al Kooper** (tên khai sinh **Alan Peter Kuperschmidt**; ngày 5 tháng 2 năm 1944) là một nhạc sĩ người [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), nhà sản xuất thu âm và [nhạc công](/wiki/Nh%E1%BA%A1c_c%C3%B4ng), nổi tiếng với việc thành lập nhóm [Blood, Sweat & Tears](/wiki/Blood,_Sweat_%26_Tears) (mặc dù ông không ở lại với nhóm đủ lâu để chia sẻ sự nổi tiếng của nhóm), cung góp mặt vào các buổi thu âm cho [Bob Dylan](/wiki/Bob_Dylan) khi Dylan bước sang giai đoạn nhạc điện tử vào năm 1965, và cũng kết thân với các nhạc công ghita như [Mike Bloomfield](/w/index.php?title=Mike_Bloomfield&action=edit&redlink=1) và [Stephen Stills](/w/index.php?title=Stephen_Stills&action=edit&redlink=1) để thu âm [album](/wiki/Album) *. Ông đã có một sự nghiệp solo thành công từ đó, ông cũng viết nhạc phim, giảng dạy sáng tác âm nhạc. Ông tiếp tục biểu diễn trực tiếp cho đến ngày hôm nay. Super Session*
## Mục lục
## Danh sách đĩa nhạc[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=1)]
### Solo[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=2)] *(tháng 2 năm 1969)* [I Stand Alone](/w/index.php?title=I_Stand_Alone&action=edit&redlink=1) *(tháng 10 năm 1969)* [You Never Know Who Your Friends Are](/w/index.php?title=You_Never_Know_Who_Your_Friends_Are&action=edit&redlink=1) *(tháng 9 năm 1970)* [Easy Does It](/w/index.php?title=Easy_Does_It_(Al_Kooper_album)&action=edit&redlink=1) *(tháng 6 năm 1971)* [New York City (You're A Woman)](/w/index.php?title=New_York_City_(You%27re_A_Woman)&action=edit&redlink=1) *(tháng 4 năm 1972)* [A Possible Projection of the Future / Childhood's End](/w/index.php?title=A_Possible_Projection_of_the_Future_/_Childhood%27s_End&action=edit&redlink=1) *(1973)* [Naked Songs](/w/index.php?title=Naked_Songs&action=edit&redlink=1) *(tháng 1 năm 1977)* [Act Like Nothing's Wrong](/w/index.php?title=Act_Like_Nothing%27s_Wrong&action=edit&redlink=1) *Rekooperation*(tháng 6 năm 1994) *Soul of a Man*(tháng 2 năm 1995) *Rare and Well Done*(tháng 9 năm 2001) *Black Coffee*(tháng 8 năm 2005) *White Chocolate*(2008) [[1]](#cite_note-The_Great_Rock_Discography-1)
### Hợp tác[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=3)] *(với* [Super Session](/w/index.php?title=Super_Session&action=edit&redlink=1) [Stephen Stills](/w/index.php?title=Stephen_Stills&action=edit&redlink=1)và [Mike Bloomfield](/w/index.php?title=Mike_Bloomfield&action=edit&redlink=1)) (1968) *(1968)* [The Live Adventures of Mike Bloomfield and Al Kooper](/w/index.php?title=The_Live_Adventures_of_Mike_Bloomfield_and_Al_Kooper&action=edit&redlink=1) *Fillmore East: The Lost Concert Tapes 12/13/68*(với [Mike Bloomfield](/w/index.php?title=Mike_Bloomfield&action=edit&redlink=1), thu âm năm 1968, phát hành tháng 4 năm 2003) *(với* [Kooper Session](/w/index.php?title=Kooper_Session&action=edit&redlink=1) [Shuggie Otis](/w/index.php?title=Shuggie_Otis&action=edit&redlink=1)) (1969) *,* [Let it Bleed](/w/index.php?title=Let_it_Bleed&action=edit&redlink=1) [The Rolling Stones](/wiki/The_Rolling_Stones)album (1970), hợp xướng và cải biên nhạc trong ca khúc cuối cùng "You Can't Always Get What You Want". *Championship Wrestling*(với [Jeff "Skunk" Baxter](/w/index.php?title=Jeff_%22Skunk%22_Baxter&action=edit&redlink=1)) (1982) *Johnnie B. Live*(với [Johnnie Johnson](/w/index.php?title=Johnnie_Johnson&action=edit&redlink=1)) (1997)
### Tài liệu[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=4)] *Al's Big Deal/Unclaimed Freight/An Al Kooper Anthology*(1975)
#### Cũng xuất hiện trong[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=5)] *Pronounced