text:
TUYỂN TẬP NHỮNG BÀI THAM LUẬN NGUYỄN ĐẮC XUÂN
<> CÔNG TR̀NH NGHIÊN CỨU ĐI T̀M LĂNG MỘ ĐẠI ĐẾ QUANG TRUNG NGUYỄN HUỆ
<> HẬU QUẢ CỦA “ CÁI CHẾT ” CỦA TÔI
<> Có Một Bài Phản Biện Về Công Tŕnh “Đi T́m...Cung Điện Hoàng Đế Quang Trung"
<> VỢ NGƯỜI ĐẠO DIỄN KHÔNG CHUYÊN
<> THỜI KHÁNG CHIẾN CÓ LẦN TÔI ĐĂ KHÓC NỨC NỞ
<> Bút Kư: Giải Khăn Sô Cho Nhă Ca Trần Thị Thu Vân
<> Bút Kư: Giải Khăn Sô Cho Nhă Ca Trần Thị Thu Vân (II)
<> “DANH NHÂN” Nguyễn Hiển Dĩnh? Nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh về hưu nàm nào?
<> Đối thoại với Nguyễn Đắc Xuân về chuyện “Danh Nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh
TUYỂN TẬP NHỮNG BÀI THAM LUẬN NGUYỄN ĐẮC XUÂN
<> CÔNG TR̀NH NGHIÊN CỨU ĐI T̀M LĂNG MỘ ĐẠI ĐẾ QUANG TRUNG NGUYỄN HUỆ
<> HẬU QUẢ CỦA “ CÁI CHẾT ” CỦA TÔI
<> Có Một Bài Phản Biện Về Công Tŕnh “Đi T́m...Cung Điện Hoàng Đế Quang Trung"
<> VỢ NGƯỜI ĐẠO DIỄN KHÔNG CHUYÊN
<> THỜI KHÁNG CHIẾN CÓ LẦN TÔI ĐĂ KHÓC NỨC NỞ
<> Bút Kư: Giải Khăn Sô Cho Nhă Ca Trần Thị Thu Vân
<> Bút Kư: Giải Khăn Sô Cho Nhă Ca Trần Thị Thu Vân (II)
<> “DANH NHÂN” Nguyễn Hiển Dĩnh? Nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh về hưu nàm nào?
<> Đối thoại với Nguyễn Đắc Xuân về chuyện “Danh Nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh
“DANH NHÂN” NGUYỄN HIỂN DĨNH ÔNG LÀ AI?
NGUYỄN ĐẮC XUÂN
Từ cuối năm 1996 cho đến năm 1998. Báo Đông Dương Thời Báo, trích đăng nhiều kỳ tập sách nhỏ “Danh nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh, ông là ai? của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân. Vào năm 1998, Nhà xuất bản Anh Trần ở Houston, Texas, USA (nay ở trong tổ hợp nhà xuất bản Đông Dương Thời Báo), xuất bản tập sách nhỏ này. Nhưng phổ biến không được đại trà, chỉ được hơn vài trăm độc giả ủng hộ mua tập sách.(1.000 ấn bản) qua P.O Box 683225 – Houston, TX, 77014, và một số nhà sách ở Houston và California
Trang nhà Đông Dương Thời Báo, sẽ cho lên mạng tập sách nhỏ “Danh nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh, ông là ai? của nhà nghiên cúu Nguyễn Đắc Xuân ngày gần đây. Vừa qua ĐDTB, sưu tập thêm được 4 bài viết về Nguyễn Hiển Dĩnh, của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân trên tạp chí Sông Hương & Huế Xưa và Nay. Để cung cấp thêm tư liệu về “nhân vật lịch sử” Nguyễn Hiển Dĩnh. ĐDTB trích đăng 4 bài viết này trên trang nhà ĐDTB sau đây....
Ai đă tiếp tay cho thực dân Pháp đàn áp đẫm máu
Phong trào Nghĩa hội Quảng Nam hồi cuối thế kỷ XIX ?
Khi đề cập đến trường hợp Nguyễn Thân chỉ huy chiến dịch đàn áp phong trào Nghĩa hội Quảng Nam năm 1886, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy tác giả Phong trào Nghĩa hội Quảng Nam (Nxb Đà Nẵng, 1996) viết :
“Con người hiếu sát đó (Nguyễn Thân) đặt chân lên đất Quảng Nam được một tuỳ tướng cơ hội ở Phủ Điện tiếp tay, Nguyễn Thân lại càng lồng lộn thêm lên” ( tr. 190 ) .
Nguyễn Sinh Duy dám nhận xét như thế v́ anh đă dựa vào một bản báo công của Nguyễn Thân gởi cho Toàn quyền Paul Doumer lúc ấy. Nguyễn Thân cho biết y đă: “Dựa vào những chỉ điểm do bộ hạ tôi cung cấp, tôi đă t́m ra chỗ ẩn của Hường Hiệu (tức Nguyễn Duy Hiệu) trong vùng núi An Lâm, hai mươi lăm tên tùy tướng của Hiệu đă lọt vào tay tôi và thủ hạ của chúng th́ xin đầu hàng. Hường Hiệu thoát được trốn trong núi Ngũ Hành, tôi đă bắt sống hắn tại đây và bỏ củi giải về Huế. “ (tr. 188)
Tùy tướng bộ hạ của Nguyễn Thân tại Phủ Điện ấy là ai ?
Nguyễn Sinh Duy cho biết tên bộ hạ của Nguyễn Thân chính là Nguyễn Đĩnh (Sđd. tr. 131). Khi Nguyễn Thân chưa bắt được Nguyễn Duy Hiệu, Nguyễn Sinh Duy viết:“Bọn ngụy tướng (Nguyễn Thân, Nguyễn Đĩnh) mê tuồng nầy vận dụng mưu trí trong sở thích (hát bội) để bắt cho bằng được người mẹ già 85 tuổi (của Nguyễn Duy Hiệu), chúng hí hửng chờ đợi một cuộc đầu thú tất sẽ phải có như chúng tiên liệu. Nhưng điều dự kiến của chúng đă bị đảo ngược hoàn toàn”(tr. 131). “...tên quan thầy của chúng - khâm sứ Baille - đă phải bật ngữa kêu lên: Việc bắt Hiệu, cứ theo phong tục và đạo xử thế của người An Nam, lư ưng phải tiếp ngay sau khi mẹ y bị bắt. Nhưng sự thể nầy lại không xảy ra, và tên đại phản nghịch (Baille chỉ Nguyễn Duy Hiệu), trong trường hợp nầy, đă làm trái lệ thường những nghi tắc đặt ra cho một người vào cỡ như y ( ...). Người ta vốn sợ và rất ghét y, nhưng trong thâm tâm mọi người , bắt đầu từ các quan ở triều, chiêm ngưỡng nơi y một bản lănh , một kẻ trăm rèn mới có, mà người ta lấy làm vinh hạnh là địch thủ của y” (trích NSD, Sđd. vẫn tr. 131).
Bọn Nguyễn Thân, Nguyễn Đĩnh không những bắt mẹ của Nguyễn Duy Hiệu mà c̣n bắt cả vợ con của người anh hùng dân tộc đă từng ngồi ghế dạy các hoàng tử con vua.
Sau khi tiêu diệt được các văn thân ở Quảng Nam, Phan Liêm - Khâm sai Tả trực của triều đ́nh Huế trong tay giặc Pháp, đă báo cáo kết quả với vua Đồng Khánh và ông vua tay sai Pháp nầy đă ân thưởng cho những người có công nhất. Sách Đại Nam Thực lục, bộ biên niên sử quan trọng số một của triều Nguyễn, ghi rơ:
“Khâm sai Tả trực kỳ là Phan Liêm dâng tập tâu, đem việc tháng 10 năm nay (1886), viên khâm sai ấy coi đem quan quân cùng quan quân Pháp đến các phủ huyện chia đường đóng chặn, đánh dẹp nhiều lần hiện bắn chết (hơn 150 người), bắt (36 người), chém (11 người), và thu được các hạng súng ống, khí giới, phân biệt nghỉ thưởng, tâu lên. Vua (Đồng Khánh) chuẩn cho đề đốc (phó đề quyền sung), là Ngô Đức Quang, quyền sung tán lư là Nguyễn Đĩnh, đều thưởng thăng một trật, c̣n th́ thăng một trật (8 viên), thưởng ngân tiền (11 người), ngân bài (6 người), có thứ bậc.” [1]
Ngô Đức Quang và Nguyễn Đĩnh là hai người có công nhất trong việc hợp tác với quân triều Đồng Khánh dưới quyền của Nguyễn Thân và quân Pháp tiêu diệt Văn thân Nghĩa hội Quảng Nam.
Sau cuộc tàn sát văn thân Nghĩa hội Quảng Nam, Nguyễn Đĩnh c̣n nhúng tay vào tội ác đàn áp Phong trào Cần Vương ở Nghệ Tĩnh và quật mồ nhà yêu nước Phan Đ́nh Phùng.
Đào Trinh Nhất (1900-1950), con trai cụ Đ́nh nguyên Đào Nguyên Phổ (1861-1907), trong tác phẩm nổi tiếng Phan Đ́nh Phùng [2] , nhà lănh tụ 10 năm kháng chiến (1886-1895) ở Nghệ Tĩnh cho “....ngày tháng 5 Âqt mùi (1895) ông Nguyễn Thân đem 3.000 lính, có ông Tấn sĩ Tạ Tương, và mấy ông Nguyễn Đĩnh, Nguyễn Gia Thoại, Lê Tựu Khiết sung làm Tán tương quân vụ từ kinh ( Huế) thành kéo ra ” (tr.221 và 222) Hà Tĩnh để tiêu diệt phong trào Cần Vương do Phan Đ́nh Phùng đứng đầu.
Tên ông Nguyễn Đĩnh tiếp tục được các nhà sử học nêu lên với “ tư cách “ là thủ phạm chính trong việc cung cấp bản danh sách các nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 cho thực dân Pháp.
Nguyễn Q. Thắng tác giả sách Quảng Nam Đất nước và Nhân vật viết về Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc khởi nghĩa Duy Tân 1916 tại Quảng Nam có đoạn:
“Ở Quảng Nam không những cơ mưu bị bại lộ, lại c̣n thêm lời tố giác của tên phản đảng Tuần vũ Nguyễn Đĩnh. V́ đầy đủ hồ sơ của Đĩnh cung cấp nên (ở Quảng Nam) Pháp bắt không sót một người” [3]
Hoàng Trọng Thược tác giả Hồ sơ vua Duy Tân, in lần thứ hai do nhà Mơ Làng tại San Francico xuất bản năm 1993 [4], khi đề cập đến vụ đàn áp cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916, viết :“Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của Tuần vũ Đĩnh, nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thứ quân nhu đến các thứ quân phục toàn bằng vải “rèn”[5] chôn giấu ở băi cát, bắt được xă Măi người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đă đúc 4 cái ấn kinh lược, và khách trú Kim, một Hoa kiều ngụ ở phủ Tam kỳ, là người đă cho dân quân mượn súng săn...v.v Thế nên Quảng Nam cũng rất nhiều người bị liên lụy, cụ Phan Thành Tài và một số bị tử h́nh, c̣n th́ lớp đày Lao Bảo, lớp đày Thái Nguyên và lớp đày ra Côn Lôn.” [6]
Phạm Văn Sơn [7] tác giả Việt Nam Tranh Đấu Sử ra đời cách đây gần 40 năm đă đề cập đến vụ thực dân Pháp đàn áp những nhà yêu nước đă tham dự cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 như sau:
“Ở Quảng Nam cũng bị vỡ lở trước ngày bạo động. Nguyễn Đĩnh phản Đảng, đem giấy má sổ sách báo với người Pháp, Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần phủ. V́ vậy ở Hội An, y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt đưa vào Nam rồi đầy lên Ban mê-Thuột. Ở Đà Nẵng Phan Thành Tài bị xét nhà. Tài trốn thoát nhưng sau bị bắt và bị chém vào ngày 9.6.1916” [8].
Theo Phạm Văn Sơn th́ thủ phạm nộp bản danh sách những người yêu nước Quảng Nam cho Pháp là “Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần vũ”. Nhưng mới đây các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo xuất bản tại Mỹ đă tham khảo báo Cải Tạo số 96, tr.6, xuất bản tại Hà Nội, cho biết lúc ấy: “Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của tuần vũ Dĩnh nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thức quân nhu, đến các thức quân phục toàn bằng vải , khí giới rèn chôn ở các băi cát, bắt được xă Măi , người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đúc bốn ấn kinh lược, và khách Kim, một Hoa kiều ngụ ở phủ Tam Kỳ cho dân mượn súng, vân vân . . . “ [9]
Qua Nguyễn Q. Thắng, Hoàng Trọng Thược, Phạm Văn Sơn và các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo th́ Tuần vũ Nguyễn Đĩnh người trợ thủ cho Nguyễn Thân đàn áp đẫm máu Phong trào nghĩa hội Quảng Nam được vua Đồng Khánh ban thưởng chính là Tuần vũ Nguyễn Dĩnh làng An Quán.
Qua các sách, báo, tạp chí xuất bản tại Quảng Nam Đà Nẵng trong vài chục năm trở lại đây cũng được biết ông Tuần vũ An Quán Nguyễn Hiển Dĩnh cũng thường được gọi là Nguyễn Dĩnh. Xin trích vài dẫn chứng :
Nhà đạo diễn truyền h́nh Hải Đường, mở đầu tham luận Hội thảo khoa học lần thứ hai về Nguyễn Hiển Dĩnh nhan đề Nguyễn Hiển Dĩnh qua tấm ḷng hậu thế viết:
“ Sinh thời cụ Nguyễn Hiển Dĩnh khi làm tri huyện Hà Đông (tức Tam Kỳ ngày nay) khi ra công đường làm việc đều xưng danh:
“ Quyền tri huyện Hà Đông
Ngă danh xưng Nguyễn Dĩnh” [10]
Nhà nghiên cứu tuồng Hoàng Châu Kư, trả lời phỏng vấn đăng trên Đà Nẵng cuối tuần (Chủ nhật 25.4.1999, tr.6) lại cho biết :
“ Nhân dân đối với cụ Dĩnh rất trân trọng và cảm phục. Hồi cụ làm tri huyện Hà Đông (Tam Kỳ) đổi đi Quảng Ngăi sau đó về lại Hà Đông. Nhân dân đă truyền tụng câu đối như sau:
“ Nguyễn Dĩnh trùng lai thiên hữu nhăn
Hồ Thiều bất khứ địa vô mao”.
(Tạm dịch: Nguyễn Dĩnh (do NĐX nhân mạnh) mà về lại trời có mắt; Hồ Thiều ( tên vị quan cũ) không đi th́ đất không c̣n cỏ”.
Qua các dẫn chứng lịch sử trên chứng tỏ ông Tuần làng An Quán được sử sách văn thơ ghi lại bằng ba danh xưng Nguyễn Đĩnh, Nguyễn Dĩnh, Nguyễn Hiển Dĩnh.
Cụ Hà Ngại, người châu Phú Quư, G̣ Nổi, Điện Bàn, Quảng Nam, sinh năm 1891 tác giả hồi kư Khúc Tiêu Đồng [11] cũng viết: “....cụ Tuần vũ hưu trí Nguyễn Hiển Dĩnh, làng An Quán . . . . khi xưa cụ xuất thân tú tài, trong thời kỳ nghĩa hội, cụ theo bọn triều giúp Pháp được bổ tri phủ rồi lần hồi thăng đến Tuần vũ về hưu (tr.105) .
Sao lục các sách sử của triều Nguyễn (Đại Nam Thực Lục tập 37), của người trong nước viết (Nguyễn Q.Thắng, Phạm Văn Sơn, Nguyễn Sinh Duy, Hoàng Châu Kư, Hải Đường), người ngoài nước viết (Hoàng Trọng Thược, các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo), qua nhân chứng của người đồng thời (cụ Cử nhân Hán học Hà Ngại) chúng ta có thể kết luận: Nguyễn Hiển Dĩnh - quan lại triều Nguyễn - nhà soạn tuồng Quảng Nam là người đă tiếp tay cho thực dân Pháp và Nguyễn Thân đàn áp đẫm máu Phong trào nghĩa hội Quảng Nam hồi cuối thế kỷ XIX.
Trong Hội nghị khoa học về NHD lần thứ nhất, ông Tống Phước Phổ, ở đoạn mở đầu bài tham luận nhan đề Nguyễn Hiển Dĩnh một nhà sáng tác, đạo diễn rất lỗi lạc trong nghệ thuật tuồng[12] viết:
“Năm 18 tuổi cụ thi đỗ tú tài. Sau đó bọn Pháp biết cụ là hạng trí thức có uy tín trong dân, buộc cụ quyền xưng tri phủ Điện Bàn” (tr.53).
Đọc đoạn sử nầy tôi hết sức băn khoăn. Trong bài đăng trên báo Lao Động số 84/98, ngày 25.7.98, tôi đă đặt câu hỏi : “Ông Tú tài Nguyễn Hiển Dĩnh đă làm được công trạng ǵ to lớn mà được giữ ngay chức Tri phủ Điện Bàn ?”. Trong lúc đó ông Nguyễn Sinh Sắc (sau đổi là Huy) đậu Phó bảng (1901) mà phải mươi năm sau mới được giữ chức tri huyện miền núi B́nh Khê, ông Tiến sĩ Trần Quư Cáp cũng chỉ giữ được chức Giáo thọ Thăng B́nh ? Suốt năm qua, câu hỏi của tôi không được các nhà nghiên cứu Nguyễn Hiển Dĩnh, cháu chắt của Nguyễn Hiển Dĩnh trả lời. May mắn sách Đại Nam Thực Lục của triều Nguyễn và Thư của Nguyễn Thân gởi cho Toàn quyền Pháp đă trả lời cho tôi, chỉ tiếc là măi đến hôm nay tôi mới t́m thấy. Ông Nguyễn Hiển Dĩnh được giữ chức Tri phủ Điện Bàn v́ ông đă góp công đầu cho thành tích: “bắn chết (hơn 150 người), bắt (36 người), chém (11 người), và thu được các hạng súng ống, khí giới”.
