markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 11 tháng 7**. Wikipedia Ngày này năm xưa. [Ngày dân số thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Năm [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995) – Tổng thống Hoa Kỳ [Bill Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton) và Thủ tướng Việt Nam [Võ Văn Kiệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t) thông báo quyết định [bình thường hóa quan hệ ngoại giao](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_th%C6%B0%E1%BB%9Dng_h%C3%B3a_quan_h%E1%BB%87_ngo%E1%BA%A1i_giao_Vi%E1%BB%87t_Nam_-_Hoa_K%E1%BB%B3) giữa hai quốc gia. Năm [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977) – [Martin Luther King](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King) được truy tặng [Huân chương Tự do Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng). Năm [1921](https://vi.wikipedia.org/wiki/1921) – [Cách mạng Ngoại Mông](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921): Ngoại Mông Cổ một lần nữa tuyên bố độc lập khỏi Trung Quốc, thành lập chính phủ quân chủ lập hiến.
# 11 tháng 7
Ngày
**11 tháng 7** là ngày thứ 192 (193 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 173 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_7) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_7) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_7) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_7) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_7) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_7) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_7) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7) **11** [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_7) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_7) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_7) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_7) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_7) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_7) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_7) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_7) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_7) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_7) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_7) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_7) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_7) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_7) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_7) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_7) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_7) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_7) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_7)
## Mục lục
## Sự kiện
[1405](https://vi.wikipedia.org/wiki/1405)– [Trịnh Hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_H%C3%B2a)lần đầu suất lĩnh thuyền đội xuất phát đi sứ các quốc gia ven bờ Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, sử xưng “Trịnh Hòa hạ Tây Dương”. [1914](https://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– Chiến hạm *của Hoa Kỳ được hạ thủy, đây là một cú nhảy vọt trong kỹ thuật chiến hạm hạng nặng.* [USS Nevada (BB-36)](https://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Nevada_%28BB-36%29) [1921](https://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Cách mạng Ngoại Mông](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921): Ngoại Mông Cổ một lần nữa tuyên bố độc lập khỏi Trung Quốc, thành lập chính phủ quân chủ lập hiến. [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– Tiểu thuyết *của* [Giết con chim nhại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%BFt_con_chim_nh%E1%BA%A1i) [Harper Lee](https://vi.wikipedia.org/wiki/Harper_Lee)được phát hành, đây cũng là tiểu thuyết đầu tay của ông. [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Martin Luther King](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King)được truy tặng [Huân chương Tự do Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng). [1982](https://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)giành danh hiệu vô địch lần thứ ba tại [World Cup 1982](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_1982). [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– Tổng thống Hoa Kỳ [Bill Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton)và Thủ tướng Việt Nam [Võ Văn Kiệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t)thông báo quyết định [bình thường hóa quan hệ ngoại giao](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_th%C6%B0%E1%BB%9Dng_h%C3%B3a_quan_h%E1%BB%87_ngo%E1%BA%A1i_giao_Vi%E1%BB%87t_Nam_-_Hoa_K%E1%BB%B3)giữa hai quốc gia. [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– Hơn 8.000 nam giới và trẻ em [Bosnia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosnia)(đa số là người [Bosniak](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bosniak&action=edit&redlink=1)) bị giết chết trong vụ [thảm sát Srebrenica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Srebrenica)dưới tay quân lính [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia)theo lệnh của [Ratko Mladić](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ratko_Mladi%C4%87)tại [Potočari](https://vi.wikipedia.org/wiki/Poto%C4%8Dari)gần tỉnh [Srebrenica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Srebrenica)thuộc [Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina)vào gần cuối [chiến tranh Bosnia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Bosnia). [2010](https://vi.wikipedia.org/wiki/2010)– [Đội tuyển Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_T%C3%A2y_Ban_Nha)đánh bại [đội tuyển Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0_Lan)trong [trận chung kết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chung_k%E1%BA%BFt_Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_2010), lần đầu tiên giành chức vô địch [bóng đá thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi).
## Sinh
[Alfred Buchi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alfred_Buchi&action=edit&redlink=1)(kỹ sư người [Thuỵ Sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)) phát minh [Công nghệ tăng áp turbin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_t%C4%83ng_%C3%A1p_turbin&action=edit&redlink=1) [1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [David Henrie](https://vi.wikipedia.org/wiki/David_Henrie)diễn viên nam người Mỹ.
- 1990 –
[Caroline Wozniacki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caroline_Wozniacki), vận động viên tennis người Đan Mạch.
## Mất
[1949](https://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Giám mục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1m_m%E1%BB%A5c) [Công giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o)tiên khởi người Việt [Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gioan_Baotixita_Nguy%E1%BB%85n_B%C3%A1_T%C3%B2ng)(sinh 1868)
## Những ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày dân số thế giới
- Ngày truyền thống Ngành Thú y Việt Nam
- Ngày Kính Thánh Biển Đức (Bênêđictô)
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[11 tháng 7](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:11_July?uselang=vi)
# Bill Clinton
|Bill Clinton|
|
|![]()
[George H. W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_H._W._Bush) [George W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush) [Frank D. White](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_D._White&action=edit&redlink=1) [Jim Guy Tucker](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jim_Guy_Tucker&action=edit&redlink=1) [Joe Purcell](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joe_Purcell&action=edit&redlink=1) [Frank D. White](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_D._White&action=edit&redlink=1) [Jim Guy Tucker](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jim_Guy_Tucker&action=edit&redlink=1) [Dân chủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) [19 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8), [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946) [Hope, Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hope,_Arkansas) [Alma mater](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alma_mater) [Đại học Georgetown](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Georgetown&action=edit&redlink=1) [Đại học Oxford](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford) [Đại học Yale](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Yale) [Luật sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_s%C6%B0) [Báp-tít](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt) [Hillary Rodham Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hillary_Clinton)(1975-nay) [Chelsea Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chelsea_Clinton) [William J. Clinton Presidential Library](http://www.clintonlibrary.gov/) ![ Signature of Bill Clinton.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Signature_of_Bill_Clinton.svg/180px-Signature_of_Bill_Clinton.svg.png)
![ Signature of Bill Clinton.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Signature_of_Bill_Clinton.svg/180px-Signature_of_Bill_Clinton.svg.png)
**William Jefferson Clinton** (tên khai sinh là **William Jefferson Blythe III**) sinh ngày [19 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8) năm [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946), là [1] [tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3)thứ 42 của [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)từ năm [1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993)đến năm [2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/2001). Trước khi vào [Nhà Trắng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%AFng), Clinton đã phục vụ hai nhiệm kỳ thống đốc tiểu bang [Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Arkansas).
Clinton được xem là thuộc cánh Tân Dân chủ có khuynh hướng trung dung trong
[Đảng Dân chủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29). Có nhiều nhãn hiệu được gán cho ông như “ôn hòa” hoặc “trung dung” nhưng, chính xác hơn, có lẽ ông nên được xem là người của quần chúng ( *populist*). Suốt trong nhiệm kỳ của mình, ưu tiên hàng đầu của tổng thống trong các vấn đề trong nước là thúc đẩy thông qua các đạo luật nâng cấp giáo dục, hạn chế bán súng ngắn, củng cố các quy định về môi trường và bảo vệ việc làm cho các cá nhân cần nghỉ hộ sản hoặc nghỉ bệnh. Trên trường quốc tế, ông thiết lập ưu tiên cho nỗ lực giảm thiểu hàng rào mậu dịch giữa các quốc gia, và làm trung gian hòa giải cho các cuộc tranh chấp tại [Bắc Ireland](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ireland) và [Trung Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) (giữa [Israel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Israel) và [Palestine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Palestine)). Nhằm tìm kiếm sự ủng hộ từ giới bảo thủ, Clinton đưa vào danh mục các ưu tiên cuộc chiến chống [ma tuý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_t%C3%BAy) và án [tử hình](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AD_h%C3%ACnh). Năm [1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/1996), chính phủ Clinton một mình phủ quyết việc tái bổ nhiệm tổng thư ký [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Boutros Boutros-Ghali](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boutros_Boutros-Ghali&action=edit&redlink=1).
Là tổng thống trẻ tuổi thứ ba trong lịch sử Hoa Kỳ và là người đầu tiên thuộc thế hệ
[Baby Boomer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Baby_Boomer&action=edit&redlink=1) (sinh trong thời gian [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964)), nhiệm kỳ tổng thổng của Clinton đánh dấu sự chuyển giao quyền lực từ thế hệ các tổng thống tiền nhiệm là cựu binh [2] [Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), và là những người chứng kiến sự khởi đầu của cuộc [Chiến tranh Lạnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh)trong [thập niên 1950](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1950).
Nhiệm kỳ của Clinton cũng được đánh dấu bởi mối quan hệ thù địch với
[Đảng Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29) đang kiểm soát [Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3). Ông cũng là mục tiêu của một loạt các cuộc điều tra tiến hành bởi công tố viên độc lập được bổ nhiệm bởi quốc hội, như vụ [Whitewater](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Whitewater&action=edit&redlink=1), khi một vài phụ tá của ông bị truy tố về những tội danh mà gia đình Clinton không dính líu, Clinton cũng được tuyên bố vô tội trong vụ tai tiếng Whitewater. Ông là người thứ hai trong số các tổng thống Hoa kỳ bị đem ra [luận tội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADn_t%E1%BB%99i_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) về các tội danh man khai và ngăn cản công lý trước một đại bồi thẩm đoàn do cung cách hành xử của ông trong mối quan hệ tình cảm với [Monica Lewinsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Monica_Lewinsky). Vụ bê bối về tình cảm này của ông đã bị Kenneth Starr- một công tố viên độc lập phanh phui, nhưng cuối cùng ông được tha bổng bởi thượng viện.
Một trong những đặc điểm nổi trội nhất trong giai đoạn cầm quyền của Clinton là thời kỳ bùng nổ kinh tế lâu dài nhất trong
[lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3), có lẽ được cấu thành bởi các nhân tố như cơn sốt tăng giá tại [thị trường chứng khoán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_ch%E1%BB%A9ng_kho%C3%A1n), chiến dịch gìn giữ hòa bình của [NATO](https://vi.wikipedia.org/wiki/NATO) trong cuộc chiến [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo), và sự chuyển đổi ngoạn mục từ mức thâm thủng ngân sách khoảng 250 tỷ đô la vào lúc bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống, trở nên thặng dư ngân sách vào khoảng 523 tỷ vào cuối nhiệm kỳ của ông.
## Mục lục
[1 Thời thơ ấu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Th.E1.BB.9Di_th.C6.A1_.E1.BA.A5u) [2 Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Arkansas) [3 Tổng thống Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#T.E1.BB.95ng_th.E1.BB.91ng_Hoa_K.E1.BB.B3) [4 Bổ nhiệm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#B.E1.BB.95_nhi.E1.BB.87m) [5 Kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Kinh_t.E1.BA.BF) [6 Đối ngoại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#.C4.90.E1.BB.91i_ngo.E1.BA.A1i) [7 Luận tội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Lu.E1.BA.ADn_t.E1.BB.99i) [8 Uy tín](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Uy_t.C3.ADn) [9 Di sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Di_s.E1.BA.A3n) [10 Mãn nhiệm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#M.C3.A3n_nhi.E1.BB.87m) [11 Chuyện bên lề](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Chuy.E1.BB.87n_b.C3.AAn_l.E1.BB.81) [12 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Tham_kh.E1.BA.A3o) [13 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Xem_th.C3.AAm) [14 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i) [15 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#Tham_kh.E1.BA.A3o_2)
## Thời thơ ấu
Clinton chào đời với tên William Jefferson Blythe III tại Hope, tiểu bang
[Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Arkansas) và lớn lên tại [3] [Hot Spring, Arkansas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hot_Spring,_Arkansas&action=edit&redlink=1). Clinton được đặt tên theo tên cha, [William Jefferson Blythe Jr.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Jefferson_Blythe_Jr.&action=edit&redlink=1), một người chào hàng lưu động, qua đời trong một tai nạn xe hơi tại hạt Scott, tiểu bang [Missouri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Missouri), ba tháng trước khi con trai của ông chào đời. Mẹ ông, [Virginia Dell Cassidy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Virginia_Dell_Cassidy&action=edit&redlink=1), tái hôn vào năm [1950](https://vi.wikipedia.org/wiki/1950)với [Roger Clinton](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Clinton&action=edit&redlink=1). Billy được nuôi dưỡng bởi mẹ và cha kế, sử dụng họ Clinton cho mình suốt những năm tiểu học, nhưng không chịu chính thức đổi họ cho đến năm 14 tuổi. Cậu bé lớn lên trong một gia đình truyền thống, nhưng cha kế của cậu, nghiện cả rượu và cờ bạc, thường ngược đãi mẹ cậu, và đôi khi, cả người em cùng mẹ khác cha với cậu, [Roger Clinton, Jr.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Clinton,_Jr.&action=edit&redlink=1). [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_note-My_Life-4) [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_note-First_In_His_Class-5)
Năm
[1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963), xảy ra hai sự kiện khiến Clinton quyết định trở thành người của công chúng. Đó là khi cậu được chọn vào đoàn học sinh trung học đến thăm Nhà Trắng và gặp Tổng thống [John F. Kennedy](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_F._Kennedy). Sự kiện thứ hai là khi cậu nghe bài diễn văn “ [Tôi có một giấc mơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1)” của [Martin Luther King, Jr.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King) đọc trong cuộc Tuần hành vì Tự do và Việc làm tại [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.).
## Arkansas
Clinton theo học tại trường ngoại giao Edmund A. Walsh thuộc
[Đại học Georgetown](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Georgetown&action=edit&redlink=1) tại Washington, D.C., tại đây Clinton làm việc cho thượng nghị sĩ [J. William Fulbright](https://vi.wikipedia.org/wiki/J._William_Fulbright), rồi giành được [học bổng Rhodes](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_b%E1%BB%95ng_Rhodes&action=edit&redlink=1) để theo học tại [Đại học Oxford](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford). Trở về từ Oxford, Clinton đến học tại trường luật thuộc [Đại học Yale](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Yale), nơi ông gặp người bạn cùng lớp và sau này là vợ của ông, [Hillary Rodham](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hillary_Clinton).
Sau khi tốt nghiệp từ Yale, Clinton về dạy môn luật tại
[Đại học Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Arkansas). Trong thời gian này, ông ra tranh cử dân biểu năm [1974](https://vi.wikipedia.org/wiki/1974), đối đầu với John Paul Hammerschmidt, một dân biểu đương nhiệm, và thất cử. Năm [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976), ông được bầu làm bộ trưởng tư pháp tiểu bang Arkansas; hai năm sau, năm [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978), ông đắc cử thống đốc tiểu bang Arkansas, trở thành thống đốc tiểu bang trẻ tuổi nhất vào lúc ấy, và là người trẻ tuổi nhất từng được bầu vào chức vụ thống đốc kể từ năm [1938](https://vi.wikipedia.org/wiki/1938). Nhiệm kỳ đầu của ông sa lầy trong nhiều khó khăn như kế hoạch thuế đánh trên xe hơi rất mất lòng dân, và sự phẫn nộ của công luận về vụ đào thoát vào năm [1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/1980) của các tù nhân [Cuba](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba) (là các thuyền nhân đến nước Mỹ trong đợt [Mariel boatlift](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mariel_boatlift&action=edit&redlink=1)) bị giam giữ tại nhà tù Fort Chafee. Thêm vào đó, quyết định của Hillary Rodham duy trì họ của bà khi đang là phu nhân thống đốc một bang có truyền thống bảo thủ như Arkansas đã gây ra nhiều bực tức ở đây. Cuối cùng, Hillary cũng chấp nhận họ của chồng và vai trò truyền thống làm vợ của một chính trị gia, trong khi lặng lẽ gây dựng cho mình sức mạnh chính trị qua kỹ năng của một luật sư.
Hết nhiệm kỳ đầu, Clinton bị đánh bại bởi một đối thủ thuộc
[Đảng Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29), Frank D. White, vào năm [1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/1980); và theo cách nói đùa của ông, trở thành cựu thống đốc trẻ tuổi nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Trong kỳ tuyển cử kế tiếp vào năm [1982](https://vi.wikipedia.org/wiki/1982), ông đắc cử và đảm nhiệm chức vụ thống đốc trong bốn nhiệm kỳ liên tiếp cho đến năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992), khi ông trở thành ông chủ Nhà Trắng. Năm [1984](https://vi.wikipedia.org/wiki/1984), Clinton đã gặt hái thành công khi cố tu chính để thay đổi nhiệm kỳ thống đốc từ 2 năm trở thành 4 năm.
Thái độ thân thiện với giới doanh nghiệp làm giảm thiểu các chỉ trích từ phe bảo thủ trong suốt nhiệm kỳ này của Clinton, nhưng một vài giao dịch của ông trong giai đoạn này dẫn đến cuộc điều tra Whitewater, theo đuổi ông trong suốt nhiệm kỳ tổng thống sau này.
## Tổng thống Hoa Kỳ
Clinton xuất hiện lần đầu trên sân khấu chính trị quốc gia khi đăng đàn diễn thuyết tại đại hội Đảng Dân chủ năm
[1988](https://vi.wikipedia.org/wiki/1988), giới thiệu ứng cử viên [Michael Dukakis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Dukakis&action=edit&redlink=1). Bài diễn văn là một thất bại thảm hại khi ông nói dông dài đến nửa giờ thay vì giới hạn trong 15 phút cho phép.
Bốn năm sau, Clinton chuẩn bị tranh cử chống lại tổng thống đương nhiệm
[George H. W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_H._W._Bush). Sau cuộc [Chiến tranh vùng Vịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_v%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh), Bush được xem như bất khả chiến bại. Đặt mình vào vị trí của một người đơn độc thích nói thẳng, Clinton khéo léo giành được sự đề cử của Đảng Dân chủ.
Ngày
[9 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_7) năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992), Clinton chọn thượng nghị sĩ [Albert A. Gore, Jr.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Al_Gore) (Dân chủ – Tennessee) là người đứng cùng liên danh với mình. Lúc đầu, sự chọn lựa này bị chỉ trích bởi nhiều nhà chiến lược với lý do Gore đến từ tiểu bang [Tennessee](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tennessee) kề cận với tiểu bang quê hương của Clinton. Nay nhìn lại, nhiều người nhận thấy Gore là nhân tố hữu dụng dẫn đến sự thành công của chiến dịch tranh cử năm 1992.
Trong suốt chiến dịch, các đối thủ của Clinton nêu lên nhiều điểm yếu của ông như việc trốn quân dịch trong
[Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), cung cách ông giải thích về việc sử dụng [cần sa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7n_sa) trước đây, theo lời miêu tả của ông, “hút nhưng không hít”, cùng với những cáo buộc về tính trăng hoa và một số giao dịch mờ ám. Dù những cáo buộc này không ngăn được Clinton bước chân vào Nhà Trắng, chúng đã khuấy động được sự chống đối mạnh mẽ từ những người bảo thủ ngay từ những ngày đầu tiên của nhiệm kỳ tổng thống.
Nhờ chọn lựa chiến lược thích hợp cho chiến dịch tranh cử, tập chú vào các vấn đề trong nước, đặc biệt là tình trạng suy thoái kinh tế trong giai đoạn ngay trước cuộc tuyển cử năm 1992, Clinton trở thành người chiến thắng với 42,9% số phiếu bầu; George H. W. Bush giành được 37,4%, và ứng cử viên độc lập
[H. Ross Perot](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H._Ross_Perot&action=edit&redlink=1) được 18,9%.
Kể từ
[Franklin D. Roosevelt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Franklin_D._Roosevelt), Clinton là tổng thống đầu tiên thuộc Đảng Dân chủ phục vụ đủ hai nhiệm kỳ, mặc dù ông cũng là tổng thống đầu tiên kể từ [John F. Kennedy](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_F._Kennedy) không giành được đa số phiếu phổ thông, vì bị chia phiếu bởi ứng cử viên đảng thứ ba. Chiến thắng của Clinton chấm dứt thời kỳ thống trị của Đảng Cộng hòa nắm giữ chức vụ tổng thống trong 12 năm liên tiếp, và trong suốt 20 năm trong số 24 năm trước đó. Chiến thắng này cũng trao quyền kiểm soát cho Đảng Dân chủ tại các nhánh của Chính phủ liên bang, bao gồm hai viện quốc hội và chức vụ tổng thống, lần đầu tiên kể từ chính phủ của tổng thống Dân chủ sau cùng, [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter).
Đề án quan trọng nhất trong nghị trình lập pháp của Clinton là kế hoạch cải cách hệ thống chăm sóc sức khỏe, thực hiện bởi Hillary Clinton, nhắm vào mục đích thiết lập một hệ thống chăm sóc sức khoẻ cho toàn dân. Dù được chào đón vào lúc đầu, cuối cùng kế hoạch này bị sụp đổ khi gặp sự chống đối có tổ chức từ những người bảo thủ và từ ngành công nghiệp bảo hiểm; họ thuyết phục người dân Mỹ hãy đọc kỹ từng chi tiết của kế hoạch. Đây là thất bại quan trọng đầu tiên của chính phủ Clinton.
Sau hai năm cầm quyền dưới sự lãnh đạo của Clinton, Đảng Dân chủ thất bại thảm hại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm
[1994](https://vi.wikipedia.org/wiki/1994). Họ mất quyền kiểm soát tại hai viện quốc hội lần đầu tiên trong suốt 40 năm, phần lớn là do những dự luật đang bị cầm giữ tại quốc hội như việc không thể xây dựng một hệ thống chăm sóc sức khỏe phổ thông trong khuôn khổ của kế hoạch được thiết lập bởi [Đệ nhất Phu nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BA%A5t_Phu_nh%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) [Hillary Rodham Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hillary_Clinton).
Sau cuộc tuyển cử năm 1994, sự quan tâm của công luận chuyển sang sáng kiến
[Khế ước với nước Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BA%BF_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%9Bi_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) ( *Contract with America*) đang được đẩy mạnh bởi Chủ tịch Hạ viện [Newt Gingrich](https://vi.wikipedia.org/wiki/Newt_Gingrich). Với quốc hội đang ở trong tay của Đảng Cộng hòa, Clinton phải chống đỡ dữ dội để bảo vệ ngân sách, dẫn đến sự tê liệt của chính quyền, vì chính phủ Clinton và quốc hội không đồng ý được với nhau về một biện pháp thoả hiệp.