Leh-Nerd Skin-Nerd - Lynyrd Skynyrd*(1973) *Second Helpings - Lynyrd Skynyrd*(1974) *Nuthin' Fancy - Lynyrd Skynyrd*(1975) *He’s A Rebel: The Gene Pitney Story Retold*(2002)
#### Nguồn[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=6)] **Mike Bloomfield**- *Me and Big Joe*- Re/Search Publications, 1st edition December 1999, [ISBN 188930705X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/188930705X) [ISBN 978-1889307053](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781889307053) *Michael Bloomfield'*- **If You Love These Blues: An Oral History**Backbeat Books, 1st edition September 2000 - [ISBN 978-0879306175](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780879306175)(with CD of uniussed music) **Ken Brooks**- *The Adventures of*Agenda Ltd, February 1999, [Mike Bloomfield](/w/index.php?title=Mike_Bloomfield&action=edit&redlink=1)and Al Kooper with [Paul Butterfield](/w/index.php?title=Paul_Butterfield&action=edit&redlink=1)và [David Clayton Thomas](/w/index.php?title=David_Clayton_Thomas&action=edit&redlink=1) [ISBN 1899882901](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1899882901) [ISBN 978-1899882908](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781899882908) **Al Kooper**- *Backstage Passes: Rock 'N' Roll Life in the Sixties*- Stein & Day Pub (1st edition February 1977) [ISBN 0812821718](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812821718)- [ISBN 978-0812821710](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780812821710) **Al Kooper**- *Backstage Passes and Backstabbing Bastards: Memoirs of a Rock 'N' Roll Survivor*Billboard Books (Updated Edition - September 1998) [ISBN 0823082571](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0823082571) [ISBN 978-0823082575](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780823082575) **Al Kooper**- *Backstage Passes and Backstabbing Bastards*- Hal Leonard Corporation, new edition February 2008, [ISBN 0879309229](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0879309229) [ISBN 978-0879309220](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780879309220) **Ed Ward**- *, Cherry Lane Books (1983),* [Michael Bloomfield](/w/index.php?title=Mike_Bloomfield&action=edit&redlink=1), The rise and fall of an American guitar hero [ISBN 0895241579](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0895241579) [ISBN 978-0895241573](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780895241573)
## Trích lời[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=7)]
|“||Tôi thật hài lòng khi được ở Anh, tôi có thể chỉ ngồi và rót trà uống để vượt qua những cơn nguy kịch.||”|
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=8)] **Strong, Martin C. (2000).** [^](#cite_ref-The_Great_Rock_Discography_1-0) *The Great Rock Discography*(ấn bản 5). Edinburgh: Mojo Books. tr. 543–544. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-84195-017-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-84195-017-3). **Tobler, John (1992).** [^](#cite_ref-NME_Rock_'N'_Roll_Years_1_2-0) *NME Rock 'N' Roll Years*(ấn bản 1). London: Reed International Books Ltd. tr. 228. CN 5585.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Al_Kooper&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Al_Kooper&action=edit§ion=9)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.09:-77.65:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1068 miss, cp1068 miss

Via: 1.1 varnish (Varnish/5.1), 1.1 varnish (Varnish/5.1)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)

Content-Language: vi