markdown:
[Bolivia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia)( [1825](http://vi.wikipedia.org/wiki/1825)) và [Jamaica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica)( [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)). [Năm 1806](http://vi.wikipedia.org/wiki/1806)– Do hậu quả từ [Chiến tranh Liên minh thứ ba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Li%C3%AAn_minh_th%E1%BB%A9_ba), Hoàng đế [Franz II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Franz_II_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)thoái vị, **chấm dứt tồn tại.** [Đế quốc La Mã Thần thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh) [Năm 1813](http://vi.wikipedia.org/wiki/1813)- **tiến vào giải phóng** [Simón Bolívar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar) [Caracas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas)(thủ đô [Venezuela](http://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela)). Đúng 11 năm sau ( [1824](http://vi.wikipedia.org/wiki/1824)) Bolívar lại thắng trận Junín, tiến tới giải phóng [Perú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Per%C3%BA)khỏi [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). [Năm 1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870)– [Chiến tranh Pháp-Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ph%C3%A1p-Ph%E1%BB%95): [quân đội Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%E1%BB%95)- [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)đánh thắng quân đội [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_th%E1%BB%A9_hai)trong các **ở** [trận Wœrth](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_W%C5%93rth) [Alsace](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alsace)và **trên mạn** [Spicheren](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Spicheren) [Lorraine](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lorraine), buộc Pháp phải rút quân khỏi vùng biên giới. [Năm 1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): [Không quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) [ném bom nguyên tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki) [Little Boy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Little_Boy)xuống [Hiroshima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hiroshima), Nhật Bản, khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng tức khắc. [Năm 1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Tim Berners-Lee](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tim_Berners-Lee)phát hành dữ liệu miêu tả về ý tưởng **- đánh dấu sự ra đời của dịch vụ công cộng** [World Wide Web](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web) [Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/Internet).
# Vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|Chỉ huy
||Thành phần tham chiến
||Tổn thất
||Không có
||90.000–166.000 chết ở Hiroshima
|
60.000–80.000 chết ở Nagasaki
|.
|
Vụ ném bom nguyên tử Hiroshima và Nagasaki là sự kiện hai
Có nhiều nguyên nhân khiến con số chính xác người thiệt mạng không thống nhất. Các số liệu khác nhau bởi được thống kê vào các thời điểm khác nhau. Rất nhiều nạn nhân chết sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm bởi hậu quả của
Vai trò của hai vụ nổ đối với việc
Ngày 15 tháng 8 năm 1945,
## Mục lục
## Khởi đầu
Trong
Trong hơn ba năm rưỡi tham chiến trực tiếp ở
Tổng thống tạm quyền
"nhiệm vụ của chúng ta là kết thúc chiến tranh nhanh chóng và có lợi". Nhưng tiến sĩ
Đầu tháng 7, trên đường đi dự
Ngày 26 tháng 7, Truman và các lãnh tụ phe Đồng minh ra bản
## Lựa chọn mục tiêu
Bộ trưởng chiến tranh Henry L. Stimson bất chấp chống đối của tướng
## Hiroshima
## Thành phố Hiroshima trong Đệ nhị thế chiếnTại thời điểm bị đánh bom, Hiroshima là thành phố quan trọng cả về mặt quân sự và công nghiệp. Một số doanh trại quân sự đóng sát đó bao gồm sở chỉ huy sư đoàn số 5, sở chỉ huy tập đoàn quân số 2 của
Trung tâm thành phố có vài công trình bằng bê tông và các cấu trúc yếu hơn. Ngoài phạm vi trung tâm là khu vực dày đặc các cửa hiệu, nhà ở bằng gỗ. Số lượng nhỏ nhà máy công nghiệp nằm ở ngoại ô thành phố. Những ngôi nhà ở đây bằng gỗ mái dốc và rất nhiều nhà xưởng công nghiệp có khung gỗ. Toàn bộ thành phố rất dễ bị tàn phá bằng lửa.
Đầu chiến tranh, dân số Hiroshima có lúc lên đến 381.000 người, tuy vậy cho đến trước khi bị ném bom, số dân đã giảm rất nhiều bởi lệnh sơ tán của chính phủ. Lúc quả bom nguyên tử được ném xuống, ước chừng 255.000 người trong thành phố. Con số này dựa trên số dân đăng ký cư trú cộng với ước đoán lượng công nhân bổ sung và quân đội.
## Nổ bom
![]()
|
|![]()
[Vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Atomic_bombings_of_Hiroshima_and_Nagasaki?uselang=vi)
- ^
**a** **ă** [“Frequently Asked Questions #1”](http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html). [Radiation Effects Research Foundation](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Radiation_Effects_Research_Foundation&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_ref-2) [The atomic bombing of nagasaki](http://web.archive.org/web/20060929120212/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/nagasaki.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_ref-3) [United States Strategic Bombing Survey Summary Report: Japan's Struggle to End the War](http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS-PTO-Summary.html#jstetw) **Lịch sử Thế giới, tác giả Nguyễn Hiến Lê-Thiên Giang, phần Đệ nhị Thế chiến** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_ref-4) **Lịch sử chiến tranh, tác giả Geofrey Parker** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_ref-5) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_ref-6) [Pacific War, Operation Downfall](http://www.ww2pacific.com/downfall.html) **Nhật Bản trong chiến tranh Thái Bình Dương, tác giả Lê Kim** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_ref-7)
|
|
# Bolivia
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Đối với các định nghĩa khác, xem
[Bolivia (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Cộng hoà Bolivia|
|Estado Plurinacional de Bolivia
|(tiếng Tây Ban Nha)
Bulibiya Mama llaqta
(tiếng Quechua)
Wuliwya Suyu
(tiếng Aymara)
Tetã Volívia
(tiếng Guaraní)
|
|
![]()
|
|*Morir antes que esclavos vivir*
(
[tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): "Thà chết chứ không sống kiếp nô lệ") [Bolivianos, el hado propicio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bolivianos,_el_hado_propicio&action=edit&redlink=1) [Cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Bolivia&action=edit&redlink=1) [Evo Morales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Evo_Morales) [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha), [tiếng Quechua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Quechua), [tiếng Aymara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Aymara) [Sucre](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sucre), [La Paz](http://vi.wikipedia.org/wiki/La_Paz) [17°00′N, 65°00′T](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Bolivia¶ms=17_00_S_65_00_W_type:country%281.098.581%29) [Santa Cruz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Santa_Cruz_%28Bolivia%29) [hạng 27](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)-4); [mùa hè](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8): — (UTC?) [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [6 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)năm [1825](http://vi.wikipedia.org/wiki/1825) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-1) [hạng 177](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [HDI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2003) [hạng 113](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Boliviano](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boliviano&action=edit&redlink=1)(
)
[BOB] [Tên miền Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.bo](http://vi.wikipedia.org/wiki/.bo) **Bolivia**(phiên âm [tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): **Bô-li-vi-a** ), tên chính thức [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-2) **Cộng hoà Bolivia**( [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): *Estado Plurinacional de Bolivia*; [IPA](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_m%E1%BA%ABu_t%E1%BB%B1_phi%C3%AAn_%C3%A2m_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF): [[[esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja]]]; [tiếng Quechua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Quechua): *Bulubiya*; [tiếng Aymara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Aymara): *Wuliwya*), được đặt theo tên nhà cách mạng [Simón Bolívar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar), là một [quốc gia nằm kín trong lục địa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_gia_n%E1%BA%B1m_k%C3%ADn_trong_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1)ở trung tâm [Nam Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Nước này có biên giới với [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)ở phía bắc và phía đông, [Paraguay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paraguay)và [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina)ở phía nam, [Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile)và [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru)ở phía tây.
## Mục lục
[1 Lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [1.1 Thời kỳ thuộc địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Th.E1.BB.9Di_k.E1.BB.B3_thu.E1.BB.99c_.C4.91.E1.BB.8Ba) [1.2 Nền cộng hoà và bất ổn kinh tế (1809)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#N.E1.BB.81n_c.E1.BB.99ng_ho.C3.A0_v.C3.A0_b.E1.BA.A5t_.E1.BB.95n_kinh_t.E1.BA.BF_.281809.29) [1.3 Sự nổi lên của Phong trào Cách mạng Quốc gia (1951)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#S.E1.BB.B1_n.E1.BB.95i_l.C3.AAn_c.E1.BB.A7a_Phong_tr.C3.A0o_C.C3.A1ch_m.E1.BA.A1ng_Qu.E1.BB.91c_gia_.281951.29) [1.4 Các chính phủ quân sự: García Meza và Siles Zuazo (1978)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#C.C3.A1c_ch.C3.ADnh_ph.E1.BB.A7_qu.C3.A2n_s.E1.BB.B1:_Garc.C3.ADa_Meza_v.C3.A0_Siles_Zuazo_.281978.29) [1.5 Sánchez de Lozada và Banzer: Tự do hoá kinh tế (1993-2001)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#S.C3.A1nchez_de_Lozada_v.C3.A0_Banzer:_T.E1.BB.B1_do_ho.C3.A1_kinh_t.E1.BA.BF_.281993-2001.29) [1.6 Cuộc bầu cử năm 2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Cu.E1.BB.99c_b.E1.BA.A7u_c.E1.BB.AD_n.C4.83m_2002) [1.7 Cuộc Khủng hoảng xã hội hiện tại và việc quốc hữu hoá các nguồn tài nguyên hydrocarbon (2000-2005)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Cu.E1.BB.99c_Kh.E1.BB.A7ng_ho.E1.BA.A3ng_x.C3.A3_h.E1.BB.99i_hi.E1.BB.87n_t.E1.BA.A1i_v.C3.A0_vi.E1.BB.87c_qu.E1.BB.91c_h.E1.BB.AFu_ho.C3.A1_c.C3.A1c_ngu.E1.BB.93n_t.C3.A0i_nguy.C3.AAn_hydrocarbon_.282000-2005.29) [1.8 Tổng thống người bản xứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#T.E1.BB.95ng_th.E1.BB.91ng_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_b.E1.BA.A3n_x.E1.BB.A9)
-
[2 Chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [3 Các khu và các tỉnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#C.C3.A1c_khu_v.C3.A0_c.C3.A1c_t.E1.BB.89nh) [4 Địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [5 Tranh châp bờ biển với Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Tranh_ch.C3.A2p_b.E1.BB.9D_bi.E1.BB.83n_v.E1.BB.9Bi_Chile) [6 Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Nhân khẩu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [8 Văn hoá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#V.C4.83n_ho.C3.A1) [9 Ghi chú và tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Ghi_ch.C3.BA_v.C3.A0_tham_kh.E1.BA.A3o) [10 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử
### Thời kỳ thuộc địaLãnh thổ hiện là Bolivia từng được gọi là "Thượng Peru" hay "Charcas" và nằm dưới quyền cai quản của Phó vương
[Lima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima). Chính phủ địa phương thuộc Audiencia de Charcas lỵ sở tại Chuquisaca (La Plata — Sucre hiện đại). Bolivia là nơi xuất xứ quặng mỏ [bạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1c)làm giàu có cho Đế chế Tây Ban Nha với nguồn nhân công thổ dân phục dịch đều đặn. Khi triều đình Tây Ban Nha suy yếu trong [những cuộc chiến tranh Napoleon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_tranh_Napoleon&action=edit&redlink=1), tinh thần độc lập chống chế độ thuộc địa trỗi dậy.
### Nền cộng hoà và bất ổn kinh tế (1809)Phong trào độc lập manh nha từ năm 1809, nhưng phải sau mười sáu năm chiến tranh nền cộng hòa mới thực hiện được vào ngày
[6 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)năm [1825](http://vi.wikipedia.org/wiki/1825)(xem [Chiến tranh giành độc lập Bolivia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_gi%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Bolivia&action=edit&redlink=1)). Tên chọn cho quốc gia là "Bolivia" để vinh danh nhà cách mạng [Simón Bolívar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar), người đã góp công dẫn dắt đất nước này thoát khỏi trị thuộc của triều đình Tây Ban Nha.
Năm 1836, Bolivia, dưới quyền cai quản của
[Thống chế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i) [Andres de Santa Cruz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andres_de_Santa_Cruz&action=edit&redlink=1), xâm lược Peru để tái lập vị tổng thống, [Tướng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit&redlink=1) [Luis Orbegoso](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luis_Orbegoso&action=edit&redlink=1), đã bị lật đổ. Peru và Bolivia thành lập Liên minh Peru-Bolivia, với Santa Cruz là *Người bảo hộ Tối cao*. Sau những căng thẳng giữa Liên minh và Chile, chiến tranh được Chile tuyên bố ngày 28 tháng 12 năm 1836. Argentina, đồng minh của Chile, tuyên chiến với Liên minh ngày 9 tháng 5 năm 1837. Các lực lượng Peru-Bolivia đã giành được nhiều thắng lợi quan trọng; đánh bại lực lượng viễn chinh Argentina, và đánh bại cuộc viễn chinh đầu tiên của Chile, trên các chiến trường [Paucarpata](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paucarpata&action=edit&redlink=1), gần thành phố [Arequipa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arequipa&action=edit&redlink=1). Cũng tại nơi này [Hiệp ước Paucarpata](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Paucarpata&action=edit&redlink=1)được ký kết với sự đầu hàng vô điều kiện của lực lượng phiến loạn Chile và Peru. Hiệp ước đảm bảo việc rút quân đội Chile khỏi Peru-Bolivia, trả lại các con tàu của liên minh đã bị bắt giữ, bình thường hóa các quan hệ kinh tế, và Liên minh sẽ trả khoản nợ của Peru cho Chile. Sự tức giận của công chúng với hiệp ước buộc chính phủ phải hủy bỏ nó. Người Chile tổ chức một lực lượng viễn chinh tứ hai, và tấn công liên minh Peru-Bolivia, đánh bại Liên minh trong trận [Yungay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Yungay&action=edit&redlink=1)vẫn với những vũ khí và trang bị Santa Cruz đã cho phép họ giữ lại. Sau thất bại này, Santa Cruz bỏ chạy sang Ecuador, và Liên minh Peru-Bolivia tan vỡ.
