text:
Phù Nam
Phù Nam (tiếng Phạn : नाम / Phnom) là một quốc gia cổ trong lịch sử Đông Nam Á, xuất hiện khoảng đầu Công Nguyên, ở khu vực hạ lưu và châu thổ sông Mê Kông. Theo nhiều thư tịch cổ Trung Quốc, thì trong thời kỳ hưng thịnh, vương quốc này về phía Đông, đã kiểm soát cả vùng đất phía Nam Trung Bộ (Việt Nam), về phía Tây đến thung lũng sông Mê Nam (Thái Lan), về phía Nam đến phần phía Bắc bán đảo Mã Lai.
Quốc gia này tồn tại cho đến khoảng nửa thế kỷ 7 (sau năm 627) thì bị sáp nhập vào lãnh thổ của Chân Lạp. Mãi đến thế kỷ 17-thế kỷ 18, phần lãnh thổ xưa kia được coi là trung tâm của Phù Nam, tách khỏi Chân Lạp để trở thành một bộ phận của lãnh thổ Việt Nam, tức Nam Bộ ngày nay.
[sửa] Tên gọi
Chung quanh cái tên gọi Phù Nam, hiện vẫn còn đang tranh cãi. Ý kiến được nhiều người tán đồng, đó là Phù Nam do chữ Fou Nan mà ra (gọi theo cách phát phát âm của người Trung Hoa). Từ ngữ này xuất phát từ ngôn ngữ Môn-Khmer cổ : Bonam, mà ngày nay nó được đọc là phnom, có nghĩa là núi, hoặc đồi. Tuy nhiên theo GS. Lương Ninh, một danh từ chung chỉ núi non không thể là nguồn gốc của tên đất nước, mà phải là cái khác, quý báu hơn: tên tộc người bản địa: Bnam.[1]. Theo đó các vua Phù Nam là những người thuộc dòng Vua Núi - Kurung bnam[2].
Kinh đô của Phù Nam, theo sách Lương Thư và Tân Đường thư là thành Đặc Mục, ông G.Coedes cho đó là phiên âm của tiếng Phạn là Vyadhapura (pura:thành phố/kinh đô, Vyadha:người đi săn), và thành này ở gần ngọn núi Ba Phnom ở làng Banam, thuộc tỉnh Prey Veng (Campuchia) ngày nay[3]. Ngược lại, một số tác giả như P.pelliot (1903), P. Dupont (1955), L.Malleret (1962) không tán thành thuyết đó, họ cho rằng kinh đô của Phù Nam có thể là Angkor Borei do nhiều hiện vật khảo cổ có niên đại và phong cách Phù Nam tìm thấy ở đây.[4]
[sửa] Lịch sử vắn tắt
[sửa] Truyền thuyết dựng nước
Theo Khang thịnh sứ giả của Ngô Tôn Quyền thời Tam Quốc chép trong sách Phù Nam thổ tục thì ông vua đầu tiên của nước Phù Nam, có lẽ là một quí tộc người Ấn Độ hay là một tăng lữ Bà-la-môn tên là Hỗn Điền.[5] Một số học giả phương Tây cho rằng truyền thuyết Hỗn Điền là dị bản của truyền thuyết Ấn Độ về Kaundinya.[6]
Vương triều của Kaundinya tồn tại khoảng hơn 150 năm, trải qua 3 đời vua. Các thư tịch cổ của Trung Quốc phiên âm tên 3 vị vua này là Hỗn Điền, Hỗn Bàn (127-217), và Hỗn Bàn Bàn (217-220).[6]
[sửa] Hưng thịnh
Ngô Văn Doanh (2009) dẫn Lương thư cho biết rằng quốc vương cuối cùng của vương triều Kaundinya làm vua được 3 năm thì mất. Một vị tướng của Phù Nam mà Lương thư của Trung Quốc phiên âm là Phạm Mạn lên làm vua, lập ra vương triều họ Phạm. Theo Lương thư, làm vua được 3 năm thì Phạm Mạn mất. Con ông là Phạm Kinh Sinh nối ngôi, làm vua được khoảng 5 năm, đến năm 245 thì bị người anh họ tên Phạm Chiên giết chết để đoạt ngôi. Một người con khác của Phạm Mạn là Phạm Trường đã nổi dậy lật đổ được Phạm Chiên, nhưng cũng lập tức bị tướng của Chiên là Phạm Tầm giết. Phạm Tầm lên làm vua. Phù Nam dưới vương triều họ Phạm trở nên hùng mạnh. Phạm Mạn đã đem quân đi chinh phạt được tới hơn 10 nước, mở rộng đáng kể lãnh thổ. Phạm Chiên đã thúc đẩy quan hệ ngoại giao với Ấn Độ. Còn Phạm Tầm đã thúc đẩy quan hệ ngoại giao với nhà Tấn ở Trung Quốc. Người Phù Nam đã có chữ viết, kiểu chữ viết có nguồn gốc Ấn Độ.[7]
Cho đến giờ chưa phát hiện được tư liệu nào nói về thời kỳ tiếp sau Phạm Tầm. Các nhà khoa học cho rằng vào khoảng giữa thế kỷ 4, quyền cai trị Phù Nam một lần nữa lại vào tay người Ấn Độ. Lương thư và Tấn thư có nhắc tới một người là Thiên Trúc Thiên Đàn đã triều cống Mục Đế. Các nhà khoa học sau này cho đó là người Ấn Độ tên là Chandan hoặc Chandana.[8]
Đến đầu hoặc giữa thế kỷ 5, vẫn là người Ấn Độ nắm quyền cai trị Phù Nam. Lương thư cho biết một người Thiên Trúc là Kiều Chân Như mà các nhà khoa học sau này cho rằng đó có thể là một người Brahman Ấn Độ cũng lại tên là Kaudinya đã thay đổi chế độ nhà nước Phù Nam sang theo kiểu Ấn Độ.[9] Kiều Trần Như ở ngôi khoảng năm 470 đến 514, tự xưng là Người bảo vệ thánh kinh Vê đa. Vào thời kỳ này, nhiều thương gia Phù Nam sang buôn bán ở Quảng Châu (Trung Quốc).[10]
Khi Kaundinya mất, con là Sri Indravarman (Lương thư phiên âm là Tri Lê Đà Bạt Ma) lên thay, và đã cho sứ sang triều cống Tống Văn Đế (nhà Lưu Tống) vào những năm 438, 453 và 438. Cũng theo Lương thư, thì năm 431-432, nước Lâm Ấp muốn đánh Giao Châu của người Việt, nên có nên yêu cầu vua Phù Nam giúp sức, nhưng Phù Nam đã từ chối.
Khi Sri Indravarman mất, người nối ngôi là Jayavarman (Lương thư phiên âm là Đồ Tà Bạt Ma). Jayavarman đã phái một nhà sư Ấn Độ tên Nagasena đem lễ vật sang tặng vua Nam Tề năm 484, và yêu cầu nhà vua giúp mình đánh Lâm Ấp nhưng bị từ chối khéo. Các nhà khoa học đã phát hiện bia ký viết bằng chữ Sanskrit cho hay dưới thời Jayavarman Phù Nam đã xây dựng nhiều công trình thủy lợi, biến nhiều vùng đầm lầy rộng lớn ở hạ lưu sông Mê Kông thành những vùng đồng bằng phì nhiêu, trù phú. Năm 514, Jayavarman mất.
Kế vị ngôi là Rudravarman (Lương thư phiên âm là Lưu Đà Bạt Ma), con cả của Jayavarman. Đây là ông vua cuối cùng của Phù Nam. Vào năm 517 và 539, nhà vua đều có sai sứ sang Trung Quốc triều cống.
[sửa] Diệt vong
Giữa thế kỷ 5, Chân Lạp nổi lên, chiếm thành Đặc Mục kinh đô của Phù Nam, hợp nhất lãnh thổ Phù Nam với Chân Lạp. Nhà vua Phù Nam phải bỏ chạy và lập triều đình lưu vong tại Na Phất Na (vùng Angkor Borei). Phù Nam diệt vong.
Sách Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam (tr. 20) viết:
- Sau một thời rực rỡ, đế quốc Phù Nam bắt đầu suy thoái vào cuối thế kỷ thứ 6. Nước Cát Miệt [11], một thuộc quốc của Phù Nam, đến thế kỷ này đã nhanh chóng phát triển thành một vương quốc độc lập và hùng mạnh. Nhân sự suy yếu của Phù Nam, Chân Lạp đã tấn công & chiếm lấy một phần lãnh thổ (tương đương với vùng đất Nam Bộ mà sau này Việt Nam chiếm được từ Chân Lạp) của đế chế này vào đầu thế kỷ 7...
Sách Tùy thư chép tương tự:
- Nước Chân Lạp ở về phía Tây Nam nước Lâm Ấp, nguyên là một chư hầu của Phù Nam. Vua nước ấy là Ksatriya Citrasena đánh chiếm và tiêu diệt Phù Nam.[12]
Sách Tân Đường thư do Âu Dương Tu & Tống Ký biên soạn cũng đã cho biết đầu niên hiệu Trinh Quán nhà Đường (627-649); trong nước Phù Nam có thay đổi lớn. Nhà vua đóng đô ở thành Đặc Mục, thình lình bị nước Chân Lạp đánh chiếm, phải chạy trốn về Na Phất Na.[13]
Căn cứ năm 627, sứ giả Phù Nam còn đến tiến cống nhà Đường, nên có thể suy ra nước Phù Nam bị tiêu diệt phải sau năm này.[14]
Sau khi Chân Lạp đánh bại Phù Nam, trong sách Trung Quốc đã xuất hiện tên gọi Thủy Chân Lạp để chỉ phần lãnh thổ Phù Nam trên vùng đất Nam Bộ (Việt Nam); và cũng để phân biệt với vùng đất Lục Chân Lạp, tức là vùng đất gốc của Vương quốc Chân Lạp.[15]
Mặc dầu chiếm đoạt được, nhưng trên thực tế, việc cai quản vùng lãnh thổ mới này đối với Chân Lạp gặp rất nhiều khó khăn. Trước hết, với truyền thống quen khai thác các vùng đất cao, dân số còn ít ỏi, người Khmer khi đó khó có khả năng tổ chức khai thác trên quy mô lớn một vùng đồng bằng mới bồi lấp, còn ngập nước và sình lầy. Hơn nữa, việc khai khẩn đất đai trên lãnh thổ của Lục Chân Lạp đòi hỏi rất nhiều thời gian và sức lực. Việc cai trị xứ Thủy Chân Lạp vì vậy vẫn phải giao cho những người thuộc dòng dõi Vua Phù Nam.
Theo những tài liệu bi kí còn lại có thể thấy rằng, vào thế kỷ thứ 8 tại vùng trung tâm của Phù Nam trước đây vẫn còn tồn tại một tiểu quốc tên là Aninditapura, do một người thuộc dòng dõi vua Phù Nam tên là Baladitya trị vì. Và khi Phù Nam tan rã là lúc nhiều vương quốc nhỏ ở Đông Nam Á nổi lên thay thế vai trò đế quốc hàng hải của vương quốc này, mà nổi bật là vương quốc Srivijaya ở đảo Sumatra và vương quốc Sailendra ở đảo Java, thuộc Indonesia ngày nay.
Từ cuối thế kỷ 8, vương quốc Sailendre hùng mạnh đã xâm chiếm toàn bộ Thủy Chân Lạp đồng thời đưa Lục Chân Lạp vào vị trí chư hầu của mình, tới đầu thế kỷ 9, Sailendra suy yếu mới từ bỏ vùng đất Thủy Chân Lạp.
[sửa] Văn hóa
Từ tháng 2 đến tháng 4 năm 1944, nhà khảo cổ học Pháp Louis Malleret cho khai quật khảo cổ ở Óc Eo[16], và đã tìm thấy nhiều di vật quý, có niên đại phù hợp với thời kỳ quốc gia Phù Nam tồn tại ở đây.
Tại di chỉ Bình Tả (xã Đức Hòa, huyện Đức Hòa, tỉnh Long An), trong đợt khai quật vào tháng 2 năm 1987 do Lê Trung Khá chủ trì, đã phát hiện một di vật có tên Bhavavarman (tên một hoàng thân Phù Nam) viết bằng chữ Phạn cổ. Đây là một cứ liệu chính xác cho phép gắn liền văn hóa khảo cổ Óc Eo với Vương quốc Phù Nam trong lịch sử.[17]
Sau năm 1975, thêm nhiều lần khai quật khảo cổ ở Óc Eo và nhiều nơi khác nữa, thì thấy nền văn hóa này phân bố rất phong phú trên địa bàn các tỉnh như Long An, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang, Thành phố Hồ Chí Minh...[18]. Tất cả theo sách Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam, đã khẳng định rằng Óc Eo là một nền văn hóa có nguồn gốc bản địa, mà chủ nhân của nó là những cư dân Phù Nam. Nền văn hóa này phát triển trên nền tảng văn hóa Đồng Nai, có quan hệ mật thiết với nền văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung, và có quan hệ giao lưu rộng rãi với các nước ở bên ngoài (qua dấu tích vật chất, cho thấy có sự liên hệ khá mật thiết với Trung Quốc, Ấn Độ, Tây Á và Địa Trung Hải).[19]
Từ điển Văn hóa Đông Nam Á cho biết chi tiết:
- Ở di chỉ Óc Eo đã phát hiện ra nhiều di chỉ khác nhau như di chỉ cư trú, di chỉ kiến trúc tôn giáo, di chỉ mộ táng... cùng rất nhiều hiện vật quý như tượng thờ, linh vật, phù điêu, con dấu, tiền tệ, di vật bằng vàng, đồ trang sức bằng đá quý, vật dụng bằng đá, đồ gốm, vật dụng bằng gỗ, cốt động vật, cốt thực vật...
- Qua phân tích các mẫu vật, đã xác định được niên đại của di chỉ Óc Eo là cuối thế kỷ thứ 2 đến thế kỷ 5. Các hiện vật khảo cổ đã nói lên tầm quan trọng rất lớn trong nền văn hóa được mang tên là Óc Eo ở Đông Nam Á. Theo các nhà nghiên cứu, Óc Eo đã từng là một cảng quan trọng của nhà nước Phù Nam.[20]
Và qua kết quả xét nghiệm những cốt sọ cùng nhiều hiện vật quý của cư dân Phù Nam, phần lớn các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã đưa ra một số ý kiến, có thể tóm tắt vào mấy điểm chính như sau[21]:
- Hai nhà nghiên cứu là Võ Sĩ Khải & Lê Trung Khá, sau khi tìm thấy hai sọ cổ (cư dân của nền văn hóa Phù Nam) ở Gò Tháp (Đồng Tháp) & Óc Eo năm 1984, đã cho biết rằng: “Hai sọ cổ này mang những đặc điểm thường gặp phải ở số đông người Thượng hiện nay; và thường được xếp vào tiểu chủng hay loại hình nhân chủng Indonésien.[22]. Trong quá trình phát triển, có sự tiếp xúc và cộng cư với những yếu tố nhân chủng khác.
- Chế độ nhà nước là chế độ phong kiến. Vương quyền được kết hợp chặt chẽ với thần quyền, tôn giáo được sử dụng như một công cụ hữu hiệu của giai cấp thống trị.
- Xã hội đã có sự phân hóa giàu nghèo thành các tầng lớp quý tộc, bình dân và nô lệ.
- Thuế là nguồn thu nhập chính của quốc gia. Thuế có thể đóng bằng vàng, bạc, châu ngọc, hương liệu...
- Pháp luật được thi hành theo quan niệm "thần đoán" (xem đoạn trích sử Nam Tề ở phần Trong thư tịch cổ).
- Về tín ngưỡng chủ yếu là đạo Bà-la-môn và đạo Phật.
- Đặc điểm hình thể và cách ăn mặc của cư dân Phù Nam có những nét giống với các dân tộc bản địa ở miền cao nguyên Đông Dương.
- Chữ viết là loại chữ Phạn (Sanskrit) có nguồn gốc từ bộ chữ cái của người Pallava, ở Ấn Độ.[23].
- Đa phần cư dân của Phù Nam chủ yếu là người Mã Lai-Đa Đảo [24], nói tiếng Mã Lai-Đa Đảo (Malayo-Polynésien) hay Nam Đảo (Austronésien). Ý kiến này phù hợp với ghi nhận của Lương thư (sử nhà Lương, Trung Quốc).[25]
- Ăn ở: Lương thực chính là lúa gạo. Cất nhà trên cọc gỗ, mái lợp bằng lá thốt nốt hoặc ngói. Louis Malleret khi đã tiến hành khai quật ở Óc Eo đã nhận xét rằng: phần lớn kiến trúc ở đây được lợp mái bằng ngói, một kiểu khác hẳn ở Angkor.[26]
- Tang lễ: người chết được chôn cất theo 4 cách: thủy táng, hỏa táng, điểu táng và chôn cất. Theo Tấn thư thì tang lễ và hôn lễ của Phù Nam gần giống với Lâm Ấp (tức Chămpa).
- Nhiều ngành nghề khá phát triển, như: luyện kim, nấu thủy tinh, chế tác ngọc, gốm màu, gạch, kim hoàn, xây dựng, tạc tượng, nghề cá, trồng lúa nước (lúa sạ), đóng tàu lớn, dệt vải, thêu thùa, làm muối, làm giấy (bằng bông gòn)...
- Có kinh nghiệm & tài nghệ trong việc làm thủy lợi để cải tạo đất đai.
- Có nền thương nghiệp, đặc biệt là ngoại thương khá phát triển.
- Giỏi săn bắt & chăn nuôi (biết thuần dưỡng cả voi).
- Thú tiêu khiển: Ca múa (loại hình nghệ thuật này rất phát triển), săn bắt, chọi gà...
Đúc kết lại, sách Lịch sử Campuchia viết:
- Trên đây là những nét phát họa của một nền văn minh xuất hiện sớm nhất ở miền Nam bán đảo Inđôchina. Văn minh đó của Phù Nam tiếp thu những tinh hoa của nền văn minh Ấn Độ. Nhưng tất cả những điều mà chúng ta biết đều chứng tỏ rằng ngay từ thuở ban đầu, văn minh Ấn Dộ chỉ là đến ghép trên miếng đất cũ của nền văn hóa Đông Nam Á bản địa vốn có sẵn, để hình thành một nền văn minh và một nền nghệ thuật hết sức độc đáo.[27]
[sửa] Trong thư tịch cổ
Quyển sách đầu tiên đề cập đến Vương quốc Phù Nam là Dị vật chí của Dương Phù thời Đông Hán (25-220).
Kế đến là Ngô thư thời Tam Quốc (220-280). Theo sách này thì vào tháng Chạp năm Xích Ô thứ 6 (243), vua Phù Nam là Phạm Chiên có sai sứ đến dâng nhạc công và phương vật cho vua Ngô là Tôn Quyền (182 – 252).
Thời gian sau, khi đánh chiếm Giao Châu và Cửu Chân, vua Ngô cũng đã sai người đến các nước phương Nam; thì các nước là Phù Nam, Lâm Ấp (Chămpa), Minh Đường thảy đều sai sứ đến dâng cống.[28]
Lương thư còn cho biết vua Ngô là Tôn Quyền đã sai Chu Ứng (Tchou Ying) và Khang Thái (Kang Tai) đi sứ các nước phía Nam, trong số đó có Phù Nam. Sau khi đi sứ về, Khang Thái có viết quyển Phù Nam thổ tục còn gọi là Phù Nam truyện.
Các sách có niên đại muộn hơn vào các thế kỷ 6 và 7 như Trần thư, Tùy thư, Thông điển, Tân Đường thư... đều có ghi chép về đất nước Phù Nam. Trích một vài đoạn:
- Nam Tề thư
- Người Phù Nam thường buôn vàng bạc, tơ lụa. Con cái nhà quý tộc thường mặc xà-rông bằng lụa the. Đàn bà thì mặc một thứ áo vải luồn qua đầu. Người nghèo thì quấn một mảnh vải thô quanh mình. Họ đúc nhẫn và vòng đeo tay bằng vàng, làm bát đĩa bằng ngọc. Họ đốn cây lấy gỗ làm nhà và rào vườn tược chung quanh nhà. Nhà vua ở trong một nhà lầu có tầng gác. Dọc bờ biển, người ta trồng cây thốt nốt lá dài dùng để lợp nhà. Người ta đóng những chiếc thuyền dài tám, chín trượng (tức hơn 20m), rộng sáu, bẩy phần mười trượng. Mũi thuyền và lái thuyền giống như đầu và đuôi cá. Nhà vua ngự trên mình voi. Đàn bà có thể cưỡi voi đi. Họ thích chơi chọi gà. Họ không có nhà tù. Khi có kiện cáo, tranh chấp, họ vứt nhẫn vàng hoặc trứng vào nước sôi. Ai dúng tay lấy ra mà không bị bỏng thì người ấy được kiện. Hoặc người ta bắt cầm ở tay một chiếc xích nung đỏ rồi đi bảy bước. Ai có tội thì bàn tay bị cháy bỏng, người vô tội thì chẳng có việc gì. Cũng có khi người ta nhận những người kiện xuống nước. Người có tội thì chìm hẳn dưới nước, người vô tội thì nổi lên...
- Dưới đời vua Kaunđinya Giayavacman, phong tục của đất nước này là tôn thờ thần Mahaxvara. Thần luôn xuống ngự trên đỉnh Môtan.[29]
- Lương thư
- Nước Phù Nam ở phía Nam quận Nhật Nam, trong một vịnh lớn ở phía Tây biển. Nước cách Nhật Nam chừng 7.000 lý và cách Lâm Ấp hơn 3.000 lý về phía Tây Nam. Đô thành cách biển 500 lý. Một con sông lớn từ Tây Bắc chảy về phía Đông và đổ ra biển. Nước rộng hơn 3.000 lý. Đất thấp và bằng phẳng. Khí hậu và phong tục đại để giống Lâm Ấp...
