text:
CNM365. Chào ngày mới 10 tháng 7. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1218 – ngày sinh Trần Thái Tông, Hoàng đế đầu tiên của nhà Trần Việt Nam (mất năm 1277). Đền Thái Vi ở Hành cung Vũ Lâm, Ninh Bình nơi các vua Trần xuất gia (hình). Năm 1986 – ngày mất Lê Duẩn, Tổng Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (sinh năm 1907). Năm 1991 – Boris Yeltsin trở thành tổng thống dân cử đầu tiên của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga.
10 tháng 7
Ngày 10 tháng 7 là ngày thứ 191 (192 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 174 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 420 – Sau khi buộc Tấn Cung Đế phải dời khỏi cung, Lưu Dụ dựng đàn tế Nam Giao, lên ngôi hoàng đế, lập ra triều Lưu Tống, mở ra thời kỳ Nam-Bắc triều trong lịch sử Trung Quốc.
- 1553 – Jane Grey trở thành Nữ vương Anh, tuy nhiên bà chỉ tại vị trong chín ngày rồi bị phế truất và bị cho là người tiếm quyền.
- 1913 – Nhiệt độ không khí ở Thung lũng Chết, Hoa Kỳ đạt 134°F (56,7°C), mức cao kỷ lục từng được ghi nhận trên Trái Đất.
- 1940 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Quốc hội Pháp trao toàn quyền đặc biệt cho Thống chế Philippe Pétain, hình thành Chính phủ Vichy hợp tác với phe Trục.
- 1940 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Không quân Đức bắt đầu tấn công các đoàn hộ vệ của Anh Quốc tại eo biển Manche, khởi đầu Không chiến tại Anh Quốc.
- 1941 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Quân Đức mở chiến dịch tiến công vào thành phố Smolensk nhằm mở con đường ngắn nhất để vào Moskva.
- 1991 – Boris Yeltsin trở thành tổng thống dân cử đầu tiên của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga.
- 1992 – Tại Miami, cựu Tổng thống Panama Manuel Noriega bị kết án 40 năm tù về các tội danh ma túy và gian lận tài chính.
- 2008 – Phần một của phim Đại chiến Xích Bích được công chiếu, đây là bộ phim có kinh phí lớn nhất châu Á cho đến đương thời.
- 2011 – Du thuyền Bulgaria của Nga chìm trên đoạn sông Volga tại Tatarstan, 122 người tử vong.
Sinh
- 1218 – Trần Thái Tông, Hoàng đế đầu tiên của nhà Trần Việt Nam (m. 1277)
- 1835 – Henryk Wieniwski: Nhà soạn nhạc, nghệ sĩ violin nổi tiếng người Ba Lan (m. 1880)
- 1856 – Nikola Tesla: Nhà phát minh người Xecbi
- 1871 – Marxel Prust: Nhà vǎn hiện đại Pháp (m. 1929)
- 1910 – Nguyễn Tuân: Nhà văn nổi tiếng của Việt Nam (m. 1987)
- 1910 – Nguyễn Hữu Thọ: Chủ tịch Quốc hội Việt Nam (m. 1996)
- 1913 – Lê Thị Nam: Nghệ sĩ Nhân Dân Việt Nam (m. 2004)
- 1961 – Trương Học Hữu: Ngôi sao điện ảnh Trung Quốc
- 1983 – Kim Hee Chul: Người mẫu, diễn viên Hàn Quốc
Mất
- 1851 – Louis-Jacques-Mandé Daguerre: Nhà phát minh ra kỹ thuật nhiếp ảnh người Pháp (s. 1787)
- 1986 – Lê Duẩn, Tổng Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (s. 1907)
- 1989 – Mel Blanc: Nhà lồng tiếng phim hoạt hình (s. 1908)
- 1995 – Nhạc sĩ Văn Cao: Tác giả của quốc ca Việt Nam (s. 1923)
- 1998 – Đinh Núp: Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân (s. 1914)
Những ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày Độc Lập (Bahamas)
Tham khảo
Trần Thái Tông
Trần Thái Tông (chữ Hán: 陳太宗; 16 tháng 6, 1218 – 1 tháng 4, 1277), là vị hoàng đế đầu tiên của nhà Trần trong lịch sử Việt Nam. Ông ở ngôi hơn 32 năm (1225 – 1258), làm Thái thượng hoàng trong 19 năm.
Sinh ra dưới thời kỳ nhà Lý còn tại vị, Thái Tông hoàng đế cùng tuổi với vị Nữ hoàng nhà Lý lúc bấy giờ là Lý Chiêu Hoàng. Ông được Chiêu Hoàng yêu mến, hay gọi vào vui đùa, Thái Tông khi ấy không nói năng gì nhưng khi về đều nói lại với chú họ là Trung Vũ đại vương Trần Thủ Độ. Bằng sự sắp xếp của mình, cuối cùng Trần Thủ Độ đưa được Thái Tông lên Hoàng vị thông qua việc sắp đặt hôn nhân giữa Thái Tông và Chiêu Hoàng. Sự kiện đó xảy ra vào năm 1225, chấm dứt triều đại nhà Lý đã tồn tại hơn 200 năm.
Thái Tông hoàng đế khoan nhân đại độ, có lượng đế vương, cho nên có thể sáng nghiệp truyền dòng, lập kỷ dựng cương, chế độ nhà Trần thực to lớn vậy. Buổi đầu do Thái sư Trung Vũ đại vương Trần Thủ Độ chấp chính, một tay sắp đặt giúp Thái Tông dẹp vị quân phiệt thế lực là Hoài Đạo vương Nguyễn Nộn, dẹp trừ tôn thất nhà Lý, các loạn đảng nổi dậy,…giúp Đại Việt nhà Trần đặt nền móng vững chắc.
Năm 1237, Trần Thủ Độ ép Thái Tông phế Lý hoàng hậu (tức Chiêu Hoàng) vì không sinh được người kế vị, lập chị của Hoàng hậu là Thuận Thiên công chúa lên thay. Công chúa vốn là vợ của anh trưởng Thái Tông là Hoài vương Trần Liễu, khi ấy đang có thai với Hoài vương 3 tháng. Việc này khiến Hoài vương làm loạn ở sông Cái, cuối cùng bị thất thế, cải làm An Sinh vương (安生王) và tập ấm ở vùng đất mà bây giờ là tỉnh Quảng Ninh.
Khoảng năm 1257 – 1258, đội quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai lãnh đạo vào cướp Đại Việt, với ý định mở đường cho Đế quốc Mông Cổ ở vùng phía Nam. Thái Tông hoàng đế cùng Thái sư Trần Thủ Độ đã chỉ huy quân đội Đại Việt, cùng hiệp sức với các thân vương, đánh tan tác quân đội Mông Cổ tại trận Đông Bộ Đầu. Công lao sáng ngời sử sách, Thái Tông hoàng đế được đánh giá là vị Minh quân của nhà Trần.
Thái Tông hoàng đế ngoài thông tuệ chính sự, cũng là một người sùng Phật giáo, thơ văn, với những tác phẩm về thiền như Thiền tông chỉ nam ca, Chú giải Kinh Kim cương Tam muội, Lục thì sám hối khoa nghi. Tất cả đều được ghi lại trong sách Khóa hư lục, một tác phẩm Phật học quan trọng do Trần Thái Tông viết vào thời gian ông làm Thái thượng hoàng. Thơ của ông không nhiều, chỉ gói gọn trong Trần Thái Tông thi tập, lời thơ được đánh giá thanh nhã, dùng từ trau chuốt, nhưng nay đã thất lạc.
Mục lục
Thân thế
Thái Tông hoàng đế nguyên tên thật là Trần Bồ (陳蒲), sau đổi thành Trần Cảnh (陳煚), sinh vào ngày 16 tháng 6 năm Mậu Dần, niên hiệu Kiến Gia thứ 8 triều Lý (tức 10 tháng 7 năm 1218). Con trai thứ 2 của Thái Tổ Chí Hiếu hoàng đế, mẹ là Thuận Từ hoàng hậu Lê thị. Ông có một người anh tức Khâm Minh đại vương Trần Liễu, em trai Khâm Thiên đại vương Trần Nhật Hiệu, em gái là Thụy Bà công chúa (瑞婆公主) và Thiên Thành công chúa.
Tổ phụ là Trần Kinh (陳京), khi dời từ An Sinh (Quảng Ninh) về Tức Mạc (Nam Định) lấy vợ sinh ra Trần Hấp (陳翕). Hấp dời mộ cha sang sinh sống tại Long Hưng (Thái Bình) sinh ra Trần Lý (陳李) và Trần Hoằng Nghi (陳泓宜).[1] Trần Lý sinh ra Thái Tổ hoàng đế Trần Thừa, Kiến Quốc đại vương Trần Tự Khánh và Linh Từ quốc mẫu Trần Thị Dung. Trần Hoằng Nghi sinh được ba người con trai: Trần An Quốc (陳安國), Trần An Bang (陳安幫) và Trung Vũ đại vương Trần Thủ Độ.[2]
Ông được sử cũ mô tả ngoại hình: “mũi cao, mặt rộng, giống như Hán Cao Tổ“. Khi mới 8 tuổi, ông làm Chi hậu chính chi ứng cục triều Lý, khi ấy là triều đại của Lý Chiêu Hoàng.
Lên ngôi
Khi ông sinh ra, họ Trần đã nắm quyền thao túng triều chính nhà Lý. Lúc đó chú họ là Trần Thủ Độ làm Điện tiền chỉ huy sứ, cai quản toàn bộ binh lực triều đình. Trần Cảnh do là họ hàng nên được vào hầu trong cung. Lý Chiêu Hoàng, nữ hoàng nhỏ tuổi của nhà Lý thấy ông thì rất thích.[3]
Ngày 21 tháng 10 năm Ất Dậu (tức 22 tháng 11 năm 1225), Chiêu Hoàng xuống chiếu nhường ngôi cho Trần Cảnh. Ngày mồng 1 tháng Chạp năm ấy (tức 31 tháng 12 năm 1225), Chiêu Hoàng bỏ hoàng bào mời Trần Cảnh lên ngôi Hoàng đế ở điện Thiên An, dựng lên nhà Trần, sử gọi là Trần Thái Tông. Chiêu Hoàng được Thái Tông phong làm Hoàng hậu.
Trần Cảnh tức vị Hoàng đế, trở thành người khai lập ra nhà Trần, tự xưng là Thiện Hoàng (善皇), đổi niên hiệu làm Kiến Trung (建中). Ông tôn cha Trần Thừa làm Thái thượng hoàng, chú là Trần Thủ Độ làm Thái sư, gọi là Quốc thượng phụ (国尚父), nắm trong tay quyền hành lớn.
Cai trị
Thái Tông hoàng đế sau khi lên ngôi, liền ra lệnh đại xá cho thiên hạ. Bấy giờ Thủ Độ phải chống đỡ với phiến quân ở bên ngoài, lại tự nghĩ rằng mình vốn đã không biết chữ, lại cũng không quen việc trị quốc, nên từ chối rằng:
- “Hiện nay giặc cướp đều nổi, họa loạn ngày tăng. Đoàn Thượng giữ mạn đông, Nguyễn Nộn giữ mạn bắc, các châu Quảng Oai, Đại Viễn cũng chưa dẹp yên. Nhà Lý suy yếu, thế nước nghiêng nguy, nữ chúa Chiêu Hoàng không gánh vác nổi, mới uỷ thác cho nhị lang [Chàng Hai]. Nhưng Nhị lang chưa am hiểu việc nước, chính sự nhiều chổ thiếu sót, vận nước mới mở, lòng dân chưa phục, mối họa không phải là nhỏ. Ta tuy là chú nhưng không biết chữ nghĩa gì, còn phải rong ruổi đông tây để chống giặc cướp, không gì bằng mời thánh phụ làm thượng hoàng tạm coi việc nước, một hai năm sau thiên hạ nhất thống, lại giao quyền chính cho Nhị lang”.
Các quan đều cho là phải, mới mời cha vua là Trần Thừa ra làm nhiếp chính.[4]
Sang tháng Giêng năm sau, Thái Tông phong cho Chiêu Hoàng làm Hoàng hậu, lại cho người đi tuyển con gái đẹp, con nhà lương thiện vào làm cung nhân.[5] Phong cho Trần Thủ Độ làm Thái sư thống quốc hành quân vụ chinh thảo sư. Rồi phế thái thượng hoàng nhà Lý là Lý Huệ Tông, an tọa ở chùa Chân Giáo.
Thái sư nhiếp chính
Trần Thủ Độ, sau khi Thái thượng hoàng Trần Thừa mất, trở thành người nhiếp chính cho Thái Tông đến khi ông trưởng thành. Thủ Độ được chép là tuy không có học vấn, nhưng tài lược hơn người, làm quan triều Lý được mọi người suy tôn. Thái Tông lấy được lấy được thiên hạ đều nhờ mưu sức của ông cả. Vì thế ông được nhà nước dựa cậy, quyền át cả vua. Tuy vậy, Thái sư cho đến khi Thái Tông trưởng thành, tự mình cai quản đất nước đều không tâm niệm cướp ngôi, mà trở thành cánh tay đắc lực nhất của Thái Tông.
Trần Thủ Độ tuy bị đánh giá là người không có lễ giáo, thất học nhưng mưu lược hơn người. Trị việc trong nước đều cẩn thận và chu toàn. Về mọi mặt, thời Thái Tông củng cố các vấn đề chính nhất là:
- Mở khoa thi Tam giáo (Đạo giáo, Nho giáo, Phật giáo) sau nhiều năm bị gián đoạn do loạn lạc cuối thời Lý. Định đặt luật pháp, soạn ra bộ Quốc triều hình luật gồm 20 quyển để định tội danh trong nước. Đáng tiếc bộ sách này đã bị thất truyền.
- Lại mở rộng phía ngoài thành Đại La, bốn cửa thành giao cho quân Tứ sương thay phiên nhau canh giữ. Sửa đổi quan chức các phủ lộ. Đặt 2 viên An phủ sứ và An phủ phó sứ. Trong thành dựng cung, điện, lầu, các và nhà lang vũ ở hai bên phía đông và tây. Bên tả là cung Thánh Từ (nơi Thái thượng hoàng ở), bên hữu là cung Quan Triều (nơi Hoàng đế ở). Chép công việc của quốc triều làm bộ Quốc triều thường lễ, 10 quyển.