Sau khi Peru độc lập,
[Tướng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit&redlink=1) [Gamarra](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Agust%C3%ADn_Gamarra&action=edit&redlink=1), tổng thống Peru, đã xâm lược Bolivia trong một nỗ lực nhằm tái thống nhất hai nước, dưới lá cờ Peru. Quân đội Peru đã thua một trận quyết định tại [Ingaví](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Ingav%C3%AD&action=edit&redlink=1)ngày 20 tháng 11 năm 1841, với cái chết của chính tướng Gamarra. Quân đội Bolivia dưới sự chỉ huy của tướng [José Ballivián](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Ballivi%C3%A1n&action=edit&redlink=1)sau đó tổ chức một cuộc phản công nhằm chiếm cảng [Arica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arica&action=edit&redlink=1)của Peru. Sau này, hai bên đã ký kết một hiệp ước hòa bình năm 1842 chấm dứt chiến tranh.
Vì một giai đoạn bất ổn chính trị và kinh tế đầu thế kỷ mười chín, sự yếu kém của Bolivia đã được thể hiện trong cuộc
[Chiến tranh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh)(1879–83), trong đó họ mất lối ra biển, và các mỏ [nitrate](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nitrate&action=edit&redlink=1)giàu có, cùng cảng [Antofagasta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Antofagasta), cho [Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile). Từ khi độc lập, Bolivia đã mất một nửa lãnh thổ cho các quốc gia láng giềng vì những cuộc chiến. Bolivia cũng mất [Bang Acre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bang_Acre&action=edit&redlink=1)(được đặt tên như vậy vì đây là nơi sản xuất cao su) khi Brazil thuyết phục bang này ly khai khỏi Bolivia năm 1903 (xem [Hiệp ước Petrópolis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Petr%C3%B3polis&action=edit&redlink=1)).
Sự tăng giá
[bạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1c)trên thế giới đã mang lại cho Bolivia một sự ổn định chính trị và thịnh vượng đáng kể trong những năm 1800. Đầu thế kỷ mười chín, [thiếc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFc)đã thay thế bạc trở thành nguồn tài nguyên mang lại sự thịnh vượng cho nước này. Các chính sách [tự do](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy%E1%BB%81n_t%E1%BB%B1_do) [tư bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_t%C6%B0_b%E1%BA%A3n)và sự chuyển tiếp chính phủ với quyền quản lý kinh tế, chính trị trong tay tầng lớp ưu tú tiếp tục kéo dài trong ba mươi năm đầu thế kỷ hai mươi.
Đời sống của người dân bản xứ, chiếm đa phần dân cư, vẫn còn tệ hại. Họ buộc phải làm việc dưới những điều kiện cổ lỗ tại các khu mỏ rộng lớn hầu như vẫn trong tình trạng phong kiến, họ bị cấm tiếp cận giáo dục, cơ hội kinh tế, hay tham gia vào hoạt động chính trị. Sự thất bại của Bolivia trong
[Chiến tranh Chaco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Chaco&action=edit&redlink=1)(1932–35) với [Paraguay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paraguay)đã đánh dấu một bước ngoặt [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-3) [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-4) . [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-5)
### Sự nổi lên của Phong trào Cách mạng Quốc gia (1951)
[Phong trào Cách mạng Quốc gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1)(MNR) đã nổi lên với tư cách một đảng được ủng hộ rộng khắp đất nước, MNR đã lãnh đạo thành công cuộc cách mạng năm 1952. Ở thời Tổng thống [Víctor Paz Estenssoro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%ADctor_Paz_Estenssoro&action=edit&redlink=1), Phong trào Cách mạng Quốc gia, dưới sức ép mạnh mẽ của công luận, đã đưa quyền [Phổ thông đầu phiếu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_%C4%91%E1%BA%A7u_phi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1)vào cương lĩnh chính trị của ông, và tiến hành một chiến dịch cải cách ruộng đất sâu rộng, thúc đẩy giáo dục nông thôn và quốc hữu hóa những mỏ thiếc lớn nhất của quốc gia.
Hai mươi năm cầm quyền với tình trạng hỗn loạn khiến MNR bị chia rẽ. Năm 1964, một
[hội đồng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99c_t%C3%A0i_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)quân sự đã lật đổ Tổng thống Paz Estenssoro khi ông này bắt đầu nhiệm kỳ thứ ba của mình. Cái chết năm 1969 của Tổng thống [René Barrientos Ortuño](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ren%C3%A9_Barrientos_Ortu%C3%B1o&action=edit&redlink=1), một cựu thành viên của hội đồng quân sự và được bầu làm Tổng thống năm 1966, đã dẫn tới sự tiếp nối của một loạt chính phủ yếu kém. Nhận thấy tình hình mất trật tự công cộng và sự nổi lên của Hội đồng Nhân dân, quân đội, MNR và các tổ chức khác đã đưa Đại tá (sau này là Tướng) [Hugo Banzer Suárez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hugo_Banzer_Su%C3%A1rez&action=edit&redlink=1)lên làm tổng thống năm 1971. Banzer cầm quyền với sự ủng hộ của MNR từ năm 1971 tới năm 1974. Sau đó, không thể kiên nhẫn với tình trạng chia rẽ trong liên minh, ông đã thay thế các quan chức dân sự bằng những thành viên trong ccá lực lượng vũ trang và đình chỉ các hoạt động chính trị. Nền kinh tế đã có bước tăng trưởng ấn tượng trong hầu hết thời kỳ cầm quyền của Banzer, nhưng những vụ vi phạm [nhân quyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n)và cuối cùng là những cuộc khủng hoảng thuế khóa khiến sự ủng hộ ông suy giảm. Ông buộc phải tổ chức bầu cử năm 1978, và Bolivia một lần nữa lại rơi vào thời kỳ bất ổn chính trị.
### Các chính phủ quân sự: García Meza và Siles Zuazo (1978)Những cuộc bầu cử năm 1979 và 1981 không có kết quả cuối cùng và bị ảnh hưởng bởi những mánh khóe gian lận. Các cuộc đảo chính, phản đảo chính và các chính phủ lâm thời thay nhau xuất hiện. Năm 1980, Tướng
[Luis García Meza Tejada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luis_Garc%C3%ADa_Meza_Tejada&action=edit&redlink=1)đã tiến hành một cuộc đảo chính vũ lực và không khoan nhượng không được lòng dân. Ông tìm cách lấy lòng họ bằng cách hứa hẹn chỉ nắm quyền lực trong vòng một năm. (Cuối năm, ông tiến hành một chiến dịch tuyên truyền trên TV để tự nhận mình đang được lòng dân, và tuyên bố: "Bueno, me quedo," hay, "Được rồi; Tôi sẽ ở lại [chức vụ]." Ông đã bị hạ bệ chỉ một thời gian ngắn sau đó.) Chính phủ của ông nổi tiếng về thành tích vi phạm nhân quyền, buôn lậu [ma tuý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_t%C3%BAy), và quản lý kinh tế kém; trong thời tổng thống của ông tình hình lạm phát bắt đầu trở nên tồi tệ và sẽ gây ảnh hưởng nặng nề tới nền kinh tế Bolivia sau đó. Sau khi bị kết án vắng mặt vì các tội ác gồm cả giết người, García Meza đã bị dẫn độ từ Brazil và bắt đầu thụ [án tù](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_t%C3%B9)30 năm năm 1995.
Sau một cuộc nổi dậy quân sự buộc García Meza ra đi năm 1981, ba chính phủ quân sự khác tiếp nối trong vòng mười bốn tháng phải đối đầu với nhiều vấn đề ngày càng gay gắt tại Bolivia. Tình trạng bất ổn buộc quân đội phải triệu tập
[Nghị viện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_Bolivia&action=edit&redlink=1)đã được bầu năm 1980 và cho phép họ lựa chọn một lãnh đạo hành pháp mới. Tháng 10 năm 1982, hai mươi hai năm sau khi chấm dứt nhiệm kỳ đầu tiên của mình (1956-60), [Hernán Siles Zuazo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hern%C3%A1n_Siles_Zuazo&action=edit&redlink=1)một lần nữa được bầu làm Tổng thống.
### Sánchez de Lozada và Banzer: Tự do hoá kinh tế (1993-2001)
[Sánchez de Lozada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1nchez_de_Lozada&action=edit&redlink=1)theo đổi một chương trình cải cách kinh tế xã hội đầy tham vọng. Thay đổi quyết liệt nhất do chính phủ Sánchez de Lozada đề xướng là chương trình "tư bản hoá", theo đó các nhà đầu tư, chủ yếu là từ nước ngoài, được quyền sở hữu và điều khiển 50% doanh nghiệp công cộng như tập đoàn [dầu mỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F)quốc gia, hệ thống [viễn thông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_th%C3%B4ng), các [công ty hàng không](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_h%C3%A0ng_kh%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [đường sắt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_ray), và các cơ sở điện lực để đổi lấy nguồn vốn đầu tư của họ. Những cuộc cải cách và việc cơ cấu lại nền kinh tế bị một số thành phần trong xã hội phản đối mạnh mẽ, họ xúi giục các cuộc phản kháng, một đôi khi là phản kháng bạo lực, đặc biệt tại La Paz và vùng trồng cây coca Chapare, từ năm 1994 đến năm 1996. Chính phủ Sánchez de Lozada theo đuổi chính sách cung cấp bồi thường tiền mặt cho những người tự nguyện phá bỏ cây thuốc phiện trồng bất hợp pháp tại vùng Chapare. Chính sách này không khiến lượng sản xuất coca sút giảm nhiều, và vào giữa thập niên 1990 Bolivia chiếm một phần ba lượng canh tác coca để chế biến thành [cocaine](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cocain)của thế giới.
Trong thời gian này, tổ chức lao động của Bolivia, Central Obrera Boliviana (COB), ngày càng cho thấy sự bất lực trong việc đối đầu hiệu quả với thách thức từ chính sách của chính phủ. Một cuộc đình công của các giáo viên xảy ra năm 1995 và thất bại bởi COB không thể tổ chức sự ủng hộ từ phía các thành viên của mình, gồm cả các công nhân nhà máy và công nhân xây dựng. Nhà nước cũng sử dụng thiết quân luật làm vũ khí hạn chế tối đa ảnh hưởng của cuộc đình công này. Các giáo viên nằm dưới sự lãnh đạo của những người Trotskyist, và được coi là thành phần mang tính chiến đấu cao nhất trong COB. Thất bại của họ là cú đánh mạnh vào COB. Danh tiếng của COB cũng sụt giảm vì những vụ scandal tham nhũng và tranh giành nội bộ trong năm 1996.
Trong cuộc bầu cử năm 1997, Tướng
[Hugo Banzer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hugo_Banzer&action=edit&redlink=1), lãnh đạo phe [Quốc gia Hành động Dân chủ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1)(ADN), và cũng là nhà cựu độc tài giai đoạn (1971-1978), thắng 22% số phiếu bầu, trong khi ứng cử viên của MNR chiếm 18%. Tướng Banzer thành lập một liên minh với các đảng ADN, MIR, UCS, và CONDEPA để chiếm đa số ghế trong Nghị viện Bolivia. Nghị viện bầu ông làm tổng thống và ông ta tuyên thệ nhậm chức ngày [6 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)năm [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997). Trong chiến dịch tranh cử, Tướng Banzer đã hứa hẹn ngừng cuộc tư nhân hóa công ty dầu khí nhà nước, YPFB. Dù với vị thế yếu ớt trong cuộc đối mặt với các tập đoàn quốc tế, hành động này của Bolivia dường như không thể xảy ra.
Chính phủ Banzer về cơ bản vẫn tiếp tục các chính sách tự do hóa thị trường và tư nhân hóa của chính phủ tiền nhiệm, và đã đạt được mức độ tăng trưởng kinh tế khá từ giữa thập niên 1990 cho tới ba năm đầu cầm quyền. Sau đó, những yếu tố vùng, quốc tế và trong nước đã góp phần làm kinh tế sút giảm. Các cuộc khủng hoảng tài chính tại Argentina và Brazil, giá xuất khẩu hàng hóa trên thế giới giảm sút, và lượng nhân công làm việc trong khu vực trồng cấy bất hợp pháp cây coca cũng giảm khiến nền kinh tế Bolivia suy thoái. Trong lĩnh vực công cộng, một lượng lớn đầu tư cũng mất mát do tình trạng tham nhũng. Các yếu tố đó khiến những cuộc phản kháng xã hội ở nửa sau nhiệm kỳ chính phủ Banzer không ngừng gia tăng.