- ...Họ (cư dân Phù Nam) không đào giếng gần nhà ở. Mấy chục gia đình chung nhau xây một cái bể chứa nước để dùng. Họ có tục sùng bái các vị thần trên trời. Họ đúc tượng thần để thờ, tượng có một mặt bốn tay hay tượng bốn mặt tám tay; mỗi tay cầm một vật gì đó, hoặc một đứa bé con, hoặc một con chim, một con thú nào đó, hoặc một hình mặt trời hay Mặt Trăng. Nhà vua thường ngự giá trên mình voi, các cung phi và đình thần cũng vậy. Khi vua ngồi, đầu gối chân phải gấp thẳng đứng, đầu gối chân trái gấp bằng sát đất (tư thế thường thấy ở các pho tượng thần Khơ-me và Án Độ). Trước mặt vua, người ta trải một tấm vải trên đặt những lọ bằng vàng và những lư hương. Khi có tang, người ta có tục cạo râu và cạo đầu. Về mai táng có bốn cách: hoặc vứt xác chết xuống dòng sông, hoặc hỏa táng, hoặc đào huyệt chôn, hoặc vứt ngoài đồng nội cho quạ chim mổ xẻ.[30]
- Tấn thư
- Đất rộng 3.000 lý, có những thành phố xây tường, có lâu đài và nhà ở. Đàn ông Phù Nam xấu và đen, quấn tóc, ở truồng và đi chân không. Tính đơn giản và không trộm cắp. Họ chăm công việc nhà nông, gieo 1 năm gặt 3 năm. Họ thích trang trí bằng điêu khắc, chạm trổ; nộp thuế bằng vàng, bạc, hạt châu, hương liệu. Họ có sách vở, thư viện và nhiều vật khác. Chữ viết giống người Hồ. Ma chay cưới hỏi đại để giống Lâm Ấp.[31]
- Phù Nam thổ tục
- Vương Quốc Phù Nam bề ngang rộng 399 lý, có nhiều đô thị, có tường cao bao quanh và bên trong có nhà ở... Nước da người dân màu đen, tóc quăn, xấu xí...Đàn ông đóng khố, đàn bà mặc cái chăn tròng từ cổ tới chân, xỏ lỗ tai để đeo bông tòn ten.
- Nếp sống tuy rất đơn giản nhưng họ không trộm cắp. Họ làm nghề nông theo lối cổ, gieo trồng một lần gặt hái luôn trong 3 năm. Họ thích điêu khắc và dùng đục chạm trổ rất khéo; nhiều món đồ dùng để ăn cơm như chén đĩa đều làm bằng bạc. Dân chúng đóng thuế bằng vàng bạc, trân châu & dầu thơm...Họ biết đọc sách & có văn khố. Văn tự của họ giống như nét chữ của dân Hồ, một sắc dân ở Trung Á dùng Ấn tự...Cảnh vật trong xứ rất đẹp...
[sửa] Nơi di chỉ
Giới thiệu một vài di chỉ tiêu biểu[32]:
[sửa] Di chỉ Gò Cây Thị (Óc Eo)
Di chỉ Gò Cây Thị thuộc xã Vọng Thê, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang; là một di chỉ cung đình mang tính tôn giáo, gồm tiền điện, chính điện và 4 ô ngăn; đã được nhà khảo cổ Pháp Louis Malleret khai quật đầu tiên vào năm 1944 (từ tháng 2 đến tháng 4). Di chỉ có diện tích 488,8m2, có dạng gần vuông, quay mặt về hướng Đông, nằm trên cánh đồng Óc Eo, cách di tích khu di tích Nam Linh Sơn (núi Ba Thê) khoảng 1600m về phía Đông. Ở quanh khu di chỉ này, Louis Malleret còn tìm được 8 ngôi mộ táng. Hiện vật tìm thấy trong mộ hoặc xung quanh mộ, gồm những thỏi đất nung, mảnh gốm mịm, hạt chuỗi, đá quý, vàng lá, xương răng lợn, xương trâu bò, sừng hươu, than củi…
[sửa] Di chỉ Gò Tháp
Di chỉ Gò Tháp thuộc huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp, được thám sát vào năm 1931, 1943 và 1984. Đây là khu di chỉ có các loại hình: cư trú, mộ táng và kiến trúc.
[sửa] Di chỉ Gò Thành
Di chỉ Gò Thành thuộc ấp Tân Thành (xã Tân Thuận Bình, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang), được L. Malleret phát hiện năm 1941. Trong nhiều lần khai quật tiếp theo vào những năm: 1979, 1988, 1989, 1990, đã phát hiện ở độ sâu khoảng 1,5 đến 3 m, có nhiều gốm cổ bị vỡ; nhiều vòi bình; nhiều di cốt trâu bò, heo và xương cá; nhiều dấu vết tro, than, vỏ trái cây, lá dừa nước; cùng với vài cọc gỗ có dấu vết gia công.
Nơi đây, cũng đã phát hiện được 5 kiến trúc bằng gạch và 12 ngôi mộ xây bằng gạch có kích thước lớn nhỏ khác nhau. Trong và quanh mộ, ngoài những hiện vật bằng vàng, bằng gốm, đất nung còn có hai tượng thần Visnu bằng đá có kích cỡ khá lớn...Bằng kỹ thuật chuyên ngành, các nhà khảo cổ đã phân tích một số mẫu vật & kết luận rằng khu di tích khảo cổ Gò Thành có niên đại từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 8. Đây là một khu di chỉ đặc biệt vì nó còn lưu giữ khá nguyên vẹn và phong phú về nhiều loại hình di chỉ như: di chỉ cư trú, di chỉ mộ táng, và nhất là di chỉ kiến trúc với nhiều đền tháp ở cạnh nhau có quy mô khác nhau, rất hoành tráng, tuy chỉ còn phần nền...[33]
[sửa] Di chỉ Gò Cây Tung
Di chỉ Gò Cây Tung thuộc ấp Thới Thuận, xã Thới Sơn, huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang, được phát hiện và khai quật vào năm 1994 và 1995. Tại đây, người ta đã phát hiện nhiều ngôi mộ cổ với 23 bộ xương người, trong đó có 9 nam, 7 nữ, còn 7 cá thể chưa rõ giới tính... Ngoài ra, người ta còm tìm được nhiều hiện vật phong phú, bao gồm đồ gốm có vẻ màu, hơn 40 chiếc rìu đá (có hình tứ giác) cùng bàn mài, chày nghiền...
Cùng với những di chỉ trên, những di vật và mộ táng được phát hiện rất nhiều ở nơi khác như: Bình Tả (Long An), Gò Cây Duối-Thanh Điền, Tây Ninh, Đá Nổi (Kiên Giang), ND 11 (Khu kinh tế mới Lê Minh Xuân, huyện Bình Chánh, TP.HCM), Di chỉ Cây Gáo (Đồng Nai) v.v...đã khẳng định rằng Óc Eo là một nền văn hóa có nguồn gốc bản địa, mà chủ nhân của nó là những cư dân Phù Nam.
[sửa] Phù Nam & Chân Lạp
Sách Lịch sử Campuchia viết: Cho tới nay, vẫn còn không ít người cho rằng nước Phù Nam là tiền thân của nước Chân Lạp. Quan điểm nhầm lẫn này được nêu ra đầu tiên trong các công trình nghiên cứu của các học giả của Trường Viễn Đông bác cổ từ nửa đầu thế kỷ 20.
Sau, nhờ những nguồn thư tịch cổ của Trung Quốc và các cuộc khai quật khảo cổ[34], các nhà nghiên cứu mới có đủ bằng chứng để xác định hai quốc gia này không phải là một.
Tùy thư chép:
- Chân Lạp ở về phía Tây Nam nước Lâm Ấp. Nguyên trước là thuộc quốc của Phù Nam. Sau họ ngày một hùng cường, vua Chân Lạp là Ksatriya Citrasena chiếm được Phù Nam và bắt thần phục...[35]
Sử nhà Lương chép:
- Nước Phù Nam ở phía Nam quận Nhật Nam, trong một vịnh lớn ở phía Tây biển. Nước cách Nhật Nam chừng 7.000 lý và cách Lâm Ấp hơn 3.000 lý về phía Tây Nam. Đô thành cách biển 500 lý...
Tân Đường thư mô tả tương tự:
- Nước Phù Nam ở cách quận Nhật Nam bảy ngàn lý về phía Nam…, đất thấp như Hoàn Xương, có thói quen lập những thành phố bọc tường…Vua của họ đóng đô ở thành Đặc Mục. Thành ấy bị Chân Lạp đánh bất ngờ, phải dời đến thành phố Na Phất Na ở phía Nam...[36]
Từ đó, rút ra được hai điểm chính:
- Vị trí của mỗi nước đều đã được xác định khá rõ ràng, tuy hai nước này có những mối quan hệ với nhau về nhiều mặt.
- Ban đầu, nước Chân Lạp là một thuộc quốc của Phù Nam, sau dần lớn mạnh, không những cởi bỏ được ách thống trị và còn bắt Phù Nam thần phục lại mình. Sự kiện này xảy ra vào khoảng nửa thế kỷ 7 (sau năm 627). Từ đấy trở đi, có thể nói Phù Nam đã bị diệt vong và đất nước của họ bị sát nhập vào lãnh thổ của Chân Lạp.
Mãi sang tới thế kỷ 17 - thế kỷ 18, phần lãnh thổ xưa kia được coi là trung tâm của Phù Nam, tách khỏi đế quốc Ăngco (tức Chân Lạp) để trở thành một bộ phận của lãnh thổ Việt Nam, tức Nam Bộ ngày nay.[37]
[sửa] Bí ẩn về sự tiêu vong
Chu Đạt Quan, một sứ thần nhà Nguyên trên đường sang kinh đô Ăngkor vào khoảng tháng 7 năm Bính Thân (1296), đã miêu tả cảnh Thủy Chân Lạp trong sách Chân Lạp phong thổ ký như sau:
- Từ chỗ vào Chân Bồ[38] trở đi, hầu hết là rừng thấp cây rậm. Sông dài cảng rộng, kéo dài mấy trăm dặm cổ thụ rậm rạp, mây leo um tùm, tiếng chim muông chen lẫn nhau ở trong đó. Đến nửa cảng mới thấy ruộng đồng rộng rãi, tuyệt không có một tấc cây. Nhìn xa chỉ thấy cây lúa rờn rờn mà thôi. Trâu rừng họp nhau thành từng đàn trăm ngàn con, tụ tập ở đấy. Lại có giồng đất đầy tre dài dằng dặc mấy trăm dặm. Loại tre đó, đốt có gai, măng rất đắng.[39]
Vì sao nền văn hoá đa sắc và rực rỡ này biến mất, hiện vẫn chưa có lời giải thích nào có tính thuyết phục cao. Tuy nhiên, một vài ý kiến sau đây đang được người quan tâm chú ý:
Bài Phế đô của vương quốc Phù Nam, đã đăng trên báo Tuổi Trẻ[40] nêu ba giả thuyết:
- Thứ nhất: do thiên tai (một trận hồng thủy). Nhưng theo nhiều nhà khoa học thế giới thì kỷ tan rã băng hà cuối cùng cách đây ít ra cũng đã 8.000 năm. Những trận động đất hay những cơn sóng thần cục bộ như xảy ra ở Nam Á vừa rồi khó có khả năng xóa được cả một vương quốc như Phù Nam.
- Thứ hai: do đại dịch bệnh. Nhưng qua các cuộc khai quật, thì thấy những bộ hài cốt cổ, không có dấu hiệu bị nhiễm dịch bệnh và đều được táng đàng hoàng trong mộ.
- Thứ ba: do những cuộc ngoại xâm tàn sát. Và nghi vấn ngoại ban ấy chính là người Java (Mã Lai). Nhưng thư tịch cổ không thấy ghi như thế và cũng chưa tìm được chứng cứ để xác định...
Theo nhóm tác giả sách Lịch sử Campuchia, thì:
- Vào khoảng giữa thế kỷ 6, nước Phù nam nhanh chóng bước vào thời kỳ tàn tạ. Nền văn minh Phù Nam cổ kính trước sau chỉ được nảy nở ở một số đô thị lớn tập trung dân cư, còn ở các vùng nông thôn rộng lớn thì cuộc sống ở đây không có ai quan tâm đến. Công tác thủy nông không được coi trọng nữa, khiến cho những vụ lũ lụt của sông Mê Kông gây những tai họa khủng khiếp cho các cánh đồng ruộng trũng, biến những vùng đồng bằng vốn phì nhiêu thành những vùng đồng lầy vô dụng ở miền hạ lưu sông Mê Kông; và làng mạc tiêu điều, cư dân xơ xác phải di cư đến những rẻo cao. Ngoài ra, việc Ruđravacman lên ngôi bất hợp pháp khiến xuất hiện nhiều nhóm phái chống đối, ly khai cát cứ thành những vùng độc lập. Để rồi, Phù Nam bị Chân Lạp chinh phục, và hợp nhất tạo thành quốc gia Khmer, mà Bhavaraman I có thể coi là người sáng lập.[41]
Trích ý kiến của Võ Sĩ Khải:
- Những chuyển biến trong cơ cấu cư dân (Phù Nam), sự không thích ứng với những điều kiện chính trị, kinh tế và văn hóa dưới thời (lệ thuộc) Chân Lạp, tình trạng chiến tranh triền miên giữ Chân Lạp (trong đó có Phù Nam) trên địa bàn Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ, và những ảnh hưởng của các cuộc tấn công của đế quốc Nguyên Mông vào các nước Đông Nam Á vào thế kỷ 13 đã là “những nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp đưa quá trình hoang hoá của vùng đất Gia Định và đồng bằng Nam Bộ nói chung”. Các cộng đồng dân tộc bản địa (Phù Nam) sinh sống trên đồng bằng châu thổ từ nhiều thế kỷ đã từ từ rút về sống co thủ ở miền cao trong những điều kiện hoang sơ, chỉ giữ lại trong ký ức hình ảnh của biển cả và một thời “hoàng kim” mà ngày nay chỉ còn tìm lại được qua một số tập quán, trong huyền thoại và những truyền thuyết dân gian.[42]
[sửa] Danh sách quân chủ Phù Nam
- Liễu Diệp (30? - 68)
- Hỗn Điền (chồng của Liễu Diệp) (68 - 100)
- (không rõ vua): 100 - 127
- Hỗn Bàn Huống: 127 - 217
- Hỗn Bàn Bàn: 217 - 220
- Kaudinya II: 220 - 223
- Phạm Sư Man: 223 - 240
- Phạm Kim Sinh: 240 - 245
- Phạm Chiên: 245
- Phạm Trường: 245
- Phạm Tầm: 245 - 287
- (Không rõ vua): 287 - 310
- (Không rõ vua): 310 - 357
- Thiên Trúc Chiên Đàn: 357 - 380
- (không rõ vua): cuối thế kỷ IV
- Kaundinya II: 420 - 430
- Sri Indravarman: 430 - 440
- (không rõ vua): 440 - 470
- Jayavarman: 470 - 514
- Rudravarman: 514 - 550
- Sarvabhauma: 550 - 575?
- (không rõ vua): 575 - 649
Tài liệu tham khảo:
- List of the King of Cambodia, xem: www.sleepinbuff.com/6 vua pdf
- List of King of Cambodia, xem: http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_kings_of_Cambodia
- Ngô Văn Doanh (2009), "Vương quốc Phù Nam (khái quát những giai đoạn lịch sử)", Nghiên cứu Đông Nam Á, số tháng 3, trang 13-20
[sửa] Xem thêm
[sửa] Chú thích
- ^ Lương Ninh (2006), Nước Phù Nam, NXB. Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr 39 - 40
- ^ Lương Ninh (2006), Nước Phù Nam, NXB. Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr 40
- ^ Lược theo Giáo trình du lịch (tr. 97), Lịch sử Camphchia (tr. 32)
- ^ Lương Ninh (2006), Nước Phù Nam, NXB. Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr 43
- ^ Lương thư và Nam Tề thư chép tương tự. Ở bài soạn này, xin các bạn đọc lưu ý là tên các vị vua Phù Nam, mỗi sách phiên âm mỗi khác. Và các năm tháng ở trong bài, chỉ có tính tương đối.
- ^ a b Ngô Văn Doanh (2009), trang 15.
- ^ Ngô Văn Doanh (2009), trang 16-17.
- ^ Ngô Văn Doanh (2009), trang 17-18.
- ^ Dẫn lại từ Ngô Đăng Doanh (2009), trang 18.
- ^ Giáo trình Du lịch.
- ^ Cát Miệt, do người Hoa phiên âm từ Khmer. Về sau quốc gia này có tên gọi là Chân Lạp. (chú thích lấy ở sách Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam, tr. 19).
- ^ Tùy thư, Quyển 82, Liệt truyện 47, tờ 5. (Tư liệu khoa Sử, Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 1949).
- ^ Tân Đường thư, Quyển 222 hạ, Liệt truyện 147 hạ, tờ 3 (Bản chữ Hán, Tư liệu khoa Sử, Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 1948.
- ^ Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam, tr. 20.
- ^ Mã Đoan Lâm, Văn hiến thông khảo, Quyển 332, Tứ duệ khảo, tờ 9. (Tư liệu khoa Sử, Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 875.
- ^ Óc Eo: tên một cánh đồng nay thuộc xã Vọng Thê, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang.
- ^ Theo Địa chí văn hóa TP. HCM, tập I, phần 2, tr. 119.
- ^ Cuộc khai quật đầu tiên của Malleret đã tiến hành với 24 điểm. Cho tới nay, trên sườn núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo đã có trên 50 địa điểm có giá trị khảo cổ học đã được ghi nhận và nghiên cứu. Tính đến năm 1975, bộ sưu tập về văn hóa Óc Eo - Ba Thê đã có 3.969 hiện vật. Trong đó bao gồm: 498 đồ vàng, 137 đồ bạc, 4 chì, 83 thiếc, 149 đồ đồng, 2.749 đồ đá màu (trong đó có 2.522 chuỗi hạt, 79 đồ đá khác, 285 đất nung, 7 đồ gỗ và một số hiện vật không xác định rõ)
- ^ Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam, tr. 17.
- ^ Từ điển Văn hóa Đông Nam Á, tr. 305.
- ^ Lược theo Giáo trình du lịch (tr. 101-102) và Lịch sử Campuchia (tr. 40-44)
- ^ Địa chí văn hóa TP. HCM (tập I, phần 2, tr. 113) & Giáo trình du lịch (tr. 99). Sách Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam ghi cư dân Phù Nam mang đặc điểm nhân chủng Tiền Mã Lai (Protomalais).
- ^ Ghi theo Lược sử vùng đất Nam Bộ (tr. 18). Giáo trình du lịch cho rằng chữ Brami, là thứ chữ đã được dùng ở Ấn Độ từ thế kỷ 3 đến thế kỷ 5. (tr. 99)
- ^ Ngô Văn Doanh (2009), trang 14.
- ^ Ghi theo Lược sử vùng đất Nam Bộ (tr. 18). Giáo trình du lịch thì cho rằng người Phù Nam nói tiếng Ngữ tộc Môn–Khmer (tr. 98).
- ^ Louis Malleret. L’Archéologie du delta du Mékong, Tome 3, Paris, 1963, tr. 314.
- ^ Lịch sử Campuchia, tr. 44.
- ^ Ngô thư, Ngô chủ truyện (quyển 47, tờ 31). Dẫn lại theo Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam, tr. 14.
- ^ Mahaxvara, là một trong những tên gọi của thần Civa. Đoạn trích này in trong sách Lịch sử Campuchia, tr.41-42.
- ^ Sử nhà Lương. Đoạn trích in trong sách Lịch sử Campuchia, tr.42.
- ^ P.Pelliot, Le Fou Nan, Hanoi, 1903 & Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam, tr. 18.
- ^ Lược theo Giáo trình du lịch, tr. 111-114.
- ^ Xem chi tiết tại đây
- ^ Võ Sĩ Khải viết: Căn cứ vào những kết quả nghiên cứu gần đây, có thể thấy những di tích khảo cổ học mang dấu ấn Chân Lạp trên đất Nam Bộ trước thế kỳ 16 không nhiều và ảnh hưởng văn minh Angkor ở vùng này cũng không đậm nét. (Địa chí văn hóa TP. HCM tập I, tr. 183.
- ^ Tùy thư, Quyển 82, Liệt truyện 47, tờ 5. Tư liệu khoa sử, Đại học Quốc Hà Nội, H. 1949.
- ^ Tân Đường thư. (bản chữ Hán). Tư liệu khoa sử, Đại học Quốc Hà Nội, H.1948.
- ^ Lược theo Lịch sử Campuchia, tr. 28-29.
- ^ Vùng Bà Rịa ngày nay.
- ^ Chu Đạt Quan, Chân Lạp phong thổ ký. Nxb Thế giới, Hà Nội, 2006, tr.45.
- ^ Xem Phế đô của vương quốc Phù Nam
- ^ Lịch sử Campuchia, tr. 47-48.
- ^ Địa chí văn hóa TP. Hồ Chí Minh, tập I, tr. 118.
[sửa] Tham khảo chính
- Lược sử vùng đất Nam Bộ (in lần thứ 2) do GS TSKH Vũ Minh Giang chủ biên. Sách của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức biên soạn, NXB thế giới ấn hành, Hà Nội, 2008.
- Lịch Sử Camphchia do Phạm Việt Trung, Nguyễn Xuân Kỳ, Đỗ Văn Nhung biên soạn. Nxb Đại Học & THCN, 1982.
- Địa chí văn hóa TP. HCM, tập I, phần 2 do Võ Sĩ Khải biên soạn. Nxb TP. HCM, 1987.
- Ngô Văn Doanh, Từ điển Văn hóa Đông Nam Á phổ thông. Nxb VH-TT, 1999.
- Ngô Văn Doanh (2009), "Vương quốc Phù Nam (khái quát những giai đoạn lịch sử)", Nghiên cứu Đông Nam Á, số tháng 3, trang 13-20.
- Kiến thức phục vụ thuyết minh du lịch (gọi tắt là Giáo trình du lịch) giáo trình do Hiệp hội du lịch TP HCM biên soạn, Nxb Tp. HCM ấn hành năm 1995.
- Lương Ninh, Vương quó̂c Phù Nam: lịch sử và văn hóa [Fu Nan: history and culture], Hà NộI, Việ̣̂n văn hóa và Nhà xuá̂t bản Văn hóa thông tin, 2005.