Trong cuộc bầu cử tổng thống năm
[1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/1996), Clinton tái đắc cử với 49,2% số phiếu phổ thông, ứng viên Đảng Cộng hòa [Bob Dole](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bob_Dole&action=edit&redlink=1) nhận được 40,7% và ứng viên Đảng Cải cách Ross Perot 8,4%, trong khi Đảng Cộng hòa vẫn duy trì quyền kiểm soát quốc hội dù mất một ít ghế.
Clinton xây dựng mối quan hệ công việc thân thiết với
[Tony Blair](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tony_Blair), [thủ tướng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Anh), khi Blair đắc cử năm [1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997).
Năm
[1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999), qua những nỗ lực của Clinton, Hoa Kỳ có được thặng dư ngân sách liên bang lần đầu tiên kể từ năm [1969](https://vi.wikipedia.org/wiki/1969).
Clinton quan tâm đến các cuộc bạo động xảy ra tại
[Bắc Ireland](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ireland); ba lần trong nhiệm kỳ tổng thống, ông đến thăm Bắc Ireland nhằm cổ vũ cho hòa bình tại vùng đất này. Sự can thiệp của ông giúp thúc đẩy tiến trình giải giới [PIRA](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=PIRA&action=edit&redlink=1) bắt đầu từ ngày [23 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_10) năm [2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/2001).
Năm
[2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/2002), một mẫu tin của [UPI](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=UPI&action=edit&redlink=1) trình bày những tư liệu được tìm thấy tại [Afghanistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan) cho thấy [al-Qaeda](https://vi.wikipedia.org/wiki/Al-Qaeda) đang âm mưu hạ sát Clinton vào lúc cuối nhiệm kỳ của ông.
## Bổ nhiệm
### Nội các
|
|CHỨC VỤ |
|TÊN |
|NHIỆM KỲ
|Tổng thống||
|Bill Clinton |1993–2001|
|Phó Tổng thống||
||1993–2001|
|Bộ trưởng Ngoai giao||
||1993–1997|
|
||1997–2001|
|Bộ trưởng Ngân khố||
||1993–1994|
|
||1995–1999|
|
||1999–2001|
|Bộ trưởng Quốc phòng||
||1993–1994|
|
||1994–1997|
|
||1997–2001|
|Bộ trưởng Tư pháp||
||1993–2001|
|
||1993–2001|
|Bộ trưởng Nông nghiệp||
||1993–1994|
|
||1994–2001|
|Bộ trưởng Thương mại||
||1993–1996|
|
||1996–1997|
|
||1997–2000|
|
||2000–2001|
|Bộ trưởng Lao động||
||1993–1997|
|
||1997–2001|
|Bộ trưởng Y tế||
||1993–2001|
|Bộ trưởng Giáo dục||
||1993–2001|
|Bộ trưởng Gia cư và Phát triền đô thị||
||1993–1997|
|
||1997–2001|
|Bộ trưởng Giao thông||
||1993–1997|
|
||1997–2001|
|Bộ trưởng Công nghiệp và Năng lượng||
||1993–1997|
|
||1997–1998|
|
||1998–2001|
|Bộ trưởng Cựu chiến binh||
||1993–1997|
|
||1997–2000|
|
||2000–2001|
### Tối cao Pháp viện
Clinton bổ nhiệm hai thẩm phán cho
[Tối cao Pháp viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91i_cao_Ph%C3%A1p_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3) [Ruth Bader Ginsburg](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruth_Bader_Ginsburg&action=edit&redlink=1)– 1993 [Stephen Breyer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Breyer&action=edit&redlink=1)– 1994
## Kinh tế
Trong hai nhiệm kỳ tổng thống của Clinton, người dân Mỹ hưởng một sự phát triển liên tục về kinh tế, số người thất nghiệp sút giảm, tài sản gia tăng qua sự tăng giá ào ạt tại thị trường chứng khoán. Mặc dù còn nhiều tranh cãi về nguyên nhân của sự phát triển kinh tế, Clinton có thể tự hào về một số thành tựu sau:
- Hơn 22 triệu chỗ làm mới
- Số người sở hữu nhà tăng từ 64,0% lên đến 67.5%
- Mức thất nghiệp thấp nhất trong 30 năm
- Lợi tức được nâng cao tại mọi mức độ
- Mức thâm hụt ngân sách cao nhất trong lịch sử Mỹ được đảo ngược để trở nên mức thặng dư cao nhất vượt qua con số 200 tỷ đô la
- Chi tiêu của chính quyền thấp nhất tính theo tỷ lệ với
[GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)kể từ năm [1974](https://vi.wikipedia.org/wiki/1974)
- Số gia đình sở hữu chứng khoán nhiều nhất
Nguyên nhân của sự tăng trưởng vẫn còn đang tranh cãi, nhưng nhiều người cho rằng nhờ kế hoạch tăng thuế vào năm
[1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993) kéo mức thâm thủng xuống thấp, dẫn đến việc hạ lãi suất, nhờ vậy mà kích cầu và làm gia tăng mức tiêu dùng. Cần biết rằng Chủ tịch Quỹ dự trữ liên bang [Alan Greenspan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alan_Greenspan) ủng hộ kế hoạch này, trong khi những người chỉ trích Clinton cho rằng sự tăng trưởng là thành quả đến từ Alan Greenspan, chương trình cắt giảm chi tiêu của quốc hội năm [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995) (dưới quyền kiểm soát của Đảng Cộng hòa), những đề xuất của “Hợp đồng với nước Mỹ” và ngay cả kế hoạch giảm thuế của chính phủ [Ronald Reagan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ronald_Reagan) năm [1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/1980).
## Đối ngoại
Vài lần Clinton đã gởi quân đến những vùng đất thù nghịch. Năm
[1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993), quân đội Hoa Kỳ chiến đấu tại [Mogadishu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mogadishu) để cố bắt giữ lãnh chúa Mohamed Farah Aidid tại [Somalia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Somalia). Năm [1994](https://vi.wikipedia.org/wiki/1994), Clinton gởi quân đến [Haiti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Haiti) để phục hồi chế độ [Jean-Bertrand Aristide](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Bertrand_Aristide&action=edit&redlink=1), chấm dứt một thời kỳ bạo loạn. Aristide đắc cử tổng thống, nhưng bảy tháng sau lại bị lật đổ trong một cuộc đảo chính vào năm [1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997). Quân đội Hoa Kỳ cũng hai lần có mặt tại [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo) để ngăn chặn những cuộc bạo động giữa các sắc tộc. Thêm vào đó, Clinton đã cho quân đội đột kích vào [Iraq](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq) vài lần với mục đích trừng phạt chính quyền [Saddam Hussein](https://vi.wikipedia.org/wiki/Saddam_Hussein) vì vi phạm lệnh cấm vận của [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) và vì âm mưu ám sát cựu tổng thống [George H. W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_H._W._Bush). Tuy nhiên, vì bị ám ảnh bởi sự thất bại và sỉ nhục tại Somalia, Clinton từ chối can thiệp vào [Rwanda](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rwanda), lúc đó đang đẫm máu vì những cuộc tàn sát diệt chủng.
Vào tháng 1 năm 1994, chính phủ Clinton gỡ bỏ lệnh cấm vận kinh tế và thương mại đối với
[Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam); tháng 5 năm 1994, hai bên tuyên bố thiết lập văn phòng liên lạc tại [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) và [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.). Mười lăm tháng sau, ngày [15 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_7) năm [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995), Clinton tuyên bố thiết lập bang giao đầy đủ với Việt Nam.
Ngày
[17 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_11) năm [2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000), Bill Clinton, cùng với vợ và con gái, Hillary và [Chelsea Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chelsea_Clinton), bắt đầu chuyến viếng thăm Việt Nam kéo dài bốn ngày. Clinton là tổng thống Hoa Kỳ đầu tiên đến thăm đất nước này kể từ lúc chấm dứt cuộc chiến Việt Nam 25 năm trước.
Sau khi rời Nhà Trắng, Clinton cho rằng thành quả ngoại giao lớn nhất của ông là dàn xếp những cuộc đàm phán hòa bình giữa Israel và Palestine, dẫn đến
[Thoả ước Oslo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tho%E1%BA%A3_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Oslo&action=edit&redlink=1). Theo Clinton, thất bại lớn nhất trong chính sách đối ngoại của ông là không chịu làm gì khi cuộc bạo động diệt chủng xảy ra tại Rwanda năm 1994. Cùng với Liên hiệp quốc, chính phủ Clinton lúc ban đầu không chịu thừa nhận là cuộc diệt chủng đang xảy ra.
## Luận tội
Clinton, với tư cách là Tổng thống Hoa Kỳ, bị đem ra
[luận tội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADn_t%E1%BB%99i_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) ngày [19 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_12) năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998) bởi Hạ viện. Các cáo buộc là man khai và ngăn cản công lý. Thượng viện tha bổng Clinton vào ngày [12 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_2) năm [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999). Một ngày trước khi rời chức vụ, Clinton đồng ý chịu đình chỉ 5 năm giấy phép hành nghề luật tiểu bang Arkansas, như là một phần trong một thoả thuận với công tố viên độc lập nhằm chấm dứt cuộc điều tra. Dựa vào sự đình chỉ này, Clinton đương nhiên bị đình chỉ tại luật sư đoàn toà án tối cao, lần này Clinton quyết định xin rút khỏi luật sư đoàn mặc dù trong thực tế ông chưa bao giờ hành nghề luật tại toà tối cao, cũng không dự tính làm công việc này trong tương lai.
Ngoài chuyện bị luận tội, Nhà Trắng dưới thời Clinton còn là mục tiêu trong nhiều vụ tai tiếng khác. “
[Travelgate](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Travelgate&action=edit&redlink=1)” liên quan đến vụ sa thải các nhân viên văn phòng du lịch tại Nhà Trắng. “ [Tập tingate](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_tingate&action=edit&redlink=1)” liên quan đến cung cách Nhà Trắng xử lý hàng trăm hồ sơ nhân viên mà không xin phép họ. “ [Chinagate](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chinagate&action=edit&redlink=1)” dính líu đến các đảng viên Dân chủ nhận những khoản đóng góp bất hợp pháp cho chiến dịch tranh cử; người ta cho rằng số tiền này đến từ chính quyền [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). “ [Pardongate](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pardongate&action=edit&redlink=1)” là chuyện ân xá cho các thành viên của [FALN](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=FALN&action=edit&redlink=1) (một tổ chức khủng bố) vào năm [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999), lệnh ân xá cho Marc Rich và những người khác vào ngày cuối cùng của nhiệm kỳ tổng thống năm [2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/2001). Tháng 3 năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998), [Kathleen Willey](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kathleen_Willey&action=edit&redlink=1), một nhân viên Nhà Trắng, cáo buộc Clinton về tội cưỡng bức tình dục. Cũng trong năm 1998, [Juanita Broaddrick](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Juanita_Broaddrick&action=edit&redlink=1) nói rằng đã bị Clinton cưỡng bức vào năm [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978).
## Uy tín
Là tổng thống đầu tiên thuộc thế hệ Baby Boomer, Clinton được xem là dấu mốc của sự chuyển đổi từ các tổng thống thuộc thế hệ
[Đệ nhị thế chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Với kỹ năng cao trong thuật dụng ngữ nhằm nhấn mạnh vào trọng tâm của chủ đề khi đối thoại, và đi tiên phong trong việc du nhập văn hoá bình dân vào các chiến dịch tranh cử của mình, Clinton thường được miêu tả, một cách tiêu cực, là “tổng thống MTV”. Bất kể những chỉ trích cho rằng sức thu hút của ông đối với giới trẻ là thiếu nền tảng, Clinton giành được đa số phiếu của cử tri thuộc thế hệ trẻ trong cuộc tuyển cử năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992).
Clinton rất được yêu thích trong cộng đồng
[người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi), ông cũng xem việc cải thiện các quan hệ chủng tộc là chủ đề chính cho nhiệm kỳ tổng thống của mình. Nhà văn [Toni Morrison](https://vi.wikipedia.org/wiki/Toni_Morrison) gọi Clinton là “tổng thống da đen đầu tiên”, giải thích rằng “xuất thân của Clinton phô bày mọi đặc điểm của một người da đen tiêu biểu: một cậu bé Arkansas sống trong một gia đình thiếu cha hoặc mẹ, luôn túng thiếu, lao động chân tay, chơi kèn [saxophone](https://vi.wikipedia.org/wiki/Saxophone), thích thức ăn McDonald”.
Ảnh hưởng lớn của Hillary Clinton trong chính phủ dẫn đến nhiều chỉ trích nhất nhắm vào một đệ nhất phu nhân kể từ
[Eleanor Roosevelt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Eleanor_Roosevelt). Nhiều người xem Bill và Hillary Clinton là cặp bài trùng chưa từng có trên chính trường nước Mỹ, trong khi nhiều người khác cho rằng chính Hillary, chứ không phải Clinton, là sức mạnh chủ đạo đằng sau bộ máy cầm quyền.
Sự kiện Clinton từng thử
[cần sa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7n_sa) – được bào chữa cách vụng về là “hút chứ không hít” – làm hoen ố hình ảnh của ông đối với một số cử tri. Clinton ủng hộ án tử hình, giới nghiêm, đồng phục trong trường công, và một số biện pháp khác đi ngược lại quan điểm của những người ủng hộ quyền của giới trẻ, ông cũng đẩy mạnh cuộc chiến chống ma túy.
Từ khi bắt đầu chiến dịch tranh cử tổng thống năm 1992, đã có nhiều lời đồn đại về vụ ngoại tình của Clinton. Tuy nhiên, điều này được công luận quan tâm khi
[Paula Jones](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paula_Jones&action=edit&redlink=1) cáo buộc ông về hành vi quấy rối tình dục. Tiếp bước Paula Jones là [Gennifer Flower](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gennifer_Flower&action=edit&redlink=1) và [Kathleen Willey](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kathleen_Willey&action=edit&redlink=1) với những cáo buộc tương tự. Cuộc sống tình dục của Clinton trở nên tâm điểm của công luận vào tháng 1 năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998) khi những lời tự sự của [Monica Lewinsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Monica_Lewinsky), bị ghi âm bí mật bởi [Linda Tripp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Linda_Tripp&action=edit&redlink=1), nói về những kinh nghiệm [kích thích dương vật bằng miệng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0m_t%C3%ACnh_b%E1%BA%B1ng_mi%E1%BB%87ng) thực hành với Clinton được đưa ra công luận.
## Di sản
Những năm cầm quyền của Clinton là giai đoạn phát triển kinh tế lâu dài nhất trong lịch sử hiện đại của Mỹ.
Cùng với Hội đồng lãnh đạo Đảng Dân chủ, Clinton dẫn dắt Đảng Dân chủ tách rời khỏi khuynh hướng thiên tả, hướng về chủ trương trung dung ôn hòa. Suốt trong
[thập niên 1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990), Đảng Dân chủ bị cáo buộc là bỏ rơi các thành trì truyền thống của họ (nghiệp đoàn, giới lao động, các nhóm thiểu số) để chấp nhận khuynh hướng trung hữu, hầu có thể có được những khoản đóng góp từ các tập đoàn và từ những bà mẹ mẫu mực ( *soccer mom*).
Trong mắt của nhiều người Mỹ, những khuyết tật của Clinton về mặt đạo đức đã vấy bẩn lên di sản của ông bất kể những thành quả kinh tế đạt được vào cuối thập kỷ 1990. Cơn sốt giá tại thị trường chứng khoán cùng với tình trạng tham nhũng tại
[Enron](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Enron&action=edit&redlink=1) đã làm suy yếu những thành quả kinh tế có được trước đó.
Thêm vào đó là những tranh cãi về các quyết định của Clinton trong chính sách đối ngoại; nhiều người cho rằng chính sách ngoại giao của ông đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho phép những tay khủng bố như
[Osama bin Laden](https://vi.wikipedia.org/wiki/Osama_bin_Laden) và mạng lưới al-Qaeda chuẩn bị và tổ chức các cuộc tấn công như [Sự kiện 11 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_11_th%C3%A1ng_9). Cũng vậy, trong mắt của những người chỉ trích ông, Clinton là một tổng thống dựa vào hình ảnh của mình được khuếch trương trên TV, cùng với khả năng dụng ngữ điêu luyện nhằm che giấu sự thiếu thực chất. [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Mãn nhiệm
Ngày
[18 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_1) năm [2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/2001), tại [Phòng Bầu dục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_B%E1%BA%A7u_d%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) ( *Oval Office*), Clinton đọc bài diễn văn trước toàn thể quốc dân lần cuối cùng, hai ngày trước khi bàn giao cho [George W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush), con trai của người tiền nhiệm mà Clinton đã đánh bại trong cuộc tuyển cử năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992). Hiện nay, ông là hội viên của [Câu lạc bộ Madrid](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2u_l%E1%BA%A1c_b%E1%BB%99_Madrid).
### Diễn thuyết
Giống các tổng thống tiền nhiệm, Clinton hoạt động tích cực trong cương vị một diễn giả về các đề tài khác nhau. Trong những chuyến du hành diễn thuyết trên khắp thế giới, Clinton tiếp tục nhận định về những khía cạnh của nền chính trị đương đại. Một trong những chủ đề ông thích đề cập là các giải pháp đa phương nhằm giải quyết các vấn nạn đang thách thức thế giới. Mối quan hệ mật thiết với cộng đồng
[người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi) là điểm nổi bật trong các hoạt động của vị tổng thống mãn nhiệm với chọn lựa đặt văn phòng của ông tại khu [Harlem](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harlem&action=edit&redlink=1) (một trung tâm văn hóa và doanh nghiệp của người da đen) thuộc [Thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York). Tại đây, với sự hỗ trợ từ chồng, [Hillary Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hillary_Clinton) đã giành được ghế tại [Thượng viện Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3) đại diện cho [tiểu bang New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_New_York).
Ngày
[26 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_7) năm [2004](https://vi.wikipedia.org/wiki/2004), Clinton đăng dàn diễn thuyết lần thứ năm liên tiếp tại [Đại hội Toàn quốc Đảng Dân chủ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_To%C3%A0n_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1), sử dung cơ hội này để ủng hộ ứng cử viên [John Kerry](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_Kerry). Nhiều đảng viên Dân chủ tin rằng đây là một trong những bài diễn văn hay nhất trong lịch sử các kỳ đại hội.
Ngày
[9 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_12) năm [2005](https://vi.wikipedia.org/wiki/2005), khi diễn thuyết trước Hội nghị của [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) về Thay đổi Khí hậu tổ chức tại [Montréal](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montr%C3%A9al), Clinton công khai phê phán chủ trương của chính phủ Bush về hạn chế khí thải. Trong năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), hai lần Clinton đến thăm [Đại học California tại Los Angeles](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Los_Angeles), để cổ xúy cho những sáng kiến liên quan đến bảo vệ môi trường. Lần đầu vào ngày [1 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_8) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), Clinton hội kiến với [Tony Blair](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tony_Blair), Ken Livingstone, Antonio Villaraigosa và Gavion Newsom để quảng bá Nhóm Lãnh đạo về Khí hậu tại các thành phố lớn. Lần sau, ông vận động cho Đề án California 87, về sau đề án này bị bác bỏ.
Ngày
[22 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) năm [2004](https://vi.wikipedia.org/wiki/2004), Clinton cho phát hành cuốn hồi ký *My Life* (Đời tôi), lập kỷ lục ba lần có tên trong danh mục sách bán chạy nhất của [Amazon.com](https://vi.wikipedia.org/wiki/Amazon.com). Trong một cuộc phỏng vấn phát trên sóng [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC) ngày [23 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_6) năm 2004, khi được hỏi về những ảnh hưởng của vụ tai tiếng Monica Lewinsky đối với chức vụ tổng thống của ông, Clinton thừa nhận ông đã phạm nhiều sai lầm trong thời gian đương chức. Ông cũng nói về triển vọng cho nhiệm kỳ tổng thống của một Clinton khác khi vợ ông, Hillary Clinton, có thể quyết định ra tranh cử vào năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008).
Ngày
[18 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_11) năm 2004, ông khánh thành thư viện tổng thống, [Trung tâm William J. Clinton](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_William_J._Clinton&action=edit&redlink=1), tại [Little Rock](https://vi.wikipedia.org/wiki/Little_Rock,_Arkansas), tiểu bang [Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Arkansas). Dưới trời mưa, Clinton nhận những lời khen ngợi từ các cựu Tổng thống [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter) và George H. W. Bush, cũng như tổng thống đương nhiệm George W. Bush.
### Hoạt động từ thiện
Khi tham dự Diễn đàn Doanh nghiệp Toàn cầu ở
[Sydney](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sydney), Clinton ký kết bản ghi nhớ với chính phủ Úc nhằm quảng bá các chương trình phòng chống [HIV](https://vi.wikipedia.org/wiki/HIV)/ [AIDS](https://vi.wikipedia.org/wiki/HIV/AIDS) trong khu vực [Châu Á-Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81-Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng).
Ngày
[5 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_12) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) là điểm dừng chân sau cùng của Clinton trong hành trình châu Á thăm các nước bị ảnh hưởng bởi [Thảm họa Sóng thần Ấn Độ Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004) năm 2004 và thăm các dự án sáng kiến phòng chống HIV/AIDS của [Quỹ Clinton](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_Clinton&action=edit&redlink=1). Tại đây, ông ký một biên bản thỏa thuận với [Bộ Y tế Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Y_t%E1%BA%BF_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29) về việc cung cấp thuốc điều trị và thuốc thử nghiệm HIV cho 1.200 trẻ em nhiễm HIV ở Việt Nam đến cuối năm [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007).
Clinton cũng tham dự một buổi tọa đàm với sinh viên và học sinh Việt Nam về vai trò của thanh niên trong nỗ lực chống HIV/AIDS
. [6]
### Tình bạn với George H. W. Bush
Có những dấu hiệu cho thấy mối thân tình đang phát triển giữa hai cựu tổng thống, Clinton và George H.W. Bush. Sau buổi lễ giới thiệu chân dung Clinton tại Nhà Trắng vào tháng 6 năm 2004, thảm họa sóng thần châu Á,
[Bão Katrina](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A3o_Katrina), và kỳ bầu cử năm 2004, Clinton và Bush đã gặp nhau.