Gác Thọ Lộc, 28.4.1999
(BÀI MỘT)
Nguồn: Tạp chí Sông Hương, Số 124, Tháng 6 -1999, tr. 69-72
Chú thích
[1] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực lục Chính biên, (bản dịch của Viện Sử học ) t.XXXVII, Nxb KHXH, Hn.1977, tr.237;.
[2] In lần thứ tư, Tân Việt Sg. 1957
[3] NQT Sđd, tr. 559[4] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc) con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX
[4] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc) con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX.
[5] Vải rằn ?
[6] Hoàng Trọng Thược, Sđd. tr.149
[7] Đại tá phụ trách Quân sử của chế độ Sài G̣n Phạm Văn Sơn, Sđd, tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208
[8] Phạm Văn Sơn, Sđd, tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208
[9] Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo do T.Lương Vĩnh Thuật (tác giả) và Trần Công Định (tục biên và bổ túc) soạn, xuất bản tại Mỹ, tr.122
[10] Viện sân khấu, Danh nhân Nguyễn Hiển Dĩnh, chủ biên công tŕnh Hoàng Chương Hồ Hải Học, nxb Sân Khấu-1996, 151
[11] Khúc Tiêu Đồng , hồi kư của Hà Ngại gồm 264 trang A4, do nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc, đề tựa, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy đánh máy vào khoảng năm 1969. Bản thảo đă đưa đến nhà xuất bản Lá Bối trước năm 1975. Đây là một tập tài liệu ghi lại những điều ông cử nhân Hán học Hà Ngại tai nghe mắt thấy trong ṿng 50 năm (1895-1945) Khúc Tiêu Đồng có giá trị lịch sử, cho nên khi viết bài “Một tờ truyền đơn lịch sử, giới thiệu -chỉnh lư-nhận định “ (Nghiên cứu lịch sử, số 1/1981, Ty Văn hoá Thông tin tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng, tr 25-42) nhà Quảng Nam học Nguyễn Văn Xuân đă sử dụng một số thông tin trong Khúc Tiêu Đồng. Trong bài viết năm 1981 ấy, ông Nguyễn Văn Xuân đă đánh giá tác giả Khúc Tiêu Đồng như sau: “Ông Hà Ngại không hề làm cách mạng nên những ai tổ chức nên việc nầy nọ ông không rơ...nhưng đứng về phương diện nhân chứng, khách quan nh́n vấn đề ông cũng cung cấp cho chúng ta một số dữ kiện thực tế và linh hoạt.” (NCLS. . . tr.30).
[12] Sau đó đưọc đăng vào Kỷ yếu Nguyễn Hiển Dĩnh nhà hoạt động sân khấu tuồng lỗi lạc ( Sở Văn hoá QNĐN, 1887).
Bản Danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam
tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 đến tay
thực dân Pháp như thế nào ?
Năm 1998, Thành phố Đà Nẵng dự định lấy tên nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh ( NHD) đặt cho con đường mới song song với đường 2 tháng 9 và đường Núi Thành. Nhưng sau đó qua một số tin bài của tôi đăng trên báo Lao Động nêu lên những điểm chưa rơ ràng trong tiểu sử của ông NHD, UBND Thành phố Đà Nẵng thấy có một cái ǵ chưa ổn trong tiểu sử của NHD nên đă thống nhất rút tên ông ra khỏi danh sách danh nhân dùng để đặt tên đường phố lần ấy. Như thế mọi việc đă tạm ổn . Không ngờ sau đó T/c Khoa học và Phát triển Đà Nẵng đă có nhiều bài dả kích cá nhân tôi và ngay trong tháng 4.1999 nầy, báo Đà Nẵng cuối tuần đă có đến hai bài trao đổi đề cập trực tiếp tới những ư kiến của tôi về NHD. Nội dung bài trao đổi thứ nhất (số ra ngày 4.4.99) nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường đă phủ nhận, tôi không quan tâm đến nữa. Tôi chỉ xin đề cập đến nội dung trao đổi thứ hai đăng trên số ra ngày 25.4.99 của ông Hoàng Châu Kư. Trong bài trả lời “ Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân. . . “ của ông Hoàng Châu Kư có nhiều vấn đề cần tranh luận. Do phạm vi cho phép của một bài báo tôi chỉ đề cập đến một vấn đề mà ông Hoàng Châu Kư đă rất tâm đắc kể lại trong bào trao đổi để bảo vệ cho “Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân. . .”
Ông Hoàng Châu Kư kể : “Hồi năm 1916, khi xảy ra vụ khởi nghĩa Duy Tân. Có một ông tú tài, người ở Mông nghệ (Quế Sơn) ra Điện Bàn ở lại một bên cụ Dĩnh, ban đêm đem chôn một tập tài liệu gồm danh sách các nghĩa sỹ Quảng Nam ở sau vườn. Nhà này cũng bà con với cụ Nguyễn Hiển Dĩnh, anh Lực - con bà chủ nhà - thừa lúc ông tú tài đi rồi, liền đào tài liệu ấy lên rồi đem qua nhà cụ Dĩnh. Lúc ấy, cụ đă về hưu chuyên tâm vào nghệ thuật tuồng. Cầm văn bản cụ vừa đọc vừa chắt lưỡi rồi sau đó nằm nghỉ trưa như thường lệ. Được một lát, cụ thức dậy và hỏi người nhà, th́ hay anh Lực đă đem tài liệu nộp cho quan tỉnh rồi. Cụ Dĩnh vội lên xe kéo đuổi theo và gặp Quan đầu Tỉnh - lúc ấy là Từ Thiệp - xin huỷ danh sách ấy nhưng Từ Thiệp bảo rằng lỡ rồi, huỷ th́ Công sứ sẽ biết. Hai người liền bàn nhau lập bàn thờ vừa cúng vừa xé bớt một số tờ trong bản danh sách đó” [1].
Là một ông quan từng đứng đầu một tỉnh (Tuần vũ), ông NHD biết rơ danh sách đó quan trọng đến mức nào mà lại chỉ chắt lưỡi rồi vào ngủ trưa như thường lệ ? Sao thờ ơ và vô trách nhiệm đến thế ?
Tại sao lúc biết có bản danh sách lại không bảo đốt đi mà lại b́nh thản đi ngủ đến khi hay tin danh sách đó được đưa lên tỉnh rồi th́ mới lại chạy theo và xin đốt ? Chuyện dễ không làm lại đi làm việc quá khó đến thế ?
Trong bài trao đổi nêu trên, ông Hoàng Châu Kư trách tôi “Tại sao chỉ nghe tiếng nói của ông Hà Ngại ở tập “Khúc Tiêu Đồng” mà không nghe tiếng nói của những nhân chứng, những người thấy hành động của ông Dĩnh trực diện như đă nói trên ?”. Tôi không rơ ông đă căn cứ vào đâu để có nhận xét đó. C̣n chính ông Hoàng Châu Kư th́ sao ? Năm năm sau vụ Duy Tân khởi nghĩa (1916) ông Hoàng Châu Kư (sinh năm 1921) mới ra đời. Những thông tin ông nói về vụ NHD liên quan đến Bản danh sách những người yêu nước Quảng Nam nêu trên là kết quả ông đă thu lượm qua gặp gỡ những người học tṛ, những người cháu của NHD. Trong nhũng người ông Hoàng Châu Kư gặp gỡ làm việc tuyệt nhiên không có một ai đă thấy hành động của ông Dĩnh trực diện cả. Tôi không được hân hạnh gặp những người ông Hoàng Châu Kư đă gặp. Qua sách vở, tôi được biết Hoàng tiên sinh đă gặp và đă làm việc với nhà soạn tuồng Tống Phước Phổ - người cháu và là thư kư nghệ thuật tuồng thân cận nhất của NHD. Phần lớn thông tin về cuộc đời và sự nghiệp của NHD được sử dụng từ trước đến nay tại QNĐN đều do ông Tống Phước Phổ cung cấp.
Trong Hội nghị khoa học lần thú nhất về Nguyễn Hiển Dĩnh, ông Tống Phước Phổ đă kể lại trựng hợp NHD nộp bản Danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 cho thực dân Pháp như sau:
“Khoảng năm 1916 xảy ra vụ Duy Tân. Ở Quảng Nghĩa viên án sát Phạm Liệu qua miệng tên lính tính người anh ở đồn khố xanh, nhận nhiệm vụ chiếm đồn lính trong tỉnh, khám phá ra vụ nầy liền qua mách với sứ, chúng liền cấp tốc thu hết súng của lính khố xanh trong các đồn ở các tỉnh miền Trung. Thế là cuộc khởi nghĩa chiếm đồn bị vỡ. Những người có chân trong cuộc khởi nghĩa đều lo trốn tránh trong số có viên tú tài (không nhớ tên) ở phủ Thăng B́nh[2] :Y vội mang tập danh sách những người tham gia khởi nghĩa trong tỉnh chạy ra Điện Bàn, tạm trú nhà người cháu gọi bằng cậu tên là Nguyễn Lực. Ông ta lén chôn tập danh sách này sau vườn, rồi đi Hội An.
Tên Lực ḍ biết, chờ ông này đi khỏi liền đào mang đến cho cụ Dĩnh xem, xem xong cụ sửng sốt nói với tên Lực : “Vậy là chú mang cái họa đến cho tôi, thôi đốt đi, chú đừng nói với người khác, họ biết được là ở tù “. Tên Lực xin cụ trả lại cho y đem đốt, không ngờ y lại mang nạp cho tỉnh.
Được tin cụ vội vă ra tỉnh gặp lúc tên Lực đang đứng bên viên Tổng đốc Từ Thiệp và Thiệp đang dở xem tập danh sách ấy.
Khi tên Lực ra về, cụ cùng Từ Thiệp trao đổi. Sau đó hai ông đi vào hoàng cung định cúng vái và đốt ngay. Nhưng đứng giữa hoàng cung, ông Từ Thiệp lại lui bước, bàn với cụ :“Việc này đă lộ rồi, người chung quanh đều biết cả, nếu đốt đi, chắc có kẻ mách lại với quan Pháp th́ khó ḷng, thôi, ta nên xé bớt đi ít tờ đê øcứu một số người thôi, c̣n nên đem nộp cho sứ.. . “.
Tuy không bằng ḷng với thái độ của Từ Thiệp, nhưng khốn nỗi hắn là quan Tổng đốc nắm quyền trong tỉnh, biết nói làm sao, cuối cùng cụ phải chịu để cho Thiệp làm.
Từ đó cụ bị những lời dư luận không tốt, và cũng từ đó cụ không vui như trước nữa”. [3]
Qua những thông tin chính thức của ông Tống Phước Phổ đă được công bố từ năm 1987 như thế mà ông Hoàng Châu Kư lại nói khác đi. Vậy nên tin Hoàng Châu Kư hay tin Tống Phước Phổ ? V́ sao ông Hoàng Châu Kư lại viết khác ông Tống Phước Phổ, phải chăng ông Tống Phước Phổ viết sai ? Ông Phổ viết sai v́ sao ông Hoàng Châu Kư không đính chính ? Chỉ dẫn chứng một sự việc như thế mà đă thấy trong tiểu sử của NHD đă có một cái ǵ chưa ổn rồi.
Qua tường thuật cho biết ông Tống Phước Phổ hoàn toàn không “có trực diện thấy ông Nguyễn Hiển Dĩnh” nộp bản danh sách cho thực dân Pháp, ông chỉ là người được nghe kể lại. Người biết chuyện để kể với Tống Phước Phổ không ai khác hơn là NHD. Như vậy thông tin của ông Tống Phước Phổ về NHD có khách quan, trung thực không ? Có thực là ông NHD vô tội trong vụ nầy không ?
Hai ông Hoàng Châu Kư và Tống Phước Phổ hoàn toàn không đề cập đến hậu quả vô cùng khốc liệt đối với những nhà yêu nước đất Quảng sau khi bản Danh sách ghi tên tuổi của họ lọt vào tay thực dân Pháp. Nhưng hầu như tất cả sách báo xưa nay nói về cuộc Duy Tân khởi nghĩa 1916 đều có nêu vấn đề nầy.
Nguyễn Q. Thắng tác giả sách Quảng Nam Đất nước và Nhân vật viết về Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc khởi nghĩa Duy Tân 1916 tại Quảng Nam:
“Ở Quảng Nam không những cơ mưu bị bại lộ, lại c̣n thêm lời tố giác của tên phản đảng Tuần vũ Nguyễn Đĩnh. V́ đầy đủ hồ sơ của Đĩnh cung cấp nên (ở Quảng Nam) Pháp bắt không sót một người” [4]
Sách Hồ sơ vua Duy Tân của Hoàng Trọng Thược, in lần thứ hai do nhà Mơ Làng tại San Francico xuất bản năm 1993 [5] , khi đề cập đến vụ đàn áp cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 cũng viết :“Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của Tuần vũ Đĩnh, nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thứ quân nhu đến các thứ quân phục toàn bằng vải “rèn” [6] chôn giấu ở băi cát, bắt được xă Măi người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đă đúc 4 cái ấn kinh lược, và khách trú Kim, một Hoa kiều ngụ ở phủ Tam kỳ, là người đă cho dân quân mượn súng săn...v.v Thế nên Quảng Nam cũng rất nhiều người bị liên lụy, cụ Phan Thành Tài và một số bị tử h́nh, c̣n th́ lớp đày Lao Bảo, lớp đày Thái Nguyên và lớp đày ra Côn Lôn.” [7]
Và không chỉ Nguyễn Q. Thắng, Hoàng Trọng Thược mà c̣n nhiều tác giả khác như Lê Ước [8] cũng đều đề cập đến Nguyễn Đĩnh-thủ phạm trong việc cung cấp tài liệu cho thực dân Pháp đàn áp những người yêu nước có dự mưu khởi nghĩa Duy Tân.
Nhà nghiên cứu sử Phạm Văn Sơn [9] tác giả Việt Nam Tranh Đấu Sử ra đời cách đây gần 40 đă đề cập đến vụ thực dân Pháp đàn áp những nhà yêu nước đă tham dự cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 :
“ Ở Quảng Nam cũng bị vỡ lở trước ngày bạo động. Nguyễn Đĩnh phản Đảng, đem giấy má sổ sách báo với người Pháp, Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần phủ. V́ vậy ở Hội An , y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt đưa vào Nam rồi đầy lên Ban mê-Thuột. Ở Đà Nẵng Phan Thành Tài bị xét nhà. Tài trốn thoát nhưng sau bị bắt và bị chém vào ngày 9.6.1916” [10]
Gần nửa thế kỷ qua, giới sử học đă lên án gắt gao hành động của Tuần vũ Nguyễn Đĩnh người làng An Quán - người đă nhẫn tâm đem nộp Bản danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 (NNYNQNT GKNDT 1916) cho kẻ thù của dân tộc. Nhưng họ không t́m được tông tích của Nguyễn Đĩnh. Qua hai tài liệu của ông Hoàng Châu Kư và ông Tống Phước Phổ nêu trên, tuy chi tiết, mức độ trách nhiệm có khác nhau, nhưng cả hai đều xác nhận Nguyễn Hiển Dĩnh là người đă có trong tay Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và có quan hệ đến việc nộp bản danh sách đó cho thực dân Pháp. Khỏi cần chứng minh dài ḍng nữa, chúng ta đă biết được Nguyễn Đĩnh mà sử sách nêu tên lâu nay chính là Nguyễn Hiển Dĩnh . (C̣n việc v́ sao ông nầy được sử sách ghi bằng hai tên NHD và Nguyễn Đĩnh sẽ tŕnh bày trong một bài khác).
Để bạn đọc, nhất là bạn đọc ở Quảng Nam, đánh giá đúng hành động tội phạm của NHD, chúng tôi xin trích dẫn sau đây di cảo của hai nhà khoa bảng Quảng Nam đồng thời với NHD là cụ Hà Ngại và cụ Hồ Ngận.
Cụ Hà Ngại, người châu Phú Quư, G̣ Nổi, Điện Bàn, Quảng Nam, sinh năm 1891, đỗ Cử nhân năm 1912, làm Hậu bổ tỉnh B́nh Định [11], giáo sư Hán văn Đại học Huế từ 1962 đến năm 1968. Cụ nội của ông đỗ 3 khoa Tú Tài, cụ thân sinh là bạn Hát bội với ông Tuần An Quán Nguyễn Hiển Dĩnh. Khúc Tiêu Đồng, hồi kư của Hà Ngại gồm 264 trang A4, do nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc, đề tựa, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy đánh máy giúp vào khoảng năm 1969. Bản thảo đă đưa đến nhà xuất bản Lá Bối trước năm 1975. Đây là một tập tài liệu ghi lại những điều ông cử nhân Hán học Hà Ngại tai nghe mắt thấy trong ṿng 50 năm (1895-1945).Trong Khúc Tiêu Đồng ông Hà Ngại kể lại việc NHD xử lư Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 như sau:
“....cụ Tuần vũ hưu trí Nguyễn Hiển Dĩnh, làng An Quán, cho người mời tôi xuống nhà cụ để hỏi thăm một việc nào đó. Tôi rất băn khoăn v́ trong lúc lộn xộn nầy (tức cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 đang bị vỡ lỡ), cụ mời ḿnh nói chuyện ǵ. Tôi lại nghĩ: khi xưa cụ xuất thân tú tài, trong thời kỳ nghĩa hội, cụ theo bọn triều giúp Pháp được bổ tri phủ rồi lần hồi thăng đến Tuần vũ về hưu. Trong khi làm việc có tiếng là đối với người Pháp cứng rắn lắm, nay đă già th́ chắc cụ không dự vào việc khởi nghĩa nầy (khởi nghĩa Duy Tân), huống chi cụ đối đăi cha con chúng ḿnh rất hậu t́nh, cụ đă mời ḿnh phải đến. Khi tôi đến cụ hỏi:
- Chắc ông đă nghe cuộc khởi nghĩa đêm qua ?