markdown:
# Phù Nam
|Loạt bài
||
|![]()
|
|**Phù Nam**(1 - 630) [Chăm Pa](/wiki/Ch%C4%83m_Pa)(192 - 1832) [Thủy Chân Lạp](/wiki/Th%E1%BB%A7y_Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p)(717 - 877) [Sedang](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sedang)(1888 - 1890) [Bồn Man](/wiki/B%E1%BB%93n_Man)(1369 - 1478) [Tiểu quốc Jarai](/wiki/Ti%E1%BB%83u_qu%E1%BB%91c_Jarai)(TK 15- TK 19) [Tiểu quốc Mạ](/wiki/Ti%E1%BB%83u_qu%E1%BB%91c_M%E1%BA%A1)(TK 15 - TK 17) [Tiểu quốc Adham](/wiki/Ti%E1%BB%83u_qu%E1%BB%91c_Adham)(TK 18 -TK 19)
|
|
|
|
|
|Phù Nam (1-630)
|
|[Đế quốc Khmer](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer)(802-1432) [Thời kỳ hậu Angkor](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Campuchia_(1431-1863))(1432-1863) [Thời thuộc Pháp](/wiki/Campuchia_th%E1%BB%9Di_thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba)(1863-1953) [Sau độc lập](/wiki/Campuchia_th%E1%BB%9Di_Sihanouk_(1954-1970))(từ 1954) [Cộng hòa Khmer](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Khmer)(1970-1975) [Campuchia Dân chủ](/wiki/Campuchia_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7)(1975-1979) [CHND Campuchia](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Campuchia)(1979-1993) [Vương quốc Campuchia](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Campuchia)(1993-nay) **Phù Nam** ( [tiếng Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n) : *नाम* / *Phnom*) là một quốc gia cổ trong lịch sử [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81), xuất hiện khoảng đầu [Công Nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn), ở khu vực hạ lưu và châu thổ [sông](/wiki/S%C3%B4ng) [Mê Kông](/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng). Theo nhiều thư tịch cổ [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), thì trong thời kỳ hưng thịnh, vương quốc này về [phía Đông](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%90%C3%B4ng), đã kiểm soát cả vùng đất phía Nam [Trung Bộ](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Trung_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) ( [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)), về [phía Tây](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_T%C3%A2y) đến thung lũng [sông Mê Nam](/wiki/S%C3%B4ng_Chao_Phraya) ( [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan)), về [phía Nam](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_Nam) đến phần [phía Bắc](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_B%E1%BA%AFc) [bán đảo Mã Lai](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai).
Quốc gia này tồn tại cho đến khoảng nửa
[thế kỷ 7](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_7) (sau năm 627) thì bị sáp nhập vào lãnh thổ của [Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p). Mãi đến [thế kỷ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17)- [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), phần lãnh thổ xưa kia được coi là trung tâm của Phù Nam, tách khỏi [Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p) để trở thành một bộ phận của lãnh thổ Việt Nam, tức [Nam Bộ](/wiki/Nam_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam) ngày nay.
|
|
## Mục lục
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=1)] Tên gọi
Chung quanh cái tên gọi
**Phù Nam**, hiện vẫn còn đang tranh cãi. Ý kiến được nhiều người tán đồng, đó là Phù Nam do chữ *Fou Nan* mà ra (gọi theo cách phát phát âm của người [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c)). Từ ngữ này xuất phát từ ngôn ngữ Môn- [Khmer](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Khmer) cổ : **Bonam**, mà ngày nay nó được đọc là *phnom*, có nghĩa là *núi*, hoặc *đồi*. Tuy nhiên theo GS. Lương Ninh, một danh từ chung chỉ núi non không thể là nguồn gốc của tên đất nước, mà phải là cái khác, quý báu hơn: tên tộc người bản địa: *Bnam*. . Theo đó các vua Phù Nam là những người thuộc dòng [1] *Vua Núi*- *Kurung bnam* . [[2]](#cite_note-2)
Kinh đô của Phù Nam, theo sách
*Lương Thư* và *Tân Đường thư* là thành *Đặc Mục*, ông G.Coedes cho đó là phiên âm của [tiếng Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n) là Vyadhapura (pura: *thành phố/kinh đô*, Vyadha: *người đi săn*), và thành này ở gần ngọn núi Ba Phnom ở làng Banam, thuộc tỉnh [Prey Veng](/wiki/Prey_Veng_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)) ( [Campuchia](/wiki/Campuchia)) ngày nay . Ngược lại, một số tác giả như P.pelliot (1903), P. Dupont (1955), L.Malleret (1962) không tán thành thuyết đó, họ cho rằng kinh đô của Phù Nam có thể là Angkor Borei do nhiều hiện vật khảo cổ có niên đại và phong cách Phù Nam tìm thấy ở đây. [3] [[4]](#cite_note-4)
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=2)] Lịch sử vắn tắt
### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=3)] Truyền thuyết dựng nước
Theo Khang thịnh sứ giả của Ngô
[Tôn Quyền](/wiki/T%C3%B4n_Quy%E1%BB%81n) thời [Tam Quốc](/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c) chép trong sách *Phù Nam thổ tục* thì ông vua đầu tiên của nước Phù Nam, có lẽ là một quí tộc người [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) hay là một tăng lữ [Bà-la-môn](/wiki/B%C3%A0-la-m%C3%B4n) tên là Hỗn Điền. Một số học giả phương Tây cho rằng truyền thuyết Hỗn Điền là dị bản của truyền thuyết Ấn Độ về Kaundinya. [5] [[6]](#cite_note-NVD2009p15-6)
Vương triều của Kaundinya tồn tại khoảng hơn 150 năm, trải qua 3 đời vua. Các thư tịch cổ của Trung Quốc phiên âm tên 3 vị vua này là Hỗn Điền, Hỗn Bàn (127-217), và Hỗn Bàn Bàn (217-220).
[[6]](#cite_note-NVD2009p15-6)
### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=4)] Hưng thịnh
Ngô Văn Doanh (2009) dẫn
[Lương thư](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_th%C6%B0) cho biết rằng quốc vương cuối cùng của vương triều Kaundinya làm vua được 3 năm thì mất. Một vị tướng của Phù Nam mà Lương thư của Trung Quốc phiên âm là Phạm Mạn lên làm vua, lập ra vương triều họ Phạm. Theo Lương thư, làm vua được 3 năm thì Phạm Mạn mất. Con ông là Phạm Kinh Sinh nối ngôi, làm vua được khoảng 5 năm, đến năm 245 thì bị người anh họ tên Phạm Chiên giết chết để đoạt ngôi. Một người con khác của Phạm Mạn là Phạm Trường đã nổi dậy lật đổ được Phạm Chiên, nhưng cũng lập tức bị tướng của Chiên là Phạm Tầm giết. Phạm Tầm lên làm vua. Phù Nam dưới vương triều họ Phạm trở nên hùng mạnh. Phạm Mạn đã đem quân đi chinh phạt được tới hơn 10 nước, mở rộng đáng kể lãnh thổ. Phạm Chiên đã thúc đẩy quan hệ ngoại giao với Ấn Độ. Còn Phạm Tầm đã thúc đẩy quan hệ ngoại giao với [nhà Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n) ở Trung Quốc. Người Phù Nam đã có chữ viết, kiểu chữ viết có nguồn gốc Ấn Độ. [[7]](#cite_note-7)
Cho đến giờ chưa phát hiện được tư liệu nào nói về thời kỳ tiếp sau Phạm Tầm. Các nhà khoa học cho rằng vào khoảng giữa thế kỷ 4, quyền cai trị Phù Nam một lần nữa lại vào tay người Ấn Độ. Lương thư và
[Tấn thư](/wiki/T%E1%BA%A5n_th%C6%B0) có nhắc tới một người là Thiên Trúc Thiên Đàn đã triều cống [Mục Đế](/w/index.php?title=M%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1). Các nhà khoa học sau này cho đó là người Ấn Độ tên là Chandan hoặc Chandana. [[8]](#cite_note-8)
Đến đầu hoặc giữa
[thế kỷ 5](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5), vẫn là người [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) nắm quyền cai trị Phù Nam. Lương thư cho biết một người Thiên Trúc là Kiều Chân Như mà các nhà khoa học sau này cho rằng đó có thể là một người Brahman Ấn Độ cũng lại tên là Kaudinya đã thay đổi chế độ nhà nước Phù Nam sang theo kiểu Ấn Độ. Kiều Trần Như ở ngôi khoảng năm 470 đến 514, tự xưng là Người bảo vệ thánh kinh Vê đa. Vào thời kỳ này, nhiều thương gia Phù Nam sang buôn bán ở [9] [Quảng Châu](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ch%C3%A2u)(Trung Quốc). [[10]](#cite_note-10)
Khi Kaundinya mất, con là Sri Indravarman (Lương thư phiên âm là Tri Lê Đà Bạt Ma) lên thay, và đã cho sứ sang triều cống
[Tống Văn Đế](/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng_V%C4%83n_%C4%90%E1%BA%BF) (nhà [Lưu Tống](/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng)) vào những năm 438, 453 và 438. Cũng theo Lương thư, thì năm 431-432, nước [Lâm Ấp](/wiki/L%C3%A2m_%E1%BA%A4p) muốn đánh [Giao Châu](/wiki/Giao_Ch%C3%A2u) của [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t), nên có nên yêu cầu vua Phù Nam giúp sức, nhưng Phù Nam đã từ chối.
Khi Sri Indravarman mất, người nối ngôi là Jayavarman (Lương thư phiên âm là Đồ Tà Bạt Ma). Jayavarman đã phái một nhà sư Ấn Độ tên Nagasena đem lễ vật sang tặng vua
[Nam Tề](/wiki/Nam_T%E1%BB%81) năm 484, và yêu cầu nhà vua giúp mình đánh Lâm Ấp nhưng bị từ chối khéo. Các nhà khoa học đã phát hiện bia ký viết bằng [chữ Sanskrit](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_Sanskrit&action=edit&redlink=1) cho hay dưới thời Jayavarman Phù Nam đã xây dựng nhiều công trình [thủy lợi](/wiki/Th%E1%BB%A7y_l%E1%BB%A3i), biến nhiều vùng đầm lầy rộng lớn ở hạ lưu sông Mê Kông thành những vùng đồng bằng phì nhiêu, trù phú. Năm 514, Jayavarman mất.
Kế vị ngôi là Rudravarman (Lương thư phiên âm là Lưu Đà Bạt Ma), con cả của Jayavarman. Đây là ông vua cuối cùng của Phù Nam. Vào năm 517 và 539, nhà vua đều có sai sứ sang Trung Quốc triều cống.
### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=5)] Diệt vong
Giữa thế kỷ 5, Chân Lạp nổi lên, chiếm thành Đặc Mục kinh đô của Phù Nam, hợp nhất lãnh thổ Phù Nam với Chân Lạp. Nhà vua Phù Nam phải bỏ chạy và lập triều đình lưu vong tại Na Phất Na (vùng Angkor Borei). Phù Nam diệt vong.
Sách
*Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam* (tr. 20) viết: *Sau một thời rực rỡ, đế quốc Phù Nam bắt đầu suy thoái vào cuối* [thế kỷ thứ 6](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6). Nước Cát Miệt , một thuộc quốc của Phù Nam, đến thế kỷ này đã nhanh chóng phát triển thành một vương quốc độc lập và hùng mạnh. Nhân sự suy yếu của Phù Nam, Chân Lạp đã tấn công & chiếm lấy một phần lãnh thổ (tương đương với vùng đất [[11]](#cite_note-11) [Nam Bộ](/wiki/Nam_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam)mà sau này Việt Nam chiếm được từ Chân Lạp) của đế chế này vào đầu [thế kỷ 7](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_7)...
Sách
* chép tương tự: Tùy thư* *Nước Chân Lạp ở về phía Tây Nam nước Lâm Ấp, nguyên là một chư hầu của Phù Nam. Vua nước ấy là Ksatriya Citrasena đánh chiếm và tiêu diệt Phù Nam.* [[12]](#cite_note-12)
Sách
*Tân Đường thư* do [Âu Dương Tu](/wiki/%C3%82u_D%C6%B0%C6%A1ng_Tu) & [Tống Ký](/w/index.php?title=T%E1%BB%91ng_K%C3%BD&action=edit&redlink=1) biên soạn cũng đã cho biết đầu niên hiệu Trinh Quán [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) (627-649); *trong nước Phù Nam có thay đổi lớn. Nhà vua đóng đô ở thành Đặc Mục, thình lình bị nước Chân Lạp đánh chiếm, phải chạy trốn về Na Phất Na.* [[13]](#cite_note-13)
Căn cứ năm 627, sứ giả Phù Nam còn đến tiến cống nhà Đường, nên có thể suy ra nước Phù Nam bị tiêu diệt phải sau năm này.
[[14]](#cite_note-14)
Sau khi Chân Lạp đánh bại Phù Nam, trong sách Trung Quốc đã xuất hiện tên gọi
*Thủy Chân Lạp* để chỉ phần lãnh thổ Phù Nam trên vùng đất Nam Bộ (Việt Nam); và cũng để phân biệt với vùng đất *Lục Chân Lạp*, tức là vùng đất gốc của Vương quốc Chân Lạp. [[15]](#cite_note-15)
Mặc dầu chiếm đoạt được, nhưng trên thực tế, việc cai quản vùng lãnh thổ mới này đối với Chân Lạp gặp rất nhiều khó khăn. Trước hết, với truyền thống quen khai thác các vùng đất cao, dân số còn ít ỏi, người Khmer khi đó khó có khả năng tổ chức khai thác trên quy mô lớn một vùng đồng bằng mới bồi lấp, còn ngập nước và sình lầy. Hơn nữa, việc khai khẩn đất đai trên lãnh thổ của Lục Chân Lạp đòi hỏi rất nhiều thời gian và sức lực. Việc cai trị xứ Thủy Chân Lạp vì vậy vẫn phải giao cho những người thuộc dòng dõi Vua Phù Nam.
Theo những tài liệu bi kí còn lại có thể thấy rằng, vào thế kỷ thứ 8 tại vùng trung tâm của Phù Nam trước đây vẫn còn tồn tại một tiểu quốc tên là Aninditapura, do một người thuộc dòng dõi vua Phù Nam tên là Baladitya trị vì. Và khi Phù Nam tan rã là lúc nhiều
[vương quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c) nhỏ ở [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) nổi lên thay thế vai trò đế quốc hàng hải của vương quốc này, mà nổi bật là vương quốc [Srivijaya](/wiki/Srivijaya) ở đảo [Sumatra](/wiki/Sumatra) và vương quốc [Sailendra](/wiki/Sailendra) ở đảo [Java](/wiki/Java), thuộc [Indonesia](/wiki/Indonesia) ngày nay.
Từ cuối
[thế kỷ 8](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8), [vương quốc Sailendre](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sailendre&action=edit&redlink=1) hùng mạnh đã xâm chiếm toàn bộ [Thủy Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p) đồng thời đưa [Lục Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p) vào vị trí chư hầu của mình, tới đầu [thế kỷ 9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_9), [Sailendra](/wiki/Sailendra) suy yếu mới từ bỏ vùng đất Thủy Chân Lạp.
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=6)] Văn hóa
Từ tháng 2 đến tháng 4 năm 1944, nhà
[khảo cổ học](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc) [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Louis Malleret](/wiki/Louis_Malleret) cho khai quật khảo cổ ở [Óc Eo](/wiki/%C3%93c_Eo) , và đã tìm thấy nhiều di vật quý, có niên đại phù hợp với thời kỳ quốc gia Phù Nam tồn tại ở đây. [16]
Tại di chỉ Bình Tả (xã Đức Hòa, huyện Đức Hòa, tỉnh
[Long An](/wiki/Long_An)), trong đợt khai quật vào tháng 2 năm 1987 do [Lê Trung Khá](/w/index.php?title=L%C3%AA_Trung_Kh%C3%A1&action=edit&redlink=1) chủ trì, đã phát hiện một di vật có tên [Bhavavarman](/w/index.php?title=Bhavavarman&action=edit&redlink=1) (tên một hoàng thân Phù Nam) viết bằng chữ Phạn cổ. Đây là một cứ liệu chính xác cho phép gắn liền văn hóa khảo cổ Óc Eo với Vương quốc Phù Nam trong lịch sử. [[17]](#cite_note-17)
Sau năm