Cuối nhiệm kỳ của mình, Tổng thống Banzer đưa ra chính sách sử dụng các đơn vị cảnh sát đặc biệt để trừ tiệt tình trạng trồng bất hợp pháp coca tại vùng Chapare. Chính sách này đã thành công trong việc làm sút giảm đột ngột và mạnh mẽ kéo dài bốn năm trong sản lượng trồng cấy coca tại Bolivia, tới mức nước này không còn là một nhà cung cấp cây coca để chiết xuất heroine lớn nữa. Những người thất nghiệp trong ngành trồng cấy đổ vào thành phố, đặc biệt tại El Alto, khu ổ chuột cạnh La Paz. Đảng MIR của Jaime Paz Zamora tiếp tục hợp tác với liên minh trong suốt thời gian cầm quyền của chính phủ Banzer, ủng hộ chính sách này (được gọi là Kế hoạch Phẩm giá).
Ngày
[6 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)năm [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001), Banzer từ chức sau khi được chẩn đoán [ung thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_th%C6%B0). Ông chết chưa đầy một năm sau đó. Vị phó tổng thống của Banzer, người từng được đào tạo tại Mỹ, [Jorge Fernando Quiroga Ramírez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jorge_Quiroga&action=edit&redlink=1), lên làm tổng thống nốt năm đó.
### Cuộc bầu cử năm 2002Hiến pháp Bolivia đã cấm Quiroga chạy đua vào các chức vụ nhà nước năm 2002.
Trong cuộc bầu cử quốc gia tháng 6 năm 2002, cựu Tổng thống
[Gonzalo Sánchez de Lozada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gonzalo_S%C3%A1nchez_de_Lozada&action=edit&redlink=1)(MNR) về đầu với 22.5% số phiếu bầu, tiếp sau là người ủng hộ việc trồng cây coca và là lãnh đạo của những người nông dân bản xứ [Evo Morales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Evo_Morales)( [Phong trào hướng tới Chủ nghĩa xã hội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%E1%BB%9Bi_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_%28Bolivia%29&action=edit&redlink=1), MAS) với 20.9%. Morales chiến thắng ứng cử viên theo [chủ nghĩa dân tuý](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_tu%C3%BD&action=edit&redlink=1) [Manfred Reyes Villa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Manfred_Reyes_Villa&action=edit&redlink=1)thuộc [Lực lượng Cộng hòa Mới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_M%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)(NFR) với chỉ 700 phiếu bầu trên toàn quốc, kiếm được một vị trí trong cuộc chạy đua nghị viện với Sánchez de Lozada ngày [4 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_8)năm [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002).
Một thỏa thuận vào tháng 7 giữa MNR và đảng MIR ở vị trí thứ tư, một lần nữa nằm dưới sự lãnh đạo của cựu tổng thống
[Paz Zamora](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paz_Zamora&action=edit&redlink=1), rõ ràng đã đảm bảo vị trí của Sánchez de Lozada trong cuộc tranh cử nghị viện, và vào ngày [6 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)ông tuyên thệ nhậm chức lần hai. Cương lĩnh của MNR nhấn mạnh ba mục tiêu: phục hồi kinh tế (và tạo việc làm), chống [tham nhũng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng), phát triển xã hội.
### Cuộc Khủng hoảng xã hội hiện tại và việc quốc hữu hoá các nguồn tài nguyên hydrocarbon (2000-2005)
### Tổng thống người bản xứ
[bầu cử tổng thống Bolivia năm 2005](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Bolivia_n%C4%83m_2005&action=edit&redlink=1)được tổ chức ngày [18 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_12)năm [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005). Hai ứng cử viên chính là [Juan Evo Morales Ayma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Evo_Morales)thuộc đảng [Phong trào hướng tới Chủ nghĩa Xã hội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%E1%BB%9Bi_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_%28Bolivia%29&action=edit&redlink=1)(MAS), và [Jorge Quiroga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jorge_Quiroga&action=edit&redlink=1), lãnh đạo Đảng [Quyền lực Dân chủ và Xã hội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_v%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1)(PODEMOS) và cựu lãnh đạo đảng [Acción Democrática Nacionalista](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1)(ADN).
Morales thắng cử với 53.740% số phiếu, một
[đại đa số](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91a_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)ít thấy trong những cuộc bầu cử tại Bolivia. Ông tuyên thệ nhậm chức ngày [22 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_1)năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)với nhiệm kỳ năm năm. Trước khi ông chính thức nhậm chức tại La Paz, ông đã nhậm chức tại địa điểm nghi lễ Aymara ở địa điểm khảo cổ [Tiwanaku](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tiwanaku)trước đám đông hàng nghìn người Aymara và các đại diện các phong trào cánh tả trên khắp Mỹ Latinh. Dù chỉ mang tính biểu tượng, nghi lễ này không phải xuất phát từ truyền thống và chủ yếu chỉ mang tính đại diện cho người thổ dân Aymaras — chứ không phải số dân nói tiếng Quechua đa số. Từ cuộc chinh phục của người Tây Ban Nha đầu những năm 1500, vùng Nam Mỹ này, với đa số dân bản xứ, từng chủ yếu nằm dưới sự cai trị của con cháu người di cư Châu Âu, với một thiểu số nhỏ viên chức người [mestizo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mestizo&action=edit&redlink=1)(người lai Châu Âu và bản xứ). Chính Morales cũng là một người [Aymara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aymara&action=edit&redlink=1), và ông đã cho rằng năm trăm năm thực dân đã trôi qua và một kỷ nguyên tự cường mới đã bắt đầu.
Thắng lợi trong cuộc bầu cử tổng thống gần đây của ông đã mang lại xu hướng mới cho cuộc chiến chống ma túy của Mỹ tại Nam Mỹ bởi ông nhấn mạnh việc
[loại trừ việc trồng cây coca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lo%E1%BA%A1i_tr%E1%BB%AB_Coca&action=edit&redlink=1). "Plan Dignidad" (kế hoạch phẩm giá) được Mỹ hậu thuẫn, vốn tìm cách tiêu diệt nền công nghiệp sản xuất heroin, bị nhiều người Bolivia coi là sự tấn công vào sinh kế và phong cách sống của họ. Chính Morales, người từng là một lãnh đạo của những người trồng cây coca, đã nói rằng chính phủ của ông sẽ tìm cách ngăn chặn thuốc phiện, nhưng ông muốn giữ một thị trường hợp pháp cho lá [coca](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ca)và khuyến khích xuất khẩu những sản phẩm coca hợp pháp.
Ngày
[1 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_5)năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006), Morales thông báo kế hoạch của mình nhằm tái quốc hữu hóa các mỏ hydrocarbon của Bolivia. Tuy nói rằng ý tưởng quốc hữu hóa sẽ không phải là một hành động chiếm đoạt, Morales đã gửi quân đội Bolivia đồng thời tới chiếm năm mươi sáu cơ sở sản xuất khí gas. Quân đội cũng được gửi tới hai nhà máy lọc dầu thuộc sở hữu của [Petrobras](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Petrobras&action=edit&redlink=1)tại Bolivia, chiếm tới hơn 90% năng lực lọc dầu Bolivia. Một thời hạn chót 180 ngày được công bố, theo đó mọi công ty năng lượng nước ngoài bị yêu cầu ký kết các hợp đồng mới trao cho Bolivia quyền sở hữu tới 82% nguồn thu. Thời hạn chót này đã trôi qua và tất cả các công ty đó đều đã ký hợp đồng. Các báo cáo từ chính phủ Bolivia và các công ty liên quan rất trái ngược nhau về các kế hoạch đầu tư tương lai. Brazil từng là khách hàng hydorcarbon lớn nhất của Bolivia, nước này nhập khẩu hai phần ba lượng khí gas Bolivia qua các đường ống do công ty bán tư nhân Petrobras (PBR) điều hành. Bởi vì gas chỉ có thể được xuất khẩu nước Bolivia nằm kín trong lục địa thông qua các đường ống lớn (và đắt đỏ) của PBR, bên cung cấp và bên mua hàng liên kết với nhau rất chặt chẽ. Quá trình tư nhân hóa sẽ đi tới đâu là một vấn đề còn chưa chắc chắn bởi PBR đã thông báo các kế hoạch sản xuất thay thế đủ số lượng khí gas hiện phải nhập khẩu từ Bolivia vào năm 2011. Vị thế của Bolivia càng trở nên quan trọng khi biết rằng trữ lượng hydrocarbon hiện được đánh giá cao hơn rất nhiều so với thời điểm trước khi diễn ra cuộc tư nhân hóa cũng như sự hỗ trợ nước này có được từ [Hugo Chávez](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hugo_Ch%C3%A1vez)ở Venezuela.
Thực hiện lời hứa khi tranh cử, Morales đã thành lập một hội đồng ngày
[6 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)để soạn thảo một hiến pháp mới với mục tiêu trao nhiều quyền lực hơn cho cộng đồng bản xứ đa số [[1]](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5251306.stm). Các vấn đề lập tức này sinh khi, vì không thể có được hai phần ba số phiếu cần thiết để dàn xếp những tranh cãi trong việc soạn thảo hiến pháp, đảng của Morales đã đơn phương thông báo rằng chỉ cần đa số (50%+1) là đủ cho việc đảm bảo soạn thảo hiến pháp. Những cuộc phản kháng bạo lực diễn ra trên khắp đất nước tháng 12 năm 20066, chủ yếu tại vùng phía đông đất nước, nơi ẩn chứa đa số nguồn tài nguyên hydrocarbon. Nhiều nhóm tại vùng này đe dọa ly khai khỏi quốc gia nếu Morales không để họ tham gia vào quá trình soạn thảo hiến pháp.
## Chính trị
[Nghị viện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_Bolivia&action=edit&redlink=1), vai trò của cơ quan này chủ yếu chỉ giới hạn trong việc tranh luận và phê chuẩn các sáng kiến lập pháp của phe hành pháp. Tư pháp, gồm [Toà án tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%C3%A0_%C3%A1n_t%E1%BB%91i_cao_Bolivia&action=edit&redlink=1)và các toà án cấp khu vực và cấp thấp khác, từ lâu đã tai tiếng với nạn tham nhũng và thiếu hiệu quả. Qua các lần sửa đổi hiến pháp năm 1994, và pháp luật, chính phủ đã đề xuất các biện pháp cải cách trong hệ thống tư pháp và công việc đang được thực hiện.
Chín
[khu vực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Bolivia&action=edit&redlink=1)tại Bolivia có nhiều quyền tự trị lớn hơn theo luật Phi trung ương hoá Hành chính năm 1995. Quyền tự trị của khu vực còn tăng hơn nữa khi lần đầu tiên các Thống đốc ( *prefectos*) khu được bầu cử trực tiếp ngày [18 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_12)năm [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), sau những cuộc phản kháng kéo dài của lãnh đạo khu [Santa Cruz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Santa_Cruz&action=edit&redlink=1), người ủng hộ quyền tự trị cao của các khu. Các [thành phố và thị trấn Bolivia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Bolivia)được điều hành bởi các vị [thị trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)và hội đồng do dân trực tiếp bầu ra. Những cuộc bầu cử thành phố được tổ chức ngày [5 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_12)năm [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004), và các hội đồng được bầu với nhiệm kỳ năm năm. Luật về sự tham gia của dân chúng tháng 4 năm 1994, trao một tỷ lệ lớn những nguồn thu quốc gia cho các thành phố tự do chi tiêu, việc này đã giúp nhiều cộng đồng thực hiện tốt những chương trình cải thiện cơ sở hạ tầng và dịch vụ.
Tổng thống được bầu với nhiệm kỳ năm năm theo phương thức phổ thông đầu phiếu. Vị tổng thống được bầu
[Gonzalo Sánchez de Lozada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gonzalo_S%C3%A1nchez_de_Lozada&action=edit&redlink=1)đã từ chức tháng 10 năm 2003, và được thay thế bởi phó tổng thống [Carlos Mesa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carlos_Mesa&action=edit&redlink=1). Tới lượt mình Mesa lại được Thẩm phán Toà án tối cao [Eduardo Rodríguez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eduardo_Rodr%C3%ADguez&action=edit&redlink=1)thay tháng 6 năm 2005. Sáu tháng sau, ngày 18 tháng 12 năm 2005, lãnh đạo [phe xã hội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phe_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1)người bản xứ, [Evo Morales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Evo_Morales), được bầu làm tổng thống.
### Nhánh lập pháp
*Congreso Nacional*( [Nghị viện Quốc gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_gia_Bolivia&action=edit&redlink=1)) có [hai viện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1). *(* [Cámara de Diputados](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Bolivia&action=edit&redlink=1) [Viện đại biểu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u&action=edit&redlink=1)) có 130 thành viên được bầu với nhiệm kỳ năm năm, 70 người thuộc các quận được bầu một đại biểu ( *circunscripciones*) và 60 người bầu theo tỷ lệ đại diện. Thượng viện *(* [Cámara de Senadores](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_Bolivia&action=edit&redlink=1) [Viện Thượng nghị sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n)) có 27 thành viên (ba người mỗi khu), được bầu với nhiệm kỳ năm năm.
Theo
[Sách kỷ lục Guinness](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1ch_K%E1%BB%B7_l%E1%BB%A5c_Guinness), tổng cộng đã diễn ra 192 cuộc đảo chính tại Bolivia trong lịch sử nước này, cao nhất thế giới.