- Thủy lợi cũng được coi trọng. Năm 1231, sai hoạn quan Nguyễn Bang Cốc chỉ huy binh lính phủ mình đào vét kênh Trầm và kênh Hào[6] từ phủ Thanh Hóa đến địa giới phía nam Diễn Châu. Việc xong, thăng Bang Cốc làm Phụ Quốc thượng hầu.
- Bắt đầu định luật hành chính. Chia đất nước làm 12 lộ. Đặt các chức quan cai trị. Làm đơn sổ hộ khẩu, con trai lớn gọi là đại hoàng nam, con trai nhỏ gọi là tiểu hoàng nam, 60 tuổi gọi là lão, già lắm thì gọi là long lão. Nhân đinh có ruộng đất thì nộp tiền thóc, người không có ruộng đất thì miễn cả. Có 1, 2 mẫu ruộng thì nộp 1 quan tiền, có 3, 3 mẫu thì nộp 2 quan tiền, có từ 5 mẫu trở lên thì nộp 3 quan tiền. Tô ruộng mỗi mẫu nộp 100 thăng thóc.
- Bắt đầu thông thương nơi biên giới, để có thể giao thương với nhà Tống ở Giang Nam. Khi Nguyên Thái Tông mất, thì cửa ải thường không thông. Nếu có sứ mệnh thì chỉ có hai viên chánh phó sứ và hai bọn người đi theo, còn sản vật tiến cống có bao nhiêu thì gói bọc đưa đến địa đầu biên giới, quan địa phương nhận giữ và chuyển nộp. Sứ thần đến kinh, chỉ dâng biểu tâu thôi, các vật tiến cống không đến nơi cả được. Đến bây giờ, sai tướng chống giữ, đánh chiếm mới thông hiếu được với nước Tống.
Mỗi khi có dịp hạn hán, triều đình thường ban hành luật miễn thuế khóa, mở lương thóc rồi đại xá. Cho nên quốc lực mau chóng khôi phục, Đại Việt lại trở nên phồn thịnh như thời nhà Lý. Trong ĐVSKTT có ghi chép:..Bấy giờ quốc gia vô sự, nhân dân yên vui, người làm quan giữ mãi một chức, người ở quán, các 10 năm mới được xuất thân, người ở sảnh, cục 15 năm mới được xuất thân, chức tể tướng thì chọn người hiền năng trong tôn thất, có đạo đức, tài nghệ, thông hiểu thi thư thì cho làm.
Năm 1252, Thái Tông đổi niên hiệu là Nguyên Phong (元豐). Ông khi đổi xong, lập tức dẫn binh đi đánh Chiêm Thành. Khi nhà Lý suy, Chiêm Thành thường hay xua binh công phá ở vùng Nghệ An, dân chết vô số, nay vua lên ngôi mà không sang thông hiếu nên rất giận, dẫn quân đi đánh và bắt được nhiều thần thiếp, cướp được nhiều của cải. Uy danh Đại Việt đối với Chiêm Thành lại được thiết lập.
Phế lập Hoàng hậu
Lý hoàng hậu có thai sinh ra một Hoàng tử vào năm 1233, đặt tên là Trần Trịnh (陳鄭), nhưng không may lại chết yểu ngay khi sinh. Thái sư Trần Thủ Độ bèn bàn với Quốc mẫu, lập một người khác làm Hoàng hậu để có con nối dõi.
Năm 1237, ra chỉ phế Lý hoàng hậu xuống làm Chiêu Thánh công chúa (昭聖公主), và lấy Thuận Thiên công chúa, phu nhân của anh trai ông là Hoài vương Trần Liễu, đương có thai 3 tháng, lập làm Kế Hoàng hậu.
Vì thế, Hoài vương đem quân bản bộ ra sông Cái làm loạn. Điều này làm cho Thái Tông khó xử và ông đã bỏ kinh đô lên núi Yên Tử, gặp sư Phù Vân là bạn cũ của Thái Tông. Thái sư Trần Thủ Độ phải đích thân lên núi mời, cộng với lời khuyên của sư Phù Vân, ông mới quay lại kinh đô. Hai tuần sau, Hoài vương Liễu thế cô, không đối địch được, mới đi thuyền độc mộc giả làm người đánh cá, đến chỗ thuyền ngự của Thái Tông mà xin hàng. Thái sư định chém Hoài vương, nhưng Thái Tông đã lấy thân mình che đỡ cho Hoài vương nên Thái sư không làm gì được. Sau đó lấy đất Yên Phụ, Yên Dưỡng, Yên Sinh, Yên Hưng, Yên Bang (nay thuộc Quảng Ninh) để ban cho Liễu làm ấp thang mộc. Vì tên đất được phong, mà Liễu có tên hiệu là An Sinh vương (安生王).
Tuy nhiên, An Sinh vương vẫn ôm hận trong lòng và trước khi mất (1251) có dặn lại con trai là Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn phải tìm cách đoạt lấy ngai vàng.[7] Hưng Đạo vương đã nhận lời cha, nhưng sau này ông đã không thực hiện lời trối trăn này.
Vi hành qua Tống
Lúc này, Thái Tông đã trưởng thành, tự mình có thể đảm đương việc đất nước. Năm 1241, ông thân hành cầm quân đi đánh các trại Vĩnh An, Vĩnh Bình của nước Tống phía đường bộ, vượt qua châu Khâm, châu Liêm. Vào địa phận nước Tống, tự xưng là Trai Lang, bỏ thuyền lớn ở trong cõi, chỉ đi bằng các thuyền nhỏ Kim Phụng, Nhật Quang, Nguyệt Quang.
Người châu ấy không biết là ai, đều sợ hãi chạy trốn. Đến sau biết là Hoàng đế Đại Việt, mới chăng xích sắt giữa sông để chặn đường thủy. Khi trở về, ông sai nhổ lấy vài chục cái neo đem về, rồi ung dung đi tiếp đường cũ mà không sợ hãi lúng túng.
Triệu tập Nguyễn Hiền
Nguyễn Hiền là trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong nền khoa bảng Việt Nam. Ông mồ côi cha từ nhỏ, bà mẹ đã cho ông theo học sư cụ chùa Hà Dương ở làng Dương A. Năm 11 tuổi, Hiền đã nổi tiếng và được mệnh danh là “thần đồng”, đã đỗ trạng nguyên tại khoa thi tháng 2 năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 16 (1247) thời vua Trần Thái Tông. Nhưng Thái Tông cho là Hiền còn quá nhỏ, cần về quê để học thêm.
Tương truyền sứ thần Trung Hoa đem một bài thơ ngụ ngôn sang thử nhân tài nước Nam. Bài thơ như sau:
Dịch là:
Quan gia và các quan trong triều không ai giải nghĩa được là gì. Một viên quan tâu với Thái Tông xin mời trạng nguyên Nguyễn Hiền đến để hỏi nghĩa. Các quan đến quê mời gặp lúc Nguyễn Hiền đang nô đùa với chúng bạn, Nguyễn Hiền nói với các quan:
-
- “Trước đây vua nói ta chưa biết lễ, thì nay chính vua cũng không biết lễ. Không ai đi mời trạng nguyên về kinh lại không có lễ nghĩa.
Quan về tâu lại với vua, rồi đem đồ lễ và xe ngựa đến đón, Nguyễn Hiền mới chịu về kinh.
Về đến kinh đô, Thái Tông đưa bài thơ của sứ Tàu ra, trạng Hiền liền giải thích như sau:
-
- Câu thứ nhất nghĩa là hai chữ “nhật” đều bằng đầu nhau. Câu thứ hai “Tứ sơn điên đảo sơn” là 4 chữ “sơn”, ngược xuôi cũng đều là chữ “sơn” cả. Câu thứ ba “Lưỡng vương tranh nhất quốc”, nghĩa là chữ “vương” hai vua tranh một nước. Câu thứ tư “Tứ khẩu tung hoành gian”, có nghĩa là 4 chữ “khẩu” ngang dọc cũng đều thành chữ “khẩu” cả. Tóm lại tất cả 4 câu thơ chỉ nói đến chữ “Điền”.
Nguyễn Hiền được giữ vào triều. Vua tuyển ông vào học tiếp Tam giáo chủ khoa, tức đạo Lão, đạo Phật, đạo Khổng và bổ nhiệm làm quan đến chức Thượng thư bộ Công.
Ngày 14 tháng 8 năm Bính Tý (1255), trạng nguyên Nguyễn Hiền lâm bệnh nặng và qua đời, thọ 21 tuổi. Thái Tông thương tiếc truy phong ông là Đại vương thành hoàng và tôn làm thần ở 32 nơi, trong đó có đình Lại Đà ở xã Đông Hội – huyện Đông Anh, Hà Nội ngày nay.
Chiến tranh với Mông Cổ
Ở phương bắc, Nhà Tống phải rút xuống phía nam trước sự xâm lấn của nước Kim của người Nữ Chân. Phía tây bị nước Tây Hạ chia cắt. Tới đầu thế kỷ 13, người Mông Cổ ở phía bắc nước Kim thống nhất dưới quyền Thành Cát Tư Hãn, trở nên lớn mạnh. Mông Cổ đánh xuống phía nam, tiêu diệt Tây Hạ (1227) và Kim (1234). Mặc dù đã mở rộng bờ cõi bao la sang phía tây, diệt nhiều nước Tây Á và đánh sang châu Âu, người Mông Cổ tiếp tục tiến xuống phía nam để tiêu diệt Nam Tống.
Năm 1254, quân Mông Cổ đánh chiếm nước Đại Lý (Vân Nam ngày nay), muốn đánh chiếm Đại Việt để tạo thế “gọng kìm” bao vây Nam Tống. Các đoàn ngoại giao của Mông Cổ được phái sang Đại Việt đề nghị mở đường cho quân đội Mông Cổ đi qua để lên đất Tống. Nhưng các vua Trần không những từ chối lại còn cho bắt giam các nhà ngoại giao Mông Cổ.
Chiến tranh nổ ra vào năm 1258, khi Ngột Lương Hợp Thai cùng con trai là Aju đem 3 vạn quân Mông Cổ và 1,5 vạn quân Đại Lý tấn công Đại Việt. Quân Mông Cổ mau chóng giành được thắng lợi, chiếm được kinh đô Thăng Long, nhưng rồi cũng mau chóng bị quân Đại Việt đánh bật, đặc biệt tại trận Đông Bộ Đầu. Cuộc chiến này chỉ diễn ra trong vòng khoảng nửa tháng, cuối tháng 1 năm 1258.
Truyền ngôi và qua đời
Năm 1258, ngày 24 tháng 2, ông truyền ngôi cho Thái tử Trần Hoảng, lui về làm Thái thượng hoàng, được tôn làm Hiển Nghiêu Thánh Thọ Thái Thượng Hoàng Đế (顯堯聖壽太上皇帝). Trần Hoảng lên ngôi tức Trần Thánh Tông. Lệ Thái thượng hoàng của nhà Trần từ đây thành truyền thống, thứ nhất tránh việc tranh giành ngôi báu giữa các con do đã sớm được định đoạt, thứ nữa là rèn luyện cho vị Hoàng đế mới cai trị đất nước càng sớm càng tốt.
Ngày mồng 1 tháng 4 năm Đinh Sửu (tức 5 tháng 5 năm 1277), Thái thượng hoàng băng hà tại Vạn Thọ điện, thọ 58 tuổi, táng tại Chiêu Lăng thuộc phủ Long Hưng (Tiến Đức, Hưng Hà, Thái Bình ngày nay).
Ông được dâng miếu hiệu là Thái Tông (太宗), thụy hiệu là Thống Thiên Ngự Cực Long Công Mậu Đức Hiển Hòa Hựu Thuận Thần Văn Thánh Vũ Nguyên Hiếu hoàng đế (統天御極隆功茂德顯和佑順神文聖武元孝皇帝).
Về việc qua đời của Thái Tông hoàng đế, sử sách ghi lại rằng:
Sử thần Ngô Sĩ Liên nói:
-
- Điềm lành hay tai họa, chỉ có người thành tâm mới biết trước được. Vì thế, Đại truyện trong kinh dịch có nói: “Hình dung sự vật thì biết được vật thực, chiêm đoán sự vật thì mới biết được tương lai”. Nhưng tất là phải sau khi đã suy xét trong lòng, nghiền ngẫm trong óc. Thái Tông biết được việc tương lai là chiêm đoán sự vật đấy. Nhưng nếu không phải là người lý sáng, lòng thành, mà cứ thấy việc là phỏng đoán mò để rồi khẳng định, thì chưa bao giờ không chuốc lấy tai họa về sau. Đó là chỗ khác nhau giữa cái học sấm ký thuật số với cái học thánh hiền chăng?.
Tác phẩm
Tác phẩm của Trần Thái Tông có:
- Khóa hư lục (Tập bài giảng về lẽ hư vô).
- Thiền tông chỉ nam ca (Bài ca về yếu chỉ của thiền tông), nhưng nay chỉ còn lại bài tựa.
- Lục thì sám hối khoa nghi (Nghi thức sám hối vào sáu thời khắc trong một ngày).
- Trần Thái Tông ngự tập (1 quyển), được Phan Huy Chú khen là “lời thơ thanh nhã, đáng đọc”,[8] nhưng nay đã không còn, chỉ còn lại 2 bài chép trong Việt âm thi tập và Toàn Việt thi lục.
Ngoài ra ông còn đề tựa kinh Kim Cương, viết một số bài bình luận về việc tọa thiền, việc niệm Phật và một bài răn về tửu sắc….[9]
Theo GS. Trần Văn Giáp thì ông còn viết:
- Quốc triều thông chế.