- Dạ, tôi có nghe qua (Hà Ngại đáp), mà chưa hiểu đầu đuôi ra sao cả.
Cụ (Nguyễn Hiển Dĩnh) nói:
- "Tôi cũng chưa hiểu được mấy. Không biết họ làm thế nào công việc vở lở rồi lại bỏ giữa đường một bó sắc bằng, trong đó phong người nầy làm Tổng đốc, người kia tri phủ, tri huyện v.v. nhiều lắm. Người trong làng tôi lượm được, đem đến cho tôi. Tôi nghĩ ông đă thi đỗ mà cha mẹ song toàn, th́ nên ra làm quan cho vui ḷng cha mẹ. Nhưng ông không có thế lại không có tiền th́ việc bổ báo khó lắm. Vậy nhân dịp nầy, ông nên đem bó sắc bằng nầy nạp cho quan sứ, quan sứ sẽ bổ ông liền".
Tôi nói:
- Bẩm cụ, tôi hết sức cám ơn cụ lớn có ḷng chiếu cố đến tôi và gia đ́nh tôi. Nhưng hiện nay lộn xộn, trong đám văn hào nhiều người lâm lụy, chúng tôi vô sự đă là có phước rồi, bước đường công danh sẽ nhờ cụ kỳ khác. Nay xin cụ cho tôi về. ( tr.105)
Cụ Tuần nói:
- Tôi thấy ông có học, có hạnh, tôi thương lắm, nên bàn với ông như thế đó.Ông không muốn thời thôi, chẳng có ǵ phải bận tâm.
“....Cái bó sắc bằng có đóng ấn vua, do ông xă Măi làng Phước Kiều đúc ấn, được sự đồng ư ban phát của vua Duy Tân trên nguyên tắc, đă lọt vào tay cụ Tuần An Quán (Nguyễn Hiển Dĩnh) rồi cụ đem nạp cho công sứ, giúp cho nhà đương cuộc một tài liệu quí để họ lùng bắt tất cả những nhà cách mạng thực tế có liên quan công cuộc khởi nghĩa nầy". (tr.107)
Khúc Tiêu Đồng là một hồi kư chưa được xuất bản nhưng dùng phương pháp khảo chứng sử học mà đánh giá th́ những thông tin ông Cử nhân Hà Ngại viết về NHD nêu trên có độ tin cậy cao v́ những lẽ sau đây:
1.Ông Cử Hà Ngại viết về NHD trước năm 1975, khi ấy chưa ai có ư kiến ǵ về việc phục hồi hay đả kích sự nghiệp Hát Bội cũng như cuộc đời của NHD, tính khách quan của người viết cao;
2.Ông Cử Hà Ngại là người cùng quê, đồng thời với NHD, ông thân sinh của ông là bạn Hát Bội của NHD, không có tư thù tư oán, không có tranh chấp quyền hành, ông viết rất vô tư cũng như hàng trăm thông tin khác ông đă để lại trong Khúc Tiêu Đồng; thông tin của ông Hà Ngại rất đáng tin cậy;
3.Khúc Tiêu Đồng đă được một người uyên thâm nhất của đất Quảng là ông Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc và đề tựa [12]. Nếu có ǵ sai sót, không khách quan chắc chắn ông Nguyễn Văn Xuân (lúc đang minh mẫn, sung sức nhất) đă cùng với tác giả Hà Ngại sửa chữa. Sự hoàn chĩnh đó càng cao hơn khi mới đây ông Nguyễn Văn Xuân cho biết bản thảo Khúc Tiêu Đồng đă đưa cho Lá Bối xuất bản. Nếu sự kiện giải phóng miền Nam (30. 4.1975) diễn ra chậm đi một thời gian chắc Khúc Tiêu Đồng đă ra đời rồi;
Khúc Tiêu Đồng có giá trị lịch sử, cho nên khi viết bài “Một tờ truyền đơn lịch sử, giới thiệu -chỉnh lư-nhận định” (Nghiên cứu lịch sử, số 1/1981, Ty Văn hoá Thông tin tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng, tr 25-42) nhà Quảng Nam học Nguyễn Văn Xuân đă sử dụng một số thông tin trong Khúc Tiêu Đồng. Trong bài viết năm 1981 ấy, ông Nguyễn Văn Xuân đă đánh giá tác giả Khúc Tiêu Đồng như sau:
“Ông Hà Ngại không hề làm cách mạng nên những ai tổ chức nên việc nầy nọ ông không rơ...nhưng đứng về phương diện nhân chứng, khách quan nh́n vấn đề ông cũng cung cấp cho chúng ta một số dữ kiện thực tế và linh hoạt.” (NCLS. . . tr.30).
Người cùng thời với Nguyễn Hiển Dĩnh ở Quảng Nam c̣n có cụ Cử nhân Hán học Hồ Ngận [13]. Cụ Hồ Ngận sinh năm 1896, quê ở làng Phú Mỹ, tổng Phú Mỹ, huyện Duy Xuyên (nay thuộc Lộc Hoà, Đại Lộc), tỉnh Quảng Nam, con ông Hồ Lệ - đại thần triều Nguyễn (một người chống đối Nguyễn Thân rất quyết liệt), em ruột Cử nhân Hồ Mậu, đâu Cử nhân Hán học khoa Mậu ngọ (1918), làm Bố chánh tỉnh B́nh Định (đầu năm 1945), tỉnh trưởng Quảng Nam sau ngày thực dân Pháp tái chiếm Quảng Nam (1947), bị Việt Minh đưa đi an trí trong vùng tự do, sau năm 1954 mới được về lại Hội An rồi được cử làm dân biểu Quốc Hội Sài G̣n trước khi về hưu trí. Ông rất tự hào ḿnh là người dân Quảng Nam. Noi gương ngựi xưa ông đă dành những năm tháng cuối đời viết lại những ǵ ḿnh biết về quê hương để lưu truyền cho con cháu. Ông soạn cuốn Quảng Nam Xưa và Nay [14] , dày 268 trang đánh máy. Khi viết tiểu sử của Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 tại Quảng Nam, ông Hồ Ngận đă viết:
“Năm 1915, ông (Phan Thành Tài) cùng các ông Trần Cao Vân Thái Phiên.v .v .mưu đồ khởi nghĩa, tôn vua Duy Tân làm minh chủ để chống Pháp, vua phong ông làm Kinh lược Nam Nghĩa.
Ông phụ trách tổ chức quân đội bí mật tại Quảng Nam. Theo lệnh của ông hễ ai mộ được một trăm nghĩa dũng th́ được làm suất đội coi trăm người ấy.
Lúc ấy người ta âm thầm ủng hộ rất đông, ông tự xuất tiền để may quân trang, cấp mỗi người một cái áo cụt đen và một cái dao hay cái mác.
Ông Tú Trương Kinh ở làng Phú Bông làm thủ quỹ và cũng có góp tiền chi phí.
Theo như chương tŕnh khởi nghĩa đă định th́ đồng thời cử sự vào trưa ngày mồng hai tháng tư năm Bính th́n (3.5.1916). Trước đó một ngày th́ các lính ủng mộ đến tại nhà ông Tú Kinh lănh mỗi người một cái áo đen và 10$.
Rồi bí mật đi răi rác đến khuya nhất tề tụ tập chung quanh tỉnh thành tỉnh Quảng Nam , chờ hiệu lịnh phát hoả của y sĩ Lê Đ́nh Dương ở Hội An th́ tức thời công hăm tỉnh thành.
Khi vào được tỉnh thành , th́ bắt giết hết quan lại trong ấy chỉ trừ người nào nói: “Xuân đây” (mật khẩu của đảng) th́ khỏi giết.Công việc (khởi nghĩa tại Quảng Nam) sắp đặt xong, thang đă bắt sẵn ở thành (tỉnh Quảng Nam) chờ thấy lửa (ám hiệu) cháy ở Hội An (do Lê Đ́nh Dương đốt) là leo vô thành , không ngờ cơ mưu bị lộ v́ có tên Quản Trí ở Hội An bội phản, đồng thời ở Quảng Nghĩa có tên Vơ Huệ tiết lậu, nên Pháp biết đề pḥng trước.
Y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt trong đêm ấy nên không có ai phát hiệu cử hoả . Đến gần sáng biết sự thất bại, quân của ông Tài tưc thờ́ giải tán, mạnh ai nấy chạy , hoặc đào đất chôn dáo mác, hoặc liệng xuống sông.
C̣n một bó sắc bằng của Nghĩa Hội có ấn vua đóng nhưng chưa điền tên ai th́ Tú Kinh đem về gởi tại nhà bà con bên vợ là Trần Lực. Trần Lực lại sợ, đem bó ấy giao cho Ấm Thạc (sau là Đề Thạc) con ông Tuần Dĩnh làng An Quán cất. Bất đồ Ấm Thạc lựa những tên con nhà giàu trong tỉnh điền vào trong bằng, rồi đem đến nhà doạ lấy tiền, cho chuộc cái bằng ấy ” [15]
Ông Hồ Ngận cũng như ông Hà Ngại viết sách với tất cả tấm ḷng yêu mến Quảng Nam, hoàn toàn khách quan. Chuyện hai ông đề cập đến NHD chỉ là những chi tiết nhỏ trong hai cuốn di cảo lớn ấy. Ông Hồ Ngận lại không phải là người cách mạng, không tham gia các hoạt động chống Pháp, cho nên ông không có ác ư với những người cộng tác với Pháp như ông NHD. V́ thế ta có thể tin được những ǵ ông viết về cha con ông NHD. So với những thông tin về NHD do các môn đệ và con cháu NHD Dĩnh cung cấp, th́ những thông tin do hai ông Hà Ngại và Hồ Ngận viết có độ tin cây cao hơn. Do đó, nếu ông Hoàng Châu Kư đă tin những ǵ các người cháu của NHD là các ông bà Tống Phước Phổ, Nguyễn Lai, Ngô Thị Liễu kể về NHD- người cậu, người thầy của họ, th́ chúng tôi cũng có thể tin những ǵ về NHD do hai ông Cử nhân Hán học Hà Ngại và Hồ Ngận - những người đồng thời và thân quen của NHD, viết về NHD.
Sự kiện NHD nắm được Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và đem nộp cho thực dân Pháp được tŕnh bày trên đây không phải là một chuyện bất b́nh thường, riêng lẻ mà nó nằm trong cả một chuỗi sự kiện lịch sử của cuộc đời cộng tác với địch của NHD từ Phong trào Văn thân- Cần Vương (1885) trải qua cuộc chống thuế năm 1908 đến Duy Tân khởi nghĩa 1916. Chúng tôi sẽ lần lượt tŕnh bày tiếp những vấn đề nầy trên báo chí Việt Nam trong thời gian tới. Và đặc biệt, nếu đúng như lời ông Hoàng Châu Kư nói trong bài báo nêu trên, th́ sắp tới sẽ có một Hội nghị khoa học nữa về NHD, và tôi “sẽ được mời dự”, khi ấy tôi sẽ tŕnh bày đầy đủ những tư liệu cần thiết để chiếu sáng những chỗ c̣n tối trong tiểu sử của ông NHD. Ông Hoàng Châu Kư thấy cần một hội nghị như thế, tức là trong tiểu sử của NHD c̣n có việc phải bàn. Thế mà ông Hoàng Châu Kư đă khẳng định Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân và ông đề nghị tỉnh Quảng Nam dùng tên Nguyễn Hiển Dĩnh để đặt tên cho đường phố ở Tam Kỳ th́ quả là một đề xuất thiếu thận trọng.
Sự kiện NHD nắm được Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và đem nộp cho thực dân Pháp được tŕnh bày trên đây không phải là một chuyện bất b́nh thường, riêng lẻ mà nó nằm trong cả một chuỗi sự kiện lịch sử của cuộc đời cộng tác với địch của NHD từ Phong trào Văn thân- Cần Vương (1885) trải qua cuộc chống thuế năm 1908 đến Duy Tân khởi nghĩa 1916. Chúng tôi sẽ lần lượt tŕnh bày tiếp những vấn đề nầy trên báo chí Việt Nam trong thời gian tới. Và đặc biệt, nếu đúng như lời ông Hoàng Châu Kư nói trong bài báo nêu trên, th́ sắp tới sẽ có một Hội nghị khoa học nữa về NHD, và tôi “sẽ được mời dự”, khi ấy tôi sẽ tŕnh bày đầy đủ những tư liệu cần thiết để chiếu sáng những chỗ c̣n tối trong tiểu sử của ông NHD. Ông Hoàng Châu Kư thấy cần một hội nghị như thế, tức là trong tiểu sử của NHD c̣n có việc phải bàn. Thế mà ông Hoàng Châu Kư đă khẳng định Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân và ông đề nghị tỉnh Quảng Nam dùng tên Nguyễn Hiển Dĩnh để đặt tên cho đường phố ở Tam Kỳ th́ quả là một đề xuất thiếu thận trọng.
Gác Thọ Lộc, 28.4.1999
(BÀI HAI)
Nguồn: Tạp chí Sông Hương, Số124, Tháng 7 -1999, tr. 70-75
Chú thích
[1] Hoàng Châu Kư, Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách thương dân...,Đà Nẵng Cuối Tuần, CN 25.4.1999, tr. 6
[2] Theo ông Chánh Phẩm th́ ông nầy ở Mông Nghệ ( Quế Sơn). Chú thích của TPP
[3] Tống Phước Phổ, Nguyễn Hiển Dĩnh, một nhà sáng tác, đạo diễn rất lỗi lạc trong nghệ thuật tuồng, Nguyễn Hiển Dĩnh nhà hoạt động sân khấu tuồng lỗi lạc, Sở Văn hoá QNĐN, 1987, 64-65
[4] NQT Sđd, tr. 559
[5] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc) con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX.
[6] Vải rằn ?
[7] Hoàng Trọng Thược, Sđd. tr.149
[8] Cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 và Phan Thành Tài, Ts Sử Địa số 11, Sg. 1968
[9] Đại tá phụ trách Quân sử của chế độ Sài G̣n
[10] Phạm Văn Sơn, Sđd, tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208 .
[11] Cao Xuân Dục, Quốc Triều Hương Khoa Lục, bản dịch Nguyễn Thúy Nga và . . . . Nxb TP HCM, 1993, tr. 632
[12] Lúc đó ông Hà Ngại giúp Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc phần dịch tựa chữ Hán và phiên âm phần chữ Nôm Chinh Phụ Ngâm diễn âm tân khúc của Phan Huy Ích. Giữa ông NVX và cụ cử Hà Ngại có qua có lại
[13] Cao Xuân Dục, Quốc Triều Hương Khoa Lục, bản dịch Nguyễn Thúy Nga và . . . . Nxb TP HCM, 1993, tr. 658
[14] Vào khoảng hai năm 1961 và 1962
[15] Hồ Ngận, Quảng Nam xưa và Nay, di cảo, bản đánh máy do con trai của tác giả là Giáo sư Hồ An giữ, tại 184 Trần Cao Vân, Đà Nẵng tr.145.
ĐDTB, ngày 13/1/07 đọc tiếp: Nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh về hưu nàm nào (BÀI BA)? và Đối thoại với Nguyễn Đắc Xuân về chuyện “Danh Nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh (BÀI BỐN)
Ai đă tiếp tay cho thực dân Pháp đàn áp đẫm máu
Phong trào Nghĩa hội Quảng Nam hồi cuối thế kỷ XIX ?
Khi đề cập đến trường hợp Nguyễn Thân chỉ huy chiến dịch đàn áp phong trào Nghĩa hội Quảng Nam năm 1886, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy tác giả Phong trào Nghĩa hội Quảng Nam (Nxb Đà Nẵng, 1996) viết :
“Con người hiếu sát đó (Nguyễn Thân) đặt chân lên đất Quảng Nam được một tuỳ tướng cơ hội ở Phủ Điện tiếp tay, Nguyễn Thân lại càng lồng lộn thêm lên” ( tr. 190 ) .
Nguyễn Sinh Duy dám nhận xét như thế v́ anh đă dựa vào một bản báo công của Nguyễn Thân gởi cho Toàn quyền Paul Doumer lúc ấy. Nguyễn Thân cho biết y đă: “Dựa vào những chỉ điểm do bộ hạ tôi cung cấp, tôi đă t́m ra chỗ ẩn của Hường Hiệu (tức Nguyễn Duy Hiệu) trong vùng núi An Lâm, hai mươi lăm tên tùy tướng của Hiệu đă lọt vào tay tôi và thủ hạ của chúng th́ xin đầu hàng. Hường Hiệu thoát được trốn trong núi Ngũ Hành, tôi đă bắt sống hắn tại đây và bỏ củi giải về Huế. “ (tr. 188)
Tùy tướng bộ hạ của Nguyễn Thân tại Phủ Điện ấy là ai ?
Nguyễn Sinh Duy cho biết tên bộ hạ của Nguyễn Thân chính là Nguyễn Đĩnh (Sđd. tr. 131). Khi Nguyễn Thân chưa bắt được Nguyễn Duy Hiệu, Nguyễn Sinh Duy viết:“Bọn ngụy tướng (Nguyễn Thân, Nguyễn Đĩnh) mê tuồng nầy vận dụng mưu trí trong sở thích (hát bội) để bắt cho bằng được người mẹ già 85 tuổi (của Nguyễn Duy Hiệu), chúng hí hửng chờ đợi một cuộc đầu thú tất sẽ phải có như chúng tiên liệu. Nhưng điều dự kiến của chúng đă bị đảo ngược hoàn toàn”(tr. 131). “...tên quan thầy của chúng - khâm sứ Baille - đă phải bật ngữa kêu lên: Việc bắt Hiệu, cứ theo phong tục và đạo xử thế của người An Nam, lư ưng phải tiếp ngay sau khi mẹ y bị bắt. Nhưng sự thể nầy lại không xảy ra, và tên đại phản nghịch (Baille chỉ Nguyễn Duy Hiệu), trong trường hợp nầy, đă làm trái lệ thường những nghi tắc đặt ra cho một người vào cỡ như y ( ...). Người ta vốn sợ và rất ghét y, nhưng trong thâm tâm mọi người , bắt đầu từ các quan ở triều, chiêm ngưỡng nơi y một bản lănh , một kẻ trăm rèn mới có, mà người ta lấy làm vinh hạnh là địch thủ của y” (trích NSD, Sđd. vẫn tr. 131).