## Các khu và các tỉnh
[khu vực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Bolivia&action=edit&redlink=1)( *departamentos*); thủ phủ trong ngoặc đơn: [Beni](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Beni&action=edit&redlink=1)( [Trinidad](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trinidad,_Bolivia&action=edit&redlink=1)) [Chuquisaca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Chuquisaca&action=edit&redlink=1)( [Sucre](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sucre)) [Cochabamba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Cochabamba&action=edit&redlink=1)( [Cochabamba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cochabamba)) [La Paz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_La_Paz_%28Bolivia%29&action=edit&redlink=1)( [La Paz](http://vi.wikipedia.org/wiki/La_Paz)) [Oruro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Oruro&action=edit&redlink=1)( [Oruro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oruro&action=edit&redlink=1)) [Pando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Pando&action=edit&redlink=1)( [Cobija](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cobija&action=edit&redlink=1)) [Potosí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Potos%C3%AD&action=edit&redlink=1)( [Potosí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Potos%C3%AD)) [Santa Cruz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Santa_Cruz&action=edit&redlink=1)( [Santa Cruz de la Sierra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Santa_Cruz_%28Bolivia%29)) [Tarija](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Tarija&action=edit&redlink=1)( [Tarija](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tarija&action=edit&redlink=1)) *provincias*), các tỉnh lại được chia thành nhiều tổng ( *cantones*), và khu đô thị ( *municipalidades*), xử lý các công việc địa phương.
## Địa lý
[km²](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)(424.135 [mi²](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh) [[2]](https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2147rank.html)), Bolivia là nước lớn thứ 28 thế giới (sau [Ethiopia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ethiopia)). Nước này có diện tích tương đương [Mauritanie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mauritanie), và lớn gấp 1.5 lần bang [Texas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Texas)Hoa Kỳ.
Bolivia có rất nhiều vùng đa dạng sinh thái trong lãnh thổ Bolivia. Các cao nguyên phía tây đất nước nằm trong dãy núi
[Andes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andes)và gồm cả [Altiplano](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Altiplano&action=edit&redlink=1)Bolivia. Những vùng đất thấp phía đông bao gồm nhiều vùng [rừng nhiệt đới](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BB%ABng_m%C6%B0a_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi)Amazon và [Chaco](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chaco). Điểm cao nhất là [Nevado Sajama](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nevado_Sajama&action=edit&redlink=1)ở độ cao 6.542 [mét](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t)(21.463 [ft](http://vi.wikipedia.org/wiki/Foot)) trong khu [Oruro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oruro&action=edit&redlink=1). [Hồ Titicaca](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Titicaca)nằm ở biên giới giữa Bolivia và [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru). [Salar de Uyuni](http://vi.wikipedia.org/wiki/Salar_de_Uyuni), [sông muối](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_mu%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1)lớn nhất thế giới, nằm ở góc cực tây nam đất nước, trong khu vực [Potosí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Potos%C3%AD&action=edit&redlink=1).
Các thành phố lớn gồm
[La Paz](http://vi.wikipedia.org/wiki/La_Paz), [El Alto](http://vi.wikipedia.org/wiki/El_Alto), [Santa Cruz de la Sierra](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Santa_Cruz,_Bolivia&action=edit&redlink=1)và [Cochabamba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cochabamba,_Bolivia&action=edit&redlink=1).
Cộng hòa Bolivia không có đường bờ biển, nhưng lại có đường
[biên giới quốc tế trên bộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_tr%C3%AAn_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1)với 5 quốc gia thuộc [Nam Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9):
- Bolivia -
[Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil): 3.400 km.
- Bolivia -
[Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru): 900 km.
- Bolivia -
[Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile): 861 km.
- Bolivia -
[Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina): 832 km.
- Bolivia -
[Paraguay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paraguay): 750 km.
## Tranh châp bờ biển với ChileBolivia đã trở thành quốc gia nằm kín trong lục địa từ năm 1879 khi nước này mất khu ven biển Litoral cho
[Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile)trong cuộc chiến tranh. Tuy nhiên, nước này thực sự có đường thông ra [Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng)qua [sông Paraguay](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Paraguay).
Tranh chấp giữa Chile và Bolivia bắt nguồn từ cuộc chiến tranh (1879-1883), trong đó Bolivia và đồng minh
[Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru)bị thất bại, phải ký Hiệp ước hòa bình và hữu nghị, theo đó Bolivia mất 400 km bờ biển và 120.000km2 đất cho [Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile). Bolivia sau đó tìm cách đòi lại lãnh thổ và đã nhiều lần cắt đứt quan hệ với Chile khi các nỗ lực không thành. Ngày 24.4 chính phủ của Tổng thống Bolivia [Evo Morales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Evo_Morales)đã kiện Chile ra [Tòa án Công lý Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)ở The [Hague](http://vi.wikipedia.org/wiki/Den_Haag)( [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)) nhằm đòi lại đường ra biển [Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)bị mất trong cuộc chiến với Chile hồi thế kỷ 19.
## Kinh tế
[thực dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n)của các cường quốc nước ngoài từ thời thực dân hoá. Nước này rất giàu [tài nguyên thiên nhiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0i_nguy%C3%AAn_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn), và từng được gọi là một chú "lừa ngồi trên [mỏ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1) [vàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng)". Ngoài các khu mỏ nổi tiếng, từng được biết tới từ thời [Inca](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Inca)và sau đó bị những kẻ thực dân Tây Ban Nha khai thác, Bolivia sở hữu mỏ [khí gas tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%AD_gas_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)có trữ lượng lớn thứ hai Nam Mỹ sau [Venezuela](http://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela). Hơn nữa, [El Mutún](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=El_Mut%C3%BAn&action=edit&redlink=1)tại [khu Santa Cruz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Santa_Cruz&action=edit&redlink=1)chiếm 70% lượng [sắt](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%AFt)và [magnesium](http://vi.wikipedia.org/wiki/Magi%C3%AA)thế giới.
Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) năm 2002 của Bolivia đạt 7.9 tỷ dollar Mỹ. Tăng trưởng kinh tế khoảng 2.5% mỗi năm và lạm phát được cho ở mức 3% tới 4% năm 2002 (tỷ lệ này năm 2001 dưới 1%).
Tình thế kinh tế trì trệ hiện tại của Bolivia có liên quan tới nhiều yếu tố từ hai thập niên trước đây. Tai hoạ lớn đầu tiên với kinh tế Bolivia xảy ra khi giá bạc giảm mạnh trong thập niên 1980, đây là một trong những nguồn thu chính của Bolivia và cũng là một trong những ngành công nghiệp mỏ chính của họ. Tai hoạ thứ hai là sự chấm dứt của cuộc Chiến tranh lạnh cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990 khi viện trợ kinh tế từ các quốc gia phương tây, những nước từng muốn giữ một chế độ thị trường tự do tại nước này thông qua hoạt động hỗ trợ tài chính, rút đi. Tai hoạ kinh tế thứ ba là chương trình xoá bỏ cây coca tại Bolivia do Hoa Kỳ hỗ trợ, cây coca Bolivia từng chiếm tới 80% nguyên liệu thô để sản xuất heroin trên thế giới ở thời đỉnh điểm. Cùng với việc sút giảm diện tích trồng coca, một nguồn thu lớn cho kinh tế Bolivia mất đi, đặc biệt cho tầng lớp nông dân.
Từ năm 1985, chính phủ Bolivia đã đưa ra một chương trình ổn định kinh tế vi mô và cải cách cơ cấu đầy tham vọng nhằm mục tiêu duy trì sự ổn định giá cả, tạo ra các điều kiện cần thiết cho sự tăng trưởng bền vựng, và giảm bớt tình trạng khan hiếm. Một cuộc cải cách khu vực hải quan lớn trong những năm gần đây cũng đã góp phần tăng tính minh bạch trong khu vực này. Những thay đổi cơ cấu quan trọng nhất trong nền kinh tế Bolivia liên quan tới việc tư bản hoá nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực công cộng (Tư bản hoá trong hoàn cảnh Bolivia là một hình thức tư nhân hoá theo đó những nhà đầu tư được 50% cổ phần và quyền quản lý các doanh nghiệp công cộng nếu đồng ý đầu tư trực tiếp vào doanh nghiệp với thời hạn nhiều năm chứ không phải trả tiền trực tiếp cho chính phủ).
Những cuộc cải cách lập pháp diễn ra cùng thời gian đã cho phép các chính sách tự do hoá thị trường được áp dụng, đặc biệt trong lĩnh vực hydrocarbon và viễn thông, và khuyến khích đầu tư tư nhân. Các nhà đầu tư nước ngoài được đối xử bình đẳng và quyền sở hữu công ty của nước ngoài không bị hạn chế tại Bolivia. Tuy chương trình tư bản hoá đã thành công trong việc làm tăng vọt con số đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tại Bolivia (1.7 tỷ dollar vốn trong giai đoạn 1996-2002), Dòng chảy FDI đã giảm bớt trong những năm gần đây khi các nhà đầu tư hoàn thành các nghĩa vụ tư bản hoá theo hợp đồng.
Năm 1996, ba đơn vị thuộc tập đoàn dầu khí nhà nước Bolivia (YPFB) liên quan tới khai thác hydrocarbon, sản xuất và vận tải đã được tư bản hoá, khuyến khích họ xây dựng một đường ống dẫn khí tới
[Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil). Chính phủ có thoả thuận bán khí gas dài hạn cho Brazil tới tận năm 2019. Đường ống của Brazil chuyển khoảng 12 triệu [mét khối](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t_kh%E1%BB%91i)(424 triệu [cu. ft](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ft%C2%B3)) mỗi ngày năm 2002. Bolivia có nguồn dữ trữ khí gas tự nhiên lớn thứ hai [Nam Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9), và hiện lượng khí gas đang được sử dụng trong nước và xuất khẩu tới Brazil chỉ chiếm một phần nhỏ trong sản lượng khai thác tiềm năng. Chính phủ hy vọng tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý bắt buộc năm 2004 về các kế hoạch xuất khẩu khí tự nhiên. Những cuộc phản kháng lan rộng phản đối việc xuất khẩu khí qua Chile đã buộc Tổng thống Sánchez de Lozada từ chức tháng 10 năm 2003.
Tháng 4 năm 2000,
[Bechtel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bechtel&action=edit&redlink=1)đã ký một hợp đồng với [Hugo Banzer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hugo_Banzer&action=edit&redlink=1), cựu tổng thống Bolivia, để tư nhân hoá nguồn cấp nước cho thành phố lớn thứ ba Bolivia, [Cochabamba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cochabamba). Hợp đồng này đã được chính thức trao cho công ty con của Bechtel là *Aguas del Tunari*, được thành lập chuyên biệt cho dự án này. Một thời gian ngắn sau đó, công ty đã tăng gấp ba giá nước cung cấp cho thành phố, một hành động dẫn tới [những cuộc biểu tình và bạo động](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_cu%E1%BB%99c_ph%E1%BA%A3n_kh%C3%A1ng_t%E1%BA%A1i_Cochabamba_n%C4%83m_2000&action=edit&redlink=1)trong số những thành phần dân cư không thể tiếp tục tiếp cận nguồn nước sạch. [Thiết quân luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFt_qu%C3%A2n_lu%E1%BA%ADt)được tuyên bố, và cảnh sát Bolivia đã giết chết ít nhất sáu người và làm bị thương hơn 170 người biểu tình khác. Giữa tình trạng suy sụp kinh tế và bất ổn gia tăng trong nước, chính phủ Bolivia buộc phải rút lại hợp đồng nước đó. Tháng 11 năm 2001, Bechtel và đối tác đầu tư chính của họ, công ty Abengoa Tây Ban Nha, đã đưa vụ việc ra trước Trung tâm giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế thuộc Ngân hàng thế giới. Họ đòi chính phủ Bolivia bồi thường 50 triệu dollar (25 triệu vì những hư hại và 25 triệu cho những thiệt hại lợi nhuận). Cuộc chiến pháp lý đã thu hút sự chú ý và áp lực từ nhiều nhóm chống toàn cầu hoá và chủ nghĩa tư bản. Giữa những cuộc tuần hành phản đối và áp lực, một thoả thuận đã được ký kết tại Bolivia ngày 19 tháng 1 năm 2006. Bechtel và Abengoa Tây Ban Nha đồng ý thôi theo kiện chống Bolivia để đồi lấy khoản bồi thường 2 Bolivianos (khoảng 30 cent Mỹ).
Xuất khẩu của Bolivia đạt 1.3 tỷ dollar năm 2002, từ mức thấp 652 triệu năm 1991.
[nhập khẩu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)ở mức 1.7 tỷ dollar năm 2002. Các [thuế suất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%BF_su%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)tại Bolivia đều ở mức thấp 10%, với phí tư bản ở mức 5%. Thâm hụt thương mại Bolivia ở mức 460 triệu dollar năm 2002.
Thương mại của Bolivia với các nước láng giềng đang tăng trưởng, một phần nhờ nhiều thoả thuận khuyến khích thương mại cấp vùng họ đang tham gia. Bolivia là một thành viên của
[Cộng đồng Andean](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Andean&action=edit&redlink=1)và về danh nghĩa được hưởng quyền tự do thương mại với các thành viên khác ( [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru), [Ecuador](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador), [Colombia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia), và [Venezuela](http://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela).) Bolivia đã bắt đầu áp dụng một thoả thuận liên hiệp với [Mercosur](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mercosur)tháng 3 năm 1997. Thoả thuận này cho phép hình thành dần dần một khu vực tự do thương mại với ít nhất 80% mặt hàng thương mại giữa các bên trong giai đoạn mười năm, dù những cuộc khủng hoảng kinh tế trong vùng đã ảnh hưởng tới tiến trình này trong một số thời điểm. Luật ưu tiên thương mại Andean và luật dược phẩm (ATPDEA) Hoa Kỳ cho phép nhiều sản phẩm của Bolivia được tự do vào [nước này](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)dựa trên cơ sở đơn phương, gồm các sản phẩm len [alpaca](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1c_%C4%91%C3%A0_nh%C3%A0_Nam_M%E1%BB%B9)và [llama](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1c_%C4%91%C3%A0_kh%C3%B4ng_b%C6%B0%E1%BB%9Bu), và phải chịu hạn ngạch là các sản phẩm [bông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [dệt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1).