- Kiến trung thường lễ.[10]
Tôn vinh
Về sau, Dụ Tông Quang Hiếu hoàng đế đã làm bài thơ, so sánh công đức của Trần Thái Tông so sánh với Đường Thái Tông:
Trần Thái Tông hiện được đúc tượng và thờ phụng ở các đền Trần (Thái Bình), đền Trần (Nam Định) và đền Thái Vi ở Ninh Bình. Ngày nay ở nhiều thành phố Việt Nam có tên đường Trần Thái Tông như ở Hà Nội có phố Trần Thái Tông ở quận Cầu Giấy. Các thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Đà Lạt, thành phố Thái Bình, thành phố Nam Định, thành phố Hạ Long… đều có đường phố mang tên ông.
Gia quyến
- Cha: Trần Thừa
- Mẹ: Thuận Từ Quốc Thánh Hoàng hậu Lê thị (順慈國聖皇后黎氏; ? – 1230).
- Anh chị em:
- Khâm Minh Đại vương Trần Liễu [欽明大王陳柳], anh trai.
- Khâm Thiên Đại vương Trần Nhật Hiệu [欽天大王陳日晈], em trai.
- Hoài Đức Vương Trần Bà Liệt [懷德王陳婆列], em trai.
- Thụy Bà Công chúa [瑞婆公主], chị gái, mẹ nuôi của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
- Thiên Thành Công chúa [天城公主], em gái (?).
- Hậu phi:
- hoàng hậu Lý thị (廢皇后李氏; 1218 – 1278), con gái Lý Huệ Tông và Linh Từ Quốc mẫu. Năm 1226, tháng giêng, được sách lập Hoàng hậu. Năm 1237, bị giáng làm Chiêu Thánh Công chúa (昭聖公主). Sinh ra Hoàng thái tử Trần Trịnh.
- Hiển Từ Thuận Thiên hoàng hậu Lý thị (顯慈順天皇后李氏; 1216 – 1248), chị gái của Phế hoàng hậu, nguyên là Thuận Thiên công chúa (順天公主), vợ Khâm Minh Đại vương Trần Liễu. Năm 1237, được lập làm Hoàng hậu của Thái Tông. Sinh hạ Tĩnh Quốc Đại vương Trần Quốc Khang, Trần Thánh Tông và Chiêu Minh Đại vương Trần Quang Khải.
- Lệ Trinh Nguyên phi Lê thị (丽贞元妃黎氏; 1219 – 1290)[13]; thuộc gia tộc Thuận Từ Hoàng hậu; người xã Mai Sơn (nay là huyện Ý Yên, Nam Định), không con. Năm 1255, bà xin Thái Tông cho dựng hành cung Lan Hoa tại làng Phù Hoa, hành đô Thiên Trường.
- Huệ Túc Phu nhân Hoàng thị (惠肅夫人黃氏), con gái Tống triều di thần Hoàng Bính.
- Thứ phi Lý thị (庶妃 李氏); mẹ sinh An Tư công chúa.
- Nhiều phi tần không rõ danh tính, Trần Ích Tắc (1254), Trần Nhật Duật (1255) đều sinh ra sau khi Hiển Từ Hoàng hậu qua đời (1248).
Hậu duệ
Sử sách không ghi chép về số Hoàng tử, Công chúa của Trần Thái Tông; một số được đề cập:
- Hoàng thái tử Trần Trịnh [皇太子陳鄭; chết yểu 1233],[14] mẹ là Chiêu Thánh Hoàng hậu.
- Tĩnh Quốc Đại vương Trần Quốc Khang [靖國大王陳國康],[14] thực tế là con của Khâm Minh đại vương Trần Liễu và Hiển Từ Hoàng hậu.
- Thái tử Trần Hoảng [陳晃], Thánh Tông Tuyên Hiếu Hoàng đế (聖宗宣孝皇帝), mẹ là Hiển Từ Hoàng hậu.
- Chiêu Minh Đại vương Trần Quang Khải [昭明大王陳光啟]], mẹ là Hiển Từ Hoàng hậu.
- Bình Nguyên Vương Trần Nhật Vĩnh [平原王陳日永].
- Vũ Uy Vương Trần Duy [武威王陈維].
- Chiêu Đạo Vương Trần Quang Xưởng [昭道王陈光昶], anh em cùng mẹ với Chiêu Quốc Vương và Chiêu Minh Vương.
- Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc [昭國王陳益稷].
- Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật [昭文王陳日燏].
- Minh Hiến Vương Trần Uất [明宪王陈蔚].[15].
- Thái Dương công chúa [太陽公主].
- Thiều Dương công chúa [韶陽公主; ? – 4/1277], húy là Thúy, lấy Thượng vị Văn Hưng hầu, mất ngay khi Trần Thái Tông qua đời.
- Thụy Bảo công chúa [瑞寶公主], chị em cùng mẹ với Thiều Dương Công chúa, lấy Uy Văn Vương Toại, sau lấy Bảo Nghĩa Vương Trần Bình Trọng.
- An Tư công chúa [安姿公主], lấy Trấn Nam Vương Thoát Hoan.
Xem thêm
Tham khảo
Chú thích
- ^ Long Hưng, vùng đất phát nghiệp đế
- ^ “Gia phả họ Trần”.
- ^ Ngô Thì Sỹ 2009, tr. 66
- ^ Ngô Sĩ Liên 2009, tr. 158
- ^ Ngô Thì Sỹ 2009, tr. 69
- ^ chú là tên hai con kênh, thuộc huyện Ngọc Sơn (nay là tỉnh Gia), tỉnh Thanh Hóa.
- ^ Con không vì cha lấy được thiên hạ, thì cha chết dưới suối vàng cũng không nhắm mắt được
- ^ Trích trong sách Lịch triều hiến chương loại chí, phần “Văn tịch chí”.
- ^ Theo GS. Nguyễn Huệ Chi, mục từ “Trần Cảnh” trong Từ điển văn học (bộ mới). Nxb Thế giới, 2004, tr. 1775-1776.
- ^ Trần Văn Giáp, Tìm hiểu kho sách Hán Nôm. Nxb Khoa học xã hội, 2003, tr. 845.
- ^ Niên hiệu của Đường Thái Tông là Trinh Quán (貞觀). Còn niên hiệu nổi tiếng của Trần Thái Tông là Nguyên Phong (元豐), ý của Dụ Tông hoàng đế là kỷ nguyên thời Trần Thái Tông thì nước Việt rực rỡ như nhà Đường thời kỳ Trinh Quán
- ^ Kiến Thành là Lý Kiến Thành, bị Đường Thái Tông giết hại trong Sự biến Huyền Vũ môn
- ^ Theo http://thanhpho.namdinh.gov.vn/front-end/index.asp?website_id=39&menu_id=2219&parent_menu_id=2219&article_id=16630&fuseaction=DISPLAY_SINGLE_ARTICLE&hide_menu=0
- ^ a ă Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, Bản kỷ, Quyển V, trang 7b
- ^ Đại Việt Sử ký Toàn thư, Bản kỷ, Quyển VI, xem năm 1312
Liên kết ngoài
- Vua nhà Trần
- Thái thượng hoàng nhà Trần
- Quan nhà Lý
- Vua thiếu nhi
- Người Thái Bình
- Nhà thơ Việt Nam thời Trần
- Thiền sư Việt Nam
- Sinh 1218
- Mất 1277
- Nhà nho Việt Nam
Lê Duẩn
Lê Duẩn (1907–1986) là Bí thư Thứ nhất Trung ương Đảng Lao động Việt Nam từ 1960 đến 1976, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam từ 1976 đến 1986. Ông là Tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Việt Nam có tổng thời gian tại vị lâu nhất với 25 năm, 303 ngày. Từ 1960 cho đến khi qua đời năm 1986, có một ảnh hưởng chính trị rất lớn tại miền Bắc và ở Việt Nam sau 1975, và theo một số nhận định khi hai miền thống nhất[1] ông cũng đã xác lập quyền uy tối thượng của mình tại Việt Nam trong những năm tháng còn tại vị.[2]
Lê Duẩn chính là người đã vạch ra chiến lược cách mạng ở miền Nam Việt Nam với tác phẩm nổi tiếng Đề cương cách mạng miền Nam.[3] Từ bản đề cương này, hàng loạt phong trào bạo động ở miền Nam nổ ra dọn đường cho Quân Giải phóng miền Nam và Quân đội Nhân dân Việt Nam tấn công và tiếp quản Sài Gòn vào năm 1975 kết thúc Chiến tranh Việt Nam.
Mục lục
- 1 Cuộc đời và sự nghiệp
- 2 Gia đình
- 3 Tư tưởng
- 4 Phát ngôn
- 5 Đánh giá
- 6 Đường Lê Duẩn
- 7 Chú thích
- 8 Liên kết ngoài
Cuộc đời và sự nghiệp
Lê Duẩn tên thật là Lê Văn Nhuận, sinh ngày 7 tháng 4 năm 1907, tại làng Bích La, xã Triệu Đông, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị trong một gia đình nông dân,[4] quê gốc của ông được cho là ở làng Phương Cai, xã Cẩm Duệ, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh[5] Cha ông là Lê Hiệp, làm nghề mộc. Mẹ ông là Võ Thị Đạo, làm ruộng. Sau đó ông theo gia đình về sinh sống tại làng Hậu Kiên, xã Triệu Thành cùng huyện, ở bên kia dòng sông Thạch Hãn. Khu lưu niệm Cố Tổng Bí thư Lê Duẩn hiện nay được xây dựng tại làng Hậu Kiên, xã Triệu Thành.
Giai đoạn trước 1945
Năm 1920 ông học hết Tiểu học. Sau đó ông lên tỉnh học Trung học được 1 năm thì nghỉ vì hoàn cảnh gia đình khó khăn.[4]
Từ thuở thiếu thời, chứng kiến cảnh đất nước bị thống trị bới thực dân Pháp, Lê Duẩn đã nuôi hy vọng phải cứu nước. Ông tâm sự: “Hồi 15 tuổi, đọc lịch sử, tôi buồn lắm, nghĩ nhất định phải đi cứu nước”[6]
Tháng 5 năm 1926, ông làm ở Sở Hỏa xa Đà Nẵng.
Năm 1927, nhân viên thư ký đề pô Sở Hỏa xa Đông Dương tại Hà Nội.
Năm 1928, ông tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng.
Năm 1929, ông tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội.
Năm 1930, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương.
Năm 1931, ông là Ủy viên Ban tuyên huấn Xứ ủy Bắc Kỳ.
Ngày 20 tháng 4 năm 1931, ông bị thực dân Pháp bắt tại Hải Phòng, bị kết án 20 năm tù, bị giam ở các nhà tù Hỏa Lò, Sơn La và Côn Đảo.
Năm 1936, ông được trả tự do, tiếp tục hoạt động cách mạng ở Trung Kỳ. Năm 1937, làm Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ.
Năm 1939, ông được bầu vào Ban thường vụ Trung ương Đảng. Cuối năm 1939, tham dự Hội nghị Trung ương lần thứ 6.
Năm 1940, bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn, bị kết án 10 năm tù và bị đày ra Côn Đảo lần thứ 2. Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thành công, ông được đón về đất liền.
Giai đoạn 1945 – 1957
Năm 1946, ông được cử làm việc bên cạnh Chủ tịch Chính phủ Lâm thời Hồ Chí Minh.
Từ 1946 đến 1954, ông được cử giữ chức vụ Bí thư Xứ ủy Nam Bộ (sau đổi thành Trung ương Cục miền Nam), Chính ủy Bộ Tư lệnh Nam Bộ. Chức vụ chính quyền của ông chỉ là Trưởng phòng dân quân, trong Bộ Tư lệnh Nam Bộ do Nguyễn Bình làm Tư lệnh.
Năm 1951, tại Đại hội Đảng lần thứ II, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị. Năm 1952 ông ra Việt Bắc họp Trung ương và được Hồ Chí Minh giữ lại làm phụ tá đến đầu năm 1954. Lê Đức Thọ được cử làm quyền Bí thư Trung ương Cục Miền Nam.
Từ 1954 đến 1957, ông được phân công ở lại miền Nam lãnh đạo cách mạng miền Nam.
Giai đoạn 1957 – 1975
Theo lời kể của con trai Lê Duẩn, Hồ Chủ tịch đã chọn ông là người lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng ở miền Nam, vì ông là người vừa nắm rõ đường lối của Trung ương vừa có trình độ lý luận, hiểu chủ nghĩa Mác. Chiến trường Nam bộ ngày ấy vừa xa xôi vừa phức tạp, để có một sự chỉ đạo thống nhất từ Trung ương, phải cần một người am hiểu cả địa thế lẫn lòng dân. Vì vậy năm 1957, Hồ Chủ tịch đã gọi ông ra Hà Nội gấp và nhanh nhất có thể để trực tiếp giúp điều hành công việc chung của Đảng.[7] Cuối năm 1957, ông ra Hà Nội, vào Ban Bí thư Trung ương Đảng, chủ trì công việc của Ban Bí thư và là Phó Ban chuẩn bị văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ III của Đảng.
Tháng 9/1960, tại Đại hội toàn quốc lần thứ III của Đảng Lao động Việt Nam, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị, giữ chức Bí thư Thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương. Từ 1960, khi Hồ Chí Minh sức khỏe yếu, theo một số nhận định ông Duẩn trở thành người có quyền lực cao nhất trong Bộ Chính trị.[8]
Cùng với quân sự là ngoại giao, ông rất chú ý đàm phán Paris. Ông có nói với ông Lê Đức Thọ rằng: “Anh sang bên đó, một điều không được thay đổi là Mỹ rút và mình không rút”. [9][10]
Giai đoạn 1975 – 1986
Tại các Đại hội toàn quốc lần thứ IV (12/1976) và lần thứ V (3/1982), ông tiếp tục được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị, giữ chức Tổng Bí thư đến khi mất. Tại Đại hội V, do sức khỏe Lê Duẩn yếu, Ban Chấp hành Trung ương giao một số nhiệm vụ của ông cho Trường Chinh. Ông cũng đảm nhiệm chức Bí thư Quân ủy Trung ương từ năm 1978 đến năm 1984.
Trong thời gian ông nắm quyền cao nhất Việt Nam từ năm 1975 đã xảy ra hai cuộc chiến tranh: Chiến tranh biên giới Tây Nam và Chiến tranh biên giới phía Bắc. Ông đã lãnh đạo đất nước vượt qua giai đoạn khó khăn này, thành công trong việc tiêu diệt chế độ Khmer Đỏ ở Campuchia và ngăn chặn được quân Trung Quốc ở phía Bắc.
