text:
Với băn khoăn giản dị và xem ra có phần chính đáng, chúng tôi hy vọng và rất mong tất cả những ai quan tâm tới việc nâng cao khả năng tri nhận kho báu nhân loại sẽ cất lên tiếng nói tâm huyết và xây dựng cho nền dịch thuật đương đại hữu ích hơn. Những bài viết như vậy, chúng tôi xin phép được đăng tải trên chuyên đề: Dịch thuật Việt Nam thời @
Trong nhiều thập kỷ qua, các dịch giả đã chuyển tải một lượng kiến thức không nhỏ của nhân loại sang Việt ngữ, làm giàu thêm và mở rộng tầm nhận thức của người Việt trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực văn học nghệ thuật. Độc giả ham hiểu biết có nhiều khả năng lựa chọn hơn, có nhiều đối chứng hơn để tri nhận thế giới phức tạp và kỳ diệu của tâm hồn con người hay nói một cách lãng mạn nhưng không kém phần chính xác là: thâm nhập sâu hơn vào vương quốc cái đẹp, tiệm cận tới những phẩm tính xứng đáng với con người.
Tuy nhiên, công việc dịch thuật không phải bao giờ cũng đạt đích mặc dù cả người đọc lẫn người dịch đều tự biết và tự giới hạn bởi một hình ảnh có tính biểu trưng, phổ quát: bản dịch như mặt trái của tấm thảm thêu. Nghĩa là người đọc thông qua trạm trung chuyển là bản dịch phải hình dung ra bức tranh thêu là văn bản gốc.
Chính quá trình thẩm thấu tri thức như vậy đã làm nảy sinh ít nhất 2 vấn đề cần phải giải quyết: Quyền hạn và khả năng sáng tạo của dịch giả và quan trọng hơn là phẩm chất nghi ngờ độ chính xác của các văn bản dịch nơi người đọc.
Thái độ nghi ngờ văn bản dịch là hoàn toàn hữu lý và chính đáng vì thông qua nhiều luồng thông tin (phần lớn là công của dịch thuật) độc giả không thể minh xác được giá trị thực của văn bản gốc. Nếu chỉ đọc những bản dịch thơ Puskin bằng Việt ngữ thì rất khó đi đến kết luận Puskin là đại thi hào không chỉ của nước Nga. Mặt khác chúng ta cũng không nhận thấy rõ sự khác biệt (thi pháp, hiệu ứng cảm xúc, nhận thức...) giữa Puskin với những nhà thơ Nga hoặc các nhà thơ Anh, Đức hoặc Ba Tư cổ đại.
Sự kiện văn bản dich Mật mã Da Vinci
Một sự kiện khác cũng rất đáng quan tâm: sự ra đời Nhà xuất bản Tri thức với chủ trương dịch và xuất bản từ 500 đến1000 đầu sách trong số những cuốn sách quan trọng nhất của tri thức nhân loại. Ý định tốt đẹp này hiển nhiên là đáng mừng và gieo niềm hy vọng nơi người đọc nhưng nó cũng gieo luôn hạt giống của sự nghi ngờ: Chỉ với một triết gia thôi, người dịch cũng cần phải bỏ rất nhiều công sức để tiếp cận tư tưởng trước khi tiếp cận văn bản gốc. Kể cả khi đã tiếp cận và hiểu được tư tưởng cũng như phương pháp luận của triết gia đó thì công việc chuyển ngữ cũng quá khó bởi tính không tương dung giữa ngôn ngữ văn bản gốc và Việt ngữ.
Con người không thể giấu mình qua ngôn ngữ và càng không nên im lặng trước thực tại mà mình biết rõ là chưa ổn, chưa tốt. Làm thế nào để chuyển tải đúng tư tưởng, quan niệm và mục đích của văn bản gốc tới độc giả người Việt? Với băn khoăn giản dị và có phần chính đáng này, chúng tôi hy vọng và rất mong tất cả những ai quan tâm tới việc nâng cao khả năng tri nhận kho báu nhân loại sẽ cất lên tiếng nói tâm huyết và xây dựng cho nền dịch thuật đương đại. Những bài viết như vậy, chúng tôi xin phép được đăng tải trên chuyên đề: Dịch thuật Việt Nam thời @.
* *
*
Xin giới thiệu bài viết của dịch giả trẻ Cao Việt Dũng dưới tiêu đề:
Suy nghĩ về dịch thuật và ngôn ngữ văn chương
(Phần 1)
Nịnh đời dễ chửi đời cũng dễ
Chỉ dựng xây đời là khó khăn thôi
(Lưu Quang Vũ)
Lần đầu tiên các nhà văn Pháp phải đối mặt với một kiểu tiểu thuyết khác lạ đến thế. Hình thành dần hai phe rõ rệt: một bên ủng hộ và ngưỡng mộ các bậc thầy tiểu thuyết Nga, còn bên kia chê người Nga không biết viết tiểu thuyết, vì rõ ràng tiểu thuyết Nga khác xa với tiểu thuyết tâm lý Pháp thịnh hành hồi đó, kiểu Paul Bourget, với một cấu trúc rõ ràng và một lôgic “theo lối Descartes”. Rất có thể (đây là giả thuyết của cá nhân tôi) một phần do ảnh hưởng của tiểu thuyết Nga mà Proust “cả gan” viết Đi tìm thời gian đã mất, cuốn tiểu thuyết ngay từ khi ra đời đã chịu rất nhiều chỉ trích của giới phê bình coi Proust không biết cách xây dựng tiểu thuyết, viết một câu chuyện không được cấu trúc như “tiểu thuyết phải thế”.
Những diễn giải kỳ quặc, đầy định kiến, và cũng đầy quyền uy của Henri Mongault vừa nói ở trên chính là ví dụ về cách nhìn nhận của “phe chống Nga” bắt đầu tồn tại từ cuối thế kỷ XIX. Nói rộng hơn, đó cũng là cách tiếp nhận theo lối “ethnocentrisme” (tôi dịch là “trịch thượng văn hóa”, theo văn cảnh) mà Antoine Berman từng nói đến trong tác phẩm về dịch thuật của ông[2]. Cũng trong cuốn sách này, Berman nói đến một dịch giả Pháp, Coste, khi dịch một tiểu luận của triết gia John Locke từ tiếng Anh sang đã tự ý thay thế rất nhiều từ và bỏ bớt đi một đoạn “vì lố bịch đến quá, quá mức hiển nhiên”[3]. Một biểu hiện khác không thể chấp nhận trong dịch thuật là cái mà Berman gọi là “traduction hypertextuelle”, nghĩa là dịch theo lối coi văn bản gốc là một cái cớ để sử dụng các kỹ thuật như nhại, phóng tác, viết lại… rồi nhào nặn, biến hóa thành một văn bản khác hẳn (hypertextualité cần được hiểu theo truyền thống Gérard Genette, một trong năm quan hệ cơ bản của liên văn bản được trình bày trong Palimpsestes, 1982, và cũng là quan hệ được Genette chú trọng phân tích hơn cả).
Những suy nghĩ sâu hơn về dịch thuật là một đòi hỏi bức bách ngày nay, khi mà những giới thuyết vẫn được trích dẫn tràn lan đã không chỉ trở nên cũ kỹ mà còn tỏ ra sai lầm đến đáng kinh ngạc, khi mà các hội nghị dịch thuật được tổ chức liên tiếp không đóng góp được gì cho việc nâng cao chất lượng dịch thuật, trong khi việc thiếu vắng nền tảng lý thuyết đã gây ra những hiệu ứng bề mặt hiển nhiên, thể hiện ở một nền dịch thuật yếu kém, vừa không đủ sức truyền tải một cách đầy đủ và toàn diện văn chương thế giới, vừa nhiều khi còn bóp méo dị dạng tác phẩm gốc, giống như một họa sĩ truyền thần kém tay nghề biến bức ảnh trước mặt thành ra một biếm họa đầy chất khôi hài.
Rõ ràng, với toàn bộ lịch sử của mình, cộng thêm với toàn bộ những vấn đề ngôn ngữ ẩn đằng sau, dịch thuật không thể chỉ yêu cầu đơn giản một cuốn sách, một cuốn từ điển, một cây bút, một tập giấy trắng và rất nhiều thiên kiến cũ mòn trong đầu. Cũng còn may là dịch thuật thoát được cái “nạn biệt ngữ” của giới sáng tác, với những phát ngôn theo kiểu “Tôi viết bằng cả trái tim mình”, “Tâm huyết của tôi đặt cả vào tác phẩm”, vân vân và vân vân; vẫn còn có chỗ để bàn luận một cách thẳng thắn và trung thực về dịch thuật. Để tạo hứng thú cho người đọc trước khi bước vào một bài viết khá dài (dù tôi đã cố rút ngắn hết mức có thể được), tôi xin trích dẫn ngay một ý kiến về dịch thuật của triết gia Đức Walter Benjamin, một trí tuệ độc đáo của tình thế con người trong thời kỹ nghệ hóa phương Tây, mà Antoine Berman lấy làm đề từ cho cuốn sách của ông: “Bản dịch không giống tác phẩm văn chương, nó không đắm chìm vào bên trong khu rừng rậm ngôn ngữ, mà nằm bên ngoài, đối diện với nó [khu rừng rậm đó], và đứng ở bên ngoài đó mà với gọi bản gốc đến gặp mình ở điểm hẹn duy nhất [khả thi] khi mà tiếng vọng trong ngôn ngữ của nó [ngôn ngữ của bản dịch] có thể ngân đúng cỡ âm của một tác phẩm trong ngôn ngữ khác [ngôn ngữ của văn bản nguồn].”
Tại sao có dịch thuật?
Đây là câu hỏi khó hơn vẻ bề ngoài của nó. Thực ra có cần dịch thuật hay không? Rõ ràng người ta có thể đặt cùng câu hỏi này cho văn chương: có cần viết văn hay không? Điều quan trọng ở đây là ngay cả khi một số lượng rất đông (thậm chí đến 5,9 tỉ người trên tổng số 6 tỉ người) trả lời rằng không, và ngay cả nếu trên thực tế 5,9 tỉ người kia không có gì băn khoăn khi cả đời không đọc cuốn sách văn chương nào ngoài vài đoạn trích bắt buộc phải học khi còn cắp sách đến trường, lẽ sống của văn chương vẫn không bị đưa ra thành vấn đề.
Bởi vì văn chương tồn tại trước hết trong một quan hệ cá nhân với bản thân anh ta, sau đó mới đến quan hệ cá nhân-cá nhân khác - chỉ trong một số trường hợp số lượng cá nhân khác kia mới đạt đến con số tương đối lớn nào đó. Dịch thuật trước hết cũng là mối quan hệ giữa cá nhân với bản thân anh ta. Phải giải quyết được câu hỏi với chính mình xem bản thân mình có nhu cầu dịch một cuốn sách không, anh ta mới bước vào mối quan hệ thứ hai, với văn bản.
Tất nhiên để đơn giản hóa, tôi lược bỏ tạm các mối quan hệ phái sinh khác: quan hệ với nhà xuất bản, xin bản quyền, với độc giả sau cùng... Mặt khác, tôi được biết sự tồn tại của rất nhiều bản dịch không được công bố. Ngay bản thân tôi nhiều lúc cũng dịch một câu, một đoạn, thậm chí cả một văn bản dài mà không hề nghĩ đến chuyện công bố, xuất bản ở đâu cả. Vì vậy, trước hết, dịch thuật xuất phát từ nhu cầu của một cá nhân nào đó. Một bản dịch, cũng giống với một tác phẩm văn chương, nhiều khi mang lại những điều thú vị vô bờ bến, chính là cái “khoái lạc” do văn bản đem lại, mà Roland Barthes từng sử dụng làm tiêu đề cho một tiểu luận ngắn gọn nhưng sâu sắc của mình.
Người trả lời câu hỏi “tại sao” này ngắn gọn hơn cả có lẽ là George Steiner. Ông viết : “Dịch thuật tồn tại vì con người nói các ngôn ngữ khác nhau[4]”. Đó chính là tình thế Sau Babel - tên tác phẩm của Steiner. Vấn đề này hết sức phức tạp, vì thật khó tìm được lời giải đáp cho thực tế nhiều người sống rất gần nhau nhưng lại nói những thứ tiếng khác nhau hoàn toàn (thậm chí còn có thể nói đến “ngôn ngữ cá nhân hóa” thuộc về mỗi con người). Hiểu một cách phúng dụ, dịch thuật là thứ vữa trát xây bức tường tòa tháp huyền thoại đã bị Chúa đẩy đổ từ khởi thủy lịch sử con người. Dĩ nhiên, gạch để xây tháp Babel là tác phẩm văn chương. Để xây lại tòa tháp kia, để chứng minh sức mạnh của con người, văn chương không thể thiếu dịch thuật, bức tường không thể thiếu vữa trát; chiều ngược lại thì đã rõ: không bức tường nào tồn tại được nếu không có gạch, và chỉ có vữa mà không có gạch không thì cũng không thể có tường.
Vậy thì ai là người sẽ làm công việc dịch thuật? Dĩ nhiên điều kiện tiên quyết là người biết tối thiểu một ngoại ngữ (rất khác với Nghiêm Phục của Trung Quốc ngày xưa, người thường nhờ bạn bè biết ngoại ngữ dịch phác nội dung rồi viết lại bằng tiếng Trung Quốc, bằng cách đó mà trong một thời gian ngắn đưa được vô số tác gia lớn của phương Tây đến với độc giả nước mình). Nhưng lại nảy sinh một vấn đề nan giải: tại sao cộng đồng người Việt ở nước ngoài, những người giỏi ngoại ngữ nhất, trong đó đại đa số là người có học vấn rất tốt, và với một số lượng không nhỏ làm việc trong ngành hoặc vô cùng quan tâm đến văn chương, mà số lượng dịch giả Việt kiều lại nhỏ đến như vậy? Trên thực tế, có thể nói rằng gần như giới trí thức Việt Kiều không tham gia vào công việc dịch thuật (dĩ nhiên vẫn có thể dẫn ra một số cái tên, nhưng số lượng đó không thể đủ để có thể nói đến một “lực lượng dịch giả Việt kiều”).
Giải thích hiện tượng này như thế nào? Theo tôi lý do nằm ở đặc điểm sau đây: Việt Kiều không cảm thấy cùng một niềm hứng khởi, cùng một động lực, cùng một sự tò mò của những người “đứng ở bên ngoài”. Nói thế nghĩa là họ không thích truyền bá văn chương nước ngoài đến Việt Nam? Không phải, nhưng dần dần họ sẽ thích viết về văn chương nước ngoài hơn là dịch văn chương nước ngoài. Tôi có biết một số Việt Kiều rất ưu tư về vấn đề dịch thuật Việt Nam, nhưng họ sẽ chỉ nhận đảm bảo công việc hiệu đính sau khi dịch. Giả thuyết của tôi là chỉ có người dịch khi tồn tại một khoảng cách nhất định giữa bản thân anh ta với một ngôn ngữ, văn hóa và xã hội nào đó. Chính khoảng cách đó là nơi nuôi dưỡng sự tò mò, cái động lực thôi thúc khiến rất nhiều người Việt Nam sống trong nước lao vào công việc thực chất hết sức nặng nhọc và tiềm ẩn nhiều nguy cơ sai lầm, rất dễ tự biến mình thành một cái đích ngắm thường trực giữa đám đông này. Khi nào cái khoảng cách ấy còn, thì còn có dịch thuật.
Chính vì vậy một người biết ngoại ngữ (ở trình độ nào đó) sẽ có xu hướng làm dịch thuật hơn là một người song ngữ hoàn hảo. Tất nhiên đây chỉ là một giả thuyết, nhưng chí ít nó cũng giải thích cho tôi rất nhiều về việc thiếu vắng những người nắm ngoại ngữ tốt nhất trong hàng ngũ dịch thuật Việt Nam. Dù gì đi nữa, thế hệ những người vừa làm chủ được tiếng Việt vừa nắm vững tiếng nước ngoài rất đông đảo hiện nay sẽ sớm mất đi, thay vào đó là thế hệ mới với sự nổi trội của ngôn ngữ tại nơi họ sống và sự xuống dốc của tiếng Việt. Đến khi đó, sẽ chỉ còn lại một nhu cầu trong thế giới Việt kiều: dịch từ tiếng Việt sang các thứ tiếng khác. Đây chính là cơ hội của văn chương Việt Nam đến với thế giới, cánh cửa mở ra quốc tế, vì lịch sử di dân thế kỷ XX đã cho thấy rất rõ vai trò của nhóm diaspora này trong việc truyền bá văn hóa tổ tiên sang những nơi khác.
Rất có thể câu trả lời cho hiện tượng thiếu vắng dịch giả Việt Kiều đơn giản hơn rất nhiều: họ không dịch, hoặc ít dịch, vì họ không có độc giả, nói đúng hơn là những người xung quanh họ không ít thì nhiều cũng có khả năng đọc được tác phẩm trong nguyên bản. Nhưng nếu quả thật là như vậy, họ vẫn hoàn toàn có thể dịch để in trong nước. Cách giải thích này chỉ đóng một vai trò rất phụ, vì như trên đã nói, dịch thuật xuất phát chủ yếu từ nhu cầu và động lực vô cùng cá nhân.
Hơn thế nữa, theo phân tích của Georges Mounin[5], ngôn ngữ đối với một người song ngữ dẫn đến nhiều hiện tượng hết sức rắc rối. Một người nói trôi chảy, đủ để tư duy bằng cả hai thứ tiếng Pháp và Anh chẳng hạn, sẽ có xu hướng tìm đến những cách chuyển dịch nhiều khi kỳ khôi. Mounin dẫn kết quả nghiên cứu của Uriel Weinreich để chỉ ra rằng ở thứ ngôn ngữ mà người song ngữ đó sử dụng, có rất nhiều khả năng tồn tại những “giãn cách”, những “giao thoa” (interférence). Chẳng hạn khi nói bằng tiếng Anh, người đó hay nói “a simple soldier” (lính trơn) để chuyển cụm “un simple soldat” của tiếng Pháp, trong khi từ đúng của tiếng Anh là “a private”[6]. Có thể nói rằng cả hai ngôn ngữ của một người song ngữ hoàn hảo khó đủ độ sáng sủa để có thể làm công việc dịch thuật, công việc đòi hỏi hơn hết sự rành mạch, cách diễn đạt dễ hiểu đối với một lượng người đọc có khi khá đông.
Người song ngữ trước hết có nhu cầu lớn nhất là giải quyết những vấn đề ngôn ngữ đặt ra cho chính bản thân mình. Claude Hagège[7], về phần mình, cũng đã chỉ ra rằng tuổi 11 là cái “ngưỡng định mệnh” đối với bất kỳ đứa trẻ nào trong việc có thể trở thành người song ngữ hay không: khả năng ngôn ngữ, đặc biệt là phát âm (phonétique) sẽ biến mất, hay ít nhất là giảm xuống, sau tuổi đó. Và tất nhiên khi đã trở thành người song ngữ từ sớm như vậy, động lực thôi thúc để dịch thuật, một động lực đòi hỏi rất nhiều nhận thức sâu và ý thức vừa hướng nội vừa hướng ngoại, cũng mất đi từ tuổi nhỏ.
Một người rất có kinh nghiệm cả về tiếng Anh và tiếng Pháp một lần nhận xét với tôi: nhiều khi dịch giả Pháp khi chuyển ngữ một tác phẩm từ tiếng Anh rất có xu hướng dùng luôn từ hoặc cách nói, thành ngữ… theo kiểu tồn tại trong tiếng Anh, trong khi thực chất tác giả không muốn nói như vậy, hay nói đúng hơn là thực ra cần tìm tòi trong tiếng Pháp để chọn được cách dịch phù hợp nhất. Hiểm họa ngầm ẩn đối với việc dịch thuật giữa các ngôn ngữ gần nhau trong việc chọn từ đúng đã lớn như vậy, sang đến các ngôn ngữ cách xa nhau đầu trời cuối bể sẽ còn lớn hơn nhiều lần.
Những điều tôi viết trên đây khá tương hợp với kinh nghiệm của cá nhân tôi. Càng thạo tiếng Pháp hơn, tôi càng cảm thấy hoang mang vì dường như cái khoảng cách tôi nói đến ở trên bị thu ngắn lại một cách nguy hiểm, mà hậu quả thể hiện ở hai mặt: thứ nhất, sự tò mò và động lực dịch thuật giảm bớt độ thôi thúc, và thứ hai, điều này giống như một nghịch lý, do chính sự “thạo” kia mà tôi lại càng dễ mắc sai lầm. Mắt tôi sẽ lướt qua câu văn nhanh hơn, tâm lý của tôi sẽ được thỏa mãn với độ chính xác sớm hơn. Điều này khá khác khi tôi dịch một văn bản tiếng Anh, thứ ngôn ngữ tôi ít thạo hơn rất nhiều. Giải pháp của tôi là giữ cái khoảng cách cần thiết kia, ở đây không phải là “tự chặn mình lại”, không tiếp tục đi sâu thêm nữa vào tiếng Pháp, bởi con đường đi vào một ngôn ngữ là con đường không có điểm dừng, mà theo nghĩa phải cộng thêm vào rất nhiều thận trọng.
Tiêu chí của dịch thuật
Đã nói về lẽ tồn tại của dịch thuật, giờ là lúc nói đến một định nghĩa: dịch thuật là gì? Thật ra tôi cũng sẽ chỉ có thể nói rất tầm thường, giống như bất kỳ người dịch nào từng suy nghĩ về công việc của mình (đây chắc chắn không phải là điều tất yếu ở mọi người). Với tôi, dịch thuật là công việc chuyển một văn bản từ một ngôn ngữ sang một ngôn ngữ khác, với điều kiện cốt tử là văn bản sau phải thật giống văn bản trước. “Giống” ở đây nghĩa là tạo được một văn bản mới giữ nguyên được các tính chất và hiệu quả ban đầu của văn bản gốc. Một người Pháp cảm thấy gì khi đọc Stendhal thì một người Việt Nam cũng cần được cảm thấy (ít nhất là gần) giống như thế. Cộng thêm vào sự giống đó là một cảm giác về khoảng cách, vì một tiểu thuyết của Stendhal không bao giờ có thể đột nhiên trở thành một tiểu thuyết của… Bảo Ninh chẳng hạn.
Tôi xin quay trở lại với George Steiner. Tác phẩm Sau Babel lấy xuất phát điểm là bản dịch tiếng Pháp tác phẩm Shakespeare (cụ thể là bản dịch của François Victor-Hugo, con trai Victor Hugo). Giả thuyết đầu tiên của Steiner là: “Bất kỳ sự đọc sâu sắc một tác phẩm rút ra từ quá khứ nào của một ngôn ngữ hay một nền văn chương đều là một công việc diễn giải gồm vô số thành tố[8]”. Sở dĩ như vậy là dù các dịch giả muốn hay không, ngôn ngữ vẫn liên tục ở trạng thái phát triển, biến hóa không ngừng. Đó là mối quan hệ giữa ngôn ngữ và thời gian, mà Steiner cho là then chốt hơn cả: “Khi nào quá khứ dưới dạng ngôn ngữ đập vào mắt hay tai chúng ta […] chúng ta sẽ dịch[9]”. Theo ông, ngôn ngữ thường che giấu và “nội tâm hóa” hơn là “truyền tải”. Công việc của người dịch, do đó, vô cùng gian nan, công việc diễn giải của mỗi người dịch là một công việc vô bờ bến; sự diễn giải là điều không thể thiếu, dù cho Susan Sontag không hề sai khi tuyên bố “chống diễn giải”. Kết luận của Steiner chính là tên chương đầu tiên cuốn sách của ông: “Dịch nghĩa là hiểu”. Nghiên cứu dịch thuật đồng nghĩa với nghiên cứu ngôn ngữ.
