text:
Máy tính cá nhân
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
tiếng Anh: personal computer (viết tắt PC) là một loại máy vi tính nhỏ với giá cả, kích thước và sự tương thích của nó khiến nó hữu dụng cho từng cá nhân.
Thông thường, thuật ngữ "Personal Computer" quen được dùng cho máy tính chạy hệ điều hành Microsoft Windows trên nền tảng các máy tính của IBM và Intel, nhưng nó không đúng. Ví dụ như, một máy Macintosh chạy Mac OS và một máy tính tương thích IBM PC có thể chạy Linux đều là máy tính cá nhân. Sự nhầm lẫn này xuất phát từ thực tế thuật ngữ "PC" thường được dùng như chữ viết tắt của "máy tương thích IBM PC" và trước đây Mac OS chạy trên máy có phần cứng không tương thích IBM như kiến trúc PowerPC.
Như vậy, máy tính cá nhân dùng để chỉ một trong những định nghĩa sau:
1979-1980: IBM cho ra đời máy Datamaster dùng vi xử lý 16 bit 8086 của Intel.
1980: Đưa ra khái niệm: Personal Computer (PC). Chiếc IBM-PC đầu tiên dùng vi xử lý 8bit 8085 của Intel.
1981-1982: Dù Intel có vi xử lý 16bit nhưng giá thành còn cao, Để đáp ứng thị trường máy rẻ tiền, Intel đưa ra vi xử lý 8 bit 8088 mà trong nó là vi mạch 16bit 8086. IBM dùng vi xử lý này để thiết kế PC thế hệ thứ hai: PC-XT (extended technology) 8088 có 8 bit bus dữ liệu và 20bit bus địa chỉ, có khả năng quản lý tối đa 1MB bộ nhớ vật lý, chạy với tần số đồng hồ 4,77 MHz. Bên trong nó có 8 khe cắm mở rộng (khe cắm 8bit XT – hay XT-Slots), khe này có 62 chân. Máy PC-XT trang bị hai đĩa mềm 360KB, 256 KB Ram (cắm trong 1 trong 8 khe cắm trên). PC-XT dùng hệ điều hành CP/M và chương trình BASIC 80 của Microsoft.
1984: Khi vi xử lý 16bit đã quen thuộc thị trường, Intel đưa ra vi xử lý 80286, là vi xử lý 16bit hoàn thiện, có thêm 4bit bus địa chỉ, quản lý 16MB bộ nhớ. IBM tung ra thị trường máy PC-AT (advanced technllogy) với bộ vi xử lý 80286, với nó PC hoạt động trong chế độ bảo vệ cho phép chia bộ nhớ ra nhiều đoạn dài linh động và ưu tiên cho các chương trình ứng dụng do đó tránh được va chạm khi nhiều chương trình chạy một lúc – đây là nền tảng của chế độ đa nhiệm trên 80286. PC-AT làm việc với tần số 6-8 MHz, do phải thêm 8bit bus dữ liệu, 4bit bus địa chỉ, 8bit yêu cầu ngắt cứng và một số bit điều khiển mới, do vậy PC-AT cần bổ sung thêm khe cắm. Để đảm bảo tương thích với máy XT, khe cắm XT cũ vẫn giữ nguyên, thêm một đoạn khe cắm nối dài bổ sung thêm 36 chân, loại khe cắm mới này được gọi là ISA (Industry Standard Architecture) sau khi nó được cải tiến thêm một chút và đã chở thành chuẩn ISA.
1987: Thế hệ PC mới ra đời với vi xử lý 80386. Bắt đầu từ đây IBM công khai cấu tạo máy và nội dung chương trình hệ điều hành vào ra cơ sở (BIOS), điều này giúp các hãng khác có thể sản xuất các máy tính tương thích và các bản mạch cắm tương thích khiến cấu truc IBM-PC trở thành một cấu trúc chuẩn công nghiệp. Điều này khiến cho kiểu thiết kế kín PS/2 (cùng thời) thất bại trên thị trường máy tính cá nhân trong khi cấu trúc IBM-PC ngày càng chiếm lĩnh thị trường máy tính cá nhân. Bộ vi xử lý 80386DX là một vi xử lý 32bit hoàn thiện với 32bit bus dữ liệu, 32bit bus địa chỉ với bộ nhớ tối đa 4GB. Để đáp ứng tốc độ của 80386 và yc cao của những bản mạch điều khiển màn hình phân giải cao, chuẩn khe cắm EISA (extended industry standard architecture) được đưa ra. Đây chính là chuẩn khe cắm 32 bit với tốc độ truyền là 33Mbit/s.
1990: 80486 ra đời với nhiều chức năng hơn, cụ thể là 8 Kbyte bộ nhớ đệm mã lệnh (code cache) và một bộ đồng xử lý toán học. Tần số làm việc đặc trưng của máy vi tính trong thời kỳ này là 66 MHz.
1993: Vi xử lý Pentium đầu tiên ra đời mở ra một kỷ nguyên mới với 64bit bus dữ liệu, 32bit bus địa chỉ, 8KB bộ đệm dữ liệu, 8KB bộ đệm mã lệnh. Bộ đồng xử lý toán học của Pentium làm việc nhanh gấp 10 lần so với 80486. Khi này các nhà sản xuất phần cứng lớn thoả thuận một chuẩn khe cắm mới PCI-bus (Peripheral Components Interconnect), và do đó bản mạch chính máy vi tính cá nhân chỉ còn lại vài vi mạch, tất cả các vi mạch ngoại vi của cấu trúc IBM-PC cũng như vi mạch điều khiển PCI được tích hợp vào một vi mạch duy nhất, có tên là PCI-chipset.
1995: Khả năng đa môi trường (multimedia) của máy vi tính cá nhân càng ngày càng hoàn thiện khi Pentium MMX, Pentium Pro, Pentium II lần lượt ra đời. Tần số đồng hồ cao nhất 300 MHz. Một chuẩn giao diện ngoại vi mới ra đời từ sự thoả thuận từ nhiều hãng lớn là bus tuần tự đa dạng USB (Universal Serial Bus).
1999 P!!! Ra đời, chuẩn PC99 xoá bỏ bus ISA. Bus PCI, giao diện đồ hoạ tiên tiến AGP, giao diện ngoại vi USB và IEEE 1934 là những đặc điểm nổi bật.
Từ năm 2000: Một cấu trúc vi xử lý 64bit ra đời. Intel cho ra đời nhiều vi mạch tổng hợp thích hợp với vi xử lý của chính hãng. Chipset đảm nhiệm hầu hết các chức năng điều khiển trên máy và có bộ điều khiển hiển thị cấy ở bên trong. Thị trường máy tính cá nhân cũng như thị trường vi xử lý và vi mạch tổng hợp được chia thành nhiều phần đáp ứng nhu cầu đa dạng trong xã hội.
Ở đây chỉ liệt kê các phần mềm thông dụng, được sử dụng nhiều trên các máy tính cá nhân
Mục lục
- 1 Khái niệm về máy tính cá nhân
- 2 Lịch sử phát triển của máy tính cá nhân (PC)
- 3 Các thành phần cơ bản trong máy tính cá nhân
- 4 Các hệ điều hành và phần mềm thông dụng cho máy tính cá nhân
- 5 Xem thêm
Khái niệm về máy tính cá nhânThuật ngữ máy tính cá nhân nêu trên được phổ biến bởi tạp chí Byte, cũng như Máy tính Apple, vào cuối thập niên 1970 đầu thập niên 1980, và sau đó là IBM với Máy tính cá nhân IBM. Những máy tính cá nhân còn được gọi là máy tính gia đình.
Thông thường, thuật ngữ "Personal Computer" quen được dùng cho máy tính chạy hệ điều hành Microsoft Windows trên nền tảng các máy tính của IBM và Intel, nhưng nó không đúng. Ví dụ như, một máy Macintosh chạy Mac OS và một máy tính tương thích IBM PC có thể chạy Linux đều là máy tính cá nhân. Sự nhầm lẫn này xuất phát từ thực tế thuật ngữ "PC" thường được dùng như chữ viết tắt của "máy tương thích IBM PC" và trước đây Mac OS chạy trên máy có phần cứng không tương thích IBM như kiến trúc PowerPC.
Như vậy, máy tính cá nhân dùng để chỉ một trong những định nghĩa sau:
- Loạt máy tính cá nhân của IBM (xem Máy tính cá nhân IBM).
- Một trong những máy tính bắt nguồn từ những đặc điểm kỹ thuật gốc của IBM, cũng được gọi là máy tính tương thích với IBM PC.
Lịch sử phát triển của máy tính cá nhân (PC)Lịch sử máy cá nhân gắn liền với chặng đường phát triển của IBM-PC. Máy IBM-PC được khởi đầu từ một phòng thí nghiệm tại Atlanta (Georrgia, Hoa Kỳ), mục đích của công trình thí nghiệm là thiết kế một sản phẩm vi tính đầu thấp. Điều này có nghĩa là IBM không sử dụng các vi xử lý của chính hãng mà dùng các vi xử lý rẻ hơn của hãng khác như: Intel, Motorola, Zilog.
1979-1980: IBM cho ra đời máy Datamaster dùng vi xử lý 16 bit 8086 của Intel.
1980: Đưa ra khái niệm: Personal Computer (PC). Chiếc IBM-PC đầu tiên dùng vi xử lý 8bit 8085 của Intel.
1981-1982: Dù Intel có vi xử lý 16bit nhưng giá thành còn cao, Để đáp ứng thị trường máy rẻ tiền, Intel đưa ra vi xử lý 8 bit 8088 mà trong nó là vi mạch 16bit 8086. IBM dùng vi xử lý này để thiết kế PC thế hệ thứ hai: PC-XT (extended technology) 8088 có 8 bit bus dữ liệu và 20bit bus địa chỉ, có khả năng quản lý tối đa 1MB bộ nhớ vật lý, chạy với tần số đồng hồ 4,77 MHz. Bên trong nó có 8 khe cắm mở rộng (khe cắm 8bit XT – hay XT-Slots), khe này có 62 chân. Máy PC-XT trang bị hai đĩa mềm 360KB, 256 KB Ram (cắm trong 1 trong 8 khe cắm trên). PC-XT dùng hệ điều hành CP/M và chương trình BASIC 80 của Microsoft.
1984: Khi vi xử lý 16bit đã quen thuộc thị trường, Intel đưa ra vi xử lý 80286, là vi xử lý 16bit hoàn thiện, có thêm 4bit bus địa chỉ, quản lý 16MB bộ nhớ. IBM tung ra thị trường máy PC-AT (advanced technllogy) với bộ vi xử lý 80286, với nó PC hoạt động trong chế độ bảo vệ cho phép chia bộ nhớ ra nhiều đoạn dài linh động và ưu tiên cho các chương trình ứng dụng do đó tránh được va chạm khi nhiều chương trình chạy một lúc – đây là nền tảng của chế độ đa nhiệm trên 80286. PC-AT làm việc với tần số 6-8 MHz, do phải thêm 8bit bus dữ liệu, 4bit bus địa chỉ, 8bit yêu cầu ngắt cứng và một số bit điều khiển mới, do vậy PC-AT cần bổ sung thêm khe cắm. Để đảm bảo tương thích với máy XT, khe cắm XT cũ vẫn giữ nguyên, thêm một đoạn khe cắm nối dài bổ sung thêm 36 chân, loại khe cắm mới này được gọi là ISA (Industry Standard Architecture) sau khi nó được cải tiến thêm một chút và đã chở thành chuẩn ISA.
1987: Thế hệ PC mới ra đời với vi xử lý 80386. Bắt đầu từ đây IBM công khai cấu tạo máy và nội dung chương trình hệ điều hành vào ra cơ sở (BIOS), điều này giúp các hãng khác có thể sản xuất các máy tính tương thích và các bản mạch cắm tương thích khiến cấu truc IBM-PC trở thành một cấu trúc chuẩn công nghiệp. Điều này khiến cho kiểu thiết kế kín PS/2 (cùng thời) thất bại trên thị trường máy tính cá nhân trong khi cấu trúc IBM-PC ngày càng chiếm lĩnh thị trường máy tính cá nhân. Bộ vi xử lý 80386DX là một vi xử lý 32bit hoàn thiện với 32bit bus dữ liệu, 32bit bus địa chỉ với bộ nhớ tối đa 4GB. Để đáp ứng tốc độ của 80386 và yc cao của những bản mạch điều khiển màn hình phân giải cao, chuẩn khe cắm EISA (extended industry standard architecture) được đưa ra. Đây chính là chuẩn khe cắm 32 bit với tốc độ truyền là 33Mbit/s.
1990: 80486 ra đời với nhiều chức năng hơn, cụ thể là 8 Kbyte bộ nhớ đệm mã lệnh (code cache) và một bộ đồng xử lý toán học. Tần số làm việc đặc trưng của máy vi tính trong thời kỳ này là 66 MHz.
1993: Vi xử lý Pentium đầu tiên ra đời mở ra một kỷ nguyên mới với 64bit bus dữ liệu, 32bit bus địa chỉ, 8KB bộ đệm dữ liệu, 8KB bộ đệm mã lệnh. Bộ đồng xử lý toán học của Pentium làm việc nhanh gấp 10 lần so với 80486. Khi này các nhà sản xuất phần cứng lớn thoả thuận một chuẩn khe cắm mới PCI-bus (Peripheral Components Interconnect), và do đó bản mạch chính máy vi tính cá nhân chỉ còn lại vài vi mạch, tất cả các vi mạch ngoại vi của cấu trúc IBM-PC cũng như vi mạch điều khiển PCI được tích hợp vào một vi mạch duy nhất, có tên là PCI-chipset.
1995: Khả năng đa môi trường (multimedia) của máy vi tính cá nhân càng ngày càng hoàn thiện khi Pentium MMX, Pentium Pro, Pentium II lần lượt ra đời. Tần số đồng hồ cao nhất 300 MHz. Một chuẩn giao diện ngoại vi mới ra đời từ sự thoả thuận từ nhiều hãng lớn là bus tuần tự đa dạng USB (Universal Serial Bus).
1999 P!!! Ra đời, chuẩn PC99 xoá bỏ bus ISA. Bus PCI, giao diện đồ hoạ tiên tiến AGP, giao diện ngoại vi USB và IEEE 1934 là những đặc điểm nổi bật.
Từ năm 2000: Một cấu trúc vi xử lý 64bit ra đời. Intel cho ra đời nhiều vi mạch tổng hợp thích hợp với vi xử lý của chính hãng. Chipset đảm nhiệm hầu hết các chức năng điều khiển trên máy và có bộ điều khiển hiển thị cấy ở bên trong. Thị trường máy tính cá nhân cũng như thị trường vi xử lý và vi mạch tổng hợp được chia thành nhiều phần đáp ứng nhu cầu đa dạng trong xã hội.
Các thành phần cơ bản trong máy tính cá nhânMáy tính cá nhân được lắp ghép bởi rất nhiều thành phần linh kiện, thành phần khác nhau. Mục này giúp người đọc hệ thống các thiết bị (được viết dưới dạng các nhánh) và tiện theo dõi các bài viết của chúng trong Wiki.
Các linh kiện phần cứng cấu thành lên máy tính cá nhân
- CPU Bộ xử lý của máy tính cá nhân.
- Bo mạch chủ Bo mạch chính kết nối các thiết bị với nhau trong máy tính cá nhân. Một cách hiểu khác: có thể so sánh bo mạch chủ trong phần cứng giống như vai trò của hệ điều hành trong phần mềm.
- RAM Bộ nhớ tạm của máy tính dùng cho ghi lại các dữ liệu tạm thời trong một phiên làm việc của máy tính.
- Ổ đĩa cứng Bộ nhớ dữ liệu chính của máy tính cá nhân, các thành quả của một quá trình làm việc có thể được lưu trữ trên ổ đĩa cứng trước khi có các hành động sao lưu dự phòng trên các dạng bộ nhớ khác.
- Ổ đĩa quang (CD, DVD) Bộ nhớ dùng cho xuất, nhập dữ liệu với dung lượng lớn hoặc trao đổi dữ liệu, phần mềm với những máy tính khác. Sử dụng sao lưu dữ liệu và các mục đích khác. Đây không phải là thiết bị bắt buộc đối với hệ thống phần cứng máy tính cá nhân.
- Ổ đĩa mềm Bộ nhớ dùng cho xuất nhập dữ liệu với dung lượng thấp (phụ thuộc từng loại đĩa mềm). Đây không phải thiết bị bắt buộc phải có.
- Bo mạch đồ hoạ Thiết bị có chức năng xuất hình ảnh ra màn hình máy tính. Giúp người sử dụng giao tiếp với máy tính.
- Bo mạch âm thanh Thiết bị có chức năng xuất tín hiệu âm thanh ra các thiết bị phát âm thanh (loa). Đây không phải thiết bị bắt buộc phải có.
- Bo mạch mạng: Thiết bị có chức năng kết nối các máy tính với nhau thành một mạng máy tính, giúp máy tính có thể trao đổi thông tin với các máy tính khác trên phạm vi rộng (có thể đến toàn thế giới). Đây không phải thiết bị bắt buộc phải có.
- Vỏ máy tính: Thiết bị định vị và bảo vệ các thiết bị khác.
- Nguồn máy tính: Thiết bị cung cấp năng lượng cho các thiết bị khác hoạt động.
- Màn hình máy tính: Thiết bị trợ giúp giao tiếp giữa con người và máy tính.
- Bàn phím: Thiết bị nhập dữ liệu, giao tiếp con người với máy tính
- Chuột: Thiết bị nhập dữ liệu, giao tiếp con người với máy tính.
Các thiết bị ngoại vi thường kết nối với máy tính cá nhân
Các hệ điều hành và phần mềm thông dụng cho máy tính cá nhân
Các hệ điều hành máy tính cá nhân thường sử dụng
- Windows
- Linux
Các phần mềm thường được sử dụng nhiều trên các máy tính cá nhânNói đến các phần mềm sử dụng trong máy tính cá nhân thì có vô số mà đến nay không ai có thể ước lượng được, phần mềm mới được phát sinh ra nhiều đến nỗi có thể trong vài phút thì ở đâu đó trên thế giới đã xuất hiện thêm một phần mềm mới.
Ở đây chỉ liệt kê các phần mềm thông dụng, được sử dụng nhiều trên các máy tính cá nhân
- Phần mềm duyệt web
- Phần mềm văn phòng thông dụng.
- Microsoft Office: Bộ phần mềm văn phòng của hãng Microsoft
- Microsoft Office Word: Soạn thảo văn bản, nằm trong bộ Microsoft Office.
- Microsoft Office Excel: Bảng tính, nằm trong bộ Microsoft Office.
- Microsoft Office Outlook: Check mail
- Microsoft Office PowerPoint: Làm bài trình chiếu
- Open Office
- Phần mềm kế toán
- Microsoft Office: Bộ phần mềm văn phòng của hãng Microsoft
- Phần mềm xử lý đồ hoạ
- Phần mềm lập trình
Xem thêm
Liên Xô tan rã
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết (Liên Xô) đã chính thức chấm dứt tồn tại ngày 26 tháng 12 năm 1991 bởi bản tuyên bố số 142-H của Hội đồng tối cao Liên bang Xô Viết. Tuyên bố này công nhận nền độc lập của mười hai nước cộng hòa của Liên bang Xô viết và thành lập Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (SNG). Một ngày trước đó, 25 tháng 12 năm 1991, tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev đã từ chức và bàn giao mật mã kích hoạt tên lửa hạt nhân của Xô Viết cho tổng thống Nga Boris Yeltsin. Vào hồi 7:32 tối cùng ngày, quốc kỳ Liên Xô đã được hạ xuống từ điện Kremlin và thay thế bằng quốc kỳ Nga.[2].
Trong những tuần trước, 11 trong số 12 nước cộng hòa Liên Xô đã ký Nghị định thư Alma- Ata chính thức thành lập CIS và tuyên bố rằng Liên Xô đã không còn tồn tại. Sự sụp đổ của quốc gia cộng sản đầu tiên và lớn nhất trên thế giới đã đánh dấu kết thúc chiến tranh Lạnh. Những cuộc cách mạng năm 1989 và sự tan rã của Liên bang Xô viết đã dẫn đến sự kết thúc hàng thập kỷ đối đầu giữa NATO và Khối Warszawa, vốn đã được xem là đặc trưng của Chiến tranh Lạnh.
Nhiều nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ vẫn giữ quan hệ gần gũi với Nga và hình thành các tổ chức đa phương như Cộng đồng kinh tế Á Âu, Nhà nước Liên minh Nga Belarus, Cộng đồng Liên minh thuế quan kinh tế Á Âu Belarus, Kazakhstan, Nga và Liên minh kinh tế Á Âu nhằm tăng cường hợp tác kinh tế và an ninh.
Từ năm 1989 trở đi, sự thay đổi theo hướng tự do hóa dẫn đến sự bùng phát của phong trào dân tộc và tranh chấp dân tộc trong các nước cộng hòa khác nhau của Liên Xô vốn đã âm ỉ.[3]. Cuộc cách mạng năm 1989 đòi lật đổ chế độ Cộng sản mà Liên Xô áp đặt (chủ yếu xảy ra trong hòa bình trừ cuộc cách mạng ở Romania) lên các nước thuộc Hiệp ước Warszawa làm gia tăng áp lực lên Gorbachev phải đưa ra cải cách dân chủ, tự do hóa chính trị (Glasnost/Perestroika) và nới lỏng quyền tự chủ cho các nước cộng hòa thành viên Liên bang Xô Viết. Dưới sự chủ trì của Gorbachev, Đảng Cộng sản Liên Xô vào năm 1989 đã thực hiện các cuộc bầu cử cạnh tranh quy mô hạn chế trong một cơ quan lập pháp trung ương mới, Đại hội đại biểu nhân dân, dù lệnh cấm các đảng phái chính trị hoạt động đến năm 1990 mới được dỡ bỏ tại quốc gia cộng sản đơn đảng này. Một cuộc trưng cầu ngày 17 tháng 3 năm 1991 cho thấy 76,4% công dân Liên Xô bỏ phiếu để giữ lại liên bang. Tuy nhiên Estonia, Latvia, Litva, Moldavia, Gruzia và Armenia không tham gia.
Tháng 5 năm 1985 tại thành phố Leningrad, Gorbachev đã thực hiện một bài phát biểu ủng hộ cải cách rộng rãi. Một trong những cải cách đầu tiên Gorbachev đưa ra là chiến dịch ngăn ngừa sản xuất tiêu dùng rượu, bắt đầu tháng 5 năm 1985, do tình trạng nghiện rượu ngày càng phổ biến ở Liên Xô. Giá vodka, rượu vang, bia và đã được tăng lên, và doanh số bán hàng bị hạn chế. Đây là một đòn đánh nghiêm trọng vào ngân sách nhà nước, mất khoảng 100 tỷ rúp (theo chính trị gia Alexander Yakovlev), và sản xuất rượu chuyển sang thị trường chợ đen. Mục đích của những cải cách này là để chống đỡ cho nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung (Planned economy), không giống như những cải cách mang tính thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội sau đó.
Vào ngày 1 tháng 7 năm 1985, Gorbachev thăng Eduard Shevardnadze Bí thư thứ nhất của Đảng Cộng sản Gruzia trở thành Ủy viên chính thức của Bộ Chính trị, và ngày hôm sau bổ nhiệm Shevardnadze là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao thay thế Andrei Gromyko. Cũng trong ngày 01 tháng 7 năm 1985, Gorbachev đã nắm lấy cơ hội để xử lý đối thủ chính của mình, bằng cách loại bỏ Grigory Romanov khỏi ghế Ủy viên Bộ Chính trị, và đưa Boris Yeltsin và Lev Zaikov vào Ban Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô.
Vào mùa thu năm đó Gorbachev tiếp tục chương trình đưa vào những người trẻ tuổi và năng động hơn vào chính phủ. Ngày 27 tháng 9 năm 1985, Nikolai Ryzhkov thay thế Nikolai Tikhonov 79 tuổi trở thành Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Ngày 14 tháng 10 năm 1985, Nikolai Talyzin thay thế Nikolai Baibakov trở thành Chủ tịch Ủy ban Kế hoạch Nhà nước (GOSPLAN). Tại cuộc họp Ủy ban Trung ương Đảng Cộng Sản Liên Xô tiếp theo vào ngày 15 tháng 10 năm 1985 Tikhonov đã rời khỏi Bộ Chính trị và Nikolai Talyzin trở thành Ủy viên dự khuyết.
Cuối cùng vào ngày 23 Tháng 12 năm 1985, Gorbachev bổ nhiệm Boris Yeltsin là Bí thư thứ nhất Thành ủy Moscow Viktor Grishin.
Ngày thứ hai, các cuộc biểu tình biến thành bạo động dân sự như các cuộc đụng độ trên đường phố, các trường đại học, các khu ngoài ô giữa quân đội, druzhiniki (quân tình nguyện), các đơn vị dân quân tự vệ với sinh viên Kazakhstan. Nó trở thành một cuộc đối đầu trên quy mô lớn. Các cuộc đụng độ chỉ có thể được kiểm soát vào ngày thứ ba. Theo sau sự kiện Almaty, tiếp tục nổ ra các cuộc biểu tình nhỏ hơn và các cuộc biểu tình tại Shymkent, Pavlodar, Karaganda và Taldykorgan. Theo báo cáo của chính quyền Kazakhstan SSR ước tính rằng các cuộc bạo loạn đã thu hút 3000 người[9]. Các ước tính khác cũng cho biết có khoảng 30.000 đến 40.000 người biểu tình với 5.000 bị bắt và bị bỏ tù và không rõ thương vong.[10] Lãnh đạo Jeltoqsan nói rằng hơn 6000 người đã tham gia biểu tình.[10][11] Theo chính phủ Kazakhstan SSR, có 2 trường hợp tử vong trong các cuộc bạo loạn, trong đó có một nhân viên cảnh sát tình nguyện và sinh viên.Cả hai đều đã chết vì cú đánh vào đầu. Khoảng 100 người khác đã bị bắt giữ và một số người khác bị kết án trong các trại lao động.[12] Nguồn được trích dẫn bởi Thư viện Quốc hội cho rằng ít nhất 200 người đã thiệt mạng hoặc bị hành quyết ngay sau đó. Một số thống kê khác ước tính thiệt mạng hơn 1000. Nhà văn Mukhtar Shakhanov nói rằng một sĩ quan KGB làm chứng rằng 168 người biểu tình đã thiệt mạng, nhưng con số này vẫn chưa được xác nhận cũng như hầu hết các tài liệu về Jeltoksan lưu trữ ở Moscow.
Ngày 7 tháng 2 1987 hàng chục tù nhân chính trị được trả tự do, họ là những người đầu tiên được trả tự do ở Khrushchev từ những năm 1950. Ngày 6 tháng 5 năm 1987 Pamyat, một nhóm Dân tộc chủ nghĩa Nga, đã tổ chức một cuộc biểu tình trái phép tại Moscow. Ban đầu, các nhà chức trách đã không ngăn chặn các cuộc biểu tình bằng vũ lực, nhưng sau đó, cảnh sát giao thông đã chặn con đường của những người biểu tình khi họ tuần hành đến một cuộc gặp với Boris Yeltsin, người đứng đầu của Đảng Cộng sản Nga, và là một trong những đồng minh gần gũi nhất của Gorbachev trong Bộ Chính trị tại thời điểm đó. Ngày 25 tháng 7 1987 một nhóm 300 người Tatar Krym, nhằm kêu gọi quyền đuợc trở về quê hương Krym nơi họ bị trục xuất năm 1944, đã tổ chức một cuộc biểu tình trong vài giờ gần Kremlin.
