markdown:
# Lê Thánh Tông
|Lê Thánh Tông|
|
|![ 206ThoiLe LeThanhTong.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/206ThoiLe_LeThanhTong.jpg/272px-206ThoiLe_LeThanhTong.jpg)
![ 206ThoiLe LeThanhTong.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/206ThoiLe_LeThanhTong.jpg/272px-206ThoiLe_LeThanhTong.jpg)
Tranh thờ vua Lê Thánh Tông ở Thái miếu Lam Kinh.
[nhà Hậu Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [1460](/wiki/1460)– [1497](/wiki/1497) [Lê Nghi Dân](/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) [Đinh Liệt](/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) [Lê Hiến Tông](/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng) [Trường Lạc hoàng hậu](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Nguyễn thị [Nhu Huy hoàng hậu](/wiki/Nhu_Huy_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Phùng thị
Phạm Minh phi
Nguyễn Kính phi
Nguyễn Tu dung
Nguyễn Tài nhân
Nguyễn Quý phi
Rất nhiều người khác...
|Hậu duệ|
|
|
Lương Vương Lê Thuyên
Tống Vương Lê Tung
Đường Vương Lê Cảo
Kiến Vương Lê Tân
Phúc Vương Lê Trang
Diễn Vương Lê Thông
Quảng Vương Lê Tảo
Lâm Vương Lê Tương
Ứng Vương Lê Chiêu
Nghĩa Vương Lê Cảnh
Trần Vương Lê Kinh
Triệu Vương Lê Toan
Kinh Vương Lê Kiện
Cùng với 20 công chúa
Lê Hạo
[Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [1460](/wiki/1460)- [1469](/wiki/1469))
Hồng Đức (
[1470](/wiki/1470)- [1497](/wiki/1497))
Đầy đủ: Sùng thiên Quảng vận Cao minh Quang chính Chí đức Đại công Thánh văn Thần vũ Đạt hiếu Thuần hoàng đế (崇天廣運高明光正至德大功聖文神武達孝淳皇帝)
[Thánh Tông](/wiki/Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)(聖宗) [Nhà Hậu Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [Lê Thái Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) [Ngô Thị Ngọc Dao](/wiki/Ng%C3%B4_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_Dao) [20 tháng 7](/wiki/20_th%C3%A1ng_7) năm [[1]](#cite_note-AL-1) [1442](/wiki/1442)
Chùa Huy Văn (nay thuộc quận
[Đống Đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) [30 tháng 1](/wiki/30_th%C3%A1ng_1) năm [[1]](#cite_note-AL-1) [1497](/wiki/1497) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) **Lê Thánh Tông** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 黎聖宗; [20 tháng 7](/wiki/20_th%C3%A1ng_7) năm [1] [Nhâm Tuất](/wiki/Nh%C3%A2m_Tu%E1%BA%A5t) [1442](/wiki/1442)– [30 tháng 1](/wiki/30_th%C3%A1ng_1)năm [Đinh Tỵ](/wiki/%C4%90inh_T%E1%BB%B5) [1497](/wiki/1497)) , là vị [[1]](#cite_note-AL-1) [Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)thứ năm của [nhà Hậu Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)(tính cả [Lê Bang Cơ](/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng)và Lạng Sơn vương [Lê Nghi Dân](/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n)) trong [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam), trị vì từ năm [1460](/wiki/1460)đến 1497. Ông tên thật là **Lê Tư Thành**(黎思誠), còn có tên khác là **Lê Hạo**(黎灝). Ông nổi tiếng là vị minh quân, là người đã đưa Đại Việt lên tới thời hoàng kim của chế độ [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn). Ông cũng được xem là một nhà văn hoá và một người coi trọng hiền tài.
Trong lúc trị vì, Lê Thánh Tông đã đề xuất nhiều
[cải cách](/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi) trong hệ thống [quân sự](/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), [hành chính](/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1), [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), [giáo dục](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) và [luật pháp](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p). Ngoài ra, ông đã tiến hành công cuộc [Nam tiến](/wiki/Nam_ti%E1%BA%BFn), mở mang bờ cõi [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) bằng cách đánh chiếm [kinh đô](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) của vương quốc [Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) (1471), sáp nhập một phần lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt; đồng thời có cuộc hành quân về phía Tây đất nước vào năm 1479. [Thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) do người kế vị ông, [Lê Hiến Tông](/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng) truy tôn là *Sùng thiên Quảng vận Cao minh Quang chính Chí đức Đại công Thánh văn Thần vũ Đạt hiếu Thuần hoàng đế*.
## Mục lục
[1 Thân thế](#Th.C3.A2n_th.E1.BA.BF) [2 Lên ngôi](#L.C3.AAn_ng.C3.B4i) [3 Cải cách](#C.E1.BA.A3i_c.C3.A1ch) [4 Hiền tài - nguyên khí quốc gia](#Hi.E1.BB.81n_t.C3.A0i_-_nguy.C3.AAn_kh.C3.AD_qu.E1.BB.91c_gia) [5 Nhà văn hóa](#Nh.C3.A0_v.C4.83n_h.C3.B3a) [6 Mở rộng Đại Việt](#M.E1.BB.9F_r.E1.BB.99ng_.C4.90.E1.BA.A1i_Vi.E1.BB.87t) [7 Quan hệ với Trung Quốc](#Quan_h.E1.BB.87_v.E1.BB.9Bi_Trung_Qu.E1.BB.91c) [8 Quan hệ với bề tôi](#Quan_h.E1.BB.87_v.E1.BB.9Bi_b.E1.BB.81_t.C3.B4i) [9 Qua đời](#Qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [10 Nhận định](#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [11 Niên hiệu](#Ni.C3.AAn_hi.E1.BB.87u) [12 Gia quyến](#Gia_quy.E1.BA.BFn) [13 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [14 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [15 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [16 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thân thế[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=1)] **Lê Tư Thành**, hiệu *Thiên Nam Động chủ* là con thứ 4 của vua [Lê Thái Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) (1423-1442) và bà tiệp dư [Ngô Thị Ngọc Dao](/wiki/Ng%C3%B4_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_Dao), con gái Thái bảo [Ngô Từ](/wiki/Ng%C3%B4_T%E1%BB%AB).
## Lên ngôi[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=2)]
Khi bà tiệp dư Ngô Thị Ngọc Dao có thai Lê Tư Thành, bà đã bị bà phi
[Nguyễn Thị Anh](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_Anh) mưu hại. [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i) và người thứ thiếp là [Nguyễn Thị Lộ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_L%E1%BB%99) đã cứu giúp Ngọc Giao và đưa đi lánh nạn. Lê Tư Thành được sinh ra ngày [20 tháng 7](/wiki/20_th%C3%A1ng_7) năm Nhâm Tuất [1442](/wiki/1442), ở chùa Huy Văn (ngày nay thuộc [quận Đống Đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)).
Lê Tư Thành vốn không phải là người sẽ kế vị, theo chính danh. Từ nhỏ, ông được giáo dục ở
[Quốc Tử Giám](/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m), giống như người anh cùng cha khác mẹ là [Lê Nhân Tông](/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) (Lê Bang Cơ - con bà Nguyễn Thị Anh) đang làm vua [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t).
Năm
[1459](/wiki/1459), người anh cả cùng cha khác mẹ của Nhân Tông là [Lê Nghi Dân](/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) tiến hành đảo chính và sát hại Lê Nhân Tông. Nghi Dân lên ngôi. Tư Thành không bị vua anh sát hại trong vụ này mà được cải phong làm Gia vương.
Chín tháng sau, một cuộc đảo chính thứ hai do
[Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) và [Đinh Liệt](/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) cầm đầu đã giết chết Lê Nghi Dân. Nguyễn Xí và Định Liệt là 2 tướng thân cận của [Lê Thái Tổ](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) vẫn còn sống sót sau các biến cố [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) kể từ khi vua Thái Tổ mất. Ban đầu, các đại thần định mời anh thứ hai của Tư Thành là Cung vương Lê Khắc Xương (em Nghi Dân, anh Bang Cơ) lên ngôi nhưng Khắc Xương từ chối không muốn nhận ngôi báu. Họ đề nghị Lê Tư Thành ra làm vua và ông đã chấp thuận. Về sau, vua Thánh Tông nghe lời gièm, Cung vương bị bức tử. [[2]](#cite_note-.C4.91vsktt12-2)
Ngày 8 tháng 6 năm Canh Thìn (tức
[26 tháng 6](/wiki/26_th%C3%A1ng_6) năm [1460](/wiki/1460)), Lê Tư Thành lên ngôi, tức là vua **Lê Thánh Tông**, lấy niên hiệu là Quang Thuận. Năm đó, ông chỉ mới 18 tuổi. Ông chỉ định [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) và [Đinh Liệt](/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) vào các chức quan cao nhất của triều đình, nắm giữ binh quyền.
## Cải cách[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=3)]
### Quân sự[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=4)]
Hoàng đế Lê Thánh Tông ra sắc chỉ đầu tiên là chỉnh đốn lại quân đội, đôn đốc và thực hiện các bước để tăng cường các khả năng chiến đấu của các
*vệ quân năm đạo*. Ông thường thân chinh đi tuần phòng ở các vùng biên ải xa xôi cùng với binh lính và là tấm gương tốt cho các quan phụ trách võ bị. Dấu tích trong một lần tuần tra tại khu vực cửa biển và vùng biển [Hạ Long](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_H%E1%BA%A1_Long) là một bài thơ đề trên vách núi đá mà sau này dân [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) gọi tên là [núi Bài Thơ](/wiki/N%C3%BAi_B%C3%A0i_Th%C6%A1) ở [thành phố Hạ Long](/wiki/H%E1%BA%A1_Long_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)) ngày nay.
Việc canh phòng và khuyến khích các quan lại ở biên cương thường cảnh giác với các âm mưu xâm nhập và xử lý kịp thời các sự việc lãnh thổ với bên ngoài ở thời ông là rất chặt chẽ và cẩn thận nên triều đình
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) rất tôn trọng và có phần e ngại. Trong sử Việt còn nhắc đến việc Lê Thánh Tông ra sắc chỉ phải cảnh giác với lực lượng nội gián là các gia nô người Ngô (số người [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) tự nguyện xin được ở lại sau khi bị bắt làm tù binh trong cuộc chiến trước đây của Thái Tổ [Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)).