Tuy nhiên bên cạnh những thành công về quốc phòng, Ban Chấp hành TW do ông đứng đầu đã đề ra các đường lối sai lầm về kinh tế, và hậu quả của các cuộc chiến tranh khiến kinh tế lâm vào khủng hoảng, Việt Nam bị cô lập trong suốt giai đoạn 1976-1986.
Gia đình
Ông có hai người vợ:
- Bà Lê Thị Sương (25 tháng 12 năm 1910 – 6 tháng 8 năm 2008)[11] kết hôn năm 1929 ở quê. Có bốn người con:
- Lê Hãn (sinh 1929), tên thường dùng là Lê Thạch Hãn, Đại tá Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý các nhà trường Quân đội, Tư lệnh Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã nghỉ hưu; Ông Lê Hãn cưới bà Nguyễn Khánh Nam (con gái đầu lòng của ông Nguyễn Khánh Mỹ, Vụ trưởng Vụ khu vực I, phụ trách các nước XHCN, Bộ Ngoại thương lúc bấy giờ – NV) và có 3 người con:Ông Lê Khánh Hải hiện là Thứ trưởng thường trực bộ VHTT và Du lịch,Ông Lê Khánh Hưng và Bà Lê Ngọc Hiếu.
- Lê Thị Cừ có chồng là Lê Bá Tôn (Cán bộ lãnh đạo của Bộ Công nghiệp nặng).
- Lê Tuyết Hồng có chồng là Giáo sư, Tiến sĩ Hồ Ngọc Đại;
- Lê Thị Diệu Muội (1940-2008), Phó Giáo sư, Tiến sĩ sinh vật học.
- Bà Nguyễn Thụy Nga (tên thường gọi Nguyễn Thị Vân hoặc Bảy Vân),[12] kết hôn năm 1950 tại miền Tây Nam Bộ, do Lê Đức Thọ làm mối, Phạm Hùng làm chủ hôn. Sau 1975, bà Nga làm Phó ban Tuyên giáo Tỉnh ủy An Giang, Phó Tổng Biên tập Phụ trách Hành chính trị sự của Báo Sài Gòn Giải phóng. Hiện bà sống ở Thành phố Hồ Chí Minh. Có ba người con:
- Lê Vũ Anh, kết hôn giáo sư toán học Viktor Maslov người Nga ở Moskva, mất năm 1981 do băng huyết khi sinh đứa con thứ ba (là con trai); cả 3 người con của bà sau này đều lớn lên và ăn học ở Nga, nhưng hiện tại đều làm việc tại Anh.
- Lê Kiên Thành (sinh 1955), học kỹ sư hàng không tại Liên xô, sau đó là phó tiến sĩ vật lý. Khi về nước chuyển ngành sang kinh doanh, từng là Chủ tịch HĐQT Ngân hàng Kỹ thương Techcombank, hiện là Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Xây dựng và phát triển đô thị; Chủ tịch HĐQT Công ty CP Chế biến Thực phẩm Thái Minh; chủ một sân golf và là Phó Chủ tịch thường trực Hội Golf Việt Nam. Ông còn là thành viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Hồ Chí Minh.
- Lê Kiên Trung (sinh 1958), Cục trưởng Cục Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh (từ tháng 12 năm 2007). Hiện là Thiếu tướng, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục An ninh II – Bộ Công an (2011).
Tư tưởng
Chủ nghĩa dân tộc
Trong suốt 26 năm, với cương vị là Bí thư thứ nhất và sau đó là Tổng Bí thư, Lê Duẩn đã để lại nhiều di sản với lịch sử Việt Nam. Ông có công lao trong sự nghiệp giải phóng và thống nhất dân tộc cũng như ý chí kiên cường, tinh thần cảnh giác trong việc chống lại chủ nghĩa bành trướng Trung Quốc. Theo một số nhận định, Lê Duẩn luôn có tự tin khi đứng trước những nhà lãnh đạo Trung Quốc, ông từng nói: “Chúng ta muốn thắng Mỹ, có một điều rất quan trọng là chúng ta phải không được sợ Mỹ, nhưng cũng không được sợ Trung Quốc và không được sợ Liên Xô”. Cả Bộ Chính trị vỗ tay hoan hô ý kiến đó, tuy nhiên những văn bản họp Bộ Chính trị khi đó hầu như chưa được công bố, khiến những câu chuyện về tinh thần dân tộc của Lê Duẩn không thực sự được biết rộng rãi trong dân chúng[13]
Khi còn sống, theo một số nhận định, Lê Duẩn lúc nào cũng cho rằng hiểu Trung Quốc là chuyện sống còn của dân tộc Việt Nam. Trong suốt chiến tranh chống Mỹ, rất nhiều lần Trung Quốc muốn dùng những khoản viện trợ để lồng ghép vào đó những toan tính riêng của họ, nhưng Lê Duẩn không nhận bất cứ một khoản viện trợ nào mà ông cho là có nguy cơ đối với nền độc lập của Việt Nam. Một nhà nghiên cứu về quan hệ Việt Nam với Trung Quốc đã từng nhận xét về ông: “Với Tổng Bí thư Lê Duẩn, cái gì nhịn được thì nhịn, nhưng ông tuyệt đối không bao giờ nhượng bộ những điều quá đáng, nguy hại cho an ninh quốc gia”. Vì tư tưởng này, Lê Duẩn đã trở thành lãnh đạo Việt Nam làm Trung Quốc “gai mắt” trong giai đoạn ấy.
Trong cuốn “Đằng sau tấm màn tre – Trung Quốc, Việt Nam và Thế giới ngoài châu Á”, do Priscilla Roberts biên tập, Trung tâm Woodrow Wilson và Đại học Stanford xuất bản năm 2006, có nói về việc Lê Duẩn từ chối nhận viện trợ quân sự của Trung Quốc: “Sau đó ông ấy [Mao Trạch Đông] bắt ta (Việt Nam) tiếp nhận hai vạn quân, đến để làm đường từ Nghệ An, Hà Tĩnh vào Nam. Tôi (Lê Duẩn) từ chối. Họ vẫn liên tục yêu cầu nhưng tôi không thay đổi ý kiến. Họ bắt tôi phải cho họ vào nhưng tôi không chấp nhận. Họ tiếp tục gây áp lực nhưng tôi vẫn không đồng ý. Các đồng chí, tôi đưa ra những ví dụ này để các đồng chí thấy được âm mưu lâu dài của họ là muốn cướp nước ta, và âm mưu của họ xấu xa tới chừng nào.”[14]
Con trai Lê Duẩn kể lại: “Như cha tôi lúc còn sống luôn nói rằng, khi người ta đã yêu đất nước đến vô cùng, đến mức trái tim chỉ có thể đập vì nó, thì họ sẽ luôn tìm được con đường đúng nhất. Một lần, khi ghé thăm cửa khẩu Hữu Nghị, nơi được coi là biểu tượng hàn gắn của mối quan hệ Việt Nam – Trung Quốc sau giai đoạn chiến tranh, tôi đã thấy ở nơi trưng bày những kỷ vật về mối quan hệ hai nước, có tất cả những tấm ảnh lãnh đạo Việt Nam qua nhiều thế hệ, trừ cha mình. Trong sâu thẳm, tôi tự hào về điều đó: Cha tôi, Tổng Bí thư Lê Duẩn là người quyết bảo vệ đến cùng từng tấc đất ở đây. Trái tim ông đã xui khiến ông hành động như thế.”[15]
Tư tưởng về văn hóa
Lê Duẩn đọc rất nhiều và luôn suy nghĩ. Ông đọc vào mọi dịp, đọc trong nhà tù, đọc khi đi nghỉ ở nước ngoài, đến lúc tuổi cao sức yếu vẫn say mê đọc. Trong điều kiện những năm 1980 trở về trước, ít người tham khảo Bách khoa toàn thư Pháp hay Kinh Coran của đạo Hồi để làm công tác như Lê Duẩn. Theo ông “để làm việc với các tín đồ đạo giáo, cần hiểu đúng tôn giáo của họ”
Đến thăm học viên là cán bộ trung, cao cấp đang nghiên cứu Lịch sử Đảng, trao đổi với anh em ở hành lang, Lê Duẩn nói: “Theo tôi, bài học lớn nhất của Đảng ta là phải độc lập suy nghĩ, giải quyết các vấn đề của cách mạng Việt Nam trên cơ sở đánh giá đúng tình hình thực tế của Việt Nam”
Những năm 1960, Lê Duẩn phát biểu: “Để hiểu việc, con người dùng lý lẽ, lý trí, nhưng khi hành động phải có tình cảm… Cách mạng tư tưởng và văn hóa gắn tình cảm với lý trí. Nói nghệ thuật là nói quy luật riêng của tình cảm. Nghệ thuật vận dụng quy luật của tình cảm”. Đầu những năm 1980, Ban Tuyên huấn Trung ương tổ chức Hội nghị tập huấn tổng biên tập các báo địa phương, ông nói: “Làm báo là làm công tác khoa học, đồng thời là làm nghệ thuật”[16].
Làm chủ tập thể
Tư tưởng “làm chủ tập thể trên lập trường giai cấp vô sản” lần đầu được Lê Duẩn đưa ra vào tháng 6 năm 1965, và nhiều bài phát biểu về sau, ông phân tích:
“Trong chế độ tư bản chủ nghĩa, động lực đó là lợi nhuận. Lợi nhuận là động lực của cách mạng kỹ thuật, của các cuộc xâm chiếm thuộc địa, mở rộng thị trường, của việc mở rộng nền sản xuất lớn, v.v.. Lợi nhuận là nhân tố kích thích mạnh mẽ nhất sự phát triển lực lượng sản xuất trong xã hội tư bản chủ nghĩa, là cái mà hằng giờ hằng phút bọn tư bản suy nghĩ đến”. Còn trong chế độ xã hội chủ nghĩa “Tất cả những người lao động đều phải lấy việc sản xuất của cải vật chất nhiều hay ít làm thước đo sự cống hiến của mình vào nền sản xuất xã hội; vì vậy, chúng ta phải thực hiện nguyên tắc phân phối theo lao động. Nguyên tắc đó là một động lực thúc đẩy nền sản xuất xã hội chủ nghĩa, nhưng nhân tố thường xuyên, mạnh mẽ thúc đẩy tính tích cực sản xuất của quần chúng công nông là ý thức giác ngộ xã hội chủ nghĩa, tinh thần làm chủ tập thể của họ”.”Xây dựng tư tưởng tập thể xã hội chủ nghĩa có nghĩa là chống chủ nghĩa cá nhân, và chống chủ nghĩa cá nhân là để xây dựng tư tưởng tập thể xã hội chủ nghĩa”.[17]
“Xây dựng chế độ làm chủ tập thể là xây dựng nước ta thành một xã hội trong đó người chủ chân chính, tối cao là cộng đồng xã hội, là tập thể nhân dân lao động có tổ chức, mà nòng cốt là liên minh công nông. Nội dung của làm chủ tập thể là làm chủ toàn diện, là làm chủ về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội; là làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên, làm chủ bản thân; là làm chủ trong cả nước, trong từng địa phương và từng cơ sở; là trên cơ sở làm chủ đầy đủ của tập thể, của cộng đồng xã hội mà bảo đảm tự do cũng đầy đủ cho mỗi người; và ngược lại “sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người”.[18] Phải phát động quần chúng, phải tuyên truyền giáo dục, làm cho mọi công dân Việt Nam từ em bé đến cụ già, nhất là tầng lớp thanh niên hiểu rằng họ là người chủ của nước Việt Nam, rằng tất cả của cải, tài nguyên của đất nước này đều thuộc về tập thể nhân dân, thuộc về những thế hệ hôm nay và cả những thế hệ ngày mai. Họ phải làm tròn nghĩa vụ của người làm chủ đất nước, đồng thời họ có đầy đủ những quyền của người làm chủ: quyền làm việc, học hành, vui chơi, quyền phát biểu ý kiến về bất cứ vấn đề gì của Nhà nước nhằm mưu cầu sự giàu có cho đất nước và hạnh phúc cho đồng bào; không ai được áp bức, ép buộc họ.[19]
“Chế độ làm chủ tập thể hơn hẳn mọi nền dân chủ trong lịch sử. Nó không phải là dân chủ của một số ít người, cũng không phải là dân chủ cho từng cá nhân riêng lẻ. Nó thể hiện vai trò làm chủ tập thể của cả cộng đồng xã hội của từng tổ chức và của từng người trong cộng đồng. Kết hợp chặt chẽ lợi ích của toàn xã hội với lợi ích của tập thể và lợi ích của mỗi người, nó bảo đảm cho cả cộng đồng xã hội cũng như từng tổ chức trong cộng đồng phát triển một cách tốt nhất, đồng thời bảo đảm tự do đầy đủ nhất cho mỗi thành viên của xã hội…Làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa có hai mặt: toàn xã hội làm chủ tập thể và từng người một làm chủ tập thể. Cả xã hội làm chủ và từng người một làm chủ, làm chủ tập thể và cá nhân có đầy đủ tự do, hai cái đó thống nhất với nhau, không hề có mâu thuẫn…Làm chủ tập thể là làm chủ cả về chính trị, kinh tế, văn hoá…Làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên và làm chủ bản thân”.[20]
“Trong chế độ làm chủ tập thể, mọi người lao động không thụ động tiếp nhận và hưởng thụ các quyền dân chủ từ một quyền lực bên ngoài mang đến, mà tự giác và chủ động đóng vai người làm chủ thật sự về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội. Nhân dân lao động tự mình thực hiện quyền làm chủ tập thể của mình bằng một cơ cấu tổ chức hợp lý, bằng một chế độ sản xuất và phân phối hợp lý, bằng những phong trào cách mạng liên tục, sôi nổi của hàng chục triệu người. Chế độ làm chủ tập thể thực hiện trong cả nước, trong từng địa phương, từng cơ sở, gắn chặt làm một lợi ích của cá nhân với lợi ích của tập thể và của toàn xã hội. Đối với mỗi con người, chế độ làm chủ tập thể bảo đảm sự phát triển toàn diện nhất, những quyền lợi đầy đủ nhất đi đôi với những nghĩa vụ cao cả mà mọi người phải làm trọn.[21]
“Chỉ có chế độ làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa mới giải quyết đúng mối quan hệ giữa xã hội và cá nhân. Ở đây, vừa thiết lập sự làm chủ tập thể của cả cộng đồng xã hội Việt Nam, vừa phát huy cao độ quyền tự do chân chính của cá nhân, khơi dậy mọi năng lực sáng tạo của cá nhân, thống nhất hài hoà cá nhân với xã hội.[22] Thiết lập chế độ làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa của nhân dân lao động là mục đích của chủ nghĩa xã hội, đồng thời đó là một động lực quan trọng của công cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Làm chủ tập thể xã hội là một quá trình phát triển từ thấp đến cao, trước hết là làm chủ về chính trị tiến lên làm chủ về kinh tế, văn hóa, xã hội, trong đó làm chủ về kinh tế là quan trọng nhất.[23]
Lê Duẩn cũng giải thích thêm: “Chủ nghĩa xã hội không xóa bỏ tất cả những cái riêng của mọi người, nhưng mỗi người phải tham gia vào cái chung, phải phục vụ cái chung, vì cái chung… Chủ nghĩa xã hội không bao giờ chủ trương xóa bỏ quyền lợi cá nhân, mà chỉ làm sao cho quyền lợi cá nhân và quyền lợi tập thể nhất trí với nhau. Ta khuyến khích mỗi người cố gắng tiến lên để đời sống chung và riêng được khá hơn… Hơn nữa, hiện nay về mặt kinh tế, phần cá thể vẫn còn là một nguồn sống của mỗi con người chúng ta”. Trong khi coi trọng cái riêng, quyền lợi cá nhân, ông cũng phê phán tư tưởng cá nhân chủ nghĩa, ích kỷ, cục bộ[6].