Ngày 10 tháng 9 1987, sau khi Yegor Ligachev, một nhân vật theo đường lối cứng rắn trong Bộ Chính trị, cho phép hai cuộc biểu tình trái phép trên đường phố Moskva, Boris Yeltsin đã viết đơn từ chức trong khi Gorbachev đang đi nghỉ trên Biển Đen. Khi Gorbachev nhận được bức thư ông đã choáng váng - không ai trong lịch sử Liên Xô đã tự nguyện rút lui khỏi hàng ngũ của Bộ Chính trị. Vào ngày 27 Tháng 10 năm 1987 trong phiên họp toàn thể của Ủy ban Trung ương Cộng sản Liên Xô, Yeltsin thất vọng vì Gorbachev đã không giải quyết bất kỳ vấn đề được nêu trong lá thư từ chức của ông yêu cầu trình bày. Ông bày tỏ sự bất mãn của mình với tốc độ cải cách chậm chạp trong xã hộ và phe đối lập với ông từ Ligachev làm cho vị trí của mình không đứng vững, trước khi yêu cầu phải từ chức từ Bộ Chính trị. Bên cạnh thực tế mà không ai đã từng rút khỏi Bộ Chính trị, không ai trong đảng đã từng có sự táo bạo để giải quyết một lãnh đạo của đảng theo cách như vậy ở phía trước của Ủy ban Trung ương kể từ khi Leon Trotsky trong những năm 1920. Trong cuộc phỏng vấn của mình , Gorbachev buộc tội Yeltsin về sự "non nớt chính trị" và "thiếu trách nhiệm tuyệt đối". Không ai trong Ủy ban Trung ương ủng hộ Yeltsin.
Chỉ trong vài ngày tin tức về hành động của Yeltsin bị rò rỉ và tin đồn về 'diễn văn bí mật' của ông tại Trung ương lan rộng ra khắp Moskva. Ngay sau đó chế tạo phiên bản samizdat được công bố. Đây là sự khởi đầu của việc tái xây dựng hình ảnh của Yeltsin là một kẻ nổi loạn và ông tiếp tục xuất hiện như một nhân vật chống đối. Bốn năm tiếp theo của cuộc đấu tranh chính trị giữa Yeltsin và Gorbachev là một trong những nhân tố chính dẫn đến sự sụp đổ của Liên Xô. Ngày 11 tháng 11 1987 Yeltsin đã bị miễn nhiệm vị trí Bí thư thứ nhất của Đảng Cộng sản Moscow.
Litva - Nắm quyền làm chủ
Ngày 14 tháng 6 năm 1987, khoảng 5000 người tụ tập ở Đài Tưởng Niệm Tự do để tưởng niệm sự kiên Stalin trục xuất người Litva năm 1941.
Ngày 17 tháng 3 năm 1991, trong một cuộc trưng cầu ý dân rộng khắp toàn Liên bang 76,4% trong số các cử tri bỏ phiếu đồng ý duy trì Liên bang Xô Viết với những cải tổ, cải cách mới.[13]
Các nước Baltic, Armenia, Gruzia, Checheno - Ingushetia (một nước cộng hòa tự trị thuộc Nga muốn giành độc lập và hiện tự xưng là Ichkeria)[14] và Moldova tẩy chay cuộc trưng cầu dân ý. Trong 9 nước cộng hòa khác, đa số cử tri ủng hộ duy trì của Liên bang Xô Viết với những cải tổ.
Cuộc đảo chính (19 - 21.8.1991) của một số người lãnh đạo Đảng và Nhà nước nhằm lật đổ bộ máy nhà nước của tổng thống M. S. Gorbachёv. Cuộc đảo chính xảy ra tại Moskva trong thời gian Gorbachev đi nghỉ mát ở Krym. Phó tổng thống G. I. Janaev đã tuyên bố rằng do tình trạng sức khoẻ của tổng thống nên phó tổng thống sẽ thực hiện nhiệm vụ của tổng thống trên cơ sở điều 127, mục 7 của Hiến pháp Liên Xô. Đồng thời công bố danh sách "Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp" gồm 8 người, ra lệnh áp dụng Tình trạng Khẩn cấp ở một số khu vực trong 6 tháng, xe bọc thép chiếm các vị trí quan trọng của Moscow. Ngày 20.8, năm vạn người tụ tập quanh trụ sở Quốc hội Nga, biểu tình, bãi công ở nhiều nơi chống cuộc đảo chính. Các nước Ukraina, Kazakhstan, Uzbekistan... tuyên bố không áp dụng tình trạng khẩn cấp. Giới chức Nga đòi giải thể "Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp". Ngày 21.8, các thành viên "Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp" bị bắt. Ngày 22.8, Gorbachev trở về Moscow nắm lại quyền của tổng thống, tuyên bố từ chức tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô, yêu cầu Ban Chấp hành Trung ương tự giải tán, Xô Viết Tối cao Liên Xô quyết định đình chỉ hoạt động của Đảng Cộng sản Liên Xô, chính quyền Nhà nước Liên bang bị giải thể, các nước cộng hoà tuyên bố độc lập và tách khỏi Liên bang, lúc này Liên Xô chỉ còn lại Nga và Kazakhstan. Như vậy, Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô Viết ra đời từ 1917, tồn tại 74 năm, đến năm 1991 thì tan rã.
Trong những tuần trước, 11 trong số 12 nước cộng hòa Liên Xô đã ký Nghị định thư Alma- Ata chính thức thành lập CIS và tuyên bố rằng Liên Xô đã không còn tồn tại. Sự sụp đổ của quốc gia cộng sản đầu tiên và lớn nhất trên thế giới đã đánh dấu kết thúc chiến tranh Lạnh. Những cuộc cách mạng năm 1989 và sự tan rã của Liên bang Xô viết đã dẫn đến sự kết thúc hàng thập kỷ đối đầu giữa NATO và Khối Warszawa, vốn đã được xem là đặc trưng của Chiến tranh Lạnh.
Nhiều nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ vẫn giữ quan hệ gần gũi với Nga và hình thành các tổ chức đa phương như Cộng đồng kinh tế Á Âu, Nhà nước Liên minh Nga Belarus, Cộng đồng Liên minh thuế quan kinh tế Á Âu Belarus, Kazakhstan, Nga và Liên minh kinh tế Á Âu nhằm tăng cường hợp tác kinh tế và an ninh.
Mục lục
- 1 Năm 1985
- 2 Năm 1986
- 3 Năm 1987
- 4 Năm 1988
- 5 Năm 1989
- 6 Năm 1990
- 7 Năm 1991
- 8 Chú thích
- 9 Xem thêm
- 10 Liên kết ngoài
Năm 1985
Xô viết Trung Ương - Vị Tổng Bí thư mớiMikhail Sergeyevich Gorbachyov được Bộ Chính trị bầu làm Tổng Bí Thư vào ngày 11 tháng 3 năm 1985, chỉ 3 giờ sau khi Konstantin Ustinovich Chernenko qua đời. Ở tuổi 54, ông là thành viên trẻ nhất của Bộ Chính trị. Mục tiêu chính của Gorbachev là vực dậy nền kinh tế của Liên Xô sau thời kì trì trệ kéo dài do Leonid Ilyich Brezhnev để lại. Gorbachev sớm nhận ra rằng công việc vực dậy nền kinh tế Liên Xô sẽ là gần như không thể khả thi nếu không thực hiện cải cách hệ thống chính trị và xã hội của quốc gia Cộng sản. Những cải cách bắt đầu từ sự thay đổi nhân sự. Vào ngày 23 tháng 4 năm 1985, Gorbachev đưa 2 nhân vật thân tín của ông trở thành ủy viên đầy đủ của Bộ Chính trị là Yegor Ligachev và Nikolai Ryzhkov, và để tăng cường quyền lực ông thăng chức giám đốc cơ quan an ninh tình báo KGB Viktor Chebrikov từ ứng cử viên trở ủy viên đầy đủ trong Bộ Chính trị, và bổ nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng Sergei Sokolov thành viên ứng cử viên ủy viên Bộ Chính trị. Nikonov đã được đưa vào Ban Bí Thư Đảng Cộng sản Liên Xô
Từ năm 1989 trở đi, sự thay đổi theo hướng tự do hóa dẫn đến sự bùng phát của phong trào dân tộc và tranh chấp dân tộc trong các nước cộng hòa khác nhau của Liên Xô vốn đã âm ỉ.[3]. Cuộc cách mạng năm 1989 đòi lật đổ chế độ Cộng sản mà Liên Xô áp đặt (chủ yếu xảy ra trong hòa bình trừ cuộc cách mạng ở Romania) lên các nước thuộc Hiệp ước Warszawa làm gia tăng áp lực lên Gorbachev phải đưa ra cải cách dân chủ, tự do hóa chính trị (Glasnost/Perestroika) và nới lỏng quyền tự chủ cho các nước cộng hòa thành viên Liên bang Xô Viết. Dưới sự chủ trì của Gorbachev, Đảng Cộng sản Liên Xô vào năm 1989 đã thực hiện các cuộc bầu cử cạnh tranh quy mô hạn chế trong một cơ quan lập pháp trung ương mới, Đại hội đại biểu nhân dân, dù lệnh cấm các đảng phái chính trị hoạt động đến năm 1990 mới được dỡ bỏ tại quốc gia cộng sản đơn đảng này. Một cuộc trưng cầu ngày 17 tháng 3 năm 1991 cho thấy 76,4% công dân Liên Xô bỏ phiếu để giữ lại liên bang. Tuy nhiên Estonia, Latvia, Litva, Moldavia, Gruzia và Armenia không tham gia.
Tháng 5 năm 1985 tại thành phố Leningrad, Gorbachev đã thực hiện một bài phát biểu ủng hộ cải cách rộng rãi. Một trong những cải cách đầu tiên Gorbachev đưa ra là chiến dịch ngăn ngừa sản xuất tiêu dùng rượu, bắt đầu tháng 5 năm 1985, do tình trạng nghiện rượu ngày càng phổ biến ở Liên Xô. Giá vodka, rượu vang, bia và đã được tăng lên, và doanh số bán hàng bị hạn chế. Đây là một đòn đánh nghiêm trọng vào ngân sách nhà nước, mất khoảng 100 tỷ rúp (theo chính trị gia Alexander Yakovlev), và sản xuất rượu chuyển sang thị trường chợ đen. Mục đích của những cải cách này là để chống đỡ cho nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung (Planned economy), không giống như những cải cách mang tính thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội sau đó.
Vào ngày 1 tháng 7 năm 1985, Gorbachev thăng Eduard Shevardnadze Bí thư thứ nhất của Đảng Cộng sản Gruzia trở thành Ủy viên chính thức của Bộ Chính trị, và ngày hôm sau bổ nhiệm Shevardnadze là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao thay thế Andrei Gromyko. Cũng trong ngày 01 tháng 7 năm 1985, Gorbachev đã nắm lấy cơ hội để xử lý đối thủ chính của mình, bằng cách loại bỏ Grigory Romanov khỏi ghế Ủy viên Bộ Chính trị, và đưa Boris Yeltsin và Lev Zaikov vào Ban Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô.
Vào mùa thu năm đó Gorbachev tiếp tục chương trình đưa vào những người trẻ tuổi và năng động hơn vào chính phủ. Ngày 27 tháng 9 năm 1985, Nikolai Ryzhkov thay thế Nikolai Tikhonov 79 tuổi trở thành Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Ngày 14 tháng 10 năm 1985, Nikolai Talyzin thay thế Nikolai Baibakov trở thành Chủ tịch Ủy ban Kế hoạch Nhà nước (GOSPLAN). Tại cuộc họp Ủy ban Trung ương Đảng Cộng Sản Liên Xô tiếp theo vào ngày 15 tháng 10 năm 1985 Tikhonov đã rời khỏi Bộ Chính trị và Nikolai Talyzin trở thành Ủy viên dự khuyết.
Cuối cùng vào ngày 23 Tháng 12 năm 1985, Gorbachev bổ nhiệm Boris Yeltsin là Bí thư thứ nhất Thành ủy Moscow Viktor Grishin.
Năm 1986
Xô viết Trung Ương - dấu hiệu tan bằngNăm 1986, Gorbachev tiếp tục gây sức ép và tập trung mở rộng tự do hóa dân chủ. Ngày 23 tháng 12 năm 1986, Andrei Sakharov người chống đối chính quyền đã được trở về Moscow sau gần 7 năm lưu đày nhờ 1 cuộc gọi điện thoại cá nhân từ Gorbachev.[4]
Các nước vùng BalticCác nước vùng Baltic (sát nhập vào Liên Bang Xô Viết từ năm 1940) đã tuyên bố đòi trả lại độc lập chủ quyền đã có trước đó của họ. Bắt đầu từ Estonia tháng 11 năm 1988 khi cơ quan lập pháp Estonia thông qua luật chống sự kiểm soát của chính quyền trung ương.[5] Ngày 11 tháng 3 năm 1990, Litva là nước đầu tiên trong các nước Baltic tuyên bố khôi phục độc lập của họ[6], trên cơ sở nhà nước kế tục.[7][8]
Latvia- Helsinki-86 và các cuộc biểu tình đầu tiênhiệp định Helsinki và năm tổ chức thành lập. Helsinki-86 là tổ chức công khai chống Cộng sản đầu tiên, và tổ chức đầu tiên công khai chống đối mô hình chế độ Xô Viết của Liên Bang Xô Viết. Tổ chức đã tạo ra 1 hình mẫu cho các phong trào ủng hộ độc lập dân tộc thiểu số khác. Tại Riga, Latvia, ngày 26 tháng 12 năm 1986, trong những giờ sáng sớm sau một buổi hòa nhạc rock, khoảng 300 thanh niên thuộc tầng lớp lao động tập trung tại quảng trường nhà thờ Riga và đổ ra đại lộ Lenin về phía Đài tưởng niệm Tự Do cùng với những tiếng hò hét: "Cút đi Liên Xô! Trả tự do cho Litva!"("Soviet Russia out! Free Latvia!"). Lực lượng an ninh chạm trán với người biểu tình, và một số xe cảnh sát bị lật ngược.
Các nước cộng hòa Trung ÁAlma- Ata, Kazakhstan đáp ứng yêu cầu của Gorbachev là bãi nhiễm Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Kazakhstan Dinmukhamed Konayev (người thuộc dân tộc Kazakh)và bổ nhiệm người kế nhiệm là Gennady Kolbin, 1 người ngoài cuộc từ Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga. Các cuộc biểu tình bắt đầu vào sáng ngày 17 tháng 12 năm 1986, ban đầu có khoảng 200-300 sinh viên tụ tập trước tòa nhà Ủy ban Trung ương tại quảng trường Brezhnev để phản đối quyết định của Đảng Cộng sản Liên Xô thay thế Kunayev bởi Kolbin. Số lượng biểu tình tăng lên 1000-5000 sinh viên đến từ các trường đại học và viện nghiên cứu tham gia vào đám đông trên quảng trường Brezhnev. Phản ứng lại, Ủy ban Trung ương CPK yêu cầu lực lượng quân đội từ Bộ Nội vụ, druzhiniki (quân tình nguyện), học viên sĩ quan, cảnh sát, và KGB lập hàng rào ở quảng trường và quay video những người tham gia. Tình hình leo thang khoảng 5 giờ chiều, khi quân đội được lệnh giải tán những người biểu tình. Cuộc đụng độ giữa lực lượng an ninh và những người biểu tình tiếp tục suốt đêm tại quảng trường và ở các nơi khác nhau của Almaty.
Ngày thứ hai, các cuộc biểu tình biến thành bạo động dân sự như các cuộc đụng độ trên đường phố, các trường đại học, các khu ngoài ô giữa quân đội, druzhiniki (quân tình nguyện), các đơn vị dân quân tự vệ với sinh viên Kazakhstan. Nó trở thành một cuộc đối đầu trên quy mô lớn. Các cuộc đụng độ chỉ có thể được kiểm soát vào ngày thứ ba. Theo sau sự kiện Almaty, tiếp tục nổ ra các cuộc biểu tình nhỏ hơn và các cuộc biểu tình tại Shymkent, Pavlodar, Karaganda và Taldykorgan. Theo báo cáo của chính quyền Kazakhstan SSR ước tính rằng các cuộc bạo loạn đã thu hút 3000 người[9]. Các ước tính khác cũng cho biết có khoảng 30.000 đến 40.000 người biểu tình với 5.000 bị bắt và bị bỏ tù và không rõ thương vong.[10] Lãnh đạo Jeltoqsan nói rằng hơn 6000 người đã tham gia biểu tình.[10][11] Theo chính phủ Kazakhstan SSR, có 2 trường hợp tử vong trong các cuộc bạo loạn, trong đó có một nhân viên cảnh sát tình nguyện và sinh viên.Cả hai đều đã chết vì cú đánh vào đầu. Khoảng 100 người khác đã bị bắt giữ và một số người khác bị kết án trong các trại lao động.[12] Nguồn được trích dẫn bởi Thư viện Quốc hội cho rằng ít nhất 200 người đã thiệt mạng hoặc bị hành quyết ngay sau đó. Một số thống kê khác ước tính thiệt mạng hơn 1000. Nhà văn Mukhtar Shakhanov nói rằng một sĩ quan KGB làm chứng rằng 168 người biểu tình đã thiệt mạng, nhưng con số này vẫn chưa được xác nhận cũng như hầu hết các tài liệu về Jeltoksan lưu trữ ở Moscow.
Năm 1987
Xô Viết Trung Ương - Chế độ dân chủ đơn đảngTừ ngày 28 đến 30 tháng 1, 1987 Tại phiên họp của Ủy ban Trung Ương, Mikhail Gorbachev đề nghị một chính sách mới về 'dân chủ' trong xã hội Liên Xô. Cụ thể ông cho rằng cuộc bầu cử Đảng Cộng sản trong tương lai nên cung cấp sự lựa chọn giữa nhiều ứng cử viên, bỏ phiếu kín , tuy nhiên các đại biểu Cộng sản Liên Xô tại Hội nghị đã từ chối Gorbachev và hướng đi dân chủ trong nội bộ Đảng Cộng sản không bao giờ được thực hiện. Ngoài ra Gorbachev dầm dầm mở rộng phạm vi của Glasnost, và tuyên bố tự do báo chí truyền thông, mặc dù vậy tầng lớp tri thức vẫn rất thận trọng và họ mất gần một năm để bắt đầu hưởng ứng những lời vận động của Gorbachev. Lần đầu tiên, các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản, phát biểu tại phiên họp toàn thể của Ủy ban Trung ương, kêu gọi hỗ trợ của nhân dân để đổi lấy một việc mở rộng các quyền tự do.
Ngày 7 tháng 2 1987 hàng chục tù nhân chính trị được trả tự do, họ là những người đầu tiên được trả tự do ở Khrushchev từ những năm 1950. Ngày 6 tháng 5 năm 1987 Pamyat, một nhóm Dân tộc chủ nghĩa Nga, đã tổ chức một cuộc biểu tình trái phép tại Moscow. Ban đầu, các nhà chức trách đã không ngăn chặn các cuộc biểu tình bằng vũ lực, nhưng sau đó, cảnh sát giao thông đã chặn con đường của những người biểu tình khi họ tuần hành đến một cuộc gặp với Boris Yeltsin, người đứng đầu của Đảng Cộng sản Nga, và là một trong những đồng minh gần gũi nhất của Gorbachev trong Bộ Chính trị tại thời điểm đó. Ngày 25 tháng 7 1987 một nhóm 300 người Tatar Krym, nhằm kêu gọi quyền đuợc trở về quê hương Krym nơi họ bị trục xuất năm 1944, đã tổ chức một cuộc biểu tình trong vài giờ gần Kremlin.
Ngày 10 tháng 9 1987, sau khi Yegor Ligachev, một nhân vật theo đường lối cứng rắn trong Bộ Chính trị, cho phép hai cuộc biểu tình trái phép trên đường phố Moskva, Boris Yeltsin đã viết đơn từ chức trong khi Gorbachev đang đi nghỉ trên Biển Đen. Khi Gorbachev nhận được bức thư ông đã choáng váng - không ai trong lịch sử Liên Xô đã tự nguyện rút lui khỏi hàng ngũ của Bộ Chính trị. Vào ngày 27 Tháng 10 năm 1987 trong phiên họp toàn thể của Ủy ban Trung ương Cộng sản Liên Xô, Yeltsin thất vọng vì Gorbachev đã không giải quyết bất kỳ vấn đề được nêu trong lá thư từ chức của ông yêu cầu trình bày. Ông bày tỏ sự bất mãn của mình với tốc độ cải cách chậm chạp trong xã hộ và phe đối lập với ông từ Ligachev làm cho vị trí của mình không đứng vững, trước khi yêu cầu phải từ chức từ Bộ Chính trị. Bên cạnh thực tế mà không ai đã từng rút khỏi Bộ Chính trị, không ai trong đảng đã từng có sự táo bạo để giải quyết một lãnh đạo của đảng theo cách như vậy ở phía trước của Ủy ban Trung ương kể từ khi Leon Trotsky trong những năm 1920. Trong cuộc phỏng vấn của mình , Gorbachev buộc tội Yeltsin về sự "non nớt chính trị" và "thiếu trách nhiệm tuyệt đối". Không ai trong Ủy ban Trung ương ủng hộ Yeltsin.
Chỉ trong vài ngày tin tức về hành động của Yeltsin bị rò rỉ và tin đồn về 'diễn văn bí mật' của ông tại Trung ương lan rộng ra khắp Moskva. Ngay sau đó chế tạo phiên bản samizdat được công bố. Đây là sự khởi đầu của việc tái xây dựng hình ảnh của Yeltsin là một kẻ nổi loạn và ông tiếp tục xuất hiện như một nhân vật chống đối. Bốn năm tiếp theo của cuộc đấu tranh chính trị giữa Yeltsin và Gorbachev là một trong những nhân tố chính dẫn đến sự sụp đổ của Liên Xô. Ngày 11 tháng 11 1987 Yeltsin đã bị miễn nhiệm vị trí Bí thư thứ nhất của Đảng Cộng sản Moscow.
Vùng Baltic – cuộc biểu tình phản đối hiệp ước Molotov–Ribbentrop đầu tiênNgày 23 tháng 8 năm 1987, nhân dịp kỷ niệm 48 năm ngày kí hiệp ước Xô - Đức giữa Adolf Hitler và Joseph Stalin qua đó quy định rằng nhường ba nước Baltic độc lập với Liên Xô vào năm 1940, hàng ngàn người biểu tình ở thủ đô cả ba bước Baltic nói để hát quốc ca và nghe các bài phát biểu đầy thách thức vinh danh các nạn nhân của Stalin.
Litva - Nắm quyền làm chủ
Ngày 14 tháng 6 năm 1987, khoảng 5000 người tụ tập ở Đài Tưởng Niệm Tự do để tưởng niệm sự kiên Stalin trục xuất người Litva năm 1941.
Năm 1988
Năm 1989
Năm 1990
Năm 1991
Trung tâm Xô Viết- Cuộc khủng hoảngNgày 14 tháng 1 năm 1991, Nikolai Ryzhkov từ chức Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (Thủ tướng liên bang Xô Viết), người kế nhiệm là Valentin Pavlov tại trụ sở mới của thủ tướng chính phủ Liên bang Xô Viết.
Ngày 17 tháng 3 năm 1991, trong một cuộc trưng cầu ý dân rộng khắp toàn Liên bang 76,4% trong số các cử tri bỏ phiếu đồng ý duy trì Liên bang Xô Viết với những cải tổ, cải cách mới.[13]
Các nước Baltic, Armenia, Gruzia, Checheno - Ingushetia (một nước cộng hòa tự trị thuộc Nga muốn giành độc lập và hiện tự xưng là Ichkeria)[14] và Moldova tẩy chay cuộc trưng cầu dân ý. Trong 9 nước cộng hòa khác, đa số cử tri ủng hộ duy trì của Liên bang Xô Viết với những cải tổ.
Nga - Tổng thống YeltsinBoris Yeltsin giành được 57% số phiếu phổ thông trong cuộc bầu cử dân chủ cho chiếc ghế tổng thống Nga đánh bạo ứng cử viên Gorbachev. Nikolai Ryzhkov, người đã giành 16% số phiếu bầu bị Yeltsin chỉ trích "tên đầu sỏ của chế độ độc tài". Yeltsin không đưa ra hướng đi phát triển nền kinh tế thị trường mà thay vào đó, ông hứa rằng nếu trường hợp tăng giá xảy ra ông sẽ đặt đầu mình lên đường ray xe lửa. Yeltsin lên nắm quyền vào ngày 10 tháng 7.
Các nước vùng Baltic
LitvaNgày 13 tháng 1 năm 1991, quân đội Xô Viết cùng với KGB, lực lượng đặc biệt Spetsnaz, lực lượng đặc nhiệm Alpha đột chiếm Tháp truyền hình Vilnius ở Litva để ngăn chặn các phương tiện truyền thông quốc gia. Nó đã kết thúc với cái chết của 14 thường dân không vũ trang và hàng trăm người bị thương. Vào đêm 31 tháng 7 năm 1991, lực lượng cảnh sát đặc biệt OMOH từ Riga, lực lượng quân sự của Liên Xô ở vùng Baltic, tấn công các bốt biên giới Litva ở Medininkai và giết chết 7 quân nhân Litva. Sự kiện này tiếp tục suy yếu vị thế của Liên Xô trên bình diện quốc tế và trong nước.
Cuộc đảo chính (19 - 21.8.1991) của một số người lãnh đạo Đảng và Nhà nước nhằm lật đổ bộ máy nhà nước của tổng thống M. S. Gorbachёv. Cuộc đảo chính xảy ra tại Moskva trong thời gian Gorbachev đi nghỉ mát ở Krym. Phó tổng thống G. I. Janaev đã tuyên bố rằng do tình trạng sức khoẻ của tổng thống nên phó tổng thống sẽ thực hiện nhiệm vụ của tổng thống trên cơ sở điều 127, mục 7 của Hiến pháp Liên Xô. Đồng thời công bố danh sách "Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp" gồm 8 người, ra lệnh áp dụng Tình trạng Khẩn cấp ở một số khu vực trong 6 tháng, xe bọc thép chiếm các vị trí quan trọng của Moscow. Ngày 20.8, năm vạn người tụ tập quanh trụ sở Quốc hội Nga, biểu tình, bãi công ở nhiều nơi chống cuộc đảo chính. Các nước Ukraina, Kazakhstan, Uzbekistan... tuyên bố không áp dụng tình trạng khẩn cấp. Giới chức Nga đòi giải thể "Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp". Ngày 21.8, các thành viên "Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp" bị bắt. Ngày 22.8, Gorbachev trở về Moscow nắm lại quyền của tổng thống, tuyên bố từ chức tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô, yêu cầu Ban Chấp hành Trung ương tự giải tán, Xô Viết Tối cao Liên Xô quyết định đình chỉ hoạt động của Đảng Cộng sản Liên Xô, chính quyền Nhà nước Liên bang bị giải thể, các nước cộng hoà tuyên bố độc lập và tách khỏi Liên bang, lúc này Liên Xô chỉ còn lại Nga và Kazakhstan. Như vậy, Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô Viết ra đời từ 1917, tồn tại 74 năm, đến năm 1991 thì tan rã.
Chú thích
- ^ Declaration № 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. (tiếng Nga)
- ^ “Gorbachev, Last Soviet Leader, Resigns; U.S. Recognizes Republics' Independence”. Nytimes.com. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013.
- ^ “Origins Of Kazakhstan Rioting Are Described - New York Times”. Nytimes.com. 11 tháng 1 năm 1987. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013.
- ^ “BBC ON THIS DAY | 23 | 1986: Sakharov comes in from the cold”. BBC News. 23 tháng 12 năm 1972. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013.
- ^ “Gorbachev Says Ethnic Unrest Could Destroy Restructuring Effort - New York Times”. Nytimes.com. 28 tháng 11 năm 1988. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013.
- ^ “Upheaval in the East; Soviet Congress Rejects Lithuanian Secession Move - New York Times”. Nytimes.com. 16 tháng 3 năm 1990. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013.
- ^ Van Elsuwege, Peter (2008). From Soviet Republics to Eu Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States' Accession to the EU. Studies in EU External Relations 1. BRILL. tr. xxii. ISBN 978-90-04-16945-6.
- ^ Smith, David James (2001). Estonia. Routledge. tr. 20. ISBN 0-415-26728-5.
- ^ Soviet Riots Worse Than First Reported San Francisco Chronicle. San Francisco, Calif.: February 19, 1987. pg. 22
- ^ a ă Kazakhstan: Jeltoqsan Protest Marked 20 Years Later RadioFreeEurope/RadioLiberty
- ^ "Jeltoqsan" Movement blames leader of Kazakh Communists. EurasiaNet
- ^ San Francisco Chronicle. Retrieved March 27, 2010, from ProQuest Newsstand.