Theo các sử gia, thì vũ khí quân sự dưới thời Lê Thánh Tông đã có những tiến bộ vượt bậc, do vốn có các kỹ thuật và sáng chế cùng kĩ năng chế tạo vũ khí cực kì tinh xảo của Đại Việt thời
[nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) về vũ khí tầm xa như hỏa thương, hỏa hổ, súng thần công,... hợp với số vũ khí khá tân tiến thu được trước đây trong cuộc kháng chiến với [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) đã tạo nên cho Đại Việt một kho vũ khí đa dạng và hùng mạnh, có thể vượt xa so với vũ khí Châu Âu cùng thời về sát thương và chất lượng. [[3]](#cite_note-3)
Lê Thánh Tông rất chú ý đến việc tích trữ lương thảo ở các vùng biên cương để sử dụng cho quân lương khi cần thiết. Một nghệ thuật làm
[lương khô](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B4) thời Lê Thánh Tông được sử sách ghi lại là một kỹ thuật đặc biệt của Đại Việt, đó là đồ (hấp) thóc chín và sấy khô. Loại [lương khô](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B4) này có thể cất giữ vài năm không bị mất phẩm chất và rất tiện cho việc vận chuyển và sử dụng trong chiến tranh, đặc biệt là dùng cho quân đội viễn chinh.
Nhà vua cải tổ quân đội mạnh mẽ về mặt tổ chức, trước đó quân đội chia làm 5 đạo vệ quân, nay đổi làm 5 phủ đô đốc. Mỗi phủ có vệ, sở. Bên cạnh còn có 2 đạo nội, ngoại, gồm nhiều ti, vệ. Ngoài tổ chức quân thường trực, Lê Thánh Tông còn chú ý lực lượng quân dự bị ở các địa phương.
[43 điều quân chính](/w/index.php?title=43_%C4%91i%E1%BB%81u_qu%C3%A2n_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) là luật quân đội Lê Thánh Tông ban hành cho thấy kỷ luật quân đội của ông rất nghiêm ngặt, có sức chiến đấu cao.
### Hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=5)]
Lên nắm triều chính, Lê Thánh Tông nhanh chóng chấm dứt tình trạng chia rẽ của triều đình. Ông làm việc không biết mệt mỏi, làm gương cho các
[quan](/w/index.php?title=Quan&action=edit&redlink=1) lại. Lê Thánh Tông khẩn trương tổ chức củng cố và xây dựng nền [hành chính](/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) Đại Việt mạnh mẽ, táo bạo.
Nhà nước phong kiến tập quyền qua các đời từ
[nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) chỉ có 4 bộ: Hình, Lại, Binh, Hộ. Đời vua Lê Thái Tổ chỉ có 3 bộ: Lại, Lễ, Dân (tức Hộ Bộ). Lê Thánh Tông tổ chức thành sáu bộ:
- Lại Bộ: Trông coi việc tuyển bổ, thăng thưởng và thăng quan tước;
- Lễ Bộ: Trông coi việc đặt và tiến hành các nghi lễ, tiệc yến, học hành thi cử, đúc ấn tín, cắt giữ người coi giữ đình, chùa, miếu mạo;
- Hộ Bộ: Trông coi công việc ruộng đất, tài chính, hộ khẩu, tô thuế kho tàng.
- Binh Bộ: Trông coi việc binh chính, đặt quan trấn thủ nơi biên cảnh, tổ chức việc giữ gìn các nơi hiểm yếu và ứng phó các việc khẩn cấp;
- Hình Bộ: Trông coi việc thi hành luật, lệnh, hành pháp, xét lại các việc tù, đày, kiện cáo;
- Công bộ: Trông coi việc xây dựng, sửa chữa cầu đường, cung điện thành trì và quản đốc thợ thuyền phát triển kinh tế.
Về cơ cấu chính quyền các cấp, ông đã tiến hành xóa bỏ hệ thống tổ chức hành chính cũ thời Lê Thái Tổ từ 5 đạo đổi thành 13 đạo (thừa tuyên).
Dưới thời Lê Thánh Tông, các quan chỉ được làm việc tối đa đến tuổi 65 và ông bãi bỏ luật cha truyền con nối cho các gia đình có công - công thần. Ông tôn trọng việc chọn quan phải là người có tài và đức.
### Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=6)]
Hoàng đế Lê Thánh Tông còn đặc biệt quan tâm các chính sách nhằm phát triển
[kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) như: sửa đổi luật thuế khóa, điền địa, khuyến khích [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), mở [đồn điền](/wiki/%C4%90%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n),kêu gọi người phiêu tán về quê,đặt ra luật quân điền chia đều ruộng đất cho mọi người
Những nỗ lực nhằm xây dựng phát triển Đại Việt của Lê Thánh Tông đã được kiểm chứng qua các bài chiếu, chỉ dụ do ông trực tiếp chấp bút và ban bố, như
[Chiếu khuyến nông](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_khuy%E1%BA%BFn_n%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [Chiếu lập đồn điền](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_l%E1%BA%ADp_%C4%91%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), [Chiếu định quan chế](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_%C4%91%E1%BB%8Bnh_quan_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), v.v...
Các ngành nghề thủ công nghiệp và xây dựng dưới thời trị vì của Lê Thánh Tông cũng phát triển rực rỡ. Nghề in và làm
[giấy](/wiki/Gi%E1%BA%A5y) ở Đại Việt đạt một trình độ cao của [thế giới](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) thời bấy giờ. Số lượng sách in thời này khá đồ sộ. Đặc biệt nhất thời kỳ này là thành tựu trong công nghệ chế tạo vũ khí và đồ sắt chiếm ưu thế. Đồ gốm, sứ [thời Lê sơ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) phát triển đạt được độ tinh xảo và hoa văn đẹp. Việc giao thương buôn bán đã chắp cánh cho đồ gốm thời này đi xa và hiện nay bộ sư tập về [đồ gốm Lê sơ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_g%E1%BB%91m_L%C3%AA_s%C6%A1&action=edit&redlink=1) cũng rất phong phú.
Thương mại và giao dịch buôn bán với các lân bang phát triển mạnh, cùng với bước chân viễn chinh xa xôi của đội quân đế chế Đại Việt. Để tạo thuận tiên cho việc mua bán Lê Thánh Tông đã từng khuyến dụ các quan rằng:
|“||
||”|
|
|
—Lê Thánh Tông
Có thể dưới thời Lê Thánh Tông, phiên chợ được mở mang nhiều.
Chính nhờ sự quan tâm đến việc phát triển thương nghiệp nên nền nông nghiệp đã phát triển mạnh mẽ. Các nghề thủ công như: Dệt lụa, ươm tơ, dệt vải, nghề mộc, nghề chạm, nghề đúc đồng cũng phát triển. Kinh đô
[Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long) 36 phố phường sầm uất, nhộn nhịp tồn tại phát triển đến tận ngày nay. Phường Yên Thái làm giấy, Phường Nghi Tàm dệt vải lụa, Phường Hà Tân nung vôi, Phường Hàng Đào nhuộm điều, Phường Ngũ Xá đúc đồng, Phường gạch và gốm sứ Bát Tràng và nhiều phường khác nữa, v.v...
Nhờ những cải cách tích cực này mà nền kinh tế nước ta nhanh chống dược phục hồi va phát triển
### Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=7)]
Cùng với việc xây dựng thiết chế mới, Lê Thánh Tông đẩy mạnh phát triển giáo dục, đào tạo nhân tài. Ngoài Hàn lâm viện, Quốc sử viện, nhà Thái học, Quốc Tử Giám là những cơ quan văn hóa, giáo dục lớn, Lê Thánh Tông còn cho xây kho bí thư chứa sách, đặc biệt đã sáng lập
[Hội Tao Đàn](/wiki/Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) bao gồm những nhà văn hóa có tiếng đương thời mà Lê Thánh Tông là Tao Đàn chủ soái.
Dưới thời ông, việc thi cử và học tập thường xuyên và rất nhiều tiến sĩ và trạng nguyên đỗ đạt và thành danh. Ông khởi xướng lập
[bia Tiến sĩ](/wiki/Bia_ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9_V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_Th%C4%83ng_Long) và tiến hành cho dựng để ghi danh, tôn vinh những người tài và đức của dân tộc [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) ở [Văn Miếu-Quốc Tử Giám](/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m) và các thế hệ, các triều đình sau này tiếp tục bổ sung các tấm bia vinh danh mới.
Đặc biệt ông rất tích cực trong cải tổ giáo dục, có những chính sách mới về thi cử và tránh gian lận trong thi cử. Nhiều lần ông đích thân chấm bài làm và khảo lại các bài thi có nghi ngờ.
### Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=8)]
Dưới thời
[Hậu Lê](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) nói chung, và trong thời vua Lê Thánh Tông nói riêng, [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) bị đẩy lui xuống sinh hoạt ở các làng xã, trong khi đó, [Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) lại được coi trọng và lên ngôi, đặc biệt là khu vực triều đình và giới Nho học. Đó là đặc điểm chính của thời kỳ này. Mặt khác do trước đó chịu sự tận diệt của [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) nên nhiều chùa chiền, cung điện và các Phật tử phát triển rực rỡ ở các triều đại [nhà Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), [nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) đã bị xóa bỏ. [Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) cũng đóng góp một cách đáng kể vào tín ngưỡng và cách xây dựng một nhà nước phong kiến tập quyền vững chắc và phát triển.
Cũng cần phải kể đến một số tôn giáo khác có điều kiện du nhập vào
[Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) thời kỳ sau khi Lê Thánh Tông sáp nhập lãnh thổ [Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) vào Đại Việt cũng góp phần làm phong phú thêm các loại hình tôn giáo đa dạng sau này của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Với chính sách cai trị của Lê Thánh Tông, sự xung đột giữa các cư dân Chăm và Việt, như xung đột tôn giáo, rất ít xảy ra trầm trọng.
### Luật pháp[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=9)]
Bộ Quốc triều hình luật của nhà Hậu Lê đã được hoàn thiện trong thời Lê Thánh Tông
, nên còn được gọi là Luật Hồng Đức. Với bộ luật này, Đại Việt đã hình thành một [4] [nhà nước pháp quyền](/wiki/Ph%C3%A1p_quy%E1%BB%81n#Nh.C3.A0_n.C6.B0.E1.BB.9Bc_ph.C3.A1p_quy.E1.BB.81n)sơ khởi và thuộc loại sớm trên thế giới.
Lê Thánh Tông đã lấy những quan điểm của
[Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) làm hệ tư tưởng, chỉ đạo việc biên soạn, ban hành [luật pháp](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p), nhằm thể chế hoá một nhà nước phong kiến Đại Việt, với truyền thống nhân nghĩa, *lấy dân làm gốc*.
Bộ
[luật Hồng Đức](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c) được lưu lại đến ngày nay bao gồm 13 chương với 700 điều, nội dung cơ bản của bộ luật như sau:
- Giữ cho đất nước luôn ở thế chủ động đối phó với quân xâm lược nước ngoài;
- Giữ nghiêm kỷ cương, phép nước;
- Chấn hưng nông nghiệp, coi nông nghiệp là nền tảng của sự ổn định kinh tế xã hội;
- Mở rộng giao lưu khuyến khích thủ công nghiệp, thương nghiệp lành mạnh;
- Bảo vệ quyền sở hữu tài sản của muôn dân, chống
[tham nhũng](/wiki/Tham_nh%C5%A9ng)triệt để, chống sự lạm quyền và ức hiếp dân chúng.