Trong bài phát biểu tại Hội nghị lần thứ tám BCHTW khóa IV ông cho là chế độ làm chủ tập thể do các nhà kinh điển nêu ra, nhưng tại Hội nghị lần thứ tám TW khóa V, ông nói Mác, Lênin chưa nói đến, nhưng Việt Nam đang làm trong thực tế. Sau Đổi mới, đường lối làm chủ tập thể không còn được nhắc đến trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước.
Phát ngôn
Khi Trung Quốc đề nghị viện trợ 500 chiếc xe vào Trường Sơn với điều kiện kèm lái xe của họ, Lê Duẩn không đồng ý nhận bất cứ một chiếc xe nào vì tin rằng Trung Quốc lồng ghép vào đó những toan tính riêng của họ. Có người trong Bộ Chính trị đề nghị “sao không nhận một vài chiếc cho người ta vui?”, nhưng ông trả lời:
- Lúc sinh thời, nhân dịp Tết 1976, Lê Duẩn từng tuyên bố rằng:
- Nhắc đến mẹ mình, ông nói:
Khi Lê Duẩn yêu cầu thành ủy Hà Nội bán chịu bàn ghế, giường tủ cho công nhân viên, thanh toán bằng cách trừ lương hàng tháng nhưng không được thi hành, ông tức giận nói:
- Năm 1976, khi về thăm quê ở làng Hậu Kiên, xã Triệu Thành, huyện Triệu Phong, Quảng Trị, khi thấy người dân đang luộc khoai mì đón Tết ông nói:
- Năm 1976, Bí thư thứ nhất Lê Duẩn tuyên bố:
-
- (Phát biểu của Lê Duẩn tại Hội nghị Trung ương 25, Văn Kiện Đảng Toàn tập, Nhà Xuất bản Chính trị Quốc gia, tập 37- 1976, trang 403-404)
- Ngày 13-3-1977, tại trường Nguyễn Ái Quốc, Tổng Bí thư Lê Duẩn nói:
-
- (“Bài nói của đồng chí Lê Duẩn tại lớp chính trị Trung cao cấp ngày 13-3-1977 tại trường Nguyễn Ái Quốc”, Hồ sơ lãnh tụ Lê Duẩn, lưu trữ tại kho Lưu trữ Học viện Quốc gia Hồ Chí Minh)
Đánh giá
Tại Việt Nam
Theo quan điểm của các nhà lãnh đạo đảng và các học giả trong nước đóng góp nổi bật của ông là năm 1939, dưới sự chủ trì của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ, ông đã góp phần cho sự ra đời của Nghị quyết Hội nghị lần thứ 6 của Ban Chấp hành Trung ương (11-1939) – chuyển hướng đấu tranh cách mạng; chỉ đạo kháng Pháp tại miền nam trong đó đáng chú ý là “Xứ ủy Nam Bộ dưới sự lãnh đạo của Lê Duẩn thực hiện chính sách ruộng đất “người nông dân có ruộng cày” không phải thông qua cuộc phát động tước đoạt bằng bạo lực, tiến hành đấu tố, cưỡng bức địa chủ; mà bằng chủ trương và biện pháp đúng đắn, thích hợp với hoàn cảnh cụ thể của Nam Bộ lúc ấy“,[31] đặc biệt vai trò lớn của ông trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của Việt Nam. Chính ông là người viết “Đề cương cách mạng Miền Nam’ (sau được thể hiện đầy đủ trong Nghị quyết 15 (Khóa Hai) của đảng tháng 1-1959). Theo ông Võ Văn Kiệt: “Đề cương Cách mạng miền Nam” được đồng chí Lê Duẩn hoàn thành vào tháng 8 năm 1956 ngay tại Sài Gòn, ở số nhà 29 đường Huỳnh Khương Ninh, quận 1 Sài Gòn, nay là Tp. HCM.”.[32] Ý kiến chính thống của Đảng Cộng sản Việt Nam coi Lê Duẩn có tầm nhìn chiến lược, có đóng góp nhiều cho đường lối chính trị quân sự của Đảng, nhất là trong cuộc Tổng tấn công Tết Mậu Thân và chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975 [33][34]
Giáo sư Kinh tế Đặng Phong nhận xét về Lê Duẩn: “Thí dụ khi nói về ông Lê Duẩn và các chủ trương làm chủ tập thể, xây dựng cấp huyện… thì rõ ràng đó là các sai lầm gây thiệt hại rất lớn cho nền kinh tế. Nhưng tôi vẫn kính trọng ông Duẩn là một nhà tư duy lớn, còn những gì sai thì sau đó phải sửa, có gì là xúc phạm đâu?“.[35]
Theo Giáo sư Tương Lai trích lại lời Giáo sư Trần Phương, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ: “Năm 1985, anh là người ghi vào Nghị quyết của Bộ Chính trị: “Chấp nhận kinh tế nhiều thành phần”. Đó là những con chữ quan trọng để tạo đà cho Đại hội VI Đổi Mới… Tầm nhìn xa của anh Ba về kinh tế, những viên gạch anh lát cho con đường đổi mới, không nhiều người biết tới. Nhưng điều đó cũng phù hợp với con người Anh. Chỉ cần mình làm điều tốt cho Đảng, cho dân mà không cần nghĩ rằng có được ghi nhận hay không“. Theo GS Tương Lai: “Đáng tiếc là, những tư tưởng lóe sáng trong tư duy của nhà lý luận ấy đã bị chìm đi trong vô vàn những bức xúc hàng ngày của thực trạng kinh tế đang trong cái thế giằng co giữa cái cũ và cái mới. Ông không thể không gánh chịu trách nhiệm về những hậu quả nặng nề của sự vận dụng những công thức giáo điều trong mô hình xây dựng chủ nghĩa xã hội theo kiểu Stalin hoặc của tư tưởng giáo điều “tả” khuynh khác, mặc dầu ông đã cố gắng để vượt ra khỏi những áp đặt“.[36]
Giáo sư Trần Phương có thuật lại: “Tôi nhớ có lần, vào một buổi sáng, khi nhóm trợ lý chúng tôi đang họp, anh Ba đi vào “quẳng” xuống bàn chúng tôi một tờ báo và nói: “Các anh đọc đi!”. Rồi anh nhếch mép cười, đi ra… Chúng tôi cầm tờ báo lên: Trên trang nhất là một bài dài phê phán anh Kim Ngọc và quan điểm khoán hộ của anh. Có lần, tôi hỏi Anh: “Tại sao Anh không công khai phản bác lại quan điểm bảo thủ của bài báo…”. Anh nói: “Quan trọng nhất là phải giữ sự đoàn kết trong Đảng…“. Ông Trần Phương cũng cho rằng: “Ai đó đã nói rằng anh Ba không bảo vệ được Kim Ngọc là không đúng. Sau bài báo đó, Kim Ngọc vẫn là Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Phú.”.[37] Theo những người trợ lý thân cận nhất của ông kể lại thì thái độ của ông đối với khoán ở Vĩnh Phúc (1966-1968) khác với nhiều người lúc đó. Nhưng ông chưa kịp can thiệp thì đã có lệnh đình chỉ Bản mẫu:Ai ra lệnh, mà đã có lệnh rồi thì không thể đảo ngược lại được. Ông Đậu Ngọc Xuân là trợ lý của ông kể lại: Khi khoán Vĩnh Phúc đã bị đình chỉ, ông chỉ còn biết lên thăm Kim Ngọc và bày tỏ sự đồng tình với những tìm tòi của Kim Ngọc, an ủi về việc những sáng kiến quá mới như thế thường không dễ đi ngay vào cuộc sống…[38]
Theo lời của Trần Phương, Lê Duẩn từng nói với ông: “Cầm quyền mà không lo nổi cho dân một bộ quần áo thì cầm quyền là nghĩa thế nào? Anh muốn làm gì thì làm nhưng phải lo đủ cho người dân một bộ quần áo… Tôi vẫn nhớ, có lần trong những năm 60, trong một cuộc họp ở Đồ Sơn, Anh đã nổi nóng với Chính phủ: “Chúng ta cầm quyền mà không lo nổi rau muống và nước lã cho dân thì nên từ chức đi…”. Anh Tô (Phạm Văn Đồng) không nói một lời. Tôi rất thông cảm với Anh về cái khó của Chính phủ. Muốn có rau muống thì phải có gạo. Muốn có nước lã (nước máy) thì phải có ngoại tệ. Cả hai thứ đó, Chính phủ đều gặp khó khăn“.[37]
Một nhà nghiên cứu ai? về quan hệ Việt Nam với Trung Quốc đã từng nhận xét về ông: “Với Tổng bí thư Lê Duẩn, cái gì nhịn được thì nhịn, nhưng ông tuyệt đối không bao giờ nhượng bộ những điều quá đáng, nguy hại cho an ninh quốc gia”.[13]
Từ bên ngoài
Pierre Asselin từng nhận xét về Lê Duẩn: “Ông khao khát quyền lực tuyệt đối. Thông qua việc cô lập ông Hồ, ông Giáp và các đồng minh của họ trong đảng, ông Lê Duẩn đã thiết lập một bộ máy lãnh đạo ở Hà Nội không chỉ trung thành mà còn chung quyết tâm hoàn tất các mục tiêu cách mạng”.[39] Tuy nhiên Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc phủ nhận cách nhìn này, theo đó vai trò của Tướng Giáp bị làm lu mờ bởi những thành viên Bộ Chính trị trong giai đoạn cuộc chiến tranh Việt Nam. Ông cũng cho rằng không hề có một sự phân chia ê-kíp trong nội bộ Bộ Chính trị lúc bấy giờ, mà theo đó Tướng Giáp được cho là thuộc phái “chủ hoà”.[40] Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng viết rằng: “Với tôi, những năm công tác trong Bộ Chính trị, Anh đã thường xuyên trao đổi ý kiến, thường là nhanh chóng đi đến nhất trí trong những vấn đề lớn; khi có ý kiến khác nhau thì tranh luận thẳng thắn, những điều chưa nhất trí thì chờ thực tiễn kiểm nghiệm. Lúc mới ra Bắc, Anh thường tâm sự với tôi những khó khăn trong công việc… Từ sau Đại hội III và Đại hội IV, tôi đã ba lần đề nghị Anh là Tổng Bí thư kiêm luôn Bí thư Quân ủy Trung ương, nhưng Anh nói: “Anh là Tổng chỉ huy lâu năm nên tiếp tục làm Bí thư Quân ủy Trung ương, như vậy có lợi cho lãnh đạo“.[41]
David Elliott, trong quyển sách The Vietnamese War (2003), phê bình chính sách kinh tế của những người cộng sản giai đoạn 1976-1986, mà đứng đầu là Lê Duẩn, ông cho rằng “họ thường là những người cứng rắn, giáo điều và tin tưởng tuyệt đối vào cách mạng. Nhưng đây không phải lúc nào cũng là những người đủ khả năng đưa Việt Nam đi tiếp trên đường phát triển.“[42]
Khi ông mất, Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc khi đó đã điện “… Ngài Tổng Bí thư Lê Duẩn, người đã giữ một vai trò hết sức quan trọng trong lịch sử của Việt Nam…”. (Điện của Tổng Thư ký liên hiệp quốc Javier Pérez de Cuéllar.[43]
Đường Lê Duẩn
Tên của ông được đặt cho các tuyến đường ở Hà Nội (nối Điện Biên Phủ với Giải Phóng), thành phố Hồ Chí Minh (từ Thảo Cầm Viên đến Dinh Độc lập), Huế (nối Lý Thái Tổ với Trần Hưng Đạo), Đà Nẵng (nối cầu sông Hàn – Ngô Quyền với Điện Biên Phủ), Hải Phòng (nối Phan Đăng Lưu với Trường Chinh), Tuy Hòa (Nối đường Nguyễn Hữu Thọ với đường Bạch Đằng),…
Chú thích
- ^ “BBCVietnamese.com”. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ “BBCVietnamese.com”. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ “DCSVN”. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ a ă “Di tích Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Duẩn”. Cổng TTĐT tỉnh Quảng Trị. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ “Lập đền thờ ông Lê Duẩn ở Hà Tĩnh – BBC Vietnamese – Việt Nam”. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ a ă http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/Nghiencuu-Traodoi/2012/15480/Dong-chi-Le-Duan-voi-van-de-con-nguoi-trong-van-hoa.aspx
- ^ “Những mẩu chuyện nhỏ về Bác Hồ và Ba tôi”. Báo Sài Gòn Giải Phóng Online. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ “Victory at Any Cost”. Google Books. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ “Tầm nhìn 20 năm và những bài học cho hôm nay”. Vietbao.vn. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010.