[1975](/wiki/1975), thêm nhiều lần khai quật khảo cổ ở Óc Eo và nhiều nơi khác nữa, thì thấy nền văn hóa này phân bố rất phong phú trên địa bàn các tỉnh như [Long An](/wiki/Long_An), [Đồng Tháp](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Th%C3%A1p), An Giang, [Kiên Giang](/wiki/Ki%C3%AAn_Giang), [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)... . Tất cả theo sách [18] *Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam*, đã khẳng định rằng Óc Eo là một nền văn hóa có nguồn gốc bản địa, mà chủ nhân của nó là những cư dân Phù Nam. Nền văn hóa này phát triển trên nền tảng văn hóa Đồng Nai, có quan hệ mật thiết với nền [văn hóa Sa Huỳnh](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Sa_Hu%E1%BB%B3nh)ở [miền Trung](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Trung), và có quan hệ giao lưu rộng rãi với các nước ở bên ngoài (qua dấu tích [vật chất](/wiki/V%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t), cho thấy có sự liên hệ khá mật thiết với [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Tây Á](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81)và [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i)). [[19]](#cite_note-19) *Từ điển Văn hóa Đông Nam Á* cho biết chi tiết: *Ở di chỉ Óc Eo đã phát hiện ra nhiều di chỉ khác nhau như di chỉ cư trú, di chỉ kiến trúc* [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o), di chỉ mộ táng... cùng rất nhiều hiện vật quý như tượng thờ, linh vật, phù điêu, con dấu, [tiền tệ](/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87), di vật bằng [vàng](/wiki/V%C3%A0ng), đồ trang sức bằng [đá quý](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc), vật dụng bằng đá, [đồ gốm](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_g%E1%BB%91m), vật dụng bằng gỗ, cốt động vật, cốt thực vật... *Qua phân tích các mẫu vật, đã xác định được niên đại của di chỉ Óc Eo là cuối thế kỷ* [thứ 2](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A9_2&action=edit&redlink=1)đến [thế kỷ 5](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5). Các hiện vật khảo cổ đã nói lên tầm quan trọng rất lớn trong nền văn hóa được mang tên là Óc Eo ở Đông Nam Á. Theo các nhà nghiên cứu, Óc Eo đã từng là một cảng quan trọng của nhà nước Phù Nam. [[20]](#cite_note-20)
Và qua kết quả xét nghiệm những cốt sọ cùng nhiều hiện vật quý của cư dân Phù Nam, phần lớn các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã đưa ra một số ý kiến, có thể tóm tắt vào mấy điểm chính như sau
: [21]
- Hai nhà nghiên cứu là Võ Sĩ Khải & Lê Trung Khá, sau khi tìm thấy hai sọ cổ (cư dân của nền văn hóa Phù Nam) ở Gò Tháp (
[Đồng Tháp](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Th%C3%A1p)) & Óc Eo năm 1984, đã cho biết rằng: “Hai sọ cổ này mang những đặc điểm thường gặp phải ở số đông người Thượng hiện nay; và thường được xếp vào tiểu chủng hay loại hình nhân chủng Indonésien. . Trong quá trình phát triển, có sự tiếp xúc và cộng cư với những yếu tố nhân chủng khác. [[22]](#cite_note-22)
- Chế độ nhà nước là chế độ phong kiến. Vương quyền được kết hợp chặt chẽ với thần quyền, tôn giáo được sử dụng như một công cụ hữu hiệu của giai cấp thống trị.
- Xã hội đã có sự phân hóa giàu nghèo thành các tầng lớp quý tộc, bình dân và nô lệ.
- Thuế là nguồn thu nhập chính của quốc gia. Thuế có thể đóng bằng vàng, bạc, châu ngọc, hương liệu...
- Pháp luật được thi hành theo quan niệm "thần đoán" (xem đoạn trích sử Nam Tề ở phần
*Trong thư tịch cổ*).
- Về tín ngưỡng chủ yếu là
[đạo Bà-la-môn](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)và [đạo Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o).
- Đặc điểm hình thể và cách ăn mặc của cư dân Phù Nam có những nét giống với các dân tộc bản địa ở miền
[cao nguyên](/wiki/Cao_nguy%C3%AAn) [Đông Dương](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng).
- Chữ viết là loại
[chữ Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n)(Sanskrit) có nguồn gốc từ bộ chữ cái của [người Pallava](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Pallava&action=edit&redlink=1), ở [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99). . [[23]](#cite_note-23)
- Đa phần cư dân của Phù Nam chủ yếu là người Mã Lai-Đa Đảo
, nói tiếng Mã Lai-Đa Đảo ( [[24]](#cite_note-24) [Malayo-Polynésien](/w/index.php?title=Malayo-Polyn%C3%A9sien&action=edit&redlink=1)) hay Nam Đảo ( [Austronésien](/w/index.php?title=Austron%C3%A9sien&action=edit&redlink=1)). Ý kiến này phù hợp với ghi nhận của *Lương thư*(sử nhà Lương, [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)). [[25]](#cite_note-25)
- Ăn ở: Lương thực chính là lúa gạo. Cất nhà trên cọc gỗ, mái lợp bằng lá
[thốt nốt](/wiki/Chi_Th%E1%BB%91t_n%E1%BB%91t)hoặc ngói. Louis Malleret khi đã tiến hành khai quật ở Óc Eo đã nhận xét rằng: *phần lớn kiến trúc ở đây được lợp mái bằng ngói, một kiểu khác hẳn ở Angkor*. [[26]](#cite_note-26)
- Tang lễ: người chết được chôn cất theo 4 cách: thủy táng, hỏa táng, điểu táng và chôn cất. Theo
*Tấn thư*thì tang lễ và hôn lễ của Phù Nam gần giống với Lâm Ấp (tức Chămpa).
- Nhiều ngành nghề khá phát triển, như: luyện kim, nấu thủy tinh, chế tác ngọc, gốm màu, gạch, kim hoàn, xây dựng, tạc tượng, nghề cá, trồng lúa nước (lúa sạ), đóng tàu lớn, dệt vải, thêu thùa, làm muối, làm giấy (bằng bông gòn)...
- Có kinh nghiệm & tài nghệ trong việc làm thủy lợi để cải tạo đất đai.
- Có nền thương nghiệp, đặc biệt là ngoại thương khá phát triển.
- Giỏi săn bắt & chăn nuôi (biết thuần dưỡng cả voi).
- Thú tiêu khiển: Ca múa (loại hình nghệ thuật này rất phát triển), săn bắt, chọi gà...
Đúc kết lại, sách
*Lịch sử Campuchia* viết: *Trên đây là những nét phát họa của một nền văn minh xuất hiện sớm nhất ở miền Nam bán đảo Inđôchina. Văn minh đó của Phù Nam tiếp thu những tinh hoa của nền văn minh Ấn Độ. Nhưng tất cả những điều mà chúng ta biết đều chứng tỏ rằng ngay từ thuở ban đầu, văn minh Ấn Dộ chỉ là đến ghép trên miếng đất cũ của nền văn hóa Đông Nam Á bản địa vốn có sẵn, để hình thành một nền văn minh và một nền nghệ thuật hết sức độc đáo.* [[27]](#cite_note-27)
### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=7)] Trong thư tịch cổ
Quyển sách đầu tiên đề cập đến Vương quốc Phù Nam là
*Dị vật chí* của Dương Phù thời [Đông Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n#S.E1.BB.B1_tr.E1.BB.97i_d.E1.BA.ADy_v.C3.A0_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_nh.C3.A0_.C4.90.C3.B4ng_H.C3.A1n) (25-220).
Kế đến là
*Ngô thư* thời [Tam Quốc](/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c) (220-280). Theo sách này thì vào [tháng Chạp](/wiki/Th%C3%A1ng_ch%E1%BA%A1p) năm Xích Ô thứ 6 (243), vua Phù Nam là Phạm Chiên có sai sứ đến dâng nhạc công và phương vật cho vua Ngô là [Tôn Quyền](/wiki/T%C3%B4n_Quy%E1%BB%81n) (182 – 252).
Thời gian sau, khi đánh chiếm
[Giao Châu](/wiki/Giao_Ch%C3%A2u) và [Cửu Chân](/wiki/C%E1%BB%ADu_Ch%C3%A2n), vua Ngô cũng đã sai người đến các nước phương Nam; thì các nước là Phù Nam, [Lâm Ấp](/wiki/L%C3%A2m_%E1%BA%A4p) ( [Chămpa](/wiki/Ch%C4%83m_Pa)), [Minh Đường](/w/index.php?title=Minh_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) thảy đều sai sứ đến dâng cống. [[28]](#cite_note-28) *Lương thư* còn cho biết vua Ngô là Tôn Quyền đã sai Chu Ứng (Tchou Ying) và Khang Thái (Kang Tai) đi sứ các nước phía Nam, trong số đó có Phù Nam. Sau khi đi sứ về, Khang Thái có viết quyển *Phù Nam thổ tục* còn gọi là *Phù Nam truyện*.
Các sách có niên đại muộn hơn vào các thế kỷ 6 và 7 như
*Trần thư, Tùy thư, Thông điển, Tân Đường thư*... đều có ghi chép về đất nước Phù Nam. Trích một vài đoạn:
- Nam Tề thư
*Người Phù Nam thường buôn vàng bạc, tơ lụa. Con cái nhà quý tộc thường mặc xà-rông bằng lụa the. Đàn bà thì mặc một thứ áo vải luồn qua đầu. Người nghèo thì quấn một mảnh vải thô quanh mình. Họ đúc nhẫn và vòng đeo tay bằng vàng, làm bát đĩa bằng ngọc. Họ đốn cây lấy gỗ làm nhà và rào vườn tược chung quanh nhà. Nhà vua ở trong một nhà lầu có tầng gác. Dọc bờ biển, người ta trồng cây* [thốt nốt](/wiki/Chi_Th%E1%BB%91t_n%E1%BB%91t)lá dài dùng để lợp nhà. Người ta đóng những chiếc thuyền dài tám, chín [trượng](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%A3ng)(tức hơn 20m), rộng sáu, bẩy phần mười trượng. Mũi thuyền và lái thuyền giống như đầu và đuôi cá. Nhà vua ngự trên mình voi. Đàn bà có thể cưỡi voi đi. Họ thích chơi chọi gà. Họ không có nhà tù. Khi có kiện cáo, tranh chấp, họ vứt nhẫn vàng hoặc trứng vào nước sôi. Ai dúng tay lấy ra mà không bị bỏng thì người ấy được kiện. Hoặc người ta bắt cầm ở tay một chiếc xích nung đỏ rồi đi bảy bước. Ai có tội thì bàn tay bị cháy bỏng, người vô tội thì chẳng có việc gì. Cũng có khi người ta nhận những người kiện xuống nước. Người có tội thì chìm hẳn dưới nước, người vô tội thì nổi lên... *Dưới đời vua Kaunđinya Giayavacman, phong tục của đất nước này là tôn thờ thần Mahaxvara. Thần luôn xuống ngự trên đỉnh Môtan.* [[29]](#cite_note-29)
- Lương thư
*Nước Phù Nam ở phía Nam quận* [Nhật Nam](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_Nam), trong một vịnh lớn ở phía Tây biển. Nước cách Nhật Nam chừng 7.000 [lý](/wiki/H%E1%BB%87_%C4%91o_l%C6%B0%E1%BB%9Dng_c%E1%BB%95_Vi%E1%BB%87t_Nam)và cách Lâm Ấp hơn 3.000 lý về phía Tây Nam. Đô thành cách biển 500 lý. Một con sông lớn từ Tây Bắc chảy về phía Đông và đổ ra biển. Nước rộng hơn 3.000 lý. Đất thấp và bằng phẳng. Khí hậu và phong tục đại để giống Lâm Ấp... *...Họ (cư dân Phù Nam) không đào giếng gần nhà ở. Mấy chục gia đình chung nhau xây một cái bể chứa nước để dùng. Họ có tục sùng bái các vị thần trên trời. Họ đúc tượng thần để thờ, tượng có một mặt bốn tay hay tượng bốn mặt tám tay; mỗi tay cầm một vật gì đó, hoặc một đứa bé con, hoặc một con chim, một con thú nào đó, hoặc một hình mặt trời hay Mặt Trăng. Nhà vua thường ngự giá trên mình voi, các cung phi và đình thần cũng vậy. Khi vua ngồi, đầu gối chân phải gấp thẳng đứng, đầu gối chân trái gấp bằng sát đất (tư thế thường thấy ở các pho tượng thần Khơ-me và Án Độ). Trước mặt vua, người ta trải một tấm vải trên đặt những lọ bằng vàng và những lư hương. Khi có tang, người ta có tục cạo râu và cạo đầu. Về mai táng có bốn cách: hoặc vứt xác chết xuống dòng sông, hoặc hỏa táng, hoặc đào huyệt chôn, hoặc vứt ngoài đồng nội cho quạ chim mổ xẻ.* [[30]](#cite_note-30)
- Tấn thư
*Đất rộng 3.000 lý, có những thành phố xây tường, có lâu đài và nhà ở. Đàn ông Phù Nam xấu và đen, quấn tóc, ở truồng và đi chân không. Tính đơn giản và không trộm cắp. Họ chăm công việc nhà nông, gieo 1 năm gặt 3 năm. Họ thích trang trí bằng điêu khắc, chạm trổ; nộp thuế bằng vàng, bạc, hạt châu, hương liệu. Họ có sách vở, thư viện và nhiều vật khác. Chữ viết giống người Hồ. Ma chay cưới hỏi đại để giống Lâm Ấp*. [[31]](#cite_note-31)
- Phù Nam thổ tục
*Vương Quốc Phù Nam bề ngang rộng 399 lý, có nhiều đô thị, có tường cao bao quanh và bên trong có nhà ở... Nước da người dân màu đen, tóc quăn, xấu xí...Đàn ông đóng khố, đàn bà mặc cái chăn tròng từ cổ tới chân, xỏ lỗ tai để đeo bông tòn ten.* *Nếp sống tuy rất đơn giản nhưng họ không trộm cắp. Họ làm nghề nông theo lối cổ, gieo trồng một lần gặt hái luôn trong 3 năm. Họ thích điêu khắc và dùng đục chạm trổ rất khéo; nhiều món đồ dùng để ăn cơm như chén đĩa đều làm bằng bạc. Dân chúng đóng thuế bằng vàng bạc, trân châu & dầu thơm...Họ biết đọc sách & có văn khố. Văn tự của họ giống như nét chữ của dân Hồ, một sắc dân ở Trung Á dùng Ấn tự...Cảnh vật trong xứ rất đẹp...*
### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=8)] Nơi di chỉ
Giới thiệu một vài di chỉ tiêu biểu
: [32]
### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=9)] Di chỉ Gò Cây Thị (Óc Eo)
Di chỉ Gò Cây Thị thuộc xã Vọng Thê, huyện
[Thoại Sơn](/wiki/Tho%E1%BA%A1i_S%C6%A1n,_An_Giang), tỉnh An Giang; là một di chỉ cung đình mang tính tôn giáo, gồm tiền điện, chính điện và 4 ô ngăn; đã được nhà khảo cổ Pháp Louis Malleret khai quật đầu tiên vào năm 1944 (từ tháng 2 đến tháng 4). Di chỉ có diện tích 488,8m2, có dạng gần vuông, quay mặt về hướng Đông, nằm trên cánh đồng Óc Eo, cách di tích [khu di tích Nam Linh Sơn](/wiki/Ch%C3%B9a_Linh_S%C6%A1n_(Ba_Th%C3%AA)) (núi Ba Thê) khoảng 1600m về phía Đông. Ở quanh khu di chỉ này, Louis Malleret còn tìm được 8 ngôi mộ táng. Hiện vật tìm thấy trong mộ hoặc xung quanh mộ, gồm những thỏi đất nung, mảnh gốm mịm, hạt chuỗi, đá quý, vàng lá, xương răng lợn, xương trâu bò, sừng hươu, than củi…
#### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=10)] Di chỉ Gò Tháp
Di chỉ Gò Tháp thuộc huyện
[Tháp Mười](/wiki/Th%C3%A1p_M%C6%B0%E1%BB%9Di), tỉnh Đồng Tháp, được thám sát vào năm 1931, 1943 và 1984. Đây là khu di chỉ có các loại hình: cư trú, mộ táng và kiến trúc.
#### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=11)] Di chỉ Gò Thành
Di chỉ Gò Thành thuộc ấp Tân Thành (xã Tân Thuận Bình, huyện
[Chợ Gạo](/wiki/Ch%E1%BB%A3_G%E1%BA%A1o), tỉnh [Tiền Giang](/wiki/Ti%E1%BB%81n_Giang)), được L. Malleret phát hiện năm [1941](/wiki/1941). Trong nhiều lần khai quật tiếp theo vào những năm: 1979, 1988, 1989, 1990, đã phát hiện ở độ sâu khoảng 1,5 đến 3 [m](/wiki/M), có nhiều gốm cổ bị vỡ; nhiều vòi bình; nhiều di cốt trâu bò, heo và xương cá; nhiều dấu vết tro, than, vỏ trái cây, lá dừa nước; cùng với vài cọc gỗ có dấu vết gia công.
Nơi đây, cũng đã phát hiện được 5 kiến trúc bằng gạch và 12 ngôi mộ xây bằng gạch có kích thước lớn nhỏ khác nhau. Trong và quanh mộ, ngoài những hiện vật bằng vàng, bằng gốm, đất nung còn có hai tượng thần Visnu bằng đá có kích cỡ khá lớn...Bằng kỹ thuật chuyên ngành, các nhà khảo cổ đã phân tích một số mẫu vật & kết luận rằng khu di tích khảo cổ Gò Thành có niên đại từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 8. Đây là một khu di chỉ đặc biệt vì nó còn lưu giữ khá nguyên vẹn và phong phú về nhiều loại hình di chỉ như: di chỉ cư trú, di chỉ mộ táng, và nhất là di chỉ kiến trúc với nhiều đền tháp ở cạnh nhau có quy mô khác nhau, rất hoành tráng, tuy chỉ còn phần nền...
[[33]](#cite_note-33)
#### [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=12)] Di chỉ Gò Cây Tung
Di chỉ Gò Cây Tung thuộc ấp Thới Thuận, xã Thới Sơn, huyện
[Tịnh Biên](/wiki/T%E1%BB%8Bnh_Bi%C3%AAn), tỉnh An Giang, được phát hiện và khai quật vào năm 1994 và 1995. Tại đây, người ta đã phát hiện nhiều ngôi mộ cổ với 23 bộ xương người, trong đó có 9 nam, 7 nữ, còn 7 cá thể chưa rõ giới tính... Ngoài ra, người ta còm tìm được nhiều hiện vật phong phú, bao gồm đồ gốm có vẻ màu, hơn 40 chiếc rìu đá (có hình tứ giác) cùng bàn mài, chày nghiền...
Cùng với những di chỉ trên, những di vật và mộ táng được phát hiện rất nhiều ở nơi khác như: Bình Tả (
[Long An](/wiki/Long_An)), Gò Cây Duối-Thanh Điền, Tây Ninh, Đá Nổi ( [Kiên Giang](/wiki/Ki%C3%AAn_Giang)), ND 11 ( [Khu kinh tế mới Lê Minh Xuân](/w/index.php?title=Khu_kinh_t%E1%BA%BF_m%E1%BB%9Bi_L%C3%AA_Minh_Xu%C3%A2n&action=edit&redlink=1), huyện Bình Chánh, TP.HCM), Di chỉ Cây Gáo ( [Đồng Nai](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Nai)) v.v...đã khẳng định rằng *Óc Eo là một nền văn hóa có nguồn gốc bản địa, mà chủ nhân của nó là những cư dân Phù Nam*.