Hoa Kỳ vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Bolivia. Năm 2002, Hoa Kỳ xuất khẩu 283 triệu dollar hàng hóa tới Bolivia và nhập khẩu 162 triệu. Các sản phẩm xuất khẩu chính của Bolivia tới Hoa Kỳ gồm các sản phẩm thiếc,
[vàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng), [đá quý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%8Dc), và [gỗ](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%E1%BB%97). Những món hàng nhập khẩu chính của họ từ Hoa Kỳ là [máy tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh), [phương tiện](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94_t%C3%B4), [bột mì](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99t_m%C3%AC), và [máy móc](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_m%C3%B3c). Một hiệp ước đầu tư song phương giữa Hoa Kỳ và Bolivia đã bắt đầu có hiệu lực năm 2001. [Nông nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p)chiếm khoảng 15% GDP Bolivia. Diện tích đất được canh tác bằng kỹ thuật hiện đại gia tăng nhanh chóng tại vùng Santa Cruz, nơi cho phép canh tác hai mùa mỗi năm. [Đậu nành](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_t%C6%B0%C6%A1ng)là loại [cây trồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2y_tr%E1%BB%93ng)chủ yếu, được bán vào thị trường [Cộng đồng Andean](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Andean&action=edit&redlink=1). Khai thác [khoáng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kho%C3%A1ng_s%E1%BA%A3n)và hydrocarbons chiếm 10% GDP khác và [chế tạo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_t%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)dưới 17%.
Chính phủ Bolivia vẫn phụ thuộc lớn vào viện trợ nước ngoài để cung cấp tài chính cho các dự án phats triển. Cuối năm 2002, chính phủ nợ các
[chủ nợ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_n%E1%BB%A3&action=edit&redlink=1)nước ngoài 4.5 tỷ dollar, 1.6 tỷ trong số này thuộc các chính phủ và đa phần số còn lại thuộc các [ngân hàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng)phát triển đa phương. Đa số các khoản chi trả cho các chủ nợ là chính phủ đã bị trì hoãn nhiều lần từ năm 1987 thông qua cơ cấu [Câu lạc bộ Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2u_l%E1%BA%A1c_b%E1%BB%99_Paris). Những chủ nợ nước ngoài đồng ý điều này bởi Chính phủ Bolivia nói chung đã hoàn thành các mục tiêu tiền tệ và tài chính do các chương trình của IMF đưa ra từ năm 1987, dù các cuộc khủng hoảng kinh tế trong những năm gần đây đã làm sụt giảm thành tích kinh tế của Bolivia. Những thỏa thuận tái cơ cấu nợ do Câu lạc bộ Paris trao cho đã cho phép từng quốc gia chủ nợ cung cấp cho họ những khoản [nợ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%A3)tái cơ cấu với lãi suất khá thấp. Nhờ thế, một số quốc gia đã xóa bỏ nhiều khoản nợ song phương đáng kể của Bolivia. Chính phủ Hoa Kỳ đã đạt được một thỏa thuận tại cuộc họp tháng 12 năm 1995 của Câu lạc bộ Paris giảm 67% số nợ của nước này. Chính phủ Bolivia tiếp tục trả các khoản nợ cho các ngân hàng phát triển đa phương đúng hẹn. Bolivia là một nước được hưởng lợi từ chương trình Các quốc gia nợ nần nặng nề và chương trình giảm bớt gánh nặng nợ nần, vốn không cho phép họ tiếp cận các khoản vay với lãi suất thấp mới. Bolivia từng là một trong ba nước ở [Tây Bán Cầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_b%C3%A1n_c%E1%BA%A7u)đủ tư cách được lựa chọn cho Đánh giá Thách thức Thiên niên kỷ (Millennium Challenge Account) và đang tham gia với tư các quan sát viên tại các cuộc đàm phán Thỏa thuận thương mại tự do (FTA).
Năm 2004, chính phủ đã đặt trọng tâm lớn cho chương trình phát triển các cơ sở cảng biển tại Puerto Busch trên sông Paraguay. Cách xa nữa về phía bắc Puerto Suarez và Puerto Aguirre, hiện đang được nối với sông Paraguay qua
[kênh tamengo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C3%AAnh_tamengo&action=edit&redlink=1), đi xuyên qua Brazil, nơi các tàu chở container cỡ trung bình đi lại. Năm 2004 khoảng một nửa lượng hàng xuất khẩu của Bolivia đi qua sông Paraguay. Khi Puerto Busch hoàn thành, những tàu biển lớn hơn có thể cập cảng tại Bolivia. Việc này sẽ giúp gia tăng mạnh tính cạnh tranh của Bolivia, theo đó họ sẽ không lệ thuộc quá nhiều vào các cảng biển nước ngoài (Peru và Chile) nữa, giảm chi phí xuất nhập khẩu. Thuốc lá do các nông dân Bolivia trồng – năm 1992, hơn 1.000 triệu [tấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A5n)– thậm chí không đủ cho nhu cầu trong nước và nước này vẫn phải nhập khẩu thêm.
## Nhân khẩu
[Quechua](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quechua&action=edit&redlink=1)và 25% người nói tiếng [Aymara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Aymara&action=edit&redlink=1). Nhóm ngôn ngữ lớn nhất trong khoảng ba chục nhóm ngôn ngữ bản xứ là [Quechuas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quechuas&action=edit&redlink=1)(2.5 triệu), [Aymara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aymara&action=edit&redlink=1)(2 triệu), Chiquitano (180.000), và [Guaraní](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Guaran%C3%AD&action=edit&redlink=1)(125.000). 30% còn lại là [Mestizo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mestizo&action=edit&redlink=1)(lai Châu Âu và Châu Mỹ bản xứ), và khoảng 15% được coi là [người da trắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_ch%E1%BB%A7ng_%C3%82u).
Người da trắng chủ yếu là người
*, tộc người này chủ yếu gồm các dòng họ Tây Ban Nha hầu như chưa lai tạp, con cháu của những người Tây Ban Nha thực dân thời trước. Đây là nhóm người hầu như nắm giữ quyền quản lý đất nước từ khi nước này giành được độc lập. Các nhóm da trắng nhỏ khác là* [criollo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Criollo_%28d%C3%A2n_t%E1%BB%99c%29&action=edit&redlink=1) [người Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c)nhóm thành lập lên công ty hàng không quốc gia [Lloyd Aereo Boliviano](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lloyd_Aereo_Boliviano&action=edit&redlink=1), [người Italia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C3%9D), [người Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9), [người xứ Basque](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_x%E1%BB%A9_Basque&action=edit&redlink=1), [Croatia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia), [người Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga), [người Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_Lan)và các nhóm thiểu số khác, nhiều người trong số họ là hậu duệ của những gia đình đã sống tại Bolivia trong nhiều thế hệ.
Tương tự một nhóm đáng chú ý khác là cộng đồng Bolivia gốc Phi chiếm 0.5% dân số, hậu duệ của những nô lệ Châu Phi đã được đưa tới làm việc tại Brazil và sau đó đã di cư xuống phía nam Bolivia. Họ chủ yếu tập trung tại vùng
[Yungas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yungas&action=edit&redlink=1)(các tỉnh [Nor Yungas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Nor_Yungas&action=edit&redlink=1)và [Sud Yungas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Sud_Yungas&action=edit&redlink=1)) tại [khu La Paz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_La_Paz,_Bolivia&action=edit&redlink=1), cách khoảng ba giờ xe từ thành phố [La Paz](http://vi.wikipedia.org/wiki/La_Paz). Cũng có một cộng đồng [người Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nh%E1%BA%ADt)tập trung chủ yếu tại [Santa Cruz de la Sierra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Santa_Cruz_%28Bolivia%29), và [người Trung Đông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Trung_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)rất thành công trong hoạt động thương mại.
Bolivia là một trong những nước kém phát triển nhất Nam Mỹ. Tới hai phần ba dân số, thường là nông dân, sống trong nghèo khổ. Mật độ dân số thay đổi từ mức chưa tới một người trên kilômét vuông ở các đồng bằng phía đông nam tới khoảng mười người trên kilômét vuông (hai nhăm người trên
[dặm vuông](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)) ở các cao nguyên trung tâm. Năm 2006, mức tăng dân số khoảng 1.45% mỗi năm . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-BackgroundNote-6)
Đại đa số người Bolivia theo
[Cơ đốc giáo La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)( [tôn giáo chính thức](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_gi%C3%A1o_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1)), dù số người theo [Tin lành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh)cũng đang phát triển nhanh chóng . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-BackgroundNote-6) [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)với những tín đồ chủ yếu là người Trung Đông hầu như không tồn tại. Cũng có một cộng đồng [Do Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i)nhỏ hầu như đều có nguồn gốc [Ashkenazi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ashkenazi&action=edit&redlink=1). Hơn 1% người Bolivia theo [Đức tin Bahá'í](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bah%C3%A1%27%C3%AD)(khiến Bolivia trở thành một trong những quốc gia có tỷ lệ người theo Đức tin Bahá'ís lớn nhất thế giới). Cũng có những cộng đồng dòng [Mennonite](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mennonite&action=edit&redlink=1)tại [khu Santa Cruz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_Santa_Cruz&action=edit&redlink=1) Nhiều cộng đồng bản xứ đã hòa trộn các biểu tượng tôn giáo thời [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-7) [tiền Columbo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_Columbo&action=edit&redlink=1)và [Thiên chúa giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o)vào trong [tín ngưỡng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng)của họ. Khoảng 80% dân số nói [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha)như [tiếng mẹ đẻ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_m%E1%BA%B9_%C4%91%E1%BA%BB), dù các ngôn ngữ Aymara và Quechua cũng thường gặp. Khoảng 90% trẻ em theo học tiểu học nhưng thường chỉ kéo dài một năm hoặc chưa tới một năm. Tỷ lệ biết chữ thấp tại các vùng nông thôn, nhưng theo CIA [tỷ lệ biết chữ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_t%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_bi%E1%BA%BFt_ch%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)toàn quốc là 87%, tương đương với Brazil, nhưng dưới mức trung bình của Nam Mỹ. Sự phát triển văn hóa tại Bolivia ngày nay được chia thành ba giai đoạn riêng biệt: tiền Columbo, thuộc địa, và cộng hoà. Những tàn tích [khảo cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc)quan trọng, những đồ trang sức vàng bạc, những đền đài đá, những hiện vật [gốm sứvà](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%E1%BB%91m)những mảnh vải [dệt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)đã được tìm thấy trong nhiều nền văn hóa quan trọng thời tiền Colombo. Các tàn tích chính gồm [Tiwanaku](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tiwanaku), [Samaipata](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samaipata&action=edit&redlink=1), [Incallajta](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Incallajta&action=edit&redlink=1), và [Iskanawaya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iskanawaya&action=edit&redlink=1). Quốc gia này cũng sở hữu rất nhiều di sản khác tại những địa điểm khó tiếp cận và ít được nghiên cứu khảo cổ thực sự . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-BackgroundNote-6)
Người Tây Ban Nha đã mang tới đây nghệ thuật tôn giáo truyền thống của riêng họ, dưới bàn tay những người dân địa phương, các công nhân xây dựng người
[mestizo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mestizo&action=edit&redlink=1)và những người [thợ thủ công](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A3_th%E1%BB%A7_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)nó đã trở nên phong phú và phát triển thành một phong cách [kiến trúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), [hội hoạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Da), và [điêu khắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%C3%AAu_kh%E1%BA%AFc)khác biệt, được gọi là "Mestizo Baroque". Giai đoạn thuộc địa không chỉ để lại những bức hoạ của Pérez de Holguín, Flores, Bitti, và những người khác mà còn cả những tác phẩm xuất sắc của những người [thợ đá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A3_%C4%91%C3%A1&action=edit&redlink=1), [thợ chạm gỗ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A3_ch%E1%BA%A1m_g%E1%BB%97&action=edit&redlink=1), [thợ kim hoàn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A3_kim_ho%C3%A0n&action=edit&redlink=1)vô danh. Một phần quan trọng trong âm nhạc tôn giáo baroque truyền thống thời kỳ thuộc địa đã được tái hiện trong những năm gần đây và từng được biểu diện và hoan nghênh trên khắp thế giới từ năm 1994 . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-BackgroundNote-6)
Các nghệ sĩ điêu khắc Bolivia trong thế kỷ hai mươi gồm Guzmán de Rojas, Arturo Borda, María Luisa Pacheco, và Marina Núñez del Prado.
Bolivia có một
[truyền thống dân gian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Truy%E1%BB%81n_th%E1%BB%91ng_d%C3%A2n_gian&action=edit&redlink=1)phong phú. [Âm nhạc dân gian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_nh%E1%BA%A1c_d%C3%A2n_gian&action=edit&redlink=1)của họ đặc trưng và đa dạng. "Những điệu múa ma quỷ" tại [carnival](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carnival)Oruro hàng năm là một trong những sự kiện dân gian nổi tiếng nhất Nam Mỹ, và tại một lễ hội khác ít được biết hơn là [Tarabuco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tarabuco&action=edit&redlink=1) . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_note-BackgroundNote-6)
## Văn hoá
[Quechua](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quechua&action=edit&redlink=1), [Aymara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aymara&action=edit&redlink=1), cũng như những nền văn hóa thường thấy khác tại Mỹ Latinh.