- Khuyến khích nuôi dưỡng thuần phong mỹ tục và phát triển kinh tế
- Bênh vực và bảo vệ quyền lợi phụ nữ
; [[5]](#cite_note-5)
- Bảo vệ quyền lợi của vua và quan lại, bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị địa chủ phong kiến
Lê Thánh Tông là người thực hiện nghiêm chỉnh
[pháp luật](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p) đã ban hành. Một lần, ông đã thu lại quyền chỉ huy của tổng quân đô đốc Lê Thiệt vì con trai Lê Thiệt giữa ban ngày phóng ngựa trên đường phố và dung túng gia nô đánh người. Lê Thánh Tông thường bảo với các quan rằng:
|“||
||”|
|
|
—Lê Thánh Tông
## Hiền tài - nguyên khí quốc gia[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=10)]
Ở
[Văn Miếu-Quốc Tử Giám](/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m), Trường đại học đầu tiên của xã hội phong kiến Việt Nam, trên một tấm bia đá, có ghi một danh sĩ nổi tiếng thời nhà Lê, đó là [Thân Nhân Trung](/wiki/Th%C3%A2n_Nh%C3%A2n_Trung), người quê Việt Yên, [Bắc Giang](/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang). Ông có sớ dâng vua "Chiêu nạp hiền tài" và cho rằng "Hiền tài là nguyên khí quốc gia". Sự kiện này được khắc trên bia đá dựng thời Lê Thánh Tông. Điều này nói lên rằng, ông là người rất trọng dụng nhân tài và thực tế dưới thời trị vì của ông, những người tài thường được trọng dụng và đã cùng ông đoàn kết xây dựng một [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) trong yên vui, ngoài yên ổn, dân chúng rất mến mộ vị [Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) của mình.
Ông ngưỡng mộ và dễ tha thứ lỗi lầm cho các bậc tài đức, một đoạn ghi chép sau đây sẽ nói thêm về điều này. Một lần ông trách cứ cựu thần
[Ngô Sĩ Liên](/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn), [Nghiêm Nhân Thọ](/w/index.php?title=Nghi%C3%AAm_Nh%C3%A2n_Th%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1): *Ta mới coi chính sự, sửa mới đức tính, ngươi bảo nước ta là hàng phiên bang của* [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)thời xưa, thế là người theo đường chết, mang lòng không vua.
Tuy nói vậy, Lê Thánh Tông vẫn trọng dụng Ngô Sỹ Liên và giao cho ông phụ trách soạn
[Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0). Bên cạnh dưới thời ông cũng có các học giả khác như, nhà toán học Trạng nguyên [Lương Thế Vinh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%BF_Vinh), với tác phẩm [Toán pháp đại thành](/w/index.php?title=To%C3%A1n_ph%C3%A1p_%C4%91%E1%BA%A1i_th%C3%A0nh&action=edit&redlink=1); [Phan Phu Tiên](/wiki/Phan_Phu_Ti%C3%AAn), với tác phẩm [Bản thảo thực vật toát yếu](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_th%E1%BA%A3o_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_to%C3%A1t_y%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1) v.v...
Lê Thánh Tông bắt đầu cho phép tôn vinh việc học bằng các cuộc lễ xướng danh (lễ đọc tên người thi đậu), lễ vinh quy bái tổ (lễ đón rước người thi đậu về làng) và nhất là lệ khắc tên và lý lịch tiến sĩ vào bia đá
[Văn Miếu](/wiki/V%C4%83n_mi%E1%BA%BFu) (Năm 1484 giao cho Lễ bộ thượng thư [Quách Đình Bảo](/wiki/Qu%C3%A1ch_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) trọng trách chủ trì soạn khắc bia đá, cả thẩy 10 bia đá đầu tiên tương ứng với 10 khoa thi, bắt đầu từ khoa thi Nhâm Tuất 1442 đến khoa thi 1484). Vì thế khuyến khích mọi tầng lớp cư dân đua nhau học hành để tên tuổi được ghi vào bảng vàng, để gia môn được vinh dự và để làng quê được vinh hiển.
Như thế công việc giáo dục
[Nho học](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) đã trở thành nếp. Ngoài trường Quốc Tử Giám và các viện lớn ra còn có các trường học ở các đạo, phủ, thừa với rất đông học trò. Các kỳ thi được các sĩ tử khắp nơi hưởng ứng . [6]
## Nhà văn hóa[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=11)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/ChuabaidinhcoA4.jpg/250px-ChuabaidinhcoA4.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/ChuabaidinhcoA4.jpg/250px-ChuabaidinhcoA4.jpg)
[chùa Bái Đính](/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%A1i_%C4%90%C3%ADnh)tỉnh [Ninh Bình](/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)
Lê Thánh Tông trị vì Đại Việt 38 năm và dưới thời ông, đã để lại những giá trị
[văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) [xã hội](/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i) như Hồng Đức thiên hạ bản đồ, [Hồng Đức hình luật](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c), Thiên Nam dư hạ tập, Hồng Đức quốc âm thi tập v.v...
Năm
[1464](/wiki/1464), ông rửa oan cho [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i), cho sưu tầm thơ văn Nguyễn Trãi để lưu lại hậu thế, và Lê Thánh Tông như đã tạc bia cho Nguyễn Trãi bằng câu thơ: *Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo*
Tạm dịch:
*Tâm hồn Ức Trai sáng tựa sao Khuê*
Lê Thánh Tông là một nhà
[thơ](/wiki/Th%C6%A1) và phê bình văn học, vừa sáng tác văn thơ, vừa nghiên cứu, phê bình. Những trước tác của [Hội Tao đàn](/wiki/Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) được ghi chép trong bộ sách [Thiên Nam dư hạp tập](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Nam_d%C6%B0_h%E1%BA%A1p_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1), và trong các sách [Quỳnh uyển cửu ca](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B3nh_uy%E1%BB%83n_c%E1%BB%ADu_ca&action=edit&redlink=1), [Minh lương cẩm tú](/w/index.php?title=Minh_l%C6%B0%C6%A1ng_c%E1%BA%A9m_t%C3%BA&action=edit&redlink=1), [Văn minh cổ xúy](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_c%E1%BB%95_x%C3%BAy&action=edit&redlink=1), [Chinh Tây kỷ hành](/w/index.php?title=Chinh_T%C3%A2y_k%E1%BB%B7_h%C3%A0nh&action=edit&redlink=1) viết bằng [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) và [Hồng Đức quốc âm thi tập](/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c_qu%E1%BB%91c_%C3%A2m_thi_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1), [Thập giới cô hồn quốc ngữ văn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_gi%E1%BB%9Bi_c%C3%B4_h%E1%BB%93n_qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF_v%C4%83n&action=edit&redlink=1) được viết bằng [chữ Nôm](/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m). Trong đó, không chỉ ghi chép thơ văn, mà còn ghi chép về lý luận phê bình [văn học](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), về [lịch sử](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD), [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), quan chế, [địa lý](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) v.v... Lê Thánh Tông là người dẫn đầu phong trào mới này, cả về nghệ thuật thể hiện, cả về tư tưởng [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc). [Thánh Tông di thảo](/wiki/Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng_di_th%E1%BA%A3o) là dấu mốc quan trọng ghi nhận bước trưởng thành của [truyện](/wiki/Truy%E1%BB%87n) ký Đại Việt viết bằng [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n), ra đời trước cả tập "Truyền kỳ mạn lục" của Nguyễn Dữ ( [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16)).
Lê Thánh Tông khuyến khích các quan lại và tự mình tích cực sử dụng
[chữ Nôm](/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m) như một sự tự tôn và tự cường. Trong một bài thơ Nôm, Lê Thánh Tông tự trình bày mình: *Trống dời canh còn đọc sách* *Chiêng xế bóng chửa thôi chầu.*
## Mở rộng Đại Việt[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=12)]
### Nam tiến[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=13)]
Năm
[1452](/wiki/1452), [Ma Ha Quý Do](/w/index.php?title=Ma_Ha_Qu%C3%BD_Do&action=edit&redlink=1) được vua [Minh Đại Tông](/wiki/Minh_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%B4ng) phong làm [quốc vương Chiêm Thành](/wiki/Vua_Ch%C4%83m_Pa). Sau đó Quý Do bị [Bàn La Trà Duyệt](/w/index.php?title=B%C3%A0n_La_Tr%C3%A0_Duy%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1), người ở [Thị Nại](/wiki/Th%E1%BB%8B_N%E1%BA%A1i) sát hại và cướp ngôi. Trà Duyệt chết, truyền ngôi cho em là [Trà Toàn](/wiki/Tr%C3%A0_To%C3%A0n) (Pau Kubah). Trà Toàn được sử sách [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) mô tả là: " *hung hãn, hoang dâm, bạo ngược*".
Trà Toàn bỏ tiến cống nhà Lê, thường xâm lấn biên giới phía nam Đại Việt. Năm
[1470](/wiki/1470), Trà Toàn sai sứ thần sang cầu viện nhà Minh, thân hành đem 10 vạn [quân thủy](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_th%E1%BB%A7y&action=edit&redlink=1), [bộ](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) cùng [voi](/wiki/Voi) [ngựa](/wiki/Ng%E1%BB%B1a) đến đánh úp Hóa Châu. Viên tướng trấn giữ Hóa Châu Phạm Văn Hiển chống không nổi, phải đóng cửa thành chống giữ, cho người phi ngựa đem văn thư cáo cấp về kinh đô [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long). [Tháng 10](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di) năm 1470, vua Lê Thánh Tông sai Nguyễn Đình Mỹ và [Quách Đình Bảo](/wiki/Qu%C3%A1ch_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) đem việc Chiêm Thành đánh úp biên giới sang báo cáo với nhà Minh. [[7]](#cite_note-ReferenceA-7)
Lê Thánh Tông quyết định chinh phạt, sát nhập lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt. Ông bá cáo với dân chúng trong nước biết một cách công khai và rõ ràng về lý do xuất quân, bằng
[chiếu thư đánh Chiêm](/wiki/Chi%E1%BA%BFu_th%C6%B0_%C4%91%C3%A1nh_Chi%C3%AAm). Ông thân chinh cầm 200.000 quân tiến vào đất Chiêm Thành. [Tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_ba) năm [1471](/wiki/1471), kinh đô [Đồ Bàn](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) của Chiêm Thành thất thủ. Theo [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0), hơn 30.000 người Chiêm bị bắt, trong đó có vua Trà Toàn. 40.000 lính [Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) đã tử trận.