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=13)] Phù Nam & Chân Lạp
Sách
*Lịch sử Campuchia* viết: Cho tới nay, vẫn còn không ít người cho rằng nước Phù Nam là tiền thân của nước Chân Lạp. Quan điểm nhầm lẫn này được nêu ra đầu tiên trong các công trình nghiên cứu của các học giả của [Trường Viễn Đông bác cổ](/wiki/Vi%E1%BB%87n_Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng_B%C3%A1c_c%E1%BB%95) từ nửa đầu [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20).
Sau, nhờ những nguồn thư tịch cổ của Trung Quốc và các cuộc khai quật khảo cổ
, các nhà nghiên cứu mới có đủ bằng chứng để xác định hai quốc gia này không phải là một. [34] *Tùy thư* chép: *Chân Lạp ở về phía* [Tây Nam](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_T%C3%A2y_Nam)nước Lâm Ấp. Nguyên trước là thuộc quốc của Phù Nam. Sau họ ngày một hùng cường, vua Chân Lạp là Ksatriya Citrasena chiếm được Phù Nam và bắt thần phục... [[35]](#cite_note-35)
Sử
[nhà Lương](/wiki/Nh%C3%A0_L%C6%B0%C6%A1ng) chép: *Nước Phù Nam ở phía Nam quận Nhật Nam, trong một vịnh lớn ở phía Tây biển. Nước cách Nhật Nam chừng 7.000 lý và cách Lâm Ấp hơn 3.000 lý về phía Tây Nam. Đô thành cách biển 500 lý...* *Tân Đường thư* mô tả tương tự: *Nước Phù Nam ở cách quận Nhật Nam bảy ngàn lý về phía Nam…, đất thấp như Hoàn Xương, có thói quen lập những thành phố bọc tường…Vua của họ đóng đô ở thành Đặc Mục. Thành ấy bị Chân Lạp đánh bất ngờ, phải dời đến thành phố Na Phất Na ở phía Nam...* [[36]](#cite_note-36)
Từ đó, rút ra được hai điểm chính:
- Vị trí của mỗi nước đều đã được xác định khá rõ ràng, tuy hai nước này có những mối quan hệ với nhau về nhiều mặt.
- Ban đầu, nước Chân Lạp là một thuộc quốc của Phù Nam, sau dần lớn mạnh, không những cởi bỏ được ách thống trị và còn bắt Phù Nam thần phục lại mình. Sự kiện này xảy ra vào khoảng nửa
[thế kỷ 7](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_7)(sau năm 627). Từ đấy trở đi, có thể nói Phù Nam đã bị diệt vong và đất nước của họ bị sát nhập vào lãnh thổ của Chân Lạp.
Mãi sang tới
[thế kỷ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17) - [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), phần lãnh thổ xưa kia được coi là trung tâm của Phù Nam, tách khỏi *đế quốc Ăngco* (tức Chân Lạp) để trở thành một bộ phận của lãnh thổ Việt Nam, tức Nam Bộ ngày nay. [[37]](#cite_note-37)
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=14)] Bí ẩn về sự tiêu vong
Chu Đạt Quan, một sứ thần
[nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) trên đường sang kinh đô Ăngkor vào khoảng tháng 7 năm [Bính Thân](/wiki/B%C3%ADnh_Th%C3%A2n) (1296), đã miêu tả cảnh Thủy Chân Lạp trong sách *Chân Lạp phong thổ ký* như sau: *Từ chỗ vào Chân Bồ*. trở đi, hầu hết là rừng thấp cây rậm. [[38]](#cite_note-38) [Sông](/wiki/S%C3%B4ng)dài cảng rộng, kéo dài mấy trăm dặm cổ thụ rậm rạp, mây leo um tùm, tiếng chim muông chen lẫn nhau ở trong đó. Đến nửa cảng mới thấy ruộng đồng rộng rãi, tuyệt không có một tấc cây. Nhìn xa chỉ thấy cây lúa rờn rờn mà thôi. [Trâu](/wiki/Tr%C3%A2u)rừng họp nhau thành từng đàn trăm ngàn con, tụ tập ở đấy. Lại có giồng đất đầy [tre](/wiki/Tre)dài dằng dặc mấy trăm dặm. Loại tre đó, đốt có gai, măng rất đắng [[39]](#cite_note-39)
Vì sao nền văn hoá đa sắc và rực rỡ này biến mất, hiện vẫn chưa có lời giải thích nào có tính thuyết phục cao. Tuy nhiên, một vài ý kiến sau đây đang được người quan tâm chú ý:
Bài
*Phế đô của vương quốc Phù Nam*, đã đăng trên *báo Tuổi Trẻ* nêu ba giả thuyết: [40]
- Thứ nhất: do thiên tai (một trận hồng thủy). Nhưng theo nhiều nhà khoa học thế giới thì kỷ tan rã băng hà cuối cùng cách đây ít ra cũng đã 8.000 năm. Những trận động đất hay những cơn sóng thần cục bộ như xảy ra ở Nam Á vừa rồi khó có khả năng xóa được cả một vương quốc như Phù Nam.
- Thứ hai: do đại dịch bệnh. Nhưng qua các cuộc khai quật, thì thấy những bộ hài cốt cổ, không có dấu hiệu bị nhiễm dịch bệnh và đều được táng đàng hoàng trong mộ.
- Thứ ba: do những cuộc ngoại xâm tàn sát. Và nghi vấn ngoại ban ấy chính là người Java (Mã Lai). Nhưng thư tịch cổ không thấy ghi như thế và cũng chưa tìm được chứng cứ để xác định...
Theo nhóm tác giả sách
*Lịch sử Campuchia*, thì: *Vào khoảng giữa* [thế kỷ 6](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6), nước Phù nam nhanh chóng bước vào thời kỳ tàn tạ. Nền [văn minh](/wiki/V%C4%83n_minh)Phù Nam cổ kính trước sau chỉ được nảy nở ở một số đô thị lớn tập trung dân cư, còn ở các vùng nông thôn rộng lớn thì cuộc sống ở đây không có ai quan tâm đến. Công tác thủy nông không được coi trọng nữa, khiến cho những vụ lũ lụt của sông Mê Kông gây những tai họa khủng khiếp cho các cánh đồng ruộng trũng, biến những vùng đồng bằng vốn phì nhiêu thành những vùng đồng lầy vô dụng ở miền hạ lưu sông Mê Kông; và làng mạc tiêu điều, cư dân xơ xác phải di cư đến những rẻo cao. Ngoài ra, việc Ruđravacman lên ngôi bất hợp pháp khiến xuất hiện nhiều nhóm phái chống đối, ly khai cát cứ thành những vùng độc lập. Để rồi, Phù Nam bị [Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p)chinh phục, và hợp nhất tạo thành quốc gia Khmer, mà Bhavaraman I có thể coi là người sáng lập. [[41]](#cite_note-41)
Trích ý kiến của Võ Sĩ Khải:
*Những chuyển biến trong cơ cấu cư dân (Phù Nam), sự không thích ứng với những điều kiện chính trị, kinh tế và văn hóa dưới thời (lệ thuộc) Chân Lạp, tình trạng chiến tranh triền miên giữ Chân Lạp (trong đó có Phù Nam) trên địa bàn Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ, và những ảnh hưởng của các cuộc tấn công của đế quốc Nguyên Mông vào các nước* [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81)vào [thế kỷ 13](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13)đã là “những nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp đưa quá trình hoang hoá của vùng đất [Gia Định](/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh)và đồng bằng [Nam Bộ](/wiki/Nam_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam)nói chung”. Các cộng đồng dân tộc bản địa (Phù Nam) sinh sống trên đồng bằng châu thổ từ nhiều thế kỷ đã từ từ rút về sống co thủ ở miền cao trong những điều kiện hoang sơ, chỉ giữ lại trong ký ức hình ảnh của biển cả và một thời “hoàng kim” mà ngày nay chỉ còn tìm lại được qua một số tập quán, trong huyền thoại và những truyền thuyết dân gian. [[42]](#cite_note-42)
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=15)] Danh sách quân chủ Phù Nam
|
|Thông tin trong bài này không
Xin bạn hãy
- Liễu Diệp (30? - 68)
- Hỗn Điền (chồng của Liễu Diệp) (68 - 100)
- (không rõ vua): 100 - 127
- Hỗn Bàn Huống: 127 - 217
- Hỗn Bàn Bàn: 217 - 220
- Kaudinya II: 220 - 223
- Phạm Sư Man: 223 - 240
- Phạm Kim Sinh: 240 - 245
- Phạm Chiên: 245
- Phạm Trường: 245
- Phạm Tầm: 245 - 287
- (Không rõ vua): 287 - 310
- (Không rõ vua): 310 - 357
- Thiên Trúc Chiên Đàn: 357 - 380
- (không rõ vua): cuối thế kỷ IV
- Kaundinya II: 420 - 430
- Sri Indravarman: 430 - 440
- (không rõ vua): 440 - 470
- Jayavarman: 470 - 514
- Rudravarman: 514 - 550
- Sarvabhauma: 550 - 575?
- (không rõ vua): 575 - 649
Tài liệu tham khảo:
- List of the King of Cambodia, xem: www.sleepinbuff.com/6 vua pdf
- List of King of Cambodia, xem:
[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_kings_of_Cambodia](http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_kings_of_Cambodia)
- Ngô Văn Doanh (2009), "Vương quốc Phù Nam (khái quát những giai đoạn lịch sử)", Nghiên cứu Đông Nam Á, số tháng 3, trang 13-20
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=16)] Xem thêm
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=17)] Chú thích **Lương Ninh (2006),** [^](#cite_ref-1) *Nước Phù Nam*, NXB. Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr 39 - 40 **Lương Ninh (2006),** [^](#cite_ref-2) *Nước Phù Nam*, NXB. Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr 40 **Lược theo** [^](#cite_ref-3) *Giáo trình du lịch*(tr. 97), *Lịch sử Camphchia*(tr. 32) **Lương Ninh (2006),** [^](#cite_ref-4) *Nước Phù Nam*, NXB. Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr 43 [^](#cite_ref-5) [Lương thư](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_th%C6%B0)và [Nam Tề thư](/wiki/Nam_T%E1%BB%81_th%C6%B0)chép tương tự. Ở bài soạn này, xin các bạn đọc lưu ý là tên các vị vua Phù Nam, mỗi sách phiên âm mỗi khác. Và các năm tháng ở trong bài, chỉ có tính tương đối.
- ^
**a** [Ngô Văn Doanh (2009), trang 15.](#cite_ref-NVD2009p15_6-1) **b** **Ngô Văn Doanh (2009), trang 16-17.** [^](#cite_ref-7) **Ngô Văn Doanh (2009), trang 17-18.** [^](#cite_ref-8) **Dẫn lại từ Ngô Đăng Doanh (2009), trang 18.** [^](#cite_ref-9) **Giáo trình Du lịch.** [^](#cite_ref-10) **Cát Miệt, do người Hoa phiên âm từ Khmer. Về sau quốc gia này có tên gọi là Chân Lạp. (chú thích lấy ở sách Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam** [^](#cite_ref-11) *, tr. 19).* [^](#cite_ref-12) *Tùy thư*, Quyển 82, Liệt truyện 47, tờ 5. (Tư liệu khoa Sử, Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 1949). [^](#cite_ref-13) *Tân Đường thư*, Quyển 222 hạ, Liệt truyện 147 hạ, tờ 3 (Bản [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n), Tư liệu khoa Sử, Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 1948. [^](#cite_ref-14) *Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam*, tr. 20. **Mã Đoan Lâm,** [^](#cite_ref-15) *Văn hiến thông khảo*, Quyển 332, Tứ duệ khảo, tờ 9. (Tư liệu khoa Sử, Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 875. **Óc Eo: tên một cánh đồng nay thuộc xã Vọng Thê, huyện** [^](#cite_ref-16) [Thoại Sơn](/wiki/Tho%E1%BA%A1i_S%C6%A1n,_An_Giang), tỉnh [An Giang](/wiki/An_Giang). **Theo** [^](#cite_ref-17) *Địa chí văn hóa TP. HCM*, tập I, phần 2, tr. 119. **Cuộc khai quật đầu tiên của Malleret đã tiến hành với 24 điểm. Cho tới nay, trên sườn núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo đã có trên 50 địa điểm có giá trị khảo cổ học đã được ghi nhận và nghiên cứu. Tính đến năm 1975, bộ sưu tập về văn hóa Óc Eo - Ba Thê đã có 3.969 hiện vật. Trong đó bao gồm: 498 đồ vàng, 137 đồ bạc, 4 chì, 83 thiếc, 149 đồ đồng, 2.749 đồ đá màu (trong đó có 2.522 chuỗi hạt, 79 đồ đá khác, 285 đất nung, 7 đồ gỗ và một số hiện vật không xác định rõ)** [^](#cite_ref-18) [^](#cite_ref-19) *Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam*, tr. 17. [^](#cite_ref-20) *Từ điển Văn hóa Đông Nam Á*, tr. 305. **Lược theo** [^](#cite_ref-21) *Giáo trình du lịch*(tr. 101-102) và *Lịch sử Campuchia*(tr. 40-44) [^](#cite_ref-22) *Địa chí văn hóa TP. HCM*(tập I, phần 2, tr. 113) & *Giáo trình du lịch*(tr. 99). Sách *Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam*ghi cư dân Phù Nam mang đặc điểm nhân chủng Tiền Mã Lai (Protomalais). **Ghi theo** [^](#cite_ref-23) *Lược sử vùng đất Nam Bộ*(tr. 18). *Giáo trình du lịch*cho rằng chữ *Brami*, là thứ chữ đã được dùng ở Ấn Độ từ [thế kỷ 3](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_3)đến [thế kỷ 5](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5). (tr. 99) **Ngô Văn Doanh (2009), trang 14.** [^](#cite_ref-24) **Ghi theo** [^](#cite_ref-25) *Lược sử vùng đất Nam Bộ*(tr. 18). *Giáo trình du lịch*thì cho rằng người Phù Nam nói tiếng Ngữ tộc Môn–Khmer (tr. 98). **Louis Malleret.** [^](#cite_ref-26) *L’Archéologie du delta du Mékong*, Tome 3, Paris, 1963, tr. 314. [^](#cite_ref-27) *Lịch sử Campuchia*, tr. 44. [^](#cite_ref-28) *Ngô thư*, Ngô chủ truyện (quyển 47, tờ 31). Dẫn lại theo *Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam*, tr. 14. **Mahaxvara, là một trong những tên gọi của thần Civa. Đoạn trích này in trong sách Lịch sử Campuchia, tr.41-42.** [^](#cite_ref-29) [^](#cite_ref-30) *Sử nhà Lương*. Đoạn trích in trong sách *Lịch sử Campuchia*, tr.42. **P.Pelliot,** [^](#cite_ref-31) *Le Fou Nan*, Hanoi, 1903 & *Lược sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam*, tr. 18. **Lược theo** [^](#cite_ref-32) *Giáo trình du lịch*, tr. 111-114. [^](#cite_ref-33) [Xem chi tiết tại đây](http://www.skydoor.net/place/Khu_di_t%C3%ADch_G%C3%B2_Th%C3%A0nh) **Võ Sĩ Khải viết:** [^](#cite_ref-34) *Căn cứ vào những kết quả nghiên cứu gần đây, có thể thấy những di tích khảo cổ học mang dấu ấn Chân Lạp trên đất Nam Bộ trước*Địa chí văn hóa TP. HCM [thế kỳ 16](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B3_16&action=edit&redlink=1)không nhiều và ảnh hưởng văn minh [Angkor](/wiki/Angkor)ở vùng này cũng không đậm nét. ( *tập I, tr. 183.* **Tùy thư, Quyển 82, Liệt truyện 47, tờ 5. Tư liệu khoa sử, Đại học Quốc Hà Nội, H. 1949.** [^](#cite_ref-35) **Tân Đường thư. (bản chữ Hán). Tư liệu khoa sử, Đại học Quốc Hà Nội, H.1948.** [^](#cite_ref-36) **Lược theo** [^](#cite_ref-37) *Lịch sử Campuchia*, tr. 28-29. **Vùng** [^](#cite_ref-38) [Bà Rịa](/wiki/B%C3%A0_R%E1%BB%8Ba)ngày nay. **Chu Đạt Quan,** [^](#cite_ref-39) *Chân Lạp phong thổ ký.*Nxb Thế giới, [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), 2006, tr.45. [^](#cite_ref-40) [Xem Phế đô của vương quốc Phù Nam](http://dulich.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=96300&ChannelID=100) **Lịch sử Campuchia, tr. 47-48.** [^](#cite_ref-41) [^](#cite_ref-42) *Địa chí văn hóa TP. Hồ Chí Minh*, tập I, tr. 118.
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=18)] Tham khảo chính *Lược sử vùng đất Nam Bộ*(in lần thứ 2) do GS TSKH Vũ Minh Giang chủ biên. Sách của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức biên soạn, NXB thế giới ấn hành, Hà Nội, 2008. *Lịch Sử Camphchia*do Phạm Việt Trung, Nguyễn Xuân Kỳ, Đỗ Văn Nhung biên soạn. Nxb Đại Học & THCN, 1982. *Địa chí văn hóa TP. HCM*, tập I, phần 2 do Võ Sĩ Khải biên soạn. Nxb TP. HCM, 1987.
- Ngô Văn Doanh,
*Từ điển Văn hóa Đông Nam Á phổ thông*. Nxb VH-TT, 1999.
- Ngô Văn Doanh (2009), "Vương quốc Phù Nam (khái quát những giai đoạn lịch sử)", Nghiên cứu Đông Nam Á, số tháng 3, trang 13-20.
*Kiến thức phục vụ thuyết minh du lịch*(gọi tắt là *Giáo trình du lịch*) giáo trình do Hiệp hội du lịch TP HCM biên soạn, Nxb Tp. HCM ấn hành năm 1995.
- Lương Ninh, Vương quó̂c Phù Nam: lịch sử và văn hóa [Fu Nan: history and culture], Hà NộI, Việ̣̂n văn hóa và Nhà xuá̂t bản Văn hóa thông tin, 2005.
## [
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Nam&action=edit§ion=19)] Liên kết ngoài
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thể loại hình ảnh và tài liệu về:
|.