Ở trường học, trong giờ ngoại ngữ, có hai môn học: dịch xuôi và dịch ngược. Bất kỳ người giáo viên nào cũng dễ dàng nhận ra nỗi khiếp sợ của học sinh khi phải thực hiện một bài dịch ngược (từ tiếng mẹ đẻ sang ngoại ngữ). Trong tâm lý chung, dịch xuôi (từ ngoại ngữ sang tiếng mẹ đẻ) tương đối dễ hơn dịch ngược. Rõ ràng ở nước nào cũng vậy, đội ngũ dịch xuôi bao giờ cũng đông đảo gấp nhiều lần so với đội ngũ dịch ngược. Tôi nghĩ ở đây có một sự nhầm lẫn nào đó - những người từng nghiên cứu, dù chỉ một chút, lý thuyết dịch thuật hẳn biết nhầm lẫn này không có gì mới mẻ.
Thực ra cái khó khi dịch ngược nằm ở chỗ người dịch cảm thấy (có thể cảm giác này không thật sự đúng) mình không nắm được hoàn toàn một ngoại ngữ. Còn khi đã nắm chắc được ngôn ngữ đích ở mức có thể viết một câu mà người bản xứ không thấy buồn cười, một câu đúng, chấp nhận được, dù không hay, dịch ngược chắc chắn đơn giản hơn dịch xuôi, vì người dịch dĩ nhiên hiểu được sâu sắc ngôn ngữ mẹ đẻ, và công việc còn lại chỉ là vấn đề kỹ thuật, và ở lĩnh vực này, rất nhiều khi người dịch sẽ chọn lối nói vòng (paraphraser) để chuyển dịch ý trung thành nhất có thể được, nên kết quả nhiều khi là một câu khá lôi thôi, nhưng về cơ bản ít khi bị bóp méo trầm trọng. Trong khi đó, dịch xuôi bao giờ cũng ngầm ẩn tai họa sẽ hiểu không thật đúng một “tournure”, một lối hành văn quá khó, và sau đó, dĩ nhiên là một bản dịch không thật sự chuẩn. Do vậy, dịch xuôi hay dịch ngược về bản chất đều khó, nhưng có lẽ trong dịch thuật, khó nhất là dịch sắc thái.
Ví dụ của Cao Xuân Hạo trong bài báo trên Tia Sáng về việc dịch câu nói đùa trong Chiến tranh và hòa bình (đoạn về lão đánh xe tên là Tit) thuộc vào những cái khó này. Khó để chọn đúng từ cần phải chọn, để biết được làm cách nào “giải quyết vấn đề” (trancher la question, theo cách nói của người Pháp, mà tôi không tìm được cách dịch hữu hiệu sang tiếng Việt), để giữ được cái sự “giống” mà tôi đã nói ở trên.
Khi dịch tiểu thuyết Cuộc sống không ở đây của Milan Kundera, tôi gặp phải một vấn đề nan giải nhưng cũng vô cùng thú vị: dịch những câu nói có vần của cậu bé Jaromil như thế nào? Ngay từ trước khi thực sự quyết định bắt tay vào công việc dịch cuốn tiểu thuyết, trong đầu tôi luôn thường trực câu hỏi làm thế nào để dịch những câu nói nhiều khi rất ngớ ngẩn đó sang tiếng Việt, mà phải đảm bảo các yếu tố: là những câu có vần, và nhất là, vẫn hết sức ngớ ngẩn. Đó chính là bài học lớn đầu tiên của tôi trong việc dịch sắc thái ngôn ngữ.
Đến đây tôi nghĩ nên nhắc lại một thuật ngữ khác khá cơ bản của dịch thuật mà ít người chịu quan tâm. Không thể chỉ nói đến kỹ thuật, khiếu ngôn ngữ, hiểu biết văn hóa, mà nhất định tồn tại một yếu tố quan trọng nữa: đạo đức dịch thuật. Với tôi, công việc dịch thuật bao hàm một thao tác: thao tác áp chế ngôn ngữ. Từ một tác phẩm “cho trước”, công việc của người dịch là sử dụng các chất liệu ngôn ngữ mà mình có để ra khuôn được một sản phẩm một mặt rất giống với bản mẫu, nhưng mặt khác cũng có thể rất khác, điều hoàn toàn có thể xảy ra với các công việc thủ công, chẳng hạn làm gốm hoặc chép tranh.
Nếu nói một cách hình tượng, ngôn ngữ đích giống như một người nô lệ bị ông chủ là văn bản nguồn ra lệnh, phải thực hiện những mệnh lệnh nhiều khi khá là quá quắt. Có thể áp chế ngôn ngữ đến đâu? Có thể “uốn” ngôn ngữ đến đâu? Một ngôn ngữ có thể chịu đựng được đến mức độ nào sự uốn nắn có chủ ý của người dịch? Đặc biệt trong dịch xuôi, công việc của người dịch là áp chế chính ngôn ngữ của mình, ngôn ngữ ngay từ khi sinh ra anh ta đã sử dụng, và cùng với hiểu biết lớn dần về ngôn ngữ mẹ đẻ đó, tình yêu ngôn ngữ cũng lớn dần lên; dịch thuật rất có thể động chạm đến những nơi sâu kín trong tâm hồn ngôn ngữ của mỗi người, trước hết là người dịch, sau đó là người đọc.
Cảm giác này nằm ở trong thế xung đột với một cảm giác khác: người dịch khi chấp nhận làm công việc này tất yếu phải ngầm chấp nhận trung thành hết mức với văn bản gốc. Tất cả những vấn đề tinh tế đó đều thuộc vào yếu tố đạo đức kia. Đạo đức là cái tồn tại ngay cả trong công việc sáng tạo, và càng không thể không nói đến trong công việc dịch thuật, nơi tồn tại nhiều mối quan hệ hơn trong sáng tác; chính vì thế tôi hoàn toàn đồng ý với Antoine Berman khi ông chú trọng hết mức đạo đức (éthique) dịch thuật trong cuốn sách của mình.
Cũng trong phạm vi đạo đức dịch thuật này, sự hy sinh phong cách là một yếu tố tiên khởi. Người dịch buộc phải chấp nhận mình là người không có phong cách, giống như nhân vật Ulrich của Robert Musil là “người không phẩm chất” vậy. Thật đáng sợ khi gặp phải một dịch giả dịch nhà văn nào cũng giống như nhà văn nào, không một chút phân biệt, vì với những người như thế, thật ra chỉ tồn tại một tác phẩm duy nhất: tác phẩm của chính họ, một con dê đội tấm da sư tử, nhưng lại vẫn tự nhận mình là dê; đó là một thái độ hai lần “ngụy tín”, theo thuật ngữ của Jean-Paul Sartre. Một nhà văn, vì thế, rất khó trở thành một dịch giả tốt.
Nhưng nếu khi hợp văn phong với một tác giả nào đó, chẳng hạn trường hợp Nguyễn Tuân và Tchékhov, nhà văn sẽ trở thành một dịch giả vô cùng “đáng gờm”. Tôi nghĩ vẫn phải quay lại hiện tượng Bùi Giáng dù biết sẽ làm rất nhiều người cảm thấy khó chịu. Nerval viết ba truyện ngắn cho loạt Les Filles du feu, gồm Angélique, Sylvie và Octavie, trong đó Bùi Giáng dịch Sylvie thành Mùi hương xuân sắc. Tôi phản đối cách dịch này. Vấn đề ở đây không phải ai giỏi tiếng Pháp hơn ai, mà là thái độ trung thành của một dịch giả, điều mà thực sự Bùi Giáng không mấy quan tâm. Nếu dịch Angélique, chẳng nhẽ ông sẽ dịch thành Mùi hương thu sắc, ví dụ thế, để giữ nguyên được tính série của loạt truyện ngắn này ư? Thực ra thay đổi tên nguyên bản là điều hoàn toàn chấp nhận được. Tôi xin đưa một ví dụ (tôi chỉ có một số kinh nghiệm về văn học Pháp, nên rất tiếc không thể bao trùm được vấn đề rộng hơn; vả lại, khi đề cập lý thuyết, phạm vi bài viết không nhất thiết phải mở rộng ra toàn thế giới): cuốn tiểu thuyết lớn đưa Elias Canetti lên hàng tiểu thuyết gia hàng đầu của châu Âu có tên nguyên bản Die Blendung, trong tiếng Đức nghĩa là “Sự mù quáng”, hoặc “Mù”, nhưng hai bản dịch tiếng Pháp đều không mang tên đó: bản thứ nhất dịch thành La Tour de Babel (Tháp Babelchúng ta vẫn chưa thể thoát được khỏi cái bóng của tòa tháp khổng lồ này!) và bản thứ hai, được biết đến rộng rãi hơn, tên là Auto-da-fé (Thiêu hủy), cả hai cách dịch này đều chấp nhận được vì thể hiện được điều Canetti muốn nói tốt hơn là nếu dịch mot-à-mot. Nhưng Sylvie là một kiểu hiện tượng khác hẳn. Theo tôi, vị thế của Sylvie trong văn chương Pháp không thấp kém hơn vị thế của những Manon Lescaut của thầy tu Prévost hay Julie của Jean-Jacques Rousseau, và một khi chấp nhận được hai cái tên nước ngoài kia trong văn bản tiếng Việt, không lý do gì để hạ thấp Sylvie đến mức phải tìm một tiêu đề khác.
Chỉ nên có một tiêu chí dịch thuật: chuẩn. Dĩ nhiên đây là một khái niệm mơ hồ, nhưng không hoàn toàn là một sự mơ hồ bay lơ lửng trong bầu không khí. Ai có thể nói một bản dịch là chuẩn? Không phải là độc giả nói chung - nhìn chung một bản dịch tương đối “sạch sẽ”, không mắc nhiều lỗi ngớ ngẩn rõ ràng đã đủ thỏa mãn phần lớn người đọc. Cũng không phải một hội đồng nào đó, tập hợp đây đó theo kiểu thời vụ. Tôi muốn sử dụng lại khái niệm “độc giả lý tưởng” của Paul Valéry. Theo nhà thơ Pháp, nhà văn khi sáng tạo sẽ nghĩ đến một độc giả lý tưởng, một thứ siêu độc giả, rất gần với con người nhà văn, nhưng không đồng nhất. Và mối quan hệ trong sáng tạo sẽ là mối quan hệ hai bên: nhà văn viết, và khi nào vị độc giả tưởng tượng kia - một “phân thân” của nhà văn - hài lòng, thì bản thân nhà văn cũng hài lòng.
Khi tác phẩm được in ra, mối quan hệ trở thành tay ba, với sự xuất hiện và can dự của người đọc thực tế. Không bao giờ có chuyện độc giả lý tưởng và độc giả thực tế trùng khớp làm một. Tôi nghĩ trong dịch thuật cũng vậy, sẽ có một độc giả lý tưởng, kết tinh của hiểu biết về ngôn ngữ (hai ngôn ngữ trở lên, với toàn bộ sự tinh tế cần thiết để hiểu hết được các tầng nghĩa nhiều khi vô cùng nhiều và rất khó nhận ra), văn hóa (đặc biệt hiểu biết tác phẩm của nhà văn được dịch ra, chứ không thể chỉ dừng lại ở hiểu biết tiểu sử, hiểu biết kiểu Sainte-Beuve, cùng hiểu biết về xã hội, lối sống, phong tục, lịch sử để biết được, chẳng hạn, Britannicus là tên nhân vật kịch Racine chứ không phải “người đàn ông Anh quốc”), và sau cùng, cuộc đời (để hiểu được một dịch phẩm như thế này có giá trị tức thời và giá trị lâu dài như thế nào). Người độc giả vô hình này mới là vị thẩm phán tối cao, vì đó là con người không thiên kiến, đủ hiểu biết và đủ độ lịch lãm để thưởng thức được đến tận cùng một tác phẩm, điều mà nhiều khi ngay nhà văn và dịch giả cũng chưa chắc làm được.
Dịch thuật còn là một trong những thao tác thử-sai rất độc đáo. Một bản dịch là một cách diễn giải của một cá nhân, nên đối với những văn bản có mức độ khó cao, việc một cá nhân không nắm được tất cả nội dung, giá trị và sắc thái là việc hoàn toàn bình thường. Phê bình dịch thuật, do vậy, rất cần những sự chỉ trích, nhưng những chỉ trích đó nên được đặt trên nền tảng khách quan, vô tư, với ý thức sai lầm là bản chất của con người.
Trong những thử-sai đó, bản dịch Mỹ học của Phan Ngọc là một ví dụ. Hegel là một tác giả khó, điều đó không nói ra ai cũng biết. Một thái độ phê bình đúng đắn là chỉ ra những chỗ sai lầm của bản dịch, để rồi sau này sẽ xuất hiện một bản dịch khác tốt hơn, chuẩn hơn, vì được chuẩn bị bởi một bản dịch có sẵn và những ý kiến chỉ trích (đúng) cũng đã có sẵn. Một trong những biểu hiện của một nền phê bình dịch thuật không lành mạnh là khi “ghét” sẵn ai đó, hoặc khi ai đó phạm phải cái lỗi tày đình là phê phán mình, thì vội cuống cuồng thu thập cóp nhặt thông tin đây đó để “phản pháo”. Chỉ trích là cần thiết, nếu không nói là tối cần thiết, nhưng chỉ trích mù quáng thì chỉ khiến những người hiểu biết nở nụ cười châm biếm.
Không phải ai cũng có diễm phúc như Nerval, 18 tuổi dịch Faust ra tiếng Pháp và ngay lập tức được Goethe vĩ đại công nhận là dịch còn hay hơn bản gốc. Công việc thử-sai có ở ngay truyền thống ngữ văn phương Tây: bản dịch Edgar Poe của Baudelaire thực chất sai lầm khá nhiều, nhưng vẫn được lưu giữ như một văn bản lịch sử quý, và vẫn được tái bản thường xuyên. Giới nghiên cứu ngôn ngữ xlavơ từng chỉ ra rất nhiều lỗi trong bản dịch Pouchkine của Prosper Mérimée (nổi tiếng nhất là Con đầm pique, đăng lần đầu trên Tạp chí hai thế giới), nhưng trách cứ hay lên án đều là chuyện thừa. Charles Mauron từng có bản dịch Tristram Shandy nổi tiếng trong tiếng Pháp, nhưng gần đây kiệt tác của nhà văn Anh Laurence Sterne vẫn được Guy Jouvet thực hiện lại. Ở Việt Nam, những văn bản như của Hegel, Barthes hay Bakhtine rất cần và nên được dịch nhiều lần, chỉ với một điều kiện duy nhất: bản dịch sau tốt hơn bản dịch trước, và mang được tính thời đại của thời điểm dịch.
Công việc tìm kiếm tư liệu và ý tưởng về dịch thuật đưa tôi đến một ngả rẽ không ngờ tới: những tiếp xúc đầu tiên với bộ môn văn học so sánh, tuy ngay bản thân tôi, cho đến giờ, cũng không thật sự tin văn học so sánh là một ngành khoa học đúng nghĩa, vì sự thiếu vắng của các chuẩn mực (phải cần đến uy tín vô song của George Steiner để văn học so sánh trở thành một môn học tại Oxford). Dù thế, những thành tựu của môn này đóng góp không nhỏ cho lý thuyết dịch thuật, những ai thực sự quan tâm đến vấn đề quan hệ giữa các nền văn chương và ngôn ngữ rất nên biết văn học so sánh.
Trên thực tế, Tạp chí văn học so sánh đã xuất hiện ở Pháp ngay từ năm 1921, nghĩa là trước cả tạp chí Phê bình (Critique) do Georges Bataille thành lập và càng trước tạp chí Thi pháp (Poétique) dưới sự chủ trì ban đầu của Gérard Genette và Tzvetan Todorov. Với các nhà so sánh học ban đầu như Paul Hazard hay René Étiemble, trải qua lịch sử, cộng thêm các gương mặt xuất sắc như Jacques Voisine và hiện nay là Pierre Brunel hay Jean-Louis Backès, văn học so sánh đã đi được những bước rất dài, đặc biệt trong nghiên cứu tiểu thuyết châu Âu. Toàn bộ những công trình về Cervantès và Don Quichotte tạo nên một chỉnh thể đáng ngưỡng mộ, thể hiện một thái độ lao động khoa học vô cùng nghiêm túc. Bất kỳ lý thuyết gia lớn nào đều phải từng đi qua Cervantès, kể cả Vladimir Nabokov, Italo Calvino hay Milan Kundera.
Thế nhưng, dù đã tồn tại từ khá lâu, đã có nhiều thành tựu, với tính chất riêng biệt của mình, văn học so sánh vẫn là một ngành mới mẻ. Nó vẫn chưa thể mở rộng đến hết các giới hạn. Chẳng hạn chỉ riêng sự thiếu vắng của văn học Việt Nam trong mạng lưới văn học thế giới cũng đã là một thiếu sót không nhỏ. Chính đây là mắt xích duy nhất của ngành nghiên cứu văn học thế giới mà Việt Nam có thể tiếp cận ngay được, và có thể sớm có đóng góp. Tôi đã nghe không chỉ một thầy giáo Pháp của tôi nói rằng ở thời điểm hiện nay văn học so sánh là lĩnh vực duy nhất còn có cái để làm. Lợi ích của ngành nghiên cứu này sẽ không chỉ to lớn riêng cho dịch thuật, mà chắc chắn còn rộng hơn thế rất nhiều.
Cuối cùng, để tóm tắt bằng một câu vấn đề đang thảo luận: Dịch thuật không phải là một thứ phái sinh của văn học; nó là nó. Những suy nghĩ của tôi rất có thể không có gì mới, cũng như rất có thể rất khác với suy nghĩ của nhiều người, nhưng điều quan trọng, theo tôi, là cần có những suy nghĩ thật sự cho dịch thuật, một công việc quan trọng hơn rất nhiều người tưởng. Lĩnh vực nghiên cứu chính của tôi là lý thuyết văn học, có thể cách lập luận của tôi không giống với những người không quan tâm đến lý thuyết, nhưng tôi không sợ sai lầm bằng chuyện lười biếng suy nghĩ, lẽ sống còn của ngành phê bình, lý luận nói chung.
Phê bình dịch thuật không thể chỉ bao gồm những bài viết riêng lẻ, những phê phán cụ thể từng văn bản. Điều đó cần, nhưng đó là một công việc vô tận không có điểm kết. Và điểm kết sẽ càng xa hơn một khi không có những suy tư làm nền tảng cho chúng; hậu quả trước mắt là “hiện tượng Henri Mongault” vốn bị các nền dịch thuật tiên tiến thanh toán từ lâu, sẽ vẫn hiện diện ở Việt Nam, như một thứ trở lực nặng nề.
Để kết thúc, tôi nghĩ cần phải nói rõ điểm này: Nắm vững lý thuyết, thậm chí trở thành học trò giỏi, học trò trung thành của George Steiner hay Georges Mounin cũng không hề đảm bảo trở thành người dịch tốt. Lý thuyết chỉ là công cụ. Tri thức cũng chỉ là công cụ. Xét về mặt chức năng, lý thuyết cũng giống như đạo đức dịch thuật, chúng là những cái “phanh hãm” hữu hiệu ngăn chiếc xe chở người dịch rơi xuống hố sâu của sai lầm. Thái độ nên có là biết về lý thuyết để tự trang bị hệ thống phanh hãm hoạt động tốt, nhưng không nên tuyệt đối hóa theo lý thuyết nào. Có lẽ ý nghĩa của lý thuyết, không chỉ trong văn chương và dịch thuật, là như vậy.
Tuy đã nói khá nhiều, tôi nghĩ vấn đề lý thuyết hãy còn rất dài. Không ai có thể nói mình giải quyết được rốt ráo mọi vấn đề. Ở thì hiện tại, còn lại hai câu hỏi nằm ngoài tầm hiểu biết và suy nghĩ của tôi, mà có lẽ chỉ các nhà ngôn ngữ học mới có thể trả lời thấu đáo, và tôi thật sự mong có được câu trả lời:
1. Cả hai dòng lý thuyết dịch thuật của Trung Quốc và phương Tây dường như chỉ bàn về việc chuyển ngữ trong một hệ thống: theo tôi hiểu thuyết "Tín đạt nhã" của Trung Quốc được đưa ra trước khi có tiếp xúc giữa Trung Quốc và các nước phương Tây, còn các học thuyết dịch thuật như của George Steiner, Antoine Berman, Georges Mounin… đều chỉ tập trung trong phạm vi các ngôn ngữ tương đối gần nhau. Điều gì xảy ra khi việc dịch thuật được thực hiện giữa hai ngôn ngữ về bản chất cũng như lịch sử đều rất xa nhau: tiếng Việt và các ngôn ngữ Ấn-Âu?
2. Đây thực ra là một câu hỏi phái sinh từ câu hỏi trước: khi dịch từ một thứ tiếng phương Tây, chẳng hạn tiếng Pháp, nhiều khi có những cụm từ rất dễ dịch, những cách nói hoàn toàn có tương đương trong tiếng Việt. Liệu có phải ngay từ đầu tiếng Việt đã có những tương đồng gần đến vậy với tiếng Pháp? Hay ngay cả cách nói, thành ngữ… Việt Nam cũng vay mượn khá nhiều từ tiếng Pháp? Sự thiếu vắng một cuốn từ điển từ nguyên đi kèm với thành ngữ là một thiệt thòi vô cùng to lớn cho công việc của những người liên quan đến chữ nghĩa ở Việt Nam. Sự im lặng vô tận của giới ngôn ngữ học khiến mọi nỗ lực tìm kiếm câu trả lời có vẻ như đều vấp vào bức tường vô hình nhưng rắn chắc của sự thiếu hụt hiểu biết về lịch sử ngôn ngữ của chính mình.
(còn tiếp)
-
Cao Việt Dũng
Chú thích:
[1] Tạp chí Tia Sáng số 13, 15/10/2005, đăng lại trên trang web của báo Tia Sáng ở địa chỉ http://www.tiasang.com.vn/news?id=103
[2] Antoine BERMAN. La traduction et la lettre ou l’auberge du lointain (Dịch thuật và chữ, hay quán trọ mờ xa). Seuil/L’ordre philosophique 1999. Tiêu đề khá kỳ lạ này thể hiện quan điểm của Berman: dịch thuật phải tránh xa lối “mot-à-mot” và được thúc đẩy bởi chữ (lettre), với tư cách “thực thể ngôn ngữ”. Cụm “quán trọ mờ xa” lấy lại ý của “nhà thơ đường phố” (troubadour) Jaufre Rudel, người của TK XII, từng tham gia cuộc Thánh chiến thứ hai, cảm hứng về khoảng cách (từ xa) của Rudel là điều mà Antoine Berman sử dụng lại; dịch giả, theo Berman không được phép mù quáng “Pháp hóa” văn bản gốc, biến tiếng Pháp thành “quán trọ nơi xa” của ngôn ngữ gốc.
[3] Sđd., tr. 31.
[4] George STEINER. After Babel. Aspects of Language and Translation (Sau Babel, các khía cạnh của ngôn ngữ và dịch thuật). London, Oxford University Press 1975, tr. 48.
[5] Georges MOUNIN. Les Problèmes théoriques de la traduction (Những vấn đề lý thuyết của dịch thuật), Gallimard/Tel 1982.
[6] Sđd., tr. 3.
[7] Claude HAGÈGE. L’Enfant aux deux langues (Đứa trẻ biết hai thứ tiếng). Éditions Odile Jacob 1996.
[8] Sđd., tr. 17.
[9] Sđd., tr. 28.
Gửi phản hồi về bài viết:

markdown:
** Với băn khoăn giản dị và xem ra có phần chính đáng, chúng tôi hy vọng và rất mong tất cả những ai quan tâm tới việc nâng cao khả năng tri nhận kho báu nhân loại sẽ cất lên tiếng nói tâm huyết và xây dựng cho nền dịch thuật đương đại hữu ích hơn. Những bài viết như vậy, chúng tôi xin phép được đăng tải trên chuyên đề: Dịch thuật Việt Nam thời @**
Trong nhiều thập kỷ qua, các dịch giả đã chuyển tải một lượng kiến thức không nhỏ của nhân loại sang Việt ngữ, làm giàu thêm và mở rộng tầm nhận thức của người Việt trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực văn học nghệ thuật. Độc giả ham hiểu biết có nhiều khả năng lựa chọn hơn, có nhiều đối chứng hơn để tri nhận thế giới phức tạp và kỳ diệu của tâm hồn con người hay nói một cách lãng mạn nhưng không kém phần chính xác là: thâm nhập sâu hơn vào vương quốc cái đẹp, tiệm cận tới những phẩm tính xứng đáng với con người.
Tuy nhiên, công việc dịch thuật không phải bao giờ cũng đạt đích mặc dù cả người đọc lẫn người dịch đều tự biết và tự giới hạn bởi một hình ảnh có tính biểu trưng, phổ quát: bản dịch như mặt trái của tấm thảm thêu. Nghĩa là người đọc thông qua trạm trung chuyển là bản dịch phải hình dung ra bức tranh thêu là văn bản gốc.
Chính quá trình thẩm thấu tri thức như vậy đã làm nảy sinh ít nhất 2 vấn đề cần phải giải quyết:
*Quyền hạn và khả năng sáng tạo của dịch giả* và quan trọng hơn là *phẩm chất nghi ngờ độ chính xác của các văn bản dịch nơi người đọc*.
Thái độ nghi ngờ văn bản dịch là hoàn toàn hữu lý và chính đáng vì thông qua nhiều luồng thông tin (phần lớn là công của dịch thuật) độc giả không thể minh xác được giá trị thực của văn bản gốc. Nếu chỉ đọc những bản dịch thơ Puskin bằng Việt ngữ thì rất khó đi đến kết luận Puskin là đại thi hào không chỉ của nước Nga. Mặt khác chúng ta cũng không nhận thấy rõ sự khác biệt (thi pháp, hiệu ứng cảm xúc, nhận thức...) giữa Puskin với những nhà thơ Nga hoặc các nhà thơ Anh, Đức hoặc Ba Tư cổ đại.
Sự kiện văn bản dich
*Mật mã Da Vinci
* vẫn còn nóng hổi và gây bức xúc không chỉ cho độc giả mà còn góp phần chia rẽ những quan điểm về dịch thuật của giới chuyên môn. Đáng buồn là sự kiện này không phải độc nhất vô nhị trong làng dịch thuật mà nó đặc sắc bởi nó chỉ là "giọt nước làm tràn ly" cái tình trạng dịch ẩu, dịch lấy được hay chính xác hơn là "dịch lấy tiền" của thời thương mại hoá tâm hồn đại chúng.
Một sự kiện khác cũng rất đáng quan tâm: sự ra đời Nhà xuất bản Tri thức với chủ trương dịch và xuất bản từ 500 đến1000 đầu sách trong số những cuốn sách quan trọng nhất của tri thức nhân loại. Ý định tốt đẹp này hiển nhiên là đáng mừng và gieo niềm hy vọng nơi người đọc nhưng nó cũng gieo luôn hạt giống của sự nghi ngờ: Chỉ với một triết gia thôi, người dịch cũng cần phải bỏ rất nhiều công sức để tiếp cận tư tưởng trước khi tiếp cận văn bản gốc. Kể cả khi đã tiếp cận và hiểu được tư tưởng cũng như phương pháp luận của triết gia đó thì công việc chuyển ngữ cũng quá khó bởi tính không tương dung giữa ngôn ngữ văn bản gốc và Việt ngữ.
Con người không thể giấu mình qua ngôn ngữ và càng không nên im lặng trước thực tại mà mình biết rõ là chưa ổn, chưa tốt. Làm thế nào để chuyển tải đúng tư tưởng, quan niệm và mục đích của văn bản gốc tới độc giả người Việt? Với băn khoăn giản dị và có phần chính đáng này, chúng tôi hy vọng và rất mong tất cả những ai quan tâm tới việc nâng cao khả năng tri nhận kho báu nhân loại sẽ cất lên tiếng nói tâm huyết và xây dựng cho nền dịch thuật đương đại. Những bài viết như vậy, chúng tôi xin phép được đăng tải trên chuyên đề:
**Dịch thuật Việt Nam thời @**.
* *
*
Xin giới thiệu bài viết của dịch giả trẻ Cao Việt Dũng dưới tiêu đề:
**Suy nghĩ về dịch thuật và ngôn ngữ văn chương (Phần 1)** *Chiến tranh và hòa bình*của nhóm bốn dịch giả mà ông là thành viên. Câu chuyện trở nên vô cùng lý thú khi ông nói đến bản tiếng Pháp của bộ sách do Henri Mongault thực hiện. Ở lời nói đầu, Mongault viết những câu như “Tolstoy không biết viết văn” hay “Chiến tranh và hòa bình giống như một con gấu mới đẻ chưa được mẹ nó liếm cho sạch”, và rằng dịch giả phải sửa khá nhiều chỗ, thậm chí còn bỏ hẳn một số đoạn vì không thể chấp nhận được.
Nịnh đời dễ chửi đời cũng dễ
Chỉ dựng xây đời là khó khăn thôi
(
*Lưu Quang Vũ*)
|
|![]()
|Dịch giả Cao Việt Dũng|*Revue des Deux Mondes*(Tạp chí hai thế giới); tuy vậy, dĩ nhiên không thể bỏ qua vai trò quan trọng của chính Tourgueniev, bạn thân của Flaubert, trong việc truyền bá văn chương Nga ở Pháp. Năm 1886, cuốn sách lớn của Vogüé, *Tiểu thuyết Nga (Le Roman Russe)*được in, và cũng chính nhờ cuốn sách này mà Vogüé sẽ được bầu vào Viện Hàn lâm Pháp năm 1888. Tiếp sau đó là cả một “cơn sốt văn Nga”, lôi kéo hầu hết anh tài văn chương Pháp thời kỳ đó vào cuộc tranh cãi, cả Gide lẫn Proust cũng không phải ngoại lệ.
Lần đầu tiên các nhà văn Pháp phải đối mặt với một kiểu tiểu thuyết khác lạ đến thế. Hình thành dần hai phe rõ rệt: một bên ủng hộ và ngưỡng mộ các bậc thầy tiểu thuyết Nga, còn bên kia chê người Nga không biết viết tiểu thuyết, vì rõ ràng tiểu thuyết Nga khác xa với tiểu thuyết tâm lý Pháp thịnh hành hồi đó, kiểu Paul Bourget, với một cấu trúc rõ ràng và một lôgic “theo lối Descartes”. Rất có thể (đây là giả thuyết của cá nhân tôi) một phần do ảnh hưởng của tiểu thuyết Nga mà Proust “cả gan” viết
*Đi tìm thời gian đã mất*, cuốn tiểu thuyết ngay từ khi ra đời đã chịu rất nhiều chỉ trích của giới phê bình coi Proust không biết cách xây dựng tiểu thuyết, viết một câu chuyện không được cấu trúc như “tiểu thuyết phải thế”.
Những diễn giải kỳ quặc, đầy định kiến, và cũng đầy quyền uy của Henri Mongault vừa nói ở trên chính là ví dụ về cách nhìn nhận của “phe chống Nga” bắt đầu tồn tại từ cuối thế kỷ XIX. Nói rộng hơn, đó cũng là cách tiếp nhận theo lối “ethnocentrisme” (tôi dịch là “trịch thượng văn hóa”, theo văn cảnh) mà Antoine Berman từng nói đến trong tác phẩm về dịch thuật của ông[2]. Cũng trong cuốn sách này, Berman nói đến một dịch giả Pháp, Coste, khi dịch một tiểu luận của triết gia John Locke từ tiếng Anh sang đã tự ý thay thế rất nhiều từ và bỏ bớt đi một đoạn “vì lố bịch đến quá, quá mức hiển nhiên”[3]. Một biểu hiện khác không thể chấp nhận trong dịch thuật là cái mà Berman gọi là “
*traduction hypertextuelle*”, nghĩa là dịch theo lối coi văn bản gốc là một cái cớ để sử dụng các kỹ thuật như nhại, phóng tác, viết lại… rồi nhào nặn, biến hóa thành một văn bản khác hẳn (hypertextualité cần được hiểu theo truyền thống Gérard Genette, một trong năm quan hệ cơ bản của liên văn bản được trình bày trong Palimpsestes, 1982, và cũng là quan hệ được Genette chú trọng phân tích hơn cả).
Những suy nghĩ sâu hơn về dịch thuật là một đòi hỏi bức bách ngày nay, khi mà những giới thuyết vẫn được trích dẫn tràn lan đã không chỉ trở nên cũ kỹ mà còn tỏ ra sai lầm đến đáng kinh ngạc, khi mà các hội nghị dịch thuật được tổ chức liên tiếp không đóng góp được gì cho việc nâng cao chất lượng dịch thuật, trong khi việc thiếu vắng nền tảng lý thuyết đã gây ra những hiệu ứng bề mặt hiển nhiên, thể hiện ở một nền dịch thuật yếu kém, vừa không đủ sức truyền tải một cách đầy đủ và toàn diện văn chương thế giới, vừa nhiều khi còn bóp méo dị dạng tác phẩm gốc, giống như một họa sĩ truyền thần kém tay nghề biến bức ảnh trước mặt thành ra một biếm họa đầy chất khôi hài.
Rõ ràng, với toàn bộ lịch sử của mình, cộng thêm với toàn bộ những vấn đề ngôn ngữ ẩn đằng sau, dịch thuật không thể chỉ yêu cầu đơn giản một cuốn sách, một cuốn từ điển, một cây bút, một tập giấy trắng và rất nhiều thiên kiến cũ mòn trong đầu. Cũng còn may là dịch thuật thoát được cái “nạn biệt ngữ” của giới sáng tác, với những phát ngôn theo kiểu “Tôi viết bằng cả trái tim mình”, “Tâm huyết của tôi đặt cả vào tác phẩm”, vân vân và vân vân; vẫn còn có chỗ để bàn luận một cách thẳng thắn và trung thực về dịch thuật. Để tạo hứng thú cho người đọc trước khi bước vào một bài viết khá dài (dù tôi đã cố rút ngắn hết mức có thể được), tôi xin trích dẫn ngay một ý kiến về dịch thuật của triết gia Đức Walter Benjamin, một trí tuệ độc đáo của tình thế con người trong thời kỹ nghệ hóa phương Tây, mà Antoine Berman lấy làm đề từ cho cuốn sách của ông: “
*Bản dịch không giống tác phẩm văn chương, nó không đắm chìm vào bên trong khu rừng rậm ngôn ngữ, mà nằm bên ngoài, đối diện với nó [khu rừng rậm đó], và đứng ở bên ngoài đó mà với gọi bản gốc đến gặp mình ở điểm hẹn duy nhất [khả thi] khi mà tiếng vọng trong ngôn ngữ của nó [ngôn ngữ của bản dịch] có thể ngân đúng cỡ âm của một tác phẩm trong ngôn ngữ khác [ngôn ngữ của văn bản nguồn].”*
**Tại sao có dịch thuật?**
Đây là câu hỏi khó hơn vẻ bề ngoài của nó. Thực ra có cần dịch thuật hay không? Rõ ràng người ta có thể đặt cùng câu hỏi này cho văn chương: có cần viết văn hay không? Điều quan trọng ở đây là ngay cả khi một số lượng rất đông (thậm chí đến 5,9 tỉ người trên tổng số 6 tỉ người) trả lời rằng không, và ngay cả nếu trên thực tế 5,9 tỉ người kia không có gì băn khoăn khi cả đời không đọc cuốn sách văn chương nào ngoài vài đoạn trích bắt buộc phải học khi còn cắp sách đến trường, lẽ sống của văn chương vẫn không bị đưa ra thành vấn đề.
Bởi vì văn chương tồn tại trước hết trong một quan hệ cá nhân với bản thân anh ta, sau đó mới đến quan hệ cá nhân-cá nhân khác - chỉ trong một số trường hợp số lượng cá nhân khác kia mới đạt đến con số tương đối lớn nào đó. Dịch thuật trước hết cũng là mối quan hệ giữa cá nhân với bản thân anh ta. Phải giải quyết được câu hỏi với chính mình xem bản thân mình có nhu cầu dịch một cuốn sách không, anh ta mới bước vào mối quan hệ thứ hai, với văn bản.
Tất nhiên để đơn giản hóa, tôi lược bỏ tạm các mối quan hệ phái sinh khác: quan hệ với nhà xuất bản, xin bản quyền, với độc giả sau cùng... Mặt khác, tôi được biết sự tồn tại của rất nhiều bản dịch không được công bố. Ngay bản thân tôi nhiều lúc cũng dịch một câu, một đoạn, thậm chí cả một văn bản dài mà không hề nghĩ đến chuyện công bố, xuất bản ở đâu cả. Vì vậy, trước hết, dịch thuật xuất phát từ nhu cầu của một cá nhân nào đó. Một bản dịch, cũng giống với một tác phẩm văn chương, nhiều khi mang lại những điều thú vị vô bờ bến, chính là cái “khoái lạc” do văn bản đem lại, mà Roland Barthes từng sử dụng làm tiêu đề cho một tiểu luận ngắn gọn nhưng sâu sắc của mình.
Người trả lời câu hỏi “tại sao” này ngắn gọn hơn cả có lẽ là George Steiner. Ông viết : “
*Dịch thuật tồn tại vì con người nói các ngôn ngữ khác nhau[4]*”. Đó chính là tình thế *Sau Babel -* tên tác phẩm của Steiner. Vấn đề này hết sức phức tạp, vì thật khó tìm được lời giải đáp cho thực tế nhiều người sống rất gần nhau nhưng lại nói những thứ tiếng khác nhau hoàn toàn (thậm chí còn có thể nói đến “ngôn ngữ cá nhân hóa” thuộc về mỗi con người). Hiểu một cách phúng dụ, dịch thuật là thứ vữa trát xây bức tường tòa tháp huyền thoại đã bị Chúa đẩy đổ từ khởi thủy lịch sử con người. Dĩ nhiên, gạch để xây tháp Babel là tác phẩm văn chương. Để xây lại tòa tháp kia, để chứng minh sức mạnh của con người, văn chương không thể thiếu dịch thuật, bức tường không thể thiếu vữa trát; chiều ngược lại thì đã rõ: không bức tường nào tồn tại được nếu không có gạch, và chỉ có vữa mà không có gạch không thì cũng không thể có tường.
Vậy thì ai là người sẽ làm công việc dịch thuật? Dĩ nhiên điều kiện tiên quyết là người biết tối thiểu một ngoại ngữ (rất khác với Nghiêm Phục của Trung Quốc ngày xưa, người thường nhờ bạn bè biết ngoại ngữ dịch phác nội dung rồi viết lại bằng tiếng Trung Quốc, bằng cách đó mà trong một thời gian ngắn đưa được vô số tác gia lớn của phương Tây đến với độc giả nước mình). Nhưng lại nảy sinh một vấn đề nan giải: tại sao cộng đồng người Việt ở nước ngoài, những người giỏi ngoại ngữ nhất, trong đó đại đa số là người có học vấn rất tốt, và với một số lượng không nhỏ làm việc trong ngành hoặc vô cùng quan tâm đến văn chương, mà số lượng dịch giả Việt kiều lại nhỏ đến như vậy? Trên thực tế, có thể nói rằng gần như giới trí thức Việt Kiều không tham gia vào công việc dịch thuật (dĩ nhiên vẫn có thể dẫn ra một số cái tên, nhưng số lượng đó không thể đủ để có thể nói đến một “lực lượng dịch giả Việt kiều”).
Giải thích hiện tượng này như thế nào? Theo tôi lý do nằm ở đặc điểm sau đây: Việt Kiều không cảm thấy cùng một niềm hứng khởi, cùng một động lực, cùng một sự tò mò của những người “đứng ở bên ngoài”. Nói thế nghĩa là họ không thích truyền bá văn chương nước ngoài đến Việt Nam? Không phải, nhưng dần dần họ sẽ thích viết về văn chương nước ngoài hơn là dịch văn chương nước ngoài. Tôi có biết một số Việt Kiều rất ưu tư về vấn đề dịch thuật Việt Nam, nhưng họ sẽ chỉ nhận đảm bảo công việc hiệu đính sau khi dịch. Giả thuyết của tôi là chỉ có người dịch khi tồn tại một khoảng cách nhất định giữa bản thân anh ta với một ngôn ngữ, văn hóa và xã hội nào đó. Chính khoảng cách đó là nơi nuôi dưỡng sự tò mò, cái động lực thôi thúc khiến rất nhiều người Việt Nam sống trong nước lao vào công việc thực chất hết sức nặng nhọc và tiềm ẩn nhiều nguy cơ sai lầm, rất dễ tự biến mình thành một cái đích ngắm thường trực giữa đám đông này. Khi nào cái khoảng cách ấy còn, thì còn có dịch thuật.
Chính vì vậy một người biết ngoại ngữ (ở trình độ nào đó) sẽ có xu hướng làm dịch thuật hơn là một người song ngữ hoàn hảo. Tất nhiên đây chỉ là một giả thuyết, nhưng chí ít nó cũng giải thích cho tôi rất nhiều về việc thiếu vắng những người nắm ngoại ngữ tốt nhất trong hàng ngũ dịch thuật Việt Nam. Dù gì đi nữa, thế hệ những người vừa làm chủ được tiếng Việt vừa nắm vững tiếng nước ngoài rất đông đảo hiện nay sẽ sớm mất đi, thay vào đó là thế hệ mới với sự nổi trội của ngôn ngữ tại nơi họ sống và sự xuống dốc của tiếng Việt. Đến khi đó, sẽ chỉ còn lại một nhu cầu trong thế giới Việt kiều: dịch từ tiếng Việt sang các thứ tiếng khác. Đây chính là cơ hội của văn chương Việt Nam đến với thế giới, cánh cửa mở ra quốc tế, vì lịch sử di dân thế kỷ XX đã cho thấy rất rõ vai trò của nhóm diaspora này trong việc truyền bá văn hóa tổ tiên sang những nơi khác.
Rất có thể câu trả lời cho hiện tượng thiếu vắng dịch giả Việt Kiều đơn giản hơn rất nhiều: họ không dịch, hoặc ít dịch, vì họ không có độc giả, nói đúng hơn là những người xung quanh họ không ít thì nhiều cũng có khả năng đọc được tác phẩm trong nguyên bản. Nhưng nếu quả thật là như vậy, họ vẫn hoàn toàn có thể dịch để in trong nước. Cách giải thích này chỉ đóng một vai trò rất phụ, vì như trên đã nói, dịch thuật xuất phát chủ yếu từ nhu cầu và động lực vô cùng cá nhân.
Hơn thế nữa, theo phân tích của Georges Mounin[5], ngôn ngữ đối với một người song ngữ dẫn đến nhiều hiện tượng hết sức rắc rối. Một người nói trôi chảy, đủ để tư duy bằng cả hai thứ tiếng Pháp và Anh chẳng hạn, sẽ có xu hướng tìm đến những cách chuyển dịch nhiều khi kỳ khôi. Mounin dẫn kết quả nghiên cứu của Uriel Weinreich để chỉ ra rằng ở thứ ngôn ngữ mà người song ngữ đó sử dụng, có rất nhiều khả năng tồn tại những “giãn cách”, những “giao thoa” (interférence). Chẳng hạn khi nói bằng tiếng Anh, người đó hay nói “a simple soldier” (lính trơn) để chuyển cụm “un simple soldat” của tiếng Pháp, trong khi từ đúng của tiếng Anh là “a private”[6]. Có thể nói rằng cả hai ngôn ngữ của một người song ngữ hoàn hảo khó đủ độ sáng sủa để có thể làm công việc dịch thuật, công việc đòi hỏi hơn hết sự rành mạch, cách diễn đạt dễ hiểu đối với một lượng người đọc có khi khá đông.
Người song ngữ trước hết có nhu cầu lớn nhất là giải quyết những vấn đề ngôn ngữ đặt ra cho chính bản thân mình. Claude Hagège[7], về phần mình, cũng đã chỉ ra rằng tuổi 11 là cái “ngưỡng định mệnh” đối với bất kỳ đứa trẻ nào trong việc có thể trở thành người song ngữ hay không: khả năng ngôn ngữ, đặc biệt là phát âm (phonétique) sẽ biến mất, hay ít nhất là giảm xuống, sau tuổi đó. Và tất nhiên khi đã trở thành người song ngữ từ sớm như vậy, động lực thôi thúc để dịch thuật, một động lực đòi hỏi rất nhiều nhận thức sâu và ý thức vừa hướng nội vừa hướng ngoại, cũng mất đi từ tuổi nhỏ.
Một người rất có kinh nghiệm cả về tiếng Anh và tiếng Pháp một lần nhận xét với tôi: nhiều khi dịch giả Pháp khi chuyển ngữ một tác phẩm từ tiếng Anh rất có xu hướng dùng luôn từ hoặc cách nói, thành ngữ… theo kiểu tồn tại trong tiếng Anh, trong khi thực chất tác giả không muốn nói như vậy, hay nói đúng hơn là thực ra cần tìm tòi trong tiếng Pháp để chọn được cách dịch phù hợp nhất. Hiểm họa ngầm ẩn đối với việc dịch thuật giữa các ngôn ngữ gần nhau trong việc chọn từ đúng đã lớn như vậy, sang đến các ngôn ngữ cách xa nhau đầu trời cuối bể sẽ còn lớn hơn nhiều lần.
Những điều tôi viết trên đây khá tương hợp với kinh nghiệm của cá nhân tôi. Càng thạo tiếng Pháp hơn, tôi càng cảm thấy hoang mang vì dường như cái khoảng cách tôi nói đến ở trên bị thu ngắn lại một cách nguy hiểm, mà hậu quả thể hiện ở hai mặt: thứ nhất, sự tò mò và động lực dịch thuật giảm bớt độ thôi thúc, và thứ hai, điều này giống như một nghịch lý, do chính sự “thạo” kia mà tôi lại càng dễ mắc sai lầm. Mắt tôi sẽ lướt qua câu văn nhanh hơn, tâm lý của tôi sẽ được thỏa mãn với độ chính xác sớm hơn. Điều này khá khác khi tôi dịch một văn bản tiếng Anh, thứ ngôn ngữ tôi ít thạo hơn rất nhiều. Giải pháp của tôi là giữ cái khoảng cách cần thiết kia, ở đây không phải là “tự chặn mình lại”, không tiếp tục đi sâu thêm nữa vào tiếng Pháp, bởi con đường đi vào một ngôn ngữ là con đường không có điểm dừng, mà theo nghĩa phải cộng thêm vào rất nhiều thận trọng.
**Tiêu chí của dịch thuật**
Đã nói về lẽ tồn tại của dịch thuật, giờ là lúc nói đến một định nghĩa: dịch thuật là gì? Thật ra tôi cũng sẽ chỉ có thể nói rất tầm thường, giống như bất kỳ người dịch nào từng suy nghĩ về công việc của mình (đây chắc chắn không phải là điều tất yếu ở mọi người). Với tôi, dịch thuật là công việc chuyển một văn bản từ một ngôn ngữ sang một ngôn ngữ khác, với điều kiện cốt tử là văn bản sau phải thật giống văn bản trước. “Giống” ở đây nghĩa là tạo được một văn bản mới giữ nguyên được các tính chất và hiệu quả ban đầu của văn bản gốc. Một người Pháp cảm thấy gì khi đọc Stendhal thì một người Việt Nam cũng cần được cảm thấy (ít nhất là gần) giống như thế. Cộng thêm vào sự giống đó là một cảm giác về khoảng cách, vì một tiểu thuyết của Stendhal không bao giờ có thể đột nhiên trở thành một tiểu thuyết của… Bảo Ninh chẳng hạn.
Tôi xin quay trở lại với George Steiner. Tác phẩm