Bấy giờ 1 tướng Chiêm là
[Bô Trì Trì](/w/index.php?title=B%C3%B4_Tr%C3%AC_Tr%C3%AC&action=edit&redlink=1) chạy về đất [Phan Lung](/w/index.php?title=Phan_Lung&action=edit&redlink=1), cử sứ sang cống và xin xưng thần với Đại Việt. Theo [Việt Nam Sử Lược](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c), vua Thánh Tông có ý muốn làm cho Chiêm Thành yếu đi, mới chia đất Chiêm ra làm 3 nước, phong 3 vua: 1 nước gọi Chiêm Thành, 1 nước nữa là Hóa Anh và 1 nước nữa là Nam Phan. [[8]](#cite_note-8)
Sau khi Trà Toàn bị bắt, em là Trà Toại trốn vào núi, sai người sang cầu cứu
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) và xin phong vương. Được tin, Lê Thánh Tông sai Lê Niệm đem 3 vạn quân vào đánh, Trà Toại bị bắt giải về kinh. Về sau, [vua nhà Minh](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_nh%C3%A0_Minh) sai sứ sang bảo Lê Thánh Tông phải trả đất cho Chiêm Thành, nhưng ông nhất quyết không chịu. [[7]](#cite_note-ReferenceA-7)
Sau chiến thắng, Lê Thánh Tông thực hiện chính sách mới, bình định và Việt hóa dân chúng người Chiêm Thành và sát nhập lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành (từ
[đèo Hải Vân](/wiki/%C4%90%C3%A8o_H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n) tới bắc [Phú Yên](/wiki/Ph%C3%BA_Y%C3%AAn) ngày nay) vào Đại Việt. [Tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm 1471, lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành được lập thành [thừa tuyên Quảng Nam](/w/index.php?title=Th%E1%BB%ABa_tuy%C3%AAn_Qu%E1%BA%A3ng_Nam&action=edit&redlink=1) và vệ Thăng Hoa.
### Tây tiến[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=14)]
Sau khi Đại Việt đánh hạ Chiêm Thành, nhiều vương quốc láng giềng phía Tây bắt đầu cử sứ thần đến ra mắt và đưa cống phẩm. Nhà Minh cũng dè dặt phản đối việc làm của Lê Thánh Tông. Vào năm 1479, Đại Việt lại tấn công thêm
[Bồn Man](/wiki/B%E1%BB%93n_Man)(tức Muang Phuan về sau), [Lan Xang](/wiki/Lan_Xang) (những vương quốc nằm phần lớn thuộc [Lào](/wiki/L%C3%A0o) ngày nay).
#### Đánh Lão Qua (Ai Lao)[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=15)]
Năm
[1479](/wiki/1479), có tù trưởng xứ [Bồn Man](/wiki/B%E1%BB%93n_Man) là Cầm Công làm phản, ngầm xin sự trợ giúp của người Lão Qua (vương quốc [Lan Xang](/wiki/Lan_Xang) ở vùng Luang Prabang, vương quốc lớn mạnh của người Ai Lao lúc đó), Lão Qua điều binh quấy nhiễu miền tây Đại Việt. [[7]](#cite_note-ReferenceA-7) Lê Thánh Tông liền sai Thái uý Lê Thọ Vực cùng các tướng Trịnh Công Lộ, Lê Đình Ngạn, Lê Lộng và Lê Nhân Hiếu chia quân làm 5 đạo đi từ [9] [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a)và [Hưng Hóa](/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%B3a_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))đánh đuổi quân Lão Qua tới [sông Kim Sa](/wiki/S%C3%B4ng_Kim_Sa)giáp với [Miến Điện](/wiki/Myanmar). Quân Đại Việt toàn thắng. [[10]](#cite_note-10) [[11]](#cite_note-ReferenceB-11)
#### Đánh Bồn Man (Ai Lao)[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=16)]
Gây nên cuộc chiến Lão Qua là cũng vì họ Cầm ở Bồn Man (một tiểu quốc của người Ai Lao, nay thuộc miền trung nước Lào, tỉnh
[Xiêng Khoảng](/wiki/Xiengkhuang), một phần các tỉnh [Hủa Phăn](/wiki/Huaphanh), đến [Khăm Muộn](/wiki/Khammuane)) muốn làm phản Đại Việt. [[11]](#cite_note-ReferenceB-11)
Nguyên một phần đất Bồn Man (vùng thuộc
[Khăm Muộn](/wiki/Khammuane), [Hà Tĩnh](/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh), [Quảng Bình](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh) ngày nay), thời [Lê Thái Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) và [Lê Nhân Tông](/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) đã xin nội thuộc, đổi thành châu Quy Hợp thuộc [xứ Nghệ An](/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87) (về sau đến thời nhà Nguyễn, thuộc đạo [Hà Tĩnh](/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)), nhưng vẫn dưới quyền các tù trưởng họ Cầm. Sau đổi thành [phủ Trấn Ninh](/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_Tr%E1%BA%A5n_Ninh&action=edit&redlink=1) [xứ Nghệ](/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87), và đặt quan phủ huyện để trị vì. Nay Cầm Công, với sự giúp đỡ của người Lão Qua, bèn đánh đuổi quân Đại Việt, rồi ra quân chống giữ với quan quân.
Vua Lê Thánh Tông bèn ngự giá thân chinh, nhưng khi tới
[Phù Liệt](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Li%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1), được tin quân Đại Việt thắng Lão Qua thì rút về và cử [Lê Niệm](/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m) đem quân đi đánh. Kết quả là những người Bồn Man ra hàng, tù trưởng là Cầm Công cũng tử trận.
Sau đó, Thánh Tông phong người họ hàng của Cầm Công là Cầm Đông làm Tuyên Úy Đại Sứ và đặt lại quan cai trị như trước.
### Bản đồ Đại Việt[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=17)]
Lê Thánh Tông đã cho vẽ bản đồ chi tiết và đầy đủ về lãnh thổ
[Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) và bộ bản đồ các [vương quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c) trong vùng (gọi là [Thiên hạ bản đồ](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_h%E1%BA%A1_b%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1)).
Bộ bản đồ Đại Việt được hoàn thành năm 1490, gồm 13 thừa tuyên (sau đó đổi làm xứ) như sau:
[Nam Sách](/wiki/Nam_S%C3%A1ch)gồm ( [Hải Dương](/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng), [Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 18 huyện; [Thiên Trường](/wiki/Thi%C3%AAn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)(Sơn Nam) gồm ( [Thái Bình](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh), [Nam Định](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn)ngày nay), quản lĩnh 11 phủ, 42 huyện; [Quốc Oai](/wiki/Qu%E1%BB%91c_Oai)(Sơn Tây) gồm [Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y), [Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y), [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc)ngày nay), quản lĩnh 6 phủ, 24 huyện; [Bắc Giang](/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang)(Kinh Bắc) gồm ( [Bắc Giang](/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang), [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 19 huyện; [An Bang](/wiki/An_Bang)là ( [Quảng Ninh](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 3 huyện, 4 châu; [Tuyên Quang](/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang)gồm ( [Tuyên Quang](/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang), [Hà Giang](/wiki/H%C3%A0_Giang)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 2 huyện, 5 châu; [Hưng Hóa](/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%B3a_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))gồm ( [Phú Thọ](/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D), [Yên Bái](/wiki/Y%C3%AAn_B%C3%A1i)ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 4 huyện, 17 châu; [Lạng Sơn](/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)gồm ( [Lạng Sơn](/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 7 châu; [Thái Nguyên](/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn)(Ninh Sóc) gồm ( [Thái Nguyên](/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn), [Bắc Kạn](/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BA%A1n)và Cao Bằng ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 8 huyện, 7 châu; [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a)gồm ( [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a), [Ninh Bình](/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 16 huyện, 4 châu; [Nghệ An](/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87)gồm ( [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), [Hà Tĩnh](/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)ngày nay), quản lĩnh 8 phủ, 18 huyện, 2 châu; [Thuận Hóa](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a)gồm ( [Quảng Bình](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh), [Quảng Trị](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B), [Thừa Thiên-Huế](/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF)ngày nay), quản lĩnh 2 phủ, 7 huyện, 4 châu; [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)gồm ( [Bình Định](/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Quảng Ngãi](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i)và [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)ngày nay)
Đạo thừa tuyên Quảng Nam được bổ sung sau cùng sau khi Đại Việt chiếm được miền bắc của
[Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) (1471)
Lại đổi Trung đô phủ làm Phụng Thiên, quản lĩnh 2 huyện.
## Quan hệ với Trung Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=18)]
Đại Việt bấy giờ có lệ xưng thần với
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh), nhưng vua Lê Thánh Tông vẫn hết lòng phòng bị mặt bắc. Thỉnh thoảng có những thổ dân sang quấy nhiễu, thì lập tức vua cho quan quân lên dẹp yên và cho sứ sang [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) để phân giải mọi sự cho minh bạch. Có lần được tin có người nhà Minh đem quân qua địa giới, Thánh Tông liền cho người do thám thực hư.
Lời của vua Lê Thánh Tông từng nói với triều thần đã được ghi rõ trong Đại Việt sử ký toàn thư:
*"Một thước núi, một tấc sông của ta, lẽ nào lại nên vứt bỏ? Ngươi phải kiên quyết tranh biện, chớ cho họ lấn dần. Nếu họ không nghe, còn có thể sai sứ sang phương Bắc trình bày rõ điều ngay lẽ gian. Nếu ngươi dám đem một thước núi, một tấc đất của Thái tổ làm mồi cho giặc, thì tội phải tru di!"* (lời của vua Lê Thánh Tông nói với các quan phụ trách biên cương năm 1473, được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư.)
Ông thường bảo với triều thần:
|“||
||”|
|
|
—Lê Thánh Tông
Nhà vua có lòng vì nước như thế, nên nhà Minh dẫu có muốn dòm ngó cũng chẳng dám làm gì. Vả lại quân Đại Việt bấy giờ đi đánh
[Lào](/wiki/L%C3%A0o), [Chiêm](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) nên thanh thế bao nhiêu, nhà Minh cũng phải lấy lễ nghĩa mà đãi Đại Việt, quan hệ giữa hai nước vẫn được hoà bình. . [11]
## Quan hệ với bề tôi[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=19)]
### Nguyễn Trãi[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=20)]
Danh nhân văn hóa
[Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i) và gia đình ông đã bị [tru di tam tộc](/wiki/Tru_di_tam_t%E1%BB%99c) vào năm [1442](/wiki/1442) trong [vụ án Lệ Chi Viên](/wiki/V%E1%BB%A5_%C3%A1n_L%E1%BB%87_Chi_Vi%C3%AAn). Sau vụ án này, vua [Lê Nhân Tông](/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) (1443-1459) đã khẳng định lại công lao sự nghiệp của Nguyễn Trãi: *Nguyễn Trãi là người trung thành giúp đức Thái Tổ dẹp yên giặc loạn, giúp đức Thái Tông sửa sang thái bình. Văn chương và đức nghiệp của Nguyễn Trãi, các danh tướng của bản triều không ai sánh bằng* . Nhưng Lê Nhân Tông vẫn chưa minh oan cho Nguyễn Trãi. [[12]](#cite_note-12)
Năm
[1464](/wiki/1464), Lê Thánh Tông đã chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi. Ông ca ngợi Nguyễn Trãi là *Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo*, truy tặng tước Tán Trù Bá, ban cho con là Anh Vũ chức huyện quan. Năm [1467](/wiki/1467), Lê Thánh Tông ra lệnh sưu tầm di cảo thơ văn Nguyễn Trãi. Việc làm này có thể đã góp phần bảo tồn một phần quan trọng các di sản văn hóa mà Nguyễn Trãi đã để lại.