Lễ hội nổi tiếng nhất trong số nhiều lễ hội tại quốc gia này là "
[carnaval](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carnaval&action=edit&redlink=1)de Oruro", được [UNESCO](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)tuyên bố tháng 5 năm 2001 là một trong số 19 "Kiệt tác Di sản Truyền khẩu và Phi vật thể của Nhân loại".
Các thể thao gồm
[bóng đá](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1), môn thể thao quốc gia, cũng như foosball, được cả người lớn và trẻ em chơi trên những góc phố.
Các vườn thú cũng là nơi có nhiều khách tham quan với nhiều loài động thực vật độc đáo nhưng không được đầu tư đầy đủ.
## Ghi chú và tham khảo
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_ref-1) [Cộng hòa Đa dân tộc Bolivia.](http://www.mofahcm.gov.vn/vi/mofa/cn_vakv/america/nr120518142443/nr120613093835/ns120613125041/view) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_ref-2) [http://www.mofahcm.gov.vn/vi/mofa/cn_vakv/](http://www.mofahcm.gov.vn/vi/mofa/cn_vakv/) **Harold Osborne (1954).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_ref-3) *Bolivia: A Land Divided*. London: Royal Institute of International Affairs. **History World (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_ref-4) [“History of Bolivia”](http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac11). National Grid for Learning. **Juan Forero (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_ref-5) [“History Helps Explain Bolivia's New Boldness”](http://www.nytimes.com/2006/05/07/weekinreview/07forero.html). New York Times.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [“Background Note: Bolivia”](http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35751.htm). [United States Department of State](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=United_States_Department_of_State&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2006. **Sally Bowen (tháng 1 năm 1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia#cite_ref-7) [“Brazil Wants What Bolivia Has”](http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BEK/is_1_7/ai_54759942). Latin Trade. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2006.
- Jennifer Hattam,
[,](http://www.sierraclub.org/sierra/200109/lol1.asp) *Who Owns Water?* *Sierra*, Sept 2001, v.86, iss.5, p. 16.
- PBS Frontline/World,
[(video, tháng 6 năm 2002).](http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/bolivia/) *Leasing the Rain*
- Bolivia
[[3]](http://es.wikipedia.org/wiki/Bolivia)
## Liên kết ngoài
### Chính phủ
|
|![]()
[Bolivia](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bolivia?uselang=vi) [Agencia Para el Desarrollo de la Sociedad de la Informacion en Bolivia](http://www.bolivia.gov.bo/)Agency for the Development of the Society of Information in Bolivia. Official web portal of the Bolivian Government. [Presidencia de la Republica de Bolivia](http://www.presidencia.gov.bo/)Office of the President of the Republic of Bolivia. [Vicepresidencia de la Republica de Bolivia, Presidencia del Congreso Nacional](http://www.vicepres.gov.bo/)Official web portal of the Office of the Vice-President of the Republic of Bolivia, President of the Senate and President of the Commission of Congress. [Poder Judicial de la Republica de Bolivia](http://www.poderjudicial.gov.bo/)Official web portal of the Bolivian Judicial Branch, which includes the Supreme Court of Bolivia, Constitutional Court, Agrarian Tribunal, Superior Courts and Judicial Council. [Congreso Nacional de la Republica de Bolivia](http://www.congreso.gov.bo/)Official web portal of the Bolivian National Congress, which includes the Presidency of the National Congress, the National Senate and the House of Representatives. [Corte Nacional Electoral](http://www.cne.org.bo/)Official web portal of the National Electoral Court of Bolivia. Electoral Organism of Bolivia. [Asamblea Constituyente de la Republica de Bolivia](http://www.constituyente.bo/)Official web portal of the Constituent Assembly of Bolivia. [Instituto Nacional de Estadistica](http://www.ine.gov.bo/)Official web portal of the Statistics National Institute of Bolivia.
### Thông tin chung
[Public Opinion in Bolivia](http://www.angus-reid.com/polls/index.cfm/fuseaction/searchSimpleResults/iw/1/keyword/bolivia) [Election Tracker-Bolivia](http://www.angus-reid.com/tracker/index.cfm/fuseaction/viewItem/itemID/8124) [Encyclopaedia Britannica - Bolivia's Country Page](http://www.britannica.com/nations/Bolivia) [Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Bolivia](http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=bolivia&search_crit=fulltext&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form)
### Truyền thông
|Tìm thêm về
|Bolivia tại
|
|![]()
[Từ điển](http://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Bolivia)ở Wiktionary ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](http://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Bolivia)ở Wikibooks ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](http://vi.wikivoyage.org/wiki/Bolivia)ở Wikivoyage ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Bolivia)ở Wikiquote ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Bolivia)ở Wikisource ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Bolivia)ở Commons ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Bolivia)ở Wikinews ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Bolivia)ở Wikiversity [Agencia Boliviana de Información (ABI)](http://abi.bo/) [Energy Press](http://www.energypress.com.bo/) [El Diario - La Paz](http://www.eldiario.net/) [La Razón - La Paz](http://www.la-razon.com/) [La Prensa - La Paz](http://www.laprensa.com.bo/) [La Jornada - La Paz](http://www.jornadanet.com/) [El Deber - Santa Cruz](http://www.eldeber.com.bo/) [El Mundo - Santa Cruz](http://www.elmundo.com.bo/) [El Nuevo Día - Santa Cruz](http://www.el-nuevodia.com/) [Los Tiempos - Cochabamba](http://www.lostiempos.com/) [Opinión - Cochabamba](http://www.opinion.com.bo/) [La Patria - Oruro](http://www.lapatriaenlinea.com/) [Correo Del Sur - Sucre](http://correodelsur.net/) [El País - Tarija](http://www.elpaisonline.com/) [Nuevo Sur - Tarija](http://www.nuevosur.com.bo/) [El Potosí - Potosí](http://www.elpotosi.net/) [La Palabra del Beni - Beni](http://www.boliviabeni.com/lapalabra/index.asp)
### Quân đội
[Ministerio de Defensa de Bolivia](http://www.mindef.gov.bo/)Ministry of Defense. [Ejercito piooop](http://www.ejercito.mil.bo/pagejto/)
### Văn hoá bản xứ
[Lots of photos of Natives fiestas, clothing, daily life etc in the different provinces](http://www.bolivia.at.tf/) ['Coca is a way of life' (The Guardian's article)](http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,,1705476,00.html)
### Ảnh
[Bolivian Slow Picture Gallery](http://www.nicnic.it/)People and landscapes from the Altiplano [Photos of Bolivia](http://www.choosealex.com/travels/photos/bolivia/)Variety of photos free for personal use [Photos of Bolivia](http://photo.goliathus.com/bolivia/en/pics-color/page-1.php)
### Sức khoẻ
|
|
|Bộ phận của
|
[Bản mẫu:Mercosur](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Mercosur&action=edit&redlink=1) [Bản mẫu:OAS](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:OAS&action=edit&redlink=1) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Jamaica
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Commonwealth of Jamaica|
|
|
![]()
|
|*Out of Many, One People*
(
[tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): Từ nhiều nguồn gốc tạo nên một dân tộc) [Jamaica, Land We Love](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jamaica,_Land_We_Love&action=edit&redlink=1) [dân chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) [Toàn quyền](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%C3%A0n_quy%E1%BB%81n_Jamaica&action=edit&redlink=1) [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Jamaica&action=edit&redlink=1) [Elizabeth II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_II) [Kenneth Hall](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kenneth_Hall&action=edit&redlink=1) [Portia Simpson Miller](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Portia_Simpson_Miller&action=edit&redlink=1) [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) [Kingston](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kingston,_Jamaica) [17°59′B, 76°48′T](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Jamaica¶ms=17_59_N_76_48_W_type:country%2810.991%29) [Kingston](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kingston,_Jamaica) [hạng 159](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+5 [6 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)năm [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962) [hạng 137](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 32](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2005) [đô la Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) [HDI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2003) [hạng 98](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Đô la Jamaica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_la_Jamaica&action=edit&redlink=1)(
)
[JMD] [Tên miền Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.jm](http://vi.wikipedia.org/wiki/.jm) **Jamaica**(phiên âm [Tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): **Gia-mai-ca**hoặc **Ha-mai-ca**; [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)phát âm [/dʒəˈmeɪkə/](http://en.wikipedia.org/wiki/WP:IPAE)) là một [quốc đảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_qu%E1%BB%91c)ở [Đại Antilles](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Antilles), có chiều dài 234 kilômét (145 dặm) và chiều rộng 80 kilômét (50 dặm) với diện tích 11.100 km 2. Quốc gia này nằm ở [Biển Caribbean](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caribe), cự ly khoảng 145 kilômét (90 dặm) về phía nam [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba), và 190 kilômét (120 dặm) về phía tây [Hispaniola](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hispaniola), đảo có các quốc gia [Haiti](http://vi.wikipedia.org/wiki/Haiti)và [Cộng hòa Dominica](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Dominica). Những người [dân bản xử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A2n_b%E1%BA%A3n_x%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1)nói tiếng [Arawaka](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Arawaka&action=edit&redlink=1) [Taíno](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ta%C3%ADno&action=edit&redlink=1)gọi đảo này là *Xaymaca*, có nghĩa là "Vùng đất của Gỗ và Nước", hay "Vùng đất của các Con suối". [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_note-taino-1)
Đã từng là một khu vực thuộc
[Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Habsburg_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1)với tên gọi *Santiago*, khu vực này sau này thuộc thuộc địa Anh Jamaica. Với 2,8 triệu dân, đây là quốc gia nói tiếng Anh lớn thứ 3 ở [châu Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9), sau [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)và [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada). Quốc gia này vẫn thuộc [Commonwealth realm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Commonwealth_realm&action=edit&redlink=1)với [Nữ hoàng Elizabeth II](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%AF_ho%C3%A0ng_Elizabeth_II)là [nguyên thủ quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_th%E1%BB%A7_qu%E1%BB%91c_gia). [Kingston](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kingston,_Jamaica)là thành phố lớn nhất, thủ đô của Jamaica.
## Mục lục
## Lịch sử
[người Arawak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Arawak&action=edit&redlink=1)đặt tên cho đảo này. Năm [1494](http://vi.wikipedia.org/wiki/1494), [Cristoforo Colombo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo)phát hiện ra đảo này, sau đó trở thành thuộc địa của [người Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A2y_Ban_Nha), những người bản xứ bị bắt làm nô lệ hoặc bị tàn sát. Năm 1655, [người Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Anh)cũng chia quyền sở hữu đảo này, cùng [người Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A2y_Ban_Nha)đưa [nô lệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87)sang khai hoang lập đồn điền [mía](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%ADa).
Trong
[thế kỉ 17](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17), đảo này là căn cứ của những bọn [cướp biển](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Bp_bi%E1%BB%83n), làm phương hại đến quyền lợi của [người Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A2y_Ban_Nha).
Giữa
[thế kỉ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), những cuộc bạo loạn đã đe dọa chính sách thuộc địa của [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)dẫn đến việc trì hoãn không có chính quyền đại diện trong suốt hai thập kỉ.
Năm 1944, chính quyền tự trị ra đời, Jamaica tuyên bố độc lập năm 1962 và là nước thành viên trong
[Khối Liên hiệp Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh).
Đời sống chính trị trong nước do hai đảng đối lập luân phiên lên cầm quyền: đảng Lao động và đảng Dân tộc Nhân dân.
## Chính trị
[Khối Liên hiệp Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh)nên Jamaica theo thể chế [quân chủ nghị viện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn).
Đứng đầu
[nhà nước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc)là [Nữ hoàng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_v%C3%A0_n%E1%BB%AF_ho%C3%A0ng_Anh). Đứng đầu [chính phủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7)là [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng). [Nữ hoàng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_v%C3%A0_n%E1%BB%AF_ho%C3%A0ng_Anh) [Elizabeth II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_II)là người đứng đầu Nhà nước Jamaica thông qua một viên Toàn quyền làm đại diện. Thủ tướng do Toàn quyền bổ nhiệm, là lãnh tụ đảng chiếm đa số ghế ở [Hạ nghị viện](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n). Nghị viện chỉ định Nội các. Nội các chịu trách nhiệm trước [Quốc hội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99&action=edit&redlink=1).
Cơ quan lập pháp là quốc hội lưỡng viện:
[Thượng nghị viện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n)gồm 21 thành viên do Toàn quyền bổ nhiệm theo sự tiến cử của Thủ tướng và lãnh tụ của đảng đối lập (13 thành viên của đảng cầm quyền, 8 thành viên của phe đối lập). [Hạ nghị viện](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n)gồm 60 thành viên, được bầu theo phổ thông đầu phiếu, nhiệm kì 5 năm.
Các đảng phái chính: Đảng Dân tộc nhân dân (PNP), Đảng Lao động Jamaica (JLP); Phong trào dân chủ dân tộc (NDM).
## Địa lý
[Đại Antilles](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Antilles), cách [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba)150 km về phía Nam và cách [Haiti](http://vi.wikipedia.org/wiki/Haiti)180 km về phía Tây. Vùng lãnh thổ phía Đông chủ yếu là núi, phía Tây là vùng cao nguyên đá vôi.