- ^ 1991: March Referendum SovietHistory.org
- ^ King, Charles. The Ghost of Freedom: History of the Caucasus
Xem thêm
Liên kết ngoài
- Photographs of the fall of the USSR by photojournalist Alain-Pierre Hovasse, a first-hand witness of these events.
- Guide to the James Hershberg poster collection, Special Collections Research Center, The Estelle and Melvin Gelman Library, The George Washington University. This collection contains posters documenting the changing social and political culture in the former Soviet Union and Europe (particularly Eastern Europe) during the collapse of Communism in Eastern Europe and the breakup of the Soviet Union. A significant portion of the posters in this collection were used in a 1999 exhibit at Gelman Library titled "Goodbye Comrade: An Exhibition of Images from the Revolution of '89 and the Collapse of Communism."
- Lowering of the Soviet flag in December 25, 1991
- U.S. Response to the End of the USSR from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
Thể loại:
Động đất và sóng thần Ấn Độ Dương 2004
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Động đất Ấn Độ Dương năm 2004, được biết đến trong cộng đồng khoa học như là Cơn địa chấn Sumatra-Andaman,[3] là trận động đất xảy ra dưới đáy biển lúc 00:58:53 UTC (07:58:53 giờ địa phương) ngày 26 tháng 12 năm 2004. Trận động đất kích hoạt một chuỗi các đợt sóng thần chết người lan tỏa khắp Ấn Độ Dương, những con sóng cao 30 m (100 ft)[4] tàn phá các cộng đồng dân cư sinh sống ven biển ở Indonesia, Sri Lanka, Ấn Độ, Thái Lan và những nơi khác, cướp sinh mạng 225.000 người thuộc 11 quốc gia. Cho đến nay, thiên tai này là một trong những thảm họa gây nhiều tử vong nhất trong lịch sử thế giới hiện đại. Các phương tiện truyền thông quốc tế và người dân châu Á gọi nó là Sóng thần Á châu, trong khi tại Úc, Tân Tây Lan, Canada và Anh người ta gọi nó là Sóng thần ngày lễ Từ thiện (Boxing Day) bởi vì nó xảy ra ngay vào ngày lễ này.
Cường độ của trận động đất lúc đầu đo được 9.0 (trên thang Richter), nhưng sau tăng lên ở khoảng giữa 9.1 và 9.3. Với cường độ này, đây là trận động đất lớn thứ hai từng được ghi nhận bởi địa chấn kế, chỉ đứng sau trận động đất lớn ở Chile ngày 22 tháng 5 năm 1960 có cường độ 9.5. Cơn địa chấn Ấn Độ Dương làm rung chuyển mặt đất với cường độ 100 lần mạnh hơn trận động đất Loma Prieta xảy ra năm 1989. Nó có thời gian kéo dài lâu nhất mà người ta có thể ghi nhận được, từ 500 đến 600 giây. Cường độ và độ lan tỏa của nó đủ lớn để có thể khiến tinh cầu của chúng ta dịch chuyển ít nhất là nửa inch, tức là hơn một centimeter.[5] Nó cũng kích hoạt các trận động đất ở những khu vực khác, đến tận Alaska.[6]
Cơn địa chấn khủng khiếp này khởi phát ở Ấn Độ Dương ngay phía bắc đảo Simeulue, ngoài khơi bờ biển phía tây của miền bắc Sumatra, Indonesia. Những đợt sóng thần sản sinh từ nó đã tàn phá vùng duyên hải Indonesia, Sri Lanka, Nam Phi, Thái Lan và những quốc gia khác với những con sóng cao đến 30 m (100 ft), gây thiệt hại nghiêm trọng và mang chết chóc đến tận bờ biển phía đông châu Phi, nơi xa nhất có ghi nhận tử vong do sóng thần là ở Cảng Elizabeth, Nam Phi, 8000 km (5.000 ml) cách xa tâm chấn. Ngoài ra, đã có một trận sóng thần rất lớn tại Thái Lan ngày 25 tháng 12 năm 2005. Độ cao của nó khoảng 20-30 mét, và độ xa của nó khoảng 500-800 mét, trận sóng thần đó khiến 3000 thiệt mạng, 4.500 ngàn người thương vong và 1,000 ngôi nhà bị cuốn trôi.
Hoàn cảnh nguy ngập của dân chúng tại những quốc gia bị ảnh hưởng đã khiến dấy lên làn sóng trợ giúp nhân đạo trên toàn cầu.
Aceh tìm ra chứng cớ cho thấy sóng thần ở đây lên đến độ cao 24 m (80 ft) khi đến gần bờ và di chuyển dọc theo những dải đất rộng; tại một vài khu vực, khi vào đến đất liền độ cao của chúng nâng lên 30 m (100 ft).
Vệ tinh radar đã ghi nhận được chiều cao của sóng thần trong biển sâu: hai giờ sau cơn địa chấn, độ cao tối đa là 60 cm (2 ft). Đây là những quan sát đầu tiên được ghi nhận, mặc dù chúng không được dùng để đưa ra cảnh báo, bởi vì người ta không sử dụng các vệ tinh cho mục đích cảnh báo và vì những dữ liệu này cần có thời gian để phân tích.
Theo Tad Murty, Phó chủ tịch Hiệp hội Sóng thần, tổng năng lượng của những đợt sóng thần là xấp xỉ 5 megaton TNT (20 petajoule), gấp hai lần năng lượng của toàn bộ chất nổ được sử dụng trong Đệ Nhị Thế chiến (kể cả hai quả bom nguyên tử), nhưng chỉ là hai bậc trên thang đo lường thấp hơn cường độ năng lượng phóng ra bởi cơn địa chấn. Tại nhiều nơi, các đợt sóng thần đã tiến sâu vào đất liền đến 2 km.
Theo những báo cáo ban đầu, cường độ của trận động đất là 9.0. Đến tháng 1 năm 2005, các nhà khoa học ước tính cường độ lên đến 9.3.[7] Mặc dù Trung tâm Cảnh báo Sóng thần Thái Bình Dương chấp nhận ước tính mới này, Cục Quan trắc Địa chất Hoa Kỳ cho đến nay vẫn giữ ước tính cường độ là 9.1. Hầu hết các nghiên cứu gần đây trong năm 2006 tin rằng cường độ địa chấn là Mw 9.1 đến 9.3. Tiến sĩ Hiroo Kanamori thuộc Học viện Kỹ thuật California tin rằng Mw = 9.2 có thể xem là định lượng tiêu biểu cho tầm cỡ của cơn địa chấn này.[8]
Tâm chấn của trận động đất chính ở tọa độ 95_51 3° 18 58° N 95 tại Ấn Độ Dương, khoảng 160 km (100 mi) phía bắc đảo Simeulue, ngoài khơi bờ biển phía tây của bắc Sumatra, ở độ sâu 30 km dưới mặt nước biển (báo cáo ban đầu chỉ có 10 km). Người ta có thể cảm nhận được cơn địa chấn (không tính đến trận sóng thần) tại Bangladesh, Ấn Độ, Malaysia, Myanma, Thái Lan, Singapore và quần đảo Maldive.
Bởi vì có đến 1.200 km (745.6 ml) đường phay bị ảnh hưởng bởi trận động đất hầu như trải dài theo hướng nam-bắc, nên cường độ lớn nhất của sóng thần đi theo hướng đông-tây. Do vậy, Bangladesh, ở cuối phía bắc của Vịnh Bengal, ít bị thiệt hại mặc dù xứ sở vùng đất thấp này tương đối gần tâm chấn. Cũng hưởng lợi nhờ yếu tố này là cơn địa chấn di chuyển chậm hơn trong vùng gãy phía bắc, làm giảm đáng kể sức tàn phá của nước khi dịch chuyển trong vùng.
Kerala của Ấn Độ, dù là vùng duyên hải phía tây Ấn Độ, vẫn bị tấn công bởi những đợt sóng thần; bờ biển phía tây của Sri Lanka cũng chịu ảnh hưởng tương tự. Ở xa tâm chấn cũng không đồng nghĩa với an toàn, Somalia bị tàn phá nặng nề hơn Bangladesh mặc dù ở xa hơn rất nhiều.
Vì phải di chuyển trong một địa bàn rất rộng, sóng thần mất từ 15 phút đến 7 giờ (trường hợp của Somalia) để đến các bờ biển khác nhau. Sóng thần tiến rất nhanh đến đảo Sumatra, nhưng nó phải mất 90 phút đến hai giờ đồng hồ để tìm thấy Sri Lanka và bờ biển phía đông Ấn Độ. Trong khi đó, nó chỉ đến được Thái Lan sau khoảng hai giờ đồng hồ mặc dù đất nước này ở gần tâm chấn hơn, vì phải di chuyển chậm qua vùng biển cạn ngoài khơi bờ biển phía tây Biển Andaman.
Sóng thần đến tận Struisbaai thuộc Nam Phi, tức là phải vượt qua khoảng cách 8.500 km (5.300 ml), ở đây nó mang đến những đợt triều cường cao 1,5 m (5 ft) năm giờ sau cơn địa chấn. Nó phải tiêu tốn khá nhiều thời gian để đến điểm cực nam này của châu Phi, có lẽ bởi vì thềm lục địa rộng lớn của Nam Phi và bởi vì sóng thần phải đi dọc bờ biển Nam Phi từ đông sang tây.
Một phần năng lượng của sóng thần được phân phối vào Thái Bình Dương, ở đây nó tạo ra những đợt sóng nhỏ dọc theo bờ tây của Bắc và Nam Mỹ, trung bình chỉ cao khoảng 20 đến 40 cm (7.9 đến 15.7 in).
Sóng thần xảy ra còn thường xuyên hơn trong vùng biển Thái Bình Dương do ảnh hưởng của các cơn địa chấn thuộc "Vành đai lửa", nhưng khu vực này từ lâu đã được lắp đặt hệ thống cảnh báo sóng thần. Mặc dù mép phía tây của "Vành đai lửa" kéo dài đến Ấn Độ Dương, không hề có bất cứ hệ thống cảnh báo sóng thần nào hiện diện tại đây. Khu vực này tương đối ít có sóng thần, mặc dù động đất vẫn thường xảy ra tại Indonesia. Cơn sóng thần quan trọng lần cuối cùng được ghi nhận vào năm 1883 khi núi lửa Krakatoa thức giấc. Cũng nên biết rằng không phải hễ có động đất là có sóng thần; Ngày 28 tháng 3 năm 2005, một cơn địa chấn 8.7 độ richter đánh vào ngay khu vực này của Ấn Độ Dương nhưng không tạo ra một đợt sóng thần nào.
Sau khi xảy ra thảm họa, người ta bắt đầu quan tâm đến nhu cầu lắp đặt một hệ thống cảnh báo sóng thần cho vùng biển Ấn Độ Dương. Liên Hiệp Quốc khởi xướng vận động cho hệ thống cảnh báo này và tiến hành những bước đầu tiên vào cuối năm 2005. Có một số đề nghị thiết lập hệ thống cảnh báo sóng thần liên kết toàn cầu, bao gồm cả khu vực Đại Tây Dương và vùng biển Caribbean.
Simeulue thuộc Indonesia, rất gần với tâm chấn. Những bài dân ca trên đảo đã kể lại câu chuyện động đất và sóng thần xảy ra năm 1907, và cư dân trên đảo vội chạy lên vùng đồi ngay sau đợt rung chuyển đầu tiên, kịp lúc trước khi sóng thần đánh vào.[10] Trên bãi tắm Maikhao phía bắc Phuket, Thái Lan, một bé gái mười tuổi người Anh tên Tilly Smith, vốn đã nghiên cứu về sóng thần trong lớp địa lý ở trường, nhận ra dấu hiệu bất thường của biển khi nước đang rút ra xa và sủi bọt. Cô bé cùng cha mẹ cảnh báo những người đang có mặt tại bãi tắm, tất cả đã tìm được chỗ trú ẩn an toàn.[11] John Chroston, một giáo viên sinh học đến từ Tô Cách Lan, cũng nhận ra những dấu hiệu của sóng thần tại Vịnh Kamala, bắc Phuket, vội lấy một chiếc xe buýt chất đầy du khách và dân địa phương và kịp đưa họ đến nơi an toàn ở nơi cao.
Theo tường trình của các tổ chức cứu trợ, một phần ba số người chết là trẻ em, một phần là do trẻ em chiếm tỷ trọng cao trong tổng số cư dân tại những khu vực bị ảnh hưởng, phần khác là do trẻ em là những nạn nhân không có khả năng tự vệ trước những đợt sóng dữ. Tổ chức Oxfam còn thêm rằng, trong một vài khu vực, số phụ nữ thiệt mạng cao gấp bốn lần số đàn ông, bởi vì lúc ấy họ đang có mặt trên bãi biển, chờ đợi các ngư phủ trở về và trông chừng con cái trong nhà.[14]
Ngoài số lượng lớn nạn nhân là cư dân trong vùng, có đến 9.000 du khách (phần lớn đến từ Âu châu, nhất là từ vùng Scandinavia) đến nghỉ lễ Tết dương lịch, bị thiệt mạng hoặc mất tích. Quốc gia Âu châu có số nạn nhân cao nhất là Thụy Điển với 428 người chết và 116 người mất tích.[15]
Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc Kofi Annan phát biểu rằng công cuộc tái thiết phải mất từ năm đến mười năm. Các chính phủ và những tổ chức phi chính phủ quan ngại rằng con số tử vong sau cùng sẽ tăng cao do dịch bệnh, vội vàng thúc đẩy cuộc vận động cứu trợ qui mô lớn.
Nếu tính theo số người chết, thì đây là một trong mười trận động đất tồi tệ nhất được ghi nhận trong lịch sử, cũng như là cơn sóng thần duy nhất gây thiệt hại nặng nề nhất trong lịch sử.
Thái Bình Dương năm 1782 khi 40.000 người thiệt mạng do sóng thần tại Biển Đông.[17] Sóng thần gây ra bởi núi lửa Krakatoa năm 1883 được cho là đã cướp mạng sống của 36.000 người. Trong quãng thời gian từ năm 1900 đến 2004, đợt sóng thần đánh vào Messina, Ý, trên bờ biển Địa Trung Hải, cùng với cơn địa chấn cướp sinh mạng của 70.000 người, là sóng thần gây thiệt hại nhân mạng cao nhất trong quãng thời gian này. Còn cơn sóng thần có số tử vong cao nhất xảy ra ở vùng biển Đại Tây Dương do trận động đất Lisboa năm 1755, tính luôn số nạn nhân hoả hoạn gây ra bởi động đất, tổng cộng hơn 100.000 nhân mạng.
Như vậy, có thể xem trận động đất và sóng thần năm 2004 là thiên tai gây chết chóc nhiều nhất kể từ cơn địa chấn Tangshan hoặc trận bão xoáy Bhola năm 1970.
Tương tự, việc dọn sạch những rừng đước ven bờ được coi là đã làm tăng sức công phá của sóng thần tại một số khu vực. Thường mọc dọc theo bờ biển, các rừng đước đã bị phát quang để làm nơi sinh sống cho cư dân trong vùng. Nếu được bảo vệ đầy đủ, các cánh rừng này sẽ là tường thành bảo vệ người dân trước sóng thần. Một nhân tố khác giúp bảo vệ con người trước sự công phá của sóng thần lại bị con người dời bỏ là những đụn cát ven bờ biển.[18]
Cũng có những quan ngại về việc số tử vong cao sẽ làm lây lan dịch bệnh cũng như nạn đói. Tuy nhiên, do được xử lý kịp thời, những nguy cơ này đã được giảm thiểu.[19]
Trong những ngày sau thảm họa, người ta phải làm việc cật lực để chôn cất tử thi hầu tránh bùng nổ dịch bệnh. Chương trình Thực phẩm Thế giới đã trợ giúp cho hơn 1, 3 triệu người là nạn nhân sóng thần.[20]
Các quốc gia trên khắp thế giới cung cấp hơn 3 tỉ USD trợ giúp những vùng bị thiệt hại; chính phủ Úc hứa hẹn 819, 9 triệu USD (trong đó có khoản viện trợ trọn gói 760,6 triệu USD cho Indonesia), chính phủ Đức 660 triệu USD, chính phủ Nhật Bản 500 triệu USD, chính phủ Canada 425 CAD, chính phủ Na Uy 170 triệu USD, chính phủ Mỹ lúc ban đầu là 35 triệu, Ngân hàng Thế giới 250 triệu. Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) cho biết Hoa Kỳ cam kết ngân quỹ bổ sung trong khuôn khổ của chương trình trợ giúp dài hạn dành cho nạn nhân sóng thần xây dựng lại cuộc sống. Ngày 9 tháng 2 năm 2005, Tổng thống George W. Bush yêu cầu Quốc hội gia tăng cam kết đóng góp của Hoa Kỳ lên đến 950 triệu USD. Các viên chức ước tính phải cần đến hàng tỉ USD. Bush yêu cầu thân phụ, cựu tổng thống George H. W. Bush, và cựu tổng thống Bill Clinton, dẫn đầu một nỗ lực của Hoa Kỳ cung cấp những trợ giúp tư nhân cho nạn nhân sóng thần.[21]
Đến trung tuần tháng Ba, theo tường trình của Ngân hàng Phát triển Á châu (ADB), số tiền hơn 4 tỉ USD mà các chính phủ hứa hẹn bị giải ngân chậm. Sri Lanka báo cáo rằng họ không nhận được khoản viện trợ nào từ chính phủ nước ngoài, trong khi những trợ giúp cá nhân từ hải ngoại thì dồi dào.[22] Các tổ chức từ thiện nhận nhiều đóng góp hào phóng từ công chúng chẳng hạn như ở Anh, số tiền quyên góp của dân chúng lên đến gần 600 triệu USD, vượt quá mức đóng góp của chính phủ, tính trung bình mỗi người dân Anh tặng 10 USD, trong số đó có cả người vô gia cư và trẻ em.
Có một số kinh tế gia cho rằng thiệt hại kinh tế của những quốc gia bị ảnh hưởng là không nghiêm trọng, vì những tổn thất trong ngành du lịch và đánh bắt hải sản chiếm tỉ trọng tương đối nhỏ trong GDP. Nhưng có những cảnh báo về thiệt hại cơ sở hạ tầng, xem đó là một nhân tố khó lường. Trong một số khu vực, đồng ruộng và nguồn cung cấp nước uống bị ô nhiễm trong nhiều năm do nước biển tràn vào.[25]
Động đất và sóng thần có thể ảnh hưởng đến thuỷ lộ đi qua Eo biển Malacca vì làm thay đổi độ sâu đáy biển, làm xáo trộn các phao hoa tiêu và những xác tàu chìm. Thiết lập hải đồ hoa tiêu mới phải mất hàng tháng hoặc hàng năm.[26]
Các quốc gia trong vùng nỗ lực kêu gọi du khách trở lại, chỉ ra rằng hầu hết cơ sở hạ tầng du lịch vẫn còn nguyên vẹn. Dù vậy, du khách không mặn mà với ý tưởng trở lại những nơi ấy vì những lý do tâm lý. Ngay cả những khu nghĩ dưỡng ven bờ Thái Bình Dương của Thái Lan, không bị tàn phá bởi sóng thần, nhưng bị suy sụp vì du khách huỷ bỏ kỳ nghỉ. Tuy nhiên, một năm sau thảm hoạ sóng thần, ngành du lịch bắt đầu khởi sắc trở lại, với mong đợi được phục hồi hoàn toàn vào năm 2006.
Theo các chuyên gia, tác hại lớn nhất là ô nhiễm nguồn nước và ô nhiễm đất do nước mặn từ biển thâm nhập vào đất liền, cấu tạo một lớp muối trên bề mặt đất trồng trọt. Tại Maldives, có từ 16 đến 17 đảo san hô vòng (coral reef atoll) bị tràn ngập bởi sóng biển nên hoàn toàn không còn nước ngọt và được xem là không thể phục hồi trong vài thập niên tới. Vô số giếng nước phục vụ các cộng đồng dân cư bị vùi lấp bởi đất, cát và nước biển; những tầng nước ngầm (aquifer) bị đá tàng ong xâm lấn. Đất bị ngập nước biển trở nên cằn cỗi, không dễ dàng gì mà lại tốn kém nếu muốn phục hồi chúng thành đất nông nghiệp. Nước biển làm chết cây cối và huỷ diệt các loại vi sinh vật rất cần cho đất. Hàng ngàn cánh đồng trồng lúa và nông trang trồng xoài và chuối ở Sri Lanka bị huỷ hoại hoàn toàn và phải mất nhiều năm để phục hồi chúng.
Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP) đang hợp tác với các chính phủ trong vùng xác định độ nghiêm trọng của những tác hại sinh thái và tìm cách định danh (để xử lý) chúng.[28] UNEP đã dành 1 triệu USD cho quỹ khẩn cấp và thành lập một lực lượng đặc nhiệm cho mục đích này.[29] Theo yêu cầu của chính phủ Maldives, chính phủ Úc gởi những chuyên gia sinh thái đến giúp phục hồi môi trường biển và những rặng san hô – là huyết mạch của công nghiệp du lịch Maldives. Phần lớn kiến thức chuyên ngành sinh thái được thu thập từ các hoạt động tại rặng san hô Great Barrier thuộc lãnh hải đông bắc Úc.
Aceh, vùng gánh chịu sự tàn phá lớn nhất của thảm hoạ, là một xã hội Hồi giáo bảo thủ; ở đây không có du lịch, cũng không có sự hiện diện của người phương Tây trong những năm gần đây vì sự xung đột vũ trang giữa chính phủ Indonesia và phiến quân ly khai. Nhiều người tin rằng thảm họa sóng thần là sự trừng phạt vì cớ những người Hồi giáo trốn tránh lễ cầu nguyện hằng ngày cũng như theo đuổi một cuộc sống chuộng vật chất, trong khi những người khác tin rằng ấy là do Allah nổi cơn thịnh nộ đối với việc người Hồi giáo tàn sát lẫn nhau.[30]
Chỉ có một điều duy nhất được xem là hệ quả tích cực của sóng thần là nước đã cuốn trôi cát lưu cữu hàng thế kỷ trên những phế tích của thành phố cổ 1.200 năm tuổi tại Mahabalipuram ở bờ biển phía nam Ấn Độ. Phế tích này có những kiến trúc quan trọng như tượng sư tử bằng đá granite chôn nửa thân người, nằm kế cận đền thờ Mahablipuram có từ thế kỷ thứ bảy, và những tượng đắp nổi hình một con voi, đây là một phần trong điều mà các nhà khảo cổ tin là một thành phố cảng cổ đại đã bị chìm sâu dưới đáy biển hàng trăm năm trước.[31][32]
Phó Tổng thống Indonesia Boediono cầm đầu một lễ cầu nguyện cách đó hai kilômét tại hải cảng Ulee Lheu, để tưởng niệm những người đã mất. "Năm năm sau, người dân Aceh với sự trợ giúp của các cộng đồng quốc tế đã tìm cách vươn lên trở lại và khởi sự tái xây dựng đời sống xã hội, kinh tế và văn hóa của họ trong một khung cảnh hòa bình," ông nói với khoảng 1.000 cư dân, học sinh và các viên chức.[34]
Tại Sri Lanka, Tổng thống Mahinda Rajapakse mở đầu những buổi lễ tưởng niệm bằng hai phút im lặng cho các nạn nhân sóng thần. Các đài truyền thanh và truyền hình ngưng phát trong hai phút vào lúc 9 giờ 25 phút sáng giờ địa phương, trùng với giờ mà cơn sóng thần ập lên những vùng bờ biển phía Nam của hòn đảo. Những buổi lễ tôn giáo cũng được tổ chức trên khắp hòn đảo để tưởng niệm khoảng 31.000 người thiệt mạng năm năm về trước. Những lễ tưởng niệm ít rầm rộ cũng được tổ chức tại miền Nam Ấn Ðộ, nơi hứng chịu vụ thiên tai nặng nề nhất trong nước, với khoảng 6.500 người chết. Trên các hòn đảo Andaman và Nicobar của Ấn Ðộ, những buổi cầu nguyện chung của nhiều tôn giáo được tổ chức tại thủ phủ Port Blair của quần đảo cho khoảng 4.000 người bị sóng thần giết chết trên dãy đảo.[35]
Tại Thái Lan, nơi sóng thần giết chết 5.395 người, theo một con số chính thức, các buổi lễ được tổ chức trên bãi biển ở Phang Nga trên duyên hải phía Tây, là nơi bị thiệt hại nặng nề nhất, và trên địa điểm du lịch Phuket ở phía Nam. Theo cảnh sát, khoảng 1.000 người Thái và người ngoại quốc tham dự buổi lễ tại Ban Namkhem ở Phang Nga sáng ngày 26 tháng 12, 2009, trong khi khoảng 200 người tụ tập trên bãi biển Patong ở Phuket để cầu nguyện và chứng kiến việc đặt các vòng hoa tưởng niệm.[36]
Cường độ của trận động đất lúc đầu đo được 9.0 (trên thang Richter), nhưng sau tăng lên ở khoảng giữa 9.1 và 9.3. Với cường độ này, đây là trận động đất lớn thứ hai từng được ghi nhận bởi địa chấn kế, chỉ đứng sau trận động đất lớn ở Chile ngày 22 tháng 5 năm 1960 có cường độ 9.5. Cơn địa chấn Ấn Độ Dương làm rung chuyển mặt đất với cường độ 100 lần mạnh hơn trận động đất Loma Prieta xảy ra năm 1989. Nó có thời gian kéo dài lâu nhất mà người ta có thể ghi nhận được, từ 500 đến 600 giây. Cường độ và độ lan tỏa của nó đủ lớn để có thể khiến tinh cầu của chúng ta dịch chuyển ít nhất là nửa inch, tức là hơn một centimeter.[5] Nó cũng kích hoạt các trận động đất ở những khu vực khác, đến tận Alaska.[6]
Cơn địa chấn khủng khiếp này khởi phát ở Ấn Độ Dương ngay phía bắc đảo Simeulue, ngoài khơi bờ biển phía tây của miền bắc Sumatra, Indonesia. Những đợt sóng thần sản sinh từ nó đã tàn phá vùng duyên hải Indonesia, Sri Lanka, Nam Phi, Thái Lan và những quốc gia khác với những con sóng cao đến 30 m (100 ft), gây thiệt hại nghiêm trọng và mang chết chóc đến tận bờ biển phía đông châu Phi, nơi xa nhất có ghi nhận tử vong do sóng thần là ở Cảng Elizabeth, Nam Phi, 8000 km (5.000 ml) cách xa tâm chấn. Ngoài ra, đã có một trận sóng thần rất lớn tại Thái Lan ngày 25 tháng 12 năm 2005. Độ cao của nó khoảng 20-30 mét, và độ xa của nó khoảng 500-800 mét, trận sóng thần đó khiến 3000 thiệt mạng, 4.500 ngàn người thương vong và 1,000 ngôi nhà bị cuốn trôi.
Hoàn cảnh nguy ngập của dân chúng tại những quốc gia bị ảnh hưởng đã khiến dấy lên làn sóng trợ giúp nhân đạo trên toàn cầu.
Mục lục
- 1 Đặc điểm của Sóng thần
- 2 Dấu hiệu và cảnh báo
- 3 Thiệt hại và thương vong
- 4 Con người góp phần vào Thiên tai
- 5 Ảnh hưởng Nhân đạo, Kinh tế và Môi trường
- 6 Tưởng niệm
- 7 Nghệ thuật
- 8 Chú thích
- 9 Liên kết ngoài
Đặc điểm của Sóng thầnSự dâng cao đột ngột của đáy biển lên đến vài mét, xảy ra suốt trong cơn địa chấn, làm dịch chuyển những cột nước khổng lồ, tạo ra những đợt sóng thần đánh vào bờ biển Ấn Độ Dương. Sóng thần gây thiệt hại ở những khu vực xa nguồn của nó thường được gọi là "sóng thần xa" (teletsunami), hình thành bởi chuyển động thẳng đứng của đáy biển hơn là bởi chuyển động ngang (Earthquakes and tsunamis, Lorca et al.).