Ngày
[3 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_1) năm 2005, Tổng thống George W. Bush ủy nhiệm Clinton và George H.W. Bush lãnh đạo chiến dịch toàn quốc trợ giúp nạn nhân thảm họa động đất Ấn Độ Dương năm 2004. Ngày [1 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_2) năm 2005, Clinton được [Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_Th%C6%B0_k%C3%BD_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Kofi Annan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kofi_Annan) mời cầm đầu những nỗ lực của LHQ về cứu trợ và tái thiết sau thảm họa. Năm ngày sau đó, Clinton cùng xuất hiện với Bush trong một chương trình của đài truyền hình Fox biểu thị sự ủng hộ dành cho nỗ lực của hai chính đảng nhằm quyên góp tiền cứu trợ, một hành động mà Bush mô tả là “vượt qua các lằn ranh chính trị”. Mười ba ngày sau, cả hai cùng đến thăm những khu vực bị ảnh hưởng.
Ngày
[31 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_8) năm 2005, sau những thiệt hại nặng nề bởi Cuồng phong Katrina, Clinton lại cộng tác với George H.W. Bush để điều phối các quỹ từ thiện trong khuôn khổ của một chiến dịch đáp ứng các nhu cầu cấp thiết cho nạn nhân.
Ngày
[2 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_4) năm 2005, cùng với Tổng thống George W. Bush và cựu Tổng thống George H. W. Bush, Bill Clinton tham dự tang lễ của Giáo hoàng [John Paul II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gioan_Phaol%C3%B4_II) tại [Vatican](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Vatican).
### Sang Bắc Hàn năm 2009
Clinton đã thực hiện một chuyến đi không được thông báo tới
[Bắc Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), mà Hoa Kỳ [không có quan hệ ngoại giao](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_h%E1%BB%87_B%E1%BA%AFc_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_%E2%80%93_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1), ngày 4 tháng 8 năm 2009. Clinton tới [7] [Bình Nhưỡng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Nh%C6%B0%E1%BB%A1ng)để đàm phán giải thoát các công dân Mỹ [Euna Lee](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Euna_Lee&action=edit&redlink=1)và [Laura Ling](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Laura_Ling&action=edit&redlink=1), đã bị các lực lượng Bắc Triều Tiên bỏ tù do xâm nhập bất hợp pháp nước này từ Trung Quốc khi đang quay một phim tài liệu và tuyên án 12 năm tù. Chuyến thăm Bắc Triều Tiên của ông là chuyến đi thứ hai như thế của một cựu tổng thống Mỹ, chuyến viếng thăm kia xảy ra khi [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_note-BBCDPRK-8) [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter)tới nước này năm 1994. Sau khi gặp gỡ với lãnh đạo Bắc Triều Tiên [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_note-BBCDPRK-8) [Kim Jong-il](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Ch%C3%ADnh_Nh%E1%BA%ADt), Kim đã ra một lệnh ân xá đặc biệt cho hai nhà báo Mỹ. Buổi sáng ngày 5 tháng 8 hai nhà báo được thả và bay về Mỹ với Clinton. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_note-9) [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_note-10)
## Chuyện bên lề
|
|![]()
|
|Nên tránh
Xin
- Bill Clinton vật lộn với thói quen phàm ăn của mình, thói quen này là một trong những nguyên nhân dẫn đến bệnh tim của ông.
- Tiếng tăm của Clinton lớn đến nỗi đã có một vài cuốn phim và các bài hát “nhái” được sáng tác nói về kỹ năng sử dụng cần sa “hút mà không hít”, tính trăng hoa, và bà vợ đầy uy quyền của ông.
- Clinton cao 6 foot, 3 inch (191 cm).
- Roger Clinton, Jr. là một trong số 140 người được ông anh ân xá trong ngày cuối cùng của nhiệm kỳ tổng thống của Clinton.
- Sau khi mãn nhiệm tổng thống, ông Clinton đã bị tòa dân sự rút bằng luật sư hành nghề vì tội khai man trong các vụ việc lem nhem tình ái của mình lúc còn đương nhiệm.
- Trong thời gian diễn ra World Cup 2010, ông tỏ ra là một tín đồ trung thành của
[đội tuyển bóng đá quốc gia Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3)
## Tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-whitehouse.gov_bio_1-0) [“Biography of William J. Clinton”](http://www.whitehouse.gov/history/presidents/bc42.html). [The White House](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_White_House&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 29 tháng 10 năm 2008. **Sandalow, Marc (14 tháng 1 năm 2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-2) [“Clinton Era Marked by Scandal, Prosperity: 1st Baby Boomer in White House Changed Notions of Presidency”](http://www.sfgate.com/default/article/Clinton-Era-Marked-by-Scandal-Prosperity-1st-2964543.php). [San Francisco Chronicle](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Francisco_Chronicle&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 29 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-3) [Directory of Irish Genealogy: American Presidents with Irish Ancestors](http://homepage.eircom.net/%257Eseanjmurphy/dir/pres.htm) **Clinton, Bill (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-My_Life_4-0) *My Life*. [Random House](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Random_House&action=edit&redlink=1). [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-4000-3003-X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-4000-3003-X). **Maraniss, David (1996).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-First_In_His_Class_5-0) *First In His Class: A Biography Of Bill Clinton*. Touchstone. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0684818906](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684818906). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-6) [Cựu tổng thống Bill Clinton đến Việt Nam](http://tuoitre.vn/The-gioi/176180/cuu-tong-thong-bill-clinton-den-viet-nam.html), CẨM HÀ, [báo Tuổi Trẻ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%E1%BB%95i_Tr%E1%BA%BB_%28b%C3%A1o%29)6/12/2006 03:42 (GMT + 7) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-7) [“Bill Clinton Arrives Here”](http://www.kcna.co.jp/index-e.htm). Korean Central News Agency. 4 tháng 8 năm 2009. Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2009.
- ^
**a** **ă** [“Bill Clinton arrives in N Korea”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8182716.stm). BBC News. 4 tháng 8 năm 2009. Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-9) [“North Korea pardons US reporters”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8184583.stm). BBC News. 4 tháng 8 năm 2009. Truy cập ngày 5 tháng 8 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton#cite_ref-10) [“In Release of Journalists, Both Clintons Had Key Roles”](http://www.nytimes.com/2009/08/06/world/asia/06korea.html). The New York Times. 5 tháng 8 năm 2009. Truy cập ngày 5 tháng 8 năm 2009.
## Xem thêm
|
|![]()
[Bill Clinton](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bill_Clinton?uselang=vi) [Tổng thống Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Quốc hội Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) [Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91i_cao_Ph%C3%A1p_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3) [Hillary Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hillary_Clinton) [Monica Lewinsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Monica_Lewinsky) [Nền Kinh tế Mới](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%81n_Kinh_t%E1%BA%BF_M%E1%BB%9Bi)
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|Bill Clinton tại
|
|![]()
[Từ điển](https://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Bill_Clinton)ở Wiktionary ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](https://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Bill_Clinton)ở Wikibooks ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](https://vi.wikivoyage.org/wiki/Bill_Clinton)ở Wikivoyage ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](https://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Bill_Clinton)ở Wikiquote ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](https://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Bill_Clinton)ở Wikisource ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Bill_Clinton)ở Commons ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](https://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Bill_Clinton)ở Wikinews ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](https://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Bill_Clinton)ở Wikiversity [Extensive essay on Bill Clinton and shorter essays on each member of his cabinet and First Lady from the Miller Center of Public Affairs](http://www.millercenter.virginia.edu/index.php/academic/americanpresident/clinton) [Full audio of a number of Clinton speeches via the Miller Center of Public Affairs (UVa)](http://millercenter.virginia.edu/scripps/digitalarchive/speechDetail/34) [White House biography](http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/) [William J. Clinton Foundation](http://www.clintonfoundation.org/)official website [Clinton Global Initiative](http://www.clintonglobalinitiative.org)official website [Clinton Presidential Library](http://www.clintonlibrary.gov/)official website [Clinton Presidential Materials Project](http://clinton6.nara.gov/)Archive of press releases and transcripts of speeches from the administration. [Clinton School of Public Service](http://www.clintonschool.uasys.edu/) [President Bill Clinton Biography](http://us.hsmglobal.com/interior/index.php?p=speaker&idPersona=12914&idEvento=184)on the [World Business Forum](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=World_Business_Forum&action=edit&redlink=1)where President Bill Clinton is a featured speaker for the 2009 event [Tác phẩm của Bill Clinton](http://www.gutenberg.org/author/Bill+Clinton)tại [Dự án Gutenberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Gutenberg) [Oral History Interview with Bill Clinton](http://docsouth.unc.edu/sohp/A-0027/menu.html)from [Oral Histories of the American South](http://docsouth.unc.edu/sohp/) [Bill Clinton](http://www.imdb.com/name/nm0001051/)trên [Internet Movie Database](https://vi.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database) [– A profile of Clinton in](https://archive.is/20130111070340/www.newyorker.com/fact/content/articles/060918fa_fact1) *The Wanderer* [The New Yorker](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_Yorker), 18 tháng 9 năm 2006. Clinton’s most extensive interview in his post-presidency [[1]](http://americanheraldry.org/pages/index.php?n=President.Clinton)– “Armigerous American Presidents Series” article from the American Heraldry Society.
- Encyclopedia of Arkansas History & Culture entry:
[Bill Clinton](http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=95) [TED Prize Wish: Bill Clinton on rebuilding Rwanda](http://www.ted.com/talks/bill_clinton_on_rebuilding_rwanda.html)at [TED](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=TED_%28conference%29&action=edit&redlink=1)in 2007
## Tham khảo
[Cần nguồn tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BA%A7n_ngu%E1%BB%93n_tham_kh%E1%BA%A3o) [Bài có thông tin bên lề](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%C3%A0i_c%C3%B3_th%C3%B4ng_tin_b%C3%AAn_l%E1%BB%81) [Sinh 1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1946) [Nhân vật còn sống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_c%C3%B2n_s%E1%BB%91ng) [Tổng thống Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Người đoạt giải Grammy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Grammy) [Thống đốc Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c_Arkansas) [Lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3) [Tín hữu Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C3%ADn_h%E1%BB%AFu_Baptist) [Người thuận tay trái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_thu%E1%BA%ADn_tay_tr%C3%A1i) [Viên chức Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vi%C3%AAn_ch%E1%BB%A9c_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Người viết hồi ký Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_vi%E1%BA%BFt_h%E1%BB%93i_k%C3%BD_M%E1%BB%B9)
# Võ Văn Kiệt
|Võ Văn Kiệt|
|
|![]()
[8 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_8)năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [25 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_9)năm [1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997) [Đỗ Mười](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_M%C6%B0%E1%BB%9Di) [Phan Văn Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_V%C4%83n_Kh%E1%BA%A3i) [Thủ tướng Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_ba)năm [1988](https://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u)năm [1988](https://vi.wikipedia.org/wiki/1988) [Phạm Hùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_H%C3%B9ng) [Đỗ Mười](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_M%C6%B0%E1%BB%9Di) [Tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_b%E1%BA%A3y)năm [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%E1%BB%99t)năm [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977) [không](https://vi.wikipedia.org/wiki/0_%28s%E1%BB%91%29) [Vũ Đình Liệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_%C4%90%C3%ACnh_Li%E1%BB%87u) [Tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_hai)năm [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_t%C6%B0)năm [1982](https://vi.wikipedia.org/wiki/1982) [Nguyễn Văn Linh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Linh) [Nguyễn Văn Linh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Linh) [tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_t%C6%B0)năm [1982](https://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_t%C6%B0)năm [1989](https://vi.wikipedia.org/wiki/1989) [Nguyễn Lam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Lam) [Đậu Ngọc Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_Ng%E1%BB%8Dc_Xu%C3%A2n) [Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [23 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_11), [1922](https://vi.wikipedia.org/wiki/1922) [Tỉnh Cửu Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ADu_Long_%28t%E1%BB%89nh%29)(nay là [Vĩnh Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Long)) [11 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6), [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008)(85 tuổi) [Bệnh viện Mount Elizabeth](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_Mount_Elizabeth), [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore)
Phan Lương Cầm
**Võ Văn Kiệt** ( [23 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_11) năm [1922](https://vi.wikipedia.org/wiki/1922) – [11 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6) năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008)) tên thật là **Phan Văn Hòa**, bí danh **Sáu Dân**, Chín Dũng; là một [nhà chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_gia) Việt Nam, nguyên [Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) và sau đó là [Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam) nước [Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) từ ngày [8 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_8) năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991) cho đến ngày [25 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_9) năm [1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997). Ông được nhiều báo chí đánh giá là người đã đẩy mạnh công cuộc [Đổi mới](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi) và cải cách [chính sách](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch) ở Việt Nam kể từ năm [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986) [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-AP-1) , là “tổng công trình sư” nhiều dự án táo bạo của thời kỳ Đổi mới. [2] [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-vnexpress-3) [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-BN-4)
## Mục lục
## Tiểu sử và hoạt động
Võ Văn Kiệt tên thật là Phan Văn Hòa sinh năm
[1922](https://vi.wikipedia.org/wiki/1922) tại xã Trung Hiệp, huyện [Vũng Liêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9ng_Li%C3%AAm), tỉnh [Vĩnh Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Long), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-5)
Tham gia cách mạng từ năm 16 tuổi trong phong trào Thanh niên phản đế (
[1938](https://vi.wikipedia.org/wiki/1938)), ông Kiệt được kết nạp vào [Đảng Cộng sản Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) tháng 11 năm [1939](https://vi.wikipedia.org/wiki/1939). Trong thời gian [Khởi nghĩa Nam Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Nam_K%E1%BB%B3) ông là Huyện ủy viên, Bí thư chi bộ tại huyện Vũng Liêm. Sau [Cách mạng tháng Tám](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%C3%A1ng_T%C3%A1m), khi quân đội [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) tái chiếm [Nam Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_K%E1%BB%B3), ông là Ủy viên chính trị dân quân cách mạng liên tỉnh Tây Nam Bộ. Từ năm [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946) đến năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954), ông là Tỉnh ủy viên, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy [Rạch Giá](https://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BA%A1ch_Gi%C3%A1), sau đó là Phó Bí thư rồi Bí thư Tỉnh ủy [Bạc Liêu](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1c_Li%C3%AAu).
Sau
[Hiệp định Genève](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954), năm [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955), ông được bầu làm Ủy viên Xứ ủy Nam Bộ và Phó Bí thư liên Tỉnh ủy [Hậu Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_Giang). Từ năm [1959](https://vi.wikipedia.org/wiki/1959) đến cuối năm [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970), ông được giao trọng trách là Bí thư Khu ủy T.4, tức khu [Sài Gòn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) – [Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh). Ông bắt đầu được bầu vào [Ban Chấp hành Trung ương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) của [Đảng Lao động Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) từ [Đại hội III](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_to%C3%A0n_qu%E1%BB%91c_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_III_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1) (năm [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960)). Từ năm [1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973) đến năm [1975](https://vi.wikipedia.org/wiki/1975) ông được điều về làm Ủy viên Thường vụ [Trung ương Cục miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%81n_Nam).
Trong
[Chiến dịch Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) ông được Trung ương Cục phân công giữ chức Bí thư Đảng uỷ đặc biệt trong Ủy ban Quân quản thành phố [Sài Gòn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). Từ năm [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976) ông là Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân [Thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh).
Ông cũng được bầu vào
[Quốc hội Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) khóa VI. Từ sau [Đại hội IV](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_to%C3%A0n_qu%E1%BB%91c_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_IV_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1) của [Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) (năm 1976), ông được bầu làm Ủy viên Dự khuyết [Bộ Chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) và được phân công làm Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 1982.
Từ tháng 4 năm
[1982](https://vi.wikipedia.org/wiki/1982) ông được [Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i) Việt Nam phê chuẩn giữ chức Chủ nhiệm [Ủy ban Kế hoạch Nhà nước](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29), Phó chủ tịch và Phó Chủ tịch thứ nhất [Hội đồng Bộ trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam). Từ tháng 3 đến tháng 6 năm 1988, ông giữ vị trí Quyền [Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng), do Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng [Phạm Hùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_H%C3%B9ng) qua đời đột ngột . Tại kỳ họp thứ 9 Quốc hội khoá VIII (tháng 8 năm [6] [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991)), ông được Quốc hội bầu giữ chức Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (thay ông [Đỗ Mười](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_M%C6%B0%E1%BB%9Di)). Tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khoá IX (1992-1997), ông được bầu làm [Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Chính phủ Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam), Phó Chủ tịch Hội đồng Quốc phòng và An ninh.
Từ tháng 12 năm
[1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997) đến tháng 4 năm [2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/2001), ông không còn giữ các chức danh trong chính phủ nhưng vẫn được Ban Chấp hành Trung ương Đảng cử làm Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-Thongcao-7)
## Nghỉ hưu và qua đời
Sau khi từ giã chính trường, ông Kiệt sống tại
[Thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh).