Bọn Nguyễn Thân, Nguyễn Đĩnh không những bắt mẹ của Nguyễn Duy Hiệu mà c̣n bắt cả vợ con của người anh hùng dân tộc đă từng ngồi ghế dạy các hoàng tử con vua.
Sau khi tiêu diệt được các văn thân ở Quảng Nam, Phan Liêm - Khâm sai Tả trực của triều đ́nh Huế trong tay giặc Pháp, đă báo cáo kết quả với vua Đồng Khánh và ông vua tay sai Pháp nầy đă ân thưởng cho những người có công nhất. Sách Đại Nam Thực lục, bộ biên niên sử quan trọng số một của triều Nguyễn, ghi rơ:
“Khâm sai Tả trực kỳ là Phan Liêm dâng tập tâu, đem việc tháng 10 năm nay (1886), viên khâm sai ấy coi đem quan quân cùng quan quân Pháp đến các phủ huyện chia đường đóng chặn, đánh dẹp nhiều lần hiện bắn chết (hơn 150 người), bắt (36 người), chém (11 người), và thu được các hạng súng ống, khí giới, phân biệt nghỉ thưởng, tâu lên. Vua (Đồng Khánh) chuẩn cho đề đốc (phó đề quyền sung), là Ngô Đức Quang, quyền sung tán lư là Nguyễn Đĩnh, đều thưởng thăng một trật, c̣n th́ thăng một trật (8 viên), thưởng ngân tiền (11 người), ngân bài (6 người), có thứ bậc.” [1]
Ngô Đức Quang và Nguyễn Đĩnh là hai người có công nhất trong việc hợp tác với quân triều Đồng Khánh dưới quyền của Nguyễn Thân và quân Pháp tiêu diệt Văn thân Nghĩa hội Quảng Nam.
Sau cuộc tàn sát văn thân Nghĩa hội Quảng Nam, Nguyễn Đĩnh c̣n nhúng tay vào tội ác đàn áp Phong trào Cần Vương ở Nghệ Tĩnh và quật mồ nhà yêu nước Phan Đ́nh Phùng.
Đào Trinh Nhất (1900-1950), con trai cụ Đ́nh nguyên Đào Nguyên Phổ (1861-1907), trong tác phẩm nổi tiếng Phan Đ́nh Phùng [2] , nhà lănh tụ 10 năm kháng chiến (1886-1895) ở Nghệ Tĩnh cho “....ngày tháng 5 Âqt mùi (1895) ông Nguyễn Thân đem 3.000 lính, có ông Tấn sĩ Tạ Tương, và mấy ông Nguyễn Đĩnh, Nguyễn Gia Thoại, Lê Tựu Khiết sung làm Tán tương quân vụ từ kinh ( Huế) thành kéo ra ” (tr.221 và 222) Hà Tĩnh để tiêu diệt phong trào Cần Vương do Phan Đ́nh Phùng đứng đầu.
Tên ông Nguyễn Đĩnh tiếp tục được các nhà sử học nêu lên với “ tư cách “ là thủ phạm chính trong việc cung cấp bản danh sách các nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 cho thực dân Pháp.
Nguyễn Q. Thắng tác giả sách Quảng Nam Đất nước và Nhân vật viết về Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc khởi nghĩa Duy Tân 1916 tại Quảng Nam có đoạn:
“Ở Quảng Nam không những cơ mưu bị bại lộ, lại c̣n thêm lời tố giác của tên phản đảng Tuần vũ Nguyễn Đĩnh. V́ đầy đủ hồ sơ của Đĩnh cung cấp nên (ở Quảng Nam) Pháp bắt không sót một người” [3]
Hoàng Trọng Thược tác giả Hồ sơ vua Duy Tân, in lần thứ hai do nhà Mơ Làng tại San Francico xuất bản năm 1993 [4], khi đề cập đến vụ đàn áp cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916, viết :“Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của Tuần vũ Đĩnh, nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thứ quân nhu đến các thứ quân phục toàn bằng vải “rèn”[5] chôn giấu ở băi cát, bắt được xă Măi người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đă đúc 4 cái ấn kinh lược, và khách trú Kim, một Hoa kiều ngụ ở phủ Tam kỳ, là người đă cho dân quân mượn súng săn...v.v Thế nên Quảng Nam cũng rất nhiều người bị liên lụy, cụ Phan Thành Tài và một số bị tử h́nh, c̣n th́ lớp đày Lao Bảo, lớp đày Thái Nguyên và lớp đày ra Côn Lôn.” [6]
Phạm Văn Sơn [7] tác giả Việt Nam Tranh Đấu Sử ra đời cách đây gần 40 năm đă đề cập đến vụ thực dân Pháp đàn áp những nhà yêu nước đă tham dự cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 như sau:
“Ở Quảng Nam cũng bị vỡ lở trước ngày bạo động. Nguyễn Đĩnh phản Đảng, đem giấy má sổ sách báo với người Pháp, Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần phủ. V́ vậy ở Hội An, y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt đưa vào Nam rồi đầy lên Ban mê-Thuột. Ở Đà Nẵng Phan Thành Tài bị xét nhà. Tài trốn thoát nhưng sau bị bắt và bị chém vào ngày 9.6.1916” [8].
Theo Phạm Văn Sơn th́ thủ phạm nộp bản danh sách những người yêu nước Quảng Nam cho Pháp là “Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần vũ”. Nhưng mới đây các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo xuất bản tại Mỹ đă tham khảo báo Cải Tạo số 96, tr.6, xuất bản tại Hà Nội, cho biết lúc ấy: “Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của tuần vũ Dĩnh nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thức quân nhu, đến các thức quân phục toàn bằng vải , khí giới rèn chôn ở các băi cát, bắt được xă Măi , người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đúc bốn ấn kinh lược, và khách Kim, một Hoa kiều ngụ ở phủ Tam Kỳ cho dân mượn súng, vân vân . . . “ [9]
Qua Nguyễn Q. Thắng, Hoàng Trọng Thược, Phạm Văn Sơn và các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo th́ Tuần vũ Nguyễn Đĩnh người trợ thủ cho Nguyễn Thân đàn áp đẫm máu Phong trào nghĩa hội Quảng Nam được vua Đồng Khánh ban thưởng chính là Tuần vũ Nguyễn Dĩnh làng An Quán.
Qua các sách, báo, tạp chí xuất bản tại Quảng Nam Đà Nẵng trong vài chục năm trở lại đây cũng được biết ông Tuần vũ An Quán Nguyễn Hiển Dĩnh cũng thường được gọi là Nguyễn Dĩnh. Xin trích vài dẫn chứng :
Nhà đạo diễn truyền h́nh Hải Đường, mở đầu tham luận Hội thảo khoa học lần thứ hai về Nguyễn Hiển Dĩnh nhan đề Nguyễn Hiển Dĩnh qua tấm ḷng hậu thế viết:
“ Sinh thời cụ Nguyễn Hiển Dĩnh khi làm tri huyện Hà Đông (tức Tam Kỳ ngày nay) khi ra công đường làm việc đều xưng danh:
“ Quyền tri huyện Hà Đông
Ngă danh xưng Nguyễn Dĩnh” [10]
Nhà nghiên cứu tuồng Hoàng Châu Kư, trả lời phỏng vấn đăng trên Đà Nẵng cuối tuần (Chủ nhật 25.4.1999, tr.6) lại cho biết :
“ Nhân dân đối với cụ Dĩnh rất trân trọng và cảm phục. Hồi cụ làm tri huyện Hà Đông (Tam Kỳ) đổi đi Quảng Ngăi sau đó về lại Hà Đông. Nhân dân đă truyền tụng câu đối như sau:
“ Nguyễn Dĩnh trùng lai thiên hữu nhăn
Hồ Thiều bất khứ địa vô mao”.
(Tạm dịch: Nguyễn Dĩnh (do NĐX nhân mạnh) mà về lại trời có mắt; Hồ Thiều ( tên vị quan cũ) không đi th́ đất không c̣n cỏ”.
Qua các dẫn chứng lịch sử trên chứng tỏ ông Tuần làng An Quán được sử sách văn thơ ghi lại bằng ba danh xưng Nguyễn Đĩnh, Nguyễn Dĩnh, Nguyễn Hiển Dĩnh.
Cụ Hà Ngại, người châu Phú Quư, G̣ Nổi, Điện Bàn, Quảng Nam, sinh năm 1891 tác giả hồi kư Khúc Tiêu Đồng [11] cũng viết: “....cụ Tuần vũ hưu trí Nguyễn Hiển Dĩnh, làng An Quán . . . . khi xưa cụ xuất thân tú tài, trong thời kỳ nghĩa hội, cụ theo bọn triều giúp Pháp được bổ tri phủ rồi lần hồi thăng đến Tuần vũ về hưu (tr.105) .
Sao lục các sách sử của triều Nguyễn (Đại Nam Thực Lục tập 37), của người trong nước viết (Nguyễn Q.Thắng, Phạm Văn Sơn, Nguyễn Sinh Duy, Hoàng Châu Kư, Hải Đường), người ngoài nước viết (Hoàng Trọng Thược, các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo), qua nhân chứng của người đồng thời (cụ Cử nhân Hán học Hà Ngại) chúng ta có thể kết luận: Nguyễn Hiển Dĩnh - quan lại triều Nguyễn - nhà soạn tuồng Quảng Nam là người đă tiếp tay cho thực dân Pháp và Nguyễn Thân đàn áp đẫm máu Phong trào nghĩa hội Quảng Nam hồi cuối thế kỷ XIX.
Trong Hội nghị khoa học về NHD lần thứ nhất, ông Tống Phước Phổ, ở đoạn mở đầu bài tham luận nhan đề Nguyễn Hiển Dĩnh một nhà sáng tác, đạo diễn rất lỗi lạc trong nghệ thuật tuồng[12] viết:
“Năm 18 tuổi cụ thi đỗ tú tài. Sau đó bọn Pháp biết cụ là hạng trí thức có uy tín trong dân, buộc cụ quyền xưng tri phủ Điện Bàn” (tr.53).
Đọc đoạn sử nầy tôi hết sức băn khoăn. Trong bài đăng trên báo Lao Động số 84/98, ngày 25.7.98, tôi đă đặt câu hỏi : “Ông Tú tài Nguyễn Hiển Dĩnh đă làm được công trạng ǵ to lớn mà được giữ ngay chức Tri phủ Điện Bàn ?”. Trong lúc đó ông Nguyễn Sinh Sắc (sau đổi là Huy) đậu Phó bảng (1901) mà phải mươi năm sau mới được giữ chức tri huyện miền núi B́nh Khê, ông Tiến sĩ Trần Quư Cáp cũng chỉ giữ được chức Giáo thọ Thăng B́nh ? Suốt năm qua, câu hỏi của tôi không được các nhà nghiên cứu Nguyễn Hiển Dĩnh, cháu chắt của Nguyễn Hiển Dĩnh trả lời. May mắn sách Đại Nam Thực Lục của triều Nguyễn và Thư của Nguyễn Thân gởi cho Toàn quyền Pháp đă trả lời cho tôi, chỉ tiếc là măi đến hôm nay tôi mới t́m thấy. Ông Nguyễn Hiển Dĩnh được giữ chức Tri phủ Điện Bàn v́ ông đă góp công đầu cho thành tích: “bắn chết (hơn 150 người), bắt (36 người), chém (11 người), và thu được các hạng súng ống, khí giới”.
Gác Thọ Lộc, 28.4.1999
(BÀI MỘT)
Nguồn: Tạp chí Sông Hương, Số 124, Tháng 6 -1999, tr. 69-72
Chú thích
[1] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực lục Chính biên, (bản dịch của Viện Sử học ) t.XXXVII, Nxb KHXH, Hn.1977, tr.237;.
[2] In lần thứ tư, Tân Việt Sg. 1957
[3] NQT Sđd, tr. 559[4] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc) con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX
[4] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc) con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX.
[5] Vải rằn ?
[6] Hoàng Trọng Thược, Sđd. tr.149
[7] Đại tá phụ trách Quân sử của chế độ Sài G̣n Phạm Văn Sơn, Sđd, tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208
[8] Phạm Văn Sơn, Sđd, tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208
[9] Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo do T.Lương Vĩnh Thuật (tác giả) và Trần Công Định (tục biên và bổ túc) soạn, xuất bản tại Mỹ, tr.122
[10] Viện sân khấu, Danh nhân Nguyễn Hiển Dĩnh, chủ biên công tŕnh Hoàng Chương Hồ Hải Học, nxb Sân Khấu-1996, 151
[11] Khúc Tiêu Đồng , hồi kư của Hà Ngại gồm 264 trang A4, do nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc, đề tựa, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy đánh máy vào khoảng năm 1969. Bản thảo đă đưa đến nhà xuất bản Lá Bối trước năm 1975. Đây là một tập tài liệu ghi lại những điều ông cử nhân Hán học Hà Ngại tai nghe mắt thấy trong ṿng 50 năm (1895-1945) Khúc Tiêu Đồng có giá trị lịch sử, cho nên khi viết bài “Một tờ truyền đơn lịch sử, giới thiệu -chỉnh lư-nhận định “ (Nghiên cứu lịch sử, số 1/1981, Ty Văn hoá Thông tin tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng, tr 25-42) nhà Quảng Nam học Nguyễn Văn Xuân đă sử dụng một số thông tin trong Khúc Tiêu Đồng. Trong bài viết năm 1981 ấy, ông Nguyễn Văn Xuân đă đánh giá tác giả Khúc Tiêu Đồng như sau: “Ông Hà Ngại không hề làm cách mạng nên những ai tổ chức nên việc nầy nọ ông không rơ...nhưng đứng về phương diện nhân chứng, khách quan nh́n vấn đề ông cũng cung cấp cho chúng ta một số dữ kiện thực tế và linh hoạt.” (NCLS. . . tr.30).
[12] Sau đó đưọc đăng vào Kỷ yếu Nguyễn Hiển Dĩnh nhà hoạt động sân khấu tuồng lỗi lạc ( Sở Văn hoá QNĐN, 1887).
Bản Danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam
tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 đến tay
thực dân Pháp như thế nào ?
Năm 1998, Thành phố Đà Nẵng dự định lấy tên nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh ( NHD) đặt cho con đường mới song song với đường 2 tháng 9 và đường Núi Thành. Nhưng sau đó qua một số tin bài của tôi đăng trên báo Lao Động nêu lên những điểm chưa rơ ràng trong tiểu sử của ông NHD, UBND Thành phố Đà Nẵng thấy có một cái ǵ chưa ổn trong tiểu sử của NHD nên đă thống nhất rút tên ông ra khỏi danh sách danh nhân dùng để đặt tên đường phố lần ấy. Như thế mọi việc đă tạm ổn . Không ngờ sau đó T/c Khoa học và Phát triển Đà Nẵng đă có nhiều bài dả kích cá nhân tôi và ngay trong tháng 4.1999 nầy, báo Đà Nẵng cuối tuần đă có đến hai bài trao đổi đề cập trực tiếp tới những ư kiến của tôi về NHD. Nội dung bài trao đổi thứ nhất (số ra ngày 4.4.99) nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường đă phủ nhận, tôi không quan tâm đến nữa. Tôi chỉ xin đề cập đến nội dung trao đổi thứ hai đăng trên số ra ngày 25.4.99 của ông Hoàng Châu Kư. Trong bài trả lời “ Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân. . . “ của ông Hoàng Châu Kư có nhiều vấn đề cần tranh luận. Do phạm vi cho phép của một bài báo tôi chỉ đề cập đến một vấn đề mà ông Hoàng Châu Kư đă rất tâm đắc kể lại trong bào trao đổi để bảo vệ cho “Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân. . .”
Ông Hoàng Châu Kư kể : “Hồi năm 1916, khi xảy ra vụ khởi nghĩa Duy Tân. Có một ông tú tài, người ở Mông nghệ (Quế Sơn) ra Điện Bàn ở lại một bên cụ Dĩnh, ban đêm đem chôn một tập tài liệu gồm danh sách các nghĩa sỹ Quảng Nam ở sau vườn. Nhà này cũng bà con với cụ Nguyễn Hiển Dĩnh, anh Lực - con bà chủ nhà - thừa lúc ông tú tài đi rồi, liền đào tài liệu ấy lên rồi đem qua nhà cụ Dĩnh. Lúc ấy, cụ đă về hưu chuyên tâm vào nghệ thuật tuồng. Cầm văn bản cụ vừa đọc vừa chắt lưỡi rồi sau đó nằm nghỉ trưa như thường lệ. Được một lát, cụ thức dậy và hỏi người nhà, th́ hay anh Lực đă đem tài liệu nộp cho quan tỉnh rồi. Cụ Dĩnh vội lên xe kéo đuổi theo và gặp Quan đầu Tỉnh - lúc ấy là Từ Thiệp - xin huỷ danh sách ấy nhưng Từ Thiệp bảo rằng lỡ rồi, huỷ th́ Công sứ sẽ biết. Hai người liền bàn nhau lập bàn thờ vừa cúng vừa xé bớt một số tờ trong bản danh sách đó” [1].
Là một ông quan từng đứng đầu một tỉnh (Tuần vũ), ông NHD biết rơ danh sách đó quan trọng đến mức nào mà lại chỉ chắt lưỡi rồi vào ngủ trưa như thường lệ ? Sao thờ ơ và vô trách nhiệm đến thế ?