Aceh tìm ra chứng cớ cho thấy sóng thần ở đây lên đến độ cao 24 m (80 ft) khi đến gần bờ và di chuyển dọc theo những dải đất rộng; tại một vài khu vực, khi vào đến đất liền độ cao của chúng nâng lên 30 m (100 ft).
Vệ tinh radar đã ghi nhận được chiều cao của sóng thần trong biển sâu: hai giờ sau cơn địa chấn, độ cao tối đa là 60 cm (2 ft). Đây là những quan sát đầu tiên được ghi nhận, mặc dù chúng không được dùng để đưa ra cảnh báo, bởi vì người ta không sử dụng các vệ tinh cho mục đích cảnh báo và vì những dữ liệu này cần có thời gian để phân tích.
Theo Tad Murty, Phó chủ tịch Hiệp hội Sóng thần, tổng năng lượng của những đợt sóng thần là xấp xỉ 5 megaton TNT (20 petajoule), gấp hai lần năng lượng của toàn bộ chất nổ được sử dụng trong Đệ Nhị Thế chiến (kể cả hai quả bom nguyên tử), nhưng chỉ là hai bậc trên thang đo lường thấp hơn cường độ năng lượng phóng ra bởi cơn địa chấn. Tại nhiều nơi, các đợt sóng thần đã tiến sâu vào đất liền đến 2 km.
Theo những báo cáo ban đầu, cường độ của trận động đất là 9.0. Đến tháng 1 năm 2005, các nhà khoa học ước tính cường độ lên đến 9.3.[7] Mặc dù Trung tâm Cảnh báo Sóng thần Thái Bình Dương chấp nhận ước tính mới này, Cục Quan trắc Địa chất Hoa Kỳ cho đến nay vẫn giữ ước tính cường độ là 9.1. Hầu hết các nghiên cứu gần đây trong năm 2006 tin rằng cường độ địa chấn là Mw 9.1 đến 9.3. Tiến sĩ Hiroo Kanamori thuộc Học viện Kỹ thuật California tin rằng Mw = 9.2 có thể xem là định lượng tiêu biểu cho tầm cỡ của cơn địa chấn này.[8]
Tâm chấn của trận động đất chính ở tọa độ 95_51 3° 18 58° N 95 tại Ấn Độ Dương, khoảng 160 km (100 mi) phía bắc đảo Simeulue, ngoài khơi bờ biển phía tây của bắc Sumatra, ở độ sâu 30 km dưới mặt nước biển (báo cáo ban đầu chỉ có 10 km). Người ta có thể cảm nhận được cơn địa chấn (không tính đến trận sóng thần) tại Bangladesh, Ấn Độ, Malaysia, Myanma, Thái Lan, Singapore và quần đảo Maldive.
Bởi vì có đến 1.200 km (745.6 ml) đường phay bị ảnh hưởng bởi trận động đất hầu như trải dài theo hướng nam-bắc, nên cường độ lớn nhất của sóng thần đi theo hướng đông-tây. Do vậy, Bangladesh, ở cuối phía bắc của Vịnh Bengal, ít bị thiệt hại mặc dù xứ sở vùng đất thấp này tương đối gần tâm chấn. Cũng hưởng lợi nhờ yếu tố này là cơn địa chấn di chuyển chậm hơn trong vùng gãy phía bắc, làm giảm đáng kể sức tàn phá của nước khi dịch chuyển trong vùng.
Kerala của Ấn Độ, dù là vùng duyên hải phía tây Ấn Độ, vẫn bị tấn công bởi những đợt sóng thần; bờ biển phía tây của Sri Lanka cũng chịu ảnh hưởng tương tự. Ở xa tâm chấn cũng không đồng nghĩa với an toàn, Somalia bị tàn phá nặng nề hơn Bangladesh mặc dù ở xa hơn rất nhiều.
Vì phải di chuyển trong một địa bàn rất rộng, sóng thần mất từ 15 phút đến 7 giờ (trường hợp của Somalia) để đến các bờ biển khác nhau. Sóng thần tiến rất nhanh đến đảo Sumatra, nhưng nó phải mất 90 phút đến hai giờ đồng hồ để tìm thấy Sri Lanka và bờ biển phía đông Ấn Độ. Trong khi đó, nó chỉ đến được Thái Lan sau khoảng hai giờ đồng hồ mặc dù đất nước này ở gần tâm chấn hơn, vì phải di chuyển chậm qua vùng biển cạn ngoài khơi bờ biển phía tây Biển Andaman.
Sóng thần đến tận Struisbaai thuộc Nam Phi, tức là phải vượt qua khoảng cách 8.500 km (5.300 ml), ở đây nó mang đến những đợt triều cường cao 1,5 m (5 ft) năm giờ sau cơn địa chấn. Nó phải tiêu tốn khá nhiều thời gian để đến điểm cực nam này của châu Phi, có lẽ bởi vì thềm lục địa rộng lớn của Nam Phi và bởi vì sóng thần phải đi dọc bờ biển Nam Phi từ đông sang tây.
Một phần năng lượng của sóng thần được phân phối vào Thái Bình Dương, ở đây nó tạo ra những đợt sóng nhỏ dọc theo bờ tây của Bắc và Nam Mỹ, trung bình chỉ cao khoảng 20 đến 40 cm (7.9 đến 15.7 in).
Dấu hiệu và cảnh báo
Sóng thần xảy ra còn thường xuyên hơn trong vùng biển Thái Bình Dương do ảnh hưởng của các cơn địa chấn thuộc "Vành đai lửa", nhưng khu vực này từ lâu đã được lắp đặt hệ thống cảnh báo sóng thần. Mặc dù mép phía tây của "Vành đai lửa" kéo dài đến Ấn Độ Dương, không hề có bất cứ hệ thống cảnh báo sóng thần nào hiện diện tại đây. Khu vực này tương đối ít có sóng thần, mặc dù động đất vẫn thường xảy ra tại Indonesia. Cơn sóng thần quan trọng lần cuối cùng được ghi nhận vào năm 1883 khi núi lửa Krakatoa thức giấc. Cũng nên biết rằng không phải hễ có động đất là có sóng thần; Ngày 28 tháng 3 năm 2005, một cơn địa chấn 8.7 độ richter đánh vào ngay khu vực này của Ấn Độ Dương nhưng không tạo ra một đợt sóng thần nào.
Sau khi xảy ra thảm họa, người ta bắt đầu quan tâm đến nhu cầu lắp đặt một hệ thống cảnh báo sóng thần cho vùng biển Ấn Độ Dương. Liên Hiệp Quốc khởi xướng vận động cho hệ thống cảnh báo này và tiến hành những bước đầu tiên vào cuối năm 2005. Có một số đề nghị thiết lập hệ thống cảnh báo sóng thần liên kết toàn cầu, bao gồm cả khu vực Đại Tây Dương và vùng biển Caribbean.
Chưa quen với dấu hiệu cảnh báoDấu hiệu cảnh báo đầu tiên về sóng thần chính là trận động đất. Dù vậy, sóng thần có thể đánh vào một khu vực cách xa đó hàng vạn dặm, dù tại đây chỉ có thể cảm nhận được địa chấn rất yếu hoặc ngay cả không có gì hết. Tương tự, trong ít phút trước khi sóng thần đánh vào bờ, nước biển thường rút ra xa. Cư dân ven Thái Bình Dương đã quen với sóng thần và thường nhận ra hiện tượng này để chạy vội lên các vùng đất cao. Ngược lại, ở vùng ven Ấn Độ Dương hiện tượng hiếm hoi này đã khiến nhiều người, kể cả trẻ em, tò mò tìm đến để quan sát và lượm bắt cá bị trôi dạt vào một bờ biển dài 2,5 km (1,6 ml) mà không biết tai họa chết người đã gần kề.[9]
Simeulue thuộc Indonesia, rất gần với tâm chấn. Những bài dân ca trên đảo đã kể lại câu chuyện động đất và sóng thần xảy ra năm 1907, và cư dân trên đảo vội chạy lên vùng đồi ngay sau đợt rung chuyển đầu tiên, kịp lúc trước khi sóng thần đánh vào.[10] Trên bãi tắm Maikhao phía bắc Phuket, Thái Lan, một bé gái mười tuổi người Anh tên Tilly Smith, vốn đã nghiên cứu về sóng thần trong lớp địa lý ở trường, nhận ra dấu hiệu bất thường của biển khi nước đang rút ra xa và sủi bọt. Cô bé cùng cha mẹ cảnh báo những người đang có mặt tại bãi tắm, tất cả đã tìm được chỗ trú ẩn an toàn.[11] John Chroston, một giáo viên sinh học đến từ Tô Cách Lan, cũng nhận ra những dấu hiệu của sóng thần tại Vịnh Kamala, bắc Phuket, vội lấy một chiếc xe buýt chất đầy du khách và dân địa phương và kịp đưa họ đến nơi an toàn ở nơi cao.
Chu kỳ sóng thầnSóng thần là một chuỗi các con sóng, xảy ra theo chu kỳ triệt thoái và dâng cao trong một giai đoạn kéo dài hơn 30 phút giữa hai con sóng lớn. Con sóng thứ ba là mạnh nhất và cao nhất xảy ra khoảng một giờ rưỡi sau con sóng thứ nhất, sau đó những đợt sóng thần nhỏ tiếp tục xuất hiện cho đến hết ngày.
Thiệt hại và thương vongCục Quan trắc Địa chất Hoa Kỳ lúc đầu đưa ra con số tổn thất nhân mạng là 283.100 người, 14.100 người mất tích và 1.126.900 người phải di tản. Những bản tin ban đầu đưa ra con số thương vong là hàng trăm, nhưng dần dà con số này tiếp tục gia tăng trong những tuần lễ kế tiếp. Tuy vậy, số liệu gần đây nhất của Liên Hiệp Quốc cho thấy số người thiệt mạng là 186.983, có 42.883 trường hợp mất tích trong tổng số 229.886 nạn nhân,[12] Đó là không kể có từ 400 đến 600 người được cho là đã thiệt mạng ở Myanmar, mặc dù con số thương vong chính thức chính phủ nước này đưa ra chỉ là 61 người.[13] Nếu báo cáo không chính thức từ Myanmar là chính xác thì số tử vong của trận động đất lên đến 230 000 người. Như thế, thảm họa này sẽ được liệt kê là một trong 10 trận động đất tệ hại nhất mà lịch sử đã ghi lại, và là cơn sóng thần gây ra số thương vong cao nhất trong lịch sử.
Theo tường trình của các tổ chức cứu trợ, một phần ba số người chết là trẻ em, một phần là do trẻ em chiếm tỷ trọng cao trong tổng số cư dân tại những khu vực bị ảnh hưởng, phần khác là do trẻ em là những nạn nhân không có khả năng tự vệ trước những đợt sóng dữ. Tổ chức Oxfam còn thêm rằng, trong một vài khu vực, số phụ nữ thiệt mạng cao gấp bốn lần số đàn ông, bởi vì lúc ấy họ đang có mặt trên bãi biển, chờ đợi các ngư phủ trở về và trông chừng con cái trong nhà.[14]
Ngoài số lượng lớn nạn nhân là cư dân trong vùng, có đến 9.000 du khách (phần lớn đến từ Âu châu, nhất là từ vùng Scandinavia) đến nghỉ lễ Tết dương lịch, bị thiệt mạng hoặc mất tích. Quốc gia Âu châu có số nạn nhân cao nhất là Thụy Điển với 428 người chết và 116 người mất tích.[15]
Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc Kofi Annan phát biểu rằng công cuộc tái thiết phải mất từ năm đến mười năm. Các chính phủ và những tổ chức phi chính phủ quan ngại rằng con số tử vong sau cùng sẽ tăng cao do dịch bệnh, vội vàng thúc đẩy cuộc vận động cứu trợ qui mô lớn.
Nếu tính theo số người chết, thì đây là một trong mười trận động đất tồi tệ nhất được ghi nhận trong lịch sử, cũng như là cơn sóng thần duy nhất gây thiệt hại nặng nề nhất trong lịch sử.
Những quốc gia bị ảnh hưởngTrận động đất và sóng thần ảnh hưởng đến nhiều quốc gia trong vùng Đông Nam Á và xa hơn nữa, gồm có Indonesia, Sri Lanka, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Seychelles và các nước khác. Một số nước Âu châu và Úc có nhiều công dân đang du lịch trong vùng vào kỳ nghỉ lễ. Thụy Điển và Đức có hơn 500 công dân thiệt mạng trong thảm họa.
Những thảm họa trong Lịch sử
Thái Bình Dương năm 1782 khi 40.000 người thiệt mạng do sóng thần tại Biển Đông.[17] Sóng thần gây ra bởi núi lửa Krakatoa năm 1883 được cho là đã cướp mạng sống của 36.000 người. Trong quãng thời gian từ năm 1900 đến 2004, đợt sóng thần đánh vào Messina, Ý, trên bờ biển Địa Trung Hải, cùng với cơn địa chấn cướp sinh mạng của 70.000 người, là sóng thần gây thiệt hại nhân mạng cao nhất trong quãng thời gian này. Còn cơn sóng thần có số tử vong cao nhất xảy ra ở vùng biển Đại Tây Dương do trận động đất Lisboa năm 1755, tính luôn số nạn nhân hoả hoạn gây ra bởi động đất, tổng cộng hơn 100.000 nhân mạng.
Như vậy, có thể xem trận động đất và sóng thần năm 2004 là thiên tai gây chết chóc nhiều nhất kể từ cơn địa chấn Tangshan hoặc trận bão xoáy Bhola năm 1970.
Con người góp phần vào Thiên taiMột bài viết trên Tạp chí Wall Street ngày 31 tháng 12 năm 2004 cho rằng việc con người huỷ phá các rặng san hô bảo vệ bờ biển là một nhân tố quan trọng góp phần làm tăng tổn thất nhân mạng và thiệt hại trong vùng. Bài báo dẫn chứng trường hợp đảo Surin ngoài khơi bờ biển Thái Lan, coi đó là một minh chứng cho tính năng bảo vệ của rặng san hô khi chưa bị con người tàn phá. Tại những nơi này, số người tử vong thấp hơn nhiều so với những nơi khác; nhưng cũng cần biết rằng ở đây dân cư khá thưa thớt. Người ta đã cho nổ tung những khu vực có đá ngầm bao quanh Ấn Độ Dương vì xem chúng là chướng ngại vật cản trở tàu bè vận chuyển hàng hoá, vốn là một phần quan trọng của nền kinh tế Nam Á.[18]
Tương tự, việc dọn sạch những rừng đước ven bờ được coi là đã làm tăng sức công phá của sóng thần tại một số khu vực. Thường mọc dọc theo bờ biển, các rừng đước đã bị phát quang để làm nơi sinh sống cho cư dân trong vùng. Nếu được bảo vệ đầy đủ, các cánh rừng này sẽ là tường thành bảo vệ người dân trước sóng thần. Một nhân tố khác giúp bảo vệ con người trước sự công phá của sóng thần lại bị con người dời bỏ là những đụn cát ven bờ biển.[18]
Ảnh hưởng Nhân đạo, Kinh tế và Môi trường
Nhân đạoCần có một chiến dịch rộng lớn vận động trợ giúp nhân đạo mới có thể bù đắp những thiệt hại nặng nề về hạ tầng cơ sở, thiếu thốn nước, thực phẩm và những thiệt hại về kinh tế. Dịch bệnh cũng là một quan ngại đặc biệt do mật độ dân số cao và khí hậu nhiệt đới tại những vùng bị ảnh hưởng. Mối quan tâm chính của các tổ chức nhân đạo và các cơ quan chính phủ là cung cấp các phương tiện vệ sinh và nước sạch để kiểm soát sự lây lan các loại bệnh như tiêu chảy, bệnh bạch hầu, bệnh lỵ, thương hàn và viêm gan siêu vi A & B.
Cũng có những quan ngại về việc số tử vong cao sẽ làm lây lan dịch bệnh cũng như nạn đói. Tuy nhiên, do được xử lý kịp thời, những nguy cơ này đã được giảm thiểu.[19]
Trong những ngày sau thảm họa, người ta phải làm việc cật lực để chôn cất tử thi hầu tránh bùng nổ dịch bệnh. Chương trình Thực phẩm Thế giới đã trợ giúp cho hơn 1, 3 triệu người là nạn nhân sóng thần.[20]
Các quốc gia trên khắp thế giới cung cấp hơn 3 tỉ USD trợ giúp những vùng bị thiệt hại; chính phủ Úc hứa hẹn 819, 9 triệu USD (trong đó có khoản viện trợ trọn gói 760,6 triệu USD cho Indonesia), chính phủ Đức 660 triệu USD, chính phủ Nhật Bản 500 triệu USD, chính phủ Canada 425 CAD, chính phủ Na Uy 170 triệu USD, chính phủ Mỹ lúc ban đầu là 35 triệu, Ngân hàng Thế giới 250 triệu. Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) cho biết Hoa Kỳ cam kết ngân quỹ bổ sung trong khuôn khổ của chương trình trợ giúp dài hạn dành cho nạn nhân sóng thần xây dựng lại cuộc sống. Ngày 9 tháng 2 năm 2005, Tổng thống George W. Bush yêu cầu Quốc hội gia tăng cam kết đóng góp của Hoa Kỳ lên đến 950 triệu USD. Các viên chức ước tính phải cần đến hàng tỉ USD. Bush yêu cầu thân phụ, cựu tổng thống George H. W. Bush, và cựu tổng thống Bill Clinton, dẫn đầu một nỗ lực của Hoa Kỳ cung cấp những trợ giúp tư nhân cho nạn nhân sóng thần.[21]
Đến trung tuần tháng Ba, theo tường trình của Ngân hàng Phát triển Á châu (ADB), số tiền hơn 4 tỉ USD mà các chính phủ hứa hẹn bị giải ngân chậm. Sri Lanka báo cáo rằng họ không nhận được khoản viện trợ nào từ chính phủ nước ngoài, trong khi những trợ giúp cá nhân từ hải ngoại thì dồi dào.[22] Các tổ chức từ thiện nhận nhiều đóng góp hào phóng từ công chúng chẳng hạn như ở Anh, số tiền quyên góp của dân chúng lên đến gần 600 triệu USD, vượt quá mức đóng góp của chính phủ, tính trung bình mỗi người dân Anh tặng 10 USD, trong số đó có cả người vô gia cư và trẻ em.
Kinh tếNgười ta có thể dễ dàng nhận ra những tác hại trên cộng đồng ngư dân và những người sống bằng nghề nuôi trồng thuỷ sản, một số được xem là nghèo nhất vùng, mất kế sinh nhai, mất luôn tàu thuyền và phương tiện đánh bắt.[23] Ở những vùng duyên hải thuộc Sri Lanka, nơi mà nghề đánh bắt thủ công là nguồn cung cấp chính các loại cá cho chợ búa trong vùng và công nghiệp thuỷ hải sản là hoạt động kinh tế chính, thu hút nhân công trực tiếp khoảng 250.000 người. Trong những năm gần đây, công nghiệp này trở nên khu vực xuất khẩu năng động, tạo ra nguồn thu ngoại thương căn bản cho đất nước. Song, theo ước tính ban đầu, đến 66% đội tàu đánh bắt hải sản và cơ sở hạ tầng công nghiệp trong vùng duyên hải đã bị tàn phá bởi những đợt sóng thần, làm đảo ngược hiệu quả kinh tế của địa phương và quốc gia.[24]
Có một số kinh tế gia cho rằng thiệt hại kinh tế của những quốc gia bị ảnh hưởng là không nghiêm trọng, vì những tổn thất trong ngành du lịch và đánh bắt hải sản chiếm tỉ trọng tương đối nhỏ trong GDP. Nhưng có những cảnh báo về thiệt hại cơ sở hạ tầng, xem đó là một nhân tố khó lường. Trong một số khu vực, đồng ruộng và nguồn cung cấp nước uống bị ô nhiễm trong nhiều năm do nước biển tràn vào.[25]
Động đất và sóng thần có thể ảnh hưởng đến thuỷ lộ đi qua Eo biển Malacca vì làm thay đổi độ sâu đáy biển, làm xáo trộn các phao hoa tiêu và những xác tàu chìm. Thiết lập hải đồ hoa tiêu mới phải mất hàng tháng hoặc hàng năm.[26]
Các quốc gia trong vùng nỗ lực kêu gọi du khách trở lại, chỉ ra rằng hầu hết cơ sở hạ tầng du lịch vẫn còn nguyên vẹn. Dù vậy, du khách không mặn mà với ý tưởng trở lại những nơi ấy vì những lý do tâm lý. Ngay cả những khu nghĩ dưỡng ven bờ Thái Bình Dương của Thái Lan, không bị tàn phá bởi sóng thần, nhưng bị suy sụp vì du khách huỷ bỏ kỳ nghỉ. Tuy nhiên, một năm sau thảm hoạ sóng thần, ngành du lịch bắt đầu khởi sắc trở lại, với mong đợi được phục hồi hoàn toàn vào năm 2006.
Môi trường[27]
Theo các chuyên gia, tác hại lớn nhất là ô nhiễm nguồn nước và ô nhiễm đất do nước mặn từ biển thâm nhập vào đất liền, cấu tạo một lớp muối trên bề mặt đất trồng trọt. Tại Maldives, có từ 16 đến 17 đảo san hô vòng (coral reef atoll) bị tràn ngập bởi sóng biển nên hoàn toàn không còn nước ngọt và được xem là không thể phục hồi trong vài thập niên tới. Vô số giếng nước phục vụ các cộng đồng dân cư bị vùi lấp bởi đất, cát và nước biển; những tầng nước ngầm (aquifer) bị đá tàng ong xâm lấn. Đất bị ngập nước biển trở nên cằn cỗi, không dễ dàng gì mà lại tốn kém nếu muốn phục hồi chúng thành đất nông nghiệp. Nước biển làm chết cây cối và huỷ diệt các loại vi sinh vật rất cần cho đất. Hàng ngàn cánh đồng trồng lúa và nông trang trồng xoài và chuối ở Sri Lanka bị huỷ hoại hoàn toàn và phải mất nhiều năm để phục hồi chúng.
Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP) đang hợp tác với các chính phủ trong vùng xác định độ nghiêm trọng của những tác hại sinh thái và tìm cách định danh (để xử lý) chúng.[28] UNEP đã dành 1 triệu USD cho quỹ khẩn cấp và thành lập một lực lượng đặc nhiệm cho mục đích này.[29] Theo yêu cầu của chính phủ Maldives, chính phủ Úc gởi những chuyên gia sinh thái đến giúp phục hồi môi trường biển và những rặng san hô – là huyết mạch của công nghiệp du lịch Maldives. Phần lớn kiến thức chuyên ngành sinh thái được thu thập từ các hoạt động tại rặng san hô Great Barrier thuộc lãnh hải đông bắc Úc.
Những Ảnh hưởng khácNhiều chuyên gia y tế và nhân viên viện trợ báo cáo về những sang chấn tâm lý sau thảm hoạ sóng thần. Niềm tin lâu đời của cư dân trong vùng đòi hỏi họ có bổn phận chôn cất tử tế người chết; điều này trở nên một sự dằn vặt liên lỉ và dần dà hình thành những chấn thương tâm lý.
Aceh, vùng gánh chịu sự tàn phá lớn nhất của thảm hoạ, là một xã hội Hồi giáo bảo thủ; ở đây không có du lịch, cũng không có sự hiện diện của người phương Tây trong những năm gần đây vì sự xung đột vũ trang giữa chính phủ Indonesia và phiến quân ly khai. Nhiều người tin rằng thảm họa sóng thần là sự trừng phạt vì cớ những người Hồi giáo trốn tránh lễ cầu nguyện hằng ngày cũng như theo đuổi một cuộc sống chuộng vật chất, trong khi những người khác tin rằng ấy là do Allah nổi cơn thịnh nộ đối với việc người Hồi giáo tàn sát lẫn nhau.[30]
Chỉ có một điều duy nhất được xem là hệ quả tích cực của sóng thần là nước đã cuốn trôi cát lưu cữu hàng thế kỷ trên những phế tích của thành phố cổ 1.200 năm tuổi tại Mahabalipuram ở bờ biển phía nam Ấn Độ. Phế tích này có những kiến trúc quan trọng như tượng sư tử bằng đá granite chôn nửa thân người, nằm kế cận đền thờ Mahablipuram có từ thế kỷ thứ bảy, và những tượng đắp nổi hình một con voi, đây là một phần trong điều mà các nhà khảo cổ tin là một thành phố cảng cổ đại đã bị chìm sâu dưới đáy biển hàng trăm năm trước.[31][32]
Tưởng niệmNgày 24 tháng 12, 2009, khắp châu Á người dân tưởng niệm trận động đất. Một ngày cầu nguyện và tưởng nhớ long trọng để đánh dấu một trong những thiên tai tệ hại nhất của thế giới được tổ chức tại tỉnh Aceh của Indonesia, nơi mất mát khoảng 170.000 người. Những buổi cầu nguyện được tổ chức tại các giáo đường trên khắp tỉnh phần lớn là người Hồi giáo này, và cạnh những nấm mồ tập thể gần thủ phủ Banda Aceh của tỉnh. Tại một trong số các ngôi mộ tập thể, nơi chôn cất hơn 14.000 nạn nhân không được xác nhận lý lịch, một bà cụ ngồi trên mặt đất vừa khóc vừa đọc những lời kinh Koran cho 40 người trong gia đình cụ đã thiệt mạng. "Không có ai trong gia đình tôi sống sót trong trận sóng thần. Các con, các cháu, anh chị em tôi, tất cả đều ra đi bỏ lại tôi một mình ở đây," Siti Aminah, 72 tuổi, nói với thông tấn xã AFP. "Ðây là ngôi mộ tập thể nằm gần những khu nhà của chúng tôi. Họ có thể được chôn ở đây hoặc có thể đã bị nước cuốn ra biển vì chúng tôi sống cạnh bãi biển. Mặc dù tôi không biết chắc nơi họ được chôn cất, tôi luôn luôn tới đây mỗi năm để cầu nguyện cho họ để họ được yên nghỉ."[33]
Phó Tổng thống Indonesia Boediono cầm đầu một lễ cầu nguyện cách đó hai kilômét tại hải cảng Ulee Lheu, để tưởng niệm những người đã mất. "Năm năm sau, người dân Aceh với sự trợ giúp của các cộng đồng quốc tế đã tìm cách vươn lên trở lại và khởi sự tái xây dựng đời sống xã hội, kinh tế và văn hóa của họ trong một khung cảnh hòa bình," ông nói với khoảng 1.000 cư dân, học sinh và các viên chức.[34]
Tại Sri Lanka, Tổng thống Mahinda Rajapakse mở đầu những buổi lễ tưởng niệm bằng hai phút im lặng cho các nạn nhân sóng thần. Các đài truyền thanh và truyền hình ngưng phát trong hai phút vào lúc 9 giờ 25 phút sáng giờ địa phương, trùng với giờ mà cơn sóng thần ập lên những vùng bờ biển phía Nam của hòn đảo. Những buổi lễ tôn giáo cũng được tổ chức trên khắp hòn đảo để tưởng niệm khoảng 31.000 người thiệt mạng năm năm về trước. Những lễ tưởng niệm ít rầm rộ cũng được tổ chức tại miền Nam Ấn Ðộ, nơi hứng chịu vụ thiên tai nặng nề nhất trong nước, với khoảng 6.500 người chết. Trên các hòn đảo Andaman và Nicobar của Ấn Ðộ, những buổi cầu nguyện chung của nhiều tôn giáo được tổ chức tại thủ phủ Port Blair của quần đảo cho khoảng 4.000 người bị sóng thần giết chết trên dãy đảo.[35]
Tại Thái Lan, nơi sóng thần giết chết 5.395 người, theo một con số chính thức, các buổi lễ được tổ chức trên bãi biển ở Phang Nga trên duyên hải phía Tây, là nơi bị thiệt hại nặng nề nhất, và trên địa điểm du lịch Phuket ở phía Nam. Theo cảnh sát, khoảng 1.000 người Thái và người ngoại quốc tham dự buổi lễ tại Ban Namkhem ở Phang Nga sáng ngày 26 tháng 12, 2009, trong khi khoảng 200 người tụ tập trên bãi biển Patong ở Phuket để cầu nguyện và chứng kiến việc đặt các vòng hoa tưởng niệm.[36]
Nghệ thuậtThảm họa này được đưa làm nội dung chính bộ phim The Impossible, sản xuất năm 2012, đạo diễn bởi J.A. Bayona với 2 diễn viên chính là Naomi Watts và Ewan McGregor[37].