Trong 11 năm từ 1997 đến lúc mất, trước mỗi sự kiện nóng bỏng, quan trọng mang tầm quốc gia hoặc ảnh hưởng lớn đến quyền lợi nhân dân, lại thấy Võ Văn Kiệt lên tiếng với tư cách một người công dân
. Võ Văn Kiệt là cựu lãnh đạo Việt Nam đầu tiên công khai đặt vấn đề hòa hợp, hòa giải dân tộc [8] . Ông cũng đã có ý kiến chính thức với lãnh đạo đất nước là nên đối thoại với những người bất đồng chính kiến [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-BN-4) , ông nói: “chính kiến khác nhau, ý kiến khác nhau là bình thường, và điều quan trọng là cần phải có đối thoại, nói chuyện với nhau một cách sòng phẳng” [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-ykien-9) . Và về việc bầu cử đại biểu Quốc hội ông cũng có nhận định: “Một quốc hội có người tự ứng cử và được dân bầu lên một cách tự do sẽ tốt hơn quốc hội bây giờ”. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-phongvan-10) [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-phongvan-10)
Trong những năm cuối đời, ông phát biểu ý kiến, kiến nghị với các cơ quan đảng và nhà nước dồn dập hơn. Từ những vấn đề trọng đại như ý kiến đóng góp với
[Đại hội X](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_X&action=edit&redlink=1), hoà hợp dân tộc, đến những kiến nghị, góp ý, phát biểu về những sự việc cụ thể như: quy hoạch về thành phố dọc [sông Hồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), việc xây nhà Quốc hội… Những ý kiến của ông được trình bày thẳng thắn và chứa tâm huyết lớn với nước với dân. Dù được chấp nhận hay không, các ý kiến của ông đều rất quý, rất đáng trân trọng, phù hợp lòng dân và được người dân mong chờ, đón nhận. [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-11)
Năm 2005, ông Võ Văn Kiệt phát biểu “
*Một sự kiện liên quan đến chiến tranh khi nhắc lại, có hàng triệu người vui, mà cũng có hàng triệu người buồn. Đó là vết thương chung của dân tộc, cần được giữ lành thay vì lại tiếp tục làm cho nó thêm rỉ máu… Đối với Việt Nam, nhất là ở miền Nam, tôi thường biết và hiểu nhiều gia đình đều có hai bên hết. Chính trong thân tộc của tôi, các anh em tôi, các cháu ruột của tôi cũng có số bên này và số bên kia. Cái đó có hoàn cảnh của nó. Có những gia đình một người mẹ có con đi chiến đấu, chết ở bên này và đứa con khác thì đi chiến đấu chết ở phía bên kia…*“ . Ngày 30/4/2007, trả lời phỏng vấn BBC, ông phát biểu “ [12] *Tổ quốc là của mình, dân tộc là của mình, quốc gia là của mình, Việt Nam là của mình, chứ không phải là của riêng của người cộng sản hay của bất cứ tôn giáo hay phe phái nào cả… Hơn 30 năm rồi, năm nay nữa là 32 năm, không có lý do gì giữa chúng ta với nhau không hòa giải được… Tôi đã đặt vấn đề này và cũng viết trong một số bài rằng có một cách nhìn méo mó từ phía một số người cộng sản rằng yêu nước và yêu chủ nghĩa xã hội là đúng, còn những người yêu nước khác mà không yêu chủ nghĩa xã hội thì không yêu nước đủ như mình… Có hàng trăm con đường yêu nước khác nhau. Tổ quốc Việt Nam không của riêng một đảng, một phe phái, tôn giáo nào…*“. Ông cũng cho rằng đã tới lúc bỏ lại phía sau những chia rẽ mà theo ông phần nhiều do nước ngoài can thiệp gây ra. Theo ông “ *chính kiến khác nhau, ý kiến khác nhau là bình thường, và điều quan trọng là cần phải có đối thoại, nói chuyện với nhau một cách sòng phẳng… chính phủ không nên áp dụng biện pháp hành chính đi đầu với họ, trừ phi là con người hoặc sự việc đó có nguy hại đối với đất nước, nhưng không được quy chụp người ta*“. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-13) Ông cũng cho rằng: “ [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-14) *quốc gia nào khắc phục được những mâu thuẫn nội tại để cùng tìm thấy niềm tự hào chung, lợi ích chung thì có thể tạo ra sức mạnh nội lực và do đó càng có uy tín quốc tế. Kể cả những nước nhỏ, nếu có những yếu tố đó thì cũng vẫn tạo ra thế mạnh. Ngược lại, nơi nào mà dân tộc chia rẽ, đối địch với nhau, thì dù có tài nguyên quốc gia phong phú, có dân số đông đúc, vẫn không tạo ra sức mạnh, vị thế quốc tế, do đó cũng không thể vững vàng… Những kinh nghiệm quốc tế vừa qua càng chỉ rõ thêm rằng, nếu chỉ dùng đối đầu và bạo lực để giải quyết những thù hận thì chỉ đẻ ra thù hận. Nếu dùng cách cảm hóa để giải quyết thù hận thì có thể triệt tiêu được thù hận và tạo ra sức mạnh càng ngày càng dồi dào hơn. Nếu cứ còn chia rẽ do hận vì bại, kiêu vì thắng, thì có ích gì cho bản thân, cho đất nước, cho hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế? Nhìn ra thế giới, càng nghiệm thấy rằng tài nguyên lớn nhất cho mọi quốc gia chính là tài nguyên con người. Nếu quy tụ được sức người, thì nhiều nguồn lực khác cũng có thể được quy tụ. Con người mà không quy tụ, thì mọi nguồn lực khác cũng rơi rụng… Muốn thế, cần ngồi lại với nhau. Bằng thiện chí, bằng tấm lòng chân thật, hãy cùng nhau xem lại một cách sòng phẳng những chỗ hay, chỗ dở, chỗ nào đã khắc phục được rồi, chỗ nào còn phải hoàn thiện tiếp…*“ [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-15)
Võ Văn Kiệt đã lên tiếng trên công luận bày tỏ quan điểm lo ngại về các dự án như: nhà máy lọc dầu Dung Quất
, thành phố bên sông Hồng [16] , việc xây dựng tòa nhà quốc hội mới [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-17) và lần gần nhất là về vấn đề mở rộng Hà Nội [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-18) . Ông viết: [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-19) *“Thủ đô của cả nước, của cả dân tộc và cả của lịch sử. Không nên và không được phép đưa thủ đô làm nơi thí nghiệm cho bất cứ mục đích gì.”* [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-20)
Bên cạnh đó, ông Kiệt còn bày tỏ rõ quan điểm ủng hộ sự
[tự do của báo chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_do_b%C3%A1o_ch%C3%AD) đối với các tổ chức chính trị và chính quyền, quan điểm này được thể hiện rõ ở việc ông can thiệp vào sự kiện [Thành Đoàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_Thanh_ni%C3%AAn_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) [Thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) thay thế các vị trí quản lý ở báo * nhằm cài cắm người để quản lý. Tuổi Trẻ* [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-21)
Ông Võ Văn Kiệt qua đời lúc 7 giờ 40 phút (giờ Hà Nội)
ngày [22] [11 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6)năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008), khi đang điều trị tại [Bệnh viện Mount Elizabeth](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_Mount_Elizabeth), [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore) [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-Reuters-2) . Theo [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-vnexpress-3) [Reuters](https://vi.wikipedia.org/wiki/Reuters), ông qua đời do tuổi cao và bị viêm phổi cấp tính , còn theo [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-Reuters-2) [AP](https://vi.wikipedia.org/wiki/Associated_Press)thì ông qua đời do gặp [tai biến mạch máu não](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tai_bi%E1%BA%BFn_m%E1%BA%A1ch_m%C3%A1u_n%C3%A3o). [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-AP-1)
Báo chí Việt Nam chính thức thông báo về cái chết của ông vào tối ngày hôm sau, sau khi các hãng thông tấn quốc tế đã đưa tin và nhiều nhà lãnh đạo quốc tế đã gởi lời chia buồn
. 18 giờ ngày [23] [12 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6)năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008), [Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam)ra thông cáo về cái chết của ông và việc tổ chức tang lễ cho ông với nghi thức [quốc tang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_tang)trong hai ngày [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_6)và [15 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6) . Lễ viếng và lễ truy điệu của ông được tổ chức ở đồng thời ba nơi, [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-tuoitre-24) [Hội trường Thống Nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dinh_%C4%90%E1%BB%99c_L%E1%BA%ADp)(nơi đặt linh cữu của ông), thủ đô [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)và trụ sở Ủy ban nhân dân tỉnh [Vĩnh Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Long)(quê hương ông), trưởng ban lễ tang nhà nước là ông [Nông Đức Mạnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_%C4%90%E1%BB%A9c_M%E1%BA%A1nh), [Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_B%C3%AD_th%C6%B0_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Lễ an táng được tổ chức vào ngày 15 tháng 6 tại [nghĩa trang TP. Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%C4%A9a_trang_TP._H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh&action=edit&redlink=1). [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-Thongcao-7)
## Gia đình
Ông Võ Văn Kiệt có hai đời vợ. Người vợ đầu của ông, bà Trần Kim Anh, con thứ 6 của một điền chủ, lấy nhau lúc bà 17, ông Kiệt 27 tuổi
. Bà có với ông 4 người con: Phan Chí Dũng (sinh năm 1951), Phan Hiếu Dân (sinh năm 1955), Phan Thị Ánh Hồng (sinh năm 1958) và Phan Chí Tâm (sinh năm 1966) [25] . Năm [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-HD-26) [1966](https://vi.wikipedia.org/wiki/1966), bà cùng hai người con út, một trai một gái, đã thiệt mạng khi quân đội [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)bắn chìm tàu Thuận Phong trong một cuộc càn quét qua chiến khu [Củ Chi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A7_Chi) . Ông đã muốn khi chết, tro của mình được rải xuống khúc sông mà hai người con và người vợ của mình đã mãi nằm lại đó. Phan Chí Dũng, người con cả của ông, hi sinh ngày 29-4-1972 tại Sóc Trăng trong một lần đi trinh sát. Ngoài 4 người con với người vợ đầu, ông còn một người con sinh năm 1952 ở miền Bắc tên là Phan Thanh Nam sinh ngày 25-2-1952 [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-PV-27) , người đã thay mặt gia đình đọc lời cảm tạ trong lễ tang ông. [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-28) Mẹ của Nam là bà Hồ Thị Minh, chủ bút đầu tiên của tờ Phụ nữ cứu quốc Nam bộ. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-HD-26) [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-btc1-25)
Người vợ thứ hai của ông (lấy nhau năm 1984) là Giáo sư, Tiến sĩ Hóa học
[Phan Lương Cầm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_L%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BA%A7m), giảng viên [Đại học Bách khoa Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%C3%A1ch_khoa_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), bà Cầm từng được trao tặng [Giải thưởng Kovalevskaia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_Kovalevskaya), giải thưởng cao nhất dành cho các nhà khoa học nữ Việt Nam. [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-29) [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-30)
## Tặng thưởng
Tháng 12 năm
[1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997), ông Võ Văn Kiệt đã được trao tặng [Huân chương Sao Vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Sao_v%C3%A0ng_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29), huân chương cao quý nhất của Nhà nước [Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Ngoài ra ông còn được trao tặng nhiều huân, huy chương khác và huy hiệu 60 năm tuổi Đảng. [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Ngày 22/2/2009, tên của ông được đặt cho một con đường dài 23,6 km chạy từ ngã tư Bình Long cắt
[quốc lộ 1A](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_1A) trên đường Nguyễn Hoàng qua [nhà máy lọc dầu Dung Quất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_m%C3%A1y_l%E1%BB%8Dc_d%E1%BA%A7u_Dung_Qu%E1%BA%A5t) ra [cảng Dung Quất](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3ng_Dung_Qu%E1%BA%A5t), [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i).
## Vinh danh
Ngày
[29 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_4) năm [2011](https://vi.wikipedia.org/wiki/2011), Sở Giao thông Vận tải và ủy ban nhân dân [quận 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_1,_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), [TP Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) đã tổ chức lễ đặt tên đường Võ Văn Kiệt cho Đại lộ Đông –Tây, một trong những tuyến đường hiện đại và quan trọng trong hệ thống hạ tầng giao thông của TP Hồ Chí Minh. [Đại lộ Võ Văn Kiệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%99_V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t) có tổng chiều dài hơn 13,42 km, kéo dài từ đoạn giao nhau giữa đường Hàm Nghi và đường Tôn Đức Thắng, thuộc bờ Tây sông Sài Gòn, quận 1 đến cầu vượt quốc lộ 1, huyện Bình Chánh. Sinh thời, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt rất quan tâm đến Dự án xây dựng Đại lộ Đông-Tây cũng như luôn trăn trở và trực tiếp chỉ đạo về những chiến lược, giải pháp, công trình mang tính đột phá, đưa thành phố đi lên phát triển cùng cả nước. [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_note-31)
Dự án đại lộ Đông – Tây là công trình trọng điểm của hệ thống giao thông TP Hồ Chí Minh có tổng chiều dài 21,89 km đi qua địa bàn 8 quận, huyện trên địa bàn thành phố bắt đầu từ nút giao Tân Kiên, huyện Bình Chánh đến nút giao Cát Lái, quận 2, trong đó có một hầm vượt sông Sài Gòn dài 1.490 m. Dự án có tổng mức đầu tư 9.863 tỉ đồng.
*Trích từ baothintuc.vn của tác giả Hoàng Anh Tuấn số ra ngày Chủ Nhật, 01/05/2011*
Tại thành phố
[Cần Thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7n_Th%C6%A1), tuyến đường đẹp nối từ trung tâm (đường Mậu Thân) đến cảng hàng không quốc tế Cần Thơ cũng mang tên Võ Văn Kiệt. [Đà Nẵng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng) có đường mang tên ông nối đường Nguyễn Văn Linh với Trường Sa.
Tại
[Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), tên của ông được đặt tên cho đoạn đường nối từ [cầu Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_Th%C4%83ng_Long) đến [sân bay quốc tế Nội Bài](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_N%E1%BB%99i_B%C3%A0i), chạy trên địa bàn các huyện [Đông Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh), [Mê Linh](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AA_Linh), [Sóc Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3c_S%C6%A1n) (trước đây là trục đường Bắc Thăng Long – Nội Bài).
## Câu nói nổi tiếng
|“||
|Tổ quốc là của mình, dân tộc là của mình, quốc gia là của mình, Việt Nam là của mình, chứ không phải là của riêng của người cộng sản hay của bất cứ tôn giáo hay phe phái nào cả. |”|
|“||
|Có hàng trăm con đường yêu nước khác nhau. Tổ quốc Việt Nam không của riêng một đảng, một phe phái, tôn giáo nào. |”|
|“||
|Không ai chọn cửa mà sinh ra! |”|
|“||
|Thành phố soi thấy tương lai rất sáng của mình trên vầng trán các em. |”|
|“||
|Thủ đô của cả nước, của cả dân tộc và cả của lịch sử. Không nên và không được phép đưa thủ đô làm nơi thí nghiệm cho bất cứ mục đích gì |”|
|“||
|Một sự kiện liên quan đến chiến tranh khi nhắc lại, có hàng triệu người vui, mà cũng có hàng triệu người buồn |”|
## Chú thích
- ^
**a** [BEN STOCKING.](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-AP_1-1) **ă** [“Ex-Vietnamese prime minister Kiet dies”](http://hosted.ap.org/dynamic/stories/O/OBIT_KIET?SITE=MAHYC&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT). [Associated Press](https://vi.wikipedia.org/wiki/Associated_Press). Truy cập 12 tháng 6.
- ^
**a** **ă** [Jerry Norton.](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-Reuters_2-2) **â** [“Reformist ex-Vietnam premier Vo Van Kiet dies”](http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSBKK21898520080611). [Reuters](https://vi.wikipedia.org/wiki/Reuters). Truy cập 12 tháng 6.
- ^
**a** **ă** [“Tổ chức Quốc tang nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt”](http://www.vnexpress.net/GL/Xa-hoi/2008/06/3BA0338D/). *.* [VnExpress](https://vi.wikipedia.org/wiki/VnExpress) [12 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6)năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008). Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC)phiên bản Việt ngữ (11 tháng 6 năm 2008). [“Cựu thủ tướng Võ Văn Kiệt qua đời”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2008/06/080611_vovankiet_dies.shtml). BBC. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-5) [Những công trình mang tên Võ Văn Kiệt](http://www.vinhlong.gov.vn/Default.aspx?tabid=36&categoryid=41&itemid=8352)Cổng thông tin ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-tt_6-0) [“CÁC THỦ TƯỚNG CHÍNH PHỦ TIỀN NHIỆM”](http://www.chinhphu.vn/portal/page?_pageid=33,4075276&_dad=portal&_schema=PORTAL). Trang tin Thủ tướng Chính Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
- ^
**a** [Ban Thời sự.](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-Thongcao_7-1) **ă** [“THÔNG CÁO ĐẶC BIỆT”](http://dangcongsan.vn/tiengviet/thoisu/details.asp?topic=1&subtopic=104&leader_topic=174&id=BT1460838296). [Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Truy cập 12 tháng 6. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-vnn_8-0) [“Võ Văn Kiệt, nhà lãnh đạo kiệt xuất thời kỳ Đổi mới”](http://www.vietnamnet.vn/chinhtri/2008/06/787871/). *.* [VietNamNet](https://vi.wikipedia.org/wiki/VietNamNet) [11 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6)năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008). Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC)phiên bản Việt ngữ (14 tháng 6 năm 2008). [“Ông Kiệt: “nên đối thoại sòng phẳng””](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2007/05/070504_vo_van_kiet_part_two.shtml). BBC. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC)phiên bản Việt ngữ. [“BBC phỏng vấn ông Võ văn Kiệt”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2007/05/070514_vovankiet_part_3.shtml). Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-11) [Việt Nam Net](https://vi.wikipedia.org/wiki/VietNamNet). [“Võ Văn Kiệt, nhà lãnh đạo kiệt xuất thời kỳ Đổi mới”](http://www.vietnamnet.vn/chinhtri/2008/06/787871/). Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-12) [Lịch sử phát thanh BBC Tiếng Việt – phần 2](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2011/03/110315_bbcvietnam_tx_history2.shtml), 15 tháng 3, 2011 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-13) [Ông Võ Văn Kiệt kêu gọi hòa giải](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2007/04/070427_vo_van_kiet.shtml), BBC tiếng Việt, ngày 30 tháng 4 năm 2007 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-14) [BBC phỏng vấn ông Võ văn Kiệt](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/av/2009/03/090301_inv_vo_van_kiet_tc2.shtml), BBC tiếng Việt [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-15) [Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt: Ðại đoàn kết dân tộc – cội nguồn sức mạnh của chúng ta](http://www.mofa.gov.vn/vi/cs_doingoai/pbld/ns050830151827), Võ Văn Kiệt, Bộ Ngoại giao Việt Nam [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-16) [Nguyên thủ tướng Võ Văn Kiệt góp ý cho dự án Dung Quất](http://www.vnn.vn/chinhtri/2005/06/450423/) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-17) [Xây dựng thành phố dọc sông Hồng: Phải hết sức cân nhắc](http://diaoc.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=255938&ChannelID=450), Phỏng vấn tại báo Tuổi trẻ, 20/09/2007 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-18) [Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt góp ý về Nhà Quốc hội](http://vietnamnet.vn/vanhoa/chuyende/2007/09/739433/) **Võ Văn Kiệt,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-19) [Mở rộng Hà Nội: Không thể chỉ là một ý tưởng cảm tính](http://diaoc.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=255938&ChannelID=450), Báo Tuổi trẻ, 05/05/2008 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-20) [Võ Văn Kiệt: Không được phép đưa thủ đô làm nơi thí nghiệm.](http://www.vnexpress.net/GL/Xa-hoi/2008/05/3BA01E27/) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-21) [Vụ báo Tuổi Trẻ: ông Võ Văn Kiệt lên tiếng](http://www.diendan.org/viet-nam/vu-bao-tuoi-tre-ong-vo-van-kiet-len-tieng/), Bài viết trên diendan.org, 24/08/2007 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-22) [“Theo BBC và các hãng truyền thông nước ngoài thì ông từ trần lúc 6h40 giờ Singapore tức 5h40 giờ Việt Nam”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2008/06/080611_vovankiet_dies.shtml). BBC. 14 tháng 6 năm 2008. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-23) [“Báo VN đợi đưa tin về ông Võ Văn Kiệt”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2008/06/080612_media_vvkiet.shtml). BBC Tiếng Việt. 12 tháng 6 năm 2008. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-tuoitre_24-0) [“Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt từ trần”](http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=262625&ChannelID=3). *Báo Tuổi trẻ*. [12 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6)năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008). Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [Bên thắng cuộc](https://books.google.de/books?id=oVQiEeEzfLsC&pg=PT138&dq=Nguy%E1%BB%85n+V%C4%83n+Linh+CIMEXCOL&hl=de&sa=X&ei=xTc-VZ_YMMOrPJm8gVA&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=Nguy%E1%BB%85n%20V%C4%83n%20Linh%20CIMEXCOL&f=false)
- ^
**a** [Huy Đức (16 tháng 6 năm 2008).](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-HD_26-1) **ă** [“Từ nỗi đau của ông, Võ Văn Kiệt”](http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=263675&ChannelID=3). Báo Tuổi trẻ. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-PV_27-0) [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC)phiên bản Việt ngữ (11 tháng 6 năm 2008). [“BBC phỏng vấn ông Võ văn Kiệt”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2007/05/070514_vovankiet_part_3.shtml). BBC. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2008. **Theo cuốn Bên Thắng Cuộc của nhà báo Huy Đức thì mẹ ông Phan Thanh Nam là bà Hồ Thị Minh, chủ bút đầu tiên của tờ Phụ Nữ Cứu Quốc Nam Bộ, bà cũng đã từng được cử sang Pháp dự Hội nghị Femmes Francaises. Ông Võ Văn Kiệt gặp bà MInh khi dự lớp “Hoa Nam” do trường Nguyễn Ái Quốc III mở tại xã Kim Bình, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang. Lớp do Hồ Chí Minh trực tiếp chỉ đạo, Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Chí Thanh giảng dạy.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-28) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-29) [“Thành quả khoa học – công nghệ nổi bật”](http://www.hut.edu.vn/content/view/146/). Trang chủ của Đại học Bách khoa Hà Nội. 11 tháng 6 năm 2008. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-30) [“Khai mạc Duyên dáng Việt Nam 14: Lộng lẫy những nhịp điệu dân tộc”](http://www6.thanhnien.com.vn/Vanhoa/2005/4/4/78065.tno). [Báo Thanh Niên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Ni%C3%AAn_%28b%C3%A1o%29). 7 tháng 1 năm 2005. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-31) [“Chính thức đặt tên đường Võ Văn Kiệt cho Đại lộ Đông – Tây”](http://www.hochiminhcity.gov.vn/tintuc/lists/posts/post.aspx?Source=%2Ftintuc&Category=Tin+n%E1%BB%95i+b%E1%BA%ADt&ItemID=3090&Mode=1). HCM CityWeb. 29 tháng 4 năm 2011. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-Tu.E1.BB.95i_tr.E1.BA.BB_32-0) [Bùi Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_B%C3%B9i)(14 tháng 6 năm 2008). [“Không ai chọn cửa mà sinh ra!”](http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=263185&ChannelID=87). Tuổi Trẻ. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2008. **Phát biểu tại Đại hội Đoàn TNCS Hồ Chí Minh TP. Hồ Chí Minh lần I (tổ chức từ ngày 3/7 – 10/7/1977).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-33) [ *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) **Võ Văn Kiệt (30/4/2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t#cite_ref-34) [“Không được phép đưa thủ đô ra thí nghiệm”](http://vnexpress.net/GL/Xa-hoi/2008/05/3BA01E27/). vnexpress. Truy cập 20/10/2010.
## Liên kết ngoài
[Tập hợp các bài viết về cuộc đời và sự nghiệp cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt](http://tim.vietbao.vn/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t/) [Võ Văn Kiệt – Nhà lãnh đạo xuất sắc với tầm nhìn chiến lược về giáo dục đại học](http://100years.vnu.edu.vn/BTDHQGHN/Vietnamese/C1787/2006/04/N7559/)
|Tiền nhiệm:
||
|(quyền) |Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
|Đỗ Mười |
||Kế nhiệm:
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
[Sinh 1922](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1922) [Mất 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_2008) [Người Vĩnh Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_V%C4%A9nh_Long) [Bí thư Tỉnh ủy Bạc Liêu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%C3%AD_th%C6%B0_T%E1%BB%89nh_%E1%BB%A7y_B%E1%BA%A1c_Li%C3%AAu) [Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%C3%AD_th%C6%B0_Th%C3%A0nh_%E1%BB%A7y_Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) [Đại biểu Quốc hội Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Thủ tướng Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Phó Thủ tướng Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%C3%B3_Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Ủy viên Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%E1%BB%A6y_vi%C3%AAn_B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Ủy viên Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%E1%BB%A6y_vi%C3%AAn_Ban_B%C3%AD_th%C6%B0_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Huân chương Sao Vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Sao_V%C3%A0ng) [Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_B%E1%BB%99_K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Phật tử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%E1%BA%ADt_t%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Người cải cách Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_c%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Việt Nam 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vi%E1%BB%87t_Nam_2008) [Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A3ng_vi%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Bộ trưởng Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Martin Luther King
[Martin Luther King (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Luther_King_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29&action=edit&redlink=1).
|Martin Luther King, Jr.|
|
|![]()
[15 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_1), [1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929) [Atlanta, Georgia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Atlanta), [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4), [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968)(39 tuổi) [Memphis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Memphis&action=edit&redlink=1), [Tennessee](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tennessee), [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Đại học Morehouse](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Morehouse&action=edit&redlink=1), [Chủng viện Thần học Crozer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7ng_vi%E1%BB%87n_Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Crozer&action=edit&redlink=1), [Đại học Boston](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Boston&action=edit&redlink=1) [Mục sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0), Lãnh tụ [Phong trào Dân quyền Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_D%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) [Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt) [Yolanda Denise-King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yolanda_King&action=edit&redlink=1), [Martin Luther III](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Luther_King_III&action=edit&redlink=1), [Dexter Scott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dexter_King&action=edit&redlink=1), [Bernice Albertine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bernice_King&action=edit&redlink=1) **Martin Luther King, Jr.** (viết tắt **MLK**; [15 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_1) năm [1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929) – [4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968)) là Mục sư [Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt), nhà hoạt động dân quyền [người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi), và là người đoạt [Giải Nobel Hoà bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964). Ông là một trong những nhà lãnh đạo có ảnh hưởng lớn nhất trong [lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3) cũng như lịch sử đương đại của phong trào bất bạo động. King được nhiều người trên khắp thế giới ngưỡng mộ như một anh hùng, nhà kiến tạo hoà bình và thánh tử đạo.
King dẫn dắt cuộc tẩy chay xe buýt diễn ra ở Montgomery (1955-1956), và giúp thành lập Hội nghị Lãnh đạo Cơ Đốc miền Nam (1957), trở thành chủ tịch đầu tiên của tổ chức này. Năm
[1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963), King tổ chức cuộc tuần hành tại Washington, và đọc bài diễn văn nổi tiếng “ [Tôi có một giấc mơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1)” trước hàng ngàn người tụ tập về đây. Ông nâng cao nhận thức của công chúng về phong trào dân quyền, và được nhìn nhận là một trong những nhà hùng biện vĩ đại nhất trong [lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3). Năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964), King là nhân vật trẻ tuổi nhất được chọn để nhận [Giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) vì những nỗ lực chấm dứt nạn kỳ thị chủng tộc qua biện pháp bất tuân dân sự, và các phương tiện bất bạo động khác.