X-Cache-Lookup: MISS from cp1010.eqiad.wmnet:80

X-Cache: MISS from cp1010.eqiad.wmnet


text:
San Giovanni in Fiore
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
San Giovanni in Fiore là một thị xã và comune ở tỉnh Cosenza trong vùng Calabria miền nam nước Ý. Đô thị San Giovanni in Fiore có diện tích 279 ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 2008 là 18.184 người. Đô thị này có các đơn vị dân cư (frazioni) sau: Fantino, Lorica, Rovale, Serrisi, Acquafredda, Cagno, Ceraso, Germano, Palla Palla, Torre Garga. Các đô thị giáp ranh:=Aprigliano, Bocchigliero, Caccuri (KR), Castelsilano (KR), Cerenzia (KR), Cotronei (KR), Longobucco, Pedace, Savelli (KR), Serra Pedace, Spezzano Piccolo, Taverna (CZ).

markdown:
# San Giovanni in Fiore
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|San Giovanni in Fiore
|—
| —
|
|Comune di San Giovanni in Fiore
|Tọa độ:
|[Italia](/wiki/Italia) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_%C3%9D) [Calabria](/wiki/Calabria) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_%C3%9D) [Cosenza](/wiki/Cosenza_(t%E1%BB%89nh))(CS) [Frazioni](/w/index.php?title=Frazione&action=edit&redlink=1) **Chính quyền** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [km²](/wiki/Ki-l%C3%B4-m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)(107,7 [mi²](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng)) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [m](/wiki/M%C3%A9t)(3.445 [ft](/wiki/Foot)) **Dân số**(tháng 11 năm 2008 ) [[1]](#cite_note-1) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [Mã điện thoại](/w/index.php?title=M%C3%A3_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [St. John the Baptist](/w/index.php?title=St._John_the_Baptist&action=edit&redlink=1) **Website:** [Trang web chính thức](http://www.comune.sangiovanniinfiore.cs.it/) **San Giovanni in Fiore** là một thị xã và * ở comune* [tỉnh Cosenza](/wiki/Cosenza_(t%E1%BB%89nh))trong vùng [Calabria](/wiki/Calabria)miền nam nước [Ý](/wiki/%C3%9D). Đô thị San Giovanni in Fiore có diện tích 279 [ki lô mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số thời điểm năm 2008 là 18.184 người. Đô thị này có các đơn vị dân cư ( *) sau: Fantino, Lorica, Rovale, Serrisi, Acquafredda, Cagno, Ceraso, Germano, Palla Palla, Torre Garga. Các đô thị giáp ranh:=* [frazioni](/w/index.php?title=Frazioni&action=edit&redlink=1) [Aprigliano](/w/index.php?title=Aprigliano&action=edit&redlink=1), [Bocchigliero](/wiki/Bocchigliero), [Caccuri](/w/index.php?title=Caccuri&action=edit&redlink=1)(KR), [Castelsilano](/wiki/Castelsilano)(KR), [Cerenzia](/wiki/Cerenzia)(KR), [Cotronei](/wiki/Cotronei)(KR), [Longobucco](/w/index.php?title=Longobucco&action=edit&redlink=1), [Pedace](/w/index.php?title=Pedace&action=edit&redlink=1), [Savelli](/w/index.php?title=Savelli&action=edit&redlink=1)(KR), [Serra Pedace](/wiki/Serra_Pedace), [Spezzano Piccolo](/wiki/Spezzano_Piccolo), [Taverna](/w/index.php?title=Taverna_(Italia)&action=edit&redlink=1)(CZ).