## Văn hóaĐiểm nổi bật của đất nước mang nặng phong cách
[châu Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)này là [âm nhạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c). Dòng nhạc dân ca điển hình của người Jamaica trộn với phong cách nhạc của [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba)tạo nên một [dòng nhạc R&B](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%B2ng_nh%E1%BA%A1c_R%26B&action=edit&redlink=1)khá đặc trưng, người làm nên đỉnh cao của loại nhạc này là ca sĩ lừng danh [Bob Marley](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bob_Marley). Anh đã đem tiếng hát của mình đấu tranh chống lại sự [phân biệt chủng tộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A2n_bi%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_t%E1%BB%99c)và những bất công với người da màu.
Jamaica cũng là một đất nước với nền văn hoá pha trộn của
[người Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [người Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A2y_Ban_Nha), [châu Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi), [Trung Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng), [người Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa)và cả [người Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Anh). Thổ ngữ được chuộng hơn tuy [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)mới là ngôn ngữ chính thức của đất nước này. [Kingston](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kingston)là trung tâm [văn hoá](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a)và [thương mại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i)của Jamaica. Ở khu trưng bày [nghệ thuật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt), bảo tàng của Bob Marley là nơi thu hút du khách nhiều nhất. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_note-2)
## Tôn giáo
[Kitô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)là tôn giáo lớn nhất ở Jamaica. Theo điều tra dân số năm 2001, tỷ lệ dân theo các tôn giáo như sau [Tin lành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh)62.5%, [Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)4%, [Anh giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_gi%C3%A1o)2%, còn lại là các tôn giáo khác. Như [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_note-3) [Rastafarianism](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rastafarianism&action=edit&redlink=1)một tôn giáo bản địa Phi châu có 24.020 môn đồ, theo điều tra năm 2001 . [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_note-state2007-4) [Đạo Bahá'í](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bah%C3%A1%27%C3%AD), chiếm khoảng 8000 môn đồ, [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), và [Ấn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)có 50,000 tín. Có một số dân nhỏ người Do Thái, khoảng 200 người, tự coi họ là Tự do-Bảo thủ. Những [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_note-5) [người Do Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i)đầu tiên ở Jamaica có gốc tích từ đầu [thế kỷ 15](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15). Các nhóm [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)ở Jamaica có 5.000 tín đồ. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_note-state2007-4)
## Kinh tế
[bôxít](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B4_x%C3%ADt), và có một khí hậu lý tưởng thuận lợi cho [nông nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p)và [du lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Du_l%E1%BB%8Bch). Việc phát hiện ra [bôxít](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B4_x%C3%ADt)trong những năm [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)và nền [kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF)của Jamaica chuyển từ khai thác [đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)và [chuối](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu%E1%BB%91i)sang thành lập các ngành công nghiệp [bô xít](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B4_x%C3%ADt)- [nhôm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B4m)vào thời gian sau đó. Vào những năm [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970), Jamaica đã nổi lên như là một nước dẫn đầu thế giới về xuất khẩu các khoáng chất cũng như được tăng đầu tư nước ngoài.
Jamaica phải đối mặt với một số vấn đề nghiêm trọng nhưng nó có tiềm năng cho sự phát triển và hiện đại hóa. Nền
[kinh tế Jamaica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Jamaica)bị bốn năm liên tiếp của nó tăng trưởng âm (0,4%) vào năm [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999). Tất cả các ngành trừ các ngành [bôxít](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B4_x%C3%ADt)/ [nhôm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B4m), [năng lượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng)và du lịch đều giảm mạnh trong năm [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)và [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999). Năm [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000), Jamaica đã có kinh nghiệm của mình năm đầu tiên của nó có sự phát triển tích cực kể từ năm [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995). Tăng trưởng kinh tế danh nghĩa tiếp tục ngược dòng trong những khoảng với sự tăng trưởng của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)kể từ đó. Đây là kết quả của việc tiếp tục các chính sách của chính phủ chặt chẽ kinh tế vĩ mô, đã đạt được phần lớn thành công. Lạm phát đã giảm từ 25% năm [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)còn lạm phát một con số trong năm [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000), đạt được một mức thấp trong nhiều thập kỷ là 4,3% trong năm [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004). Thông qua chương trình can thiệp định kỳ trên thị trường, các ngân hàng trung ương cũng đã ngăn ngừa bất cứ sự đột ngột giảm nào trong tỷ giá hối đoái. Tuy nhiên, đồng [đô la Jamaica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_la_Jamaica&action=edit&redlink=1)đã bị trượt giá, bất chấp sự can thiệp, dẫn đến một tỷ giá bình quân của 73,4 [J](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_la_Jamaica&action=edit&redlink=1)đổi 1 [USD](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9)và 107,64 [J](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_la_Jamaica&action=edit&redlink=1)đổi 1 [€](http://vi.wikipedia.org/wiki/Euro)( [Tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_n%C4%83m)năm [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)). Ngoài ra, lạm phát đã có xu hướng tăng lên kể từ năm [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_note-6) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)và dự kiến một lần nữa đạt được mức tăng gấp đôi con số 12-13% thông qua năm [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)do một sự kết hợp của thời tiết bất lợi hại cây trồng và tăng nhập khẩu nông nghiệp và giá năng lượng cao. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_note-7)
Điểm yếu trong lĩnh vực tài chính là đầu cơ và các cấp dưới của việc xói mòn lòng tin đầu tư trong lĩnh vực sản xuất. Chính phủ tiếp tục nỗ lực để tăng giới hạn các khoản nợ mới tại địa phương và thị trường tài chính quốc tế để đáp ứng các nghĩa vụ nợ của mình bằng đồng
[đô la Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9), thu dọn để duy trì thanh khoản tỷ giá hối đoái và để giúp quỹ thâm hụt ngân sách hiện hành.
Các chính sách kinh tế của
[chính phủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7)Jamaica khuyến khích đầu tư nước ngoài trong các lĩnh vực mà kiếm được hay tiết kiệm được ngoại tệ, tạo việc làm và sử dụng nguyên vật liệu địa phương. Chính phủ cung cấp một loạt các ưu đãi cho nhà đầu tư, bao gồm cả các cơ sở chuyển tiền để hỗ trợ họ trong việc hồi hương lại tiền của các nước xuất xứ; thời kỳ miễn thuế mà hoãn thuế cho khoảng thời gian của năm; và miễn thuế truy cập cho máy móc và nguyên liệu nhập khẩu cho các doanh nghiệp được chấp thuận. [Khu thương mại tự do](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jamaican_Free_Zones&action=edit&redlink=1)có kích thích đầu tư vào hàng may mặc, lắp ráp, sản xuất nhẹ, và nhập dữ liệu của các công ty nước ngoài. Tuy nhiên, trong 5 năm qua, ngành công nghiệp dệt may đã bị giảm thu nhập xuất khẩu, tiếp tục đóng cửa nhà máy, và tỷ lệ thất nghiệp tăng cao. Điều này có thể được quy trách nhiệm cho cuộc cạnh tranh dữ dội, sự vắng mặt của [hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_T%E1%BB%B1_do_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)( [NAFTA](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_T%E1%BB%B1_do_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)) tính thay đổi, thuốc nhiễm độc trì hoãn giao hàng, và chi phí cao, hoạt động, bao gồm cả chi phí an ninh. Chính phủ Jamaica hy vọng để khuyến khích hoạt động kinh tế thông qua sự kết hợp của tư nhân hoá, chuyển dịch cơ cấu ngành [tài chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0i_ch%C3%ADnh), giảm lãi suất, và bằng cách thúc đẩy [du lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Du_l%E1%BB%8Bch)và các hoạt động sản xuất liên quan.
## Hình ảnh
## Xem thêm
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_ref-taino_1-0) [“Taíno Dictionary”](http://web.archive.org/web/20071016055722/http://www.uctp.org/VocesIndigena.html)(bằng tiếng Tây Ban Nha). Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2007. Đã bỏ qua tham số không rõ
|illistrator=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_ref-2) [http://www.vemaybaythegioi.com/news/Du-lich-Chau-My/Gioi-thieu-dat-nuoc-con-nguoi-Jamaica-601/](http://www.vemaybaythegioi.com/news/Du-lich-Chau-My/Gioi-thieu-dat-nuoc-con-nguoi-Jamaica-601/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_ref-3) [[1]](http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Burchell) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_ref-state2007_1) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
state2007
**Haruth Communications, Harry Leichter.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_ref-5) [“Jamaican Jews”](http://www.haruth.com/JewsJamaica.html). Haruth.com. Truy cập ngày 4 tháng 7 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_ref-6) [FXHistory - Lịch sử tỷ giá trao đổi ngoại tệ](http://www.oanda.com/convert/fxhistory) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica#cite_ref-7) [Jamaica's economic and financial market outlook for 2008 - JAMAICAOBSERVER.COM](http://www.jamaicaobserver.com/magazines/Business/html/20080103T220000-0500_131002_OBS_JAMAICA_S_ECONOMIC_AND_FINANCIAL_MARKET_OUTLOOK_FOR_____.asp)
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Jamaica](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jamaica?uselang=vi)
|Tìm thêm về
|Jamaica tại
|
|![]()
[Từ điển](http://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Jamaica)ở Wiktionary ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](http://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Jamaica)ở Wikibooks ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](http://vi.wikivoyage.org/wiki/Jamaica)ở Wikivoyage ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Jamaica)ở Wikiquote ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Jamaica)ở Wikisource ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Jamaica)ở Commons ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Jamaica)ở Wikinews ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Jamaica)ở Wikiversity [Thông tin trên BKTT VN](http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=1899aWQ9MTQzNjUmZ3JvdXBpZD0ma2luZD1leGFjdCZrZXl3b3JkPUpBTUFJQ0E=&page=1) [Official website of Queen Elizabeth as Queen of Jamaica](http://www.royal.gov.uk/output/Page4923.asp) [The Cabinet Office of the Government of Jamaica](http://www.cabinet.gov.jm/) [Wikimedia Atlas của Jamaica](http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Jamaica), có một số bản đồ liên quan đến Jamaica.
|
|![]()
[Wikivoyage](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikivoyage)có chỉ dẫn du lịch về [Jamaica](http://vi.wikivoyage.org/wiki/Jamaica)
|
|
|
|[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# World Wide Web
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**World Wide Web**, gọi tắt là **Web**hoặc **WWW**, **mạng lưới toàn cầu**là một [không gian](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_gian) [thông tin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%B4ng_tin)toàn cầu mà [mọi người](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_d%C3%B9ng_internet&action=edit&redlink=1)có thể truy nhập (đọc và viết) qua các [máy tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh)nối với mạng [Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/Internet). [Thuật ngữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADt_ng%E1%BB%AF)này thường được hiểu nhầm là [từ đồng nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a)với chính thuật ngữ *Internet*. Nhưng Web thực ra chỉ là một trong các [dịch vụ chạy trên Internet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_ch%E1%BA%A1y_tr%C3%AAn_Internet&action=edit&redlink=1), ngoài Web ra còn các dịch vụ khác như [thư điện tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD)hoặc [FTP](http://vi.wikipedia.org/wiki/FTP).