Chú thích
- ^ If the death toll in Myanmar was 400-600 as claimed by dissident groups there rather just 61 or 90, more than 230.000 people would have perished in total from the Tsunami.
- ^ Myanmar is withholding true casualties figures, says Thai priest
- ^ Lay, T., Kanamori, H., Ammon, C., Nettles, M., Ward, S., Aster, R., Beck, S., Bilek, S., Brudzinski, M., Butler, R., DeShon, H., Ekström, G., Satake, K., Sipkin, S., The Great Sumatra-Andaman Earthquake of December 26, 2004, Science, 308, 1127–1133, doi:10.1126/science.1112250, 2005
- ^ Paulson, Tom. "New findings super-size our tsunami threat." Seattlepi.com. February 7, 2005.
- ^ Walton, Marsha. "Scientists: Sumatra quake longest ever recorded." CNN. May 20, 2005
- ^ West, Michael; Sanches, John J.; McNutt, Stephen R. "Periodically Triggered Seismicity at Mount Wrangell, Alaska, After the Sumatra Earthquake." Science. Vol. 308, No. 5725, 1144–1146. May 20, 2005.
- ^ McKee, Maggie. "Power of tsunami earthquake heavily underestimated." New Scientist. February 9, 2005.
- ^ EERI Publication 2006–06, page 14.
- ^ Block, Melissa. "Sri Lankans Seek Lost Relatives After Tsunami." All Things Considered/NPR. December 27, 2004.
- ^ Campbell, Matthew; Loveard, Keith; et al. "Tsunami disaster: Focus: Nature's timebomb." Times Online. January 2, 2005.
- ^ Staff Writer. "Girl, 10, used geography lesson to save lives." news.telegraph. January 1, 2005.
- ^ UN Office of the Envoy for Tsunami Recovery. "The Human Toll".
- ^ "Myanmar is withholding true casualties figures, says Thai priest". A missioner in Ranong, a town on the border between Thailand and Myanmar, says locals talk about 600 victims. Burmese political dissidents say the same. AsiaNews.it. January 4, 2005. URL accessed 2006-05-07.
- ^ Staff Writer. "Most tsunami dead female - Oxfam." BBC News. March 26, 2005.
- ^ “Sweden aide quits over bar furore”. BBC News. 1 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2008.
- ^ Most Destructive Known Earthquakes on Record in the World (Earthquakes with 50.000 or More Deaths). United States Geological Survey.
- ^ (tiếng Nhật)Not Awa, Nhật Bản 1703, alleged 100.000, which is probably a misreading of the 10.000 toll given in Watanabe, H., 1998, "Nihon higai tsunami so_ran, dai ni-han " (Comprehensive list of destructive tsunamis to hit the Japanese islands, 2ndedition): Tokyo, University of Tokyo Press, p. 238
- ^ a ă Browne, Andrew (31 tháng 12 năm 2004). “Tsunami's Aftermath: On Asia's Coasts, Progress Destroys Natural Defenses”. Wall Street Journal. tr. A5.
- ^ Staff Writer. "UN upbeat on tsunami hunger aid." BBC News. January 9, 2005.
- ^ United Nations: World Food Programme: Report on the Tsunami Crisis.
- ^ Staff Writer. "Clinton, Bush: Tsunami Aid Helping." The Early Show/CBS News. February 21, 2005.
- ^ Staff Writer. "Tsunami aid shortfall over $4bn." BBC News. March 18, 2005.
- ^ Staff Writer. "Indian Ocean Tsunamis Devastate Fisherfolk." UK Agricultural Biodiversity Coalition. December 26, 2004.
- ^ Staff Writer. "Food Supply and Food Security Situation in Countries Affected by the Asia Tsunami" Food and Agriculture Organization of the United Nations. January 14, 2005.
- ^ Pearce, Fred. "Tsunami's salt water may leave islands uninhabitable." New Scientist. January 5, 2005.
- ^ Staff Writer. "Tsunami redrew ship channels, ocean floor." MSNBC/Associated Press. January 5, 2005.
- ^ Staff Writer. "Impact of Tsunamis on Ecosystems." UN Atlas of the Oceans. Accessed: March 10, 2005.
- ^ Falt, Eric. "Environmental Issues Emerging from Wreckage of Asian Tsunami." United Nations Environment Programme.
- ^ “United Nations Environment Programme; Environment for Development”. Truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2006.
- ^ Broadway, Bill. "Divining a Reason for Devastation." Washington Post. January 8, 2005.
- ^ Staff Writer. "Tsunami waves exposed remnants of lost city." New Scientist. February 26, 2005.
- ^ Staff Writer. "India finds more 'tsunami gifts'." BBC News. 27 tháng 2, 2005.
- ^ [1]
- ^ [2]
- ^ [3]
- ^ [4]
- ^ “The Impossible (2012)/"Lo imposible" (original title)”. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2014.
Liên kết ngoài
Các bản tin
- ABC News - Tsunami Wave of Destruction
- BBC News - In-Depth Report: Tsunami Disaster
- Channel News Asia - One Year On, Memorial & Updates to the Asian Tsunami Disaster
- CNN - Special: Tsunami Disaster
- CNN - Tsunami, One Year After
- Guardian Unlimited - Special Report: Indian Ocean Tsunami Disaster
- New York Times
- Sydney Morning Herald - Waves of Devastation
- Tsunami: Magnitude of Terror
Hình ảnh và video
- [5] - YouTube
- [6] - YouTube
- Actual footage of tsunami disaster
- Yahoo! Slideshows — Asian Tsunami Disaster
- Satellite images of tsunami-affected areas (National University of Singapore)
- Tsunamis.com - 2004 Asian Tsunami Pictures
- "275000"-"and Gaia shuddered" a PSA and memorial video
Khoa học và giáo dục
- A Comprehensive Inquiry Based Classroom Exercise for High School Students using the actual seismograms
- IRIS Seismic Monitor - USGS Data
- Seismograms for this earthquake via REV, the Rapid Earthquake Viewer
- Seismic record of the event as measured in Hungary
- Sumatra-Andaman Islands Earthquake - IRIS Special Report
- USGS Earthquake Hazards Program
Video yêu thích
http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam
Trở về trang chính
hoangkim vietnam, hoangkim, hoangkimvietnam, Hoàng Kim, Ngọc Phương Nam, Chào ngày mới Thung dung, Dạy và học, Cây Lương thực, Tin Nông nghiệp Việt Nam, Food Crops, foodcrops.vn, Cassava in Vietnam, VietnamAfricaCassavaRice, Khát khao xanh, Dayvahoc, Học mỗi ngày, Danh nhân Việt , Food Crops News, Điểm chính, CNM365, Câu chuyện ảnh, 5 phút thư giản, Kim LinkedIn, KimTwitter, KimFaceBook Đọc lại và suy ngẫm, Việt Nam tổ quốc tôi, Tình yêu cuộc sống, Thơ cho con

markdown:
[Ngày tặng quà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_t%E1%BA%B7ng_qu%C3%A0)tại [các nước Thịnh vượng chung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh); ngày Dân số Việt Nam. **** [Năm 1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898)– Phát hiện của [Marie Curie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marie_Curie)và [Pierre Curie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pierre_Curie)về **được công bố cho** [radi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Radi) [Viện Hàn lâm Khoa học Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_H%C3%A0n_l%C3%A2m_Khoa_h%E1%BB%8Dc_Ph%C3%A1p). [Năm 1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– Trong số các [nhân vật của năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_c%E1%BB%A7a_n%C4%83m_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD_Time%29)của [Tạp chí Time](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_c%E1%BB%A7a_n%C4%83m_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD_Time%29), lần đầu tiên xuất hiện một thứ không phải con người, đó là [máy tính cá nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n) *(hình)*. [Năm 1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– Hội đồng các nước cộng hòa của Đoàn Chủ tịch Xô viết Tối cao [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)họp và tuyên bố Liên bang chính thức [tan rã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3). [Năm 2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– **tàn phá các khu vực nằm ven** [Một trận động đất gây sóng thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004) [Ấn Độ Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng), khiến hơn hai trăm nghìn người thiệt mạng.
# Máy tính cá nhân
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Máy tính cá nhân**( [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *personal computer*(viết tắt **PC**) là một loại [máy vi tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh)nhỏ với giá cả, kích thước và sự tương thích của nó khiến nó hữu dụng cho từng cá nhân.
## Mục lục
[1 Khái niệm về máy tính cá nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n#Kh.C3.A1i_ni.E1.BB.87m_v.E1.BB.81_m.C3.A1y_t.C3.ADnh_c.C3.A1_nh.C3.A2n) [2 Lịch sử phát triển của máy tính cá nhân (PC)](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_ph.C3.A1t_tri.E1.BB.83n_c.E1.BB.A7a_m.C3.A1y_t.C3.ADnh_c.C3.A1_nh.C3.A2n_.28PC.29) [3 Các thành phần cơ bản trong máy tính cá nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n#C.C3.A1c_th.C3.A0nh_ph.E1.BA.A7n_c.C6.A1_b.E1.BA.A3n_trong_m.C3.A1y_t.C3.ADnh_c.C3.A1_nh.C3.A2n) [4 Các hệ điều hành và phần mềm thông dụng cho máy tính cá nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n#C.C3.A1c_h.E1.BB.87_.C4.91i.E1.BB.81u_h.C3.A0nh_v.C3.A0_ph.E1.BA.A7n_m.E1.BB.81m_th.C3.B4ng_d.E1.BB.A5ng_cho_m.C3.A1y_t.C3.ADnh_c.C3.A1_nh.C3.A2n) [5 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n#Xem_th.C3.AAm)
## Khái niệm về máy tính cá nhânThuật ngữ
**máy tính cá nhân**nêu trên được phổ biến bởi [tạp chí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A1p_ch%C3%AD_Byte&action=edit&redlink=1), cũng như *Byte* [Máy tính Apple](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_t%C3%ADnh_Apple&action=edit&redlink=1), vào cuối thập niên 1970 đầu thập niên 1980, và sau đó là [IBM](http://vi.wikipedia.org/wiki/IBM)với [Máy tính cá nhân IBM](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n_IBM). Những máy tính cá nhân còn được gọi là **máy tính gia đình**.
Thông thường, thuật ngữ "Personal Computer" quen được dùng cho máy tính chạy hệ điều hành
[Microsoft Windows](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Windows)trên nền tảng các máy tính của IBM và Intel, nhưng nó không đúng. Ví dụ như, một máy [Macintosh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Macintosh)chạy [Mac OS](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mac_OS)và một [máy tính tương thích IBM PC](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_t%C3%ADnh_t%C6%B0%C6%A1ng_th%C3%ADch_IBM_PC&action=edit&redlink=1)có thể chạy [Linux](http://vi.wikipedia.org/wiki/Linux)đều là máy tính cá nhân. Sự nhầm lẫn này xuất phát từ thực tế thuật ngữ "PC" thường được dùng như chữ viết tắt của "máy tương thích IBM PC" và trước đây Mac OS chạy trên máy có phần cứng không tương thích IBM như kiến trúc [PowerPC](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=PowerPC&action=edit&redlink=1).
Như vậy,
**máy tính cá nhân**dùng để chỉ một trong những định nghĩa sau:
- Loạt máy tính cá nhân của
[IBM](http://vi.wikipedia.org/wiki/IBM) *(xem*. [Máy tính cá nhân IBM](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n_IBM))
- Một trong những máy tính bắt nguồn từ những đặc điểm kỹ thuật gốc của IBM, cũng được gọi là
[máy tính tương thích với IBM PC](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_t%C3%ADnh_t%C6%B0%C6%A1ng_th%C3%ADch_v%E1%BB%9Bi_IBM_PC&action=edit&redlink=1).
## Lịch sử phát triển của máy tính cá nhân (PC)Lịch sử máy cá nhân gắn liền với chặng đường phát triển của IBM-PC. Máy IBM-PC được khởi đầu từ một phòng thí nghiệm tại
[Atlanta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Atlanta)( [Georrgia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georrgia&action=edit&redlink=1), [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)), mục đích của công trình thí nghiệm là thiết kế một sản phẩm vi tính đầu thấp. Điều này có nghĩa là IBM không sử dụng các vi xử lý của chính hãng mà dùng các [vi xử lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi_x%E1%BB%AD_l%C3%BD)rẻ hơn của hãng khác như: [Intel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Intel), [Motorola](http://vi.wikipedia.org/wiki/Motorola), Zilog.
1979-1980:
[IBM](http://vi.wikipedia.org/wiki/IBM)cho ra đời máy Datamaster dùng vi xử lý 16 bit [8086](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=8086&action=edit&redlink=1)của [Intel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Intel).
1980: Đưa ra khái niệm: Personal Computer (PC). Chiếc
[IBM-PC](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM-PC&action=edit&redlink=1)đầu tiên dùng vi xử lý 8bit 8085 của Intel.
1981-1982: Dù
[Intel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Intel)có vi xử lý 16bit nhưng giá thành còn cao, Để đáp ứng thị trường máy rẻ tiền, Intel đưa ra vi xử lý 8 bit 8088 mà trong nó là vi mạch 16bit 8086. IBM dùng vi xử lý này để thiết kế PC thế hệ thứ hai: PC-XT (extended technology) 8088 có 8 bit bus dữ liệu và 20bit bus địa chỉ, có khả năng quản lý tối đa 1MB bộ nhớ vật lý, chạy với tần số đồng hồ 4,77 MHz. Bên trong nó có 8 khe cắm mở rộng (khe cắm 8bit XT – hay XT-Slots), khe này có 62 chân. Máy PC-XT trang bị hai đĩa mềm 360KB, 256 KB Ram (cắm trong 1 trong 8 khe cắm trên). PC-XT dùng hệ điều hành CP/M và chương trình BASIC 80 của [Microsoft](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft).
1984: Khi vi xử lý 16bit đã quen thuộc thị trường, Intel đưa ra vi xử lý 80286, là vi xử lý 16bit hoàn thiện, có thêm 4bit bus địa chỉ, quản lý 16MB bộ nhớ. IBM tung ra thị trường máy PC-AT (advanced technllogy) với bộ vi xử lý 80286, với nó PC hoạt động trong chế độ bảo vệ cho phép chia bộ nhớ ra nhiều đoạn dài linh động và ưu tiên cho các chương trình ứng dụng do đó tránh được va chạm khi nhiều chương trình chạy một lúc – đây là nền tảng của chế độ đa nhiệm trên 80286. PC-AT làm việc với tần số 6-8 MHz, do phải thêm 8bit bus dữ liệu, 4bit bus địa chỉ, 8bit yêu cầu ngắt cứng và một số bit điều khiển mới, do vậy PC-AT cần bổ sung thêm khe cắm. Để đảm bảo tương thích với máy XT, khe cắm XT cũ vẫn giữ nguyên, thêm một đoạn khe cắm nối dài bổ sung thêm 36 chân, loại khe cắm mới này được gọi là
[ISA](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ISA&action=edit&redlink=1)(Industry Standard Architecture) sau khi nó được cải tiến thêm một chút và đã chở thành chuẩn ISA.
1987: Thế hệ PC mới ra đời với vi xử lý 80386. Bắt đầu từ đây
[IBM](http://vi.wikipedia.org/wiki/IBM)công khai cấu tạo máy và nội dung chương trình hệ điều hành vào ra cơ sở ( [BIOS](http://vi.wikipedia.org/wiki/BIOS)), điều này giúp các hãng khác có thể sản xuất các máy tính tương thích và các bản mạch cắm tương thích khiến cấu truc IBM-PC trở thành một cấu trúc chuẩn công nghiệp. Điều này khiến cho kiểu thiết kế kín [PS/2](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=PS/2&action=edit&redlink=1)(cùng thời) thất bại trên thị trường máy tính cá nhân trong khi cấu trúc IBM-PC ngày càng chiếm lĩnh thị trường máy tính cá nhân. Bộ vi xử lý 80386DX là một vi xử lý [32bit](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=32bit&action=edit&redlink=1)hoàn thiện với 32bit [bus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_bu%C3%BDt)dữ liệu, 32bit bus địa chỉ với bộ nhớ tối đa 4GB. Để đáp ứng tốc độ của 80386 và yc cao của những bản mạch điều khiển màn hình phân giải cao, chuẩn khe cắm EISA (extended industry standard architecture) được đưa ra. Đây chính là chuẩn khe cắm 32 bit với tốc độ truyền là 33Mbit/s.
1990: 80486 ra đời với nhiều chức năng hơn, cụ thể là 8 Kbyte bộ nhớ đệm mã lệnh (code cache) và một bộ đồng xử lý toán học. Tần số làm việc đặc trưng của máy vi tính trong thời kỳ này là 66 MHz.
1993: Vi xử lý
[Pentium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentium&action=edit&redlink=1)đầu tiên ra đời mở ra một kỷ nguyên mới với 64bit bus dữ liệu, 32bit bus địa chỉ, 8KB bộ đệm dữ liệu, 8KB bộ đệm mã lệnh. Bộ đồng xử lý toán học của Pentium làm việc nhanh gấp 10 lần so với 80486. Khi này các nhà sản xuất phần cứng lớn thoả thuận một chuẩn khe cắm mới [PCI](http://vi.wikipedia.org/wiki/PCI)-bus (Peripheral Components Interconnect), và do đó bản mạch chính máy vi tính cá nhân chỉ còn lại vài vi mạch, tất cả các vi mạch ngoại vi của cấu trúc IBM-PC cũng như vi mạch điều khiển [PCI](http://vi.wikipedia.org/wiki/PCI)được tích hợp vào một vi mạch duy nhất, có tên là PCI-chipset.
1995: Khả năng đa môi trường (multimedia) của máy vi tính cá nhân càng ngày càng hoàn thiện khi Pentium MMX, Pentium Pro, Pentium II lần lượt ra đời. Tần số đồng hồ cao nhất 300 MHz. Một chuẩn giao diện ngoại vi mới ra đời từ sự thoả thuận từ nhiều hãng lớn là bus tuần tự đa dạng
[USB](http://vi.wikipedia.org/wiki/USB)(Universal Serial Bus).
1999 P!!! Ra đời, chuẩn PC99 xoá bỏ bus
[ISA](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ISA&action=edit&redlink=1). Bus [PCI](http://vi.wikipedia.org/wiki/PCI), giao diện đồ hoạ tiên tiến [AGP](http://vi.wikipedia.org/wiki/AGP), giao diện ngoại vi [USB](http://vi.wikipedia.org/wiki/USB)và IEEE 1934 là những đặc điểm nổi bật.
Từ năm 2000: Một cấu trúc vi xử lý 64bit ra đời.
[Intel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Intel)cho ra đời nhiều vi mạch tổng hợp thích hợp với vi xử lý của chính hãng. [Chipset](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chipset)đảm nhiệm hầu hết các chức năng điều khiển trên máy và có bộ điều khiển hiển thị cấy ở bên trong. Thị trường máy tính cá nhân cũng như thị trường [vi xử lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi_x%E1%BB%AD_l%C3%BD)và [vi mạch tổng hợp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi_m%E1%BA%A1ch_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1)được chia thành nhiều phần đáp ứng nhu cầu đa dạng trong xã hội.
## Các thành phần cơ bản trong máy tính cá nhânMáy tính cá nhân được lắp ghép bởi rất nhiều thành phần linh kiện, thành phần khác nhau. Mục này giúp người đọc hệ thống các thiết bị (được viết dưới dạng các nhánh) và tiện theo dõi các bài viết của chúng trong Wiki.
### Các linh kiện phần cứng cấu thành lên máy tính cá nhân
[CPU](http://vi.wikipedia.org/wiki/CPU)Bộ xử lý của máy tính cá nhân. [Bo mạch chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bo_m%E1%BA%A1ch_ch%E1%BB%A7)Bo mạch chính kết nối các thiết bị với nhau trong máy tính cá nhân. Một cách hiểu khác: có thể so sánh [bo mạch chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bo_m%E1%BA%A1ch_ch%E1%BB%A7)trong [phần cứng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A9ng)giống như vai trò của [hệ điều hành](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_%C4%91i%E1%BB%81u_h%C3%A0nh)trong [phần mềm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m). [RAM](http://vi.wikipedia.org/wiki/RAM)Bộ nhớ tạm của máy tính dùng cho ghi lại các dữ liệu tạm thời trong một phiên làm việc của máy tính. [Ổ đĩa cứng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%94_%C4%91%C4%A9a_c%E1%BB%A9ng)Bộ nhớ dữ liệu chính của máy tính cá nhân, các thành quả của một quá trình làm việc có thể được lưu trữ trên ổ đĩa cứng trước khi có các hành động sao lưu dự phòng trên các dạng bộ nhớ khác. [Ổ đĩa quang](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%94_%C4%91%C4%A9a_quang)( [CD](http://vi.wikipedia.org/wiki/CD), [DVD](http://vi.wikipedia.org/wiki/DVD)) Bộ nhớ dùng cho xuất, nhập dữ liệu với dung lượng lớn hoặc trao đổi dữ liệu, phần mềm với những máy tính khác. Sử dụng sao lưu dữ liệu và các mục đích khác. *Đây không phải là thiết bị bắt buộc đối với hệ thống phần cứng máy tính cá nhân.*
- Ổ
[đĩa mềm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%A9a_m%E1%BB%81m)Bộ nhớ dùng cho xuất nhập dữ liệu với dung lượng thấp (phụ thuộc từng loại đĩa mềm). *Đây không phải thiết bị bắt buộc phải có.* [Bo mạch đồ hoạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bo_m%E1%BA%A1ch_%C4%91%E1%BB%93_h%E1%BB%8Da)Thiết bị có chức năng xuất hình ảnh ra màn hình máy tính. Giúp người sử dụng giao tiếp với máy tính. [Bo mạch âm thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bo_m%E1%BA%A1ch_%C3%A2m_thanh)Thiết bị có chức năng xuất tín hiệu âm thanh ra các thiết bị phát âm thanh ( [loa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Loa_m%C3%A1y_t%C3%ADnh)). *Đây không phải thiết bị bắt buộc phải có.* [Bo mạch mạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A1c_m%E1%BA%A1ng): Thiết bị có chức năng kết nối các máy tính với nhau thành một [mạng máy tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1ng_m%C3%A1y_t%C3%ADnh), giúp máy tính có thể trao đổi thông tin với các máy tính khác trên phạm vi rộng (có thể đến toàn thế giới). *Đây không phải thiết bị bắt buộc phải có.* [Vỏ máy tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8F_m%C3%A1y_t%C3%ADnh): Thiết bị định vị và bảo vệ các thiết bị khác. [Nguồn máy tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngu%E1%BB%93n_m%C3%A1y_t%C3%ADnh): Thiết bị cung cấp năng lượng cho các thiết bị khác hoạt động. [Màn hình máy tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A0n_h%C3%ACnh_m%C3%A1y_t%C3%ADnh): Thiết bị trợ giúp giao tiếp giữa con người và máy tính. [Bàn phím](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A0n_ph%C3%ADm_m%C3%A1y_t%C3%ADnh): Thiết bị nhập dữ liệu, giao tiếp con người với máy tính [Chuột](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu%E1%BB%99t_%28m%C3%A1y_t%C3%ADnh%29): Thiết bị nhập dữ liệu, giao tiếp con người với máy tính.
###
Các
[thiết bị ngoại vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_ngo%E1%BA%A1i_vi) thường kết nối với máy tính cá nhân
## Các hệ điều hành và phần mềm thông dụng cho máy tính cá nhân
### Các hệ điều hành máy tính cá nhân thường sử dụng
[Windows](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Windows) [Linux](http://vi.wikipedia.org/wiki/Linux)
### Các phần mềm thường được sử dụng nhiều trên các máy tính cá nhânNói đến các phần mềm sử dụng trong máy tính cá nhân thì có vô số mà đến nay không ai có thể ước lượng được, phần mềm mới được phát sinh ra nhiều đến nỗi có thể trong vài phút thì ở đâu đó trên thế giới đã xuất hiện thêm một phần mềm mới.
Ở đây chỉ liệt kê các phần mềm thông dụng, được sử dụng nhiều trên các máy tính cá nhân
[Phần mềm duyệt web](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%ACnh_duy%E1%BB%87t_web)
- Phần mềm văn phòng thông dụng.
[Microsoft Office](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Office): Bộ phần mềm văn phòng của hãng [Microsoft](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft) [Microsoft Office Word](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Word): Soạn thảo văn bản, nằm trong bộ Microsoft Office. [Microsoft Office Excel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Excel): Bảng tính, nằm trong bộ Microsoft Office. [Microsoft Office Outlook](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Microsoft_Office_Outlook&action=edit&redlink=1): Check mail [Microsoft Office PowerPoint](http://vi.wikipedia.org/wiki/Microsoft_PowerPoint): Làm bài [trình chiếu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%ACnh_chi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1)
-
[Open Office](http://vi.wikipedia.org/wiki/OpenOffice.org) [Phần mềm kế toán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_k%E1%BA%BF_to%C3%A1n)
-
- Phần mềm xử lý đồ hoạ
[Phần mềm lập trình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_l%E1%BA%ADp_tr%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)
## Xem thêm
|
|![]()
[Máy tính cá nhân](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Personal_computers?uselang=vi)
# Liên Xô tan rã
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Liên Xô tan rã|
|
|![]()
Xe tăng ở Quảng trường Đỏ trong
[cuộc đảo chính bất thành năm 1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_n%C4%83m_1991) [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)
(6 năm, 9 tháng, 2 tuần và 1 ngày)
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-ReferenceC-1) [Chính phủ Liên bang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Các nước cộng hòa của Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt) [Các nước Cộng hoà tự trị của Liên bang Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt) [các nước cộng hòa độc lập](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_h%E1%BA%ADu_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/USSR_Republics_Numbered_Alphabetically.png/350px-USSR_Republics_Numbered_Alphabetically.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/USSR_Republics_Numbered_Alphabetically.png/350px-USSR_Republics_Numbered_Alphabetically.png)
[Các quốc gia hậu Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_h%E1%BA%ADu_X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1)(Thứ tự abc)
|
||
||
||
|[Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)(Liên Xô) đã chính thức chấm dứt tồn tại ngày 26 tháng 12 năm 1991 bởi bản tuyên bố số 142-H của [Hội đồng tối cao Liên bang Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_t%E1%BB%91i_cao_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1). Tuyên bố này công nhận nền độc lập của mười hai [nước cộng hòa của Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt)và thành lập [Cộng đồng các Quốc gia Độc lập](http://vi.wikipedia.org/wiki/SNG)(SNG). Một ngày trước đó, 25 tháng 12 năm 1991, tổng thống Liên Xô [Mikhail Gorbachev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Gorbachev)đã từ chức và bàn giao [mật mã kích hoạt tên lửa hạt nhân của Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cheget&action=edit&redlink=1)cho tổng thống Nga [Boris Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Yeltsin). Vào hồi 7:32 tối cùng ngày, [quốc kỳ Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_k%E1%BB%B3_Li%C3%AAn_X%C3%B4)đã được hạ xuống từ điện Kremlin và thay thế bằng [quốc kỳ Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_k%E1%BB%B3_Nga). . [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-2)
Trong những tuần trước, 11 trong số 12 nước cộng hòa Liên Xô đã ký
[Nghị định thư Alma- Ata](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_%C4%91%E1%BB%8Bnh_th%C6%B0_Alma-_Ata&action=edit&redlink=1)chính thức thành lập CIS và tuyên bố rằng [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)đã không còn tồn tại. Sự sụp đổ của quốc gia cộng sản đầu tiên và lớn nhất trên thế giới đã đánh dấu kết thúc [chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh). [Những cuộc cách mạng năm 1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_s%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4_v%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)và sự tan rã của Liên bang Xô viết đã dẫn đến sự kết thúc hàng thập kỷ đối đầu giữa [NATO](http://vi.wikipedia.org/wiki/NATO)và [Khối Warszawa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Warszawa), vốn đã được xem là đặc trưng của Chiến tranh Lạnh.