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Language: vi

Connection: close

X-Cache-Lookup: MISS from cp1020.eqiad.wmnet:80

Server: Apache

X-Cache: MISS from cp1020.eqiad.wmnet

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Content-Type-Options: nosniff

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Diễn đàn
Facebook
Pikachu
Trang chủ
Diễn đàn
Bài gửi hôm nay
FAQ
Lịch
Trang cộng đồng
Danh sách thành viên
Hoạt động diễn đàn
Đánh dấu là đã đọc
Liên kết nhanh
Xem người lãnh đạo diễn đàn
Đăng ký
Ghi nhớ?
Danh sách thành viên
g4m3thuvn
Welcome to
Viet4room.com
!
Download
-
Software
-
Movies
-
Ebook
-
Games
-
Wallpaper
Bạn phải
ĐĂNG KÝ
trước khi bạn có thể đăng bài.Nếu chưa có tài khoản hãy click vào đây >>
ĐĂNG KÝ
để tiến hành đăng kí thành viên.
g4m3thuvn
Gà Con
Tìm tất cả bài gửi
Tìm tất cả chủ đề bắt đầu
Xem bản tin
Thống kê nhỏ
Tham gia ngày
19-09-11
Hoạt động cuối
19-09-11
01:18 PM
Avatar
Khách thăm gần đây
Trang này được ghé thăm
69
lần
Tab Content
Về tôi
Về g4m3thuvn
Thông tin cơ bản
Ngày sinh
April 29, 1992 (21)
Chữ ký
HÃY ẤN NÚT THANKS THAY LỜI CẢM ƠN
|
VÀ HÃY TÌM KIẾM TRƯỚC KHI ĐẶT CÂU HỎI
Thống kê
Tổng số bài
Tổng số bài
0
Số bài viết mỗi ngày
0
Thông tin chung
Hoạt động cuối
19-09-11
01:18 PM
Tham gia ngày
19-09-11
Giới thiệu tham gia
0
Liên hệ
Viet4Room - Diễn đàn công nghệ
Lưu Trữ
Top
LINK EXCHANGE
Tin180-Tin tức tổng hợp
|
Online Game Hacking
|
Thế Giới Truyện Tranh
|
phan mem quan ly ban hang
|
phần mềm quản lý nhân sự
|
phan mem ban hang
·
Email:
iwdefy177@gmail.com
·
Liên Hệ Quảng Cáo
:
0944802288
· Powered by: vBulletin version 4.1.12.
· Copyright © 2012 vBulletin Solutions, Inc.
· Múi giờ GMT +7. Hiện tại là
09:05 AM
· Xem website tốt nhất ở chế độ
màn hình 1024 x 768
· Diễn đàn
www.viet4room.com
được xây dựng và phát triển bởi các thành viên.
· Chúng tôi không chịu trách nhiệm về nội dung do thành viên đăng tải. Viet4Room - Diễn đàn công nghệ
x

Set-Cookie: bb_lastactivity=0; expires=Tue, 20-May-2014 02:05:58 GMT; path=/

Server: LiteSpeed

Pragma: private

Cache-Control: private


text:
Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Gập hoa hồng từ giấy mềm bằng cách gửi thư điện tử tới Lien He Bao Viet Nam. Xin bao gồm tên bài viết Gap hoa hong tu giay mem ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Gập hoa hồng từ giấy mềm ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề Ô tô Sành Điệu của chuyên mục Ô tô - Xe Máy.
Fold soft paper roses
roses, paper, soft, folding
With skillful hands, the flower is made only after a few sheets of paper folding and cutting movements ..
Phạt tù cựu sinh viên vì "tuyên truyền chống nhà nước"; Nữ "dị nhân" HN nói chuyện được với cụ rùa Hồ Gươm?; Beckham chính thức nói lời từ giã bóng đá; Đài Loan phớt lờ Trung Quốc, khuyến cáo Philippines; 20 cặp đồng tính linh đình diễu hành và tổ chức đám cưới... là những tin nóng nhất trong ngày 17/05.
Vụ "ép DN trả tiền nhậu": CSGT tạm thôi chức; Vụ vợ chồng giáo viên sát hại chủ nợ: Tình tiết rợn người; Trận derby "đắt đỏ" nhất châu Âu; "Đường lưỡi bò" là do một quan chức Trung Quốc tiện tay vẽ vào; Những vụ khoe ‘chiến tích bất hảo’ ầm ĩ của giới trẻ; Baggio và ‘gái một con’ Vân Hugo đang yêu nhau?... là những tin nóng nhất trong ngày 16/05.
Vụ nổ mìn giết vợ: Lời kể kinh hoàng của người đi cùng xe; Chelsea và sứ mệnh lịch sử; Trung Quốc xua tàu cá vào thềm lục địa Việt Nam; Nóng đỉnh điểm, người Hà Nội rủ nhau đi ‘tắm tiên’; Cảnh giác với thạch đen siêu bẩn; Sao Việt và những hành động "ý thức kém"... là những tin tức nóng nhất trong ngày 15/05.
Rúng động: Gần 20 học sinh lớp 6 ở Đắc Lắc nghi bị chết đuối; Bí ẩn thẩm mỹ viện hàng trăm người ra vào mỗi ngày; 32 tàu Trung Quốc chính thức xâm phạm Trường Sa; Thuốc kích dục nữ: “Thần tiên” hay trò bịp?; Clip tình yêu tuổi teen dễ thương nhận like ‘khủng’; Khi nghệ sĩ Việt bị lợi ích "quật ngã" yêu thương... là những tin nóng nhất trong ngày 14/05.
Nhạc sĩ Ngọc Đại có thể bị truy cứu hình sự?; Dân mạng xúc động chuyện tình 2 cụ già trên xe bus; Sir Alex Ferguson nghẹn ngào chia tay NHM tại Old Trafford; Thực hư “chiến tranh tin đồn” của Triều Tiên; Bé gái sống sót trong vụ thảm án Lê Văn Luyện hiện ra sao?; Đột nhập thế giới ngầm của ông trùm Dũng "mặt sắt"... là những tin nóng nhất trong ngày 14/5.
Các “thầy” có thể chữa được bách bệnh bằng những cách kỳ quái.
Nude để thiền dù chỉ mới được đăng tải nhưng một số bức ảnh khác trong bộ ảnh này nhanh chóng được cư dân mạng lùng sục.
Thông tin cảnh báo rạch đùi nữ sinh khiến nhiều nữ sinh cũng như các bậc phụ huynh bất an, lo lắng.
Vậy là cuối cùng, hành trình huyền thoại của vị HLV người Scotland cũng đã kết thúc.
Số thuốc bị “ăn bớt” khoảng 40% so với 0,5ml chuẩn ban đầu.
Toàn cảnh thể thao từ 12/5 – 18/5
Hot: Angelina Jolie viết tâm thư trải lòng chuyện cắt bỏ ngực; Lý Nhã Kỳ: Từ "đại sứ du lịch" đến "bà trùm scandal";
Bàng hoàng vụ 4 học sinh chết đuối; CSGT bị tố ép doanh nghiệp trả tiền ăn nhậu; Bi hài chuyện kiều nữ "săn tình" ở bể bơi;
Kinh hoàng người cha "khâu miệng, dội nước sôi lên đầu" con gái; Con đường vào tù của một tiến sĩ kinh tế;
Việt Nam đang là nơi sản xuất smartphone hàng đầu thế giới, 10 virus máy tính nguy hiểm nhất mọi thời đại, A
Viết phản hồi

markdown:
|
|
Với đôi bàn tay khéo léo, bông hoa được tạo ra từ tờ giấy chỉ sau vài động tác gấp và cắt.
|
|
Việt Báo
Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết
** bằng cách gửi thư điện tử tới Gập hoa hồng từ giấy mềm**
Phạt tù cựu sinh viên vì "tuyên truyền chống nhà nước"; Nữ "dị nhân" HN nói chuyện được với cụ rùa Hồ Gươm?; Beckham chính thức nói lời từ giã bóng đá; Đài Loan phớt lờ Trung Quốc, khuyến cáo Philippines; 20 cặp đồng tính linh đình diễu hành và tổ chức đám cưới... là những tin nóng nhất trong ngày 17/05.
Vụ "ép DN trả tiền nhậu": CSGT tạm thôi chức; Vụ vợ chồng giáo viên sát hại chủ nợ: Tình tiết rợn người; Trận derby "đắt đỏ" nhất châu Âu; "Đường lưỡi bò" là do một quan chức Trung Quốc tiện tay vẽ vào; Những vụ khoe ‘chiến tích bất hảo’ ầm ĩ của giới trẻ; Baggio và ‘gái một con’ Vân Hugo đang yêu nhau?... là những tin nóng nhất trong ngày 16/05.
Vụ nổ mìn giết vợ: Lời kể kinh hoàng của người đi cùng xe; Chelsea và sứ mệnh lịch sử; Trung Quốc xua tàu cá vào thềm lục địa Việt Nam; Nóng đỉnh điểm, người Hà Nội rủ nhau đi ‘tắm tiên’; Cảnh giác với thạch đen siêu bẩn; Sao Việt và những hành động "ý thức kém"... là những tin tức nóng nhất trong ngày 15/05.
Rúng động: Gần 20 học sinh lớp 6 ở Đắc Lắc nghi bị chết đuối; Bí ẩn thẩm mỹ viện hàng trăm người ra vào mỗi ngày; 32 tàu Trung Quốc chính thức xâm phạm Trường Sa; Thuốc kích dục nữ: “Thần tiên” hay trò bịp?; Clip tình yêu tuổi teen dễ thương nhận like ‘khủng’; Khi nghệ sĩ Việt bị lợi ích "quật ngã" yêu thương... là những tin nóng nhất trong ngày 14/05.
Nhạc sĩ Ngọc Đại có thể bị truy cứu hình sự?; Dân mạng xúc động chuyện tình 2 cụ già trên xe bus; Sir Alex Ferguson nghẹn ngào chia tay NHM tại Old Trafford; Thực hư “chiến tranh tin đồn” của Triều Tiên; Bé gái sống sót trong vụ thảm án Lê Văn Luyện hiện ra sao?; Đột nhập thế giới ngầm của ông trùm Dũng "mặt sắt"... là những tin nóng nhất trong ngày 14/5.
Các “thầy” có thể chữa được bách bệnh bằng những cách kỳ quái.
Nude để thiền dù chỉ mới được đăng tải nhưng một số bức ảnh khác trong bộ ảnh này nhanh chóng được cư dân mạng lùng sục.
Thông tin cảnh báo rạch đùi nữ sinh khiến nhiều nữ sinh cũng như các bậc phụ huynh bất an, lo lắng.
Vậy là cuối cùng, hành trình huyền thoại của vị HLV người Scotland cũng đã kết thúc.
Số thuốc bị “ăn bớt” khoảng 40% so với 0,5ml chuẩn ban đầu.
Toàn cảnh thể thao từ 12/5 – 18/5
Hot: Angelina Jolie viết tâm thư trải lòng chuyện cắt bỏ ngực; Lý Nhã Kỳ: Từ "đại sứ du lịch" đến "bà trùm scandal";
Bàng hoàng vụ 4 học sinh chết đuối; CSGT bị tố ép doanh nghiệp trả tiền ăn nhậu; Bi hài chuyện kiều nữ "săn tình" ở bể bơi;
Kinh hoàng người cha "khâu miệng, dội nước sôi lên đầu" con gái; Con đường vào tù của một tiến sĩ kinh tế;
Việt Nam đang là nơi sản xuất smartphone hàng đầu thế giới, 10 virus máy tính nguy hiểm nhất mọi thời đại, A
Ý kiến bạn đọc
Viết phản hồi

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Cache-Control: max-age=280, public