Web được
[viện sĩ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_s%C4%A9&action=edit&redlink=1) [Viện Hàn lâm Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_H%C3%A0n_l%C3%A2m_Anh&action=edit&redlink=1) [Tim Berners-Lee](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tim_Berners-Lee), một chuyên gia tại [CERN](http://vi.wikipedia.org/wiki/CERN) , [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-1) [Geneva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gen%C3%A8ve), [Switzerland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)phát minh ngày 12 tháng 3 năm 1989 [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-2) . Khởi đầu nó chỉ là một dự án liên lạc nội bộ của CERN, nhưng Berners-Lee nhận ra ý tưởng này có thể thực hiện với quy mô toàn cầu. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-AHT-3) Berners-Lee và [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-4) [Robert Cailliau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Cailliau&action=edit&redlink=1), đồng nghiệp của ông tại CERN đề xuất vào năm 1990 sử dụng siêu văn bản "để liên kết và truy cập thông tin như một mạng lưới các nút trong đó người dùng có thể duyệt thông tin theo ý muốn" , và và Berners-Lee đã hoàn thành trang web đầu tiên vào tháng 12 năm đó. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-W90-5) Trang web được kiểm tra thành công ngày [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-6) [20 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_12)năm 1990 và Berners-Lee thông báo về ý tưởng này trên *alt.hypertext*vào ngày 7 tháng 8 năm 1991 . [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-7)
## Mục lục
## Lịch sử
*,* [Popular Science](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Popular_Science&action=edit&redlink=1) [Arthur C. Clarke](http://vi.wikipedia.org/wiki/Arthur_C._Clarke)dự đoán rằng một ngày nào đó các vệ tinh sẽ "mang những kiến thức tích lũy của thế giới đến tầm tay bạn" bằng cách sử dụng một giao diện điều khiển kết hợp chức năng của máy photocopy, điện thoại, truyền hình và một máy tính nhỏ, cho phép truyền dữ liệu và hội nghị truyền hình trên toàn cầu. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-8)
Ngày
[12 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3)năm 1989, [Tim Berners-Lee](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tim_Berners-Lee)đã viết một dự án nhắc tới [ENQUIRE](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ENQUIRE&action=edit&redlink=1), một dự án cơ sở dữ liệu và phần mềm đã được Berners-Lee xây dựng vào năm 1980, nhằm mô tả một hệ thống quản lý thông tin phức tạp hơn. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-9)
Với sự giúp đỡ của đồng nghiệp
[Robert Cailliau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Cailliau&action=edit&redlink=1), ông xuất bản một đề nghị chính thức vào ngày 12 tháng 11 năm 1990 để xây dựng một dự án " [siêu văn bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_v%C4%83n_b%E1%BA%A3n)" được gọi là "WorldWideWeb" (còn gọi là "W3") như là một "mạng lưới" của các "tài liệu [siêu văn bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_v%C4%83n_b%E1%BA%A3n)", xem qua " [trình duyệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%ACnh_duy%E1%BB%87t_Web)" sử dụng một [kiến trúc client-server](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_client-server&action=edit&redlink=1) .Đề xuất này ước tính rằng một mạng lưới thông tin chỉ đọc sẽ được phát triển trong vòng ba tháng và mạng lưới sẽ mất sáu tháng để đạt được việc "độc giả tạo ra các liên kết mới và bài viết mới, [để] ai cũng trở thành tác giả của Web" cũng như "khả năng tự động thông báo đến độc giả khi có bài mới với chủ đề anh ta quan tâm đã phát sinh." Trong khi mục tiêu trang web chỉ đọc đã được đáp ứng, việc toàn cầu hóa dữ liệu mất nhiều thời gian để trưởng thành hơn, với các khái niệm [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-W90-5) [wiki](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wiki), [WebDAV](http://vi.wikipedia.org/wiki/WebDAV), blog, [Web 2.0](http://vi.wikipedia.org/wiki/Web_2.0)và [RSS](http://vi.wikipedia.org/wiki/RSS)/ [Atom](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Atom&action=edit&redlink=1). [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-10)
## Chức năngCác thuật ngữ Internet và World Wide Web thường được sử dụng hàng ngày mà không có nhiều khác biệt. Tuy nhiên, Internet và World Wide Web không giống nhau. Internet là một hệ thống toàn cầu của
[mạng máy tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1ng_m%C3%A1y_t%C3%ADnh)kết nối với nhau. World Wide Web chỉ là một trong những dịch vụ chạy trên Internet. Nó là một tập hợp các tài liệu văn bản và các tài nguyên khác được liên kết bởi các [siêu liên kết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt)và URL, do [Trình duyệt web](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%ACnh_duy%E1%BB%87t_web)truy cập từ [máy chủ web](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_ch%E1%BB%A7_web&action=edit&redlink=1). [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-11)
Các tài liệu trên
**World Wide Web**được lưu trữ trong một hệ thống [siêu văn bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_v%C4%83n_b%E1%BA%A3n)( *hypertext*), đặt tại các máy tính trong mạng [Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/Internet). Người dùng phải sử dụng một [chương trình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh)được gọi là [trình duyệt web](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%ACnh_duy%E1%BB%87t_web)( *web browser*) để xem [siêu văn bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_v%C4%83n_b%E1%BA%A3n). Chương trình này sẽ nhận [thông tin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%B4ng_tin)( *documents*) tại [ô địa chỉ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%94_%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BB%89&action=edit&redlink=1)( *address*) do [người sử dụng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_s%E1%BB%AD_d%E1%BB%A5ng&action=edit&redlink=1)yêu cầu (thông tin trong ô địa chỉ được gọi là [URL](http://vi.wikipedia.org/wiki/URL)( *Uniform Resource Locator*)), rồi sau đó chương trình sẽ tự động gửi thông tin đến [máy chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_ch%E1%BB%A7)chứa trang web ( *web server*) và hiển thị trên trình duyệt của người xem. Người dùng có thể theo các [liên kết siêu văn bản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt_si%C3%AAu_v%C4%83n_b%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1)( *hyperlink*) trên mỗi [trang web](http://vi.wikipedia.org/wiki/Website)để nối với các tài liệu khác hoặc gửi thông tin phản hồi theo máy chủ trong một quá trình [tương tác](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%B1c). Hoạt động truy tìm theo các siêu liên kết thường được gọi là duyệt Web.
Quá trình này cho phép người dùng có thể lướt các trang web để lấy thông tin. Tuy nhiên
[độ chính xác](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_ch%C3%ADnh_x%C3%A1c&action=edit&redlink=1)và [chứng thực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_trung_th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)của thông tin không được đảm bảo.
## Các web servers
## Tính riêng tư
## Sở hữu trí tuệ
## Các tiêu chuẩn
## Khả năng truy cập
## Quốc tế hóa
## Thống kê
## Tốc độThất vọng về các vấn đề
[tắc nghẽn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%AFc_ngh%E1%BA%BDn&action=edit&redlink=1)trong cơ sở hạ tầng Internet và độ trễ cao do trình duyệt chậm đã dẫn đến một tên miệt thị cho World Wide Web: World Wide Wait (chờ đa quốc gia.) Việc tăng tốc Internet được thảo luận liên tục với việc sử dụng các công nghệ ngang hàng và QoS. Các giải pháp khác để giảm ùn tắc có thể được tìm thấy tại W3C. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-12) Nói chung, thời gian đáp ứng web là: [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-13) [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-14)
- 0,1 giây (một phần mười của một giây). Thời gian đáp ứng lý tưởng. Người dùng không cảm nhận được bất kỳ sự gián đoạn nào.
- 1 giây. Thời gian đáp ứng cao nhất có thể chấp nhận được. Tải trang trên 1 giây làm gián đoạn kinh nghiệm người dùng.
- 10 giây. Thời gian đáp ứng không thể chấp nhận. Kinh nghiệm người dùng bị gián đoạn và người dùng có khả năng rời khỏi trang web hoặc hệ thống.
## Xem thêm
## Đọc thêm
|
|![]()
[World Wide Web](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:W3C?uselang=vi)
- Berners-Lee, Tim; Bray, Tim;
Connolly, Dan; Cotton, Paul; Fielding, Roy; Jeckle, Mario; Lilley,
Chris; Mendelsohn, Noah; Orchard, David; Walsh, Norman; Williams, Stuart
(15 tháng 12 năm 2004).
[. Version 20041215. W3C.](http://www.w3.org/TR/webarch/) *Architecture of the World Wide Web, Volume One*
- Fielding, R.; Gettys, J.; Mogul, J.; Frystyk, H.; Masinter, L.; Leach, P.; Berners-Lee, T. (tháng 6 năm 1999).
*Hypertext Transfer Protocol – HTTP/1.1*. Request For Comments 2616. Information Sciences Institute.
- Niels Brügger, ed.
*Web History*(2010) 362 pages; Historical perspective on the World Wide Web, including issues of culture, content, and preservation.
- Polo, Luciano (2003). “World Wide Web Technology Architecture: A Conceptual Analysis”.
*New Devices*.
- Skau, H.O. (tháng 3 năm 1990). “The World Wide Web and Health Information”.
*New Devices*.
## Link ngoài
|
|![]()
[Wikibooks](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikibooks)có một quyển sách tựa đề [Nets, Webs and the Information Infrastructure](http://vi.wikibooks.org/wiki/Nets,_Webs_and_the_Information_Infrastructure) [The first website](http://info.cern.ch/hypertext/WWW/TheProject.html) [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_note-15) [Early archive of the first Web site](http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/) [Internet Statistics: Growth and Usage of the Web and the Internet](http://www.mit.edu/people/mkgray/net/) [Living Internet](http://www.livinginternet.com/w/w.htm)A comprehensive history of the Internet, including the World Wide Web. [Web Design and Development](http://dmoz.org/Computers/Internet/Web_Design_and_Development)tại [Dự án thư viện mở](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_%C3%A1n_th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_m%E1%BB%9F&action=edit&redlink=1)( [trang đề nghị](http://dmoz.org/cgi-bin/add.cgi?where=Computers/Internet/Web_Design_and_Development)) [World Wide Web Consortium (W3C)](http://www.w3.org/) [W3C Recommendations Reduce "World Wide Wait"](http://www.w3.org/Protocols/NL-PerfNote.html) [World Wide Web Size](http://www.worldwidewebsize.com/)Daily estimated size of the World Wide Web. [Antonio A. Casilli, Some Elements for a Sociology of Online Interactions](http://cle.ens-lyon.fr/40528325/0/fiche___pagelibre/) [The Erdős Webgraph Server](http://web-graph.org/)offers weekly updated graph representation of a constantly increasing fraction of the WWW.
## Tham khảo
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-1) [“Le Web a été inventé... en France!”](http://www.lepoint.fr/technologie/le-web-a-ete-invente-en-france-31-01-2012-1425943_58.php). Le Point. 1 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 5 tháng 4 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-2) [http://googleblog.blogspot.com/2014/03/on-25th-anniversary-of-web-lets-keep-it.html](http://googleblog.blogspot.com/2014/03/on-25th-anniversary-of-web-lets-keep-it.html) **Quittner, Joshua (29 tháng 3 năm 1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-AHT_3-0) [“Tim Berners Lee – Time 100 People of the century”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990627,00.html). *Time Magazine*. Truy cập ngày 17 tháng 5 năm 2010. “He wove the World Wide Web and created a mass medium for the 21st century. The World Wide Web is Berners-Lee's alone. He designed it. He loosed it on the world. And he more than anyone else has fought to keep it open, nonproprietary and free.” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-4) [WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project](http://www.w3.org/Proposal.html). W3.org (1990-11-12). Retrieved on 2013-07-17.
- ^
**a** ["](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-W90_5-1) **ă** [Berners-Lee, Tim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tim_Berners-Lee); [Cailliau, Robert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Cailliau&action=edit&redlink=1)(12 tháng 11 năm 1990). [“WorldWideWeb: Proposal for a hypertexts Project”](http://w3.org/Proposal.html). Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2009. **Berners-Lee, Tim.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-6) [“Pre-W3C Web and Internet Background”](http://w3.org/2004/Talks/w3c10-HowItAllStarted/?n=15). World Wide Web Consortium. Truy cập ngày 21 tháng 4 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-7) ["Aug. 7, 1991: Ladies and Gentlemen, the World Wide Web"](http://archive.wired.com/science/discoveries/news/2007/08/dayintech_0807) *. Retrieved 15 June 2013.* [Wired](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wired_%28website%29&action=edit&redlink=1) **von Braun, Wernher (tháng 5 năm 1970).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-8) [“TV Broadcast Satellite”](http://www.popsci.com/archive-viewer?id=8QAAAAAAMBAJ&pg=66&query=a+c+clarke). *Popular Science*: 65–66. Truy cập ngày 12 tháng 1 năm 2011. **Berners-Lee, Tim (tháng 3 năm 1989).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-9) [“Information Management: A Proposal”](http://w3.org/History/1989/proposal.html). W3C. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-10) [“Tim Berners-Lee's original World Wide Web browser”](http://info.cern.ch/NextBrowser.html). “With recent phenomena like blogs and wikis, the Web is beginning to develop the kind of collaborative nature that its inventor envisaged from the start.” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-11) [“The W3C Technology Stack”](http://www.w3.org/Consortium/technology). World Wide Web Consortium. Truy cập ngày 21 tháng 4 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-12) [“World Wide Wait”](http://www.techweb.com/encyclopedia/defineterm.jhtml?term=world+wide+wait). *TechEncyclopedia*. United Business Media. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2009. **Khare, Rohit and Jacobs, Ian (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-13) [“W3C Recommendations Reduce 'World Wide Wait'”](http://www.w3.org/Protocols/NL-PerfNote.html). World Wide Web Consortium. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2009. **Nielsen, Jakob (from Miller 1968; Card et al. 1991) (1994).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-14) [“5”](http://www.useit.com/papers/responsetime.html). *Usability Engineering: Response Times: The Three Important Limits*. Morgan Kaufmann. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web#cite_ref-15) [“http://info.cern.ch - home of the first website”](http://info.cern.ch/). CERN. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2014.
|
|![]()
[World Wide Web](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:World_Wide_Web?uselang=vi)
|
|
**Video yêu thích**
http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam
http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam
Trở về trang chính
Trở về trang chính
[,](http://hoangkimlong.wordpress.com/2013/06/28/nguyen-khai-ngoc-cho-doi/)
Hoàng Kim
Hoàng Kim
[hoangkim](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim), [hoangkimvietnam](https://sites.google.com/site/hoangkimvietnam/), [Ngọc Phương Nam](http://hoangkimlong.blogspot.com/), [Chào ngày mới](http://chaongaymoi365.blogspot.com/) [Thung dung](http://thovanhoangkim.blogspot.com/), [Dạy và học](http://dayvahoc.blogspot.com/), [Cây Lương thực](http://cayluongthuc.blogspot.com/), [Tin Nông nghiệp Việt Nam](http://tinnongnghiepvietnam.blogspot.com/), [Food Crops](http://foodcrops.blogspot.com/), [Cassava in Vietnam](http://cassavaviet.blogspot.com/), [Khát khao xanh](http://khatkhaoxanh.wordpress.com/), [Dayvahoc](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/), [Học mỗi ngày](http://hocmoingay.blogspot.com/) [,](http://diemchinh.blogspot.com/) [Danh nhân Việt](http://danhnhanviet.blogspot.com/), [Food Crops News](http://foodcropsnews.blogspot.com/), [Điểm chính](http://diemchinh.blogspot.com/), [CNM365](http://cnm365.wordpress.com/), [Kim LinkedIn](http://www.linkedin.com/in/hoangkimvietnam), [KimTwitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam), [KimFaceBook](http://facebook.com/daihocnonglam) [Đọc lại và suy ngẫm](http://doclaivasuyngam.blogspot.com/), [Việt Nam tổ quốc tôi](http://vietnamtoquoctoi.blogspot.com/), [Tình yêu cuộc sống](http://thungdung.blogspot.com/), [Thơ cho con](http://thochocon.wordpress.com/)

Server: GSE

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, max-age=0

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Content-Type: text/html; charset=UTF-8