- ^ Theo cuốn Nhớ anh Lê Đức Thọ, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006 tr. 347 thì việc cử Lê Đức Thọ đi dự Hội nghị Paris về Việt Nam được Hồ Chí Minh phê chuẩn[liên kết hỏng]
- ^ Tin buồn đăng trên báo Hà Nội mới số ra ngày 8/8/2008
- ^ Nguyễn Thụy Nga – một đời báo một đời người, Báo Quân đội Nhân dân, số ra ngày Thứ Hai, 14/06/2010[liên kết hỏng]
- ^ a ă â “Cố TBT Lê Duẩn: ‘Chúng ta không được phép sợ Trung Quốc!’”. Đọc báo, tin tức, thời sự với Báo Điện Tử Một thế giới. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ http://www.talawas.org/?p=26340
- ^ “Bài học về TQ trong ký ức con trai cố TBT Lê Duẩn”. Đọc báo, tin tức, thời sự với Báo Điện Tử Một thế giới. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ http://vov.vn/chinh-tri/tam-nhin-le-duan-204580.vov
- ^ Lê Duẩn: Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1976, t.I, tr. 458 – 501
- ^ Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, t.37, tr.137-184
- ^ Lê Duẩn:Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật Hà Nội, 1980, t.3, tr. 481-502
- ^ Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, t.37, tr.332-408
- ^ Lê Duẩn: Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1980, t.3, tr. 617-636.
- ^ Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.41, tr.306-335
- ^ Lê Duẩn:Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1984, t. 4, tr.412-437
- ^ Vũ Thư Hiên, Đêm giữa ban ngày, Nxb. Văn Nghệ, 1997, tr. 422, phần chú thích
- ^ “Giải phóng miền Nam…”
- ^ Cố TBT Lê Duẩn: ‘Chúng ta không được phép sợ Trung Quốc!
- ^ “Lê Duẩn”. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ Stanley Karnow, Vietnam: A History (New York: Penquin, 1983), 683-84
- ^ a ă “13 năm làm cận vệ cho Tổng Bí thư Lê Duẩn”. Báo Công an Nhân dân Điện tử. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ Trần Đĩnh (2014). Đèn cù (bằng tiếng Việt). Hoa Kỳ: Người Việt Books. tr. 184. ISBN 1629883999. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2015.
- ^ Trần Hữu Phước (28/09/2012). “Đồng chí Lê Duẩn – Nguồn sáng kỳ diệu của “ngọn đèn hai trăm nến””. Báo Cà Mau. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010.
- ^ Chính trị. “VietNamNet”. Vietnamnet.vn. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010.
- ^ “Trang chủ”. Báo điện tử Nhân Dân. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ “Tầm nhìn 20 năm và những bài học cho hôm nay”. Việt Báo. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ “BBCVietnamese.com”. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ Chính trị (15 tháng 1 năm 1955). “VietNamNet”. Vietnamnet.vn. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010.
- ^ a ă “VnEconomy – Business & financial news – Tin tức kinh doanh & tài chính”. Vneconomy.vn. 6 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010.
- ^ “Lê Duẩn qua một tài liệu mới tìm được — Dien Dan Forum” (bằng (tiếng Việt)). Diendan.org. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010.
- ^ “BBCVietnamese.com”. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^ “BBCVietnamese.com”. Bbc.co.uk. 25 tháng 8 năm 1911. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010.
- ^ trích từ sách “Lê Duẩn một nhà lãnh đạo lỗi lạc, một tư duy sáng tạo lớn của cách mạng Việt Nam” do NXB Chính trị quốc gia xuất bản 2002
- ^ “Kỳ 4: Một di sản gây tranh cãi”. BBC. 19 tháng 5 năm 2006.
- ^ Báo Nhân Dân số ra ngày 16/7/1986
Liên kết ngoài
Tiếng Việt
- Loạt bài về Tổng Bí thư Lê Duẩn đăng trên BBC tiếng Việt
- Báo Công an Nhân dân
Tiếng Anh
- Nguồn tham khảo không đáng tin cậy
- Sinh 1907
- Mất 1986
- Người Quảng Trị
- Tân Việt Cách mệnh Đảng
- Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
- Đại biểu Quốc hội Việt Nam
- Huân chương Sao Vàng
- Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa I
- Nhân vật trong chiến tranh Việt Nam
- Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam
Boris Nikolayevich Yeltsin
tiếng Nga: Борис Николаевич Ельцин; sinh ngày 1 tháng 2 năm 1931 – mất ngày 23 tháng 4 năm 2007) là nhà hoạt động quốc gia, chính trị của Nga và Liên Xô. Ông là tổng thống đầu tiên của Nga, được bầu lên vị trí này 2 lần: ngày 12 tháng 6 năm 1991 và 16 tháng 6 – ngày 3 tháng 7 năm 1996. Ông ở vị trí này từ ngày 10 tháng 7 năm 1991 đến 31 tháng 12 năm 1999. Ông là một trong những chính trị gia nổi tiếng với tư tưởng “Tây hóa” và thường xuyên ủng hộ phương Tây trong nhiều vấn đề quốc tế, và cũng hay bổ nhiệm nhiều người thân phương Tây như ngoại trưởng Nga Andrei Kozyrev, thiếu tướng Alexander Korzhakov,…, đối lập với chính phủ kiểu Nga của Putin sau đó.(
Mục lục
Tuổi trẻ
Boris Yeltsin sinh tại làng Butka, quận Talitsa ở Sverdlovsk Oblast Nga. Cha ông, Nikolai Yeltsin, bị kết tội xúi giục chống Xô viết năm 1934 và đã phải vào trại cải tạo (gulag) trong ba năm. Sau khi được thả, ông thất nghiệp trong một khoảng thời gian và sau đó làm việc trong ngành xây dựng. Mẹ ông, Klavdiya Vasilyevna Yeltsina, làm thợ may.
Yeltsin học tại Trường trung học Pushkin ở Berezniki, Perm Krai. Ông học khá và trong suốt thời gian học sinh ông luôn là lớp trưởng (староста, starosta). Tuy nhiên, ông tuân thủ kỷ luật kém và hay tỏ ra ngang bướng. Ông tham gia vào các vụ đánh nhau trên đường phố và thường xuyên đối đầu với các giáo viên cũng như cha mình. Trong những sự kiện đó ông luôn là người chiến thắng. Vì vậy, sau khi thấy giấy chứng nhận kết quả học tập trong bảy năm của mình bị thu hồi, ông đã yêu cầu thành lập một ủy ban để điều tra trường hợp đó và cuối cùng cũng nhận được giấy chứng nhận ấy, người giáo viên chịu trách nhiệm việc này bị đuổi việc. Ông đỗ kỳ thi kết thúc 10 năm học khi còn chưa hoàn thành khóa học.
Ông rất ưa thích thể thao (đặc biệt là trượt tuyết, thể dục, bóng chuyền, các môn điền kinh, đấm bốc và đấu vật) dù đã mất hai ngón tay khi ông cùng một số người bạn chui vào một kho vũ khí của Hồng Quân lấy vài quả lựu đạn và chặt chúng ra.
Yeltsin được nhận bằng giáo dục cao học tại Viện Bách khoa Ural ở Sverdlovsk, ngành xây dựng, và tốt nghiệp năm 1955. Đề tài văn bằng của ông là “Tháp truyền hình”.
Từ năm 1955 tới 1957 ông làm đốc công tại công ty xây dựng Uraltyazhtrubstroi. Từ 1957 đến 1963 ông làm việc tại Sverdlovsk và được thăng chức từ giám sát công trình lên lãnh đạo Ban giám đốc xây dựng công ty Yuzhgorstroi. Năm 1963 ông trở thành kỹ sư trưởng, và năm 1965 lãnh đạo Tổ hợp xây dựng nhà cửa Sverdlovsk. Ông bắt đầu được xếp vào hàng ngũ cán bộ nguồn (nomenclatura) của Đảng cộng sản Liên xô năm 1968 khi được chỉ định làm lãnh đạo phụ trách xây dựng bên trong Ủy ban vùng Sverdlovsk của Đảng. Năm 1975 ông trở thành bí thư ủy ban vùng và chịu trách nhiệm phát triển công nghiệp vùng.
Thành viên Đảng cộng sản Liên xô
Yeltsin từng là một thành viên Đảng cộng sản Liên xô (CPSU) từ 1961 đến tháng 7, 1990, và đã bắt đầu làm việc trong bộ máy hành chính của đảng năm 1968. Sau này ông đã bình luận về các quan điểm cộng sản của mình:
- “Tôi đã chân thành tin tưởng vào các lý tưởng về sự công bằng do đảng tuyên truyền, và cũng có cảm giác ấy khi gia nhập đảng, nghiên cứu toàn bộ các hiến chương, các chương trình và các giáo điều, đọc lại các tác phẩm của Lênin, Marx và Engels.”
Năm 1977 với tư cách là lãnh đạo đảng tại Sverdlovsk, ông ra lệnh phá huỷ Ipatiev House nơi vị Sa hoàng cuối cùng bị ám sát. Ipatiev House bị phá hủy trong một đêm, rạng sáng ngày 18 tháng 9, 1977. Cũng trong thời gian Yeltsin nắm quyền ở Sverdlovsk, một tòa nhà lớn của Đảng cộng sản được xây dựng và được những người sống ở đó gọi là “Răng trắng”. Trong 30 năm hoạt động với tư cách một đảng viên cộng sản, Yeltsin đã phát triển các mối quan hệ với những nhân vật chủ chốt bên trong cơ cấu quyền lực Sô viết.
Ông được chỉ định vào Bộ chính trị, và kiêm chức “Thị trưởng” Moskva (bí thư thứ nhất Đảng cộng sản Liên xô Ủy ban thành phố Mátxcơva) từ 24 tháng 12, 1985 đến 1987. Ông được đề bạt lên tới các chức vụ đó nhờ Mikhail Gorbachev và Yegor Ligachev, những người tin tưởng rằng Yeltsin sẽ trở thành “người đằng mình”. Yeltsin cũng được cấp một căn nhà ở thôn quê (dacha) trước kia từng là của Gorbachev. Trong thời gian này, Yeltsin tự thể hiện mình như một nhà cải cách và quần chúng (ví dụ, ông dùng xe điện bánh hơi đi làm), sa thải và cải tổ bộ máy nhân sự của mình nhiều lần. Những sáng kiến của ông gây được tiếng vang trong dân chúng Mátxcơva.
Năm 1987, sau một cuộc đối đầu với Yegor Ligachev, người theo đường lối cứng rắn, và cuối cùng là cả với Mikhail Gorbachev về vụ vợ Gorbachev, Raisa, dính vào các công việc nhà nước, Yeltsin bị hất khỏi các cương vị cao trong đảng. Ngày 21 tháng 10, 1987 trong phiên họp toàn thể Ủy ban trung ương Đảng cộng sản Liên xô, Yeltsin, không được Gorbachev đồng ý trước, to tiếng lên án Bộ chính trị. Ông bày tỏ sự bất bình với cả những bước tiến hành cải tổ chậm chạp trong xã hội và sự lệ thuộc của Tổng bí thư, sau đó đòi từ chức khỏi Bộ chính trị và nói thêm rằng Ủy ban thành phố sẽ quyết định việc ông có rời khỏi chức vụ bí thư thứ nhất Ủy ban đảng thành phố Mátxcơva. Trong phần trả lời của mình, Gorbachev đã buộc tội Yeltsin “non nớt về chính trị” và “hoàn toàn vô trách nhiệm”, và đặt vấn đề bãi miễn chức vụ bí thư thứ nhất của Yeltsin tại phiên họp toàn thể Ủy ban đảng thành phố Mátxcơva. Không ai ủng hộ Yeltsin. Những lời chỉ trích Yeltsin tiếp tục diễn ra ngày 11 tháng 11, 1987 tại phiên họp của Ủy ban đảng thành phố Mátxcơva. Ông nhận rằng bài phát biểu của ông là một sai lầm. Yeltsin bị cách chức bí thư thứ nhất Ủy ban thành phố Mátxcơva. Ông không bị phát vãng hay bị bỏ tù như những trường hợp trước đó, nhưng bị giáng làm phó ủy viên thường trực Ủy ban nhà nước về Xây dựng. Sau khi bị cách chức, Yeltsin phải vào bệnh viện và theo như tin tức đưa ra (sau này đã được Nikolai Ryzhkov xác nhận) đã định tự sát. Ông ở tình trạng rối loạn và nhục nhã nhưng đã bắt đầu sắp đặt kế hoạch trả thù. Cơ hội của ông đến khi Gorbachev thành lập Đại hội đại biểu nhân dân. Ông phục hồi chức vụ và bắt đầu chỉ trích mạnh mẽ Gorbachev, lấy sự chậm chạp trong quá trình cải tổ ở Liên xô làm mục tiêu.
Những lời chỉ trích của Yeltsin nhắm vào Bộ chính trị và Gorbachev khiến ông phải chịu một chiến dịch bôi nhọ chống lại mình. Những người tổ chức chiến dịch bôi nhọ đó chắc chắn đã tin rằng việc tống khứ Yeltsin quá dễ dàng để thực hiện với những vụ scandal gây bởi cách cư xử vụng về của ông. Một bài báo trong tờ Pravda đã miêu tả ông say rượu tại một buổi thuyết trình trong chuyến thăm Hoa Kỳ, và một chương trình TV bình luận về bài diễn văn của ông dường như đã xác nhận thông tin này. Tuy nhiên, tình cảm bất mãn của dân chúng với chế độ đang rất mạnh mẽ, và bất kỳ một nỗ lực nào nhằm bôi nhọ Yeltsin chỉ càng khiến ông nổi tiếng hơn. Một tai nạn khác xảy ra với Yeltsin khi ông bị ngã từ một cây cầu. Bình luận về vụ này, Yeltsin bóng gió ám chỉ rằng ông bị ngã vì những kẻ thù của perestroika. Tuy nhiên, những người đối lập với ông lại cho rằng đó chỉ đơn giản vì ông say rượu.