Nhiều người hiểu sai khi dịch nghĩa
* là "Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo"* *, dịch chính xác phải là* **"Lòng Ức Trai sáng tựa sao khuê"** **"Ức Trai lòng soi sáng văn chương"** [ *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Nguyên văn bài thơ
|“||
|Cao Đế anh hùng cái thế danh
|”|
Dịch nghĩa
|“||
|Đức Cao Đế (Lê Thái Tổ) là bậc anh hùng đệ nhất thiên hạ
|”|
### Các đại thần chống Lê Nghi Dân[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=21)]
Với những người thực hiện đảo chính
[Lê Nghi Dân](/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) thành công để đưa Lê Thánh Tông lên ngôi như [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD), [Đinh Liệt](/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t), [Lê Niệm](/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m),... ông đều phong thưởng. Nhưng với những người tham gia vụ đảo chính Nghi Dân trước đó bị thất bại và bị Nghi Dân giết như Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí, Lê Ngang, khi Nguyễn Xí đề nghị truy phong tiết liệt cho họ thì Lê Thánh Tông không chấp thuận, ngược ông lại còn ban ý chỉ coi việc họ binh biến thất bại như tội thần : [13] *Đã xem hết tờ tâu, trong ấy có xin cho bọn Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí, Lê Ngang theo như lệ công thần đã mất, nhưng câu ấy còn có thể bẻ lại được, là vì khoảng năm* [Diên Ninh](/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng), Đỗ Bí, Lê Ê ở chức cao nhất vào hàng tể thần; Lê Ngang, Lê Thụ tay cầm cấm quân, giữ việc an nguy, đáng lẽ phải dẹp yên giặc loạn, chuyển nguy thành an mới phải, thế mà chỉ biết sắp gà vào trong nồi mà để cá kình lọt ra ngoài lưới. Đến sau mưu việc không kín, đến nỗi phải phơi thây ở bên đường. Đó lại thêm một tội khác trong các tội của bọn Bí, Ngang, có khác gì tội giết [vua](/wiki/T%E1%BA%A5n_Linh_c%C3%B4ng)của Triệu Thuẫn ngày xưa, sau được để cùng với những công thần đã mất?
Với công thần
[Lê Lăng](/wiki/L%C3%AA_L%C4%83ng) tham gia cùng [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD), sau khi biết Lăng từng có ý lập anh mình là Lê Khắc Xương, Lê Thánh Tông cũng kết án xử tử Lê Lăng vào năm 1462.
## Qua đời[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=22)]
Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, năm
[1497](/wiki/1497) vua Thánh Tông lâm bệnh [phù thũng](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_th%C5%A9ng&action=edit&redlink=1). Trường Lạc hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng (con gái của [công thần](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) [Nguyễn Đức Trung](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Trung)) vốn vua xa lánh lâu ngày, lấy cớ vào thăm bệnh vua rồi ngầm bôi thuốc vào tay, xoa lên những chỗ loét của ông. Do đó, bệnh vua càng nặng thêm [14] và [[14]](#cite_note-dvsktt2-14) [qua đời](/wiki/Ch%E1%BA%BFt)ở điện Bảo Quang, ở ngôi 38 năm, hưởng thọ 56 tuổi và được an táng ở Chiêu Lăng. Tương truyền, ngày hôm ấy, [ấn](/w/index.php?title=%E1%BA%A4n&action=edit&redlink=1)thần và [gươm](/wiki/Ki%E1%BA%BFm)thần đều biến mất. [[14]](#cite_note-dvsktt2-14)
Thánh Tông mất, Thái tử Lê Tranh lên thay, tức là vua
[Lê Hiến Tông](/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng).
## Nhận định[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=23)]
Lê Thánh Tông được xem là minh quân trong
[lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Sau đây là một số lời nhận xét về ông:
|“||
||”|
|
|
—
|“||
||”|
|“||
||”|
## Niên hiệu[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=24)]
|
|[Chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) [Dương lịch](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_l%E1%BB%8Bch)
1.
[Quang Thuận](/w/index.php?title=Quang_Thu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1)
2. Hồng Đức
光順
洪德
## Gia quyến[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=25) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=25)]
### Vợ[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=26) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=26)] [Trường Lạc Hoàng hậu](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Nguyễn Thị Hằng, [Quý phi](/wiki/Qu%C3%BD_phi)của Thánh Tông, mẹ của Hoàng thái tử [Lê Tranh](/wiki/L%C3%AA_Tranh), tức [Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Lê Hiến Tông](/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng)sau này. [Nhu Huy Hoàng hậu](/wiki/Nhu_Huy_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Phùng Diệm Quý, [Chiêu nghi](/wiki/Chi%C3%AAu_nghi)của Thánh Tông, sinh ra Kiến vương [Lê Tân](/wiki/L%C3%AA_T%C3%A2n). Sau cháu là [Lê Tương Dực](/wiki/L%C3%AA_T%C6%B0%C6%A1ng_D%E1%BB%B1c)truy tôn làm [Hoàng hậu](/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu).
- Minh phi Phạm thị (
[1448](/wiki/1448)- [1498](/wiki/1498)), con của đô đốc [Phạm Văn Liêu](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_Li%C3%AAu&action=edit&redlink=1). Bà vào cung tháng 7 năm [1461](/wiki/1461), tháng 9 được phong làm *Tiệp dư*, đứng đầu [Lục chức](/wiki/Phi_t%E1%BA%A7n#Vi.E1.BB.87t_Nam). Năm [1463](/wiki/1463)sinh ra Ý Công chúa Lê Oánh Ngọc. Năm [1465](/wiki/1465)lại thăng làm *Tu viên*, đứng thứ 6 trong [Cửu tần](/wiki/Phi_t%E1%BA%A7n#Vi.E1.BB.87t_Nam). Năm [1466](/wiki/1466), sinh ra Tống vương Lê Tung. Năm [1470](/wiki/1470), sinh ra Lan Minh Công chúa Lê Lan Khuê. Năm [1471](/wiki/1471), bà được thăng làm *Chiêu viên*, bậc thứ 3 trong Cửu tần. Và năm [1477](/wiki/1477), tiến phong làm *Minh phi*, ban cho cung **Thụy Đức**. Khi bà mất, mai táng ở cánh đồng Linh Hòa, thuộc [Lương Giang](/w/index.php?title=L%C6%B0%C6%A1ng_Giang&action=edit&redlink=1).
- Kính phi Nguyễn thị (
[1454](/wiki/1454)- [1495](/wiki/1495)), thuộc huyện [Lôi Dương](/w/index.php?title=L%C3%B4i_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), [Thanh Hoá](/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Cha bà là Đô đốc thiêm sự Đề đốc 4 vệ Thần vũ [Nguyễn Đức Nghị](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Ngh%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1). Bà mồ côi cha từ nhỏ, được Thái bảo Giản cung hầu Lê Hươu nhận làm con. Năm Quang Thuận thứ nhất ( [1460](/wiki/1460)), Thánh Tông lên ngôi, bà được tuyển vào cung. Tháng chín, năm Quang Thuận thứ tư ( [1463](/wiki/1463)), bà hạ sinh Minh Kính Công chúa Lê Thuỵ Hoa, đây là công chúa thứ ba của Thánh Tông. Năm [1466](/wiki/1466), bà được phong chức *Tiệp dư*. Ít lâu sau được thăng lên chức *Sung dung*, chuyển đến ở cung **Xuân Trường**. Tháng 11 năm Hồng Đức thứ hai ( [1471](/wiki/1471)), bà theo lệnh vua nhận hoàng tử Tảo làm con nuôi, tức Quảng vương Lê Tảo. Tháng 3 năm Hồng Đức thứ ba (1472), bà được phong là *Tu dung*, ở cung **Thọ Am**. Tháng 6 năm Hồng Đức thứ năm ( [1474](/wiki/1474)), bà hạ sinh một công chúa. Tháng 10 năm Hồng Đức thứ tám ( [1477](/wiki/1477)), bà được tiến phong làm *Kính phi*. Tháng 3 năm Hồng Đức thứ mười sáu ( [1495](/wiki/1495)), bà qua đời vì bệnh, thọ 41 tuổi. Bà là người khiêm tốn dịu dàng, vui buồn không lộ ra nét mặt, nói năng với người khác thì dịu dàng thân thiết. Mỗi khi hầu vua hay được vua sai khiến thì hết lòng yêu kính. Những lúc vua bệnh đều hầu hạ ân cần chu đáo, sớm hôm không trễ nải, khắp hậu cung không ai hơn được. Bà lại ham đọc sách, thông hiểu đại nghĩa, ăn mặc tiêu dùng tiết kiệm, không trang điểm xa hoa. Người đương thời khen là hiền đức.
- Vua thương tiếc, đặc biệt ban 6 vạn đồng tiền, sai quan trung sứ làm văn tế. Lời văn đại khái nói:
*"Ngươi từ tuổi trẻ đã được kén vào cung, đức hạnh dung nghi thật không đáng thẹn. Trời đã ban cho hạnh phúc xanh tươi, thời lại thêm vẻ sao ngời sáng. Cớ sao cuộc thọ yểu gắn liền số mệnh, vội vàng ngươi đã lên tiên?"*
- Tháng 6, vua lại sai quan trung sứ viết lời dụ tế, đưa linh cữu bà về mai táng ở quê gốc Lôi Dương.
- Tài nhân Nguyễn thị (
[1444](/wiki/1444)- [1479](/wiki/1479)), người làng [Thiên Mỗ](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_M%E1%BB%97&action=edit&redlink=1), huyện [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm). Cha là Thái trung đại phu thượng thư tự khanh Hộ bộ tả thị lang, một quan khâm sai điều tra, [Nguyễn Đình Huy](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Huy&action=edit&redlink=1), mẹ là Chu thị. Năm [1467](/wiki/1467), sinh ra Phúc vương Lê Tranh.
- Tu dung Nguyễn Thị Kinh, người xã
[Bối Khê](/w/index.php?title=B%E1%BB%91i_Kh%C3%AA&action=edit&redlink=1), huyện [Thanh Oai](/wiki/Thanh_Oai), con gái Quan trung thư lệnh [Nguyễn Trực](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%E1%BB%B1c). Năm [1472](/wiki/1472), tuyển vào cung, được đổi tên là Cẩn Kính. Tháng 8 năm [1491](/wiki/1491), thăng làm *Dung hoa*. Năm [1492](/wiki/1492), thăng làm *Tiệp dư*. Năm [1495](/wiki/1495), ban cho làm *Tu dung*.