Ngày
[4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968), King bị ám sát tại [Memphis, Tennessee](https://vi.wikipedia.org/wiki/Memphis,_Tennessee). Năm [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977), [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter) truy tặng King Huân chương Tự do của Tổng thống. Đến năm [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986), ngày Martin Luther King, Jr. được công nhận là quốc lễ. Năm [2004](https://vi.wikipedia.org/wiki/2004), ông được truy tặng Huân chương vàng Quốc hội.
## Mục lục
## Xuất thân
King chào đời tại
[Alanta, Georgia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alanta,_Georgia&action=edit&redlink=1), là con trai của Mục sư [Martin Luther King, Sr.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Luther_King,_Sr.&action=edit&redlink=1) và vợ, [Alberta Williams King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alberta_Williams_King&action=edit&redlink=1). Lúc đầu tên của King và cha là “Michael King”, sau khi gia đình đến thăm nước [1] [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)trong chuyến du lịch [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)năm [1934](https://vi.wikipedia.org/wiki/1934), ông bố quyết định đổi tên cả hai người thành Martin nhằm vinh danh nhà cải cách người Đức thế kỷ 16 [Martin Luther](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther). King có một chị gái, Willie Christine (sinh năm [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-2) [1927](https://vi.wikipedia.org/wiki/1927)), và em trai Alfred Daniel ( [1930](https://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [1969](https://vi.wikipedia.org/wiki/1969)). [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-3)
Từ khi còn bé, King đã sớm bộc lộ năng khiếu trong thuật hùng biện. King từng đoạt giải Elks với một bài diễn thuyết về chủ đề
[Người da đen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi) và [Hiến pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Hoa_K%E1%BB%B3). Khi đang học năm thứ hai tại Morehouse, King về hạng nhì trong Cuộc thi Hùng biện Webb. Những bài diễn từ của King chịu ảnh hưởng từ những bài thuyết giáo mỗi chủ nhật của cha đã thấm sâu vào ký ức ông. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-4)
Mười lăm tuổi, King vào
[Đại học Morehouse](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Morehouse&action=edit&redlink=1) (dành riêng cho người da đen) sau khi học nhảy lớp ở bậc trung học (từ lớp 9 lên lớp 12). Năm [5] [1948](https://vi.wikipedia.org/wiki/1948), King tốt nghiệp với văn bằng cử nhân chuyên ngành [xã hội học](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Dc), rồi đến [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-6) [Chester, Pennsylvania](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chester,_Pennsylvania)để theo học tại [Chủng viện Thần học Crozer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7ng_vi%E1%BB%87n_Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Crozer&action=edit&redlink=1)và tốt nghiệp với học vị [Cử nhân Thần học](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%AD_nh%C3%A2n_Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)( *Bachelor of Divinity*) năm [1951](https://vi.wikipedia.org/wiki/1951). Tháng 9 năm [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-7) [1951](https://vi.wikipedia.org/wiki/1951), King bắt đầu nghiên cứu môn thần học hệ thống tại [Đại học Boston](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Boston&action=edit&redlink=1), và nhận học vị Tiến sĩ ngày [5 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6)năm [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955). Năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954), ở tuổi 25, King được mời làm quản nhiệm Nhà thờ Baptist Đại lộ Dexter ở [Montgomery, Alabama](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montgomery,_Alabama). [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-8)
## Đời tranh đấu
Năm
[1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954), King nhận chức quản nhiệm ( *pastor*) Nhà thờ Baptist đại lộ Dexter, tại [Montgomery, Alabama](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montgomery,_Alabama). Giáo đoàn qui tụ giới giàu có, trí thức và những người có nhiều ảnh hưởng trong cộng đồng [người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi), nên khi bùng nổ cao trào tẩy chay xe buýt – đột ngột khởi phát sau khi một phụ nữ da đen, [Rosa Parks](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks), bị bắt giữ vì từ chối nhường chỗ ngồi trên xe buýt cho một người đàn ông da trắng theo quy định của “Luật Jim Crow” – King được xem là một trong số những người thủ lĩnh giữ vai trò lãnh đạo cuộc tẩy chay. Ngày [9] [30 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_1)năm [1956](https://vi.wikipedia.org/wiki/1956), nhà riêng của King bị đánh bom, một đám đông giận dữ tụ tập trên con đường trước ngôi nhà, tự vũ trang với dao, súng, gậy gộc, đá và chai lọ. Song King nói với họ, [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-10)
|“||Đừng hốt hoảng, đừng làm bất kỳ điều gì trong sự giận hoảng! Ai có vũ khí, xin hãy đem về, ai không có vũ khí, xin đừng thủ đắc chúng. Chúng ta không thể giải quyết vấn nạn này bằng những vụ bạo động trả đũa… Chúng ta phải yêu thương những người anh em da trắng bất kể họ đã làm gì đối với chúng ta. Chúng ta phải hành động để họ biết rằng chúng ta yêu họ. Giáo huấn của
|“Hãy yêu kẻ thù mình, chúc phước cho kẻ rủa mình, và cầu nguyện cho kẻ sỉ nhục mình.” Đó là điều chúng ta phải làm. Chúng ta phải lấy tình yêu mà đáp trả lòng thù hận.
Cuộc tẩy chay kéo dài 385 ngày.
Trong khi cuộc tẩy chay đang tiến triển, King bị bắt giam [13] cho đến khi phán quyết của Tòa án Liên bang cấp Quận ra lệnh chấm dứt các hành vi phân biệt chủng tộc trên mạng lưới xe buýt ở Montgomery. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-14) [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-15)
Sau cuộc tẩy chay, King tích cực hoạt động cho kế hoạch thành lập
[Hội nghị Lãnh đạo Cơ Đốc miền Nam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_mi%E1%BB%81n_Nam&action=edit&redlink=1) (SCLC) năm [1957](https://vi.wikipedia.org/wiki/1957), với mục đích thiết lập một bộ khung cho tiến trình kiến tạo một thẩm quyền tinh thần, cũng như tổ chức mạng lưới các nhà thờ của người da đen vào [Phong trào Phản kháng Bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_Ph%E1%BA%A3n_kh%C3%A1ng_B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) nhằm tranh đấu cho sự bình đẳng trong quyền dân sự. King tiếp tục duy trì ảnh hưởng của mình trong tổ chức này cho đến khi ông mất. Nguyên tắc bất bạo động của Hiệp hội bị chỉ trích bởi những người trẻ tuổi cực đoan và bị thách thức bởi [16] [Ủy ban Hợp tác Bất bạo động Sinh viên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng_Sinh_vi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)(SNCC), lúc ấy dưới quyền lãnh đạo của [James Foreman](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Foreman&action=edit&redlink=1).
Thành viên của SCLC phần lớn đến từ những cộng đồng da đen có liên hệ với các nhà thờ
[Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt). King theo đuổi triết lý bất phục tùng dân sự theo phương pháp bất bạo động được sử dụng thành công tại [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) bởi [Mohandas Gandhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahatma_Gandhi), ông ứng dụng triết lý này vào các cuộc phảng kháng được tổ chức bởi SCLC. [17]
King nhận ra rằng các cuộc phản kháng bất bạo động có tổ chức nhằm chống lại hệ thống kỳ thị tại các tiểu bang miền Nam Hoa Kỳ, được biết với tên
*Jim Crow*, sẽ thu hút sự chú ý rộng rãi của các phương tiện truyền thông. Họ sẽ tìm đến để tường thuật cuộc đấu tranh giành sự bình đẳng và quyền bầu cử cho người da đen. Thật vậy, những bài viết trên các mặt báo cùng những thước phim được chiếu trên truyền hình về cuộc sống thường nhật của người da đen miền Nam, đầy ắp sỉ nhục và luôn bị tước đoạt, cũng như tình trạng bạo động cùng những hành vi quấy nhiễu và ngược đãi do người kỳ thị gây ra cho người biểu tình, dấy lên một làn sóng đồng cảm lan tỏa rộng khắp, là nhân tố quyết định đem [Phong trào Dân quyền Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_D%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) vào điểm tập chú của công luận để trở thành một trong những điểm nóng của nền [chính trị Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Hoa_K%E1%BB%B3) trong những năm đầu của [thập niên 1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1960). [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-18) [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-19)
King tổ chức và dẫn đầu các cuộc biểu tình tranh đấu cho người da đen quyền bầu cử, quyền được đối xử bình đẳng và các quyền dân sự căn bản khác.
Những quyền này đã được ghi trong luật pháp Hoa Kỳ khi [20] [Luật về Quyền Dân sự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_D%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)được thông qua năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964)và [Luật về Quyền Bầu cử](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1)được thông qua năm [1965](https://vi.wikipedia.org/wiki/1965). [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-21) [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-22)
Do có những quyết định chính xác khi chọn phương pháp và địa điểm để tổ chức các cuộc phản kháng cùng chiến lược phối hợp tốt, King và SCLC đã ứng dụng thành công các nguyên tắc bất bạo động. Tuy nhiên, đôi khi các cuộc đối đầu lại biến thành những vụ bạo động
như những diễn biến xảy ra cho phong trào phản kháng tại [23] [Albany](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Albany&action=edit&redlink=1)từ năm [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)đến [1962](https://vi.wikipedia.org/wiki/1962), khi sự chia rẽ bên trong cộng đồng người da đen cùng đối sách cứng rắn và khôn khéo của chính quyền địa phương đã vô hiệu hóa mọi nỗ lực từ phong trào. Điều tương tự cũng xảy ra cho phong trào tại Birmingham vào mùa hè năm [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-24) [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963), và tại [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-25) [St. Augustine, Florida](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=St._Augustine,_Florida&action=edit&redlink=1)năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964). [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-26)
## Tuần hành đến Washington
[Tôi Có một Giấc mơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1)tại Cuộc Tuần hành vì Quyền Công dân ở [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.)
King, đại diện cho SCLC, có mặt trong số các nhà lãnh đạo đến từ các tổ chức khác nhau giúp tổ chức cuộc Tuần hành đến Washington vì Việc làm và Tự do năm
[1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963).
Tại đây, họ đưa ra những thỉnh cầu như chấm dứt tình trạng kỳ thị chủng tộc tại trường công, ban hành các đạo luật bảo vệ dân quyền, bao gồm luật cấm phân biệt màu da trong tuyển dụng, bảo vệ người đấu tranh cho dân quyền khỏi sự bạo hành của cảnh sát cũng như ấn định mức lương tối thiểu, và quyền tự trị cho
[Đặc khu Columbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.), khi ấy đang ở dưới quyền cai trị của một uỷ ban của [Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3). [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-27) [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-28) [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-29) [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-ReferenceA-30)
Cuộc tuần hành là một thành công vang dội. Hơn 250 ngàn người thuộc các chủng tộc khác nhau đến tham dự, đám đông trải dài từ những bậc thềm của
[Đài Tưởng niệm Lincoln](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_T%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_Lincoln&action=edit&redlink=1) đến [National Mall](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Mall&action=edit&redlink=1) và bao kín bờ hồ sóng sánh nước. Cho đến khi ấy, đây là cuộc tụ tập lớn nhất trong suốt lịch sử của thành phố [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.) Tại đây, King đã dẫn dắt đám đông lên đến các cung bậc cao của cảm xúc khi ông đọc bài diễn văn [30] [Tôi có một giấc mơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1)( *I Have a Dream*). Cùng với bài [Diễn văn Gettysburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_v%C4%83n_Gettysburg)của Tổng thống [Abraham Lincoln](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln), *Tôi có một giấc mơ*được xem là một trong những diễn từ được yêu thích nhất và được trích dẫn nhiều nhất trong [lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3). Ông nói, [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-31)
|“||Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày khi đất nước này trỗi dậy để sống theo ý nghĩa thật của niềm xác tín của chính mình:
|
“Chúng ta tin rằng chân lý này là đầy trọn, ấy là mọi người sinh ra đều bình đẳng”.
Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày trên những ngọn đồi đất đỏ của Georgia, con của nô lệ và con của chủ nô sẽ ngồi lại cùng nhau bên bàn ăn của tình huynh đệ.
Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày vùng đất hoang mạc Mississippi, bức bối vì hơi nóng của bất công và áp bức, sẽ chuyển mình để trở thành ốc đảo của tự do và công bằng.
Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày bốn con nhỏ của tôi sẽ sống trong một đất nước mà chúng không còn bị đánh giá bằng màu da, mà bằng tính cách của chúng.
Hôm nay, tôi có một giấc mơ…
|”|
Bài diễn văn đã đi vào lịch sử và làm tên tuổi của King được biết đến trên toàn thế giới.
Suốt những năm tháng đấu tranh, King thường xuyên viết và đi khắp nơi để diễn thuyết, dựa trên kinh nghiệm lâu dài của của một
[nhà thuyết giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_thuy%E1%BA%BFt_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1). * năm Thư viết từ Nhà tù Birmingham* [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963)là bản tuyên ngôn cảm động về sứ mạng của ông đấu tranh cho sự công chính. Ngày [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-32) [14 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_10)năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964), King trở thành nhân vật trẻ tuổi nhất được trao [Giải Nobel Hoà bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh). Ông được chọn vì những thành quả trong nỗ lực lãnh đạo phong trào phản kháng với mục tiêu đấu tranh nhằm chấm dứt các định kiến về chủng tộc tại Hoa Kỳ. [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-33)
King và SCLC, với sự hợp tác của SNCC, tổ chức một cuộc diễu hành từ
[Selma](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Selma&action=edit&redlink=1) đến thủ phủ Montgomery vào ngày [25 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) năm [1965](https://vi.wikipedia.org/wiki/1965). Một nỗ lực trước đó vào ngày [7 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) đã thất bại khi bùng nổ bạo động giữa đám đông và cảnh sát với những người biểu tình. Ngày ấy được gọi là ngày [Chủ nhật đẫm máu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_nh%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BA%ABm_m%C3%A1u&action=edit&redlink=1). Chủ nhật đẫm máu là ngả rẽ quan trọng trong nỗ lực giành sự ủng hộ của công chúng cho Phong trào Dân quyền. Sau lần hội kiến với [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Lyndon B. Johnson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lyndon_B._Johnson), King muốn dời cuộc diễu hành đến ngày [8 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3), nhưng nó vẫn được tiến hành mà không có ông. Những đoạn phim ghi lại hình ảnh tàn bạo của cảnh sát được phát sóng toàn quốc đã giúp dấy lên sự phẫn nộ của công chúng. [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-34)
Cuối cùng, cuộc diễu hành được ấn định vào ngày
[25 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) với sự đồng ý và ủng hộ của Tổng thống Johnson, từ cuộc diễu hành này mà [Willie Ricks](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Willie_Ricks&action=edit&redlink=1) đã ghi dấu thuật ngữ “ [Sức mạnh Da đen](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%A9c_m%E1%BA%A1nh_Da_%C4%91en&action=edit&redlink=1)” ( *Black Power*) trong lòng công chúng. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-35) [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-36)
## Những thách thức khác
Từ năm 1965, King bắt đầu bày tỏ sự nghi ngờ của mình về vai trò của Hoa Kỳ trong
[chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ngày [4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1967](https://vi.wikipedia.org/wiki/1967) – một năm trước khi mất – King phê phán mạnh mẽ vai trò của nước Mỹ trong cuộc chiến. Ông cho rằng cuộc chiến đã làm suy yếu phong trào đấu tranh cho dân quyền và phá hoại các chương trình xã hội trong nước. [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-vwar29-37) [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-38) [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-39)
King cũng nói về sự cần thiết phải có thay đổi tận gốc rễ đời sống kinh tế và chính trị của Hoa Kỳ. Càng đến gần những ngày cuối của đời mình, ông càng bày tỏ nhiều hơn quan điểm chống chiến tranh và mong ước được nhìn thấy các nguồn tài nguyên được tái phân phối sao cho giảm thiểu sự bất công trong các lĩnh vực kinh tế và chủng tộc.
Năm
[1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968), King và SCLC tổ chức “Chiến dịch cho Dân nghèo” với mục tiêu trình bày các vấn đề về công bằng trong kinh tế. Chiến dịch được đẩy lên cao điểm trong một cuộc diễu hành tại Washington, D.C., đòi hỏi trợ giúp về kinh tế cho các cộng đồng nghèo nhất tại Hoa Kỳ. [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-40)
Ngày
[3 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_4) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968) khi nói chuyện với một đám đông đang phấn chấn, lời của King như một lời tiên tri:
|“||Tôi không quan tâm điều gì đang xảy ra… người ta đang bàn tán về những lời đe dọa – những người anh em da trắng sẽ làm gì tôi… Giống mọi người, tôi muốn được sống lâu. Trường thọ là điều quý báu, nhưng hiện nay tôi không quan tâm đến nó. Tôi chỉ muốn tuân phục ý Chúa. Ngài cho phép tôi leo lên đỉnh núi, nhìn về phía xa, và tôi đã thấy Đất Hứa. Có thể tôi sẽ không đến đó cùng với anh em. Nhưng đêm nay tôi muốn anh em biết rằng, chúng ta, như là một dân tộc, sẽ tiến vào Đất Hứa. Đêm nay tôi thấy mình hạnh phúc. Tôi không lo lắng gì nữa. Tôi không sợ hãi ai nữa. Mắt tôi đã ngắm xem sự vinh hiển của Chúa.
||”|
Nhiều người tin rằng, đêm hôm đó, King đã đọc điếu văn cho chính mình.
## Ám sát
King bị ám sát vào chiều tối hôm sau, ngày
[4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968), vào lúc 6 giờ 01 phút, khi ông đang đứng trên ban công của [khách sạn Lorraine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%A1ch_s%E1%BA%A1n_Lorraine&action=edit&redlink=1) tại [Memphis, Tennessee](https://vi.wikipedia.org/wiki/Memphis,_Tennessee), sắp sửa rời khách sạn để dẫn đầu một cuộc tuần hành ủng hộ liên đoàn công nhân vệ sinh của người da đen tại Memphis. Vài người bạn đang ở bên trong, nghe tiếng súng vội chạy ra ban công để thấy King đã bị bắn vào hàm. [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-CHI-42) [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-43) [Jesse Jackson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jesse_Jackson&action=edit&redlink=1), có mặt vào lúc ấy, thuật lại rằng, King nói lời sau cùng với Ben Branch, một nhạc sĩ được sắp xếp trình diễn trong đêm ấy: “Này Ben, hãy hứa với tôi là đêm nay anh sẽ chơi bài [Take My Hand, Precious Lord](https://vi.wikipedia.org/wiki/Take_My_Hand,_Precious_Lord), và phải chơi thật hay.” [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-44)
Sau cuộc giải phẫu, Bệnh viện St. Joseph tuyên bố King từ trần lúc 7giờ 5 phút tối cùng ngày. Ngay sau khi King bị ám sát đã bùng nổ những cuộc bạo động lan rộng trên hơn 100 thành phố trên khắp nước Mỹ.
[[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-BBC-45)
Ngày
[7 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_4), Tổng thống Johnson công bố một ngày quốc tang để bày tỏ sự tiếc thương cho cái chết của nhà lãnh đạo phong trào dân quyền. Ba trăm ngàn người đã tìm đến để tham dự tang lễ của ông [46] . [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-47)
Theo yêu cầu của bà King, bài thuyết giáo cuối cùng của King tại Nhà thờ Baptist Ebenezer vào ngày
[4 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_1) năm 1968 được phát lại trong lễ tang. Trong đó, King yêu cầu đừng nhắc đến các giải thưởng mà ông được trao, nhưng hãy nói với mọi người rằng ông đã nỗ lực “cho người đói ăn”, “mặc áo cho người trần truồng”, [48] “hành xử đúng đắn trong vấn đề chiến tranh [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-49) [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)“, cũng như “yêu thương và phục vụ nhân loại”. Bạn thân của King, [[50]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-50) [Mahalia Jackson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahalia_Jackson)thể hiện ca khúc ông yêu thích “ [Take My Hand, Precious Lord](https://vi.wikipedia.org/wiki/Take_My_Hand,_Precious_Lord)“. [[51]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-51)
Theo người viết tiểu sử King, Taylor Branch, cuộc giải phẫu tử thi cho thấy dù chỉ mới ba mươi chín tuổi, quả tim của King đã già cỗi như của người sáu mươi, một chứng cứ về mười ba năm căng thẳng trong cuộc đời của người đã cung hiến mình cho cuộc đấu tranh giành quyền bình đẳng cho các sắc dân thiểu số ở nước Mỹ.
[[52]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-52)
Hai tháng sau, James Earl Ray bị bắt tại
[Phi trường Heathrow](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Heathrow&action=edit&redlink=1) [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) khi đang tìm cách ra khỏi nước [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) với hộ chiếu giả. Ray bị giải giao về Tennessee, và bị kết án ám sát King. Ngày [53] [10 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3)năm 1969, Ray nhận tội, nhưng ba ngày sau lại phản cung. Theo lời khuyên của luật sư, Ray nhận tội nhằm tránh án tử hình, và lãnh án 99 năm tù. [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-extradite-54) [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-extradite-54) Ngày [[55]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-cbs-55) [10 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_6)năm [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977), một thời gian ngắn sau khi làm chứng trước Ủy ban Hạ viện về các vụ ám sát, Ray cho biết mình không bắn King, Ray và 6 tù nhân khác trốn khỏi Nhà tù Tiểu bang Núi Brushy, Tennessee. Song, ngày [13 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_6), họ bị bắt và bị đem trở lại nhà tù. [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-FBI-56)
## Di sản
[Tu viện Westminster](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu_vi%E1%BB%87n_Westminster), (từ trái) [Mẹ Elizabeth](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%B9_Elizabeth&action=edit&redlink=1)của [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), Mục sư Martin Luther King, Jr., Tổng Giám mục [Oscar Romero](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Romero&action=edit&redlink=1), và Mục sư [Dietrich Bonhoeffer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_Bonhoeffer&action=edit&redlink=1).
Sau khi chết, danh tiếng của King càng tăng cao, trở nên một trong những tên tuổi được kính trọng nhất trong lịch sử nước Mỹ, và nhiều người bắt đầu ví sánh ông với
[Abraham Lincoln](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln); theo nhận xét của họ, cả hai đều là những nhà lãnh đạo có công thúc đẩy sự tiến bộ về nhân quyền nhằm chống lại tình trạng nghèo khổ tại một quốc gia đang bị phân hoá vì chính vấn nạn này – và vì vậy, cả hai đều bị ám sát.