*Sau Babel*lấy xuất phát điểm là bản dịch tiếng Pháp tác phẩm Shakespeare (cụ thể là bản dịch của François Victor-Hugo, con trai Victor Hugo). Giả thuyết đầu tiên của Steiner là: “Bất kỳ sự đọc sâu sắc một tác phẩm rút ra từ quá khứ nào của một ngôn ngữ hay một nền văn chương đều là một công việc diễn giải gồm vô số thành tố[8]”. Sở dĩ như vậy là dù các dịch giả muốn hay không, ngôn ngữ vẫn liên tục ở trạng thái phát triển, biến hóa không ngừng. Đó là mối quan hệ giữa ngôn ngữ và thời gian, mà Steiner cho là then chốt hơn cả: “Khi nào quá khứ dưới dạng ngôn ngữ đập vào mắt hay tai chúng ta […] chúng ta sẽ dịch[9]”. Theo ông, ngôn ngữ thường che giấu và “nội tâm hóa” hơn là “truyền tải”. Công việc của người dịch, do đó, vô cùng gian nan, công việc diễn giải của mỗi người dịch là một công việc vô bờ bến; sự diễn giải là điều không thể thiếu, dù cho Susan Sontag không hề sai khi tuyên bố “chống diễn giải”. Kết luận của Steiner chính là tên chương đầu tiên cuốn sách của ông: “Dịch nghĩa là hiểu”. Nghiên cứu dịch thuật đồng nghĩa với nghiên cứu ngôn ngữ.
Ở trường học, trong giờ ngoại ngữ, có hai môn học: dịch xuôi và dịch ngược. Bất kỳ người giáo viên nào cũng dễ dàng nhận ra nỗi khiếp sợ của học sinh khi phải thực hiện một bài dịch ngược (từ tiếng mẹ đẻ sang ngoại ngữ). Trong tâm lý chung, dịch xuôi (từ ngoại ngữ sang tiếng mẹ đẻ) tương đối dễ hơn dịch ngược. Rõ ràng ở nước nào cũng vậy, đội ngũ dịch xuôi bao giờ cũng đông đảo gấp nhiều lần so với đội ngũ dịch ngược. Tôi nghĩ ở đây có một sự nhầm lẫn nào đó - những người từng nghiên cứu, dù chỉ một chút, lý thuyết dịch thuật hẳn biết nhầm lẫn này không có gì mới mẻ.
Thực ra cái khó khi dịch ngược nằm ở chỗ người dịch cảm thấy (có thể cảm giác này không thật sự đúng) mình không nắm được hoàn toàn một ngoại ngữ. Còn khi đã nắm chắc được ngôn ngữ đích ở mức có thể viết một câu mà người bản xứ không thấy buồn cười, một câu đúng, chấp nhận được, dù không hay, dịch ngược chắc chắn đơn giản hơn dịch xuôi, vì người dịch dĩ nhiên hiểu được sâu sắc ngôn ngữ mẹ đẻ, và công việc còn lại chỉ là vấn đề kỹ thuật, và ở lĩnh vực này, rất nhiều khi người dịch sẽ chọn lối nói vòng (paraphraser) để chuyển dịch ý trung thành nhất có thể được, nên kết quả nhiều khi là một câu khá lôi thôi, nhưng về cơ bản ít khi bị bóp méo trầm trọng. Trong khi đó, dịch xuôi bao giờ cũng ngầm ẩn tai họa sẽ hiểu không thật đúng một “tournure”, một lối hành văn quá khó, và sau đó, dĩ nhiên là một bản dịch không thật sự chuẩn. Do vậy, dịch xuôi hay dịch ngược về bản chất đều khó, nhưng có lẽ trong dịch thuật, khó nhất là dịch sắc thái.
Ví dụ của Cao Xuân Hạo trong bài báo trên Tia Sáng về việc dịch câu nói đùa trong
*Chiến tranh và hòa bình* (đoạn về lão đánh xe tên là Tit) thuộc vào những cái khó này. Khó để chọn đúng từ cần phải chọn, để biết được làm cách nào “giải quyết vấn đề” (trancher la question, theo cách nói của người Pháp, mà tôi không tìm được cách dịch hữu hiệu sang tiếng Việt), để giữ được cái sự “giống” mà tôi đã nói ở trên.
Khi dịch tiểu thuyết
*Cuộc sống không ở đây* của Milan Kundera, tôi gặp phải một vấn đề nan giải nhưng cũng vô cùng thú vị: dịch những câu nói có vần của cậu bé Jaromil như thế nào? Ngay từ trước khi thực sự quyết định bắt tay vào công việc dịch cuốn tiểu thuyết, trong đầu tôi luôn thường trực câu hỏi làm thế nào để dịch những câu nói nhiều khi rất ngớ ngẩn đó sang tiếng Việt, mà phải đảm bảo các yếu tố: là những câu có vần, và nhất là, vẫn hết sức ngớ ngẩn. Đó chính là bài học lớn đầu tiên của tôi trong việc dịch sắc thái ngôn ngữ.
Đến đây tôi nghĩ nên nhắc lại một thuật ngữ khác khá cơ bản của dịch thuật mà ít người chịu quan tâm. Không thể chỉ nói đến kỹ thuật, khiếu ngôn ngữ, hiểu biết văn hóa, mà nhất định tồn tại một yếu tố quan trọng nữa: đạo đức dịch thuật. Với tôi, công việc dịch thuật bao hàm một thao tác: thao tác áp chế ngôn ngữ. Từ một tác phẩm “cho trước”, công việc của người dịch là sử dụng các chất liệu ngôn ngữ mà mình có để ra khuôn được một sản phẩm một mặt rất giống với bản mẫu, nhưng mặt khác cũng có thể rất khác, điều hoàn toàn có thể xảy ra với các công việc thủ công, chẳng hạn làm gốm hoặc chép tranh.
Nếu nói một cách hình tượng, ngôn ngữ đích giống như một người nô lệ bị ông chủ là văn bản nguồn ra lệnh, phải thực hiện những mệnh lệnh nhiều khi khá là quá quắt. Có thể áp chế ngôn ngữ đến đâu? Có thể “uốn” ngôn ngữ đến đâu? Một ngôn ngữ có thể chịu đựng được đến mức độ nào sự uốn nắn có chủ ý của người dịch? Đặc biệt trong dịch xuôi, công việc của người dịch là áp chế chính ngôn ngữ của mình, ngôn ngữ ngay từ khi sinh ra anh ta đã sử dụng, và cùng với hiểu biết lớn dần về ngôn ngữ mẹ đẻ đó, tình yêu ngôn ngữ cũng lớn dần lên; dịch thuật rất có thể động chạm đến những nơi sâu kín trong tâm hồn ngôn ngữ của mỗi người, trước hết là người dịch, sau đó là người đọc.
Cảm giác này nằm ở trong thế xung đột với một cảm giác khác: người dịch khi chấp nhận làm công việc này tất yếu phải ngầm chấp nhận trung thành hết mức với văn bản gốc. Tất cả những vấn đề tinh tế đó đều thuộc vào yếu tố đạo đức kia. Đạo đức là cái tồn tại ngay cả trong công việc sáng tạo, và càng không thể không nói đến trong công việc dịch thuật, nơi tồn tại nhiều mối quan hệ hơn trong sáng tác; chính vì thế tôi hoàn toàn đồng ý với Antoine Berman khi ông chú trọng hết mức đạo đức (éthique) dịch thuật trong cuốn sách của mình.
Cũng trong phạm vi đạo đức dịch thuật này, sự hy sinh phong cách là một yếu tố tiên khởi. Người dịch buộc phải chấp nhận mình là người không có phong cách, giống như nhân vật Ulrich của Robert Musil là “người không phẩm chất” vậy. Thật đáng sợ khi gặp phải một dịch giả dịch nhà văn nào cũng giống như nhà văn nào, không một chút phân biệt, vì với những người như thế, thật ra chỉ tồn tại một tác phẩm duy nhất: tác phẩm của chính họ, một con dê đội tấm da sư tử, nhưng lại vẫn tự nhận mình là dê; đó là một thái độ hai lần “ngụy tín”, theo thuật ngữ của Jean-Paul Sartre. Một nhà văn, vì thế, rất khó trở thành một dịch giả tốt.
Nhưng nếu khi hợp văn phong với một tác giả nào đó, chẳng hạn trường hợp Nguyễn Tuân và Tchékhov, nhà văn sẽ trở thành một dịch giả vô cùng “đáng gờm”. Tôi nghĩ vẫn phải quay lại hiện tượng Bùi Giáng dù biết sẽ làm rất nhiều người cảm thấy khó chịu. Nerval viết ba truyện ngắn cho loạt
*Les Filles du feu*, gồm *Angélique, Sylvie* và *Octavie*, trong đó Bùi Giáng dịch *Sylvie* thành *Mùi hương xuân sắc*. Tôi phản đối cách dịch này. Vấn đề ở đây không phải ai giỏi tiếng Pháp hơn ai, mà là thái độ trung thành của một dịch giả, điều mà thực sự Bùi Giáng không mấy quan tâm. Nếu dịch *Angélique*, chẳng nhẽ ông sẽ dịch thành *Mùi hương thu sắc*, ví dụ thế, để giữ nguyên được tính série của loạt truyện ngắn này ư? Thực ra thay đổi tên nguyên bản là điều hoàn toàn chấp nhận được. Tôi xin đưa một ví dụ (tôi chỉ có một số kinh nghiệm về văn học Pháp, nên rất tiếc không thể bao trùm được vấn đề rộng hơn; vả lại, khi đề cập lý thuyết, phạm vi bài viết không nhất thiết phải mở rộng ra toàn thế giới): cuốn tiểu thuyết lớn đưa *Elias Canetti* lên hàng tiểu thuyết gia hàng đầu của châu Âu có tên nguyên bản *Die Blendung*, trong tiếng Đức nghĩa là “Sự mù quáng”, hoặc “Mù”, nhưng hai bản dịch tiếng Pháp đều không mang tên đó: bản thứ nhất dịch thành *La Tour de Babel* ( *Tháp Babel*chúng ta vẫn chưa thể thoát được khỏi cái bóng của tòa tháp khổng lồ này!) và bản thứ hai, được biết đến rộng rãi hơn, tên là *Auto-da-fé (Thiêu hủy)*, cả hai cách dịch này đều chấp nhận được vì thể hiện được điều Canetti muốn nói tốt hơn là nếu dịch mot-à-mot. Nhưng *Sylvie* là một kiểu hiện tượng khác hẳn. Theo tôi, vị thế của *Sylvie* trong văn chương Pháp không thấp kém hơn vị thế của những *Manon Lescaut* của thầy tu Prévost hay *Julie* của Jean-Jacques Rousseau, và một khi chấp nhận được hai cái tên nước ngoài kia trong văn bản tiếng Việt, không lý do gì để hạ thấp *Sylvie* đến mức phải tìm một tiêu đề khác.
Chỉ nên có một tiêu chí dịch thuật: chuẩn. Dĩ nhiên đây là một khái niệm mơ hồ, nhưng không hoàn toàn là một sự mơ hồ bay lơ lửng trong bầu không khí. Ai có thể nói một bản dịch là chuẩn? Không phải là độc giả nói chung - nhìn chung một bản dịch tương đối “sạch sẽ”, không mắc nhiều lỗi ngớ ngẩn rõ ràng đã đủ thỏa mãn phần lớn người đọc. Cũng không phải một hội đồng nào đó, tập hợp đây đó theo kiểu thời vụ. Tôi muốn sử dụng lại khái niệm “độc giả lý tưởng” của Paul Valéry. Theo nhà thơ Pháp, nhà văn khi sáng tạo sẽ nghĩ đến một độc giả lý tưởng, một thứ siêu độc giả, rất gần với con người nhà văn, nhưng không đồng nhất. Và mối quan hệ trong sáng tạo sẽ là mối quan hệ hai bên: nhà văn viết, và khi nào vị độc giả tưởng tượng kia - một “phân thân” của nhà văn - hài lòng, thì bản thân nhà văn cũng hài lòng.
Khi tác phẩm được in ra, mối quan hệ trở thành tay ba, với sự xuất hiện và can dự của người đọc thực tế. Không bao giờ có chuyện độc giả lý tưởng và độc giả thực tế trùng khớp làm một. Tôi nghĩ trong dịch thuật cũng vậy, sẽ có một độc giả lý tưởng, kết tinh của hiểu biết về ngôn ngữ (hai ngôn ngữ trở lên, với toàn bộ sự tinh tế cần thiết để hiểu hết được các tầng nghĩa nhiều khi vô cùng nhiều và rất khó nhận ra), văn hóa (đặc biệt hiểu biết tác phẩm của nhà văn được dịch ra, chứ không thể chỉ dừng lại ở hiểu biết tiểu sử, hiểu biết kiểu Sainte-Beuve, cùng hiểu biết về xã hội, lối sống, phong tục, lịch sử để biết được, chẳng hạn, Britannicus là tên nhân vật kịch Racine chứ không phải “người đàn ông Anh quốc”), và sau cùng, cuộc đời (để hiểu được một dịch phẩm như thế này có giá trị tức thời và giá trị lâu dài như thế nào). Người độc giả vô hình này mới là vị thẩm phán tối cao, vì đó là con người không thiên kiến, đủ hiểu biết và đủ độ lịch lãm để thưởng thức được đến tận cùng một tác phẩm, điều mà nhiều khi ngay nhà văn và dịch giả cũng chưa chắc làm được.
Dịch thuật còn là một trong những thao tác thử-sai rất độc đáo. Một bản dịch là một cách diễn giải của một cá nhân, nên đối với những văn bản có mức độ khó cao, việc một cá nhân không nắm được tất cả nội dung, giá trị và sắc thái là việc hoàn toàn bình thường. Phê bình dịch thuật, do vậy, rất cần những sự chỉ trích, nhưng những chỉ trích đó nên được đặt trên nền tảng khách quan, vô tư, với ý thức sai lầm là bản chất của con người.
Trong những thử-sai đó, bản dịch
*Mỹ học* của Phan Ngọc là một ví dụ. Hegel là một tác giả khó, điều đó không nói ra ai cũng biết. Một thái độ phê bình đúng đắn là chỉ ra những chỗ sai lầm của bản dịch, để rồi sau này sẽ xuất hiện một bản dịch khác tốt hơn, chuẩn hơn, vì được chuẩn bị bởi một bản dịch có sẵn và những ý kiến chỉ trích (đúng) cũng đã có sẵn. Một trong những biểu hiện của một nền phê bình dịch thuật không lành mạnh là khi “ghét” sẵn ai đó, hoặc khi ai đó phạm phải cái lỗi tày đình là phê phán mình, thì vội cuống cuồng thu thập cóp nhặt thông tin đây đó để “phản pháo”. Chỉ trích là cần thiết, nếu không nói là tối cần thiết, nhưng chỉ trích mù quáng thì chỉ khiến những người hiểu biết nở nụ cười châm biếm.
Không phải ai cũng có diễm phúc như Nerval, 18 tuổi dịch
*Faust* ra tiếng Pháp và ngay lập tức được Goethe vĩ đại công nhận là dịch còn hay hơn bản gốc. Công việc thử-sai có ở ngay truyền thống ngữ văn phương Tây: bản dịch *Edgar Poe* của Baudelaire thực chất sai lầm khá nhiều, nhưng vẫn được lưu giữ như một văn bản lịch sử quý, và vẫn được tái bản thường xuyên. Giới nghiên cứu ngôn ngữ xlavơ từng chỉ ra rất nhiều lỗi trong bản dịch Pouchkine của Prosper Mérimée (nổi tiếng nhất là *Con đầm pique*, đăng lần đầu trên Tạp chí hai thế giới), nhưng trách cứ hay lên án đều là chuyện thừa. Charles Mauron từng có bản dịch *Tristram Shandy* nổi tiếng trong tiếng Pháp, nhưng gần đây kiệt tác của nhà văn Anh Laurence Sterne vẫn được Guy Jouvet thực hiện lại. Ở Việt Nam, những văn bản như của Hegel, Barthes hay Bakhtine rất cần và nên được dịch nhiều lần, chỉ với một điều kiện duy nhất: bản dịch sau tốt hơn bản dịch trước, và mang được tính thời đại của thời điểm dịch.
Công việc tìm kiếm tư liệu và ý tưởng về dịch thuật đưa tôi đến một ngả rẽ không ngờ tới: những tiếp xúc đầu tiên với bộ môn văn học so sánh, tuy ngay bản thân tôi, cho đến giờ, cũng không thật sự tin văn học so sánh là một ngành khoa học đúng nghĩa, vì sự thiếu vắng của các chuẩn mực (phải cần đến uy tín vô song của George Steiner để văn học so sánh trở thành một môn học tại Oxford). Dù thế, những thành tựu của môn này đóng góp không nhỏ cho lý thuyết dịch thuật, những ai thực sự quan tâm đến vấn đề quan hệ giữa các nền văn chương và ngôn ngữ rất nên biết văn học so sánh.
Trên thực tế, Tạp chí văn học so sánh đã xuất hiện ở Pháp ngay từ năm 1921, nghĩa là trước cả tạp chí Phê bình (Critique) do Georges Bataille thành lập và càng trước tạp chí Thi pháp (Poétique) dưới sự chủ trì ban đầu của Gérard Genette và Tzvetan Todorov. Với các nhà so sánh học ban đầu như Paul Hazard hay René Étiemble, trải qua lịch sử, cộng thêm các gương mặt xuất sắc như Jacques Voisine và hiện nay là Pierre Brunel hay Jean-Louis Backès, văn học so sánh đã đi được những bước rất dài, đặc biệt trong nghiên cứu tiểu thuyết châu Âu. Toàn bộ những công trình về Cervantès và Don Quichotte tạo nên một chỉnh thể đáng ngưỡng mộ, thể hiện một thái độ lao động khoa học vô cùng nghiêm túc. Bất kỳ lý thuyết gia lớn nào đều phải từng đi qua Cervantès, kể cả Vladimir Nabokov, Italo Calvino hay Milan Kundera.
Thế nhưng, dù đã tồn tại từ khá lâu, đã có nhiều thành tựu, với tính chất riêng biệt của mình, văn học so sánh vẫn là một ngành mới mẻ. Nó vẫn chưa thể mở rộng đến hết các giới hạn. Chẳng hạn chỉ riêng sự thiếu vắng của văn học Việt Nam trong mạng lưới văn học thế giới cũng đã là một thiếu sót không nhỏ. Chính đây là mắt xích duy nhất của ngành nghiên cứu văn học thế giới mà Việt Nam có thể tiếp cận ngay được, và có thể sớm có đóng góp. Tôi đã nghe không chỉ một thầy giáo Pháp của tôi nói rằng ở thời điểm hiện nay văn học so sánh là lĩnh vực duy nhất còn có cái để làm. Lợi ích của ngành nghiên cứu này sẽ không chỉ to lớn riêng cho dịch thuật, mà chắc chắn còn rộng hơn thế rất nhiều.
Cuối cùng, để tóm tắt bằng một câu vấn đề đang thảo luận: Dịch thuật không phải là một thứ phái sinh của văn học; nó là nó. Những suy nghĩ của tôi rất có thể không có gì mới, cũng như rất có thể rất khác với suy nghĩ của nhiều người, nhưng điều quan trọng, theo tôi, là cần có những suy nghĩ thật sự cho dịch thuật, một công việc quan trọng hơn rất nhiều người tưởng. Lĩnh vực nghiên cứu chính của tôi là lý thuyết văn học, có thể cách lập luận của tôi không giống với những người không quan tâm đến lý thuyết, nhưng tôi không sợ sai lầm bằng chuyện lười biếng suy nghĩ, lẽ sống còn của ngành phê bình, lý luận nói chung.
Phê bình dịch thuật không thể chỉ bao gồm những bài viết riêng lẻ, những phê phán cụ thể từng văn bản. Điều đó cần, nhưng đó là một công việc vô tận không có điểm kết. Và điểm kết sẽ càng xa hơn một khi không có những suy tư làm nền tảng cho chúng; hậu quả trước mắt là “hiện tượng Henri Mongault” vốn bị các nền dịch thuật tiên tiến thanh toán từ lâu, sẽ vẫn hiện diện ở Việt Nam, như một thứ trở lực nặng nề.
Để kết thúc, tôi nghĩ cần phải nói rõ điểm này: Nắm vững lý thuyết, thậm chí trở thành học trò giỏi, học trò trung thành của George Steiner hay Georges Mounin cũng không hề đảm bảo trở thành người dịch tốt. Lý thuyết chỉ là công cụ. Tri thức cũng chỉ là công cụ. Xét về mặt chức năng, lý thuyết cũng giống như đạo đức dịch thuật, chúng là những cái “phanh hãm” hữu hiệu ngăn chiếc xe chở người dịch rơi xuống hố sâu của sai lầm. Thái độ nên có là biết về lý thuyết để tự trang bị hệ thống phanh hãm hoạt động tốt, nhưng không nên tuyệt đối hóa theo lý thuyết nào. Có lẽ ý nghĩa của lý thuyết, không chỉ trong văn chương và dịch thuật, là như vậy.
Tuy đã nói khá nhiều, tôi nghĩ vấn đề lý thuyết hãy còn rất dài. Không ai có thể nói mình giải quyết được rốt ráo mọi vấn đề. Ở thì hiện tại,
*còn lại hai câu hỏi nằm ngoài tầm hiểu biết và suy nghĩ của tôi*, mà có lẽ chỉ các nhà ngôn ngữ học mới có thể trả lời thấu đáo, và tôi thật sự mong có được câu trả lời:
**1.** Cả hai dòng lý thuyết dịch thuật của Trung Quốc và phương Tây dường như chỉ bàn về việc chuyển ngữ trong một hệ thống: theo tôi hiểu thuyết "Tín đạt nhã" của Trung Quốc được đưa ra trước khi có tiếp xúc giữa Trung Quốc và các nước phương Tây, còn các học thuyết dịch thuật như của George Steiner, Antoine Berman, Georges Mounin… đều chỉ tập trung trong phạm vi các ngôn ngữ tương đối gần nhau. Điều gì xảy ra khi việc dịch thuật được thực hiện giữa hai ngôn ngữ về bản chất cũng như lịch sử đều rất xa nhau: tiếng Việt và các ngôn ngữ Ấn-Âu?
**2.** Đây thực ra là một câu hỏi phái sinh từ câu hỏi trước: khi dịch từ một thứ tiếng phương Tây, chẳng hạn tiếng Pháp, nhiều khi có những cụm từ rất dễ dịch, những cách nói hoàn toàn có tương đương trong tiếng Việt. Liệu có phải ngay từ đầu tiếng Việt đã có những tương đồng gần đến vậy với tiếng Pháp? Hay ngay cả cách nói, thành ngữ… Việt Nam cũng vay mượn khá nhiều từ tiếng Pháp? Sự thiếu vắng một cuốn từ điển từ nguyên đi kèm với thành ngữ là một thiệt thòi vô cùng to lớn cho công việc của những người liên quan đến chữ nghĩa ở Việt Nam. Sự im lặng vô tận của giới ngôn ngữ học khiến mọi nỗ lực tìm kiếm câu trả lời có vẻ như đều vấp vào bức tường vô hình nhưng rắn chắc của sự thiếu hụt hiểu biết về lịch sử ngôn ngữ của chính mình. *(còn tiếp)*
-
**Cao Việt Dũng**Chú thích:
[1] Tạp chí Tia Sáng số 13, 15/10/2005, đăng lại trên trang web của báo Tia Sáng ở địa chỉ http://www.tiasang.com.vn/news?id=103
[2] Antoine BERMAN. La traduction et la lettre ou l’auberge du lointain (Dịch thuật và chữ, hay quán trọ mờ xa). Seuil/L’ordre philosophique 1999. Tiêu đề khá kỳ lạ này thể hiện quan điểm của Berman: dịch thuật phải tránh xa lối “mot-à-mot” và được thúc đẩy bởi chữ (lettre), với tư cách “thực thể ngôn ngữ”. Cụm “quán trọ mờ xa” lấy lại ý của “nhà thơ đường phố” (troubadour) Jaufre Rudel, người của TK XII, từng tham gia cuộc Thánh chiến thứ hai, cảm hứng về khoảng cách (từ xa) của Rudel là điều mà Antoine Berman sử dụng lại; dịch giả, theo Berman không được phép mù quáng “Pháp hóa” văn bản gốc, biến tiếng Pháp thành “quán trọ nơi xa” của ngôn ngữ gốc.
[3] Sđd., tr. 31.
[4] George STEINER. After Babel. Aspects of Language and Translation (Sau Babel, các khía cạnh của ngôn ngữ và dịch thuật). London, Oxford University Press 1975, tr. 48.
[5] Georges MOUNIN. Les Problèmes théoriques de la traduction (Những vấn đề lý thuyết của dịch thuật), Gallimard/Tel 1982.
[6] Sđd., tr. 3.
[7] Claude HAGÈGE. L’Enfant aux deux langues (Đứa trẻ biết hai thứ tiếng). Éditions Odile Jacob 1996.
[8] Sđd., tr. 17.
[9] Sđd., tr. 28.
**Gửi phản hồi về bài viết:**