### Con cái[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=27) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=27)]
Lê Thánh Tông có 13 hoàng tử:
- Hoàng thái tử Lê Tranh (tức vua
[Lê Hiến Tông](/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng))
- Lương Vương
[Lê Tuyên](/w/index.php?title=L%C3%AA_Tuy%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Tống Vương Lê Tung](/w/index.php?title=T%E1%BB%91ng_V%C6%B0%C6%A1ng_L%C3%AA_Tung&action=edit&redlink=1)
- Đường Vương
[Lê Cảo](/w/index.php?title=L%C3%AA_C%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) [Kiến Vương Lê Tân](/wiki/L%C3%AA_T%C3%A2n)
- Phúc Vương Lê Trang
- Diễn Vương
[Lê Thông](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)
- Nghĩa Vương
[Lê Cảnh](/w/index.php?title=L%C3%AA_C%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1)
- Ứng vương
[Lê Chiêu](/w/index.php?title=L%C3%AA_Chi%C3%AAu&action=edit&redlink=1)
- Quảng Vương
[Lê Táo](/w/index.php?title=L%C3%AA_T%C3%A1o&action=edit&redlink=1)
- Trần Vương
[Lê Hình](/w/index.php?title=L%C3%AA_H%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)
- Triệu Vương
[Lê Thoan](/w/index.php?title=L%C3%AA_Thoan&action=edit&redlink=1)
- Kinh Vương
[Lê Kiện](/wiki/L%C3%AA_Ki%E1%BB%87n)
Ngoài ra, ông còn có 20 công chúa.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=28) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=28)]
- ^
**a** **ă** **â** [Âm lịch theo](#cite_ref-AL_1-3) **b** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0)
- ^
**a** **ă** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản kỷ thực lục, Quyển XII, Kỷ nhà Lê: Thánh Tông Thuần Hoàng Đế (phần thượng)](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/dvsktt/dvsktt17a.html) [^](#cite_ref-3) [Vũ khí Đại Việt](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2004/02/040210_militarytechnology.shtml) **Giáo sư Oliver Oldman, chủ nhiệm khoa Luật Á Đông của** [^](#cite_ref-4) [Đại học Harvard](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard)đánh giá cao [Luật Hồng Đức](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c), coi nó là hệ thống luật tiến bộ với nhiều sự tương đương về chức năng so với những quan niệm luật pháp [Tây phương](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) [cận hiện đại](/w/index.php?title=C%E1%BA%ADn_hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) **Phụ nữ được** [^](#cite_ref-5) [ly hôn](/wiki/Ly_h%C3%B4n)và có quyền [thừa kế](/w/index.php?title=Th%E1%BB%ABa_k%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), một điểm khác biệt quan trọng so với luật pháp của Trung Hoa cùng thời. **Như kỳ thi hội năm 1475 có đến 3.000 thí sinh Nho giáo đã áp đảo tuyệt đối Phật giáo lẫn Đạo giáo** [^](#cite_ref-6)
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 101](#cite_ref-ReferenceA_7-2) **â** **Việt Nam Sử Lược, sách đã dẫn, tr. 101** [^](#cite_ref-8) **Lão Qua, tức Luang Prabang, là đất Thượng Lào ở về phía Tây Bắc Việt bấy giờ. Còn được gọi là nước Nam Chướng.** [^](#cite_ref-9) **Theo địa dư** [^](#cite_ref-10) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), sông Kim Sa là khúc trên [sông Trường Giang](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang). Sông này chảy qua tỉnh [Tây Khương](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Kh%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)và [Tứ Xuyên](/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn). Đây có lẽ nhà chép sử lẫn với khúc [sông Lan Thương](/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng)trên sông [Mê Kông](/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng)
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 102](#cite_ref-ReferenceB_11-2) **â** **Nguyễn Trãi toàn tập, đd, tr. 246** [^](#cite_ref-12) [^](#cite_ref-dvsktt12_13-0) [Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển 12](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/dvsktt/dvsktt17a.html)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản Kỷ Thực Lục, Quyển XIII: Thánh Tông Thuần Hoàng Đế (phần hạ)](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/dvsktt/dvsktt18.html) [^](#cite_ref-15) [Việt Nam Sử Lược](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c), [Trần Trọng Kim](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), tr. 99 [^](#cite_ref-16) [Bảng tra niên hiệu các triều vua Việt Nam](http://www.hannom.org.vn)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=29) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=29)] *(bản điện tử)* [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) *(bản điện tử)* [Việt Nam Sử Lược](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c) *Vietnam: Borderless Histories*. Nhung Tuyết Trần & Anthony Reid. University of Wisconsin Press. 2004 *Kho báu Tiền cổ Đại Việt*. *Bảo tàng lịch sử Việt Nam Hà Nội*, 2006
- Viện Sử học (2007)
*Lịch sử Việt Nam, tập 4*, NXB Khoa học xã hội [Đại Việt mở rộng về phía Tây, Nam trên BBC Vietnamese](http://web.archive.org/web/20040624135130/http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2004/02/040211_militarytechnologyparttwo.shtml/)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=30) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=30)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&veaction=edit&vesection=31) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng&action=edit§ion=31)]
|
|![]()
[Wikisource](/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|
|
|

X-Cache: cp1052 hit (7), cp1068 frontend miss (0)


markdown:
# Maria trong phong trào Đại kết
**Đại kết về Đức Maria** là các thảo luận về Thánh Mẫu Học giữa [Chính Thống Giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_Gi%C3%A1o), [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh), [Anh Giáo](/wiki/Anh_Gi%C3%A1o) và giáo hội [Công giáo Rôma](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma). Đây là kết quả của ủy ban liên giáo hội và các nhóm làm việc trong [phong trào Đại kết](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_%C4%90%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt).
## Với Chính Thống Giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Maria_trong_phong_tr%C3%A0o_%C4%90%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Maria_trong_phong_tr%C3%A0o_%C4%90%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt&action=edit§ion=1)]
Công giáo Rôma và Chính Thống Giáo cùng chia sẻ niềm tin về vai trò của Đức Maria vẫn tiếp tục trong Giáo Hội và trong cuộc sống của mọi Kitô hữu. Đức Maria như một người đang sống - bây giờ, ở trên trời - có thể nghe thấy mọi lời cầu nguyện thốt ra từ Trái đất và cầu bầu với Con của Mẹ là Chúa Giêsu ban ơn phúc cho nhân loại. Thánh Mẫu Học không phải là chủ đề chính của các cuộc thảo luận đại kết giữa Công Giáo-Chính Thống Giáo. Công Giáo và Chính Thống Giáo, trong khi rất gần nhau về đức tin lại gặp khó khăn trong sự hiểu biết lẫn nhau về văn hóa và tinh thần
. [1]
Kết quả tích cực của việc đối thoại giữa Công giáo và Chính thống giáo được thể hiện qua việc thăm hỏi lẫn nhau và trao đổi thư từ giữa
[Giáo Hoàng](/wiki/Gi%C3%A1o_Ho%C3%A0ng) với các [Thượng Phụ](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ph%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1), mối liên lạc thường xuyên ở các giáo hội địa phương và của các tu viện. Một số cuộc gặp gỡ giữa Giáo hoàng và Thượng Phụ đã diễn ra từ sau Công đồng Vatican. Trong Tuyên bố chung giữa Giáo hoàng [Gioan Phaolô II](/wiki/Gioan_Phaol%C3%B4_II) và Thượng Phụ Đại kết [Bartholomew I](/w/index.php?title=Bartholomew_I&action=edit&redlink=1) ngày [01 tháng 7](/wiki/01_th%C3%A1ng_7) năm 2004, cả hai đã đồng ý rằng trong việc tìm kiếm sự hiệp thông trọn vẹn, sẽ vấp phải những thực tế không mong đợi và những chướng ngại khác nhau.
Các cuộc đối thoại liên tôn đã được thực hiện nhiều hơn và ít khó khăn hơn sau sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản. Các Ủy ban quốc tế chung về thần học đối thoại giữa Giáo hội Công giáo và tất cả các Giáo Hội Chính Thống đã diễn ra từ năm 1980 đến năm 1990, cho thấy một sự đào sâu hiểu biết về đức tin, giáo hội và các bí tích. Thánh Mẫu Học và Marian thậm chí còn không được đề cập trong bất kỳ văn bản liên tôn nào bởi vì sự khác biệt về thần học Maria được xem là vấn đề nhỏ. Vấn đề tranh luận thần học chủ yếu tập trung vào những khác biệt trong kinh Tin Kính, đó vẫn được xem là rảo càn của sự hiệp nhất, những mâu thuẫn về vị trí của giáo hội Rôma và vai trò của Giáo hoàng
. [2]
Ngày 30 tháng 11 năm 2006, Tuyên Ngôn Chung giữa
[Biển Đức XVI](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%E1%BB%A9c_XVI) và Thượng Phụ Bathôlômêô I đã có những tác động tích cực đến quá trình hiệp nhất . Vì vậy cho đến nay, không có một ủy ban nghiên cứu chung về thánh mẫu được đã được hình thành, theo một chuyên gia Chính thống giáo, bởi vì thực sự không có sự khác biệt lớn trong thần học giữa 2 tôn giáo về Thánh Mẫu [3] . [[4]](#cite_note-4)
## Với Tin Lành[
[sửa](/w/index.php?title=Maria_trong_phong_tr%C3%A0o_%C4%90%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Maria_trong_phong_tr%C3%A0o_%C4%90%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt&action=edit§ion=2)]
Các cuộc thảo luận về Đức Maria của Tin Lành và Công giáo gặp nhiều khó khăn, bởi vì, không giống như Kitô hữu của Chính thống giáo hoặc Công giáo Rôma, Tin Lành có một loạt các quan điểm đôi khi mâu thuẫn và trái ngược với Công giáo nên rất khó tìm được sự đồng thuận chung.
Cuộc đối thoại giữa giáo hội Lutheran-Công giáo bắt đầu từ những năm 1960 và kết quả là một số báo cáo được đưa ra giữa các nhóm thảo luận về Thánh Mẫu Học. Các cuộc đối thoại đầu tiên giữa các Giáo Hội Lutheran và Công giáo chủ yếu tập trung vào những mâu thuẫn trong
[Kinh Tin Kính](/wiki/Kinh_Tin_K%C3%ADnh) Nicea như tín điều của Giáo Hội, [Phép Rửa](/w/index.php?title=Ph%C3%A9p_R%E1%BB%ADa&action=edit&redlink=1) để được tha tội, và [Bí tích Thánh Thể](/wiki/B%C3%AD_t%C3%ADch_Th%C3%A1nh_Th%E1%BB%83) như sự hy sinh cứu chuộc. *Đấng Trung Gian, các Thánh, và Đức Maria*, là kết quả của cuộc đối thoại 7 năm được đưa đưa ra trong phiên họp chung Luther và Công giáo lần thứ VIII xoay quanh các vấn đề về Chúa Kitô như là một trung gian hòa giải, các Thánh, và Đức Maria. Tuyên bố chung về Maria ngoài phần "Giới thiệu" còn có hai phần chính: "Phần thứ nhất: Các vấn đề và triển vọng" và "Phần thứ hai: "Nền tảng Kinh Thánh và lịch sử" . [5]
Vấn đề quan trọng đối với những người Lutheran là vai trò của Đức Mẹ là Đấng Trung Gian trong Giáo Hội Công Giáo, giáo điều Đức Mẹ Vô Nhiễm và Hồn Xác Lên Trời. Maria không thể được đặt ngang hàng với Chúa Kitô trong vai rò Đấng Trung Gian Mọi Ơn hay Đồng Công Cứu Chuộc với Chúa Kitô, Đấng mà người Tin Lành coi là đấng cứu chuộc duy nhất.