Tại sao lúc biết có bản danh sách lại không bảo đốt đi mà lại b́nh thản đi ngủ đến khi hay tin danh sách đó được đưa lên tỉnh rồi th́ mới lại chạy theo và xin đốt ? Chuyện dễ không làm lại đi làm việc quá khó đến thế ?
Trong bài trao đổi nêu trên, ông Hoàng Châu Kư trách tôi “Tại sao chỉ nghe tiếng nói của ông Hà Ngại ở tập “Khúc Tiêu Đồng” mà không nghe tiếng nói của những nhân chứng, những người thấy hành động của ông Dĩnh trực diện như đă nói trên ?”. Tôi không rơ ông đă căn cứ vào đâu để có nhận xét đó. C̣n chính ông Hoàng Châu Kư th́ sao ? Năm năm sau vụ Duy Tân khởi nghĩa (1916) ông Hoàng Châu Kư (sinh năm 1921) mới ra đời. Những thông tin ông nói về vụ NHD liên quan đến Bản danh sách những người yêu nước Quảng Nam nêu trên là kết quả ông đă thu lượm qua gặp gỡ những người học tṛ, những người cháu của NHD. Trong nhũng người ông Hoàng Châu Kư gặp gỡ làm việc tuyệt nhiên không có một ai đă thấy hành động của ông Dĩnh trực diện cả. Tôi không được hân hạnh gặp những người ông Hoàng Châu Kư đă gặp. Qua sách vở, tôi được biết Hoàng tiên sinh đă gặp và đă làm việc với nhà soạn tuồng Tống Phước Phổ - người cháu và là thư kư nghệ thuật tuồng thân cận nhất của NHD. Phần lớn thông tin về cuộc đời và sự nghiệp của NHD được sử dụng từ trước đến nay tại QNĐN đều do ông Tống Phước Phổ cung cấp.
Trong Hội nghị khoa học lần thú nhất về Nguyễn Hiển Dĩnh, ông Tống Phước Phổ đă kể lại trựng hợp NHD nộp bản Danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 cho thực dân Pháp như sau:
“Khoảng năm 1916 xảy ra vụ Duy Tân. Ở Quảng Nghĩa viên án sát Phạm Liệu qua miệng tên lính tính người anh ở đồn khố xanh, nhận nhiệm vụ chiếm đồn lính trong tỉnh, khám phá ra vụ nầy liền qua mách với sứ, chúng liền cấp tốc thu hết súng của lính khố xanh trong các đồn ở các tỉnh miền Trung. Thế là cuộc khởi nghĩa chiếm đồn bị vỡ. Những người có chân trong cuộc khởi nghĩa đều lo trốn tránh trong số có viên tú tài (không nhớ tên) ở phủ Thăng B́nh[2] :Y vội mang tập danh sách những người tham gia khởi nghĩa trong tỉnh chạy ra Điện Bàn, tạm trú nhà người cháu gọi bằng cậu tên là Nguyễn Lực. Ông ta lén chôn tập danh sách này sau vườn, rồi đi Hội An.
Tên Lực ḍ biết, chờ ông này đi khỏi liền đào mang đến cho cụ Dĩnh xem, xem xong cụ sửng sốt nói với tên Lực : “Vậy là chú mang cái họa đến cho tôi, thôi đốt đi, chú đừng nói với người khác, họ biết được là ở tù “. Tên Lực xin cụ trả lại cho y đem đốt, không ngờ y lại mang nạp cho tỉnh.
Được tin cụ vội vă ra tỉnh gặp lúc tên Lực đang đứng bên viên Tổng đốc Từ Thiệp và Thiệp đang dở xem tập danh sách ấy.
Khi tên Lực ra về, cụ cùng Từ Thiệp trao đổi. Sau đó hai ông đi vào hoàng cung định cúng vái và đốt ngay. Nhưng đứng giữa hoàng cung, ông Từ Thiệp lại lui bước, bàn với cụ :“Việc này đă lộ rồi, người chung quanh đều biết cả, nếu đốt đi, chắc có kẻ mách lại với quan Pháp th́ khó ḷng, thôi, ta nên xé bớt đi ít tờ đê øcứu một số người thôi, c̣n nên đem nộp cho sứ.. . “.
Tuy không bằng ḷng với thái độ của Từ Thiệp, nhưng khốn nỗi hắn là quan Tổng đốc nắm quyền trong tỉnh, biết nói làm sao, cuối cùng cụ phải chịu để cho Thiệp làm.
Từ đó cụ bị những lời dư luận không tốt, và cũng từ đó cụ không vui như trước nữa”. [3]
Qua những thông tin chính thức của ông Tống Phước Phổ đă được công bố từ năm 1987 như thế mà ông Hoàng Châu Kư lại nói khác đi. Vậy nên tin Hoàng Châu Kư hay tin Tống Phước Phổ ? V́ sao ông Hoàng Châu Kư lại viết khác ông Tống Phước Phổ, phải chăng ông Tống Phước Phổ viết sai ? Ông Phổ viết sai v́ sao ông Hoàng Châu Kư không đính chính ? Chỉ dẫn chứng một sự việc như thế mà đă thấy trong tiểu sử của NHD đă có một cái ǵ chưa ổn rồi.
Qua tường thuật cho biết ông Tống Phước Phổ hoàn toàn không “có trực diện thấy ông Nguyễn Hiển Dĩnh” nộp bản danh sách cho thực dân Pháp, ông chỉ là người được nghe kể lại. Người biết chuyện để kể với Tống Phước Phổ không ai khác hơn là NHD. Như vậy thông tin của ông Tống Phước Phổ về NHD có khách quan, trung thực không ? Có thực là ông NHD vô tội trong vụ nầy không ?
Hai ông Hoàng Châu Kư và Tống Phước Phổ hoàn toàn không đề cập đến hậu quả vô cùng khốc liệt đối với những nhà yêu nước đất Quảng sau khi bản Danh sách ghi tên tuổi của họ lọt vào tay thực dân Pháp. Nhưng hầu như tất cả sách báo xưa nay nói về cuộc Duy Tân khởi nghĩa 1916 đều có nêu vấn đề nầy.
Nguyễn Q. Thắng tác giả sách Quảng Nam Đất nước và Nhân vật viết về Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc khởi nghĩa Duy Tân 1916 tại Quảng Nam:
“Ở Quảng Nam không những cơ mưu bị bại lộ, lại c̣n thêm lời tố giác của tên phản đảng Tuần vũ Nguyễn Đĩnh. V́ đầy đủ hồ sơ của Đĩnh cung cấp nên (ở Quảng Nam) Pháp bắt không sót một người” [4]
Sách Hồ sơ vua Duy Tân của Hoàng Trọng Thược, in lần thứ hai do nhà Mơ Làng tại San Francico xuất bản năm 1993 [5] , khi đề cập đến vụ đàn áp cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 cũng viết :“Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của Tuần vũ Đĩnh, nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thứ quân nhu đến các thứ quân phục toàn bằng vải “rèn” [6] chôn giấu ở băi cát, bắt được xă Măi người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đă đúc 4 cái ấn kinh lược, và khách trú Kim, một Hoa kiều ngụ ở phủ Tam kỳ, là người đă cho dân quân mượn súng săn...v.v Thế nên Quảng Nam cũng rất nhiều người bị liên lụy, cụ Phan Thành Tài và một số bị tử h́nh, c̣n th́ lớp đày Lao Bảo, lớp đày Thái Nguyên và lớp đày ra Côn Lôn.” [7]
Và không chỉ Nguyễn Q. Thắng, Hoàng Trọng Thược mà c̣n nhiều tác giả khác như Lê Ước [8] cũng đều đề cập đến Nguyễn Đĩnh-thủ phạm trong việc cung cấp tài liệu cho thực dân Pháp đàn áp những người yêu nước có dự mưu khởi nghĩa Duy Tân.
Nhà nghiên cứu sử Phạm Văn Sơn [9] tác giả Việt Nam Tranh Đấu Sử ra đời cách đây gần 40 đă đề cập đến vụ thực dân Pháp đàn áp những nhà yêu nước đă tham dự cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 :
“ Ở Quảng Nam cũng bị vỡ lở trước ngày bạo động. Nguyễn Đĩnh phản Đảng, đem giấy má sổ sách báo với người Pháp, Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần phủ. V́ vậy ở Hội An , y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt đưa vào Nam rồi đầy lên Ban mê-Thuột. Ở Đà Nẵng Phan Thành Tài bị xét nhà. Tài trốn thoát nhưng sau bị bắt và bị chém vào ngày 9.6.1916” [10]
Gần nửa thế kỷ qua, giới sử học đă lên án gắt gao hành động của Tuần vũ Nguyễn Đĩnh người làng An Quán - người đă nhẫn tâm đem nộp Bản danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 (NNYNQNT GKNDT 1916) cho kẻ thù của dân tộc. Nhưng họ không t́m được tông tích của Nguyễn Đĩnh. Qua hai tài liệu của ông Hoàng Châu Kư và ông Tống Phước Phổ nêu trên, tuy chi tiết, mức độ trách nhiệm có khác nhau, nhưng cả hai đều xác nhận Nguyễn Hiển Dĩnh là người đă có trong tay Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và có quan hệ đến việc nộp bản danh sách đó cho thực dân Pháp. Khỏi cần chứng minh dài ḍng nữa, chúng ta đă biết được Nguyễn Đĩnh mà sử sách nêu tên lâu nay chính là Nguyễn Hiển Dĩnh . (C̣n việc v́ sao ông nầy được sử sách ghi bằng hai tên NHD và Nguyễn Đĩnh sẽ tŕnh bày trong một bài khác).
Để bạn đọc, nhất là bạn đọc ở Quảng Nam, đánh giá đúng hành động tội phạm của NHD, chúng tôi xin trích dẫn sau đây di cảo của hai nhà khoa bảng Quảng Nam đồng thời với NHD là cụ Hà Ngại và cụ Hồ Ngận.
Cụ Hà Ngại, người châu Phú Quư, G̣ Nổi, Điện Bàn, Quảng Nam, sinh năm 1891, đỗ Cử nhân năm 1912, làm Hậu bổ tỉnh B́nh Định [11], giáo sư Hán văn Đại học Huế từ 1962 đến năm 1968. Cụ nội của ông đỗ 3 khoa Tú Tài, cụ thân sinh là bạn Hát bội với ông Tuần An Quán Nguyễn Hiển Dĩnh. Khúc Tiêu Đồng, hồi kư của Hà Ngại gồm 264 trang A4, do nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc, đề tựa, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy đánh máy giúp vào khoảng năm 1969. Bản thảo đă đưa đến nhà xuất bản Lá Bối trước năm 1975. Đây là một tập tài liệu ghi lại những điều ông cử nhân Hán học Hà Ngại tai nghe mắt thấy trong ṿng 50 năm (1895-1945).Trong Khúc Tiêu Đồng ông Hà Ngại kể lại việc NHD xử lư Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 như sau:
“....cụ Tuần vũ hưu trí Nguyễn Hiển Dĩnh, làng An Quán, cho người mời tôi xuống nhà cụ để hỏi thăm một việc nào đó. Tôi rất băn khoăn v́ trong lúc lộn xộn nầy (tức cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 đang bị vỡ lỡ), cụ mời ḿnh nói chuyện ǵ. Tôi lại nghĩ: khi xưa cụ xuất thân tú tài, trong thời kỳ nghĩa hội, cụ theo bọn triều giúp Pháp được bổ tri phủ rồi lần hồi thăng đến Tuần vũ về hưu. Trong khi làm việc có tiếng là đối với người Pháp cứng rắn lắm, nay đă già th́ chắc cụ không dự vào việc khởi nghĩa nầy (khởi nghĩa Duy Tân), huống chi cụ đối đăi cha con chúng ḿnh rất hậu t́nh, cụ đă mời ḿnh phải đến. Khi tôi đến cụ hỏi:
- Chắc ông đă nghe cuộc khởi nghĩa đêm qua ?
- Dạ, tôi có nghe qua (Hà Ngại đáp), mà chưa hiểu đầu đuôi ra sao cả.
Cụ (Nguyễn Hiển Dĩnh) nói:
- "Tôi cũng chưa hiểu được mấy. Không biết họ làm thế nào công việc vở lở rồi lại bỏ giữa đường một bó sắc bằng, trong đó phong người nầy làm Tổng đốc, người kia tri phủ, tri huyện v.v. nhiều lắm. Người trong làng tôi lượm được, đem đến cho tôi. Tôi nghĩ ông đă thi đỗ mà cha mẹ song toàn, th́ nên ra làm quan cho vui ḷng cha mẹ. Nhưng ông không có thế lại không có tiền th́ việc bổ báo khó lắm. Vậy nhân dịp nầy, ông nên đem bó sắc bằng nầy nạp cho quan sứ, quan sứ sẽ bổ ông liền".
Tôi nói:
- Bẩm cụ, tôi hết sức cám ơn cụ lớn có ḷng chiếu cố đến tôi và gia đ́nh tôi. Nhưng hiện nay lộn xộn, trong đám văn hào nhiều người lâm lụy, chúng tôi vô sự đă là có phước rồi, bước đường công danh sẽ nhờ cụ kỳ khác. Nay xin cụ cho tôi về. ( tr.105)
Cụ Tuần nói:
- Tôi thấy ông có học, có hạnh, tôi thương lắm, nên bàn với ông như thế đó.Ông không muốn thời thôi, chẳng có ǵ phải bận tâm.
“....Cái bó sắc bằng có đóng ấn vua, do ông xă Măi làng Phước Kiều đúc ấn, được sự đồng ư ban phát của vua Duy Tân trên nguyên tắc, đă lọt vào tay cụ Tuần An Quán (Nguyễn Hiển Dĩnh) rồi cụ đem nạp cho công sứ, giúp cho nhà đương cuộc một tài liệu quí để họ lùng bắt tất cả những nhà cách mạng thực tế có liên quan công cuộc khởi nghĩa nầy". (tr.107)
Khúc Tiêu Đồng là một hồi kư chưa được xuất bản nhưng dùng phương pháp khảo chứng sử học mà đánh giá th́ những thông tin ông Cử nhân Hà Ngại viết về NHD nêu trên có độ tin cậy cao v́ những lẽ sau đây:
1.Ông Cử Hà Ngại viết về NHD trước năm 1975, khi ấy chưa ai có ư kiến ǵ về việc phục hồi hay đả kích sự nghiệp Hát Bội cũng như cuộc đời của NHD, tính khách quan của người viết cao;
2.Ông Cử Hà Ngại là người cùng quê, đồng thời với NHD, ông thân sinh của ông là bạn Hát Bội của NHD, không có tư thù tư oán, không có tranh chấp quyền hành, ông viết rất vô tư cũng như hàng trăm thông tin khác ông đă để lại trong Khúc Tiêu Đồng; thông tin của ông Hà Ngại rất đáng tin cậy;
3.Khúc Tiêu Đồng đă được một người uyên thâm nhất của đất Quảng là ông Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc và đề tựa [12]. Nếu có ǵ sai sót, không khách quan chắc chắn ông Nguyễn Văn Xuân (lúc đang minh mẫn, sung sức nhất) đă cùng với tác giả Hà Ngại sửa chữa. Sự hoàn chĩnh đó càng cao hơn khi mới đây ông Nguyễn Văn Xuân cho biết bản thảo Khúc Tiêu Đồng đă đưa cho Lá Bối xuất bản. Nếu sự kiện giải phóng miền Nam (30. 4.1975) diễn ra chậm đi một thời gian chắc Khúc Tiêu Đồng đă ra đời rồi;
Khúc Tiêu Đồng có giá trị lịch sử, cho nên khi viết bài “Một tờ truyền đơn lịch sử, giới thiệu -chỉnh lư-nhận định” (Nghiên cứu lịch sử, số 1/1981, Ty Văn hoá Thông tin tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng, tr 25-42) nhà Quảng Nam học Nguyễn Văn Xuân đă sử dụng một số thông tin trong Khúc Tiêu Đồng. Trong bài viết năm 1981 ấy, ông Nguyễn Văn Xuân đă đánh giá tác giả Khúc Tiêu Đồng như sau:
“Ông Hà Ngại không hề làm cách mạng nên những ai tổ chức nên việc nầy nọ ông không rơ...nhưng đứng về phương diện nhân chứng, khách quan nh́n vấn đề ông cũng cung cấp cho chúng ta một số dữ kiện thực tế và linh hoạt.” (NCLS. . . tr.30).
Người cùng thời với Nguyễn Hiển Dĩnh ở Quảng Nam c̣n có cụ Cử nhân Hán học Hồ Ngận [13]. Cụ Hồ Ngận sinh năm 1896, quê ở làng Phú Mỹ, tổng Phú Mỹ, huyện Duy Xuyên (nay thuộc Lộc Hoà, Đại Lộc), tỉnh Quảng Nam, con ông Hồ Lệ - đại thần triều Nguyễn (một người chống đối Nguyễn Thân rất quyết liệt), em ruột Cử nhân Hồ Mậu, đâu Cử nhân Hán học khoa Mậu ngọ (1918), làm Bố chánh tỉnh B́nh Định (đầu năm 1945), tỉnh trưởng Quảng Nam sau ngày thực dân Pháp tái chiếm Quảng Nam (1947), bị Việt Minh đưa đi an trí trong vùng tự do, sau năm 1954 mới được về lại Hội An rồi được cử làm dân biểu Quốc Hội Sài G̣n trước khi về hưu trí. Ông rất tự hào ḿnh là người dân Quảng Nam. Noi gương ngựi xưa ông đă dành những năm tháng cuối đời viết lại những ǵ ḿnh biết về quê hương để lưu truyền cho con cháu. Ông soạn cuốn Quảng Nam Xưa và Nay [14] , dày 268 trang đánh máy. Khi viết tiểu sử của Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 tại Quảng Nam, ông Hồ Ngận đă viết:
“Năm 1915, ông (Phan Thành Tài) cùng các ông Trần Cao Vân Thái Phiên.v .v .mưu đồ khởi nghĩa, tôn vua Duy Tân làm minh chủ để chống Pháp, vua phong ông làm Kinh lược Nam Nghĩa.