text:
- Huyện Mường Lát, Thanh Hóa được coi là vùng đất nghèo nhất tỉnh. Đói nghèo, khắc nghiệt, nhưng người Mông trên này được tiếng "đẻ rất giỏi". Họ xem sinh con là cách thoát nghèo vì có thêm người đi nương, đi gánh nước chứ chẳng mấy khi lo được chuyện ăn uống, học hành....
5 tuổi đã là lao động chính
Từ trung tâm Thị trấn Mường Lát, chúng tôi phải đi mất hàng giờ đồng hồ mới vào được xã Mường Lý. Mường Lý là nơi tận cùng của huyện, đường sá khó khăn đến nỗi cán bộ tỉnh, huyện lên thăm phải hành quân bằng xe máy qua con đường “độc đạo” mới có thể vào được trung tâm xã. Chính vì vậy người dân ở đây thường gọi Mường Lý là vùng đất khó.
Vừa thấy có người lạ, hàng chục con mắt hiếu kỳ của người dân bản xứ “săm soi” chúng tôi một cách ngạc nhiên. Ông Đinh Công Đại, Chủ tịch UBND xã Mường Lý gặp chúng tôi cũng ngán ngẩm nói: Ở đây chẳng mấy khi có người lạ đến thăm. Xa xôi đến nỗi năm thì mười hoạ mới thấy cán bộ huyện ghé bản.
Ở 16 thôn bản xã Mường Lý có 869 hộ nhưng lên tới 4.664 khẩu. Tức bình quân mỗi hộ người Mông có 5-6 thành viên, nhà nhiều lên đến cả chục người.
Ông Đại lấy độ tuổi đi học mầm non ở dưới xuôi để làm mốc đánh dấu tuổi “trưởng thành” của những đứa trẻ người Mông trên địa bàn xã mình. Ông Đại bảo: Ở đây trẻ em 4-5 tuổi đã có thể tính như một lao động của gia đình. Chúng cũng vất vả, nhiều việc lắm. Nhẹ thì trông em, nặng thì đi cắt cỏ, lấy củi, thậm chí có nhiều đứa ở tuổi ấy đã theo bố mẹ lên nương.
Trẻ con vùng cao như đất đá, như cây cỏ chẳng mấy ai quan tâm. Đói thì tự tìm cái mà ăn, rét thì tự nhóm bếp lên mà sưởi. Mùa đông ở Mường Lý cũng là mùa trẻ em dễ mắc bệnh về đường hô hấp. Ông Đại bảo: Bệnh tật thường xuyên nhưng ở đây đứa nào khỏi được thì khỏi, không khỏi cũng phải chịu chứ chẳng mấy khi thấy bà con đưa chúng đến trạm y tế cả.
Trên đường vào bản Sài Khao, chúng tôi gặp rất nhiều trẻ em đi nương, đi gùi nước, đi khuân đá về làm hàng rào. Nhìn chúng hì hục gùi ngô, khuân đá xem chừng đã dạn dày lắm rồi. Vậy mà khi đưa máy ảnh lên chụp nhiều đứa còn khóc thét vì sợ hãi.
7 đứa con nhà Vàng A Giàn, đứa đầu cách đứa út chỉ có 10 tuổi mà thôi. Ngoại trừ đứa nhỏ nhất mới biết đi thì 6 đứa còn lại đứa nào cũng được tính là lao động của gia đình rồi. Rét căm căm nhưng khi gọi cả 7 đứa đứng cạnh nhau thì trên người gom lại chưa được 5 bộ quần áo. Đứa có quần thì không có áo, đứa có áo thì cũng rách lỗ chỗ vì phải mặc lại từ 2-3 “đời” anh chị của mình. Chúng giống nhau như đúc: bẩn, đói, rét và gầy như que củi.
Vàng Thị Xi, đứa thứ 5 nhà Giàn đang bị ốm. Nước mũi chảy lòng thòng nên được bố mẹ “ưu tiên” không phải đi nương mà ở nhà trông em. Hỏi sao không đưa con đi khám, Giàn thản nhiên: Xa quá. Vợ chồng Giàn sợ nhất là con mình phải đi học. Cứ tưởng ông bố bà mẹ này thương con mình phải cuốc bộ đường núi đá gần 20 km ra trường ở trung tâm xã, nhưng không. Giàn sợ chúng đi học thì không có ai trông em, không có ai đi lấy nước, đi gùi ngô cả.
Mấy lần cán bộ Đại và giáo viên cắm bản vào vận động, khảo sát học sinh đi học ở bản, Giàn uống rượu vào rồi cãi lý: Học không làm ra ngô, học không lấy được nước về uống thì học làm gì. Cán bộ thương thì đừng bắt con tôi đi học nữa. Cũng vì “trưởng thành” quá sớm nên trẻ em vùng cao nguyên đá chẳng thích đến trường.
Ông Đại bảo rằng vì địa hình trắc trở thế này nên mấy năm trước trẻ em trong bản chỉ học cách đi lấy nước dưới khe mó dưới tận chân núi, học cách lên nương trồng ngô chứ chẳng bao giờ biết đến cái chữ.Thân trong lớp, hồn trên nương
Mấy năm nay, mô hình trường học bán trú dân nuôi đã kéo được nhiều hơn trẻ em vùng cao đến lớp. Đi khắp các xã vùng xa xôi của huyện Mường Lát hầu như xã nào cũng có mô hình trường học bán trú.
Thầy Mai Văn Dũng, Hiệu trưởng trường THCS Mường Lý chia sẻ như thấu hiểu nỗi khổ của các em. Tối nào thầy Dũng và giáo viên cũng lên thăm các em ăn ngủ tại các lều lán. Hiện nay nhà trường đã được xây 2 nhà bán trú với 20 phòng học, mỗi phòng chỉ ở được 8 em nên không thể giải quyết hết số học sinh của nhà trường. Ngoài các phòng bán trú, học sinh còn phải dựng gần 100 lều trên các sườn đồi làm chỗ ở.
Thầy Dũng tâm sự, nhìn các em nhiều lúc tôi rơi nước mắt. Đồ đạc của các em chỉ vỏn vẹn mấy cuốn sách, vài ba bộ quần áo cũ kỹ, nhàu nát, chiếc chăn chiên mỏng treo lủng lẳng bên vách lều để chống chọi với mùa đông khắc nghiệt của vùng sơn cước.
Ông Đại cho biết, xã Mường Lý có tỷ lệ đói nghèo cao nhất tỉnh 605/869 hộ chiếm hơn 70%.
Học lớp 6, Hàng Thị Vàng là một trong số ít trẻ em người Mông “học cao” ở bản Ún. Một tuần Vàng đi bộ gần 5 tiếng đồng hồ để về nhà giúp bố mẹ lên nương, đi lấy nước. Nhiều hôm Vàng về như thế nhưng đầu tuần chẳng thấy ra học nữa. Thầy giáo phải chạy vào tận bản để tìm thì thấy Vàng đang đi nương với gia đình.
Hỏi ra mới biết, học xong lớp 5 gia đình không muốn cho Vàng lên lớp 6. “Suất” ấy phải để dành cho những đứa em, còn Vàng học lên đến đó là tốt lắm rồi. Vàng ham học lắm, nhưng cũng không hẳn là vì mê con chữ. Nếu đến trường, Vàng sẽ đỡ phải đi nương, đỡ phải ăn cơm độn…
- Lê Anh – Duy Tuấn