## Với Anh Giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Maria_trong_phong_tr%C3%A0o_%C4%90%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Maria_trong_phong_tr%C3%A0o_%C4%90%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt&action=edit§ion=3)]
Thánh Mẫu Học Anh giáo có một truyền thống lâu đời và lịch sử phong phú. Sùng kính Maria trong Anh giáo gần với sự sùng kính trong công giáo: Không bao giờ suy nghĩ về Mẹ Maria, mà không cần suy nghĩ về Thiên Chúa, và không bao giờ suy nghĩ về Thiên Chúa mà không nghĩ về Mẹ Maria. Từ một sự gần gũi về giáo lý, sự nghiên cứu về Maria đã bị lu mờ giữa Công giáo và Anh giáo bởi các quan điểm về Maria không là bị ràng buộc như một giáo lý trong Anh giáo
. [6] *Ủy ban quốc tế Công giáo Anh giáo Công Giáo* (ARCIC) tuyên bố đã được chiếu sáng theo một cách mới nơi Đức Maria. Những nghiên cứu chung dẫn đến kết luận rằng không thể trung thành với [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh) mà không dành sự chú ý do mẹ người là Đức Maria.
Ngày
[16 tháng 5](/wiki/16_th%C3%A1ng_5) năm 2005, Công giáo và Anh giáo đã đưa ra Bản tuyên bố chung: " *Đức Maria:Niềm hy vọng và ân sủng trong Đức Kitô*" (bản tuyên bố Seattle) về vai trò của Đức Maria trong Kitô giáo như là một cách để duy trì sự cộng tác đại kết. Tài liệu này được phát hành ở Seattle, Washington do Alexander Brunett, Tổng Giám mục và Peter Carnley, Tổng Giám mục Anh giáo Perth, Tây Australia, đồng chủ tịch Ủy ban quốc tế Anh giáo, Công giáo. Mặc dù Anh giáo không chấp nhận thẩm quyền của Giáo hoàng nhưng qua tuyên bố này, Anh giáo sẽ ngừng chống đối các giáo huấn của Công giáo về sự Vô nhiễm nguyên tội và Hồn xác lên trời. Đồng thời coi 2 tín điều này như là "phù hợp" với giáo huấn của Kinh Thánh . [7]

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Vary: Accept-Encoding,Cookie,X-Use-HHVM

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1068 hit (2), cp1067 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=zend


markdown:
*Momotus mexicanus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Momotus mexicanus
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Coraciiformes](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%A3) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Momotidae](/wiki/Momotidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Momotus](/wiki/Momotus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **M. mexicanus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Momotus mexicanus* * là một loài Momotus mexicanus* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Momotidae](/wiki/Momotidae). Loài này được tìm thấy ở Guatemala và Mexico. [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Momotus_mexicanus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Momotus_mexicanus&action=edit§ion=1)] **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-1) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


markdown:
# Sữa mẹ
|
|![]()
|
|Bài viết hoặc đoạn này cần thêm
Những nội dung không có nguồn có thể bị
**Sữa mẹ** là sữa được tạo thành từ [vú](/wiki/V%C3%BA) của người phụ nữ sau khi có thai, bắt đầu có nhiều từ khoảng 24 đến 48 tiếng sau khi sinh. Sữa mẹ được xem như là nguồn dinh dưỡng quan trọng nhất cho trẻ sơ sinh, trước khi trẻ có thể tiêu hóa các loại thực phẩm khác.
## Mục lục
## Cấu tạo của sữa mẹ[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=1)]
Sữa được cấu tạo trong các tuyến hình túi trong
[vú](/wiki/V%C3%BA) người mẹ. Các tuyến tạo sữa này lớn lên và hoạt động từ tháng thứ ba của thai, do ảnh hưởng của các [kích thích tố](/w/index.php?title=K%C3%ADch_th%C3%ADch_t%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) như oestrogen, progesterone, prolactin (từ [tuyến yên](/wiki/Tuy%E1%BA%BFn_y%C3%AAn) trên não người mẹ) và lactogen (từ [nhau](/w/index.php?title=Nhau&action=edit&redlink=1) của thai).
## Phản xạ tạo sữa[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=2)]
Vú người mẹ không chứa nhiều sữa sẵn như vú bò cái. Khi cho con bú, sức mút của con tạo một
[phản xạ](/wiki/Ph%E1%BA%A3n_x%E1%BA%A1) tại não mẹ cho ra hai kích thích tố prolactin và oxytocin. Prolactin kích thích tuyến tạo sữa tiết thêm sữa trong khi oxytoxin kích thích các tuyến này bóp sữa và đẩy sữa theo các mạch ra đầu núm vú.
Do đó mà tính chất của sữa khi bắt đầu bú khác với tính chất của sữa sau khi đã bú một vài phút. Sữa đầu đặc hơn, có màu xanh xanh, nhiều chất đạm và lactose, ít mỡ. Sữa hậu có nhiều
[mỡ](/wiki/M%E1%BB%A1) hơn. Sữa mẹ không hòa tan đồng tính, nên nếu lấy ra để và để lắng, sẽ phân ra chất đặc mỡ lên trên và chất lỏng như nước ở dưới.
## Những loại sữa mẹ[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=3)] [Sữa non](/wiki/S%E1%BB%AFa_non)( *Colostrum*): Được sản xuất trong vài ngày đầu tiên. Loại sữa này rất cô đặc, giàu chất đạm (protein) và những kháng thể. Sữa non lót ruột của trẻ sơ sinh và bảo vệ trẻ chống lại những vi khuẩn có hại. Nó dần dần giảm bớt khi sữa thuần thục của người mẹ tiết ra vào ngày thứ 3 - 5. [Sữa đầu cữ bú](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_%C4%91%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AF_b%C3%BA&action=edit&redlink=1)( *foremilk*): Được cất giữ trong các ngăn chứa và tiết ra vào giai đoạn đầu cho bú. Có nhiều sữa đầu cữ bú vá nó giúp trẻ hết khát. [Sữa cuối cữ bú](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_cu%E1%BB%91i_c%E1%BB%AF_b%C3%BA&action=edit&redlink=1)( *Hindmilk*): Tiếp theo loại sữa đầu cữ bú là loại sữa chảy ra trong giai đoạn cuối cữ bú. Loại sữa này phong phú, nhiều chất kem và đầy đủ những [vitamin](/wiki/Vitamin)tan trong mỡ - giống như quá trình chính sau khi dùng món khai vị súp loãng. Nhìn chung, trẻ cần cả 2 loại sữa đầu và cuối cữ bú.
## Các chất dinh dưỡng của sữa mẹ[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=4)]
Sữa mẹ có đầy đủ các chất mỡ, tinh bột,
[đạm](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1m), vitamin.
Đặc biệt là:
- Casein - là một chất đạm đặc biệt trong sữa mẹ giúp ngăn chặn bịnh tiêu chảy, nhiễm trùng hô hấp, viêm tai, và dị ứng.
[Sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt)- sữa mẹ có đủ chất sắt cho em bé. Tuy sữa bò, sữa bột có nhiều lượng sắt hơn sữa mẹ, chất sắt của sữa mẹ dễ cho em bé thu nhận hơn.
- Lactose - sữa mẹ có nhiều chất lactose, giúp em bé thu nhận chất sắt.
- Vitamin C - vitamin này cũng góp phần giúp em bé thu nhận chất sắt.
- DHA - Docosahexaenoic acid giúp phát triển não và mắt.
- Lipase - men này giúp em bé tiêu hóa và thu nhận các chất mỡ.
- Lactase - giúp thu nhận đường lactose trong sữa mẹ. Chất lactose giúp phát triển não bộ và thần kinh và điều hòa sinh khuẩn trong ruột.
- Amylase - giúp tiêu hóa các chất tinh bột.
## Sữa mẹ giúp bảo vệ trẻ sơ sinh[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=5)]
- Trẻ sơ sinh và hệ miễn nhiễm:
Từ lâu giới y học đã nhận thấy trẻ bú sữa mẹ ít bị bệnh nhiễm trùng hơn trẻ bú sữa bình (sữa bột). Cho đến gần đây, họ vẫn cho lý do là vì sữa mẹ không có vi trùng trong khi bình sữa có thể có vi trùng trong đó. Nhưng ngay cả sau khi khử trùng tối đa, số trẻ em bú sữa bình bị viêm màng óc, viêm ruột, viêm tai, viêm đường hô hấp vẫn nhiều hơn trẻ bú sữa mẹ.
Sữa mẹ thật ra có những tác dụng trực tiếp bảo vệ trẻ sơ sinh qua nhiều cách khác nhau - nhất là trong những tháng đầu khi
[hệ miễn nhiễm](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_mi%E1%BB%85n_nhi%E1%BB%85m&action=edit&redlink=1) của em bé còn yếu ớt chưa đủ khả năng chống lại ngoại khuẩn. Do đó cả [UNICEF](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Nhi_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) lẫn [Tổ chức Y tế Thế giới](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) đều khuyến khích người mẹ cho con bú sữa mẹ cho đến khi em bé hơn hai tuổi (ở các nước phát triển, vì lý do cá nhân hay xã hội, ít có người mẹ nào làm được thế).
Mặc dầu trẻ sơ sinh có sẵn một ít
[kháng thể](/wiki/Kh%C3%A1ng_th%E1%BB%83) (antibody) truyền qua nhau khi còn trong bụng mẹ, những kháng thể này từ từ sẽ tiêu đi. Sữa mẹ là nguồn cung cấp kháng thể cho đến khi hệ miễn nhiễm của em bé trưởng thành. Hệ miễn nhiễm của con người tiếp tục phát triển cho đến sau 5 năm mới hoàn tất.
- IgA tiết (secretory IgA) - Sữa mẹ có đủ lại kháng thể IgG, IgA, IgM, IgD and IgE. Nhưng nhiều nhất là IgA, đặc biệt là loại IgA tiết. Loại IgA này có khả năng tồn tại không bị acid của bao tử phá hủy khi em bé nuốt vào. Loại IgA tiết được bào chế đặc biệt dành riêng cho người mẹ và chuyền sang cho con mình, có tác dụng cho những vi khuẩn mà người mẹ đã gặp phải - do đó con của mình cũng được bảo vệ theo từng môi trường riêng. Ngoài ra, loại IgA này không tiêu hủy các vi khuẩn "có ích" cho bộ tiêu hóa. Đặc biệt một điều là khi tiêu diệt vi khuẩn IgA tiết không làm viêm (nghĩa là không tạo nhiệt, hay phá hủy tế bào thông thường).