Trong cuộc phỏng vấn dành cho Gerald Priestland của đài
[BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC) vào tháng 11 năm 1968, King nói, “Tất cả những gì tôi làm cho phong trào dân quyền tôi xem đó là một phần của mục vụ, bởi vì tôi nghĩ rằng Phúc âm luôn quan tâm đến con người cách toàn diện, không chỉ linh hồn, nhưng cả thể xác và điều kiện sinh sống…” Elizabeth Hardwick nhận xét, “Hiếm có trường hợp nào khi lòng mộ đạo và chính trị kết hợp với nhau cách tự nhiên và đầy cảm động như trường hợp của King. Hoạt động chính trị của ông thật ra là một sứ mệnh truyền giáo.” [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-57)
Sau cái chết của King,
[Coretta Scott King](https://vi.wikipedia.org/wiki/Coretta_Scott_King) tiếp bước chồng để trở thành nhà hoạt động đấu tranh cho dân quyền và công bằng xã hội. Trong năm Martin Luther King bị ám sát, Bà King thiết lập [Trung Tâm King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_T%C3%A2m_King&action=edit&redlink=1) nhằm mục đích bảo tồn các di sản của ông và cổ xuý tinh thần bất bạo động trong đấu tranh cũng như lòng khoan dung trên toàn thế giới.
Năm
[1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/1980), ngôi nhà thời thơ ấu của King ở [Atlanta](https://vi.wikipedia.org/wiki/Atlanta) cùng các tòa nhà lân cận được công bố là [Di tích Lịch sử Quốc gia Martin Luther King, Jr.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di_t%C3%ADch_L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%91c_gia_Martin_Luther_King,_Jr.&action=edit&redlink=1) Ngày [2 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_11) năm [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983), tại Vườn Hồng [Nhà Trắng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%AFng), tổng thống [Ronald Reagan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ronald_Reagan) ký sắc lệnh thiết lập ngày lễ liên bang tôn vinh King. Ngày lễ Martin Luther King được cử hành lần đầu tiên ngày [20 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_1) năm [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986), vào ngày thứ Hai thứ ba của tháng 1 mỗi năm; như vậy ngày lễ sẽ là những ngày kế cận với ngày sinh của King ( [15 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_2)). Ngày [17 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_1) năm [2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000), lần đầu tiên Ngày lễ Martin Luther King được tổ chức trên toàn thể 50 tiểu bang của nước Mỹ.
Năm
[1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998), Hội Ái hữu Alpha Phi Alpha được sự ủy thác của [Quốc hội Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) thành lập tổ chức gây quỹ thiết kế [Đài Tưởng niệm Quốc gia Martin Luther King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_T%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Martin_Luther_King&action=edit&redlink=1). King là thành viên danh tiếng của Hội Ái hữu Alpha Phi Alpha (ΑΦΑ), đây là hội ái hữu liên đại học đầu tiên của người Mỹ gốc Phi được đặt tên theo bảng chữ cái [Hi văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p). King sẽ là người Mỹ gốc Phi đầu tiên được lập đài tưởng niệm trong khu vực thuộc công viên quốc gia National Mall, và là nhân vật thứ hai không phải là [tổng thống Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) được vinh danh theo cách này.
King là một trong mười thánh tử đạo
[thế kỷ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) được tạc tượng trên *Great West Door* của [Tu viện Westminster](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu_vi%E1%BB%87n_Westminster) tại [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n).
Ngoài Giải Nobel Hòa bình năm
[1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964) và [Giải Pacem in Terris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pacem_in_Terris) năm 1965, King được Ủy ban Do Thái Hoa Kỳ trao tặng Huân chương Tự do Mỹ vì những đóng góp đặc biệt “cho sự thăng tiến các nguyên tắc tự do của con người”. [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-58)
Đến năm
[2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), có hơn 730 thành phố trên khắp nước Mỹ đặt tên ông cho những đường phố của họ. Năm [59] [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986), Quận King, tiểu bang Washington được đặt tên để vinh danh ông. Trung tâm hành chính thủ phủ Harrisburg của tiểu bang [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-60) [Pennsylvania](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pennsylvania)là tòa thị chính duy nhất của [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)mang tên ông. [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-61)
Để tưởng nhớ King, một con đường ở
[Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_7,_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) được đặt theo tên ông . [62]
Năm
[1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977), Tổng thống [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter) truy tặng King [Huân chương Tự do của Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng). [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-63)
Năm 1978, ông được trao
[Giải Nhân quyền của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c).
Theo một cuộc thăm dò của
[Gallup](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gallup&action=edit&redlink=1), King đứng thứ hai trong danh sách những nhân vật được ngưỡng mộ nhất trong [thế kỷ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) . [64]
Một cuộc thăm dò thực hiện bởi tạp chí
[TIME](https://vi.wikipedia.org/wiki/Time_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29) cho thấy King được xếp ở vị trí thứ sáu trong danh sách Nhân vật Thế kỷ. [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-Time-WEB1-65)
King được chọn vào số Những người Mỹ vĩ đại nhất của mọi thời đại (đứng thứ ba), thực hiện bởi Kênh truyền hình Discovery và AOL.
[[66]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-66)
## Hôn nhân và Gia đình
[Rosalynn Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rosalynn_Carter), [Andrew Young](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Young&action=edit&redlink=1), và [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter)trong Nhà thờ Baptist Ebenezer, [Atlanta](https://vi.wikipedia.org/wiki/Atlanta), 1979.
King gặp Coretta Scott tại
[Boston](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boston), mối quan hệ của hai người bắt đầu khi King nói với Coretta trên điện thoại, “Trước vẻ đẹp quyến rũ của cô, tôi chẳng khác gì [Napoleon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) trong [trận Waterloo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Waterloo).” Ngày [67] [18 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_6)năm [1952](https://vi.wikipedia.org/wiki/1952), King kết hôn với [Coretta Scott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Coretta_Scott&action=edit&redlink=1). Hôn lễ được cha ông cử hành tại nhà của cha mẹ cô dâu.
Hai người có bốn con:
[Yolanda Denise King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yolanda_King&action=edit&redlink=1)( [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)): Diễn viên, và là nhà hoạt động dân quyền, cô qua đời năm 2007 có lẽ do bệnh tim. [Martin Luther King III](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Luther_King_III&action=edit&redlink=1)( [1957](https://vi.wikipedia.org/wiki/1957)-): Người ủng hộ nhân quyền và là nhà hoạt động cộng đồng. [Dexter Scott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dexter_King&action=edit&redlink=1)( [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)-): Diễn viên và là nhà sản xuất phim tài liệu. [Bernice Albertine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bernice_King&action=edit&redlink=1): ( [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963)-): [Mục sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0) [Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt), cùng Martin King III cô hoạt động tích cực nhằm cải tổ Hội nghị Lãnh đạo miền Nam.
## Xem thêm
## Tác phẩm
*Stride toward freedom; the Montgomery story*(1958) *The Measure of a Man*(1959) *Strength to Love*(1963) *Why We Can’t Wait*(1964) *Where do we go from here: Chaos or community?*(1967) *The Trumpet of Conscience*(1968) *A Testament of Hope: The Essential Writings and Speeches of Martin Luther King, Jr.*(1986) *The Autobiography of Martin Luther King, Jr.*by Martin Luther King Jr. and Clayborne Carson (1998)
## Chú thích
**Ogletree, Charles J. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-1) *All Deliberate Speed: Reflections on the First Half Century of Brown v. Board of Education*. W.W. Norton & Company. tr. 138. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0393058972](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393058972). **Ling, Peter J. (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-2) *Martin Luther King, Jr*. Routledge. tr. 11. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415216648](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415216648). **King, Jr., Martin Luther; Clayborne Carson; Peter Holloran; Ralph Luker; Penny A. Russell (1992).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-3) *The papers of Martin Luther King, Jr*. University of California Press. tr. 76. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0520079507](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520079507). **Miller, William Robert.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-4) *Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World*. Avon Books, New York, New York 1968, p.22. **Ching, Jacqueline (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-5) *The Assassination of Martin Luther King, Jr*. Rosen Publishing Group. tr. 18. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0823935434](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0823935434). **Downing, Frederick L. (1986).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-6) *To See the Promised Land: The Faith Pilgrimage of Martin Luther King, Jr*. Mercer University Press. tr. 150. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0865542074](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0865542074). **Nojeim, Michael J. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-7) *Gandhi and King: The Power of Nonviolent Resistance*. Greenwood Publishing Group. tr. 179. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0275965740](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0275965740). **Fuller, Linda K. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-8) *National Days/National Ways: Historical, Political, And Religious Celebrations around the World*. Greenwood Publishing Group. tr. 314. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0275972704](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0275972704). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-9) [“ngày 1 tháng 12 năm 1955: Rosa Parks arrested”](http://www.cnn.com/2003/US/03/10/sprj.80.1955.parks/index.html). CNN. 11 tháng 3 năm 2003. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2008. **Fisk, Larry J.; John Schellenberg (1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-10) *Patterns of Conflict, Paths to Peace*. Broadview Press. tr. 115. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1551111543](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1551111543). **Phúc âm Lu-ca 6:27,28** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-11) **Miller, William Robert.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-12) *Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World*, Avon Books, New York, New York 1968, p.56,57. **McMahon, Thomas F. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-13) *Ethical Leadership Through Transforming Justice*. University Press of America. tr. 25. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0761829083](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0761829083). **King, Jr., Martin Luther; Clayborne Carson; Peter Holloran; Ralph Luker; Penny A. Russell (1992).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-14) *The papers of Martin Luther King, Jr*. University of California Press. tr. 9. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0520079507](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520079507). **Jackson, Thomas F. (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-15) *From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice*. University of Pennsylvania Press. tr. 53. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0812239695](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812239695). **Marable, Manning; Leith Mullings (2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-16) *Let Nobody Turn Us Around: Voices of Resistance, Reform, and Renewal: an African American Anthology*. Rowman & Littlefield. tr. 391–392. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [084768346X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/084768346X). **Gordon, Haim; Leonard Grob (1987).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-17) *Education for Peace: Testimonies from World Religions*. Orbis Books. tr. 143. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0883443597](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0883443597). **Wilson, Joseph; Manning Marable; Immanuel Ness (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-18) *Race and Labor Matters in the New U.S. Economy*. Rowman & Littlefield. tr. 47. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742546918](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742546918). **Schofield, Norman (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-19) *Architects of Political Change: Constitutional Quandaries and Social Choice Theory*. Cambridge University Press. tr. 189. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0521832020](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521832020). **Jackson, Thomas F. (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-20) *From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice*. University of Pennsylvania Press. tr. 85. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0812239695](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812239695). **Shafritz, Jay M. (1998).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-21) *International Encyclopedia of Public Policy and Administration*. Westview Press. tr. 1242. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0813399742](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813399742). **Loevy, Robert D.; Hubert H. Humphrey; John G. Stewart (1997).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-22) *The Civil Rights Act of 1964: The Passage of the Law that Ended Racial Segregation*. SUNY Press. tr. 337. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0791433617](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0791433617). **Glisson, Susan M. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-23) *The Human Tradition in the Civil Rights Movement*. Rowman & Littlefield. tr. 190. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742544095](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742544095). **Glisson, Susan M. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-24) *The Human Tradition in the Civil Rights Movement*. Rowman & Littlefield. tr. 190–193. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742544095](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742544095). **Harrell, David Edwin; Edwin S. Gaustad; Randall M. Miller, John B. Boles; Randall Bennett Woods; Sally Foreman Griffith.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-25) *Unto a Good Land: A History of the American People, Volume 2*. Wm. B. Eerdmans Publishing. tr. 1055. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0802829457](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0802829457). **Jones, Maxine D.; Kevin M. McCarthy (1993).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-26) *African Americans in Florida: An Illustrated History*. Pineapple Press Inc. tr. 113–115. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [156164031X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/156164031X). **Singleton, Carl; Rowena Wildin (1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-27) *The Sixties in America*. Salem Press. tr. 454. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0893569828](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0893569828). **Bennett, Scott H. (2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-28) *Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915-1963*. Syracuse University Press. tr. 225. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0815630034](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0815630034). **Davis, Rep. Danny (16 tháng 1 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-29) [“Celebrating the Birthday and Public Holiday for Martin Luther King, Jr.”](http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/D?r110:46:./temp/%7Er110JkVd5O::). Library of Congress. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2008.
- ^
**a** [Powers, Roger S.; William B. Vogele; Christopher Kruegler; Ronald M. McCarthy (1997).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-ReferenceA_30-1) **ă** *Protest, power, and change: an encyclopedia of nonviolent action from ACT-UP to Women’s Suffrage*. Taylor & Francis. tr. 313. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0815309139](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0815309139). **Moore, Lucinda (1 tháng 8 năm 2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-31) [“Dream Assignment”](http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/dream-speech.html). Smithsonian Magazine. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2008. **Galchutt, Kathryn M. (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-32) *The Career of Andrew Schulze, 1924-1968: Lutherans And Race in the Civil Rights Era*. Mercer University Press. tr. 194. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [086554946X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/086554946X). **Wintle, Justin (2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-33) *Makers of Modern Culture: Makers of Culture*. Routledge. tr. 272. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415265835](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415265835). **Jackson, Thomas F. (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-34) *From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice*. University of Pennsylvania Press. tr. 222–223. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0812239695](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812239695). **Isserman, Maurice; Michael Kazin (2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-35) *America Divided: The Civil War of the 1960s*. Oxford University Press US. tr. 175. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0195091906](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195091906). **Azbell, Joe (1968).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-36) *The Riotmakers*. Oak Tree Books. tr. 176. **Krenn, Michael L. (1998).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-vwar29_37-0) *The African American Voice in U.S. Foreign Policy Since World War II*. Taylor & Francis. tr. 29. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0815334184](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0815334184). **Robbins, Mary Susannah (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-38) *Against the Vietnam War: Writings by Activists*. Rowman & Littlefield. tr. 107. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742559149](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742559149). **Robbins, Mary Susannah (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-39) *Against the Vietnam War: Writings by Activists*. Rowman & Littlefield. tr. 102. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742559149](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742559149). **Vigil, Ernesto B. (1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-40) *The Crusade for Justice: Chicano Militancy and the Government’s War on Dissent*. University of Wisconsin Press. tr. 54. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0299162249](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0299162249). **Montefiore, Simon Sebag (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-41) *Speeches that Changed the World: The Stories and Transcripts of the Moments that Made History*. Quercus. tr. 155. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1905204167](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1905204167). **Garner, Joe; Walter Cronkite; Bill Kurtis (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-CHI_42-0) *We Interrupt this Broadcast: The Events that Stopped Our Lives…from the Hindenburg Explosion to the Attacks of September 11*. Sourcebooks, Inc. tr. 62. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1570719748](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1570719748). **Pepper, William (2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-43) *An Act of State: The Execution of Martin Luther King*. Verso. tr. 159. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1859846955](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1859846955). **Pilkington, Ed (3 tháng 4 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-44) [“40 years after King’s death, Jackson hails first steps into promised land”](http://www.guardian.co.uk/world/2008/apr/03/usa.race). The Guardian. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-BBC_45-0) [“1968: Martin Luther King shot dead”](http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/4/newsid_2453000/2453987.stm). *On this Day*( [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC)). 2006. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2006. **Manheimer, Ann S. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-46) *Martin Luther King Jr: Dreaming of Equality*. Twenty-First Century Books. tr. 97. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1575056275](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1575056275). **Pap Ndiaye,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-47) *La voix noire de l’Amérique*, L’Histoire, N°329, p 36 **Hatch, Jane M.; George William Douglas (1978).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-48) *The American Book of Days*. Wilson. tr. 321. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-49) *“Vì ta đói, các ngươi cho ta ăn; ta khát, các ngươi cho ta uống; ta là khách lạ, các ngươi tiếp rước ta; ta trần truồng, các ngươi mặc cho ta; ta đau, các ngươi thăm ta; ta bị tù, các ngươi viếng ta.”*– Phúc âm Matthew 25: 35,36 **King, Jr., Martin Luther (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-50) *Dream: The Words and Inspiration of Martin Luther King, Jr*. Blue Mountain Arts, Inc. tr. 26. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1598422405](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1598422405). **Werner, Craig (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-51) *A Change is Gonna Come: Music, Race & the Soul of America*. University of Michigan Press. tr. 9. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0472031473](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0472031473). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-52) [“Citizen King Transcript”](http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/filmmore/pt.html). PBS. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008. **Ling, Peter J. (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-53) *Martin Luther King, Jr*. Routledge. tr. 296. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415216648](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415216648).
- ^
**a** [Flowers, R. Barri; H. Loraine Flowers (2004).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-extradite_54-1) **ă** *Murders in the United States: Crimes, Killers And Victims Of The Twentieth Century*. McFarland. tr. 38. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0786420758](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0786420758). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-cbs_55-0) [“James Earl Ray Dead At 70”](http://www.cbsnews.com/stories/1998/04/23/national/main7900.shtml). CBS. 23 tháng 4 năm 1998. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-FBI_56-0) [“History of the Knoxville Office”](http://web.archive.org/20020602134700/knoxville.fbi.gov/hist.htm). [FBI](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A5c_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_Li%C3%AAn_bang). [Bản gốc](http://knoxville.fbi.gov/hist.htm)lưu trữ ngày 2 tháng 6 năm 2002. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2006. **Miller, William Robert (1968).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-57) *Martin Luther King, Jr*. Avon Books, New York. tr. 309. **Engel, Irving M.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-58) [“Commemorating Martin Luther King, Jr.: Presentation of American Liberties Medallion”](http://www.ajc.org/site/apps/nl/content3.asp?c=ijITI2PHKoG&b=843719&ct=1052921). American Jewish Committee. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. **Alderman, Derek H.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-59) [“Naming Streets for Martin Luther King, Jr.: No Easy Road”](http://personal.ecu.edu/aldermand/pubs/alderman_chapter.pdf). *Landscape and Race in the United States*. Routledge Press. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-60) [“King County Was Rededicated For Mlk”](http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19980118&slug=2729257). The Seattle Times. 18 tháng 1 năm 1998. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-61) [“Rev. Dr. Martin Luther King Jr. Essay Competition Winners Announced”](http://www.harrisburgpa.gov/pressReleases/prArchives/2003/01/20030119_mlkEssay.html). City of Harrisburg. 19 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-62) [Người bạn lớn của Việt Nam](http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=130908&ChannelID=331) [Báo Tuổi trẻ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%E1%BB%95i_Tr%E1%BA%BB_%28b%C3%A1o%29), ngày 4 tháng 4 năm 2006 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-63) [“Presidential Medal of Freedom Recipient Rev. Martin Luther King Jr.”](http://www.medaloffreedom.com/MartinLutherKingJr.htm). The Official Site of the Presidential Medal of Freedom. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. **Gallup, George; Alec Gallup, Jr. (2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-64) *The Gallup Poll: Public Opinion 1999*. Rowman & Littlefield. tr. 249. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0842026991](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0842026991). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-Time-WEB1_65-0) [“The Person of the Century Poll Results”](http://www.time.com/time/time100/poc/century.html). [Time](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Time_magazine&action=edit&redlink=1). 19 tháng 1 năm 2000. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-66) [“Reagan voted ‘greatest American’”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4631421.stm). BBC. 28 tháng 6 năm 2005. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. **Miller, William Robert. Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World, Avon Books, New York, New York 1968, p.37.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-67)
## Tham khảo
[Abernathy, Ralph](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ralph_Abernathy&action=edit&redlink=1). *And the Walls Came Tumbling Down: An Autobiography.*New York: Harper & Row, 1989. [ISBN 0-06-016192-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060161922)
- Beito, David and Beito, Linda Royster.
*T.R.M. Howard: Pragmatism over Strict Integrationist Ideology in the Mississippi Delta, 1942–1954*in Glenn Feldman, ed., *Before Brown: Civil Rights and White Backlash in the Modern South.*Tuscaloosa: University of Alabama Press, 2004, 68–95. [ISBN 0-8173-5134-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0817351345).
- Branch, Taylor.
*At Canaan’s Edge: America In the King Years, 1965–1968.*New York: Simon & Schuster, 2006. [ISBN 0-684-85712-X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/068485712X)
- Carl Edwin Lindgren (Spring, 1992).
*Tour Resurrects Shantytown Art*. Southern Exposure, Vol. XX, No. 1, 7. Information relating to Resurrection City and Dr. King. *Parting the Waters: America in the King Years, 1954–1963.*New York: Simon & Schuster, 1988. [ISBN 0-671-46097-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0671460978) *Pillar of Fire: America in the King Years, 1963–1965.*: Simon & Schuster, 1998. [ISBN 0-684-80819-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684808196)
- Chernus, Ira.
*American Nonviolence: The History of an Idea*, chapter 11. [ISBN 1-57075-547-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1570755477)
- Garrow, David J.
*The FBI and Martin Luther King, Jr.*New York: Penguin Books, 1981. [ISBN 0-14-006486-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0140064869)
- Jackson, Thomas F.,
*From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice.*Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2006. [ISBN 978-0-8122-3969-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780812239690).