Ông phụ trách tổ chức quân đội bí mật tại Quảng Nam. Theo lệnh của ông hễ ai mộ được một trăm nghĩa dũng th́ được làm suất đội coi trăm người ấy.
Lúc ấy người ta âm thầm ủng hộ rất đông, ông tự xuất tiền để may quân trang, cấp mỗi người một cái áo cụt đen và một cái dao hay cái mác.
Ông Tú Trương Kinh ở làng Phú Bông làm thủ quỹ và cũng có góp tiền chi phí.
Theo như chương tŕnh khởi nghĩa đă định th́ đồng thời cử sự vào trưa ngày mồng hai tháng tư năm Bính th́n (3.5.1916). Trước đó một ngày th́ các lính ủng mộ đến tại nhà ông Tú Kinh lănh mỗi người một cái áo đen và 10$.
Rồi bí mật đi răi rác đến khuya nhất tề tụ tập chung quanh tỉnh thành tỉnh Quảng Nam , chờ hiệu lịnh phát hoả của y sĩ Lê Đ́nh Dương ở Hội An th́ tức thời công hăm tỉnh thành.
Khi vào được tỉnh thành , th́ bắt giết hết quan lại trong ấy chỉ trừ người nào nói: “Xuân đây” (mật khẩu của đảng) th́ khỏi giết.Công việc (khởi nghĩa tại Quảng Nam) sắp đặt xong, thang đă bắt sẵn ở thành (tỉnh Quảng Nam) chờ thấy lửa (ám hiệu) cháy ở Hội An (do Lê Đ́nh Dương đốt) là leo vô thành , không ngờ cơ mưu bị lộ v́ có tên Quản Trí ở Hội An bội phản, đồng thời ở Quảng Nghĩa có tên Vơ Huệ tiết lậu, nên Pháp biết đề pḥng trước.
Y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt trong đêm ấy nên không có ai phát hiệu cử hoả . Đến gần sáng biết sự thất bại, quân của ông Tài tưc thờ́ giải tán, mạnh ai nấy chạy , hoặc đào đất chôn dáo mác, hoặc liệng xuống sông.
C̣n một bó sắc bằng của Nghĩa Hội có ấn vua đóng nhưng chưa điền tên ai th́ Tú Kinh đem về gởi tại nhà bà con bên vợ là Trần Lực. Trần Lực lại sợ, đem bó ấy giao cho Ấm Thạc (sau là Đề Thạc) con ông Tuần Dĩnh làng An Quán cất. Bất đồ Ấm Thạc lựa những tên con nhà giàu trong tỉnh điền vào trong bằng, rồi đem đến nhà doạ lấy tiền, cho chuộc cái bằng ấy ” [15]
Ông Hồ Ngận cũng như ông Hà Ngại viết sách với tất cả tấm ḷng yêu mến Quảng Nam, hoàn toàn khách quan. Chuyện hai ông đề cập đến NHD chỉ là những chi tiết nhỏ trong hai cuốn di cảo lớn ấy. Ông Hồ Ngận lại không phải là người cách mạng, không tham gia các hoạt động chống Pháp, cho nên ông không có ác ư với những người cộng tác với Pháp như ông NHD. V́ thế ta có thể tin được những ǵ ông viết về cha con ông NHD. So với những thông tin về NHD do các môn đệ và con cháu NHD Dĩnh cung cấp, th́ những thông tin do hai ông Hà Ngại và Hồ Ngận viết có độ tin cây cao hơn. Do đó, nếu ông Hoàng Châu Kư đă tin những ǵ các người cháu của NHD là các ông bà Tống Phước Phổ, Nguyễn Lai, Ngô Thị Liễu kể về NHD- người cậu, người thầy của họ, th́ chúng tôi cũng có thể tin những ǵ về NHD do hai ông Cử nhân Hán học Hà Ngại và Hồ Ngận - những người đồng thời và thân quen của NHD, viết về NHD.
Sự kiện NHD nắm được Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và đem nộp cho thực dân Pháp được tŕnh bày trên đây không phải là một chuyện bất b́nh thường, riêng lẻ mà nó nằm trong cả một chuỗi sự kiện lịch sử của cuộc đời cộng tác với địch của NHD từ Phong trào Văn thân- Cần Vương (1885) trải qua cuộc chống thuế năm 1908 đến Duy Tân khởi nghĩa 1916. Chúng tôi sẽ lần lượt tŕnh bày tiếp những vấn đề nầy trên báo chí Việt Nam trong thời gian tới. Và đặc biệt, nếu đúng như lời ông Hoàng Châu Kư nói trong bài báo nêu trên, th́ sắp tới sẽ có một Hội nghị khoa học nữa về NHD, và tôi “sẽ được mời dự”, khi ấy tôi sẽ tŕnh bày đầy đủ những tư liệu cần thiết để chiếu sáng những chỗ c̣n tối trong tiểu sử của ông NHD. Ông Hoàng Châu Kư thấy cần một hội nghị như thế, tức là trong tiểu sử của NHD c̣n có việc phải bàn. Thế mà ông Hoàng Châu Kư đă khẳng định Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân và ông đề nghị tỉnh Quảng Nam dùng tên Nguyễn Hiển Dĩnh để đặt tên cho đường phố ở Tam Kỳ th́ quả là một đề xuất thiếu thận trọng.
Sự kiện NHD nắm được Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và đem nộp cho thực dân Pháp được tŕnh bày trên đây không phải là một chuyện bất b́nh thường, riêng lẻ mà nó nằm trong cả một chuỗi sự kiện lịch sử của cuộc đời cộng tác với địch của NHD từ Phong trào Văn thân- Cần Vương (1885) trải qua cuộc chống thuế năm 1908 đến Duy Tân khởi nghĩa 1916. Chúng tôi sẽ lần lượt tŕnh bày tiếp những vấn đề nầy trên báo chí Việt Nam trong thời gian tới. Và đặc biệt, nếu đúng như lời ông Hoàng Châu Kư nói trong bài báo nêu trên, th́ sắp tới sẽ có một Hội nghị khoa học nữa về NHD, và tôi “sẽ được mời dự”, khi ấy tôi sẽ tŕnh bày đầy đủ những tư liệu cần thiết để chiếu sáng những chỗ c̣n tối trong tiểu sử của ông NHD. Ông Hoàng Châu Kư thấy cần một hội nghị như thế, tức là trong tiểu sử của NHD c̣n có việc phải bàn. Thế mà ông Hoàng Châu Kư đă khẳng định Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân và ông đề nghị tỉnh Quảng Nam dùng tên Nguyễn Hiển Dĩnh để đặt tên cho đường phố ở Tam Kỳ th́ quả là một đề xuất thiếu thận trọng.
Gác Thọ Lộc, 28.4.1999
(BÀI HAI)
Nguồn: Tạp chí Sông Hương, Số124, Tháng 7 -1999, tr. 70-75
[1] Hoàng Châu Kư, Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách thương dân...,Đà Nẵng Cuối Tuần, CN 25.4.1999, tr. 6
[2] Theo ông Chánh Phẩm th́ ông nầy ở Mông Nghệ ( Quế Sơn). Chú thích của TPP
[3] Tống Phước Phổ, Nguyễn Hiển Dĩnh, một nhà sáng tác, đạo diễn rất lỗi lạc trong nghệ thuật tuồng, Nguyễn Hiển Dĩnh nhà hoạt động sân khấu tuồng lỗi lạc, Sở Văn hoá QNĐN, 1987, 64-65
[4] NQT Sđd, tr. 559
[5] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc) con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX.
[6] Vải rằn ?
[7] Hoàng Trọng Thược, Sđd. tr.149
[8] Cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 và Phan Thành Tài, Ts Sử Địa số 11, Sg. 1968
[9] Đại tá phụ trách Quân sử của chế độ Sài G̣n
[10] Phạm Văn Sơn, Sđd, tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208 .
[11] Cao Xuân Dục, Quốc Triều Hương Khoa Lục, bản dịch Nguyễn Thúy Nga và . . . . Nxb TP HCM, 1993, tr. 632
[12] Lúc đó ông Hà Ngại giúp Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc phần dịch tựa chữ Hán và phiên âm phần chữ Nôm Chinh Phụ Ngâm diễn âm tân khúc của Phan Huy Ích. Giữa ông NVX và cụ cử Hà Ngại có qua có lại
[13] Cao Xuân Dục, Quốc Triều Hương Khoa Lục, bản dịch Nguyễn Thúy Nga và . . . . Nxb TP HCM, 1993, tr. 658
[14] Vào khoảng hai năm 1961 và 1962
[15] Hồ Ngận, Quảng Nam xưa và Nay, di cảo, bản đánh máy do con trai của tác giả là Giáo sư Hồ An giữ, tại 184 Trần Cao Vân, Đà Nẵng tr.145.
ĐDTB, ngày 13/1/07 đọc tiếp: Nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh về hưu nàm nào (BÀI BA)? và Đối thoại với Nguyễn Đắc Xuân về chuyện “Danh Nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh (BÀI BỐN)
Trích ĐDTB
NDVN, ngày 14/1/07

markdown:
|
|
|
|NHÂN DÂN VIỆT NAM.ORG
TIẾNG NÓI CỦA MỘT SỐ NGƯỜI VIỆT YÊU NƯỚC TRONG NUỚC VÀ HẢI NGOẠI VẬN ĐỘNG TOÀN DÂN QUYẾT TÂM
CÓ NGÀY VUI ĐẠI THẮNG VIỆT NAM III LÀ ĐẬP TAN ÂM MƯU DBHB CỦA ĐẾ QUỐC MỸ, GIẢI TRỪ VÀ GIẢI HOẶC
GIẶC ÁO ĐEN VATICAN – GIẶC ÁO ĐEN BẢN ĐỊA – GIẶC TIN LÀNH
|
|

X-Powered-By-Plesk: PleskWin


text:
Happy new yeah!
Sang năm mới, sức khỏe lại không đc tốt lắm, chẳng có gì để làm quà chúc mừng ^^!
Chúc mọi người năm mới vui vẻ, hạnh phúc, gặp nhiều may mắn nha.
73.
Ngón tay thon dày chậm rãi luật động, mang đến luồng nhiệt không thể khống chế, khiến y nhanh chóng hưng phấn mà ngóc đầu
(chỉ cái gì ngóc dậy, các nàng tự liên tưởng hen~).
“Môn chủ?! Đừng, đừng…” Ngôn Phi Ly cả kinh không nói ra lời. Trước đây hoan hảo, Bắc Đường Ngạo chỉ chân chính giao hợp, lúc tình dục nóng bỏng nhất mình mới giải quyết, cũng chưa, chưa từng được môn chủ chủ động khiêu khích thế này.
Bắc Đường Ngạo cúi đầu, mút nhẹ chiếc cổ màu đồng của y, khiến y bị buồn đến phát run. Ngôn Phi Ly lẩy bẩy, bàn tay khước từ trở nên vô lực, yếu ớt đặt lên vai hắn.
Chỉ cần vùa nghĩ đến cái kia bị môn chủ nắm trong tay, được môn chủ an ủi, không khỏi trướng lớn thêm, càng lúc càng ngạnh.
Bắc Đường Ngạo đột nhiên khẽ cười. Cảm thấy một dòng dịch thể nóng bỏng đang muốn ra, bắn vào tay hắn.
Toàn thân Ngôn Phi Ly run rẩy, co giật lần nữa khi cơn cảm xúc mãnh liệt vẫn chưa qua hẳn, tê liệt ngã vào ngực Bắc Đường Ngạo.
“Sao mau ra vậy…” Bắc Đường Ngạo nhếch môi, ghé vào tai y khẽ lẩm bẩm: “Xem ra mấy năm nay ngươi thực ngoan đó, ta hẳn nên hảo hảo tưởng thưởng.”
“Môn chủ! Ngươi, ngươi…
(“… sao có thể “bỉ” thế chứ!” – ta nói hộ anh Ly a~)” Ngôn Phi Ly nghe vậy, lập tức trừng mắt.
Không phải hắn sẽ muốn bây giờ, ở đây chứ…?
Không, không được! Ban ngày ban mặt, màn trời chiếu đất, y không làm được.
Bắc Đường Ngạo điểm điểm môi y.
“Yên tâm, ta không muốn ngươi ở đây. Lần này tạm tha, bất quá sau đó…” Nhãn thần hắn trở nên thâm trầm u lượng, “Ta sẽ đòi về cả vốn lẫn lời.”
Nói rồi, đột nhiên buông y ra, chậm rãi đứng dậy.
Ngôn Phi Ly cũng đã nghe thấy tiếng vó ngựa mơ hồ truyền đến từ thảo nguyên, vội vàng chỉnh trang lại bản thân, đứng dậy theo. Ngẩng đầu thấy Bắc Đường Ngạo thản nhiên dùng khăn tay gấm, rất đãi hoãn (đãi: biếng nhác, hoãn: chậm chạp =]) mà ưu nhã lau bạch trọc trên tay, không khỏi đỏ mặt, hận không thể tìm một cái khe để nhảy vào.
Sao y có thể không chịu được sự khiêu khích đó, thế mà bắn ra tay hắn chứ, thực nhục nhã.
Bắc Đường Ngạo còn cười, giơ giơ cái khăn lên, thưởng thức vẻ quẫn bách của y mãi, sau đó, cất cái vật kia vào trong ngực.
Mặt Ngôn Phi Ly đỏ như xuất huyết đến nơi, muốn xông đến băm vằm cái ‘xác’ đó không còn dấu vết.
“Vương gia!”
“Phụ vương!”
Một loạt thân vị của vương phủ xuất hiện tại sườn núi cao, một thân hình bé nhỏ nhảy từ trước ngực một võ tướng, chạy lại, mặc nguyệt sắc cẩm y, cách bọn họ chừng ba trượng thì không đợi được nữa, từ lưng ngựa, lao thẳng đến chỗ Bắc Đường Ngạo.
Bắc Đường Ngạo đưa hai tay ra tiếp được nó, nhưng khi đã ôm được rồi lại hừ nhỏ một tiếng.
Vốn Ngôn Phi Ly vẫn luôn nhìn theo tiểu nhân nhi kia, thế mà tiếng hừ nhẹ của Bắc Đường Ngạo vẫn kéo đi sự chú ý của y. Nhìn về phía hắn, thấy cánh tay trái buông dài, hạ thấp bên người, không biết phải nói thế nào, mơ hồ thấy hơi mất tự nhiên, liền nhớ tới chuyện thương thể chưa lành từ chiến trường.
“Phụ vương, sao người lại bỏ Nhật nhi lại chứ?”
Bắc Đường Ngạo ôm lấy đứa nhỏ: “Là phụ vương không tốt. Phụ vương trông thấy đại ưng, muốn đuổi theo cho ngươi, đáng tiếc là không đuổi kịp.”
“Phụ vương mà không đuổi kịp sao?” Bắc Đường Diệu Nhật hoài nghi hỏi.
Bắc Đường Ngạo gật đầu, nói: “Phụ vương không phải là thần, sao mà đuổi kịp được. Nhân lực có lúc bì được, có lúc không. Nhưng với những thứ mình thực sự muốn, cho dù biết không chiếm được, cũng phải nỗ lực đã, quyết không buông tha. Như vậy, hiện tại dù không thể, một ngày nào đó cũng thành có thể. Cái này phải xem ngươi có ý hay không, hiểu chưa?” Nói rồi, cố tình liếc Ngôn Phi Ly một cái.
Bắc Đường Diệu Nhật còn ngây ngô nhìn hắn, sau mới lộ ra vẻ suy tư, chậm rãi hỏi: “Phụ vương đang dạy Nhật nhi đạo lý đối nhân xử thế?”
“Không. Không phải là đạo lý đối nhân xử thế.” Bắc Đường Ngạo nhìn nhi tử, nghiêm mặt đáp: “Đây là chuyện ngươi nên minh bạch. Tựa như thái dương lên từ hướng đông, tối hạ hướng tây. Ngươi nên ghi nhớ, dung nhập xương cốt. Ngày nào đó để nó thành một phần tính cách trong ngươi.”
Bắc Đường Diệu Nhật gật đầu, ghi tạc trong lòng những điều phụ thân nói. Có lẽ ngày hôm nay nó vẫn chưa hoàn toàn hiểu hết, nhưng theo thời gian, tâm trí trưởng thành, ngày nào đó nó sẽ lĩnh ngộ đầy đủ hàm nghĩa hôm nay. Khi đó nó sẽ hiểu, phụ vương để lại cho nó sự tự tin, lòng khí phách.
Ngôn Phi Ly ở bên nghe hắn nói, thầm chấn động, hình như sáng tỏ điểu gì, không khỏi nhìn Bắc Đường Ngạo.
Y chôn chân tại chỗ, nghe Bắc Đường Ngạo giáo dục nhi tử, nhìn bọn họ phụ tử tình thâm, tâm trạng thật tốt, lại cũng có chút mất mát, rồi trở nên buồn bã.
74.
“Phụ vương, người này là ai vậy?” Bắc Đường Diệu Nhật chợt chỉ Ngôn Phi Ly, hiếu kì hỏi.
Ngôn Phi Ly thầm sợ hãi, yên lặng nhìn hắn.
“Hắn là…” Bắc Đường Ngạo suy nghĩ một chút, “Nghĩa phụ của ngươi.”
Ngôn Phi Ly nghe vậy, lòng có chút nhói. Tuy sớm biết kiếp này không thể có một mối quan hệ chính thức với hài tử, dù có, cũng chỉ là “nghĩa phụ”, không thể không đau lòng.