Tổng thống Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga
Tháng 3 năm 1989, Yeltsin được bầu vào Đại hội đại biểu nhân dân với tư cách đại biểu quận Moskva và giành được ghế trong Xô viết tối cao. Tháng 5 năm 1990, ông được bầu làm chủ tịch Đoàn chủ tịch Xô viết tối cao Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa xô viết Nga (RSFSR). Ông được cả những thành viên theo hướng dân chủ và bảo thủ trong Xô viết tối cao, đang tìm cách nắm thêm quyền lực trong tình hình chính trị biến động của đất nước, ủng hộ. Một phần trong cuộc đấu tranh giành quyền lực đó là sự đối đầu giữa các cơ cấu quyền lực Liên bang Xô viết và Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga. Trong một nỗ lực nhằm giành thêm quyền lực vào tay mình, ngày 12 tháng 6 năm 1990, Đại hội đại biểu nhân dân RSFSR đã đồng ý đưa ra một tuyên bố về chủ quyền và Yeltsin rời khỏi Đảng cộng sản tháng 7 năm 1990.
Ngày 12 tháng 6 năm 1991, Yeltsin thắng 57% số phiếu bầu trong cuộc bầu cử tổng thống dân chủ của nhà nước cộng hòa Nga, đánh bại ứng cử viên được Gorbachev hậu thuẫn, Nikolai Ryzhkov. Trong chiến dịch tranh cử của mình, Yeltsin đã chỉ trích “sự chuyên chính của trung ương”, nhưng không đưa ra đề xuất về một nền kinh tế thị trường. Thay vào đó, ông nói rằng mình sẽ đưa đầu vào đường ray tàu hỏa nếu giá cả tăng lên. Yeltsin nhậm chức ngày 10 tháng 7.
Ngày 18 tháng 8 năm 1991, một vụ đảo chính lật đổ Gorbachev do những người cộng sản theo đường lối cứng rắn dưới sự lãnh đạo của Vladimir Kryuchkov diễn ra. Gorbachev bị giữ tại Krym trong khi Yeltsin chạy vội tới Nhà Trắng Nga (trụ sở Xô viết tối cao RSFSR) ở Mátxcơva để dẹp cuộc đảo chính. Nhà trắng bị quân đội bao vây nhưng quân đội đã thay đổi thái độ khi đối diện với những cuộc tuần hành lớn của nhân dân. Yeltsin đã phản ứng với cuộc đảo chính bằng một bài diễn văn đáng nhớ trên tháp pháo một chiếc xe tăng. Tới ngày 21 tháng 8, đa số lãnh đạo cuộc đảo chính đã phải bỏ chạy khỏi Mátxcơva và Gorbachev đã được “giải cứu” khỏi Krym và sau đó quay lại Mátxcơva. Sau này Yeltsin được những người ủng hộ trên khắp thế giới ca ngợi vì đã kêu gọi dân chúng đứng lên tuần hành phản đối vụ đảo chính.
Dù đã quay lại vị trí, quyền lực của Gorbachev đã bị tổn hại nghiêm trọng. Cả cơ cấu quyền lực Liên bang và của nước Nga đều không còn chú ý đến ông khi sự ủng hộ đã chuyển sang cho Yeltsin. Trong mùa thu năm 1991, chính phủ Nga dần kiểm soát toàn bộ chính phủ liên bang, nắm dần từng bộ. Tháng 11 năm 1991, Yeltsin ra một nghị định cấm Đảng cộng sản trên toàn bộ RSFSR.
Đầu tháng 12 năm 1991, Ukraina trưng cầu dân ý giành lại độc lập từ Liên bang Xô viết. Một tuần sau, ngày 8 tháng 12, Yeltsin gặp gỡ tổng thống Ukraina Leonid Kravchuk và nhà lãnh đạo Belarus, Stanislau Shushkevich, tại Belovezhskaya Pushcha, nơi ba vị tổng thống tuyên bố sự giải tán của Liên bang Xô viết và việc họ sẽ thành lập một Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS) với sự tham gia tình nguyện để thay thế. Theo Mikhail Gorbachev, vị tổng thống Liên bang Xô viết ở thời điểm ấy, Yeltsin đã giữ bí mật các kế hoạch về cuộc gặp tại Belovezhskaya và mục đích chính của việc tuyên bố giải tán là để tống khứ Gorbachev, người ở thời điểm ấy đã bắt đầu khôi phục quyền lực sau các sự kiện tháng 8. Mikhail Gorbachev cũng buộc tội Yeltsin vi phạm ước nguyện của nhân dân đã được thể hiện trong một cuộc trưng cầu dân ý về giữ nguyên Liên bang Xô viết, trong đó đa số dân cư đã bỏ phiếu thuận.
Ngày 24 tháng 12, Liên bang Nga nắm ghế của Liên xô tại Liên hiệp quốc. Ngày hôm sau, Tổng thống Gorbachev từ chức và Liên bang xô viết chấm dứt tồn tại (xem Sự sụp đổ của Liên bang Xô viết), và vì thế cũng chấm dứt chế độ cộng sản lớn nhất và có nhiều ảnh hưởng nhất trên thế giới. Các mối quan hệ kinh tế giữa các nước cộng hòa cũ của Liên bang Xô viết bị tổn hại nghiêm trọng. Hàng triệu người gốc Nga bỗng thấy mình đang sống tại một trong những “nước ngoài” vừa được thành lập.
Chức Tổng thống thời hậu Xô viết
Sau khi Liên bang xô viết tan rã, việc tăng cường quá trình tái cơ cấu kinh tế trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của Yeltsin và chính phủ của ông đã tiến hành một chiến dịch tư nhân hóa ồ ạt các doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, sự thiếu khả năng của chính phủ cũng như những hành động mang tính phá hoại do các lực lượng ủng hộ lạm phát đưa ra khiến nền kinh tế Nga càng suy sụp thêm. Đất nước nhanh chóng rơi vào tình trạng hỗn loạn trong thời gian diễn ra quá trình tái phân phối tài sản quốc gia. Những thành viên cũ của Đảng cộng sản và Đoàn thanh niên cộng sản, đa số họ vẫn còn đang nắm quyền lực trong các cơ cấu của chính phủ mới, có được thời cơ thuận lợi nhất nhằm chiếm đoạt những khối tài sản khổng lồ. Cùng khi ấy, những nhà doanh nghiệp trên khắp đất nước bắt đầu có cơ hội xây dựng doanh nghiệp của riêng mình.
Chương trình cải cách của Yeltsin bắt đầu có hiệu lực ngày 2 tháng 1, 1992 (xem Cải cách kinh tế Nga trong thập kỷ 1990 để biết thêm các thông tin chi tiết). Một thời gian ngắn sau đó, giá cả tăng với tốc độ chóng mặt, chi tiêu chính ph bị hạn chế, và những loại thuế cao mới bắt đầu có hiệu lực. Một cuộc khủng hoảng tài chính khiến nhiều ngành công nghiệp phải đóng cửa và gây ra tình trạng giảm phát kéo dài. Những người quản lý chính sách tín dụng của chính phủ Yeltsin trong thời gian này đã kiếm được những khoản tiền lớn nhờ các quyền lực về tín dụng. Cùng khi ấy, tiết kiệm ngân hàng của người dân thường nhanh chóng tan biến cùng với lạm phát.
Nhiều nhà chính trị nhanh chóng tự tách biệt mình khỏi chương trình của Yeltsin; và ngày càng tham gia vào cuộc đối đầu chính trị giữa một bên là Yeltsin, và những người đối lập chính trị phản đối cuộc cải cách triệt để nền kinh tế ở phía kia. Cả hai phía đều cáo buộc nhau tham nhũng. Aleksandr Rutskoy, người cầm đầu một ủy ban chống tham nhũng, đã tuyên bố thu thập được “mười một cặp” hồ sơ cho thấy các hành động tội phạm của những kẻ thân tín với Yeltsin: cựu quyền thủ tướng (sau này là phó thủ tướng Yegor Gaidar, thư ký quốc gia Gennady Burbulis, bộ trưởng thông tin và báo chí Mikhail Poltoranin và các cựu phó thủ tướng Vladimir Shumeiko và Alexander Shokhin, chủ tịch Ủy ban Tài sản Nhà nước Anatoly Chubais và bộ trưởng ngoại giao Andrey Kozyrev. Trong số 51 trường hợp Rutskoy báo cáo lên Tòa án Nhà nước, sau này 45 vụ đã được chứng minh là đúng sự thực. Để trả đũa, Yeltsin cách chức chủ tịch ủy ban chống tham nhũng của Aleksandr Rutskoy và buộc tội ông này tham nhũng cũng như có một tài khoản trong nhà băng Thụy Sĩ. Các cáo buộc đó sau này đã được chứng minh là không có cơ sở.
Suốt năm 1992, những sự chống đối với các chính sách cải cách của Yeltsin ngày càng mạnh mẽ trong số những người có tâm huyết với tình hình công nghiệp đất nước, trong số những vị thống đốc vùng muốn có được sự độc lập lớn hơn từ Moskva và trong số những đối thủ của ông đang đấu tranh cho phần của họ từ tài sản nhà nước. Phó tổng thống Nga, Aleksandr Rutskoy, đã tố cáo chương trình của Yeltsin là cuộc “diệt chủng kinh tế.” Các vị lãnh đạo tại các nước cộng hòa nhiều dầu mỏ như Tatarstan và Bashkiria kêu gọi giành lấy độc lập hoàn toàn từ nước Nga.
Cũng trong suốt cả năm 1992, Yeltsin đương đầu với Sô viết Tối cao và Đại hội đại biểu nhân dân Nga nhằm giành kiểm soát toàn bộ chính phủ, lĩnh vực hoạch định chính sách chính phủ, lĩnh vực ngân hàng chính phủ và tài sản chính phủ. Trong năm này, người phát ngôn Sô viết tối cao Nga, Ruslan Khasbulatov ra mặt chống đối các cuộc cải cách, dù vẫn tuyên bố ủng hộ các mục tiêu nói chung của Yeltsin. Tháng 12 năm 1992, Đại hội đại biểu nhân dân lần thứ bảy thắng lợi trong việc hạ bệ ứng cử viên được Yeltsin hậu thuẫn là Yegor Gaidar khi ông này tranh chức Thủ tướng Nga.
Cuộc tranh chấp càng gay gắt ngày 20 tháng 3, 1992 khi Yeltsin, trong một lần phát biểu trên truyền hình quốc gia, đã thông báo rằng ông đang chuẩn bị nắm lấy một số “quyền lực đặc biệt” nhằm tiến hành các chương trình cải cách của ông. Đối lại, Đại hội đại biểu nhân dân vội vàng kêu gọi nhóm họp phiên thứ 9 nhằm phế bỏ chức vụ tổng thống của Yeltsin theo lời buộc tội ngày 26 tháng 3, 1993. Các đối thủ của Yeltsin có được hơn 600 phiếu thuận cho lời buộc tội này, nhưng vẫn còn thiếu 72 phiếu để đạt tới đa số hai phần ba cần thiết. Hơn nữa, ngày 25 tháng 4, 1993 Yeltsin giành chiến thắng trong cuộc trưng cầu dân ý về lòng tin của người dân đối với ông cũng như chương trình cải cách nghị viện của ông.
Ngày 21 tháng 9, 1993, Yeltsin giải tán Sô viết tối cao và Đại hội đại biểu nhân dân bằng nghị định, trái với Hiến pháp Nga năm 1978, được cập nhật năm 1991, nói rằng:
- Điều 121-6. Các quyền lực của Tổng thống Liên bang Nga không thể được sử dụng để thay đổi nhà nước và tổ chức nhà nước Liên bang Nga, để giải tán hay cản trở hoạt động của bất kỳ một tổ chức quyền lực nhà nước nào được bầu ra; nếu không, Tổng thống sẽ ngay lập tức mất quyền lực của mình.
Nghị định của Yeltsin quy định giai đoạn chuyển tiếp cho tới cuộc bầu cử nghị viện mới, Duma Quốc gia và trưng cầu dân ý về một hiến pháp mới. Nghị định này đã gây ra cuộc Khủng hoảng hiến pháp Nga 1993 và chỉ kết thúc với một cuộc tranh giành quân sự tại Mátxcơva, khiến 187 người thiệt mạng, Sô viết tối cao tuyên bố tước bỏ chức vụ tổng thống của Yeltsin, vì vi phạm hiến pháp, và Phó tổng thống Rutskoy tuyên thệ nhậm chức tổng thống tạm quyền. Toà án hiến pháp xác nhận những hành động đó là hợp hiến. Tuy nhiên, cùng với sự hỗ trợ của truyền thông và quân đội, Yeltsin nắm quyền kiểm soát, tìm cách cô lập nghị viện bằng cả sức mạnh và truyền thông. Sau hai tuần cuộc khủng hoảng biến thành những cuộc ẩu đả đẫm máu trên đường phố, toà nhà nghị viện bị ném bom và chiếm giữ, các lãnh đạo nghị viện bị bắt giam.
Các cuộc bầu cử Duma Quốc gia mới được tổ chức ngày 12 tháng 12, 1993, trong đó Đảng Dân chủ Tự do Nga cánh hữu và Đảng cộng sản Nga có được số ghế cao, trái ngược với đảng “Sự lựa chọn của nước Nga” được Yeltsin ủng hộ. Tuy nhiên, cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức cùng thời điểm đó đã thông qua hiến pháp mới, theo đó mở rộng quyền lực tổng thống, trao cho ông quyền chỉ định các thành viên chính phủ, bãi nhiệm thủ tướng, và, trong một số trường hợp, giải tán Duma. Dù có những nỗ lực “cải thiện” chính phủ, mạng lưới các thể chế chính phủ Nga vẫn hầu như đông đảo tương đương thời kỳ Sô viết. Chính phủ có hàng nghìn công chức quan liêu dính líu nặng nề tới hối lộ và tham nhũng.