Nhiều nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ vẫn giữ quan hệ gần gũi với Nga và hình thành các tổ chức đa phương như
[Cộng đồng kinh tế Á Âu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurasian_Economic_Community&action=edit&redlink=1), [Nhà nước Liên minh Nga Belarus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Union_State&action=edit&redlink=1), [Cộng đồng Liên minh thuế quan kinh tế Á Âu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurasian_Economic_Community_customs_union&action=edit&redlink=1)Belarus, Kazakhstan, Nga và [Liên minh kinh tế Á Âu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurasian_Union&action=edit&redlink=1)nhằm tăng cường hợp tác kinh tế và an ninh.
## Mục lục
[1 Năm 1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#N.C4.83m_1985) [2 Năm 1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#N.C4.83m_1986) [3 Năm 1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#N.C4.83m_1987) [4 Năm 1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#N.C4.83m_1988) [5 Năm 1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#N.C4.83m_1989) [6 Năm 1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#N.C4.83m_1990) [7 Năm 1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#N.C4.83m_1991) [8 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#Xem_th.C3.AAm) [10 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Năm 1985
### Xô viết Trung Ương - Vị Tổng Bí thư mới
[Mikhail Sergeyevich Gorbachyov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov)được [Bộ Chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B)bầu làm [Tổng Bí Thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_B%C3%AD_th%C6%B0_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4)vào ngày 11 tháng 3 năm 1985, chỉ 3 giờ sau khi [Konstantin Ustinovich Chernenko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Konstantin_Ustinovich_Chernenko)qua đời. Ở tuổi 54, ông là thành viên trẻ nhất của Bộ Chính trị. Mục tiêu chính của Gorbachev là vực dậy nền kinh tế của Liên Xô sau thời kì trì trệ kéo dài do [Leonid Ilyich Brezhnev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leonid_Ilyich_Brezhnev)để lại. Gorbachev sớm nhận ra rằng công việc vực dậy nền kinh tế Liên Xô sẽ là gần như không thể khả thi nếu không thực hiện cải cách hệ thống chính trị và xã hội của quốc gia Cộng sản. Những cải cách bắt đầu từ sự thay đổi nhân sự. Vào ngày 23 tháng 4 năm 1985, Gorbachev đưa 2 nhân vật thân tín của ông trở thành ủy viên đầy đủ của Bộ Chính trị là [Yegor Ligachev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yegor_Ligachev&action=edit&redlink=1)và [Nikolai Ryzhkov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Ryzhkov&action=edit&redlink=1), và để tăng cường quyền lực ông thăng chức giám đốc cơ quan an ninh tình báo [KGB](http://vi.wikipedia.org/wiki/KGB) [Viktor Chebrikov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Viktor_Chebrikov&action=edit&redlink=1)từ ứng cử viên trở ủy viên đầy đủ trong Bộ Chính trị, và bổ nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng [Sergei Sokolov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sergei_Sokolov&action=edit&redlink=1)thành viên ứng cử viên ủy viên Bộ Chính trị. Nikonov đã được đưa vào [Ban Bí Thư Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Secretariat_of_the_Communist_Party_of_the_Soviet_Union&action=edit&redlink=1)
Từ năm 1989 trở đi, sự thay đổi theo hướng tự do hóa dẫn đến sự bùng phát của phong trào dân tộc và tranh chấp dân tộc trong các nước cộng hòa khác nhau của Liên Xô vốn đã âm ỉ.
. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-3) [Cuộc cách mạng năm 1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_s%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4_v%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)đòi lật đổ chế độ Cộng sản mà Liên Xô áp đặt (chủ yếu xảy ra trong hòa bình trừ [cuộc cách mạng ở Romania](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Romania&action=edit&redlink=1)) lên các nước thuộc [Hiệp ước Warszawa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Warszawa)làm gia tăng áp lực lên Gorbachev phải đưa ra cải cách dân chủ, tự do hóa chính trị ( [Glasnost](http://vi.wikipedia.org/wiki/Glasnost)/ [Perestroika](http://vi.wikipedia.org/wiki/Perestroika)) và nới lỏng quyền tự chủ cho các nước cộng hòa thành viên Liên bang Xô Viết. Dưới sự chủ trì của Gorbachev, [Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4)vào năm 1989 đã thực hiện các cuộc bầu cử cạnh tranh quy mô hạn chế trong một cơ quan lập pháp trung ương mới, Đại hội đại biểu nhân dân, dù lệnh cấm các đảng phái chính trị hoạt động đến năm 1990 mới được dỡ bỏ tại quốc gia cộng sản [đơn đảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%C6%A1n_%C4%91%E1%BA%A3ng)này. Một cuộc trưng cầu ngày 17 tháng 3 năm 1991 cho thấy 76,4% công dân Liên Xô bỏ phiếu để giữ lại liên bang. Tuy nhiên [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva), [Moldavia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moldavia), [Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia)và [Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Armenia)không tham gia.
Tháng 5 năm 1985 tại thành phố
[Leningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leningrad), Gorbachev đã thực hiện một bài phát biểu ủng hộ cải cách rộng rãi. Một trong những cải cách đầu tiên Gorbachev đưa ra là chiến dịch ngăn ngừa sản xuất tiêu dùng rượu, bắt đầu tháng 5 năm 1985, do tình trạng nghiện rượu ngày càng phổ biến ở Liên Xô. Giá vodka, rượu vang, bia và đã được tăng lên, và doanh số bán hàng bị hạn chế. Đây là một đòn đánh nghiêm trọng vào ngân sách nhà nước, mất khoảng 100 tỷ rúp (theo chính trị gia [Alexander Yakovlev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Yakovlev&action=edit&redlink=1)), và sản xuất rượu chuyển sang thị trường chợ đen. Mục đích của những cải cách này là để chống đỡ cho [nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_k%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch)(Planned economy), không giống như những cải cách mang tính thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội sau đó.
Vào ngày 1 tháng 7 năm 1985, Gorbachev thăng
[Eduard Shevardnadze](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eduard_Shevardnadze)Bí thư thứ nhất của [Đảng Cộng sản Gruzia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Gruzia&action=edit&redlink=1)trở thành Ủy viên chính thức của Bộ Chính trị, và ngày hôm sau bổ nhiệm Shevardnadze là [Bộ trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Bộ Ngoại giao](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao)thay thế [Andrei Gromyko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andrei_Gromyko). Cũng trong ngày 01 tháng 7 năm 1985, Gorbachev đã nắm lấy cơ hội để xử lý đối thủ chính của mình, bằng cách loại bỏ [Grigory Romanov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grigory_Romanov&action=edit&redlink=1)khỏi ghế Ủy viên Bộ Chính trị, và đưa [Boris Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Yeltsin)và [Lev Zaikov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lev_Zaikov&action=edit&redlink=1)vào [Ban Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Secretariat_of_the_Communist_Party_of_the_Soviet_Union&action=edit&redlink=1).
Vào mùa thu năm đó Gorbachev tiếp tục chương trình đưa vào những người trẻ tuổi và năng động hơn vào chính phủ. Ngày 27 tháng 9 năm 1985, Nikolai Ryzhkov thay thế Nikolai Tikhonov 79 tuổi trở thành Chủ tịch
[Hội đồng Bộ trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng). Ngày 14 tháng 10 năm 1985, Nikolai Talyzin thay thế Nikolai Baibakov trở thành [Chủ tịch Ủy ban Kế hoạch Nhà nước](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_%E1%BB%A6y_ban_K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1)(GOSPLAN). Tại cuộc họp Ủy ban Trung ương Đảng Cộng Sản Liên Xô tiếp theo vào ngày 15 tháng 10 năm 1985 Tikhonov đã rời khỏi Bộ Chính trị và Nikolai Talyzin trở thành Ủy viên dự khuyết.
Cuối cùng vào ngày 23 Tháng 12 năm 1985, Gorbachev bổ nhiệm
[Boris Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Yeltsin)là Bí thư thứ nhất Thành ủy Moscow [Viktor Grishin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Viktor_Grishin&action=edit&redlink=1).
## Năm 1986
### Xô viết Trung Ương - dấu hiệu tan bằngNăm 1986, Gorbachev tiếp tục gây sức ép và tập trung mở rộng tự do hóa dân chủ. Ngày 23 tháng 12 năm 1986,
[Andrei Sakharov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andrei_Sakharov)người chống đối chính quyền đã được trở về [Moscow](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moscow)sau gần 7 năm lưu đày nhờ 1 cuộc gọi điện thoại cá nhân từ Gorbachev. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-4)
### Các nước vùng BalticCác nước vùng Baltic (sát nhập vào Liên Bang Xô Viết từ năm 1940) đã tuyên bố đòi trả lại độc lập chủ quyền đã có trước đó của họ. Bắt đầu từ Estonia tháng 11 năm 1988 khi cơ quan lập pháp Estonia thông qua luật chống sự kiểm soát của chính quyền trung ương.
Ngày 11 tháng 3 năm 1990, Litva là nước đầu tiên trong các nước Baltic tuyên bố khôi phục độc lập của họ [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-5) , trên cơ sở [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-6) [nhà nước kế tục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_k%E1%BA%BF_t%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1). [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-Elsuwege-7) [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-8)
### Latvia- Helsinki-86 và các cuộc biểu tình đầu tiên
[hiệp định Helsinki](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Helsinki&action=edit&redlink=1)và năm tổ chức thành lập. Helsinki-86 là tổ chức công khai chống Cộng sản đầu tiên, và tổ chức đầu tiên công khai chống đối mô hình chế độ Xô Viết của Liên Bang Xô Viết. Tổ chức đã tạo ra 1 hình mẫu cho các phong trào ủng hộ độc lập dân tộc thiểu số khác. Tại Riga, Latvia, ngày 26 tháng 12 năm 1986, trong những giờ sáng sớm sau một buổi hòa nhạc rock, khoảng 300 thanh niên thuộc tầng lớp lao động tập trung tại quảng trường nhà thờ Riga và đổ ra đại lộ Lenin về phía Đài tưởng niệm Tự Do cùng với những tiếng hò hét: "Cút đi Liên Xô! Trả tự do cho Litva!"("Soviet Russia out! Free Latvia!"). Lực lượng an ninh chạm trán với người biểu tình, và một số xe cảnh sát bị lật ngược.
### Các nước cộng hòa Trung Á
[Tập tin:The Dawn of Liberty monument Jeltoqsan86 2.jpg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=The_Dawn_of_Liberty_monument_Jeltoqsan86_2.jpg)
Đài tưởng niệm Bình minh của Tự do ở Almaty (Alma-Ata)
[Alma- Ata](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alma-_Ata&action=edit&redlink=1), Kazakhstan đáp ứng yêu cầu của Gorbachev là bãi nhiễm Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Kazakhstan [Dinmukhamed Konayev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dinmukhamed_Konayev&action=edit&redlink=1)(người thuộc dân tộc Kazakh)và bổ nhiệm người kế nhiệm là [Gennady Kolbin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gennady_Kolbin&action=edit&redlink=1), 1 người ngoài cuộc từ [Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga). Các cuộc biểu tình bắt đầu vào sáng ngày 17 tháng 12 năm 1986, ban đầu có khoảng 200-300 sinh viên tụ tập trước tòa nhà Ủy ban Trung ương tại quảng trường Brezhnev để phản đối quyết định của Đảng Cộng sản Liên Xô thay thế Kunayev bởi Kolbin. Số lượng biểu tình tăng lên 1000-5000 sinh viên đến từ các trường đại học và viện nghiên cứu tham gia vào đám đông trên quảng trường Brezhnev. Phản ứng lại, Ủy ban Trung ương CPK yêu cầu lực lượng quân đội từ Bộ Nội vụ, druzhiniki (quân tình nguyện), học viên sĩ quan, cảnh sát, và KGB lập hàng rào ở quảng trường và quay video những người tham gia. Tình hình leo thang khoảng 5 giờ chiều, khi quân đội được lệnh giải tán những người biểu tình. Cuộc đụng độ giữa lực lượng an ninh và những người biểu tình tiếp tục suốt đêm tại quảng trường và ở các nơi khác nhau của Almaty.
Ngày thứ hai, các cuộc biểu tình biến thành bạo động dân sự như các cuộc đụng độ trên đường phố, các trường đại học, các khu ngoài ô giữa quân đội, druzhiniki (quân tình nguyện), các đơn vị dân quân tự vệ với sinh viên Kazakhstan. Nó trở thành một cuộc đối đầu trên quy mô lớn. Các cuộc đụng độ chỉ có thể được kiểm soát vào ngày thứ ba. Theo sau sự kiện Almaty, tiếp tục nổ ra các cuộc biểu tình nhỏ hơn và các cuộc biểu tình tại
[Shymkent](http://vi.wikipedia.org/wiki/Shymkent), [Pavlodar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pavlodar), [Karaganda](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karaganda&action=edit&redlink=1)và [Taldykorgan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Taldykorgan). Theo báo cáo của chính quyền Kazakhstan SSR ước tính rằng các cuộc bạo loạn đã thu hút 3000 người . Các ước tính khác cũng cho biết có khoảng 30.000 đến 40.000 người biểu tình với 5.000 bị bắt và bị bỏ tù và không rõ thương vong. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-9) Lãnh đạo Jeltoqsan nói rằng hơn 6000 người đã tham gia biểu tình. [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-MARKED-10) [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-MARKED-10) Theo chính phủ Kazakhstan SSR, có 2 trường hợp tử vong trong các cuộc bạo loạn, trong đó có một nhân viên cảnh sát tình nguyện và sinh viên.Cả hai đều đã chết vì cú đánh vào đầu. Khoảng 100 người khác đã bị bắt giữ và một số người khác bị kết án trong các trại lao động. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-BLAME-11) Nguồn được trích dẫn bởi Thư viện Quốc hội cho rằng ít nhất 200 người đã thiệt mạng hoặc bị hành quyết ngay sau đó. Một số thống kê khác ước tính thiệt mạng hơn 1000. Nhà văn [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-12) [Mukhtar Shakhanov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mukhtar_Shakhanov&action=edit&redlink=1)nói rằng một sĩ quan KGB làm chứng rằng 168 người biểu tình đã thiệt mạng, nhưng con số này vẫn chưa được xác nhận cũng như hầu hết các tài liệu về Jeltoksan lưu trữ ở Moscow.
## Năm 1987
### Xô Viết Trung Ương - Chế độ dân chủ đơn đảngTừ ngày 28 đến 30 tháng 1, 1987 Tại phiên họp của Ủy ban Trung Ương,
[Mikhail Gorbachev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Gorbachev)đề nghị một chính sách mới về 'dân chủ' trong xã hội [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Cụ thể ông cho rằng cuộc bầu cử [Đảng Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4)trong tương lai nên cung cấp sự lựa chọn giữa nhiều ứng cử viên, bỏ phiếu kín , tuy nhiên các đại biểu Cộng sản Liên Xô tại Hội nghị đã từ chối Gorbachev và hướng đi dân chủ trong nội bộ Đảng Cộng sản không bao giờ được thực hiện. Ngoài ra Gorbachev dầm dầm mở rộng phạm vi của Glasnost, và tuyên bố tự do báo chí truyền thông, mặc dù vậy tầng lớp tri thức vẫn rất thận trọng và họ mất gần một năm để bắt đầu hưởng ứng những lời vận động của Gorbachev. Lần đầu tiên, các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản, phát biểu tại phiên họp toàn thể của Ủy ban Trung ương, kêu gọi hỗ trợ của nhân dân để đổi lấy một việc mở rộng các quyền tự do.
Ngày 7 tháng 2 1987 hàng chục tù nhân chính trị được trả tự do, họ là những người đầu tiên được trả tự do ở
[Khrushchev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khrushchev)từ những năm 1950. Ngày 6 tháng 5 năm 1987 Pamyat, một nhóm Dân tộc chủ nghĩa Nga, đã tổ chức một cuộc biểu tình trái phép tại Moscow. Ban đầu, các nhà chức trách đã không ngăn chặn các cuộc biểu tình bằng vũ lực, nhưng sau đó, cảnh sát giao thông đã chặn con đường của những người biểu tình khi họ tuần hành đến một cuộc gặp với Boris Yeltsin, người đứng đầu của Đảng Cộng sản Nga, và là một trong những đồng minh gần gũi nhất của Gorbachev trong Bộ Chính trị tại thời điểm đó. Ngày 25 tháng 7 1987 một nhóm 300 [người Tatar Krym](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar_Krym), nhằm kêu gọi quyền đuợc trở về quê hương Krym nơi họ bị trục xuất năm 1944, đã tổ chức một cuộc biểu tình trong vài giờ gần Kremlin.
Ngày 10 tháng 9 1987, sau khi Yegor Ligachev, một nhân vật theo đường lối cứng rắn trong Bộ Chính trị, cho phép hai cuộc biểu tình trái phép trên đường phố Moskva, Boris Yeltsin đã viết đơn từ chức trong khi Gorbachev đang đi nghỉ trên Biển Đen. Khi Gorbachev nhận được bức thư ông đã choáng váng - không ai trong lịch sử Liên Xô đã tự nguyện rút lui khỏi hàng ngũ của Bộ Chính trị. Vào ngày 27 Tháng 10 năm 1987 trong phiên họp toàn thể của Ủy ban Trung ương Cộng sản Liên Xô, Yeltsin thất vọng vì Gorbachev đã không giải quyết bất kỳ vấn đề được nêu trong lá thư từ chức của ông yêu cầu trình bày. Ông bày tỏ sự bất mãn của mình với tốc độ cải cách chậm chạp trong xã hộ và phe đối lập với ông từ Ligachev làm cho vị trí của mình không đứng vững, trước khi yêu cầu phải từ chức từ Bộ Chính trị. Bên cạnh thực tế mà không ai đã từng rút khỏi Bộ Chính trị, không ai trong đảng đã từng có sự táo bạo để giải quyết một lãnh đạo của đảng theo cách như vậy ở phía trước của Ủy ban Trung ương kể từ khi Leon Trotsky trong những năm 1920. Trong cuộc phỏng vấn của mình , Gorbachev buộc tội Yeltsin về sự "non nớt chính trị" và "thiếu trách nhiệm tuyệt đối". Không ai trong Ủy ban Trung ương ủng hộ Yeltsin.
Chỉ trong vài ngày tin tức về hành động của Yeltsin bị rò rỉ và tin đồn về 'diễn văn bí mật' của ông tại Trung ương lan rộng ra khắp Moskva. Ngay sau đó chế tạo phiên bản samizdat được công bố. Đây là sự khởi đầu của việc tái xây dựng hình ảnh của Yeltsin là một kẻ nổi loạn và ông tiếp tục xuất hiện như một nhân vật chống đối. Bốn năm tiếp theo của cuộc đấu tranh chính trị giữa Yeltsin và Gorbachev là một trong những nhân tố chính dẫn đến sự sụp đổ của Liên Xô. Ngày 11 tháng 11 1987 Yeltsin đã bị miễn nhiệm vị trí Bí thư thứ nhất của Đảng Cộng sản Moscow.
### Vùng Baltic – cuộc biểu tình phản đối hiệp ước Molotov–Ribbentrop đầu tiênNgày 23 tháng 8 năm 1987, nhân dịp kỷ niệm 48 năm ngày kí
[hiệp ước Xô - Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_X%C3%B4-%C4%90%E1%BB%A9c)giữa Adolf Hitler và Joseph Stalin qua đó quy định rằng nhường ba nước Baltic độc lập với Liên Xô vào năm 1940, hàng ngàn người biểu tình ở thủ đô cả ba bước Baltic nói để hát quốc ca và nghe các bài phát biểu đầy thách thức vinh danh các nạn nhân của Stalin.
Litva - Nắm quyền làm chủ
Ngày 14 tháng 6 năm 1987, khoảng 5000 người tụ tập ở Đài Tưởng Niệm Tự do để tưởng niệm sự kiên Stalin trục xuất người Litva năm 1941.
## Năm 1988
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Năm 1989
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Năm 1990
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Năm 1991
### Trung tâm Xô Viết- Cuộc khủng hoảngNgày 14 tháng 1 năm 1991,
[Nikolai Ryzhkov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Ryzhkov&action=edit&redlink=1)từ chức Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (Thủ tướng liên bang Xô Viết), người kế nhiệm là [Valentin Pavlov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Valentin_Pavlov&action=edit&redlink=1)tại trụ sở mới của thủ tướng chính phủ Liên bang Xô Viết.
Ngày 17 tháng 3 năm 1991, trong một cuộc trưng cầu ý dân rộng khắp toàn Liên bang 76,4% trong số các cử tri bỏ phiếu đồng ý duy trì Liên bang Xô Viết với những cải tổ, cải cách mới.
[[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-13)
Các nước Baltic, Armenia, Gruzia, Checheno - Ingushetia (một nước cộng hòa tự trị thuộc Nga muốn giành độc lập và hiện tự xưng là Ichkeria)
và Moldova tẩy chay cuộc trưng cầu dân ý. Trong 9 nước cộng hòa khác, đa số cử tri ủng hộ duy trì của Liên bang Xô Viết với những cải tổ. [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_note-14)
### Nga - Tổng thống Yeltsin
[Boris Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Yeltsin)giành được 57% số phiếu phổ thông trong cuộc [bầu cử dân chủ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_d%C3%A2n_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1)cho chiếc ghế tổng thống Nga đánh bạo ứng cử viên Gorbachev. Nikolai Ryzhkov, người đã giành 16% số phiếu bầu bị Yeltsin chỉ trích "tên đầu sỏ của chế độ độc tài". Yeltsin không đưa ra hướng đi phát triển [nền kinh tế thị trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%81n_kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)mà thay vào đó, ông hứa rằng nếu trường hợp tăng giá xảy ra ông sẽ đặt đầu mình lên đường ray xe lửa. Yeltsin lên nắm quyền vào ngày 10 tháng 7.
### Các nước vùng Baltic
###
Ngày 13 tháng 1 năm 1991, quân đội Xô Viết cùng với
[Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva) [KGB](http://vi.wikipedia.org/wiki/KGB), lực lượng đặc biệt [Spetsnaz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Spetsnaz&action=edit&redlink=1), [lực lượng đặc nhiệm Alpha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alpha_%28%C4%91%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%B7c_nhi%E1%BB%87m%29) [đột chiếm Tháp truyền hình Vilnius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99t_chi%E1%BA%BFm_Th%C3%A1p_truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh_Vilnius&action=edit&redlink=1)ở Litva để ngăn chặn các phương tiện truyền thông quốc gia. Nó đã kết thúc với cái chết của 14 thường dân không vũ trang và hàng trăm người bị thương. Vào đêm 31 tháng 7 năm 1991, lực lượng cảnh sát đặc biệt OMOH từ Riga, lực lượng quân sự của Liên Xô ở vùng Baltic, [tấn công các bốt biên giới Litva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_c%C3%A1c_b%E1%BB%91t_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_Litva&action=edit&redlink=1)ở Medininkai và giết chết 7 quân nhân Litva. Sự kiện này tiếp tục suy yếu vị thế của Liên Xô trên bình diện quốc tế và trong nước.
Cuộc đảo chính (19 - 21.8.1991) của một số người lãnh đạo Đảng và Nhà nước nhằm lật đổ bộ máy nhà nước của tổng thống
[M. S. Gorbachёv](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M._S._Gorbach%D1%91v&action=edit&redlink=1). Cuộc đảo chính xảy ra tại [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva)trong thời gian Gorbachev đi nghỉ mát ở [Krym](http://vi.wikipedia.org/wiki/Krym). Phó tổng thống [G. I. Janaev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=G._I._Janaev&action=edit&redlink=1)đã tuyên bố rằng do tình trạng sức khoẻ của tổng thống nên phó tổng thống sẽ thực hiện nhiệm vụ của tổng thống trên cơ sở điều 127, mục 7 của [Hiến pháp Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1). Đồng thời công bố danh sách " [Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=U%E1%BB%B7_ban_Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_Kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1)" gồm 8 người, ra lệnh áp dụng [Tình trạng Khẩn cấp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_Kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1)ở một số khu vực trong 6 tháng, xe bọc thép chiếm các vị trí quan trọng của Moscow. Ngày 20.8, năm vạn người tụ tập quanh trụ sở [Quốc hội Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Nga&action=edit&redlink=1), biểu tình, bãi công ở nhiều nơi chống cuộc đảo chính. Các nước [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina), Kazakhstan, [Uzbekistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uzbekistan)... tuyên bố không áp dụng tình trạng khẩn cấp. Giới chức Nga đòi giải thể " [Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=U%E1%BB%B7_ban_Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_Kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1)". Ngày 21.8, các thành viên "Uỷ ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp" bị bắt. Ngày 22.8, Gorbachev trở về Moscow nắm lại quyền của tổng thống, tuyên bố từ chức tổng bí thư [Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4), yêu cầu [Ban Chấp hành Trung ương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng)tự giải tán, Xô Viết Tối cao Liên Xô quyết định đình chỉ hoạt động của Đảng Cộng sản Liên Xô, chính quyền Nhà nước Liên bang bị giải thể, các nước cộng hoà tuyên bố độc lập và tách khỏi Liên bang, lúc này [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)chỉ còn lại Nga và [Kazakhstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan). Như vậy, [Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt)ra đời từ 1917, tồn tại 74 năm, đến năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)thì tan rã.