Bắc Đường Ngạo đặt hài tử xuống, dẫn tới trước mặt Ngôn Phi Ly: “Nhật nhi, gọi một tiếng nghĩa phụ đi.”
Bắc Đường Diệu Nhật nhìn Ngôn Phi Ly, ngoan ngoãn gọi: “Nghĩa phụ.”
Ngôn Phi Ly có phần cảm động, rất muốn đưa tay ra ôm lấy con, nhưng cuối cùng lại nhịn xuống, chỉ mỉm cười: “Ly nhi đã lớn rồi.”
“Ly nhi?” Bắc Đường Diệu Nhật có chút nghi hoặc.
Ngôn Phi Ly chợt nhớ ra, Bắc Đường Ngạo vẫn luôn gọi nó là “Nhật nhi”, biết cái nhũ danh ngày xưa mình gọi đã không cần nữa rồi.
Bắc Đường Ngạo phất tay gọi thị vệ, bảo bọn họ dắt ngựa đến, ôm lấy Diệu Nhật lên ngựa, nói với Ngôn Phi Ly: “Đưa chúng ta đến mã tràng, xem mã vương ngươi đích thân nuôi dưỡng.”
Ngôn Phi Ly cả kinh: sao hắn biết?
Nhìn Bắc Đường Ngạo, thấy hắn bí hiểm nhếch môi, mỉm cười.
Lúc Lưu Thất trông thấy Ngôn Phi Ly đưa Bắc Đường vương và thế tử tới mã tràng, sợ đến tí thì té ngựa.
“Thảo dân tham kiến vương gia.”
“Đứng lên đi.”
Lưu Thất đứng lên, trộm nhìn Ngôn Phi Ly ở bên cạnh Bắc Đường Ngạo, dùng nhãn thần hỏi ý, nhưng chỉ thấy y cười gượng.
Bắc Đường Diệu Nhật lần đầu đến mã tràng, rất hưng phấn, ngồi phía trước Bắc Đường Ngạo, nhìn đàn ngựa hoang khí thế tràn đầy mà chạy băng băng trên thảo nguyên, mắt đen mở lớn.
“Phụ vương, phụ vương, chúng ta để Mặc Tuyết theo chúng a?”
“Nga? Nhật nhi không sợ sao?”
“Không sợ!”
“Tốt lắm, phụ vương đưa ngươi đuổi theo chúng.” Bắc Đường Ngạo hào khí bừng bừng, ôm chặt nhi tử, vung roi, Mặc Tuyết bốn vó khởi, đuổi theo đàn ngựa.
Ngôn Phi Ly thấy thế, vội vã thúc ngựa theo sau.
Bọn họ đuổi theo đàn ngựa hoang, Diệu Nhật lại ầm ĩ muốn đi săn, thế là lại vào núi, săn thú mới về.
Buổi chiều, tiểu gia khỏa tinh lực tràn trề nói thế nào cũng không chịu về, đành lại ở lại ngoại ô. Điều này trái lại, rất hợp ý Bắc Đường Ngạo, hắn sớm đã sai người để ý đến biệt viện ngoại thành rồi, định chuẩn bị cùng Diệu Nhật tới ở mấy ngày.
“Nghĩa phụ, nghĩa phụ cũng đến đi, về với Nhật nhi.” Cuối cùng vẫn là phụ tử thân tình, Bắc Đường Diệu Nhật chỉ nửa ngày đã quấn quít lấy Ngôn Phi Ly, rất thân thiết với y, kéo ống tay áo y không muốn rời.
Ngôn Phi Ly sao có thể chịu nổi? Đành phải nhìn Bắc Đường Ngạo.
“Phi Ly, ngươi cũng đi cùng đi.” Bắc Đường Ngạo nhàn nhàn nói.
Lưu Thất may mắn bồi bọn họ đến tận ngọ, được Bắc Đường vương ban thưởng rất nhiều, trong lòng tuy vui vẻ, nhưng vẫn lo lắng, thừa dịp không ai chú ý, lặng lẽ hỏi Ngôn Phi Ly: “Ngươi muốn theo bọn họ về sao?”
Ngôn Phi Ly nhìn cha con Bắc Đường Ngạo và Diệu Nhật đang theo sát con mồi phía trước, gật đầu.
“Không sao chứ? Ngươi không phải đã rời khỏi Tứ Thiên Môn rồi sao?” Lưu Thất lo lắng nhìn y.
Ngôn Phi Ly cười xòa: “Không sao, môn chủ sẽ không làm khó ta, không có việc gì đâu.”
“Được rồi. Ngươi phải cẩn thận, ta thấy Bắc Đường vương đối với ngươi cũng không tệ.” Lưu Thất quan sát cả ngày cũng thấy quan hệ giữa bọn họ có vẻ rất tốt, Bắc Đường vương cũng không làm khó Ngôn Phi Ly. Lòng lại hiếu kì, không biết vì sao tiểu Ngôn khi đó lại rời đi.
Chạng vạng, Ngôn Phi Ly theo đại quân xuất du của Bắc Đường Ngạo trở về biệt viện nơi chân núi. Tôi tớ ở đây đã sớm chờ ở đại môn, đón bọn họ vào.
Bắc Đường Diệu Nhật hôm nay dùng tiểu cung của nó săn được thỏ rừng, hưng phấn không thôi. Bắc Đường Ngạo thấy vậy, liền gọi trù tử tới, làm thịt thỏ, nấu thành canh.
Diệu Nhật ở bên nói: “Phụ vương, canh thịt thỏ đưa về phủ một chút đi.”
“Đưa về phủ làm gì?”
“Cho Huy nhi nếm thử a. Đừng quên nói cho hắn biết, là do ta bắt được đấy.”
“Hảo. Nhật nhi nghĩ đến đệ đệ, thật là một ca ca tốt.”
“Hắn không phải đệ đệ ta.”
“Nói bậy!” Bắc Đường Ngạo trầm mặt.
Diệu Nhật le lưỡi, biết mình lỡ lời, vội chạy đến bên Ngôn Phi Ly. “Nghĩa phụ, hãy nếm thử thịt thỏ của Nhật nhi nha.”
“Hảo.” Ngôn Phi Ly không hiểu bọn họ đang nói về chuyện gì, chỉ cần thấy Nhật nhi là y thỏa mãn rồi.
Buổi tối, ba người cũng dùng bữa, ngồi cùng một chỗ thấy sao mà hài hòa. Ngôn Phi Ly vốn có phần cố kỵ, nhưng chỉ cần Diệu Nhật kéo ống tay áo y, y liền chẳng còn để chi trong lòng nữa.
Trên bàn cơm, Bắc Đường Ngạo không nói câu nào với y, chỉ có Diệu Nhật hưng phấn mà nói không ngừng. Ngôn Phi Ly đối với đứa con thương nhớ không nói được gì nhiều, chỉ chăm chú lắng nghe nó nói, luôn mỉm cười với nó, ăn cũng không để ý.
Mãi mới xong được bữa cơm, Bắc Đường Diệu Nhật một bên vừa kéo phụ vương luyện công, một bên lại khoe khoang sự lợi hại của bản thân với nghĩa phụ, nhiều việc khỏi bàn ấy! Một vài nha hoàn phó dịch trong biệt viện có chút kinh ngạc, biết tiểu thế tử tuổi tuy nhỏ, nhưng tính tình lại rất cao ngạo, trời sinh hơi lãnh đạm, rất ít thấy nó hưng phấn, lúc này mới thấy nó giống hài tử cùng trang lứa.
“Nghĩa phụ, ta rất thích người, sao trước đây người không đến thăm ta?” Bắc Đường Diệu Nhật quậy đủ một ngày, cuối cùng cũng mệt mỏi, tắm rửa xong chuẩn bị đi ngủ, nằm trong chăn nắm lấy tay Ngôn Phi Ly hỏi.
Lòng Ngôn Phi Ly đau xót: “Nghĩa phụ bận quá, chẳng có thời gian thăm ngươi.”
“Vậy sau này nghĩa phụ đừng đi nha, mãi theo Nhật nhi nha.” Diệu Nhật rất ít khi làm nũng thế này, nhưng với Ngôn Phi Ly cứ tự nhiên mà nói vậy.
Ngôn Phi Ly cứng người, không biết phải đáp sao, ngực đau lắm, vành mắt cũng đỏ lên. Hồi lâu, mới nhẹ đáp: “Nhật nhi mệt rồi, ngủ đi thôi.”
“Ân… Nghĩa phụ không gọi ta là Ly nhi sao?” Diệu Nhật nhắm mắt, lẩm bẩm: “Ly nhi… cũng được… Trước đây… Phụ vương… gọi…” Nói chưa xong, tiểu nhân nhi đã trầm trầm ngủ.
Ngôn Phi Ly yêu thương nhìn khuôn mặt nhỏ nhắn ấy, mãy cũng không muốn rời. Không biết đã bao lâu, mới dè dặt rút bàn tay lại, chậm rãi đưa bàn tay nhỏ vào chăn, dém chăn cho con, hôn nhẹ vào trán con, lưu luyến ly khai gian phòng.
Bên ngoài, trăng thật sáng, thật cao, thật xa, dịu dàng chiếu tỏa, kiểu khiết mà viên mãn.
Ngôn Phi Ly lại nhìn, ánh sáng nhàn nhát cũng tỏa ra từ người nọ, tay áo bạch sắc phiêu dật như tiên.
9 thoughts on “Đoạn tình kết 73 – 74”
Happy New Year!!!
Happy New Year mama thân yêu!
Aizzzz Phải công nhận là anh Ngạo ngày một bỉ mà! Anh ý thật là … Chậc Chậc Chậc
Đúng là không có thằng công nào là “thỏ” cả.
Mau khỏe ná mama!^*^ :))
Anh Ngạo thiệt là :”>
Happy new year!!!
Happy new year~
Anh Ngạo càng lúc càng bỉ, đoạn sau còn bỉ nữa =))
Cảm ơn mọi người ủng hộ ^^
ngày càng móng các bạn ý nhanh nhanh về với nhau.mà ko bít mấy bạn ý bi giờ bây nhiu tuổi rùi nhỉ ;))
Chúc nàng năm mới tốt lành! Mau chóng khỏe lại nha!^^
ta thấy cái đó ko gọi là “bỉ” mà là “quá” he..he…yêu quá độ, nhớ quá độ, trong chờ quá độ, thương tâm quá độ…có lẽ có thêm 1 chút hờn giận nữa vì người ấy ko 1 lời đã ra đi he..he…may mà anh còn 1 tý tự chủ, ko thì…thịt em nhỏ đã bày ra =.= nhưng anh đòi vốn lần lời 3 năm….hix =.= anh quá lời luôn ròi còn gì…kỳ này em Ly cho ra đến 1 cặp sinh đôi…lãi này của anh Ngạo có lời thật ih. ^0^
“Hắn không phải đệ đệ ta.”
Bảo đem thỏ về cho ăn mà lại nói câu này…đây là đam mỹ, làm ta nghĩ ngợi lắm a….anh em nhà này sau này có “3 chứm” k ha? ^^
Ta nha, k hieu tai sao lai k thich Ly nhi bi goi thanh Nhat nhi nha, rat rat k thich y >_<, co ma tai sao thang be Huy kia lai k phai de de cuar Ly nhi a *cuoi deu*, nay co phai la k muon lam huynh de ma muon lam phu the k *nho? dai~* huynh de van, ta hao thich *cham nc mieng*
Thanks nang nga *hug*
huhu, t muốn có 1 màn ngược công tơi tả thảm hại cơ 😥 😥
ẻm Ly bị hành khổ quá r`, k muốn em quay lại dễ dàng như này, muốn cương quyết cứng rắn ngược ông Ngạo cho chừa cái tội ngược thụ đi, muốn ổng phải khụy lụy cầu xin thì hẵng quay về cơ :'<

markdown:
Happy new yeah!
Sang năm mới, sức khỏe lại không đc tốt lắm, chẳng có gì để làm quà chúc mừng ^^!
Chúc mọi người năm mới vui vẻ, hạnh phúc, gặp nhiều may mắn nha.
73.
Ngón tay thon dày chậm rãi luật động, mang đến luồng nhiệt không thể khống chế, khiến y nhanh chóng hưng phấn mà ngóc đầu
~~.~~ *(chỉ cái gì ngóc dậy, các nàng tự liên tưởng hen~)*
“Môn chủ?! Đừng, đừng…” Ngôn Phi Ly cả kinh không nói ra lời. Trước đây hoan hảo, Bắc Đường Ngạo chỉ chân chính giao hợp, lúc tình dục nóng bỏng nhất mình mới giải quyết, cũng chưa, chưa từng được môn chủ chủ động khiêu khích thế này.
Bắc Đường Ngạo cúi đầu, mút nhẹ chiếc cổ màu đồng của y, khiến y bị buồn đến phát run. Ngôn Phi Ly lẩy bẩy, bàn tay khước từ trở nên vô lực, yếu ớt đặt lên vai hắn.
Chỉ cần vùa nghĩ đến cái kia bị môn chủ nắm trong tay, được môn chủ an ủi, không khỏi trướng lớn thêm, càng lúc càng ngạnh.
Bắc Đường Ngạo đột nhiên khẽ cười. Cảm thấy một dòng dịch thể nóng bỏng đang muốn ra, bắn vào tay hắn.
Toàn thân Ngôn Phi Ly run rẩy, co giật lần nữa khi cơn cảm xúc mãnh liệt vẫn chưa qua hẳn, tê liệt ngã vào ngực Bắc Đường Ngạo.
“Sao mau ra vậy…” Bắc Đường Ngạo nhếch môi, ghé vào tai y khẽ lẩm bẩm: “Xem ra mấy năm nay ngươi thực ngoan đó, ta hẳn nên hảo hảo tưởng thưởng.”
“Môn chủ! Ngươi, ngươi…
~~” Ngôn Phi Ly nghe vậy, lập tức trừng mắt.~~ *(“… sao có thể “bỉ” thế chứ!” – ta nói hộ anh Ly a~)*
Không phải hắn sẽ muốn bây giờ, ở đây chứ…?
Không, không được! Ban ngày ban mặt, màn trời chiếu đất, y không làm được.
Bắc Đường Ngạo điểm điểm môi y.
“Yên tâm, ta không muốn ngươi ở đây. Lần này tạm tha, bất quá sau đó…” Nhãn thần hắn trở nên thâm trầm u lượng, “Ta sẽ đòi về cả vốn lẫn lời.”
Nói rồi, đột nhiên buông y ra, chậm rãi đứng dậy.
Ngôn Phi Ly cũng đã nghe thấy tiếng vó ngựa mơ hồ truyền đến từ thảo nguyên, vội vàng chỉnh trang lại bản thân, đứng dậy theo. Ngẩng đầu thấy Bắc Đường Ngạo thản nhiên dùng khăn tay gấm, rất đãi hoãn
*(đãi: biếng nhác, hoãn: chậm chạp =])* mà ưu nhã lau bạch trọc trên tay, không khỏi đỏ mặt, hận không thể tìm một cái khe để nhảy vào.
Sao y có thể không chịu được sự khiêu khích đó, thế mà bắn ra tay hắn chứ, thực nhục nhã.
Bắc Đường Ngạo còn cười, giơ giơ cái khăn lên, thưởng thức vẻ quẫn bách của y mãi, sau đó, cất cái vật kia vào trong ngực.
Mặt Ngôn Phi Ly đỏ như xuất huyết đến nơi, muốn xông đến băm vằm cái ‘xác’ đó không còn dấu vết.
“Vương gia!”
“Phụ vương!”
Một loạt thân vị của vương phủ xuất hiện tại sườn núi cao, một thân hình bé nhỏ nhảy từ trước ngực một võ tướng, chạy lại, mặc nguyệt sắc cẩm y, cách bọn họ chừng ba trượng thì không đợi được nữa, từ lưng ngựa, lao thẳng đến chỗ Bắc Đường Ngạo.
Bắc Đường Ngạo đưa hai tay ra tiếp được nó, nhưng khi đã ôm được rồi lại hừ nhỏ một tiếng.
Vốn Ngôn Phi Ly vẫn luôn nhìn theo tiểu nhân nhi kia, thế mà tiếng hừ nhẹ của Bắc Đường Ngạo vẫn kéo đi sự chú ý của y. Nhìn về phía hắn, thấy cánh tay trái buông dài, hạ thấp bên người, không biết phải nói thế nào, mơ hồ thấy hơi mất tự nhiên, liền nhớ tới chuyện thương thể chưa lành từ chiến trường.
“Phụ vương, sao người lại bỏ Nhật nhi lại chứ?”
Bắc Đường Ngạo ôm lấy đứa nhỏ: “Là phụ vương không tốt. Phụ vương trông thấy đại ưng, muốn đuổi theo cho ngươi, đáng tiếc là không đuổi kịp.”
“Phụ vương mà không đuổi kịp sao?” Bắc Đường Diệu Nhật hoài nghi hỏi.
Bắc Đường Ngạo gật đầu, nói: “Phụ vương không phải là thần, sao mà đuổi kịp được. Nhân lực có lúc bì được, có lúc không. Nhưng với những thứ mình thực sự muốn, cho dù biết không chiếm được, cũng phải nỗ lực đã, quyết không buông tha. Như vậy, hiện tại dù không thể, một ngày nào đó cũng thành có thể. Cái này phải xem ngươi có ý hay không, hiểu chưa?” Nói rồi, cố tình liếc Ngôn Phi Ly một cái.
Bắc Đường Diệu Nhật còn ngây ngô nhìn hắn, sau mới lộ ra vẻ suy tư, chậm rãi hỏi: “Phụ vương đang dạy Nhật nhi đạo lý đối nhân xử thế?”
“Không. Không phải là đạo lý đối nhân xử thế.” Bắc Đường Ngạo nhìn nhi tử, nghiêm mặt đáp: “Đây là chuyện ngươi nên minh bạch. Tựa như thái dương lên từ hướng đông, tối hạ hướng tây. Ngươi nên ghi nhớ, dung nhập xương cốt. Ngày nào đó để nó thành một phần tính cách trong ngươi.”