markdown:
- Huyện Mường Lát, Thanh Hóa được coi là vùng đất nghèo nhất tỉnh. Đói nghèo, khắc nghiệt, nhưng người Mông trên này được tiếng "đẻ rất giỏi". Họ xem sinh con là cách thoát nghèo vì có thêm người đi nương, đi gánh nước chứ chẳng mấy khi lo được chuyện ăn uống, học hành....
****
|
|![]()
|Những đứa trẻ vùng cao chỉ mới lên 5 đã là lao động chính|****
5 tuổi đã là lao động chính
5 tuổi đã là lao động chính
Từ trung tâm Thị trấn Mường Lát, chúng tôi phải đi mất hàng giờ đồng hồ mới vào được xã Mường Lý. Mường Lý là nơi tận cùng của huyện, đường sá khó khăn đến nỗi cán bộ tỉnh, huyện lên thăm phải hành quân bằng xe máy qua con đường “độc đạo” mới có thể vào được trung tâm xã. Chính vì vậy người dân ở đây thường gọi Mường Lý là vùng đất khó.
Vừa thấy có người lạ, hàng chục con mắt hiếu kỳ của người dân bản xứ “săm soi” chúng tôi một cách ngạc nhiên. Ông Đinh Công Đại, Chủ tịch UBND xã Mường Lý gặp chúng tôi cũng ngán ngẩm nói: Ở đây chẳng mấy khi có người lạ đến thăm. Xa xôi đến nỗi năm thì mười hoạ mới thấy cán bộ huyện ghé bản.
Ở 16 thôn bản xã Mường Lý có 869 hộ nhưng lên tới 4.664 khẩu. Tức bình quân mỗi hộ người Mông có 5-6 thành viên, nhà nhiều lên đến cả chục người.
|
|![]()
|Khó khăn, thiếu thốn đủ đường|
|
|![]()
Ông Đại lấy độ tuổi đi học mầm non ở dưới xuôi để làm mốc đánh dấu tuổi “trưởng thành” của những đứa trẻ người Mông trên địa bàn xã mình. Ông Đại bảo: Ở đây trẻ em 4-5 tuổi đã có thể tính như một lao động của gia đình. Chúng cũng vất vả, nhiều việc lắm. Nhẹ thì trông em, nặng thì đi cắt cỏ, lấy củi, thậm chí có nhiều đứa ở tuổi ấy đã theo bố mẹ lên nương.
Trẻ con vùng cao như đất đá, như cây cỏ chẳng mấy ai quan tâm. Đói thì tự tìm cái mà ăn, rét thì tự nhóm bếp lên mà sưởi. Mùa đông ở Mường Lý cũng là mùa trẻ em dễ mắc bệnh về đường hô hấp. Ông Đại bảo: Bệnh tật thường xuyên nhưng ở đây đứa nào khỏi được thì khỏi, không khỏi cũng phải chịu chứ chẳng mấy khi thấy bà con đưa chúng đến trạm y tế cả.
Trên đường vào bản Sài Khao, chúng tôi gặp rất nhiều trẻ em đi nương, đi gùi nước, đi khuân đá về làm hàng rào. Nhìn chúng hì hục gùi ngô, khuân đá xem chừng đã dạn dày lắm rồi. Vậy mà khi đưa máy ảnh lên chụp nhiều đứa còn khóc thét vì sợ hãi.
7 đứa con nhà Vàng A Giàn, đứa đầu cách đứa út chỉ có 10 tuổi mà thôi. Ngoại trừ đứa nhỏ nhất mới biết đi thì 6 đứa còn lại đứa nào cũng được tính là lao động của gia đình rồi. Rét căm căm nhưng khi gọi cả 7 đứa đứng cạnh nhau thì trên người gom lại chưa được 5 bộ quần áo. Đứa có quần thì không có áo, đứa có áo thì cũng rách lỗ chỗ vì phải mặc lại từ 2-3 “đời” anh chị của mình. Chúng giống nhau như đúc: bẩn, đói, rét và gầy như que củi.
Vàng Thị Xi, đứa thứ 5 nhà Giàn đang bị ốm. Nước mũi chảy lòng thòng nên được bố mẹ “ưu tiên” không phải đi nương mà ở nhà trông em. Hỏi sao không đưa con đi khám, Giàn thản nhiên: Xa quá. Vợ chồng Giàn sợ nhất là con mình phải đi học. Cứ tưởng ông bố bà mẹ này thương con mình phải cuốc bộ đường núi đá gần 20 km ra trường ở trung tâm xã, nhưng không. Giàn sợ chúng đi học thì không có ai trông em, không có ai đi lấy nước, đi gùi ngô cả.
Mấy lần cán bộ Đại và giáo viên cắm bản vào vận động, khảo sát học sinh đi học ở bản, Giàn uống rượu vào rồi cãi lý: Học không làm ra ngô, học không lấy được nước về uống thì học làm gì. Cán bộ thương thì đừng bắt con tôi đi học nữa. Cũng vì “trưởng thành” quá sớm nên trẻ em vùng cao nguyên đá chẳng thích đến trường.
Ông Đại bảo rằng vì địa hình trắc trở thế này nên mấy năm trước trẻ em trong bản chỉ học cách đi lấy nước dưới khe mó dưới tận chân núi, học cách lên nương trồng ngô chứ chẳng bao giờ biết đến cái chữ.
**Thân trong lớp, hồn trên nương**
|
|![]()
|1, 2 tuổi đã biết ở nhà trông nhà cho bố mẹ lên nương|
Mấy năm nay, mô hình trường học bán trú dân nuôi đã kéo được nhiều hơn trẻ em vùng cao đến lớp. Đi khắp các xã vùng xa xôi của huyện Mường Lát hầu như xã nào cũng có mô hình trường học bán trú.
Thầy Mai Văn Dũng, Hiệu trưởng trường THCS Mường Lý chia sẻ như thấu hiểu nỗi khổ của các em. Tối nào thầy Dũng và giáo viên cũng lên thăm các em ăn ngủ tại các lều lán. Hiện nay nhà trường đã được xây 2 nhà bán trú với 20 phòng học, mỗi phòng chỉ ở được 8 em nên không thể giải quyết hết số học sinh của nhà trường. Ngoài các phòng bán trú, học sinh còn phải dựng gần 100 lều trên các sườn đồi làm chỗ ở.
Thầy Dũng tâm sự, nhìn các em nhiều lúc tôi rơi nước mắt. Đồ đạc của các em chỉ vỏn vẹn mấy cuốn sách, vài ba bộ quần áo cũ kỹ, nhàu nát, chiếc chăn chiên mỏng treo lủng lẳng bên vách lều để chống chọi với mùa đông khắc nghiệt của vùng sơn cước.
Ông Đại cho biết, xã Mường Lý có tỷ lệ đói nghèo cao nhất tỉnh 605/869 hộ chiếm hơn 70%.
|
|![]()
|Một góc xã Mường Lý|
Học lớp 6, Hàng Thị Vàng là một trong số ít trẻ em người Mông “học cao” ở bản Ún. Một tuần Vàng đi bộ gần 5 tiếng đồng hồ để về nhà giúp bố mẹ lên nương, đi lấy nước. Nhiều hôm Vàng về như thế nhưng đầu tuần chẳng thấy ra học nữa. Thầy giáo phải chạy vào tận bản để tìm thì thấy Vàng đang đi nương với gia đình.
Hỏi ra mới biết, học xong lớp 5 gia đình không muốn cho Vàng lên lớp 6. “Suất” ấy phải để dành cho những đứa em, còn Vàng học lên đến đó là tốt lắm rồi. Vàng ham học lắm, nhưng cũng không hẳn là vì mê con chữ. Nếu đến trường, Vàng sẽ đỡ phải đi nương, đỡ phải ăn cơm độn…
**Lê Anh – Duy Tuấn**