- Kirk, John A.,
*Martin Luther King, Jr.*London: Pearson Longman, 2005. [ISBN 0-582-41431-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0582414318)
- Ayton, Mel,
*A Racial Crime: James Earl Ray And The Murder Of Martin Luther King Jr.*Archebooks Publishing, 2005. [ISBN 1-59507-075-3](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1595070753)
## Liên kết ngoài
### Tiếng Việt
[Tôi có một giấc mơ](http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=5246&rb=0402), Mai Lung Sơn dịch [Martin Luther King và các Nguyên tắc Lãnh đạo](http://www.lanhdao.net/leadership/home.aspx?catid=5&msgid=6556)– [Vietnamnet](https://vi.wikipedia.org/wiki/VietNamNet)
### Tiếng Anh
|
|![]()
[Martin Luther King](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Martin_Luther_King?uselang=vi) [I Have a Dream](http://www.americanrhetoric.com/speeches/Ihaveadream.htm), text and audio, [pdf format](http://www.americanrhetoric.com/speeches/PDFFiles/mking_ihaveadream.pdf) [This black history resource offers a biography of MLK and links to other related articles.](http://www.africanaonline.com/civil_rights.htm) [The Martin Luther King, Jr. Papers Project](http://www.stanford.edu/group/King/) [The King Center](http://www.thekingcenter.org/) [National Civil Rights Museum](http://www.civilrightsmuseum.org/) [MLK Online](http://www.mlkonline.net)Martin Luther King Jr. Speeches, Pictures, Quotes, Biography, Videos, Information on MLK Day and more! [Martin Luther King Jr.’s,](http://www.cceia.org/resources/articles_papers_reports/4960.html)published in *A New Sense of Direction (1968)*article [WorldView](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=WorldView&action=edit&redlink=1)magazine. [Martin Luther King Jr.’s FBI file](http://web.archive.org/20040810035002/foia.fbi.gov/foiaindex/king.htm) [Department of Justice investigation on King assassination](http://www.usdoj.gov/crt/crim/mlk/part1.htm) [Martin Luther King in New York](http://manhattan.about.com/od/famousnewyorkers/a/mlknewyork.htm/) [Martin Luther King Jr. Photographs](http://www.groupm35.com/fernandez/cdte/)Photos by Benedict J. Fernandez [The Seattle Times: Martin Luther King Jr.](http://seattletimes.nwsource.com/mlk/) [Winner of the 1964 Nobel Prize in Peace](http://nobelprize.org/peace/laureates/1964/index.html) [About.com’s Lesser Known Wise and Prophetic Words of Rev. Martin Luther King, Jr.](http://usliberals.about.com/od/patriotactcivilrights/a/MLKWords.htm) [Speeches of Martin Luther King](http://www.writespirit.net/inspirational_talks/political/martin_luther_king_talks/) [Pamphlet on King and Socialism from the Socialist Party USA](http://www.sp-usa.org/literature/mlking-flyer.pdf)(PDF) [“The MLK you don’t see on TV” from FAIR](http://www.fair.org/index.php?page=2269) [The Martin Luther King Center (German)](http://www.martin-luther-king-zentrum.de) [Tác phẩm của Martin Luther King, Jr.](http://www.gutenberg.org/author/Martin+Luther+Jr.+King)tại [Dự án Gutenberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Gutenberg) [Martin Luther King](http://www.nndb.com/people/085/000028998/)tại [Notable Names Database](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=NNDB&action=edit&redlink=1) [1956 Comic Book: “Martin Luther King and the Montgomery Story”](http://www.ep.tc/mlk/)
- Kirk, John A.
[New Georgia Encyclopedia Short Biography](http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1009&sug=y) [Declassified document](http://www.oilempire.us/cointelpro.html), FBI’s letter urging him to commit suicide.
- Dyson, Michael Eric.
[No Small Dreams: The Radical Evolution of MLK’s Last Years](http://www.lipmagazine.org/articles/featdyson_mlk.shtml). [LiP Magazine, January 2003](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=LiP_Magazine&action=edit&redlink=1)
- Wise, Tim.
[Misreading the Dream: The Truth About Martin Luther King Jr. and Affirmative Action](http://www.lipmagazine.org/articles/featwise_mlk.shtml). [LiP Magazine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=LiP_Magazine&action=edit&redlink=1), January 2003 [Summary of plagiarism controversy](http://www.famousplagiarists.com/theologyandreligion.htm#mlk) [Shelby County Register of Deeds documents on the Assassination Investigation](http://register.shelby.tn.us/mlk/) [Martin Luther King Philosophy on Nonviolent Resistance](http://www.kingian.net)
#### Video và audio
[Martin Luther King Videos](http://www.mlkonline.net/video.html)full streaming video speeches on [http://www.MLKOnline.net](http://www.MLKOnline.net)of “I Have a Dream” and “I’ve been to the mountaintop” [Martin Luther King Audio](http://www.mlkonline.net/sounds.html)audio recordings of Martin Luther King speeches on [http://www.MLKOnline.net](http://www.MLKOnline.net)including full “I Have a Dream” speech [“I Have a Dream” by Common](http://www.mlkonline.net/music.html)popular new hiphop song sampling Dr. King [Internet Archive](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Internet_Archive&action=edit&redlink=1): [The New Negro](http://www.archive.org/movies/movies-details-db.php?collection=open_mind&collectionid=openmind_ep727), King interviewed by [J. Waites Waring](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J._Waites_Waring&action=edit&redlink=1). [RealAudio recording of the “I Have a Dream” speech](http://www.historychannel.com/speeches/ra/970828.ram)at the History Channel’s site
|
|
[Sinh 1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1929) [Mất 1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1968) [Martin Luther King, Jr.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Martin_Luther_King,_Jr.) [Người đoạt giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) [Nhà lãnh đạo Cơ Đốc giáo Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_l%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_gi%C3%A1o_Hoa_K%E1%BB%B3) [Tín hữu Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C3%ADn_h%E1%BB%AFu_Baptist) [Người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi) [Lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3) [Nhà hoạt động nhân quyền Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_ho%E1%BA%A1t_%C4%91%E1%BB%99ng_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Hoa_K%E1%BB%B3) [Chính trị gia Hoa Kỳ bị ám sát](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_gia_Hoa_K%E1%BB%B3_b%E1%BB%8B_%C3%A1m_s%C3%A1t) [Bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng) [Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa_K%E1%BB%B3_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel) [Người đoạt giải Grammy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Grammy) [Người đoạt Huy chương Tự do Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng)
# Cách mạng Mông Cổ 1921
**Cách mạng Mông Cổ 1921** ( [tiếng Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95): Ардын хувьсгал), còn gọi là Cách mạng Dân chủ 1921, Cách mạng Ngoại Mông 1921, là một sự kiện quân sự và chính trị do những nhà cách mạng Mông Cổ tiến hành với sự trợ giúp của Hồng quân Liên Xô. Cách mạng đẩy lui [Bạch vệ Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_v%E1%BB%87) khỏi Mông Cổ, và thành lập nước [Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) vào năm 1924. Mặc dù độc lập trên danh nghĩa, song nước Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ là một quốc gia vệ tinh của [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) cho đến năm 1990. Cách mạng kết thúc thời kỳ Trung Quốc chiếm đóng Ngoại Mông vốn bắt đầu từ năm 1919.
## Mục lục
## Mở đầu
Trong khoảng hai thế kỷ,
[triều đình Đại Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) thi hành một chính sách tách biệt các dân tộc phi Hán tại vùng biên thùy với người Hán. Tuy nhiên, đến cuối thế kỷ 19, Đại Thanh phải đối diện với viễn cảnh bị các cường quốc Tây phương và Nhật Bản xâu xé, mỗi thế lực lại cạnh tranh để giành phạm vi ảnh hưởng cho mình tại đây. Tại vùng biên giới phía bắc, triều Thanh nhận định [đế quốc Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) là mối đe dọa lớn nhất đối với toàn vẹn lãnh thổ của mình. Nhằm đối phó, triều đình Thanh thông qua một chính sách khác biệt là *Tân chính*, theo đó kêu gọi Hán hóa Mông Cổ bằng những người Hán định cư, khai thác tài nguyên tự nhiên của Mông Cổ, huấn luyện quân sự, và giáo dục. [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-1)
Nhiều người Mông Cổ nhìn nhận “Tân chính” như một mối đe dọa lớn đến phương thức sinh hoạt truyền thống của họ, vốn là điều được thỏa thuận khi họ công nhận quyền uy của các hoàng đế Đại Thanh, và bắt đầu tìm kiếm độc lập. Trong tháng 7 năm 1911, một nhóm quý tộc
[Khalkha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khalkha&action=edit&redlink=1) (Khách Nhĩ Khách) thuyết phục [Jebtsundamba Khutuktu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jebtsundamba_Khutuktu&action=edit&redlink=1), người đứng đầu Phật giáo Mông Cổ, rằng Mông Cổ cần phải tuyên bố độc lập khỏi triều Thanh. Họ chấp thuận phái một đoàn nhỏ đến Nga để giành sự giúp đỡ về việc này.
Tháng 10 năm 1911,
[Cách mạng Tân Hợi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_T%C3%A2n_H%E1%BB%A3i) nổ ra tại Trung Quốc bản thổ, các tỉnh lần lượt tuyên bố độc lập khỏi triều Thanh. Ngày 1 tháng 12 năm 1911, Ngoại Mông tuyên bố độc lập, và thiết lập một chế độ thần quyền dưới sự lãnh đạo của Jebtsundamba Khutuktu. Ngày 29 tháng 12, ông được tấn phong là * (Bác Khắc Đa Hãn) của Mông Cổ. Bogd Khaan* Sự kiện này mở ra kỷ nguyên Bogd Khaan kéo dài cho đến năm 1919. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-2)
Chính phủ Mông Cổ mới là một sự kết hợp của thần quyền Phật giáo, tập quán của triều Thanh, và thực tiễn chính trị Tây phương trong thế kỷ 20. Bogd Khaan đảm nhiệm quyền lực của các hoàng đế Đại Thanh trong quá khứ, các quý tộc Mông Cổ nay triều cống cho ông thay vì hoàng đế Đại Thanh; và Bogd Khaan đảm nhiệm quyền phong chức tước cho các quý tộc. Quốc gia mới này cũng phản ánh nguyện vọng của người Mông Cổ muốn quốc gia của họ được hiện đại hóa, họ thiết lập một quốc hội gồm hai viện, một chính phủ với 5 bộ trưởng, và một quân đội quốc gia.
Trên mặt trận ngoại giao, từ năm 1912 đến 1915 người Mông Cổ hoạt động tích cực để giành được công nhận quốc tế cho một quốc gia liên Mông Cổ. Về phần mình, Trung Hoa Dân Quốc nỗ lực tái lập chủ quyền đối với Ngoại Mông. Nga từ chối ủng hộ độc lập đầy đủ cho Mông Cổ, cũng như chấp thuận khôi phục chủ quyền của Trung Quốc. Vấn đề được giải quyết theo
[Hiệp ước Kyakhta (1915)](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Kyakhta_%281915%29&action=edit&redlink=1) ba bên, quy định quyền tự trị của Mông Cổ trong Trung Quốc và cấm chỉ Trung Quốc phái quân đến Mông Cổ, song cả Trung Quốc và Mông Cổ đều bất mãn với hiệp ước này.
## Bãi bỏ quyền tự trị
[Cách mạng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Nga) năm 1917 và [Nội chiến Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Nga) một năm sau đó đã biến đổi động lực giữa Mông-Hoa. Nhằm phản ứng trước những tin đồn về một cuộc xâm chiếm sắp tới của Bolshevik, và cũng do được “biện sự đại viên” của Trung Quốc tại Khố Luân (Urga, nay là Ulaanbaatar) khuyến khích, người Mông Cổ thỉnh cầu trợ giúp quân sự từ Trung Quốc vào mùa hè năm 1918 (khoảng 200 đến 250 binh sĩ đến vào tháng 9). Trên thực tế, việc xâm chiếm không diễn ra, do vậy chính phủ của Bogd Khaan đề nghị triệu hồi các binh sĩ này. Chính phủ Bắc Kinh từ chối, nhìn nhận hành động vi phạm Hiệp ước Khyakhta này là bước đi đầu tiên nhằm khôi phục chủ quyền của Trung Quốc đối với Mông Cổ. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-3)
Đầu năm 1919, một tướng Bạch vệ Nga là
[Grigori Semyonov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grigory_Semyonov&action=edit&redlink=1) tập hợp một nhóm [người Buryat](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Buryat) và người Nội Mông Cổ tại Siberia nhằm hình thành một quốc gia liên Mông Cổ. Người Khalkha được mời gia nhập, song họ từ chối. Semyonov đe dọa về một cuộc xâm chiếm nhằm buộc người Khalkha phải tham gia, mối đe dọa này kích động các thân vương, họ nhận thấy đang có một cơ hội lớn hơn: chấm dứt cai trị thần quyền. Tháng 8, Ngoại trưởng Mông Cổ tiếp xúc với Trần Nghị với một thông điệp từ “các đại diện của bốn bộ” (tức là người Khalkha) với một thỉnh cầu về trợ giúp quân sự chống lại Semyonov. Có lẽ quan trọng hơn là nó gồm có một tuyên bố rằng người Khalkha nhất trí đề nghị bãi bỏ quyền tự trị và khôi phục hệ thống như của triều Thanh trước đây.
Các cuộc đàm phán bắt đầu ngay lập tức với sự tham dự của các đại diện của Bogd Khaan. Đến tháng 10, Trần Nghị và các thân vương Mông Cổ thỏa thuận về một bộ các điều kiện, “64 điểm”, tái lập trên thực tế hệ thống chính trị và hành chính. Các điểm được đệ trình lên Quốc hội, thượng viện tán thành song hạ viện thì không
Tuy nhiên, thượng viện thắng thế giống như toàn bộ các vấn đề khác đệ trình lên Quốc hội trước đó, và Trần Nghị gửi bản thảo các điều khoản đến Bắc Kinh. Bogd Khaan phái một đoàn lạt ma đến Bắc Kinh với một thư viết rằng nhân dân Mông Cổ không muốn bãi bỏ quyền tự trị. Ông viết rằng điều này đều là thủ đoạn của Trần Nghị, và thỉnh cầu triệu hồi Trần Nghị. [4] Tuy nhiên, chính phủ Trung Quốc không quan tâm đến việc có sự nhất trí tại Ngoại Mông về quyền tự trị hay không. Các điểm được đệ trình lên Quốc hội Trung Quốc, và được phê chuẩn vào ngày 28 tháng 10. [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-5) [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-6)
Những chính sự diễn ra sau đó tại Trung Quốc làm thay đổi lịch sử Mông Cổ về căn bản. Chính phủ Bắc Kinh chịu sự kiểm soát của một hệ quân phiệt mang tên “
[Hoản hệ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%E1%BA%A3n_h%E1%BB%87&action=edit&redlink=1)” do [Đoàn Kỳ Thụy](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_K%E1%BB%B3_Th%E1%BB%A5y) đứng đầu, bị công chúng chỉ trích do thất bại trong vấn đề [Sơn Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng) tại [Hội nghị hòa bình Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_h%C3%B2a_b%C3%ACnh_Paris,_1919). Tháng 6 năm 1919, một thành viên nổi bật của Hoản hệ là [Từ Thụ Tranh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_Th%E1%BB%A5_Tranh) được bổ nhiệm làm “Tây Bắc trù biên sứ” kiêm “Tây Bắc biên phòng quân tổng tư lệnh”, là quan chức cao cấp về quân sự và dân sự tại Ngoại Mông. Trước đó, trong tháng 4, Từ Thụ Tranh đệ trình một kế hoạch lên chính phủ Bắc Kinh nhằm tái thiết toàn thể xã hội và kinh tế của Ngoại Mông, trong đó có đề xuất rằng để người Hán đến định cư và khuyến khích liên hôn giữa người Hán và người Mông Cổ nhằm “biến đổi phong tục của người Mông Cổ”. [7] [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-8)
64 Điểm của Trần Nghị đảm bảo cho Mông Cổ một loại hình tự trị, như vậy sẽ buộc Từ Thụ Tranh phải từ bỏ kế hoạch của mình. Từ Thụ Tranh đến Khố Luân (Urga) vào tháng 10 cùng một đạo quân. Ông ta thông báo cho Trần Nghị rằng 64 Điểm cần phải được thương lượng lại dựa trên một bộ đề xuất mới là “Tám Điều” của ông ta, trong đó đòi hỏi gia tăng dân số và phát triển kinh tế. Từ Thụ Tranh trình các điều cho Bogd Khaan cùng một lời đe dọa rằng việc từ chối phê chuẩn chúng sẽ dẫn đến việc bị trục xuất [đến Trung Quốc]. Bogd Khaan trình các điều lên Quốc hội Mông Cổ, thượng viện chấp thuận còn hạ viện thì bác bỏ; một số thành viên của hạ viện thậm chí còn đe dọa trục xuất Từ Thụ Tranh bằng vũ lực, hầu hết các lạt ma cũng chống lại kế hoạch của Từ Trụ Tranh. Tuy nhiên, thượng viện lại một lần nữa thắng thế.
Ngày 17 tháng 11 năm 1919, Từ Thụ Tranh chấp thuận một kiến nghị- với chữ ký của các bộ trưởng và thứ trưởng song không có của Bogd Khaan—về việc bãi bỏ quyền tự trị. [9] [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-10)
Từ Thụ Tranh trở về Bắc Kinh, tại đây ông ta nhận được sự hoan nghênh dành cho anh hùng do Hoản hệ sắp xếp. Đến tháng 12, ông trở lại Khố Luân để tổ chức một lễ chính thức chuyển giao quyền lực. Người Mông Cổ được yêu cầu phủ phục nhiều lần trước các biểu tượng thể hiện chủ quyền Trung Quốc.
Đêm hôm đó, một số mục dân và lạt ma tập hợp ngoài cung điện và giật những quốc kỳ Trung Quốc treo ở cửa cung xuống. [11] [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-12)
## Kháng cự
Từ năm 1919 đến đầu năm 1920, một vài người Mông Cổ hình thành các nhóm mà sau được gọi là “Đồi lãnh sự quán” (
*Konsulyn denj*) và Đông Urga ( *Züün khüree*). Sự kiện này bắt đầu hành động kháng cự Từ Thụ Tranh và việc bãi bỏ quyền tự trị. [13]
Nhóm đầu tiên tồn tại chủ yếu là nhờ
[Dogsomyn Bodoo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dogsomyn_Bodoo&action=edit&redlink=1), một lạt ma có học thức cao từng làm việc tại Lãnh sự quán Nga tại Urga trong thời kỳ Bogd Khaan. Chung một [yurt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yurt&action=edit&redlink=1) với Bodoo là [Khorloogiin Choibalsan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khorloogiin_Choibalsan), người mà về sau được gọi là “ [Stalin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Joseph_Stalin) của Mông Cổ”. Một người thợ xếp chữ Nga-Mông, đồng thời là thành viên ngần của Bolshevik tại Urga tên là Mikhail Kucherenko thỉnh thoảng đến chỗ Bodoo và Choibalsan; trao đổi về cách mạng Nga và chính cục tại Mông Cổ. Theo thời gian, có thêm những người Mông Cổ khác gia nhập cùng Bodoo và Choibalsan để thảo luận về việc bãi bỏ quyền tự trị và thất bại của các thân vương Mông Cổ và lạt ma cao cấp trong việc kháng nghị hiệu quả với Trung Quốc. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-14)
Các nhà lãnh đạo của nhóm Urga gồm có một quan chức của Bộ Tài chính tên là
[Soliin Danzan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Soliin_Danzan&action=edit&redlink=1), và một quan chức của Bộ Quân đội tên là [Dansrabilegiin Dogsom](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dansrabilegiin_Dogsom&action=edit&redlink=1). Một thành viên khác của nhóm là một quân nhân trong quân đội Mông Cổ tên là [Damdin Sükhbaatar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Damdin_S%C3%BCkhbaatar), nhân vật này sau được các sử gia Cộng sản tôn vinh là “ [Lenin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Lenin) của Mông Cổ”. Sự khởi đầu của nhóm Đông Urga có thể truy nguyên từ giữa tháng 11 năm 1919, khi một số thành viên có tính chiến đầu hơn trong hạ viện của Quốc hội Mông Cổ, gồm Danzan và Dogson, tụ họp bí mật vào đêm đầu tiên sau khi Từ Thụ Tranh bãi bỏ quyền tự trị, và quyết tâm kháng cự người Trung Quốc. Họ hai lần tiếp cận Bogd Khaan để giành được sự ủng hộ của ông ta dành cho kháng cự vũ trang; song Khaan đều khuyên kiên nhẫn. Nhóm lập kế hoạch chiếm kho vũ khí của quân đội Mông Cổ và ám sát Từ Thụ Tranh; tuy nhiên, việc sắp xếp các vệ binh Trung Quốc tại kho vũ khí và thay đổi hành trình của Từ Thụ Tranh đã cản trở các kế hoạch. [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-15)
## Thành lập Đảng Nhân dân Mông Cổ
Những kiều dân Nga tại Urga bầu nên một “Duma đô thị” cách mạng, đứng đầu là các cảm tình viên Bolshevik, đến đầu tháng 3 năm 1920, Duma phái một thành viên của họ là I. Sorokovikov đến
[Irkutsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Irkutsk). Họ quyết định nhân vật này nên đồng thời báo cáo về những người Mông Cổ, và Sorokovikov họp với các đại diện của hai nhóm. Khi trở về Urga vào tháng 6, ông ta lại gặp lại đại diện của hai nhóm, hứa hẹn rằng chính phủ Xô viết sẽ cung cấp “hỗ trợ mọi mặt” cho “những người lao động” Mông Cổ. Sorokovikov mời hai nhóm phái đại biểu đến Nga để đàm phán thêm. [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-16)
Hai nhóm nay trở nên hào hứng, song họ duy trì một khoảng cách thận trọng với nhau, có lẽ do nghị trình khác biệt—nhóm Đồi lãnh sự quán tán thành một chương trình xã hội cấp tiến hơn còn nhóm Đông Urga có mục tiêu mang tính dân tộc hơn—và do đó ít có hợp tác giữa hai nhóm. Lời mời của Xô viết thay đổi điều này, hai nhóm tụ họp vào ngày 25 tháng 6, và thành lập “Đảng Nhân dân Mông Cổ”, và đồng ý phái Danzan và Choibalsan với vị thế là đại biểu đến Nga.