- Oligosaccharide - Là một chuỗi các thành phần loại
[đường](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_(ch%E1%BA%A5t)), gần giống cấu trúc của những phân tử trên màng tế bào, nơi vi khuẩn thường dùng để xâm nhập đường tiêu hóa. Vì thế vi khuẩn bám "nhầm" vào những chuỗi đường này và bị bài tiết ra ngoài, không có cơ hội xâm nhập cơ thể. Mucin trong sữa mẹ cũng là một loại tập hợp chất đạm và cabohydrate có khả năng thâu tóm vi khuẩn theo kiểu "lừa và bắt cóc" này.
- Lactoferrin - Chất này có khả năng gộp hai nguyên tử sắt thành một - làm thiếu chất sắt cần thiết cho sự tăng trưởng của một số vi khuẩn, thí dụ loại
*Staphylococcus aureus*rất nguy hiểm cho trẻ sơ sinh.
- Chất đạm bám Vitamin B
12- Chất đạm này kềm chế không cho vi khuẩn thu nhập Vit B 12và làm giảm sự tăng trưởng của một số vi khuẩn.
- Yếu tố bifidus - Chất này khuyến khích sự tăng trưởng của một số vi khuẩn loại
*Lactobacillus bifidus*- có ích cho hệ thống tiêu hóa.
- Các chất acid béo có trong sữa mẹ có khả năng làm vỡ màng bọc của các loại
[siêu vi trùng](/wiki/Virus)có vỏ bọc (enveloped virus) - như siêu vi trùng [thủy đậu](/wiki/Th%E1%BB%A7y_%C4%91%E1%BA%ADu).
- Sữa non (colostrum) và các tế bào miễn nhiễm - Sữa non là đợt sữa em bé bú trong những ngày đầu trong đời. Sữa này đặc, có ngả màu vàng và chứa rất nhiều kháng thể, tế bào miễn nhiễm và một số chất có tác dụng chống vi trùng như interferon (chống siêu vi trùng), fibronectin (tăng cường lực lượng
[bạch cầu](/wiki/B%E1%BA%A1ch_c%E1%BA%A7u)như [đại thực bào](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%B1c_b%C3%A0o)(macrophage)). Có rất nhiều tế bào miễn nhiễm trong sữa non. Nhiều nhất (50% số bạch cầu) là [bạch cầu trung tính](/wiki/B%E1%BA%A1ch_c%E1%BA%A7u_trung_t%C3%ADnh)(neutrophil), 40% đại thực bào, 10% lymphocyte, (trong đó 20% là loại tế bào B và 80% loại tế bào T).
## So sánh sữa mẹ, sữa bò, sữa dê và sữa bột[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=6)]
Theo
[www.saanendoah.com](http://www.saanendoah.com/compare.html):
|Chất||Sữa mẹ||Sữa bò||Sữa dê||Sữa bột|
|
|[Vitamin D](/wiki/Vitamin_D) [Vitamin C](/wiki/Vitamin_C) [Vitamin E](/wiki/Vitamin_E) [Vitamin B](/w/index.php?title=Thiamin&action=edit&redlink=1)(thiamin) 1 [Vitamin B](/w/index.php?title=Riboflavin&action=edit&redlink=1)(riboflavin) 2 [Axít pantothenic](/wiki/Axit_pantothenic) [Biotin](/wiki/Biotin) [Axít nicôtinic](/w/index.php?title=Niaxin&action=edit&redlink=1)(niaxin) [Axít folic](/wiki/Axit_folic) [Vitamin B](/wiki/Vitamin_B12) 12 [Vitamin B](/wiki/Vitamin_B6) 6 [Vitamin K](/wiki/Vitamin_K) [Protein](/wiki/Protein) [Carbohydrate](/wiki/Cacbohydrat)
### Sữa bột[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=7)]
Dựa theo tiêu chuẩn sữa mẹ, các nhà sản xuất
[sữa bột](/wiki/S%E1%BB%AFa_b%E1%BB%99t) cố gắng tạo sữa theo 1 công thức bao gồm các thành phần chất [đạm](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1m), [mỡ](/wiki/M%E1%BB%A1), [tinh bột](/wiki/Tinh_b%E1%BB%99t), sinh tố [vitamin](/wiki/Vitamin), [chất khoáng](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_kho%C3%A1ng&action=edit&redlink=1) và [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc). Họ kết hợp nguyên liệu để sữa bột có chất dinh dưỡng với tỉ lệ gần giống sữa mẹ. Những nguyên liệu chính phần lớn lấy từ sữa bò, nhưng cũng có thể từ [đậu nành](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_t%C6%B0%C6%A1ng) hay các nguồn thực phẩm khác. Từ đó, họ cho thêm các chất khác vào, pha trộn cho thành phần sữa gần giống sữa mẹ. Sữa này người ta còn gọi là sữa công thức (tiếng Anh: [infant formula](http://en.wikipedia.org/wiki/Infant_formula))
Sữa công thức không được khuyến khích dùng thay cho sữa mẹ. Tại Việt Nam, sữa công thức dành cho trẻ em dưới sáu tháng tuổi không được phép quảng cáo (ngoại trừ sữa đặc biệt dành cho trẻ bị suy dinh dưỡng nặng). Tất cả các quảng cáo sữa công thức và trên các hộp sữa đều phải có khuyến cáo: "
*Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho sức khỏe và sự phát triển toàn diện của trẻ nhỏ.*"
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=8)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%AFa_m%E1%BA%B9&action=edit§ion=9)] [Breast milk](http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002451.htm)– Bách khoa toàn thư Y khoa của [Thư viện Y khoa Quốc gia](/w/index.php?title=Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Y_khoa_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1)Hoa Kỳ (tiếng Anh) [Breast-Feeding Best Bet for Babies](http://www.fda.gov/fdac/features/895_brstfeed.html)– [FDA](/wiki/C%E1%BB%A5c_qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m_v%C3%A0_D%C6%B0%E1%BB%A3c_ph%E1%BA%A9m_Hoa_K%E1%BB%B3)(tiếng Anh, 1995) [Qualitionary - Legal Definitions - Milk](http://www.qualitionary.eu/index.php?title=Milk)

X-Cache: cp1068 hit (5), cp1068 frontend miss (0)


markdown:
Thể loại:Hàng không năm 1991
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Wikimedia Commons có thêm thể loại hình ảnh và phương tiện truyền tải về
Hàng không năm 1991
Các trang trong thể loại “Hàng không năm 1991”
Thể loại này gồm trang sau.
Hàng không năm 1991
Lấy từ “
http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Hàng_không_năm_1991&oldid=11026449
”
Thể loại
:
Thời biểu hàng không
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
English
فارسی
한국어
Русский
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 04:05, ngày 16 tháng 3 năm 2013.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


markdown:
# Triều Tiên (định hướng)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Triều Tiên** có thể là tên gọi của: [Triều Tiên](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), một khu vực địa lý và văn hóa tại bán đảo Triều Tiên. [Cổ Triều Tiên](/wiki/C%E1%BB%95_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), quốc gia thời cổ đại tại bán đảo Triều Tiên. [Nhà Triều Tiên](/wiki/Nh%C3%A0_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), một vương quốc của nhà Lý tại bán đảo Triều Tiên. [Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), gọi tắt là Bắc Triều Tiên, quốc gia tại phía bắc bán đảo Triều Tiên. [Bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), một bán đảo tại Đông Á. [Người Triều Tiên](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), một dân tộc tại Đông Á. [Tiếng Triều Tiên](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), ngôn ngữ của người Triều Tiên.
Các tờ báo, tạp chí:
*, một tờ báo của* [Triều Tiên nhật báo](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_nh%E1%BA%ADt_b%C3%A1o&action=edit&redlink=1) [Đại Hàn Dân Quốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0n_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c). *, một tạp chí của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên.* [Triều Tiên tạp chí](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD&action=edit&redlink=1)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)&action=edit§ion=1)] [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), Vương quốc cổ ở bán đảo Triều Tiên. [Đại Hàn Dân Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), gọi tắt là [Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), quốc gia ở ở nửa phía nam của [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


markdown:
# Tusnad
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Tusnad
|—
|Xã —
|Tọa độ:
|[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Flag_of_Romania.svg/22px-Flag_of_Romania.svg.png)
[România](/wiki/Rom%C3%A2nia) [Hạt](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1t_c%E1%BB%A7a_Rom%C3%A2nia&action=edit&redlink=1) [Harghita](/w/index.php?title=Harghita_(h%E1%BA%A1t)&action=edit&redlink=1) [Tusnad](//www.wikidata.org/wiki/Q743547) **Dân số**(2002) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [EET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)( [UTC+2](/wiki/UTC%2B2)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [EEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8_%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)( [UTC+3](/wiki/UTC%2B3)) **Tusnad** là một [xã](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Rom%C3%A2nia) thuộc hạt [Harghita](/w/index.php?title=Harghita_(h%E1%BA%A1t)&action=edit&redlink=1), [România](/wiki/Rom%C3%A2nia). Dân số thời điểm năm 2002 là 2114 người. [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Tusnad&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tusnad&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Communes of Romania”](http://www.statoids.com/yro.html)(bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tusnad&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tusnad&action=edit§ion=2)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Tusnad&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tusnad&action=edit§ion=3)] [“Geonames Database”](http://geonames.nga.mil/ggmagaz/). [Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia](/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_%C4%90%E1%BB%8Ba_kh%C3%B4ng_gian_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


markdown:
haves
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Tiếng Anh
[
sửa
]
Danh từ
[
sửa
]
haves
số nhiều
Dạng
số nhiều
của
have
.
Lấy từ “
http://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=haves&oldid=919057
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ số nhiều
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Bản in được
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
English
Français
Sửa đổi lần cuối lúc 19:38, ngày 21 tháng 3 năm 2009.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


markdown:
Menu chức năng
Game hay
![](http://img.vietgiaitri.com/style_images/blank.gif)
Có lỗi xảy ra
|Video nay khong tim thay hoac da bi xoa khoi he thong roi ban nhe!|
Album hot nhất
|
|Siêu Mua [-](http://www.vietgiaitri.com/sitemap/) **Sitemap** [-](http://diendan.vietgiaitri.com/lofiversion/index.php) **Bản rút gọn** [-](http://game.vietgiaitri.com/kho-game.vgt) **Kho Game** [-](http://www.vietgiaitri.com/show-hot-tags/) **Hot tags** [-](http://tofaco.com) **Tofaco** **Ongame mobi**
Menu chức năng
Game hay
|Video nay khong tim thay hoac da bi xoa khoi he thong roi ban nhe!|
Album hot nhất
|
|Siêu Mua

Pragma: public

Vary: Accept-Encoding