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Connection: close

Vary: Accept-Encoding

X-Cache: MISS from Cache1848


text:
128 Hàng Trống - phường Hàng Trống - quận Hoàn Kiếm - TP Hà Nội
Contact@adongcompany.vn
Khuyến mại đặc biệt

Set-Cookie: ci_session=0ec5d4bc4adca9ab3650645b0ea301f485dd3bc4; expires=Tue, 26-Jul-2016 10:25:06 GMT; Max-Age=7200; path=/; HttpOnly

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate

Pragma: no-cache

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
v_line
Đăng nhập
Tìm tất cả giá phòng khách sạn ở Rawai
Trả phòng:
Lịch
Đảm Bảo Giá Tốt Nhất
507 Nhận xét
3.033.683 VND
1081 Nhận xét
1.319.242 VND
633 Nhận xét
1.238.053 VND
21 Nhận xét
4.127.459 VND
211 Nhận xét
1.307.029 VND
144 Nhận xét
963.074 VND
123 Nhận xét
936.933 VND
137 Nhận xét
1.052.503 VND
199 Nhận xét
618.994 VND
48 Nhận xét
720.241 VND
1.031.865 VND
33 Nhận xét
908.041 VND
34 Nhận xét
42 Nhận xét
825.492 VND
23 Nhận xét
619.119 VND
13 Nhận xét
3.652.802 VND
26 Nhận xét
1.238.238 VND
174 Nhận xét
674.151 VND
154 Nhận xét
550.328 VND
46 Nhận xét
65 Moo. 4 Maikhao Soi 4, Tambol Maikhao, Amphur Thalang.
1 Khoktanod Soi 3, Kata Road, Tambon Karon Muang Phuket
121/1, Surin Beach Rd., Cherng Talay
63/2 Moo 4, Wichit, Muang
47/1 Nanai Rd
Lý do tốt nên đặt phòng với Agoda
Hơn 750.000 khách sạn trên khắp thế giới
Hơn 8.000.000 nhận xét về khách sạn
Có mặt hơn 60.000 thành phố trên toàn thế giới
Bảo đảm giá tốt nhất! Giá phòng khách sạn thay đổi mỗi ngày!
Được hơn 16.000.000 khách hàng tin dùng
Ưu đãi đặc biệt của Agoda
Bao gồm các ưu đãi giờ chót(có thể trong cùng ngày!)Miễn phí một đêm nghỉNâng cấp hạng phòng miễn phí!
Kiếm điểm thưởng với chúng tôi!
Xem chi tiết
Customer Support
Khu vực lân cận: Rawai
Xem tất cả các khách sạn ở Phuket
Về đầu trang
Bản quyền © 2005 – 2016 Agoda Company Pte. Ltd. Giữ toàn quyền.
AGODA ® là thương hiệu được đăng ký của AGIP LLC, sử dụng theo giấy phép của Agoda Company Pte. Ltd.
Agoda là thành viên của
(NASDAQ:PCLN)
Agoda là thành viên của Priceline Group, nhà cung cấp hàng đầu thế giới về dịch vụ du lịch trực tuyến & các dịch vụ có liên quan.
AS-AGWEB-3A07