text:
Ở Hàn Quốc, chú rể sẽ phải chịu đau một chút trước khi được trở về phòng tân hôn với cô dâu. Việc này được cho là giúp chú rể mạnh chân khỏe tay… trong đêm tân hôn. Đó chỉ là một trong những tục lệ cưới hỏi kỳ quái khắp thế..
09:54 | Chủ nhật 10/02/2013 (GMT+7)
Cùng với nhiều phong tục khác nhau, dịp Tết Nguyên đán ở cả ba miền nước ta đều có những điều kiêng kỵ để xua đi những điều không may mắn
10:25 | Thứ bảy 17/03/2012 (GMT+7)
Nhiều tờ báo ví, chuyện Hà Tăng mang bầu sẽ giống như một quả bom phát nổ trong làng Showbiz Việt. Và mấy hôm nay, công chúng cũng như giới truyền thông đều háo hức mong ngóng “quả bom” ấy phát nổ thật.
08:21 | Thứ tư 09/11/2011 (GMT+7)
Suốt chiều dài lịch sử, yếm (áo yếm) được xem là thứ trang phục vừa kín đáo, vừa... sexy một cách nghệ thuật, độc đáo của Việt Nam.
20:09 | Thứ tư 27/10/2010 (GMT+7)
Mặc dù đây là cuộc thi gồm cả hai thể loại, song, “Hà Nội-Thành phố tôi yêu” đã thu hút được nhiều thí sinh dự thi lĩnh vực ảnh hơn là video clip. Nếu như thể loại video clip chỉ có 5 giải thì mảng ảnh, có tới 29 phần..
17:14 | Thứ bảy 23/10/2010 (GMT+7)
(VM ) - Cuối tháng 10, đầu tháng 11/2010, Uỷ ban Nhân dân TP. Hà Nội sẽ có báo cáo chính thức gửi Chính phủ về kế hoạch di dời các cơ sở y tế, giáo dục ra ngoại thành Hà Nội.
14:09 | Thứ hai 11/10/2010 (GMT+7)
(VM)- Cuối cùng thì chuỗi ngày Đại lễ mừng 1000 năm Thăng Long- Hà Nội đã khép lại. Dư âm để lại trong lòng mỗi người rất nhiều. Để có thành tựu đáng tự hào ngày nay, 1000 năm qua mảnh đất Thăng Long- Hà Nội đã trải qua bao..
07:24 | Thứ hai 11/10/2010 (GMT+7)
Trời Hà Nội lộng lẫy bởi ánh pháo hoa. Lễ hội, chuỗi những hoạt động tri ân với tổ tiên đã thành công trọn vẹn. Chào Hà Nội! – Chào vùng đất đang cất cánh tới tương lai. Mời độc giả chiêm ngưỡng những hình đẹp trong đêm nghệ..
10:12 | Chủ nhật 10/10/2010 (GMT+7)
Trái với vẻ yên tĩnh thường có của khu phố cổ, những ngày này, Hà Nội - 36 phố phường nhộn nhịp khách thăm quan, chiêm ngưỡng những giá trị tinh thần cũng như giá trị lịch sử của Thủ đô ngàn năm văn hiến.
02:47 | Chủ nhật 10/10/2010 (GMT+7)
(VM)- Không chỉ có hàng ngàn người dân Việt Nam "trắng đêm" chờ Đại Lễ, rất nhiều du khách nước ngoài cũng đã có một đêm không ngủ cùng Hà Nội.
15:23 | Thứ bảy 09/10/2010 (GMT+7)
Công trình chào mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long Hà Nội - rạp hát Đại Nam đã được khánh thành và gắn biển sáng nay (9/10) tại số 89 phố Huế Hà Nội. Rạp Đại Nam sau rất nhiều năm sử dụng đã trở nên cũ kỹ, UBND TP Hà Nội đã tiến..
08:06 | Thứ năm 07/10/2010 (GMT+7)
Hàng vạn người đã đổ về Công viên nước Hồ Tây tối qua 6/10 để tham dự Liên hoan ẩm thực Hà Thành 2010. Liên hoan có sự góp mặt của 500 món ăn ngon từ khắc các tỉnh thành trong cả nước và của nhiều quốc gia trên thế giới.
10:26 | Chủ nhật 03/10/2010 (GMT+7)
Một câu lạc bộ (CLB) của những người yêu Hà Nội, thích làm tình nguyện và muốn nâng cao khả năng ngoại ngữ, hơn hết là mong giúp du khách có thêm những cách nhìn mới về văn hóa Hà Nội. Hanoikids là một cái tên khá quen thuộc..
00:23 | Thứ bảy 02/10/2010 (GMT+7)
Có một Hà Nội như thế, một Hà Nội rất khác, rất lạ, dưới góc nhìn trực diện, thẳng thắn đầy mới mẻ từ những người bạn quốc tế. Đó là Hà Nội náo nhiệt lung linh ánh đèn, rực rỡ cờ hoa, Hà Nội nhộn nhịp chợ phiên, Hà Nội ngát..
14:16 | Thứ sáu 01/10/2010 (GMT+7)
Hộp thư 80111008 của Đài 1080 VNPT Hà Nội đã được cập nhật mọi thông tin để trở thành cuốn cẩm nang thực sự cho người dân trong dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.
06:10 | Thứ sáu 01/10/2010 (GMT+7)
Sau nhiều ngày chuẩn bị, sáng nay, lễ khai mạc Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội chính thức khai mạc tại Trung tâm thủ đô Hà Nội, bắt đầu cho chuỗi sự kiện diễn ra trong suốt 10 ngày. Lễ hội 1.000 năm đang tràn ngập..
Phạt tù cựu sinh viên vì "tuyên truyền chống nhà nước"; Nữ "dị nhân" HN nói chuyện được với cụ rùa Hồ Gươm?; Beckham chính thức nói lời từ giã bóng đá; Đài Loan phớt lờ Trung Quốc, khuyến cáo Philippines; 20 cặp đồng tính linh đình diễu hành và tổ chức đám cưới... là những tin nóng nhất trong ngày 17/05.
Vụ "ép DN trả tiền nhậu": CSGT tạm thôi chức; Vụ vợ chồng giáo viên sát hại chủ nợ: Tình tiết rợn người; Trận derby "đắt đỏ" nhất châu Âu; "Đường lưỡi bò" là do một quan chức Trung Quốc tiện tay vẽ vào; Những vụ khoe ‘chiến tích bất hảo’ ầm ĩ của giới trẻ; Baggio và ‘gái một con’ Vân Hugo đang yêu nhau?... là những tin nóng nhất trong ngày 16/05.
Vụ nổ mìn giết vợ: Lời kể kinh hoàng của người đi cùng xe; Chelsea và sứ mệnh lịch sử; Trung Quốc xua tàu cá vào thềm lục địa Việt Nam; Nóng đỉnh điểm, người Hà Nội rủ nhau đi ‘tắm tiên’; Cảnh giác với thạch đen siêu bẩn; Sao Việt và những hành động "ý thức kém"... là những tin tức nóng nhất trong ngày 15/05.
Rúng động: Gần 20 học sinh lớp 6 ở Đắc Lắc nghi bị chết đuối; Bí ẩn thẩm mỹ viện hàng trăm người ra vào mỗi ngày; 32 tàu Trung Quốc chính thức xâm phạm Trường Sa; Thuốc kích dục nữ: “Thần tiên” hay trò bịp?; Clip tình yêu tuổi teen dễ thương nhận like ‘khủng’; Khi nghệ sĩ Việt bị lợi ích "quật ngã" yêu thương... là những tin nóng nhất trong ngày 14/05.
Nhạc sĩ Ngọc Đại có thể bị truy cứu hình sự?; Dân mạng xúc động chuyện tình 2 cụ già trên xe bus; Sir Alex Ferguson nghẹn ngào chia tay NHM tại Old Trafford; Thực hư “chiến tranh tin đồn” của Triều Tiên; Bé gái sống sót trong vụ thảm án Lê Văn Luyện hiện ra sao?; Đột nhập thế giới ngầm của ông trùm Dũng "mặt sắt"... là những tin nóng nhất trong ngày 14/5.
Các “thầy” có thể chữa được bách bệnh bằng những cách kỳ quái.
Nude để thiền dù chỉ mới được đăng tải nhưng một số bức ảnh khác trong bộ ảnh này nhanh chóng được cư dân mạng lùng sục.
Thông tin cảnh báo rạch đùi nữ sinh khiến nhiều nữ sinh cũng như các bậc phụ huynh bất an, lo lắng.
Vậy là cuối cùng, hành trình huyền thoại của vị HLV người Scotland cũng đã kết thúc.
Số thuốc bị “ăn bớt” khoảng 40% so với 0,5ml chuẩn ban đầu.
Toàn cảnh thể thao từ 12/5 – 18/5
Hot: Angelina Jolie viết tâm thư trải lòng chuyện cắt bỏ ngực; Lý Nhã Kỳ: Từ "đại sứ du lịch" đến "bà trùm scandal";
Bàng hoàng vụ 4 học sinh chết đuối; CSGT bị tố ép doanh nghiệp trả tiền ăn nhậu; Bi hài chuyện kiều nữ "săn tình" ở bể bơi;
Kinh hoàng người cha "khâu miệng, dội nước sôi lên đầu" con gái; Con đường vào tù của một tiến sĩ kinh tế;
Việt Nam đang là nơi sản xuất smartphone hàng đầu thế giới, 10 virus máy tính nguy hiểm nhất mọi thời đại, A

Cache-Control: max-age=250, public


text:
Điện thoại: 844-0989-998650
Email: trungthuc@mail.ru
Đăng rao vặt
© Copyright 1997-2013 VnExpress.net, All rights reserved
® VnExpress giữ bản quyền nội dung trên website này
VnExpress tuyển dụng.Liên hệ Quảng cáo / Tòa soạn
Thông tin Tòa soạn.
: 0123.888.0123 (HN) - 0129.233.3555 (TP HCM)

Vary: Accept-Encoding


text:
Diễn đàn
Trang tin
Dummy link
Báo lỗi diễn đàn và theo dõi tình hình khắc phục.
vozForums
>
Khu vui chơi giải trí
>
Chuyện trò linh tinh™
Bóng đá - Mùa giải 2012 - 2013, mọi thông tin và bình luận.
User Name
Remember Me?
Password
Register
FAQ
Social Groups
Calendar
Mark Forums Read
Page 180 of 4912
«
First
<
80
130
170
178
179
180
181
182
190
230
280
680
1180
>
Last
»
Thread Tools
#
1791
07-08-2012, 12:43
U23 Malaysia
Senior Member
Join Date: 11-2011
Posts: 484
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
http://www.bongda.com.vn/Bong-da-Anh...ng_Brazil.aspx
Tuyển trạch viên Gianluca Di Marzio cho biết “The Blues” đã nắm 40% giá trị của cầu thủ này từ vụ chuyển nhượng của Deco. Trước đó, CLB của Brazil đã mua Deco từ Chelsea vào năm 2010. Bên cạnh đó, ông cũng cho hay đội bóng xứ Sương mù đang hoàn tất những điều khỏan cuối cùng để đưa Wallace tới Anh.
Wallace (phải) sẽ gia nhập Chelsea - Ảnh: Getty
Wallace năm nay mới 18 tuổi. Anh thường thi đấu ở vị trí hậu vệ phải và được biết đến là một cầu thủ có thiên hướng tấn công. Năm 2011, Wallace được đôn lên đội một của Fluminense. Tại đây anh đã có màn trình diễn ấn tượng. Trong 12 lần ra sân trong màu áo “Tricolor Carioca”, Wallace đã ghi được 1 bàn thắng. Hậu vệ của Fluminense còn là cầu thủ quan trọng khi giúp ĐT Brazil vào tới bán kết World Cup U17 tổ chức tại Mexico.
Wallace còn rất trẻ nên khó có thể sử dụng ngay được trong khi "The Blues" đang tìm gấp một hậu vệ phải mới. Đó cũng là lý do vì sao Chelsea vẫn phải thương thảo với CLB Marseille về trường hợp của hậu vệ Cesar Azpilicueta.
Mua lung tung cái lều gì mà lắm thế ?
U23 Malaysia
View Public Profile
Send a private message to U23 Malaysia
Find all posts by U23 Malaysia
#
1792
07-08-2012, 13:12
LinhDoreMon
Senior Member
Join Date: 04-2011
Posts: 200
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
Quote:
Originally Posted by
pokemonvn
Fabregas ghét vì lý do gì vậy
MU mà có cầu thủ thành danh mà hồi đó xuất thân từ lò la masia là biết liền
LinhDoreMon
View Public Profile
Send a private message to LinhDoreMon
Find all posts by LinhDoreMon
#
1793
07-08-2012, 13:22
minhmeo25
K.I.A
Join Date: 08-2011
Location: Cống Quỳnh, Quận 1, Tp.HCM
Posts: 1,864
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
minhmeo25
View Public Profile
Find all posts by minhmeo25
#
1794
07-08-2012, 13:28
Paladin_Knight_Vegeta_KIA
K.I.A
Join Date: 07-2012
Posts: 20
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
Hình chất.
Anh Higuain coi vậy mà trung thành với Real vãi, ngồi dự bị mà vẫn muốn ở lại
).
p/s: Ai hướng dẫn mình tackle thế nào là đúng, thế nào là tackle sai không
À em hỏi thêm cái nữa, áo AC Milan mùa 2012 - 2013 như vậy thì áo trong nó mặt màu gì
. Mấy mùa của Kaka thì e thấy màu đen
Paladin_Knight_Vegeta_KIA
View Public Profile
Find all posts by Paladin_Knight_Vegeta_KIA
#
1795
07-08-2012, 13:44
crazy_jeffrey.85
K.I.A
Join Date: 06-2012
Location: Thái Bình,cách Hà Lội ko xa nắm
Posts: 421
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
Quote:
Originally Posted by
Paladin_Knight_Vegeta_KIA
Hình chất.
Anh Higuain coi vậy mà trung thành với Real vãi, ngồi dự bị mà vẫn muốn ở lại
).
p/s: Ai hướng dẫn mình tackle thế nào là đúng, thế nào là tackle sai không
À em hỏi thêm cái nữa, áo AC Milan mùa 2012 - 2013 như vậy thì áo trong nó mặt màu gì
. Mấy mùa của Kaka thì e thấy màu đen
Mặt trong màu đen chứ màu gì
crazy_jeffrey.85
View Public Profile
Visit crazy_jeffrey.85's homepage!
Find all posts by crazy_jeffrey.85
#
1796
07-08-2012, 13:59
Paladin_Knight_Vegeta_KIA
K.I.A
Join Date: 07-2012
Posts: 20
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
Em mua màu trắng rồi mới tức mấy thím ạ
Last edited by Paladin_Knight_Vegeta_KIA; 07-08-2012 at
15:06
.
Paladin_Knight_Vegeta_KIA
View Public Profile
Find all posts by Paladin_Knight_Vegeta_KIA
#
1797
07-08-2012, 16:11
_Amin_
Senior Member
Join Date: 04-2012
Posts: 1,147
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
Quote:
Originally Posted by
tomheo92
Em chỉ ghét thằng Nasri thôi, ko ghét F4
Dạo này bận quá
Bóng còn ít xem nữa là vào đây
Xem mấy trận neymar ngoáy ngoáy thôi
Thằng này tiềm năng có lẽ còn hơn rô đú với messi
_Amin_
View Public Profile
Send a private message to _Amin_
Find all posts by _Amin_
#
1798
07-08-2012, 16:17
IAmGayLord
K.I.A
Join Date: 04-2011
Posts: 232
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
xong ARS rồi nhé ko phải fake đâu
IAmGayLord
View Public Profile
Find all posts by IAmGayLord
#
1799
07-08-2012, 16:18
yuhgnort
Senior Member
Join Date: 07-2007
Posts: 2,545
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
Quote:
Originally Posted by
_Amin_
Dạo này bận quá
Bóng còn ít xem nữa là vào đây
Xem mấy trận neymar ngoáy ngoáy thôi
Thằng này tiềm năng có lẽ còn hơn rô đú với messi
Không ưa thằng này, mặt nhìn láo láo, dự là qua châu Âu bị hậu vệ nó vùi dập
yuhgnort
View Public Profile
Send a private message to yuhgnort
Find all posts by yuhgnort
#
1800
07-08-2012, 16:19
minhmeo25
K.I.A
Join Date: 08-2011
Location: Cống Quỳnh, Quận 1, Tp.HCM
Posts: 1,864
Re: Bóng đá - Olympic 2012 và mùa giải mới, mọi thông tin và bình luận
Quote:
Originally Posted by
IAmGayLord
xong ARS rồi nhé ko phải fake đâu
trang chủ confirm
chuẩn bị đăng hình Sahin
minhmeo25
View Public Profile
Find all posts by minhmeo25
Page 180 of 4912
«
First
<
80
130
170
178
179
180
181
182
190
230
280
680
1180
>
Last
»
«
Previous Thread
|
Next Thread
»
Thread Tools
Show Printable Version
Email this Page
Posting Rules
You
may not
post new threads
You
may not
post replies
You
may not
post attachments
You
may not
edit your posts
BB code
is
On
Smilies
are
On
[IMG]
code is
On
HTML code is
Off
Forum Rules
Forum Jump
User Control Panel
Private Messages
Subscriptions
Who's Online
Search Forums
Forums Home
Đại sảnh
Thông báo
Góp ý
Phát triển lappyBase
Tin tức từ vozExpress
Tin tức iNet
Review sản phẩm
Máy tính để bàn
Overclocking & Cooling
Modding
AMD
Intel
Mainboard & Memory
Đồ họa máy tính
Phần cứng chung
Thiết bị ngoại vi & Phụ kiện
Game máy tính
MMO -- Game Online
Liên Minh Huyền Thoại
Phần mềm
Download
Phát triển Phần mềm
Trường đua
Sản phẩm công nghệ
Máy tính xách tay
Các sản phẩm Apple
Máy tính chuyên dụng
Thiết bị di động
Đồ điện tử & Thiết bị gia dụng
Multimedia
HDmedia
Online Events
Samsung Galaxy SIV
Liên Minh Huyền Thoại
Heroes of Newerth
Giao lưu Doanh nghiệp & Người dùng (theo Alphabet)
DiDong.Net - Game Mobile
Công ty TNHH Tin học Mai Hoàng
Thermaltake - Tt eSPORTS Việt Nam
TENTEN.VN - Tên miền, Hosting, VPS
We can do
ZOTAC Việt Nam - Công ty Công nghệ Đạt Khang
Khu vui chơi giải trí
Chuyện trò linh tinh™
Superthreads
From f17 with Love
Offline
Điểm báo
Trưng cầu dân ý
Khu thương mại - Mua và Bán
Máy tính để bàn
Máy tính xách tay
Điện thoại di động
Các thiết bị công nghệ khác
All times are GMT +7. The time now is
09:23
.
Contact Us
-
vozExpress
-
Archive
-
Top
Steam Powered by vBulletin® 0.1 pre-alpha
Copyright ©2000 - 2013, Jelsoft Enterprises Ltd.

Set-Cookie: vflastactivity=0; expires=Tue, 20-May-2014 02:23:01 GMT; path=/; domain=vozforums.com

Pragma: no-cache

Cache-Control: private, post-check=0, pre-check=0, max-age=0


text:
Xã hội > Chính trị
VẤN ĐỀ NÓNG NHẤT
DINH DƯỠNG VÀ SỨC KHỎE
KHÔNG GIAN ĐẸP
NHỊP CẦU VINAPHONE
ÂM NHẠC VÀ CẢM NHẬN

Cache-Control: public, max-age=10


text:
Tài khoản của tôi
(đăng nhập)
1 Coktanote soi 3, Kata Road, Muang, Kata, Phu Kẹt, Thái Lan 83100 (Xem bản đồ)
Đặt phòng bây giờ!
Kiểm tra giá và phòng còn trống tại khách sạn này
Đảm Bảo Giá Thấp Nhất
Đi:
Calendar
Rất tiếc, không còn phòng trống ở Sugar Palm Grand Hillside Hotel cho những ngày mà bạn đã chọn.
Các khách hàng đã xem khách sạn này thường đặt
8,2
từ 2695 nhận xét
Đặt phòng bây giờ!
Nhanh lên – Ưu đãi có hạn!
Chi tiết Tìm kiếm của bạn
Calendar
-
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
30+
Tích lũy điểm thưởng với chúng tôi!
Thêm thông tin
Customer Support
Bản quyền © 2005 – 2013 Agoda Company Pte. Ltd. Giữ toàn quyền.
AGODA ® là thương hiệu được đăng ký của AGIP LLC, sử dụng theo giấy phép của Agoda Company Pte. Ltd. Agoda là một phần của
(NASDAQ:PCLN)
HK-AGWEB-2A01

Cache-Control: private, no-cache, no-store, must-revalidate, proxy-revalidate