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-ReferenceC_1-0) [Declaration № 142-Н](http://vi.wikisource.org/wiki/ru:%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D)of the [Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Soviet_of_Nationalities&action=edit&redlink=1), formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. **(tiếng Nga)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-2) [“Gorbachev, Last Soviet Leader, Resigns; U.S. Recognizes Republics' Independence”](http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/1225.html#article). Nytimes.com. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-3) [“Origins Of Kazakhstan Rioting Are Described - New York Times”](http://www.nytimes.com/1987/01/11/world/origins-of-kazakhstan-rioting-are-described.html). Nytimes.com. 11 tháng 1 năm 1987. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-4) [“BBC ON THIS DAY | 23 | 1986: Sakharov comes in from the cold”](http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/23/newsid_2540000/2540121.stm). BBC News. 23 tháng 12 năm 1972. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-5) [“Gorbachev Says Ethnic Unrest Could Destroy Restructuring Effort - New York Times”](http://www.nytimes.com/1988/11/28/world/gorbachev-says-ethnic-unrest-could-destroy-restructuring-effort.html). Nytimes.com. 28 tháng 11 năm 1988. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-6) [“Upheaval in the East; Soviet Congress Rejects Lithuanian Secession Move - New York Times”](http://www.nytimes.com/1990/03/16/world/upheaval-in-the-east-soviet-congress-rejects-lithuanian-secession-move.html). Nytimes.com. 16 tháng 3 năm 1990. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. **Van Elsuwege, Peter (2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-Elsuwege_7-0) *From Soviet Republics to Eu Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States' Accession to the EU*. Studies in EU External Relations **1**. BRILL. tr. xxii. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-90-04-16945-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-90-04-16945-6). **Smith, David James (2001).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-8) [. Routledge. tr. 20.](http://books.google.com/?id=lx-UmTnLJv0C&pg=PR20&dq) *Estonia* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-415-26728-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-415-26728-5). **Soviet Riots Worse Than First Reported San Francisco Chronicle. San Francisco, Calif.: February 19, 1987. pg. 22** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-9)
- ^
**a** **ă** [Kazakhstan: Jeltoqsan Protest Marked 20 Years Later](http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1B31A151-3C74-413B-909C-876E8F3020A9.html)RadioFreeEurope/RadioLiberty [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-BLAME_11-0) ["Jeltoqsan" Movement blames leader of Kazakh Communists.](http://www.eurasianet.org/resource/kazakhstan/hypermail/200204/0053.shtml)EurasiaNet **San Francisco Chronicle. Retrieved March 27, 2010, from ProQuest Newsstand.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-12) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-13) [1991: March Referendum](http://soviethistory.org/index.php?page=subject&SubjectID=1991march&Year=1991&Theme=4e6174696f6e616c6974696573&navi=byTheme)SovietHistory.org **King, Charles.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4_tan_r%C3%A3#cite_ref-14) *The Ghost of Freedom: History of the Caucasus*
## Xem thêm
## Liên kết ngoài
[Photographs of the fall of the USSR by photojournalist Alain-Pierre Hovasse, a first-hand witness of these events.](http://www.theatlantic.com/infocus/2011/12/20-years-since-the-fall-of-the-soviet-union/100214/) [Guide to the James Hershberg poster collection](http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml), Special Collections Research Center, The Estelle and Melvin Gelman Library, The George Washington University. This collection contains posters documenting the changing social and political culture in the former Soviet Union and Europe (particularly Eastern Europe) during the collapse of Communism in Eastern Europe and the breakup of the Soviet Union. A significant portion of the posters in this collection were used in a 1999 exhibit at Gelman Library titled "Goodbye Comrade: An Exhibition of Images from the Revolution of '89 and the Collapse of Communism." [Lowering of the Soviet flag in December 25, 1991](http://www.thoughtequity.com/video/clip/5110171AA3013_047.do) [U.S. Response to the End of the USSR](http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552510)from the [Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives](http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Động đất và sóng thần Ấn Độ Dương 2004
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Động đất Ấn Độ Dương 2004|
|
|
Sóng thần đánh vào
|Ngày||
|*M* w [3.316° B 95.854° Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004¶ms=3.316_N_95.854_E_type:landmark_scale:50000000) [Tọa độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [3.316° B 95.854° Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004¶ms=3.316_N_95.854_E_type:landmark_scale:50000000) [Tách giãn đáy đại dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A1ch_gi%C3%A3n_%C4%91%C3%A1y_%C4%91%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng))
chịu ảnh hưởng
[Indonesia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia)(chủ yếu ở [Aceh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aceh)) [Sri Lanka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sri_Lanka) [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(chủ yếu ở [Tamil Nadu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tamil_Nadu)) [Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-1) Động đất có số thương vong lớn thứ hai trong lịch sử. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-2) **Động đất Ấn Độ Dương năm 2004**, được biết đến trong cộng đồng khoa học như là **Cơn địa chấn Sumatra-Andaman**, là trận động đất xảy ra dưới đáy biển lúc 00:58:53 UTC (07:58:53 giờ địa phương) ngày [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-3) [26 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_12)năm [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004). Trận [động đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t)kích hoạt một chuỗi các đợt [sóng thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n)chết người lan tỏa khắp [Ấn Độ Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng), những con sóng cao 30 m (100 ft) tàn phá các cộng đồng dân cư sinh sống ven biển ở [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-Paulson-4) [Indonesia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia), [Sri Lanka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sri_Lanka), [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan)và những nơi khác, cướp sinh mạng 225.000 người thuộc 11 quốc gia. Cho đến nay, thiên tai này là một trong những thảm họa gây nhiều tử vong nhất trong lịch sử thế giới hiện đại. Các phương tiện truyền thông quốc tế và người dân [châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)gọi nó là *Sóng thần Á châu*, trong khi tại [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac), [Tân Tây Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Zealand), [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)và [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)người ta gọi nó là *Sóng thần ngày lễ Từ thiện*( *) bởi vì nó xảy ra ngay vào ngày lễ này.* [Boxing Day](http://en.wikipedia.org/wiki/Boxing_Day)
Cường độ của trận động đất lúc đầu đo được 9.0 (trên
[thang Richter](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thang_Richter)), nhưng sau tăng lên ở khoảng giữa 9.1 và 9.3. Với cường độ này, đây là trận động đất lớn thứ hai từng được ghi nhận bởi địa chấn kế, chỉ đứng sau trận động đất lớn ở [Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile)ngày [22 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5)năm [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)có cường độ 9.5. Cơn địa chấn Ấn Độ Dương làm rung chuyển mặt đất với cường độ 100 lần mạnh hơn trận động đất [Loma Prieta](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Loma_Prieta&action=edit&redlink=1)xảy ra năm [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989). Nó có thời gian kéo dài lâu nhất mà người ta có thể ghi nhận được, từ 500 đến 600 giây. Cường độ và độ lan tỏa của nó đủ lớn để có thể khiến tinh cầu của chúng ta dịch chuyển ít nhất là nửa *inch*, tức là hơn một *centimeter*. Nó cũng kích hoạt các trận động đất ở những khu vực khác, đến tận [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-5) [Alaska](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alaska). [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-6)
Cơn địa chấn khủng khiếp này khởi phát ở Ấn Độ Dương ngay phía bắc đảo Simeulue, ngoài khơi bờ biển phía tây của miền bắc
[Sumatra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sumatra), Indonesia. Những đợt sóng thần sản sinh từ nó đã tàn phá vùng duyên hải Indonesia, Sri Lanka, [Nam Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Phi), Thái Lan và những quốc gia khác với những con sóng cao đến 30 m (100 ft), gây thiệt hại nghiêm trọng và mang chết chóc đến tận bờ biển phía đông châu Phi, nơi xa nhất có ghi nhận tử vong do sóng thần là ở Cảng Elizabeth, Nam Phi, 8000 km (5.000 ml) cách xa tâm chấn. Ngoài ra, đã có một trận sóng thần rất lớn tại Thái Lan ngày 25 tháng 12 năm 2005. Độ cao của nó khoảng 20-30 mét, và độ xa của nó khoảng 500-800 mét, trận sóng thần đó khiến 3000 thiệt mạng, 4.500 ngàn người thương vong và 1,000 ngôi nhà bị cuốn trôi.
Hoàn cảnh nguy ngập của dân chúng tại những quốc gia bị ảnh hưởng đã khiến dấy lên làn sóng trợ giúp nhân đạo trên toàn cầu.
## Mục lục
[1 Đặc điểm của Sóng thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#.C4.90.E1.BA.B7c_.C4.91i.E1.BB.83m_c.E1.BB.A7a_S.C3.B3ng_th.E1.BA.A7n) [2 Dấu hiệu và cảnh báo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#D.E1.BA.A5u_hi.E1.BB.87u_v.C3.A0_c.E1.BA.A3nh_b.C3.A1o) [3 Thiệt hại và thương vong](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#Thi.E1.BB.87t_h.E1.BA.A1i_v.C3.A0_th.C6.B0.C6.A1ng_vong) [4 Con người góp phần vào Thiên tai](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#Con_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_g.C3.B3p_ph.E1.BA.A7n_v.C3.A0o_Thi.C3.AAn_tai) [5 Ảnh hưởng Nhân đạo, Kinh tế và Môi trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#.E1.BA.A2nh_h.C6.B0.E1.BB.9Fng_Nh.C3.A2n_.C4.91.E1.BA.A1o.2C_Kinh_t.E1.BA.BF_v.C3.A0_M.C3.B4i_tr.C6.B0.E1.BB.9Dng) [6 Tưởng niệm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#T.C6.B0.E1.BB.9Fng_ni.E1.BB.87m) [7 Nghệ thuật](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#Ngh.E1.BB.87_thu.E1.BA.ADt) [8 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Đặc điểm của Sóng thầnSự dâng cao đột ngột của đáy biển lên đến vài mét, xảy ra suốt trong cơn địa chấn, làm dịch chuyển những cột nước khổng lồ, tạo ra những đợt sóng thần đánh vào bờ biển Ấn Độ Dương.
[Sóng thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n)gây thiệt hại ở những khu vực xa nguồn của nó thường được gọi là "sóng thần xa" ( *teletsunami*), hình thành bởi chuyển động thẳng đứng của đáy biển hơn là bởi chuyển động ngang ( *Earthquakes and tsunamis, Lorca et al.*). [Aceh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aceh)tìm ra chứng cớ cho thấy sóng thần ở đây lên đến độ cao 24 m (80 ft) khi đến gần bờ và di chuyển dọc theo những dải đất rộng; tại một vài khu vực, khi vào đến đất liền độ cao của chúng nâng lên 30 m (100 ft).
Vệ tinh radar đã ghi nhận được chiều cao của sóng thần trong biển sâu: hai giờ sau cơn địa chấn, độ cao tối đa là 60 cm (2 ft). Đây là những quan sát đầu tiên được ghi nhận, mặc dù chúng không được dùng để đưa ra cảnh báo, bởi vì người ta không sử dụng các vệ tinh cho mục đích cảnh báo và vì những dữ liệu này cần có thời gian để phân tích.
Theo Tad Murty, Phó chủ tịch Hiệp hội Sóng thần, tổng năng lượng của những đợt sóng thần là xấp xỉ 5 megaton TNT (20
*petajoule*), gấp hai lần năng lượng của toàn bộ chất nổ được sử dụng trong [Đệ Nhị Thế chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai)(kể cả hai quả [bom nguyên tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)), nhưng chỉ là hai bậc trên thang đo lường thấp hơn cường độ năng lượng phóng ra bởi cơn địa chấn. Tại nhiều nơi, các đợt sóng thần đã tiến sâu vào đất liền đến 2 km.
Theo những báo cáo ban đầu, cường độ của trận động đất là 9.0. Đến tháng 1 năm 2005, các nhà khoa học ước tính cường độ lên đến 9.3.
Mặc dù [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-7) [Trung tâm Cảnh báo Sóng thần Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_C%E1%BA%A3nh_b%C3%A1o_S%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)chấp nhận ước tính mới này, [Cục Quan trắc Địa chất Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Quan_tr%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)cho đến nay vẫn giữ ước tính cường độ là 9.1. Hầu hết các nghiên cứu gần đây trong năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)tin rằng cường độ địa chấn là M w9.1 đến 9.3. Tiến sĩ Hiroo Kanamori thuộc [Học viện Kỹ thuật California](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_California&action=edit&redlink=1)tin rằng M w= 9.2 có thể xem là định lượng tiêu biểu cho tầm cỡ của cơn địa chấn này. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-8)
Tâm chấn của trận động đất chính ở tọa độ
[95_51 3° 18 58° N 95](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004¶ms=3_18_58_N)tại Ấn Độ Dương, khoảng 160 km (100 mi) phía bắc đảo Simeulue, ngoài khơi bờ biển phía tây của bắc Sumatra, ở độ sâu 30 km dưới mặt nước biển (báo cáo ban đầu chỉ có 10 km). Người ta có thể cảm nhận được cơn địa chấn (không tính đến trận sóng thần) tại [Bangladesh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bangladesh), [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Malaysia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia), [Myanma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Myanma), [Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan), [Singapore](http://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore)và quần đảo [Maldive](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maldive&action=edit&redlink=1).
Bởi vì có đến 1.200 km (745.6 ml) đường phay bị ảnh hưởng bởi trận động đất hầu như trải dài theo hướng nam-bắc, nên cường độ lớn nhất của sóng thần đi theo hướng đông-tây. Do vậy,
[Bangladesh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bangladesh), ở cuối phía bắc của [Vịnh Bengal](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Bengal), ít bị thiệt hại mặc dù xứ sở vùng đất thấp này tương đối gần tâm chấn. Cũng hưởng lợi nhờ yếu tố này là cơn địa chấn di chuyển chậm hơn trong vùng gãy phía bắc, làm giảm đáng kể sức tàn phá của nước khi dịch chuyển trong vùng. [Kerala](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kerala)của [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), dù là vùng duyên hải phía tây Ấn Độ, vẫn bị tấn công bởi những đợt sóng thần; bờ biển phía tây của Sri Lanka cũng chịu ảnh hưởng tương tự. Ở xa tâm chấn cũng không đồng nghĩa với an toàn, [Somalia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Somalia)bị tàn phá nặng nề hơn Bangladesh mặc dù ở xa hơn rất nhiều.
Vì phải di chuyển trong một địa bàn rất rộng, sóng thần mất từ 15 phút đến 7 giờ (trường hợp của Somalia) để đến các bờ biển khác nhau. Sóng thần tiến rất nhanh đến đảo Sumatra, nhưng nó phải mất 90 phút đến hai giờ đồng hồ để tìm thấy Sri Lanka và bờ biển phía đông Ấn Độ. Trong khi đó, nó chỉ đến được Thái Lan sau khoảng hai giờ đồng hồ mặc dù đất nước này ở gần tâm chấn hơn, vì phải di chuyển chậm qua vùng biển cạn ngoài khơi bờ biển phía tây
[Biển Andaman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Andaman).
Sóng thần đến tận
[Struisbaai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Struisbaai&action=edit&redlink=1)thuộc Nam Phi, tức là phải vượt qua khoảng cách 8.500 km (5.300 ml), ở đây nó mang đến những đợt triều cường cao 1,5 m (5 ft) năm giờ sau cơn địa chấn. Nó phải tiêu tốn khá nhiều thời gian để đến điểm cực nam này của châu Phi, có lẽ bởi vì thềm lục địa rộng lớn của Nam Phi và bởi vì sóng thần phải đi dọc bờ biển Nam Phi từ đông sang tây.
Một phần năng lượng của sóng thần được phân phối vào
[Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng), ở đây nó tạo ra những đợt sóng nhỏ dọc theo bờ tây của Bắc và [Nam Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9), trung bình chỉ cao khoảng 20 đến 40 cm (7.9 đến 15.7 in).
## Dấu hiệu và cảnh báo
Sóng thần xảy ra còn thường xuyên hơn trong vùng biển Thái Bình Dương do ảnh hưởng của các cơn địa chấn thuộc "Vành đai lửa", nhưng khu vực này từ lâu đã được lắp đặt hệ thống cảnh báo sóng thần. Mặc dù mép phía tây của "Vành đai lửa" kéo dài đến Ấn Độ Dương, không hề có bất cứ hệ thống cảnh báo sóng thần nào hiện diện tại đây. Khu vực này tương đối ít có sóng thần, mặc dù động đất vẫn thường xảy ra tại Indonesia. Cơn sóng thần quan trọng lần cuối cùng được ghi nhận vào năm 1883 khi núi lửa
[Krakatoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Krakatoa)thức giấc. Cũng nên biết rằng không phải hễ có động đất là có sóng thần; Ngày [28 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3)năm [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), một cơn địa chấn 8.7 độ richter đánh vào ngay khu vực này của Ấn Độ Dương nhưng không tạo ra một đợt sóng thần nào.
Sau khi xảy ra thảm họa, người ta bắt đầu quan tâm đến nhu cầu lắp đặt một hệ thống cảnh báo sóng thần cho vùng biển Ấn Độ Dương.
[Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)khởi xướng vận động cho hệ thống cảnh báo này và tiến hành những bước đầu tiên vào cuối năm 2005. Có một số đề nghị thiết lập hệ thống cảnh báo sóng thần liên kết toàn cầu, bao gồm cả khu vực [Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng)và vùng biển [Caribbean](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caribbean).
### Chưa quen với dấu hiệu cảnh báoDấu hiệu cảnh báo đầu tiên về sóng thần chính là trận động đất. Dù vậy, sóng thần có thể đánh vào một khu vực cách xa đó hàng vạn dặm, dù tại đây chỉ có thể cảm nhận được địa chấn rất yếu hoặc ngay cả không có gì hết. Tương tự, trong ít phút trước khi sóng thần đánh vào bờ, nước biển thường rút ra xa. Cư dân ven Thái Bình Dương đã quen với sóng thần và thường nhận ra hiện tượng này để chạy vội lên các vùng đất cao. Ngược lại, ở vùng ven Ấn Độ Dương hiện tượng hiếm hoi này đã khiến nhiều người, kể cả trẻ em, tò mò tìm đến để quan sát và lượm bắt cá bị trôi dạt vào một bờ biển dài 2,5 km (1,6 ml) mà không biết tai họa chết người đã gần kề.
[[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-9) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/KataNoiReceding.jpg/220px-KataNoiReceding.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/KataNoiReceding.jpg/220px-KataNoiReceding.jpg)
Nước rút tại Bãi tắm Kata Noi,
[Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan), trước khi đợt sóng thần thứ ba, cũng là con sóng mạnh nhất đổ ập vào bờ, 10:25 sáng giờ địa phương. [Simeulue](http://vi.wikipedia.org/wiki/Simeulue)thuộc Indonesia, rất gần với tâm chấn. Những bài dân ca trên đảo đã kể lại câu chuyện động đất và sóng thần xảy ra năm [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907), và cư dân trên đảo vội chạy lên vùng đồi ngay sau đợt rung chuyển đầu tiên, kịp lúc trước khi sóng thần đánh vào. Trên bãi tắm [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-10) [Maikhao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maikhao&action=edit&redlink=1)phía bắc [Phuket](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phuket), Thái Lan, một bé gái mười tuổi người Anh tên Tilly Smith, vốn đã nghiên cứu về sóng thần trong lớp địa lý ở trường, nhận ra dấu hiệu bất thường của biển khi nước đang rút ra xa và sủi bọt. Cô bé cùng cha mẹ cảnh báo những người đang có mặt tại bãi tắm, tất cả đã tìm được chỗ trú ẩn an toàn. John Chroston, một giáo viên sinh học đến từ [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-11) [Tô Cách Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland), cũng nhận ra những dấu hiệu của sóng thần tại Vịnh [Kamala](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kamala&action=edit&redlink=1), bắc Phuket, vội lấy một chiếc xe buýt chất đầy du khách và dân địa phương và kịp đưa họ đến nơi an toàn ở nơi cao.
### Chu kỳ sóng thầnSóng thần là một chuỗi các con sóng, xảy ra theo chu kỳ triệt thoái và dâng cao trong một giai đoạn kéo dài hơn 30 phút giữa hai con sóng lớn. Con sóng thứ ba là mạnh nhất và cao nhất xảy ra khoảng một giờ rưỡi sau con sóng thứ nhất, sau đó những đợt sóng thần nhỏ tiếp tục xuất hiện cho đến hết ngày.
## Thiệt hại và thương vong
[Cục Quan trắc Địa chất Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Quan_tr%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)lúc đầu đưa ra con số tổn thất nhân mạng là 283.100 người, 14.100 người mất tích và 1.126.900 người phải di tản. Những bản tin ban đầu đưa ra con số thương vong là hàng trăm, nhưng dần dà con số này tiếp tục gia tăng trong những tuần lễ kế tiếp. Tuy vậy, số liệu gần đây nhất của [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)cho thấy số người thiệt mạng là 186.983, có 42.883 trường hợp mất tích trong tổng số 229.886 nạn nhân, Đó là không kể có từ 400 đến 600 người được cho là đã thiệt mạng ở [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-12) [Myanmar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Myanmar), mặc dù con số thương vong chính thức chính phủ nước này đưa ra chỉ là 61 người. Nếu báo cáo không chính thức từ Myanmar là chính xác thì số tử vong của trận động đất lên đến 230 000 người. Như thế, thảm họa này sẽ được liệt kê là một trong 10 trận động đất tệ hại nhất mà lịch sử đã ghi lại, và là cơn sóng thần gây ra số thương vong cao nhất trong lịch sử. [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-13)
Theo tường trình của các tổ chức cứu trợ, một phần ba số người chết là trẻ em, một phần là do trẻ em chiếm tỷ trọng cao trong tổng số cư dân tại những khu vực bị ảnh hưởng, phần khác là do trẻ em là những nạn nhân không có khả năng tự vệ trước những đợt sóng dữ. Tổ chức
[Oxfam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oxfam)còn thêm rằng, trong một vài khu vực, số phụ nữ thiệt mạng cao gấp bốn lần số đàn ông, bởi vì lúc ấy họ đang có mặt trên bãi biển, chờ đợi các ngư phủ trở về và trông chừng con cái trong nhà. [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-14)
Ngoài số lượng lớn nạn nhân là cư dân trong vùng, có đến 9.000 du khách (phần lớn đến từ
[Âu châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82u_ch%C3%A2u), nhất là từ vùng [Scandinavia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scandinavia)) đến nghỉ lễ Tết dương lịch, bị thiệt mạng hoặc mất tích. Quốc gia Âu châu có số nạn nhân cao nhất là [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)với 428 người chết và 116 người mất tích. [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-15)
Đổ nát sau thảm họa,
[Sri Lanka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sri_Lanka)
Chennai,
[Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)
Điêu tàn Bãi Patong, Phuket,
[Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan) [27 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_12), [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)
|Quốc gia||Tử vong||Thương tích||Mất tích||Di tản|
|Xác định||Ước tính
|1
|
|[130.736](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp) [167.736](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp) [37.063](http://sify.com/news/fullstory.php?id=13713552) [500.000+](http://www.irw.org/tsunami/) [Sri Lanka](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Impact_of_the_2004_Indian_Ocean_earthquake_on_Sri_Lanka&action=edit&redlink=1) 2 [35.322](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/srilanka.asp) [35.322](http://www.wsws.org/articles/2005/dec2005/sri2-d29.shtml) [21.411](http://www.wsws.org/articles/2005/dec2005/sri2-d29.shtml) [516.150](http://www.wsws.org/articles/2005/dec2005/sri2-d29.shtml) [India](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Impact_of_the_2004_Indian_Ocean_earthquake_on_India&action=edit&redlink=1) [12.405](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/india.asp) [18.045](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp) [5.640](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/india.asp) [647.599](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/india.asp) [Thailand](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Impact_of_the_2004_Indian_Ocean_earthquake_on_Thailand&action=edit&redlink=1) [5.395](http://www.tsunamimemorial.or.th/information.htm) 3 [8.212](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp) [8.457](http://web.archive.org/20050112235916/www.disaster.go.th/news01/12_47/news_after_shock_34.pdf) [2.817](http://www.tsunamimemorial.or.th/information.htm) [Somalia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Impact_of_the_2004_Indian_Ocean_earthquake_on_Somalia&action=edit&redlink=1) [78](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp) [289](http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4560246.stm) [5.000](http://www.reliefweb.int/w/rwb.nsf/UNID/D39A0A882D6A7E9985256F82006A1158?OpenDocument) [Myanmar (Burma)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Impact_of_the_2004_Indian_Ocean_earthquake_on_Myanmar&action=edit&redlink=1) [61](http://sify.com/news/fullstory.php?id=13713552) [400–600](http://www.asianews.it/view.php?l=en&art=2255) [45](http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=4248&z=24) [200](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4145489.stm) [3.200](http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/126491/1/.html) [Maldives](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Impact_of_the_2004_Indian_Ocean_earthquake_on_the_Maldives&action=edit&redlink=1) [82](http://www.tsunamimaldives.mv/?action=situationAssesment) [108](http://www.mv.undp.org/drtf/presentation.pdf) [26](http://www.presidencymaldives.gov.mv/v3/pages/media_release_18012005.phtml) [15.000+](http://www.unicef.org/emerg/disasterinasia/24615_26110.html) [Malaysia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Impact_of_the_2004_Indian_Ocean_earthquake_on_Malaysia&action=edit&redlink=1) [68](http://english.people.com.cn/200501/13/eng20050113_170555.html)– [69](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp) [299](http://archive.is/20120523225957/www.channelnewsasia.com/killerwaves) [6](http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp) [Tanzania](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Countries_affected_by_the_2004_Indian_Ocean_earthquake&action=edit&redlink=1) [10](http://www.abc.net.au/news/newsitems/200501/s1275702.htm) [13](http://www.irinnews.org/print.asp?ReportID=44887) [Seychelles](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Countries_affected_by_the_2004_Indian_Ocean_earthquake&action=edit&redlink=1) [3](http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/KHII-6KH4KY?OpenDocument) [57](http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/KHII-6KH4KY?OpenDocument) [200](http://www.alnap.org/tec/pdf/TEC_initial_report_20051223_finalversion.pdf) [Bangladesh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Countries_affected_by_the_2004_Indian_Ocean_earthquake&action=edit&redlink=1) [2](http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/126491/1/.html) [South Africa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Countries_affected_by_the_2004_Indian_Ocean_earthquake&action=edit&redlink=1) [2](http://www.capetimes.co.za/index.php?fSectionId=271&fArticleId=2357542) 4 [Yemen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Countries_affected_by_the_2004_Indian_Ocean_earthquake&action=edit&redlink=1) [2](http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=45705&SelectRegion=Middle_East&SelectCountry=YEMEN) [Kenya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Countries_affected_by_the_2004_Indian_Ocean_earthquake&action=edit&redlink=1) [1](http://web.archive.org/20050311110756/www.freewebs.com/asiadisaster/latestnews.htm) [Madagascar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Countries_affected_by_the_2004_Indian_Ocean_earthquake&action=edit&redlink=1) [1.000+](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4129639.stm) [edit](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:2004_Indian_Ocean_earthquake_casualties&action=edit) [Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_Th%C6%B0_k%C3%BD_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Kofi Annan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kofi_Annan)phát biểu rằng công cuộc tái thiết phải mất từ năm đến mười năm. Các chính phủ và những tổ chức phi chính phủ quan ngại rằng con số tử vong sau cùng sẽ tăng cao do dịch bệnh, vội vàng thúc đẩy cuộc vận động cứu trợ qui mô lớn.
Nếu tính theo số người chết, thì đây là một trong mười trận động đất tồi tệ nhất được ghi nhận trong lịch sử, cũng như là cơn sóng thần duy nhất gây thiệt hại nặng nề nhất trong lịch sử.
### Những quốc gia bị ảnh hưởngTrận động đất và sóng thần ảnh hưởng đến nhiều quốc gia trong vùng
[Đông Nam Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81)và xa hơn nữa, gồm có Indonesia, Sri Lanka, Ấn Độ, Thái Lan, [Malaysia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia), [Seychelles](http://vi.wikipedia.org/wiki/Seychelles)và các nước khác. Một số nước Âu châu và [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)có nhiều công dân đang du lịch trong vùng vào kỳ nghỉ lễ. Thụy Điển và [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)có hơn 500 công dân thiệt mạng trong thảm họa.
### Những thảm họa trong Lịch sử
[động đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t)gây thiệt hại nhân mạng lớn nhất kể từ năm [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)gồm có trận động đất ở [Tangshan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tangshan&action=edit&redlink=1), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)năm [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)giết hại ít nhất 255.000 người, trận động đất năm [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)ở [Xinning](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xinning&action=edit&redlink=1), [Thanh Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%E1%BA%A3i), Trung Quốc cướp sinh mạng của 200.000 người, trận động đất lớn [Kanto](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kanto)đánh vào [Tokyo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tokyo)năm [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)(143.000 nhân mạng), và [Gansu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gansu), Trung Quốc năm [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)(200.000 người). Trận động đất gây thiệt hại nhân mạng nhiều nhất từng được biết trong lịch sử xảy ra năm [1556](http://vi.wikipedia.org/wiki/1556)tại [Thiểm Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)với con số tử vong ước tính là 830.000 người mặc dù sau một thời gian dài những con số như thế có thể không đáng tin cậy. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-16) [Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)năm [1782](http://vi.wikipedia.org/wiki/1782)khi 40.000 người thiệt mạng do sóng thần tại [Biển Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng). [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-17) [Sóng thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n)gây ra bởi núi lửa Krakatoa năm [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883)được cho là đã cướp mạng sống của 36.000 người. Trong quãng thời gian từ năm [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)đến 2004, đợt sóng thần đánh vào [Messina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Messina), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), trên bờ biển [Địa Trung Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i), cùng với cơn địa chấn cướp sinh mạng của 70.000 người, là sóng thần gây thiệt hại nhân mạng cao nhất trong quãng thời gian này. Còn cơn sóng thần có số tử vong cao nhất xảy ra ở vùng biển Đại Tây Dương do trận động đất [Lisboa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lisboa)năm [1755](http://vi.wikipedia.org/wiki/1755), tính luôn số nạn nhân hoả hoạn gây ra bởi động đất, tổng cộng hơn 100.000 nhân mạng.
Như vậy, có thể xem trận động đất và sóng thần năm 2004 là thiên tai gây chết chóc nhiều nhất kể từ cơn địa chấn
[Tangshan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tangshan&action=edit&redlink=1)hoặc trận bão xoáy [Bhola](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bhola&action=edit&redlink=1)năm [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970).