Access-Control-Allow-Methods: GET,POST

Access-Control-Allow-Credentials: true

Cache-Control: private

Access-Control-Allow-Headers: Content-Type

Vary: User-Agent, Accept-Encoding


text:
Jefferson Clinton Hotel
416 South Clinton Street, Syracuse, NY 13202, Mỹ – Vị trí tuyệt vời - Hiển thị bản đồ
Vị trí xuất sắc - được cho điểm 9,3/10! (điểm từ 70 đánh giá)
Được khách đánh giá sau khi họ nghỉ tại Jefferson Clinton Hotel.
5 lý do để chọn Jefferson Clinton Hotel
Giá thấp
24 chỗ nghỉ ở Syracuse
Quản lý đặt phòng trực tuyến
Đặt phòng an toàn
Các tiện nghi của Jefferson Clinton Hotel Tiện nghi tuyệt vời! Điểm đánh giá, 8,7
Vật nuôi
-
Vật nuôi không được phép.
Hoạt động
- Trung tâm thể dục
- Dịch vụ cho mượn xe đạp (miễn phí)
Internet
Chỗ đậu xe
-
Miễn phí! Có chỗ đỗ xe riêng miễn phí tại chỗ (không cần đặt chỗ trước).
Dịch vụ lễ tân
- Lễ tân 24 giờ
- Dịch vụ trợ giúp đặc biệt
Dịch vụ lau dọn
- Giặt ủi
- Giặt Hấp
Dịch vụ cho doanh nhân
- Tiện nghi tổ chức hội họp/ dạ tiệc
- Trung tâm dịch vụ doanh nhân
- Fax/ Photocopy
Tổng quát
- Dịch vụ phòng
- Dịch vụ xe đưa đón (có thu phí)
- Nhật báo
- Két an toàn
- Phòng không hút thuốc
- Phòng/ Tiện nghi cho khách khuyết tật
- Thang máy
- Hệ thống sưởi
- Phòng không gây dị ứng
- Cấm hút thuốc trong tất cả các khu vực
- Máy lạnh
Nhận phòng
Từ 17:00 giờ
Trả phòng
Đến 14:00
Hủy đặt phòng/
Trả trước
Các loại phòng khác nhau có thể có chính sách hủy đặt phòng và chính sách thanh toán trước không giống nhau. Vui lòng nhập ngày tháng lưu trú và kiểm tra các điều kiện của phòng bạn chọn.
Trẻ em và giường phụ
Tất cả trẻ em đều được tiếp nhận.
Miễn phí!
Đến hai trẻ em dưới 17 tuổi được miễn phí khi sử dụng giường sẵn có.
Nếu thêm nữa trẻ em nhiều tuổi hơn hoặc người lớn phải trả USD 20 một đêm một người khi sử dụng giường sẵn có.
Một trẻ em nhiều tuổi hơn hoặc người lớn phải trả USD 30 một đêm một người cho một giường phụ.
Một trẻ em dưới 2 tuổi phải trả USD 20 một đêm một người cho một cũi trẻ em.
Sức chứa tối đa giường phụ/ cũi trẻ em trong một phòng là 1 chiếc.
Phục vụ bất cứ loại giường phụ hoặc cũi trẻ em nào và cần được khách sạn xác nhận
Phí phụ thu sẽ không được tự động tính thêm vào tổng chi phí phòng và cần được thanh toán riêng trong thời gian nghỉ của bạn.
Vật nuôi
Vật nuôi không được phép.
Thẻ được chấp nhận tại chỗ nghỉ này
Di chuột qua thẻ để biết thêm thông tin.
Khách cần phải xuất trình giấy tờ tùy thân có ảnh và thẻ tín dụng vào thời điểm nhận phòng. Vui lòng lưu ý tất cả các Yêu cầu Đặc biệt đều tùy thuộc vào tình trạng phòng trống và phụ phí có thể sẽ được tính thêm.
100% đánh giá xác thực
Khách thực. Kỳ nghỉ thực. Ý kiến thực
Điểm đánh giá
Dựa theo 70 đánh giá
-
Tuyệt hảo: 9+
46
-
Tốt: 7 – 9
17
-
Chấp nhận được: 5 – 7
7
-
Kém: 3 – 5
0
-
Rất tệ: 1 – 3
0
-
Sự sạch sẽ
9,2
-
Thoải mái
9,1
-
Địa điểm
9,3
-
Tiện nghi
8,7
-
Nhân viên phục vụ
9,3
-
Đáng giá tiền
8,1
-
WiFi miễn phí
9
Xem đánh giá của:
Sắp xếp theo:

markdown:
# Jefferson Clinton Hotel
416 South Clinton Street, Syracuse, NY 13202, Mỹ
–
[
Vị trí tuyệt vời - Hiển thị bản đồ
](javascript:void(0);)
Vị trí
**xuất sắc** - được cho điểm 9,3/10! (điểm từ **70** đánh giá)
Được khách đánh giá
**sau khi họ nghỉ** tại Jefferson Clinton Hotel.
|Tối đa||Loại chỗ nghỉ|
|Phòng Giường Đôi|
|Junior Suite có giường cỡ queen|
|Junior Double Suite with Two Double Beds|
|Suite Executive có giường cỡ King|
|Suite Hạng Tổng thống|
## 5 lý do để chọn Jefferson Clinton Hotel
Giá thấp
24 chỗ nghỉ ở Syracuse
Quản lý đặt phòng trực tuyến
Đặt phòng an toàn
##
[
Các tiện nghi của Jefferson Clinton Hotel
Tiện nghi tuyệt vời! Điểm đánh giá, ]
**8,7**
**8,7**
##### Vật nuôi
-
Vật nuôi không được phép.
##### Hoạt động
- Trung tâm thể dục
- Dịch vụ cho mượn xe đạp (miễn phí)
##### Internet
##### Chỗ đậu xe
-
**Miễn phí!**Có chỗ đỗ xe riêng miễn phí tại chỗ (không cần đặt chỗ trước).
##### Dịch vụ lễ tân
- Lễ tân 24 giờ
- Dịch vụ trợ giúp đặc biệt
##### Dịch vụ lau dọn
- Giặt ủi
- Giặt Hấp
##### Dịch vụ cho doanh nhân
- Tiện nghi tổ chức hội họp/ dạ tiệc
- Trung tâm dịch vụ doanh nhân
- Fax/ Photocopy
##### Tổng quát
- Dịch vụ phòng
- Dịch vụ xe đưa đón (có thu phí)
- Nhật báo
- Két an toàn
- Phòng không hút thuốc
- Phòng/ Tiện nghi cho khách khuyết tật
- Thang máy
- Hệ thống sưởi
- Phòng không gây dị ứng
- Cấm hút thuốc trong tất cả các khu vực
- Máy lạnh
Nhận phòng
Từ 17:00 giờ
Trả phòng
Đến 14:00
Hủy đặt phòng/
Trả trước
Các loại phòng khác nhau có thể có chính sách hủy đặt phòng và chính sách thanh toán trước không giống nhau.
Vui lòng
[nhập ngày tháng lưu trú](#availability_target) và kiểm tra các điều kiện của phòng bạn chọn.
Trẻ em và giường phụ
Tất cả trẻ em đều được tiếp nhận.
**Miễn phí!**
Đến hai trẻ em dưới 17 tuổi được miễn phí khi sử dụng giường sẵn có.
Nếu thêm nữa trẻ em nhiều tuổi hơn hoặc người lớn phải trả USD 20 một đêm một người khi sử dụng giường sẵn có.
Một trẻ em nhiều tuổi hơn hoặc người lớn phải trả USD 30 một đêm một người cho một giường phụ.
Một trẻ em dưới 2 tuổi phải trả USD 20 một đêm một người cho một cũi trẻ em.
Sức chứa tối đa giường phụ/ cũi trẻ em trong một phòng là 1 chiếc.
Phục vụ bất cứ loại giường phụ hoặc cũi trẻ em nào và cần được khách sạn xác nhận
Phí phụ thu sẽ không được tự động tính thêm vào tổng chi phí phòng và cần được thanh toán riêng trong thời gian nghỉ của bạn.
Vật nuôi
Vật nuôi không được phép.
Thẻ được chấp nhận tại chỗ nghỉ này
Di chuột qua thẻ để biết thêm thông tin.
Khách cần phải xuất trình giấy tờ tùy thân có ảnh và thẻ tín dụng vào thời điểm nhận phòng. Vui lòng lưu ý tất cả các Yêu cầu Đặc biệt đều tùy thuộc vào tình trạng phòng trống và phụ phí có thể sẽ được tính thêm.
*눱*
## 100% đánh giá xác thực
### Khách thực. Kỳ nghỉ thực. Ý kiến thực
[Đọc thêm](#guidelines_content)
#### Điểm đánh giá
Dựa theo
**70 đánh giá**
-
Tuyệt hảo: 9+
46
-
Tốt: 7 – 9
17
-
Chấp nhận được: 5 – 7
7
-
Kém: 3 – 5
0
-
Rất tệ: 1 – 3
0
-
Sự sạch sẽ
9,2
-
Thoải mái
9,1
-
Địa điểm
9,3
-
Tiện nghi
8,7
-
Nhân viên phục vụ
9,3
-
Đáng giá tiền
8,1
-
WiFi miễn phí
9
Xem đánh giá của:
Sắp xếp theo:
![ loading](http://r-ec.bstatic.com/static/img/loading_filterbox/db3a483e4b74971fbfb1cc0fb6499852cedfe650.gif)

X-Recruiting: Like HTTP headers? Come write ours: https://workingatbooking.com


text:
Qua 2 ngay mua dam de, dem trung thu troi tanh rao nhu muon chieu long con tre. Cac cong vien, nha van hoa, cung thieu nhi… tren dia ban thanh pho day ap nu cuoi tre tho tray hoi dem ram. Dinh lang, xom nho cung rao ruc tieng trong ech...
TPHCM toi 29/9 (dem muoi tu), duong pho ngap tran sac mau trung thu, no nuc tieng cuoi con tre.
Anh Tran Dinh Hoi (nha o Thu Duc) cho con di vui Trung thu vui ve ke: “Moi dau chieu, com nuoc vua xong la chau no da hoi thuc di choi trung thu roi… Tet trung thu khong chi la dip vui choi cua tre em ma cung lam cho nguoi lon vui lay khi nho lai ky uc tuoi tho…” .
Vua duoc nhan qua, vua duoc choi thu nhun, xe dien va cac tro choi do Hoi cha me Nhan Ai to chuc, cac be da co duoc mot buoi toi that vui la day ap tieng cuoi (anh: Hong Nhung).
Tai TP. Thanh Hoa, cac doan ruoc den ong sao, den long, lan rong… lam soi dong nhieu tuyen pho, thu hut hang nghin nguoi do ra duong chen chan xem ruoc den. Doc cac duong lon nhu Le Hoan, Le Loi, Tran Phu, Quang Trung… deu duoc treo nhieu den ong sao long lay. Tu 19h toi, dong nguoi do ra duong dua con em di choi trung thu dong nghit khien cho nhieu tuyen pho giao thong bi tac nghen. Tren pho Le Hoan giao thong bi te liet hoan toan keo dai hang kilomet khi doan ruoc den trung thu di qua day.
Hang nghin nguoi chen chan nhau dung xem den ong sao va den long khong lo duoc ruoc di tren pho. Long den lam hinh con rong dai hon 20m khien cho nhieu tre em va nhieu nguoi lon vo cung thich thu. Doan ruoc den di toi dau nguoi dan do ra xem toi do. Ai ai cung vui mung thich thu. Anh Bui Van Phan dua con di choi trung thu chia se: “Nam nay tiet troi trung thu mat me nen moi nguoi ra duong di choi rat dong. Gia dinh toi cung dua con em di choi de cho cac chau hoa niem vui trung thu voi tre em tren khap ca nuoc”.
Tai nhieu khu pho cung to chuc “pha co trung thu” thu cho cac em thieu nhi tai nha van hoa, hay khu tap the. Cac bac phu huynh ai cung phan khoi vui ve, co gang het minh de lo cho con em minh duoc co mot cai tet trung thu ap ap sum vay cung ban be va gia dinh. Thoi tiet nhung ngay gan day tai Thanh Hoa rat mat me, day la dieu kien tot de tre vui tet trung thu.
Tai Hoi An (Quang Nam), thang Tam - Tet Trung thu, khi khap cac tuyen duong chay quanh thanh pho nao dong voi trong lan, thi trong mot khong gian khac - khu pho danh cho nguoi di bo o pho co dem trung thu dam minh trong anh den long, anh trang va nhung doa hoa dang.
Trung thu som tung bung moi xom lang, goc pho
Ong lan, ong dia hoat nao o pho co Hoi An thu hut moi nguoi lon, tre nho, khach Ta, khach Tay (anh: Khanh Hien).
Toi 29/9, nham 14 thang 8 am lich, chua phai dem chinh cua Hoi Tet trung thu, song cac tuyen duong o Hoi An, nguoi xe da do ra duong chat nhu nem trong am thanh ron ra, nao dong cua tieng trong lan. Co den hang chuc doan lan thi nhau bieu dien o cac khu vuc trung tam thanh pho, va ghe tung nha dan mang den may man theo phong tuc truyen thong cua ngay Tet trung thu o day. Thoi tiet o Hoi An khong may thuan loi voi nhung con mua dau mua cu bat chot trut ao xuong pho phuong, nhung ai cung nao nuc doi theo nhung ong lan, ong dia dien tro quen ca mua. Anh Tran Van Thanh, cung nhom ban tu Da Nang vao Hoi An choi trung thu hao hung: “Biet la co ni troi hay mua, nhung nhom bon toi van ru nhau vao Hoi An choi. Cac doan lan o Hoi An du chuyen nghiep hay tay ngang van co tieng la bieu dien dep”. O dau co tieng trong lan, o do co ket xe cuc bo, nhung hau nhu khong may ai de tam den dieu hiem thay thuong ngay o pho co nay de thuong thuc cac manh trinh dien day ngoan muc cua cac doan lan.
Nhieu nha dan o pho co van giu le mo cua don lan vao nha de mang lai may man va xua di nhung dieu khong may. O nhieu cua hang, quan an, su hien dien cua cac lan rong, lan su tu thay nhau bieu dien hap dan dong dao du khach nuoc ngoai. Nhieu du khach sau khi tim hieu phong tuc con lam theo chu nha mo hau bao li xi cho lan. De lay duoc nhung phong bao li xi dong dua tit tren cao, cac lan phai lam moi cach, di chuyen kheo leo, tai tinh cho den khi tieng vo tay tan thuong vo oa xung quanh.
Trong khi cac tuyen duong ngoai chay quanh thanh pho on ao, nao dong tieng trong lan, thi trong mot khong gian khac o khu pho danh cho nguoi di bo o Hoi An trong dem ram thang Tam van yen tinh voi den long, anh trang va nhung doa hoa dang tren song Hoai. Khu pho danh cho nguoi di bo cam xe co gioi luu thong va han che ca cac doan lan lon vao ben trong. Tren nhung tuyen duong, nguoi di bo cung chat nhu nem, nhung hau nhu moi nguoi tram lang hon trong khong gian pho co dem ram. Den dien duoc han che su dung, thap sang cho nhung day nha co kinh la den long, anh trang va nhung doa hoa dang lung linh doi ben bo song Hoai. Chi cach nhau mot vai con pho, song nguoi choi dem trung thu o Hoi An nhu buoc tu the gioi nay sang the gioi khac voi nhieu cung bac cam xuc.
Va khong khoi chanh long khi nhin thay nhung em nho theo ba, theo me di ban hoa dang muu sinh trong ngay Tet trung thu (anh: Khanh Hien).
Tai Hue, trong 2 dem 13 va 14 thang 8 am lich vua qua, nhieu tuyen duong chinh trong thanh pho, noi co nhieu cua hang buon ban lon da bi tac nghen nang vi mua lan va nguoi xem mua lan dung chat ca duong khong chiu dich chuyen. Khong kho de thay nhung canh duong pho Hue bong nhien dong cung la thuong, y nhu canh ket xe hang gio lien tai Ha Noi hay TP HCM luc cao diem. Moi doan lan lon mua o dau la nguoi dan do xo den do xem. Cac via he thi chat kin xe, nguoi xem khong con cach nao khac la phai dau xe may, xe dap ngay giua duong va nhin vao cho mua, mac suc cho cac bao ve dan pho phuong la het, dep loi di nhung van vo ich.
Diem qua tu luc 17h co duong Phan Dang Luu, Tran Hung Dao. Den tu 18h la duong Mai Thuc Loan. 19h la o cac duong pho Tay nhu Pham Ngu Lao, Chu Van An. 20h la duong Le Loi, Vo Thi Sau. 22h lan lai keo ve mua not nhung cua hang con lai tren duong Tran Hung Dao.
Tuy bi ket duong nhung vi net “van hoa” xem lan da tro nen qua quen thuoc voi nguoi dan Hue nen ngoai mot so it nguoi buc tuc, la het inh oi de tim duong di, thi phan lon con lai khi gap dam mua lan ket kin duong rat hao huc “a le hap” tap xe vao nhap hoi, thanh thu da ket con ket nang hon.
Duong Tran Hung Dao toi 14 am lich (anh: Dai Duong).
Doan lan mua truoc sieu thi Coop Mart duoc khoang hon 500 nguoi dan vay quanh tan thuong (anh: Dai Duong).
Tai Ha Noi, vao dip Tet Trung Thu, cha me bay co cho cac con de mung trung thu, mua va lam du thu long den thap bang nen de treo trong nha va de cac con ruoc den. Co mung trung thu gom banh Trung Thu, keo, mia, buoi va nhieu thu hoa qua. Voi tre em o cac lang que, Tet Trung Thu la dip duoc mong cho nhat, duoc mac quan ao dep va an nhung thuc banh keo dac trung.
Toi 28/9, tai chua Kim Long - thon Phu Da - Can Kiem - Thach That (Ha Noi), Hoa thuong Thich Bao Nghiem - Tru tri chua Bang cung tang ni phat tu da ket hop cung chinh quyen dia phuong to chuc dem trung thu, tang qua, trao hoc bong cho cac em nho. Nam nay doi mua lan chua Bang da ket hop cung Doan thanh nien dia phuong to chuc ruoc kieu quanh lang, voi su tham gia cua dong dao cac ban sinh vien, thanh nien. Buoi ruoc truoc gio khai mac dem van nghe da thu hut duoc moi nguoi dan trong lang, tao nen mot khong khi ron rang, tung bung, voi tieng trong tung rinh va nhung nu cuoi gion hoa vang chon lang que.

Cache-Control: no-cache

P3P: CP="NOI ADM DEV PSAi COM NAV OUR OTRo STP IND DEM"