Bắc Đường Diệu Nhật gật đầu, ghi tạc trong lòng những điều phụ thân nói. Có lẽ ngày hôm nay nó vẫn chưa hoàn toàn hiểu hết, nhưng theo thời gian, tâm trí trưởng thành, ngày nào đó nó sẽ lĩnh ngộ đầy đủ hàm nghĩa hôm nay. Khi đó nó sẽ hiểu, phụ vương để lại cho nó sự tự tin, lòng khí phách.
Ngôn Phi Ly ở bên nghe hắn nói, thầm chấn động, hình như sáng tỏ điểu gì, không khỏi nhìn Bắc Đường Ngạo.
Y chôn chân tại chỗ, nghe Bắc Đường Ngạo giáo dục nhi tử, nhìn bọn họ phụ tử tình thâm, tâm trạng thật tốt, lại cũng có chút mất mát, rồi trở nên buồn bã.
74.
“Phụ vương, người này là ai vậy?” Bắc Đường Diệu Nhật chợt chỉ Ngôn Phi Ly, hiếu kì hỏi.
Ngôn Phi Ly thầm sợ hãi, yên lặng nhìn hắn.
“Hắn là…” Bắc Đường Ngạo suy nghĩ một chút, “Nghĩa phụ của ngươi.”
Ngôn Phi Ly nghe vậy, lòng có chút nhói. Tuy sớm biết kiếp này không thể có một mối quan hệ chính thức với hài tử, dù có, cũng chỉ là “nghĩa phụ”, không thể không đau lòng.
Bắc Đường Ngạo đặt hài tử xuống, dẫn tới trước mặt Ngôn Phi Ly: “Nhật nhi, gọi một tiếng nghĩa phụ đi.”
Bắc Đường Diệu Nhật nhìn Ngôn Phi Ly, ngoan ngoãn gọi: “Nghĩa phụ.”
Ngôn Phi Ly có phần cảm động, rất muốn đưa tay ra ôm lấy con, nhưng cuối cùng lại nhịn xuống, chỉ mỉm cười: “Ly nhi đã lớn rồi.”
“Ly nhi?” Bắc Đường Diệu Nhật có chút nghi hoặc.
Ngôn Phi Ly chợt nhớ ra, Bắc Đường Ngạo vẫn luôn gọi nó là “Nhật nhi”, biết cái nhũ danh ngày xưa mình gọi đã không cần nữa rồi.
Bắc Đường Ngạo phất tay gọi thị vệ, bảo bọn họ dắt ngựa đến, ôm lấy Diệu Nhật lên ngựa, nói với Ngôn Phi Ly: “Đưa chúng ta đến mã tràng, xem mã vương ngươi đích thân nuôi dưỡng.”
Ngôn Phi Ly cả kinh: sao hắn biết?
Nhìn Bắc Đường Ngạo, thấy hắn bí hiểm nhếch môi, mỉm cười.
Lúc Lưu Thất trông thấy Ngôn Phi Ly đưa Bắc Đường vương và thế tử tới mã tràng, sợ đến tí thì té ngựa.
“Thảo dân tham kiến vương gia.”
“Đứng lên đi.”
Lưu Thất đứng lên, trộm nhìn Ngôn Phi Ly ở bên cạnh Bắc Đường Ngạo, dùng nhãn thần hỏi ý, nhưng chỉ thấy y cười gượng.
Bắc Đường Diệu Nhật lần đầu đến mã tràng, rất hưng phấn, ngồi phía trước Bắc Đường Ngạo, nhìn đàn ngựa hoang khí thế tràn đầy mà chạy băng băng trên thảo nguyên, mắt đen mở lớn.
“Phụ vương, phụ vương, chúng ta để Mặc Tuyết theo chúng a?”
“Nga? Nhật nhi không sợ sao?”
“Không sợ!”
“Tốt lắm, phụ vương đưa ngươi đuổi theo chúng.” Bắc Đường Ngạo hào khí bừng bừng, ôm chặt nhi tử, vung roi, Mặc Tuyết bốn vó khởi, đuổi theo đàn ngựa.
Ngôn Phi Ly thấy thế, vội vã thúc ngựa theo sau.
Bọn họ đuổi theo đàn ngựa hoang, Diệu Nhật lại ầm ĩ muốn đi săn, thế là lại vào núi, săn thú mới về.
Buổi chiều, tiểu gia khỏa tinh lực tràn trề nói thế nào cũng không chịu về, đành lại ở lại ngoại ô. Điều này trái lại, rất hợp ý Bắc Đường Ngạo, hắn sớm đã sai người để ý đến biệt viện ngoại thành rồi, định chuẩn bị cùng Diệu Nhật tới ở mấy ngày.
“Nghĩa phụ, nghĩa phụ cũng đến đi, về với Nhật nhi.” Cuối cùng vẫn là phụ tử thân tình, Bắc Đường Diệu Nhật chỉ nửa ngày đã quấn quít lấy Ngôn Phi Ly, rất thân thiết với y, kéo ống tay áo y không muốn rời.
Ngôn Phi Ly sao có thể chịu nổi? Đành phải nhìn Bắc Đường Ngạo.
“Phi Ly, ngươi cũng đi cùng đi.” Bắc Đường Ngạo nhàn nhàn nói.
Lưu Thất may mắn bồi bọn họ đến tận ngọ, được Bắc Đường vương ban thưởng rất nhiều, trong lòng tuy vui vẻ, nhưng vẫn lo lắng, thừa dịp không ai chú ý, lặng lẽ hỏi Ngôn Phi Ly: “Ngươi muốn theo bọn họ về sao?”
Ngôn Phi Ly nhìn cha con Bắc Đường Ngạo và Diệu Nhật đang theo sát con mồi phía trước, gật đầu.
“Không sao chứ? Ngươi không phải đã rời khỏi Tứ Thiên Môn rồi sao?” Lưu Thất lo lắng nhìn y.
Ngôn Phi Ly cười xòa: “Không sao, môn chủ sẽ không làm khó ta, không có việc gì đâu.”
“Được rồi. Ngươi phải cẩn thận, ta thấy Bắc Đường vương đối với ngươi cũng không tệ.” Lưu Thất quan sát cả ngày cũng thấy quan hệ giữa bọn họ có vẻ rất tốt, Bắc Đường vương cũng không làm khó Ngôn Phi Ly. Lòng lại hiếu kì, không biết vì sao tiểu Ngôn khi đó lại rời đi.
Chạng vạng, Ngôn Phi Ly theo đại quân xuất du của Bắc Đường Ngạo trở về biệt viện nơi chân núi. Tôi tớ ở đây đã sớm chờ ở đại môn, đón bọn họ vào.
Bắc Đường Diệu Nhật hôm nay dùng tiểu cung của nó săn được thỏ rừng, hưng phấn không thôi. Bắc Đường Ngạo thấy vậy, liền gọi trù tử tới, làm thịt thỏ, nấu thành canh.
Diệu Nhật ở bên nói: “Phụ vương, canh thịt thỏ đưa về phủ một chút đi.”
“Đưa về phủ làm gì?”
“Cho Huy nhi nếm thử a. Đừng quên nói cho hắn biết, là do ta bắt được đấy.”
“Hảo. Nhật nhi nghĩ đến đệ đệ, thật là một ca ca tốt.”
“Hắn không phải đệ đệ ta.”
“Nói bậy!” Bắc Đường Ngạo trầm mặt.
Diệu Nhật le lưỡi, biết mình lỡ lời, vội chạy đến bên Ngôn Phi Ly. “Nghĩa phụ, hãy nếm thử thịt thỏ của Nhật nhi nha.”
“Hảo.” Ngôn Phi Ly không hiểu bọn họ đang nói về chuyện gì, chỉ cần thấy Nhật nhi là y thỏa mãn rồi.
Buổi tối, ba người cũng dùng bữa, ngồi cùng một chỗ thấy sao mà hài hòa. Ngôn Phi Ly vốn có phần cố kỵ, nhưng chỉ cần Diệu Nhật kéo ống tay áo y, y liền chẳng còn để chi trong lòng nữa.
Trên bàn cơm, Bắc Đường Ngạo không nói câu nào với y, chỉ có Diệu Nhật hưng phấn mà nói không ngừng. Ngôn Phi Ly đối với đứa con thương nhớ không nói được gì nhiều, chỉ chăm chú lắng nghe nó nói, luôn mỉm cười với nó, ăn cũng không để ý.
Mãi mới xong được bữa cơm, Bắc Đường Diệu Nhật một bên vừa kéo phụ vương luyện công, một bên lại khoe khoang sự lợi hại của bản thân với nghĩa phụ, nhiều việc khỏi bàn ấy! Một vài nha hoàn phó dịch trong biệt viện có chút kinh ngạc, biết tiểu thế tử tuổi tuy nhỏ, nhưng tính tình lại rất cao ngạo, trời sinh hơi lãnh đạm, rất ít thấy nó hưng phấn, lúc này mới thấy nó giống hài tử cùng trang lứa.
“Nghĩa phụ, ta rất thích người, sao trước đây người không đến thăm ta?” Bắc Đường Diệu Nhật quậy đủ một ngày, cuối cùng cũng mệt mỏi, tắm rửa xong chuẩn bị đi ngủ, nằm trong chăn nắm lấy tay Ngôn Phi Ly hỏi.
Lòng Ngôn Phi Ly đau xót: “Nghĩa phụ bận quá, chẳng có thời gian thăm ngươi.”
“Vậy sau này nghĩa phụ đừng đi nha, mãi theo Nhật nhi nha.” Diệu Nhật rất ít khi làm nũng thế này, nhưng với Ngôn Phi Ly cứ tự nhiên mà nói vậy.
Ngôn Phi Ly cứng người, không biết phải đáp sao, ngực đau lắm, vành mắt cũng đỏ lên. Hồi lâu, mới nhẹ đáp: “Nhật nhi mệt rồi, ngủ đi thôi.”
“Ân… Nghĩa phụ không gọi ta là Ly nhi sao?” Diệu Nhật nhắm mắt, lẩm bẩm: “Ly nhi… cũng được… Trước đây… Phụ vương… gọi…” Nói chưa xong, tiểu nhân nhi đã trầm trầm ngủ.
Ngôn Phi Ly yêu thương nhìn khuôn mặt nhỏ nhắn ấy, mãy cũng không muốn rời. Không biết đã bao lâu, mới dè dặt rút bàn tay lại, chậm rãi đưa bàn tay nhỏ vào chăn, dém chăn cho con, hôn nhẹ vào trán con, lưu luyến ly khai gian phòng.
Bên ngoài, trăng thật sáng, thật cao, thật xa, dịu dàng chiếu tỏa, kiểu khiết mà viên mãn.
Ngôn Phi Ly lại nhìn, ánh sáng nhàn nhát cũng tỏa ra từ người nọ, tay áo bạch sắc phiêu dật như tiên.
## 9 thoughts on “Đoạn tình kết 73 – 74”
Happy New Year!!!
Happy New Year mama thân yêu!
Aizzzz Phải công nhận là anh Ngạo ngày một bỉ mà! Anh ý thật là … Chậc Chậc Chậc
Đúng là không có thằng công nào là “thỏ” cả.
Mau khỏe ná mama!^*^ :))
Anh Ngạo thiệt là :”>
Happy new year!!!
Happy new year~
Anh Ngạo càng lúc càng bỉ, đoạn sau còn bỉ nữa =))
Cảm ơn mọi người ủng hộ ^^
ngày càng móng các bạn ý nhanh nhanh về với nhau.mà ko bít mấy bạn ý bi giờ bây nhiu tuổi rùi nhỉ ;))
Chúc nàng năm mới tốt lành! Mau chóng khỏe lại nha!^^
ta thấy cái đó ko gọi là “bỉ” mà là “quá” he..he…yêu quá độ, nhớ quá độ, trong chờ quá độ, thương tâm quá độ…có lẽ có thêm 1 chút hờn giận nữa vì người ấy ko 1 lời đã ra đi he..he…may mà anh còn 1 tý tự chủ, ko thì…thịt em nhỏ đã bày ra =.= nhưng anh đòi vốn lần lời 3 năm….hix =.= anh quá lời luôn ròi còn gì…kỳ này em Ly cho ra đến 1 cặp sinh đôi…lãi này của anh Ngạo có lời thật ih. ^0^
“Hắn không phải đệ đệ ta.”
Bảo đem thỏ về cho ăn mà lại nói câu này…đây là đam mỹ, làm ta nghĩ ngợi lắm a….anh em nhà này sau này có “3 chứm” k ha? ^^
Ta nha, k hieu tai sao lai k thich Ly nhi bi goi thanh Nhat nhi nha, rat rat k thich y >_<, co ma tai sao thang be Huy kia lai k phai de de cuar Ly nhi a *cuoi deu*, nay co phai la k muon lam huynh de ma muon lam phu the k *nho? dai~* huynh de van, ta hao thich *cham nc mieng*
Thanks nang nga *hug*
huhu, t muốn có 1 màn ngược công tơi tả thảm hại cơ 😥 😥
ẻm Ly bị hành khổ quá r`, k muốn em quay lại dễ dàng như này, muốn cương quyết cứng rắn ngược ông Ngạo cho chừa cái tội ngược thụ đi, muốn ổng phải khụy lụy cầu xin thì hẵng quay về cơ :'<

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Server: nginx

Connection: close

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-ac: 1.dca _dca


text:
Trang thông tin điện tử Đài Phát Thanh - Truyền Hình Hải Dương: Số 20 - Đường Chương Dương - Thành phố Hải Dương
Giấy phép hoạt động: Số 69/GP - TTĐT do Bộ thông tin và truyền thông cấp ngày 12/6/2015
Phó giám đốc điều hành: Phạm Tiến Bình
Điện thoại: (0220)3852306; Fax: 3850007
email: pt.thhaiduong@gmail.com

markdown:
Theo đó, đại diện Viện Kiểm sát nhân dân TP.Hà Nội đề nghị mức án đối với bị cáo Đinh La Thăng từ 14 đến 15 năm tù về tội “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng’’.
Bị cáo Trịnh Xuân Thanh bị đề nghị mức án từ 13 đến 14 năm tù về tội “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng” và tù chung thân về tội “Tham ô tài sản”, tổng hợp hình phạt chung với bị cáo Thanh là tù chung thân.
Mức án cụ thể được đề nghị đối với từng bị cáo khác trong vụ án như sau:
Bị cáo Vũ Đức Thuận (nguyên Tổng giám đốc PVC) từ 8 đến 9 năm tù về tội “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng”; 18 đến 19 năm tù về tội “Tham ô tài sản”; tổng hợp hình phạt từ 26 đến 28 năm tù.
Các bị cáo khác trong nhóm tội “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng”, gồm:
Bị cáo Phùng Đình Thực (nguyên Tổng giám đốc PVN) bị đề nghị từ 12 đến 13 năm tù;
Bị cáo Ninh Văn Quỳnh (nguyên Kế toán trưởng PVN); Nguyễn Xuân Sơn (nguyên Phó Tổng giám đốc PVN); Nguyễn Quốc Khánh (nguyên Phó Tổng giám đốc PVN) cùng bị đề nghị từ 10 đến11 năm tù.
Bị cáo Nguyễn Ngọc Quý (nguyên Phó chủ tịch HĐQT PVC) bị đề nghị từ 8 đến 9 năm tù;
Bị cáo Nguyễn Mạnh Tiến (nguyên Phó Tổng giám đốc PVC), Lê Đình Mậu (nguyên Phó trưởng Ban QLDA điện lực dầu khí Thái Bình 2 thuộc PVN) cùng bị đề nghị từ 7 đến 8 năm tù;
Bị cáo Phạm Tiến Đạt (nguyên Kế toán trưởng PVC) bị đề nghị từ 6 đến 7 năm tù;
Bị cáo Trương Quốc Dũng (nguyên Phó Tổng giám đốc PVC) bị đề nghị từ 17 đến 18 tháng tù;
Bị cáo Trần Văn Nguyên (nguyên Kế toán trưởng Ban quản lý dự án điện lực dầu khí Thái Bình 2); Vũ Hồng Chương (nguyên Trưởng ban QLDA điện lực dầu khí Thái Bình 2) bị đề nghị từ 2 đến 3 năm tù nhưng cho hưởng án treo.
8 bị cáo tội “Tham ô tài sản” bị đề nghị như sau:
Bị cáo Nguyễn Anh Minh (nguyên Phó Tổng giám đốc PVC) bị đề nghị từ 18 đến 19 năm tù;
Bị cáo Lương Văn Hòa (nguyên Giám đốc Ban điều hành dự án Vũng Áng - Quảng Trạch thuộc PVC); Bùi Mạnh Hiển (nguyên Chánh văn phòng PVC), bị đề nghị từ 13 đến14 năm tù;
Bị cáo Nguyễn Thành Quỳnh (nguyên Giám đốc kỹ thuật công nghệ Tổng công ty CP Miền Trung - Công ty CP Đà Nẵng) bị đề nghị từ 8 đến 9 năm tù;
Các bị cáo: Nguyễn Lý Hải (nguyên Trưởng phòng Kỹ thuật, Ban điều hành dự án Vũng Áng - Quảng Trạch), Lê Xuân Khánh (nguyên Trưởng phòng Kinh tế kế hoạch Ban điều hành dự án Vũng Áng - Quảng Trạch thuộc PVC), Nguyễn Đức Hưng (nguyên Trưởng phòng Tài chính, kế toán Ban điều hành dự án Vũng Áng - Quảng Trạch thuộc PVC), Lê Thị Anh Hoa (Giám đốc Công ty TNHH MTV Quỳnh Hoa), bị đề nghị từ 30 đến 36 tháng tù nhưng cho hưởng án treo.

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Content-Type: text/html; charset=utf-8