## Con người góp phần vào Thiên taiMột bài viết trên
[Tạp chí Wall Street](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1p_ch%C3%AD_Wall_Street)ngày [31 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_12)năm 2004 cho rằng việc con người huỷ phá các rặng san hô bảo vệ bờ biển là một nhân tố quan trọng góp phần làm tăng tổn thất nhân mạng và thiệt hại trong vùng. Bài báo dẫn chứng trường hợp đảo [Surin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Surin&action=edit&redlink=1)ngoài khơi bờ biển Thái Lan, coi đó là một minh chứng cho tính năng bảo vệ của rặng san hô khi chưa bị con người tàn phá. Tại những nơi này, số người tử vong thấp hơn nhiều so với những nơi khác; nhưng cũng cần biết rằng ở đây dân cư khá thưa thớt. Người ta đã cho nổ tung những khu vực có đá ngầm bao quanh Ấn Độ Dương vì xem chúng là chướng ngại vật cản trở tàu bè vận chuyển hàng hoá, vốn là một phần quan trọng của nền kinh tế [Nam Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C3%81). [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-WSJ-18)
Tương tự, việc dọn sạch những rừng
[đước](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Bc)ven bờ được coi là đã làm tăng sức công phá của sóng thần tại một số khu vực. Thường mọc dọc theo bờ biển, các rừng đước đã bị phát quang để làm nơi sinh sống cho cư dân trong vùng. Nếu được bảo vệ đầy đủ, các cánh rừng này sẽ là tường thành bảo vệ người dân trước sóng thần. Một nhân tố khác giúp bảo vệ con người trước sự công phá của sóng thần lại bị con người dời bỏ là những đụn cát ven bờ biển. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-WSJ-18)
## Ảnh hưởng Nhân đạo, Kinh tế và Môi trường
### Nhân đạoCần có một chiến dịch rộng lớn vận động trợ giúp nhân đạo mới có thể bù đắp những thiệt hại nặng nề về hạ tầng cơ sở, thiếu thốn nước, thực phẩm và những thiệt hại về kinh tế. Dịch bệnh cũng là một quan ngại đặc biệt do mật độ dân số cao và khí hậu nhiệt đới tại những vùng bị ảnh hưởng. Mối quan tâm chính của các tổ chức nhân đạo và các cơ quan chính phủ là cung cấp các phương tiện vệ sinh và nước sạch để kiểm soát sự lây lan các loại bệnh như tiêu chảy, bệnh bạch hầu, bệnh lỵ, thương hàn và viêm gan siêu vi A & B.
Cũng có những quan ngại về việc số tử vong cao sẽ làm lây lan dịch bệnh cũng như nạn đói. Tuy nhiên, do được xử lý kịp thời, những nguy cơ này đã được giảm thiểu.
[[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-19)
Trong những ngày sau thảm họa, người ta phải làm việc cật lực để chôn cất tử thi hầu tránh bùng nổ dịch bệnh.
[Chương trình Thực phẩm Thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)đã trợ giúp cho hơn 1, 3 triệu người là nạn nhân sóng thần. [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-20)
Các quốc gia trên khắp thế giới cung cấp hơn 3 tỉ USD trợ giúp những vùng bị thiệt hại; chính phủ Úc hứa hẹn 819, 9 triệu USD (trong đó có khoản viện trợ trọn gói 760,6 triệu USD cho Indonesia), chính phủ Đức 660 triệu USD, chính phủ
[Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)500 triệu USD, chính phủ Canada 425 CAD, chính phủ [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)170 triệu USD, chính phủ Mỹ lúc ban đầu là 35 triệu, [Ngân hàng Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)250 triệu. [Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Hoa_K%E1%BB%B3)(USAID) cho biết Hoa Kỳ cam kết ngân quỹ bổ sung trong khuôn khổ của chương trình trợ giúp dài hạn dành cho nạn nhân sóng thần xây dựng lại cuộc sống. Ngày [9 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_2)năm [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), [Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [George W. Bush](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush)yêu cầu [Quốc hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3)gia tăng cam kết đóng góp của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)lên đến 950 triệu USD. Các viên chức ước tính phải cần đến hàng tỉ USD. Bush yêu cầu thân phụ, cựu tổng thống [George H. W. Bush](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_H._W._Bush), và cựu tổng thống [Bill Clinton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton), dẫn đầu một nỗ lực của Hoa Kỳ cung cấp những trợ giúp tư nhân cho nạn nhân sóng thần. [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-21)
Đến trung tuần tháng Ba, theo tường trình của
[Ngân hàng Phát triển Á châu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_%C3%81_ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1)(ADB), số tiền hơn 4 tỉ USD mà các chính phủ hứa hẹn bị giải ngân chậm. Sri Lanka báo cáo rằng họ không nhận được khoản viện trợ nào từ chính phủ nước ngoài, trong khi những trợ giúp cá nhân từ hải ngoại thì dồi dào. Các tổ chức từ thiện nhận nhiều đóng góp hào phóng từ công chúng chẳng hạn như ở Anh, số tiền quyên góp của dân chúng lên đến gần 600 triệu USD, vượt quá mức đóng góp của chính phủ, tính trung bình mỗi người dân Anh tặng 10 USD, trong số đó có cả người vô gia cư và trẻ em. [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-22)
### Kinh tếNgười ta có thể dễ dàng nhận ra những tác hại trên cộng đồng ngư dân và những người sống bằng nghề nuôi trồng thuỷ sản, một số được xem là nghèo nhất vùng, mất kế sinh nhai, mất luôn tàu thuyền và phương tiện đánh bắt.
Ở những vùng duyên hải thuộc Sri Lanka, nơi mà nghề đánh bắt thủ công là nguồn cung cấp chính các loại cá cho chợ búa trong vùng và công nghiệp thuỷ hải sản là hoạt động kinh tế chính, thu hút nhân công trực tiếp khoảng 250.000 người. Trong những năm gần đây, công nghiệp này trở nên khu vực xuất khẩu năng động, tạo ra nguồn thu ngoại thương căn bản cho đất nước. Song, theo ước tính ban đầu, đến 66% đội tàu đánh bắt hải sản và cơ sở hạ tầng công nghiệp trong vùng duyên hải đã bị tàn phá bởi những đợt sóng thần, làm đảo ngược hiệu quả kinh tế của địa phương và quốc gia. [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-23) [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-24)
Có một số kinh tế gia cho rằng thiệt hại kinh tế của những quốc gia bị ảnh hưởng là không nghiêm trọng, vì những tổn thất trong ngành du lịch và đánh bắt hải sản chiếm tỉ trọng tương đối nhỏ trong GDP. Nhưng có những cảnh báo về thiệt hại cơ sở hạ tầng, xem đó là một nhân tố khó lường. Trong một số khu vực, đồng ruộng và nguồn cung cấp nước uống bị ô nhiễm trong nhiều năm do nước biển tràn vào.
[[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-25)
Động đất và sóng thần có thể ảnh hưởng đến thuỷ lộ đi qua Eo biển Malacca vì làm thay đổi độ sâu đáy biển, làm xáo trộn các phao hoa tiêu và những xác tàu chìm. Thiết lập hải đồ hoa tiêu mới phải mất hàng tháng hoặc hàng năm.
[[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-26)
Các quốc gia trong vùng nỗ lực kêu gọi du khách trở lại, chỉ ra rằng hầu hết cơ sở hạ tầng du lịch vẫn còn nguyên vẹn. Dù vậy, du khách không mặn mà với ý tưởng trở lại những nơi ấy vì những lý do tâm lý. Ngay cả những khu nghĩ dưỡng ven bờ Thái Bình Dương của Thái Lan, không bị tàn phá bởi sóng thần, nhưng bị suy sụp vì du khách huỷ bỏ kỳ nghỉ. Tuy nhiên, một năm sau thảm hoạ sóng thần, ngành du lịch bắt đầu khởi sắc trở lại, với mong đợi được phục hồi hoàn toàn vào năm 2006.
### Môi trường
[[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-27)
Theo các chuyên gia, tác hại lớn nhất là ô nhiễm nguồn nước và ô nhiễm đất do nước mặn từ biển thâm nhập vào đất liền, cấu tạo một lớp muối trên bề mặt đất trồng trọt. Tại
[Maldives](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maldives), có từ 16 đến 17 đảo san hô vòng ( *coral reef atoll*) bị tràn ngập bởi sóng biển nên hoàn toàn không còn nước ngọt và được xem là không thể phục hồi trong vài thập niên tới. Vô số giếng nước phục vụ các cộng đồng dân cư bị vùi lấp bởi đất, cát và nước biển; những tầng nước ngầm ( *aquifer*) bị đá tàng ong xâm lấn. Đất bị ngập nước biển trở nên cằn cỗi, không dễ dàng gì mà lại tốn kém nếu muốn phục hồi chúng thành đất nông nghiệp. Nước biển làm chết cây cối và huỷ diệt các loại vi sinh vật rất cần cho đất. Hàng ngàn cánh đồng trồng lúa và nông trang trồng xoài và chuối ở Sri Lanka bị huỷ hoại hoàn toàn và phải mất nhiều năm để phục hồi chúng. [Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_M%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)(UNEP) đang hợp tác với các chính phủ trong vùng xác định độ nghiêm trọng của những tác hại sinh thái và tìm cách định danh (để xử lý) chúng. UNEP đã dành 1 triệu USD cho quỹ khẩn cấp và thành lập một lực lượng đặc nhiệm cho mục đích này. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-28) Theo yêu cầu của chính phủ Maldives, chính phủ Úc gởi những chuyên gia sinh thái đến giúp phục hồi môi trường biển và những rặng san hô – là huyết mạch của công nghiệp du lịch Maldives. Phần lớn kiến thức chuyên ngành sinh thái được thu thập từ các hoạt động tại rặng san hô [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-29) *Great Barrier*thuộc lãnh hải đông bắc Úc.
### Những Ảnh hưởng khácNhiều chuyên gia y tế và nhân viên viện trợ báo cáo về những sang chấn tâm lý sau thảm hoạ sóng thần. Niềm tin lâu đời của cư dân trong vùng đòi hỏi họ có bổn phận chôn cất tử tế người chết; điều này trở nên một sự dằn vặt liên lỉ và dần dà hình thành những chấn thương tâm lý.
Aceh, vùng gánh chịu sự tàn phá lớn nhất của thảm hoạ, là một xã hội
[Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)bảo thủ; ở đây không có du lịch, cũng không có sự hiện diện của người phương Tây trong những năm gần đây vì sự xung đột vũ trang giữa chính phủ Indonesia và phiến quân ly khai. Nhiều người tin rằng thảm họa sóng thần là sự trừng phạt vì cớ những người Hồi giáo trốn tránh lễ cầu nguyện hằng ngày cũng như theo đuổi một cuộc sống chuộng vật chất, trong khi những người khác tin rằng ấy là do [Allah](http://vi.wikipedia.org/wiki/Allah)nổi cơn thịnh nộ đối với việc người Hồi giáo tàn sát lẫn nhau. [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-30)
Chỉ có một điều duy nhất được xem là hệ quả tích cực của sóng thần là nước đã cuốn trôi cát lưu cữu hàng thế kỷ trên những phế tích của thành phố cổ 1.200 năm tuổi tại
[Mahabalipuram](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mahabalipuram&action=edit&redlink=1)ở bờ biển phía nam Ấn Độ. Phế tích này có những kiến trúc quan trọng như tượng sư tử bằng đá *granite*chôn nửa thân người, nằm kế cận đền thờ Mahablipuram có từ thế kỷ thứ bảy, và những tượng đắp nổi hình một con voi, đây là một phần trong điều mà các nhà khảo cổ tin là một thành phố cảng cổ đại đã bị chìm sâu dưới đáy biển hàng trăm năm trước. [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-31) [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-32)
## Tưởng niệmNgày 24 tháng 12, 2009, khắp châu Á người dân tưởng niệm trận động đất. Một ngày cầu nguyện và tưởng nhớ long trọng để đánh dấu một trong những thiên tai tệ hại nhất của thế giới được tổ chức tại tỉnh
[Aceh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aceh)của Indonesia, nơi mất mát khoảng 170.000 người. Những buổi cầu nguyện được tổ chức tại các giáo đường trên khắp tỉnh phần lớn là người [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)này, và cạnh những nấm mồ tập thể gần thủ phủ [Banda Aceh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Banda_Aceh)của tỉnh. Tại một trong số các ngôi mộ tập thể, nơi chôn cất hơn 14.000 nạn nhân không được xác nhận lý lịch, một bà cụ ngồi trên mặt đất vừa khóc vừa đọc những lời kinh [Koran](http://vi.wikipedia.org/wiki/Koran)cho 40 người trong gia đình cụ đã thiệt mạng. "Không có ai trong gia đình tôi sống sót trong trận sóng thần. Các con, các cháu, anh chị em tôi, tất cả đều ra đi bỏ lại tôi một mình ở đây," Siti Aminah, 72 tuổi, nói với thông tấn xã AFP. "Ðây là ngôi mộ tập thể nằm gần những khu nhà của chúng tôi. Họ có thể được chôn ở đây hoặc có thể đã bị nước cuốn ra biển vì chúng tôi sống cạnh bãi biển. Mặc dù tôi không biết chắc nơi họ được chôn cất, tôi luôn luôn tới đây mỗi năm để cầu nguyện cho họ để họ được yên nghỉ." [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-33) [Phó Tổng thống Indonesia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B3_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Indonesia&action=edit&redlink=1)Boediono cầm đầu một lễ cầu nguyện cách đó hai kilômét tại hải [cảng Ulee Lheu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3ng_Ulee_Lheu&action=edit&redlink=1), để tưởng niệm những người đã mất. "Năm năm sau, người dân Aceh với sự trợ giúp của các cộng đồng quốc tế đã tìm cách vươn lên trở lại và khởi sự tái xây dựng đời sống xã hội, kinh tế và văn hóa của họ trong một khung cảnh hòa bình," ông nói với khoảng 1.000 cư dân, học sinh và các viên chức. [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-34)
Tại
[Sri Lanka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sri_Lanka), Tổng thống [Mahinda Rajapakse](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mahinda_Rajapakse&action=edit&redlink=1)mở đầu những buổi lễ tưởng niệm bằng hai phút im lặng cho các nạn nhân sóng thần. Các đài truyền thanh và truyền hình ngưng phát trong hai phút vào lúc 9 giờ 25 phút sáng giờ địa phương, trùng với giờ mà cơn sóng thần ập lên những vùng bờ biển phía Nam của hòn đảo. Những buổi lễ tôn giáo cũng được tổ chức trên khắp hòn đảo để tưởng niệm khoảng 31.000 người thiệt mạng năm năm về trước. Những lễ tưởng niệm ít rầm rộ cũng được tổ chức tại miền Nam [Ấn Ðộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C3%90%E1%BB%99), nơi hứng chịu vụ thiên tai nặng nề nhất trong nước, với khoảng 6.500 người chết. Trên các hòn đảo [Andaman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andaman&action=edit&redlink=1)và [Nicobar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicobar&action=edit&redlink=1)của Ấn Ðộ, những buổi cầu nguyện chung của nhiều tôn giáo được tổ chức tại thủ phủ [Port Blair](http://vi.wikipedia.org/wiki/Port_Blair)của quần đảo cho khoảng 4.000 người bị sóng thần giết chết trên dãy đảo. [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-35)
Tại Thái Lan, nơi sóng thần giết chết 5.395 người, theo một con số chính thức, các buổi lễ được tổ chức trên bãi biển ở
[Phang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phang_Nga)trên duyên hải phía Tây, là nơi bị thiệt hại nặng nề nhất, và trên địa điểm du lịch [Phuket](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phuket)ở phía Nam. Theo cảnh sát, khoảng 1.000 người Thái và người ngoại quốc tham dự buổi lễ tại [Ban Namkhem](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ban_Namkhem&action=edit&redlink=1)ở Phang Nga sáng ngày 26 tháng 12, 2009, trong khi khoảng 200 người tụ tập trên bãi biển [Patong](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patong&action=edit&redlink=1)ở [Phuket](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phuket)để cầu nguyện và chứng kiến việc đặt các vòng hoa tưởng niệm. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-36)
## Nghệ thuậtThảm họa này được đưa làm nội dung chính bộ phim
*, sản xuất năm 2012, đạo diễn bởi J.A. Bayona với 2 diễn viên chính là* [The Impossible](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Impossible_%28phim_2012%29&action=edit&redlink=1) [Naomi Watts](http://vi.wikipedia.org/wiki/Naomi_Watts)và [Ewan McGregor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ewan_McGregor&action=edit&redlink=1) . [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_note-37)
## Chú thích
**If the death toll in Myanmar was 400-600 as claimed by dissident groups there rather just 61 or 90, more than 230.000 people would have perished in total from the Tsunami.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-2) [Myanmar is withholding true casualties figures, says Thai priest](http://www.asianews.it/view.php?l=en&art=2255) **Lay, T., Kanamori, H., Ammon, C., Nettles, M., Ward, S., Aster, R., Beck, S., Bilek, S., Brudzinski, M., Butler, R., DeShon, H., Ekström, G., Satake, K., Sipkin, S., The Great Sumatra-Andaman Earthquake of December 26, 2004, Science, 308, 1127–1133, doi:10.1126/science.1112250, 2005** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-3) **Paulson, Tom. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-Paulson_4-0) [New findings super-size our tsunami threat](http://web.archive.org/20101205010745/www.seattlepi.com/local/211012_tsunamiscience07.html)." *Seattlepi.com.*February 7, 2005. **Walton, Marsha. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-5) [Scientists: Sumatra quake longest ever recorded](http://edition.cnn.com/2005/TECH/science/05/19/sumatra.quake/index.html)." *May 20, 2005* [CNN](http://vi.wikipedia.org/wiki/CNN). **West, Michael; Sanches, John J.; McNutt, Stephen R. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-6) [Periodically Triggered Seismicity at Mount Wrangell, Alaska, After the Sumatra Earthquake](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/308/5725/1144)." *Vol. 308, No. 5725, 1144–1146. May 20, 2005.* [Science](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Science_Magazine&action=edit&redlink=1). **McKee, Maggie. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-7) [Power of tsunami earthquake heavily underestimated](http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6991)." *February 9, 2005.* [New Scientist](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Scientist&action=edit&redlink=1). **EERI Publication 2006–06, page 14.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-8) **Block, Melissa. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-9) [Sri Lankans Seek Lost Relatives After Tsunami](http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4246573)." *December 27, 2004.* [All Things Considered](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=All_Things_Considered&action=edit&redlink=1)/ [NPR](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Public_Radio&action=edit&redlink=1). **Campbell, Matthew; Loveard, Keith; et al. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-10) [Tsunami disaster: Focus: Nature's timebomb](http://www.timesonline.co.uk/article/0,,18690-1422835,00.html)." *Times Online.*January 2, 2005. **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-11) [Girl, 10, used geography lesson to save lives](http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/01/01/ugeog.xml&sSheet=/portal/2005/01/01/ixportaltop.html)." *news.telegraph.*January 1, 2005. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-12) [UN Office of the Envoy for Tsunami Recovery](http://vi.wikipedia.org/wiki/United_Nations). "The Human Toll". **"** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-13) [Myanmar is withholding true casualties figures, says Thai priest](http://www.asianews.it/view.php?l=en&art=2255)". *A missioner in Ranong, a town on the border between Thailand and Myanmar, says locals talk about 600 victims. Burmese political dissidents say the same.*AsiaNews.it. January 4, 2005. URL accessed 2006- [05-07](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=May_7&action=edit&redlink=1). **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-14) [Most tsunami dead female - Oxfam](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4383573.stm)." *March 26, 2005.* [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-15) [“Sweden aide quits over bar furore”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7072934.stm). [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News). 1 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-16) [Most Destructive Known Earthquakes on Record in the World (Earthquakes with 50.000 or More Deaths)](http://earthquake.usgs.gov/regional/world/most_destructive.php). [United States Geological Survey](http://vi.wikipedia.org/wiki/United_States_Geological_Survey). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-17) **(tiếng Nhật)**Not Awa, [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)1703, alleged 100.000, which is probably a misreading of the 10.000 toll given in Watanabe, H., 1998, "Nihon higai tsunami so_ran, dai ni-han " (Comprehensive list of destructive tsunamis to hit the Japanese islands, 2ndedition): Tokyo, University of Tokyo Press, p. 238
- ^
**a** [Browne, Andrew (31 tháng 12 năm 2004). “Tsunami's Aftermath: On Asia's Coasts, Progress Destroys Natural Defenses”.](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-WSJ_18-1) **ă** *Wall Street Journal*. tr. A5. **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-19) [UN upbeat on tsunami hunger aid](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4157947.stm)." *January 9, 2005.* [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-20) [United Nations: World Food Programme: Report on the Tsunami Crisis](http://www.wfp.org/english/?ModuleID=137&Key=1858). **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-21) [Clinton, Bush: Tsunami Aid Helping](http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/21/earlyshow/main675227.shtml)." *February 21, 2005.* [The Early Show](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Early_Show&action=edit&redlink=1)/ [CBS News](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=CBS_News&action=edit&redlink=1). **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-22) [Tsunami aid shortfall over $4bn](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4361053.stm)." *March 18, 2005.* [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News). **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-23) [Indian Ocean Tsunamis Devastate Fisherfolk](http://www.ukabc.org/tsunamis.htm)." *UK Agricultural Biodiversity Coalition.*December 26, 2004. **Staff Writer. "Food Supply and Food Security Situation in Countries Affected by the Asia Tsunami"** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-24) *Food and Agriculture Organization of the United Nations.*January 14, 2005. **Pearce, Fred. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-25) [Tsunami's salt water may leave islands uninhabitable](http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6840)." *January 5, 2005.* [New Scientist](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Scientist&action=edit&redlink=1). **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-26) [Tsunami redrew ship channels, ocean floor](http://www.msnbc.msn.com/id/6791600)." *January 5, 2005.* [MSNBC](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MSNBC&action=edit&redlink=1)/ [Associated Press](http://vi.wikipedia.org/wiki/Associated_Press). **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-27) [Impact of Tsunamis on Ecosystems](http://www.oceansatlas.org/id/71687)." *UN Atlas of the Oceans.*Accessed: March 10, 2005. **Falt, Eric. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-28) [Environmental Issues Emerging from Wreckage of Asian Tsunami](http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=414&ArticleID=4692&l=en)." *United Nations Environment Programme.* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-29) [“United Nations Environment Programme; Environment for Development”](http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=434&ArticleID=4818&l=en). Truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2006. **Broadway, Bill. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-30) [Divining a Reason for Devastation](http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A57758-2005Jan7.html)." *January 8, 2005.* [Washington Post](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington_Post). **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-31) [Tsunami waves exposed remnants of lost city](http://www.newscientist.com/channel/being-human/mg18524883.800)." *February 26, 2005.* [New Scientist](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Scientist&action=edit&redlink=1). **Staff Writer. "** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-32) [India finds more 'tsunami gifts'](http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4302115.stm)." *27 tháng 2, 2005.* [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-33) [[1]](http://gothamist.com/2009/12/26/fifth_anniversary_of_indian_ocean_t.php) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-34) [[2]](http://geology.com/news/2009/tsunami-anniversary.shtml) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-35) [[3]](http://www.newsweek.com/id/227856) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-36) [[4]](http://nebuchadnezzarwoollyd.blogspot.com/2009/12/indian-ocean-tsunami-fifth-anniversary.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004#cite_ref-37) [“The Impossible (2012)/"Lo imposible" (original title)”](http://www.imdb.com/title/tt1649419/?ref_=fn_al_tt_1). Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2014.
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|2004 Indian Ocean Earthquake tại
|
|![]()
[Từ điển](http://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/2004_Indian_Ocean_Earthquake)ở Wiktionary ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](http://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/2004_Indian_Ocean_Earthquake)ở Wikibooks ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](http://vi.wikivoyage.org/wiki/2004_Indian_Ocean_Earthquake)ở Wikivoyage ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/2004_Indian_Ocean_Earthquake)ở Wikiquote ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/2004_Indian_Ocean_Earthquake)ở Wikisource ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/2004_Indian_Ocean_Earthquake)ở Commons ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/2004_Indian_Ocean_Earthquake)ở Wikinews ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/2004_Indian_Ocean_Earthquake)ở Wikiversity
### Các bản tin
[ABC News - Tsunami Wave of Destruction](http://abcnews.go.com/Technology/Tsunami/) [BBC News - In-Depth Report: Tsunami Disaster](http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/world/2004/asia_quake_disaster/default.stm) [Channel News Asia - One Year On, Memorial & Updates to the Asian Tsunami Disaster](http://archive.is/20130110183802/www.channelnewsasia.com/tsunami/) [CNN - Special: Tsunami Disaster](http://edition.cnn.com/SPECIALS/2004/tsunami.disaster/) [CNN - Tsunami, One Year After](http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/tsunami.oneyear/) [Guardian Unlimited - Special Report: Indian Ocean Tsunami Disaster](http://www.guardian.co.uk/tsunami/) [New York Times](http://www.nytimes.com/pages/world/worldspecial4/) [Sydney Morning Herald - Waves of Devastation](http://www.smh.com.au/specials/tsunami/) [Tsunami: Magnitude of Terror](http://www.tsunamiterror.info/)
### Hình ảnh và video
[[5]](http://uk.youtube.com/watch?v=xS_ML3dHUIg)- YouTube [[6]](http://uk.youtube.com/watch?v=cTXi3QJlKiY)- YouTube [Actual footage of tsunami disaster](http://www.wikipedia-mirror.co.za/tsunami) [Yahoo! Slideshows — Asian Tsunami Disaster](http://story.news.yahoo.com/news?p=news&g=events/asiatsunami/122604indonesiaquake&e=1&tmpl=sl&nosum=0&large=0&t=1104378256) [Satellite images of tsunami-affected areas (National University of Singapore)](http://www.crisp.nus.edu.sg/tsunami/tsunami.html) [Tsunamis.com - 2004 Asian Tsunami Pictures](http://www.tsunamis.com/tsunami-pictures.html) ["275000"-"and Gaia shuddered" a PSA and memorial video](http://www.chrisvalentines.com/projects/tsunami.html)
### Khoa học và giáo dục
[A Comprehensive Inquiry Based Classroom Exercise for High School Students using the actual seismograms](http://www.regentsearthscience.com/tsunami.htm) [IRIS Seismic Monitor - USGS Data](http://www.iris.edu/seismon/) [Seismograms for this earthquake via REV, the Rapid Earthquake Viewer](http://rev.seis.sc.edu/earthquakes/2004/12/26/00/58/50) [Seismic record of the event as measured in Hungary](http://fir.seismology.hu/foldrenges/allomasok/psz/PSZ.200412260000.gif) [Sumatra-Andaman Islands Earthquake - IRIS Special Report](http://www.iris.iris.edu/sumatra/) [USGS Earthquake Hazards Program](http://earthquake.usgs.gov/)
|
|![]()
[Động đất và sóng thần Ấn Độ Dương 2004](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:2004_Indian_Ocean_tsunami?uselang=vi) **Video yêu thích**
[http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam)
**Trở về trang chính**
[hoangkim vietnam](https://plus.google.com/+hoangkimvietnamdayvahoc/posts), [hoangkim](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim), [hoangkimvietnam](https://sites.google.com/site/hoangkimvietnam/), [Hoàng Kim](http://hoangkimvn.wordpress.com/), [Ngọc Phương Nam](http://hoangkimlong.blogspot.com/), [Chào ngày mới](http://chaongaymoi365.blogspot.com/) [Thung dung](http://thovanhoangkim.blogspot.com/), [Dạy và học](http://dayvahoc.blogspot.com/), [Cây Lương thực](http://cayluongthuc.blogspot.com/), [Tin Nông nghiệp Việt Nam](http://tinnongnghiepvietnam.blogspot.com/), [Food Crops](http://foodcrops.blogspot.com/), [foodcrops.vn](http://foodcrops.vn/), [Cassava in Vietnam](http://cassavaviet.blogspot.com/), [VietnamAfricaCassavaRice](http://vietnamafricacassavarice.blogspot.com/), [Khát khao xanh](http://khatkhaoxanh.wordpress.com/), [Dayvahoc](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/), [Học mỗi ngày](http://hocmoingay.blogspot.com/) [,](http://diemchinh.blogspot.com/) [Danh nhân Việt](http://danhnhanviet.blogspot.com/), [Food Crops News](http://foodcropsnews.blogspot.com/), [Điểm chính](http://diemchinh.blogspot.com/), [CNM365](http://cnm365.wordpress.com/), [Câu chuyện ảnh](http://cauchuyenanh.blogspot.com/), [5 phút thư giản](http://5phutthugian.blogspot.com/), [Kim LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops), [KimTwitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam), [KimFaceBook](http://facebook.com/daihocnonglam) [Đọc lại và suy ngẫm](http://doclaivasuyngam.blogspot.com/), [Việt Nam tổ quốc tôi](http://vietnamtoquoctoi.blogspot.com/), [Tình yêu cuộc sống](http://thungdung.blogspot.com/), [Thơ cho con](http://thochocon.wordpress.com/)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Content-Type: text/html; charset=UTF-8