[[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-17)
Danzan và Choibalsan đến
[Verkhneudinsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ulan-Ude), thủ đô của nước [Cộng hòa Viễn Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng) thân Xô, vào đầu tháng 7. Họ họp với người tạm quyền đứng đầu chính phủ là [Boris Shumyatsky](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boris_Shumyatsky&action=edit&redlink=1), Shumyatsky biết ít về họ, và trong ba tuần né tránh các yêu cầu của họ về một quyết định nhanh chóng của Xô viết rằng có hay không cung cấp hỗ trợ quân sự cho người Mông Cổ chống Trung Quốc. Cuối cùng, có lẽ theo đề nghị của Shumyatsky, họ gửi một điện tín đến các thành viên của Đảng Nhân dân Cách mạng tại Urga với thông điệp được mã hóa rằng cần phải có được một bức thư với dấu triện của Bogd Khaan để chính thức thỉnh cầu trợ giúp của Xô viết. Đảng Nhân dân Cách mạng có được một bức thư từ cung của Khaan’ mặc dù gặp khó khăn. năm thành viên của Đảng là D. Losol, [Dambyn Chagdarjav](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dambyn_Chagdarjav&action=edit&redlink=1), Dogsom, L. Dendev, và Sükhbaatar đem chúng đến Verkhneudinsk. Khi bảy người họp với Shumyatsky, ông ta nói với họ rằng mình không có quyền thực hiện một quyết định theo yêu cầu của họ; họ cần đi đến Irkutsk. [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-18)
Khi đến Irkutsk vào tháng 8, những người Mông Cổ họp với người đứng đầu của tổ chức mà về sau được tái tổ chức thành Ban thư ký Viễn Đông của Quốc tế Cộng sản, và giải thích rằng họ cần hướng dẫn quân sự, súng trường, súng thần công, súng máy và tiền bạc. Họ được cho biết rằng cần phải soạn một thư mới, lần này nhân danh Đảng thay vì Bogd Khaan, trong đó nêu các mục tiêu và thỉnh cầu của họ. Một kiến nghị như vậy sẽ được xem xét bởi Ủy ban Cách mạng Siberi tại
[Omsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Omsk). [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-19)
Người Mông Cổ chia thành ba nhóm: Danzan, Losol, và Dendev dời đến Omsk; Bodoo và Dogsom trở về Urga nhằm phát triển thành viên của đảng và hình thành một quân đội; Sükhbaatar và Choibalsan đến Irkutsk nhằm tạo liên kết thông tin giữa những người khác. Trước khi phân tách, nhóm soạn thảo lời thỉnh cầu mới với một thông điệp mang tính cách mạng hơn: quý tộc Mông Cổ sẽ bị tước bỏ quyền lực thế tập, thay thế bằng một chính phủ dân chủ do Bogd Khaan đứng đầu với vị thế là một quân chủ hạn chế. Văn kiện cũng bao gồm một thỉnh cầu viện trợ quân sự ngay lập tức.
[[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-20)
- Những nhà cách mạng Mông Cổ
-
-
-
-
-
-
## Bạch vệ xâm chiếm
Sau một vài cuộc họp với những nhà đương cục Xô viết tại Omsk, phái đoàn Mông Cổ được cho biết rằng một vấn đề quan trọng như vậy chỉ có thể được quyết định tại
[Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva). Danzan cùng những đồng bào của ông đi đến Moskva vào khoảng giữa tháng 9. Trong hơn một tháng, họ họp mặt thường xuyên song không chắc chắn với các quan chức Xô viết và Quốc tế cộng sản.
Tuy nhiên, một cuộc xâm chiếm Mông Cổ của lực lượng Bạch vệ dưới quyền
[Roman von Ungern-Sternberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roman_von_Ungern-Sternberg) buộc chính phủ Xô viết phải hành động. Từ cuối tháng 10 đến đầu tháng 11 năm 1920, khoảng 1.000 quân nhân dưới quyền chỉ huy của Ungern-Sternberg tiến hành bao vây quân đồn trú Trung Quốc tại Urga với quân số khoảng 7.000. Vào ngày 10 hoặc 11 tháng 11, ba người Mông Cổ hối hả triệu tập một cuộc họp với nhà đương cục Xô viết. Họ được cho biết rằng Đảng Nhân dân sẽ được cung cấp toàn bộ vũ khí cần thiết, song họ cần phải nhanh chóng trở về Mông Cổ, tăng số thành viên của Đảng và kiến thiết một quân đội. Đồng thời, Moskva lệnh cho Quân đoàn số 5 Hồng quân vượt qua biên giới Mông Cổ và tiêu diệt quân của Ungern-Sternberg. [21] [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-22)
Tuy nhiên, đơn vị đồn trú của Trung Quốc tại Urga đẩy lùi thành công cuộc tiến công của Roman von Ungern-Sternberg, điều này làm thay đổi chiến lược của Liên Xô. Quân đội của Cộng hòa Viễn Đông đã kiệt sức, chỉ còn Quân đoàn 5 của Hồng quân dời đến mặt trận phía đông, và đến cuối năm 1920 nhiều đơn vị tinh nhuệ hơn của quân đoàn đã giải ngũ, hoặc được phái đến phía tây để giao chiến với Ba Lan, hoặc được phân công lao động để phục hồi kinh tế Siberi.
Do đó, khi Trung Quốc đẩy lui quân của Roman von Ungern-Sternberg, những người Xô viết vào ngày 28 tháng 11 quyết định rút lại lệnh xâm nhập. [23] [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-24)
Tuy nhiên, Roman von Ungern-Sternberg phát động một cuộc tiến công thứ nhì vào đầu tháng 2 năm 1921, lần này kết quả là thắng lợi. Các binh sĩ và thường dân Trung Quốc trốn khỏi thành phố trong hoảng loạn. Với việc Urga thất thủ, chính quyền và các đơn vị đồn trú của Trung Quốc tại
[Uliastai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Uliastai) và [Khovd](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khovd_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) nhanh chóng chuyển đến Tân Cương. Roman von Ungern-Sternberg phục hồi vị thế quân chủ Mông Cổ cho Bogd Khaan, chính phủ của Bogd Khaan cũng được khôi phục trong một buổi lễ tổ chức vào ngày 22 tháng 2.
## Đảng Nhân dân Mông Cổ phát triển
Tin tức về việc Roman von Ungern-Sternberg chiếm Urga lại ảnh hưởng đến các kế hoạch của Xô viết. Một phiên họp toàn thể của Quốc tế cộng sản tại Irkutsk vào ngày 10 tháng 2 thông qua một nghị quyết chính thức nhằm hỗ trợ “cuộc đấu tranh của nhân dân Mông Cổ vì tự do và độc lập với tiền, súng, và huấn luyện quân sự”.
Với hỗ trợ của Xô viết, Đảng Nhân dân Mông Cổ nay là một địch thủ mạnh trong cuộc tranh giành quyền lực. Cho đến đương thời, Đảng Nhân dân Cách mạng vẫn chưa định hình và liên kết lỏng lẻo, họ cần phải tổ chức và định nghĩa tư tưởng tốt hơn. Một đại hội đảng được bí mật tổ chức vào ngày 1–3 tháng 3 tại Kyakhta, phiên họp đầu tiên có 17 cá nhân tham gia, và con số tại phiên họp thứ nhì là 26. Đảng Nhân dân Mông Cổ thông qua việc thành lập một quân đội dưới quyền chỉ huy của Sükhbaatar cùng hai cố vấn người Nga, bầu một ủy ban trung ương với chủ tịch là Danzan cùng một đại diện từ Quốc tế cộng sản, và thông qua một bản tuyên ngôn đảng do một người Buryat tên là [25] [Jamsrangiin Tseveen](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jamsrangiin_Tseveen&action=edit&redlink=1)soạn thảo. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-26)
Ngày 13 tháng 3, một chính phủ lâm thời gồm 7 cá nhân được hình thành, sau đó người đứng đầu là Bodoo. Đến ngày 18 tháng 3, quân đội du kích Mông Cổ, nay có 400 người nhờ tuyển mộ và quân dịch, chiếm đơn vị đồn trú của Trung Quốc tại Mãi mại thành Kyakhta. Đảng Nhân dân nay có một sự tự tin mới, họ đưa ra một tuyên bố thành lập chính phủ, trục xuất người Hán, và hứa hẹn triệu tập một đại hội với “các đại diện của quần chúng” để bầu một chính phủ thường trực.
Một chiến tranh tuyên truyền giữa chính phủ lâm thời và triều đình của Bogd Khaan diễn ra sau đó: Đảng Nhân dân Mông Cổ truyền bá tờ rơi tại biên giới phía bắc kêu gọi nhân dân cầm vũ khí chống Bạch vệ; chính phủ của Bogd Khaan thì cảnh báo tại khu vực rằng những người cách mạng này có ý định phá hoại quốc gia Mông Cổ và làm tan vỡ các nền tảng thực sự của đức tin Phật giáo. [27] [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-28)
Chính phủ Xô viết mới bị cộng đồng quốc tế cô lập, họ khao khát thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc. Xô viết phái một đại biểu đến Bắc Kinh; chính phủ Trung Quốc đáp lại bằng phái đại diện đến Moskva. Có lẽ lý do chính khiến Xô viết do dự trong việc hỗ trợ người Mông Cổ quá công khai là lo sợ phương hại đến các cuộc đàm phán này. Tuy nhiên, đến đầu năm 1921, những hạn chế để Liên Xô công khai hỗ trợ cho người Mông Cổ kết thúc khi Trung Quốc đình chỉ các cuộc thương thảo với chính phủ Xô viết vào tháng 1 năm 1921; chính phủ Trung Quốc dường như không có khả năng đối phó với Roman von Ungern-Sternberg; và vào đầu tháng 3 họ đã từ chối viện trợ quân sự của Xô viết nhằm kháng cự Bạch về. Đó cũng là lúc người Nga cam kết kiên quyết với cách mạng Mông Cổ.
[[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-29)
Biểu hiện vận chất của cam kết này là tăng cường số cố vấn và vũ khí Xô viết cho Đảng Nhân dân Mông Cổ trong tháng 3. Trong tháng 3 và 4, các đơn vị của Xô viết và Cộng hòa Viễn Đông chuyển đến Kyakhta, trong khi người Mông Cổ tăng gấp đôi số lượng binh sĩ du kích lên 800. Quân đội của Roman von Ungern-Sternberg tấn công Kyakhta vào đầu tháng 6, ông ta chạm trán với một số lượng binh sĩ Hồng quân lớn gấp vài lần số lượng của mình, và Bạch vệ bị đẩy lui với tổn thất nặng nề. Ngày 28 tháng 6, đại quân viễn chinh của Xô viết băng qua biên giới vào Mông Cổ, và đến ngày 6 tháng 7, các đơn vị Mông Cổ và Nga tiến vào Urga.
Những người cách mạng Mông Cổ lập tức hành động. Ngày 9 tháng 7, họ gửi một bức thư cho triều đình của Bogd Khaan, thông báo rằng quyền lực nay về tay nhân dân: “Rối loạn quyền lực hiện nay phần nhiều là do nhược điểm của các lãnh đạo [thế tập] do thực tế rằng các pháp luật và tình thế hiện hành không thuận theo dòng chảy phát triển lịch sử. Do đó, mọi thứ, ngoại trừ tôn giáo, sẽ là đối tượng cải biến dần.”
Ngày hôm sau, Ủy ban trung ương Đảng ban ra một nghị quyết tuyên bố thành lập một chính phủ mới dưới quyền Bodoo, với Jebtsundamba Khutuktu là một quân chủ hạn chế. Ngày 11 tháng 7, Jebtsundamba Khutuktu cử hành nghi lễ nhậm chức quân chủ của Mông Cổ. [30]
## Hậu quả
Quân đội của Roman von Ungern-Sternberg’s bị đánh bại và bắt đầu tan vỡ, ông ta bị các binh sĩ bỏ rơi và bị Hồng quân bắt giữ, rồi bị Xô viết hành quyết. Giao tranh sau đó chuyển sang miền tây Mông Cổ, và đến cuối năm 1921 thì Bạch vệ bị tiêu diệt hoặc bị trục xuất khỏi Mông Cổ.
Chính phủ Trung Quốc không phải là không quan tâm đến cuộc xâm chiếm của Roman von Ungern-Sternberg, họ bổ nhiệm
[Trương Tác Lâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A1c_L%C3%A2m) làm chỉ huy một đạo quân viễn chinh nhằm đối phó. Tuy nhiên, việc Hồng quân chiếm đóng Urga vào tháng 7 và chính trị quân phiệt nội bộ của Trung Quốc buộc ông ta phải từ bỏ các kế hoạch của mình. [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-31)
Trên mặt trận ngoại giao, Liên Xô đề nghị Trung Quốc triệu tập một hội nghị ba bên như vào năm 1914-15, để thảo luận về quan hệ của Mông Cổ với Trung Quốc. Tuy nhiên, chính phủ Trung Quốc được khuyến khích trước viễn cảnh đội viễn chinh của Trương Tác Lâm nên đáp lại rằng Mông Cổ là bộ phận của Trung Quốc, và do đó không thể là chủ đề của một cuộc đàm phán quốc tế. Phải đến năm 1924 thì một hiệp định Trung-Xô mới được ký kết, theo đó Liên Xô công nhận Mông Cổ là một bộ phận tổ thành của Trung Quốc, và đồng ý triệt thoái các binh sĩ của mình. Bất chấp hiệp ước này, việc Khutuktu từ trần trong cùng năm tạo một cơ hội để Đảng Nhân dân Mông Cổ phế trừ hoàn toàn cai trị thần quyền, và Đảng này tuyên bố thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ. Năm 1945, chính phủ Quốc dân Trung Quốc công nhận chủ quyền hoàn toàn của nước Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ, song rút lại công nhận này vài năm sau đó.
Đến năm 2002, Trung Hoa Dân Quốc tại Đài Loan công nhận Mông Cổ độc lập. [32] [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_note-33)
## Tham khảo
**Thomas E. Ewing,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-1) *Ch’ing Policies in Outer Mongolia 1900-1911*, Modern Asian Studies (Cambridge, Eng., 1980), pp. 145-57. **See Thomas E. Ewing,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-2) *Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911,*Journal of Asian History (Bloomington, Ind., 1978), pp. 101-19. **Ewing, Between the Hammer and the Anvil, p. 113.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-3) **Ts. Puntsagnorov, Mongolyn avtonomit üyeiin tüükh [Lịch sử người Mông Cổ trong thời kỳ tự trị], (Ulaanbaatar, 1955), p. 195.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-4) **Trung Nga quan hệ sử liệu: Ngoại Mông Cổ [中俄關係史料: 外蒙古], (Đài Bắc, 1959), no. 386, pp. 573-74.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-5) **Zhung-O, app. 1, pp. 28-29.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-6) **Lý Dục Chú (李毓澍), Ngoại Mông chính giáo chế độ khảo (外蒙政教制度考), (Đài Bắc, 1962), p. 237.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-7) **Trung-Nga, no. 108, pp. 380-84.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-8) **L Dendev, Mongolyn tovch tüükh [Lược sử Mông Cổ], (Ulaanbaatar, 1934), pp. 175-76.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-9) **Zhung-O, no. 414, p. 589.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-10) **Trần Sùng Tổ (陳崇祖), Ngoại Mông Cổ cận đại sử (外蒙古近世史), (Thượng Hải, 1926), bien 3, p. 11.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-11) **A. Kallinikov, U istokov mongol’skoi revolyutsii [Nguồn gốc của cách mạng Mông Cổ], Khozyaistvo Mongolii, pt. 1, p. 74.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-12) **Thomas E. Ewing chronicled the history of these two groups in** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-13) *The Origin of the Mongolian People’s Revolutionary Party: 1920*, Mongolian Studies (Bloomington, Ind., 1978-79), pp. 79-105. **Kh. Choibalsan, D. Losol, D. Demid, Mongolyn ardyn ündesnii khuv’sgal ankh üüseg baiguulagdsan tovch tüükh [Lược sử về cách mạng Mông Cổ] (Ulaanbaatar, 1934), v. 1, p. 56.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-14) **L. Bat-Ochir, D. Dashjamts, Damdiny Sukhe-Bator. Biografiya [Tiểu sử của Damdiny Sükhbaatar], (Moscow, 1971), p. 36.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-15) **G. Kungurov and I. Sorokovikov, Aratskaya revolyutsiya [cách mạng của những mục dân], (Irkutsk, 1957), p. 84.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-16) **Choibalsan, Losol, Demid, v. 1, pp. 100-02.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-17) **Choibalsan, Losol, Demid, v. 1, pp. 172-73.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-18) **Choibalsan, Losol, Demid, v. 1, pp. 174-95.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-19) **Choibalsan, Losol, Demid, v. 1, pp. 187-93.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-20) **Choibalsan, Losol, Demid, v. 1, pp. 242-48.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-21) **Sovetsko-mongolskiye otnosheniya, 1921-1974. [Quan hệ Xô-Mông, 1921-1974.], (Moscow, 1975), v. 1, p. 464.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-22) **Xem Jan M. Meijer, ed. The Trotsky Papers 1917-1922 (The Hague, 1971), v. 2, no. 669, pp. 401-03.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-23) **Dokumenty vneshnei politiki SSSR [Văn kiện chính sách đối ngoại của Liên Xô], (Moscow, 1957), v. 3, no. 192, pp. 55-56.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-24) **Istoricheskskii opyt bratskogo sodruzhestva KPSS i MNRP v bor’be za sotsializm [Kinh nghiệm lịch sử về tình đoàn kết của Đảng Cộng sản Liên Xô và Đảng Nhân dân Cách mạng Mông Cổ trong cuộc đấu tranh vì chủ nghĩa xã hội], (Moscow, 1971), p. 217.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-25) **Mongolyn ardyn khuv’sgalt namyn negdügeer ikh khural [Đại hội đầu tiên của Đảng Nhân dân Cách mạng Mông Cổ], (Ulan Bator, 1971).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-26) **Ts. Nasanbaljir, Revolyutsionnye meropriyatiya narodogo pravitel’stva Mongolii v. 1921-1924 gg. [Những phương pháp cách mạng của chính phủ nhân dân Mông Cổ, 1921-1924], (Moscow, 1960), pp. 11-13.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-27) **Thomas E. Ewing,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-28) *Russia, China, and the Origins of the Mongolian People’s Republic, 1911-1921: A Reappraisal,*(London, 1980), p. 419. **Ewing,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-29) *Russia, China,*p. 419. **Nasanbaljir, pp. 22-23.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-30) **Gavan McCormack, Chang Tso-lin, the Mukden Military Clique, and Japan, 1920-1928 (Ph. D dissertation, London University, 1974), p. 55.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-31) **Ewing, Between the Hammer and the Anvil, pp. 256-58.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-32) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921#cite_ref-33) [“Mongolian office to ride into Taipei by end of the year”](http://www.taipeitimes.com/News/archives/2002/10/11/0000175237). Taipei Times. 11 tháng 10 năm 2002. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2009. “In October 1945, the people of Outer Mongolia voted for independence, gaining the recognition of many countries, including the Republic of China. (…) Due to a souring of relations with the Soviet Union in the early 1950s, however, the ROC revoked recognition of Outer Mongolia, reclaiming it as ROC territory.” **Bài viết mới** [Khoảnh khắc tuyệt đẹp](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/khoanh-khac-tuyet-dep/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/tieng-anh-cho-em-5/) [Tháng Bảy mưa Ngâu](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/thang-bay-mua-ngau-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/chao-ngay-moi-10-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/bien-dong-van-dam-7/) [Chào ngày mới 9 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/chao-ngay-moi-9-thang-7-2/) [Đợi mưa](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/doi-mua/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/ngay-moi-yeu-thuong-4/) [Chào ngày mới 8 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/07/chao-ngay-moi-8-thang-7-2/) [Chào ngày mới 7 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-7-thang-7-2/) [Chào ngày mới 6 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-6-thang-7-2/) [Dưới đáy đại dương là Ngọc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/duoi-day-dai-duong-la-ngoc/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/05/loc-xuan-cuoc-doi-10/) [Chào ngày mới 5 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-5-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/ngay-moi-yeu-thuong-3/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/bien-dong-van-dam-6/) [Chào ngày mới 4 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-4-thang-7-2/) [Trần Thánh Tông](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/tran-thanh-tong/) [Bà Đen](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [L](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [ộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/loc-xuan-cuoc-doi-9/) [Đọc lại và suy ngẫm 2](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/doc-lai-va-suy-ngam-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/chao-ngay-moi-2-thang-7-2/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/tieng-anh-cho-em-4/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/bien-dong-van-dam-5/) [Chào ngày mới 1 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/chao-ngay-moi-1-thang-7-2/) [Lời vàng của Anbe Anhstanh](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/loi-vang-cua-anbe-anhstanh/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/qua-tang-cuoc-song-3/) [Chào ngày mới 30 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-30-thang-6-2/) [Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu, Phan Nhân](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/dem-nho-phan-huynh-dieu-phan-nhan/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/ngay-moi-yeu-thuong-2/) [Chào ngày mới 29 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-29-thang-6-2/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/28/qua-tang-cuoc-song-2/) [Chào ngày mới 28 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-28-thang-6-2/) [Thạch Lam hạt ngọc đời nay](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/thach-lam-hat-ngoc-doi-nay/) [Helen Keller người mù điếc huyền thoại](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/helen-keller-nguoi-mu-diec-huyen-thoai/) [Chào ngày mới 27 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-27-thang-6-2/) [Chào ngày mới 26 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-26-thang-6-2/) [Chào ngày mới 25 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-25-thang-6-2/) [GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/gs-tran-van-khe-nguoi-thay-am-nhac/) [Nguyễn Hiến Lê học và viết](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/nguyen-hien-le-hoc-va-viet-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/loc-xuan-cuoc-doi-8/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/qua-tang-cuoc-song/) [Chào ngày mới 24 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/chao-ngay-moi-24-thang-6-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 23 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/chao-ngay-moi-23-thang-6-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/loc-xuan-cuoc-doi-7/) [Chào ngày mới 22 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/21/chao-ngay-moi-22-thang-6-2/) [Chào ngày mới 21 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-21-thang-6-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/bien-dong-van-dam-3/) [Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/con-la-nguon-hanh-phuc-dau-tien/) [Chào ngày mới 20 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-20-thang-6-2/) [Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/tu-mao-trach-dong-den-tap-can-binh/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/ngay-moi-manh-hao-nhien/) **Video yêu thích** [TBT Nguyễn Phú Trọng và TT Obama ra tuyên bố chung về quan hệ song phương
](https://youtu.be/1nLoOWAw6-I) [TBT Nguyễn Phú Trọng phát biểu tại buổi tiếp đãi ở Bộ Ngoại giao Mỹ 7/7/2015](https://youtu.be/UcIL_qNxuN8)
Cựu TT Bill Clinton thăm VN, TBT Nguyễn Phú Trọng sắp thăm Mỹ, VOA 4/7/2015
CTN Trương Tấn Sang gặp gỡ người Việt hải ngoại ở New York 26/7/2013
**Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

Link: <http://wp.me/p46AQV-bn>; rel=shortlink