Việc tư nhân hoá tài sản quốc gia năm 1993 là một sự kiện rất đáng chú ý. Về mặt chính thức, quá trình tư nhân hoá được coi là một sự phân chia công bằng tài sản quốc gia cho các công dân. Trên thực tế, những người dân thường hầu như chỉ có được những chứng từ vô giá trị (một chứng từ chỉ tương đương một chai vodka), trong khi những người có địa vị trong cơ cấu chính phủ chiếm được những khoản gia tài kếch sù. Trong nhiều trường hợp, họ là những người cộng sản cũ có được vị trí này nhờ các quan hệ với chính phủ. Việc tư nhân hoá được quảng cáo là một phần của cuộc đấu tranh chống lại các lực lượng muốn tái lập chủ nghĩa cộng sản trong nước.
Sau khi giành được quyền lực tuyệt đối trong nước, Yeltsin bị cho là đã vi phạm pháp luật khi chỉ định những người họ hàng của mình vào các vị trí chủ chốt trong chính phủ. Con gái ông, Tatyana Dyachenko, một người lập chương trình máy tính, trở thành cố vấn tổng thống năm 1996. Những hành động đó vi phạm trực tiếp vào Luật pháp Liên bang Nga “Về Chức vụ Quốc gia”, nói rằng:
- Điều 21. Một công dân không thể được chấp nhận giữ một chức vụ nhà nước trong trường hợp người đó là người thân của một quan chức nhà nước và công việc của một người nằm dưới sự quản lý trực tiếp của người kia.
Trong nhiệm kỳ tổng thống của Yeltsin, nhiều cách cư xử vụng về của ông được dân chúng biết tới rộng rãi. Ngày 29 tháng 8, 1994, Yeltsin đã thử chỉ huy trực tiếp một giàn giao hưởng trong chuyến viếng thăm Đức của mình. Tình trạng của ông ở thời điểm đó được các nhà báo tường thuật là “thiếu nghiêm chỉnh”. Tình tiết này đã được ghi lại. Tháng 9 năm 1994 (theo Tướng Alexander Korzhakov), Yeltsin đã ra lệnh ném thư ký báo chí của mình là Vyacheslav Kostikov xuống sông Volga để làm nhục ông. Ngày 30 tháng 9, 1994, Yeltsin không thể ra khỏi máy bay để dự cuộc gặp gỡ chính thức với Thủ tướng Ireland. Những lời giải thích chính thức sau đó nói rằng ông ta ngủ quên.
Tháng 12, 1994, Yeltsin ra lệnh cho quân đội tiến vào Chechnya trong một nỗ lực nhằm tái lập quyền kiểm soát của Mátxcơva với nước cộng hoà li khai này. Sau này Yeltsin đã rút các lực lượng liên bang khỏi Chechnya theo một thoả thuận hoà bình năm 1996 do Aleksandr Lebed khi ấy là thư ký an ninh quốc gia, dàn xếp. Thoả thuận cho phép Chechnya có quyền tự trị rộng rãi hơn nhưng không được hoàn toàn độc lập; xem Chiến tranh Chechnya lần thứ nhất.
Tháng 7, 1996, Yeltsin thắng cử nhiệm kỳ thứ hai với sự hỗ trợ tài chính từ phía các đầu sỏ chính trị, những người đã trở nên giàu có nhờ các mối quan hệ với bộ máy của Yeltsin. Theo Tướng Korzhakov, Roman Abramovich là người quản lý tài chính chính của gia đình Yeltsin. Cũng có lời đồn đại rằng Yeltsin đã bảo vệ Abramovich khỏi bị truy tố vì nhiều hành vi phạm tội khác từ ăn cắp nhiên liệu diesel tới việc dàn xếp chiếm Sibneft một cách trái luật. Dù chỉ có được 35% số phiếu ở vòng đầu tiên cuộc bầu cử năm 1996, Yeltsin đã đánh bại đối thủ cộng sản Gennady Zyuganov trong cuộc đối đầu trực tiếp năm đó. Cuối năm này, Yeltsin phải trải qua một cuộc phẫu thuật đường rẽ (bypass) tim và phải ở trong bệnh viện nhiều tháng.
Trong nhiệm kỳ tổng thống của Yeltsin, ông đã nhận được 40 tỷ dollar Mỹ từ IMF và các tổ chức tài chính quốc tế khác để ủng hộ ông về mặt chính trị và giúp nền kinh tế Nga. Tuy nhiên, phần lớn số tiền đó đã bị các nhân vật thân cận với Yeltsin chiếm đoạt và gửi vào các ngân hàng nước ngoài [cần dẫn nguồn]. Một số người tin rằng việc vay tiền từ IMF chỉ một thời gian ngắn trước khi rơi vào tình trạng vỡ nợ năm 1998 là một âm mưu đã được tính toán kỹ lượng từ trước.
Năm 1998, một cuộc khủng hoàng kinh tế và chính trị xuất hiện khi chính phủ Yeltsin không thể trả nổi các khoản nợ của mình, gây ra tình trạng hoảng loạn trên các thị trường tài chính và khiến đồng tiền tệ quốc gia, đồng rúp mất giá.
Ngày 15 tháng 5, 1999, Yeltsin lại vượt qua được một nỗ lực khác nhằm buộc tội ông, lần này bởi những đối thủ dân chủ và cộng sản bên trong Duma Quốc gia. Ông bị buộc nhiều tội vi hiến, quan trọng nhất là đã ký kết các thoả thuận tại Belovezhskaya Puscha, giải tán Liên bang xô viết vào tháng 12, 1991, vụ đảo chính tháng 10, 1993 và gây ra cuộc chiến ở Chechnya năm 1994. Không một lời buộc tội nào ở trên nhận được đủ đa số hai phần ba tại Duma để bắt đầu một tiến trình luận tội tổng thống.
Ngày 9 tháng 8, 1999 Yeltsin cách chức thủ tướng Sergei Stepashin, và là lần thứ tư, cách chức toàn bộ nội các. Trong cả cuộc đời mình, Yeltsin luôn nổi tiếng là người bốc đồng trong việc cách chức và cải tổ lại bộ máy nhân sự của mình. Ông chỉ định Vladimir Putin, một người khá kín tiếng ở thời điểm ấy làm thủ tướng và thông báo ý định muốn đưa Putin làm người kế vị mình.
Trong cuộc Chiến tranh Kosovo năm 1999, Yeltsin mạnh mẽ phản đối chiến dịch quân sự của NATO chống lại Nam Tư và cảnh báo Nga có thể can thiệp nếu NATO triển khai bộ binh tới Kosovo.
Yeltsin tiếp tục giữ chức tổng thống Nga tới ngày 31 tháng 12, 1999, nhưng các sự kiện năm 1991 đã chứng tỏ là đỉnh cao sự nghiệp của ông, cả về mặt lịch sử và cá nhân. Tỷ lệ ủng hộ ông giảm xuống chỉ còn 5% trong những tháng cuối cùng. Được con gái là Tatyana Dyachenko thuyết phục, ông từ chức ngày 31 tháng 12, 1999, và theo Hiến pháp Nga, Thủ tướng Vladimir Putin trở thành tổng thống tạm quyền cho tới khi các cuộc bầu cử mới được tổ chức ngày 26 tháng 3, 2000.
Một điều kiện được cho là cần thiết để Putin có được sự ủng hộ của Yeltsin là Putin phải đảm bảo rằng Yeltsin cũng như toàn bộ các thành viên “Gia đình” (một thuật ngữ thông dụng chỉ những nhân vật thân thiết với chính phủ trong nhiệm kỳ của ông) sẽ không bị truy tố vì tội sử dụng quân đội trái hiến pháp chống lại nghị viện hợp pháp, vi phạm các điều luật, tham nhũng, ăn hối lộ hay lừa dối.
Chứng nghiện rượu của Yeltsin
Theo nhiều bản báo cáo, Yeltsin là người uống rượu nhiều. Hơn nữa, chứng nghiện rượu của ông đóng vai trò quan trọng trong những quyết định có tầm ảnh hưởng lớn đối với nước Nga và toàn thể thế giới:
- Năm 1989, Yeltsin tới Hoa Kỳ để thực hiện một loạt những bài phát biểu về đời sống xã hội và chính trị tại Liên bang xô viết. Chuyến đi ấy được một bài báo trong tờ La Repubblica, Italia miêu tả là thảm hoạ. Bài báo viết rằng Yeltsin thường xuất hiện trong tình trạng say rượu trước công chúng. Nó đã được tờ Pravda đăng tải lại.
- Theo Trợ lý ngoại trưởng Hoa Kỳ Strobe Talbott, Tổng thống Bill Clinton đã biết được về chứng nghiện rượu của Yeltsin trong cuộc nói chuyện điện thoại đầu tiên của họ khi Yeltsin gọi tới chúc mừng nhân Ngày lễ nhậm chức của ông năm 1993. Yeltsin khi ấy đang say rượu. Ông cũng say rượu trong cuộc gặp thượng đỉnh đầu tiên với Clinton tại Vancouver. Talbott nhớ lại rằng Yeltsin đã rất say khi ông tới sân bay vào tháng 9, 1994 tới mức ông có thể ngã khỏi máy bay. Trong đêm ấy Yeltsin loạng choạng đi quanh với độc chiếc quần lót và kêu gào đòi bánh pizza. Theo Talbott, đó là một vấn đề lớn và họ đã phải làm hết sức để che giấu nó trước công chúng. Những cuộc điện đàm tới Yeltsin được sắp xếp thời gian để tránh khi ông uống rượu. Trong vụ ném bom Kosovo, Yeltsin, rõ ràng đang say rượu, đã đề xuất rằng ông và Clinton nên gặp nhau trên một chiếc tàu ngầm.
- Ngày 30 tháng 9, 1994, ông dự định gặp gỡ Taoiseach Albert Reynolds, nhà lãnh đạo Ireland. Ông đã không thể ra khỏi máy bay và để những vị chủ nhà Ireland phải đứng trơ ở đó. Theo tuyên bố chính thức, ông đang mệt và ốm.
- Việc phác họa Yeltsin như một người nghiện rượu trong show truyền hình “Kukly” của Victor Shenderovich khiến đã xảy ra một cuộc điều tra hình sự, nhưng sau này nó đã bị bãi bỏ.
- Gwynne Dyer, một nhà báo độc lập tại London, đã bình luận trên tờ Moscow Times ngày 13 tháng 4, 1999:
- “Tôi đã nhìn thấy Tổng thống Boris Yeltsin say rượu và tôi cũng chắc chắn rằng mình đã nhìn thấy ông ở tình trạng tỉnh táo, nhưng trừ khi ông làm một việc rõ ràng như ký cái gì đó hay ngã, thì ta cũng cần một khoảng thời gian để quyết định: cả ngôn ngữ thân thể và các kiểu mẫu phát biểu của ông đều có khuynh hướng che giấu đi vấn đề.”
Cuộc sống sau khi từ chức
Các vấn đề cá nhân và sức khỏe của Yeltsin được các phương tiện truyền thông thế giới rất chú ý. Cùng với thời gian, ông ngày càng trở thành một vị lãnh đạo hay thay đổi, và không còn là nhân vật gây nhiều cảm xúc của dư luận như trước nữa. Khả năng ông chết khi đang giữ chức đã được bàn luận nhiều lần.
Yeltsin khá kín tiếng từ khi từ chức, hầu như không xuất hiện và đưa ra những lời bình luận trước công chúng. Tuy nhiên, vào ngày 13 tháng 9, 2004, sau Vụ khủng hoảng con tin trường học Beslan, và những vụ tấn công khủng bố mới diễn ra ở Mátxcơva, Putin đã đưa ra sáng kiến thay thế việc bầu cử các thống đốc bằng một hệ thống theo đó họ sẽ được tổng thống chỉ định trực tiếp và được hội đồng lập pháp vùng thông qua. Yeltsin, cùng với Mikhail Gorbachev, đã công khai chỉ trích kế hoạch của Putin như một bước xa rời dân chủ tại Nga và quay lại với tình trạng chính trị tập trung trung ương thời kỳ Sô viết.
Tháng 10 năm 2005, Yeltsin đã trải qua một cuộc giải phẫu hông tại Mátxcơva sau khi bị gãy xương đùi vì bị ngã trong một kỳ nghỉ ở đảo Sardinia, Itala.
Yeltsin và các thành viên gia đình từng tham dự vào bộ máy chính quyền của ông có một cuộc sống dễ chịu và giàu có. Sự giàu có họ có được thông qua việc tham dự vào các cơ cấu chính phủ vượt xa số lương họ có thể nhận được. Ví dụ, năm 1996 họ sở hữu hai thuyền buồm tốc độ cao với giá 450.000 dollar Mỹ, được một công ty Thụy Sĩ chế tạo riêng cho họ. Họ cũng được cho là đang sở hữu một biệt thự tại Pháp trị giá 11 triệu dollar và các cơ sở đua ngựa đắt tiền khác. Việc cháu trai Yeltsin đi học tại Anh Quốc trong giai đoạn giữa những năm 1990 tiêu tốn khoảng 25.000 dollar một năm. Theo tướng Alexander Korzhakov, Roman Abramovich điều hành công việc tài chính của gia đình Yeltsin.
Ngày 1 tháng 2 năm 2006, Yeltsin đã mừng sinh nhật thứ 75 của mình. Ông đã lợi dụng cơ hội này để chỉ trích sự “độc quyền” trong chính sách đối ngoại của Mỹ, và bình luận rằng Vladimir Putin chính là sự lựa chọn đúng đắn cho nước Nga. Ông cũng bác bỏ những lời buộc tội tham nhũng và cho rằng thuật ngữ “gia đình” không hề có ý nghĩa gì hết.
Ông qua đời ngày 23-04-2007, thọ 76 tuổi.
Sự nghiệp viết lách
(hiệu đính: Valentine Yumashev):
- «Lời thú tội cho đề tài được cho» (1990) — tiểu sử, chuyện về ban bầu cử đại biểu nhân dân.
- «Ghi chép của Tổng thống» (1994)[13].
- «Marathon Tổng thống» (2000) [14] — về cuộc bầu cử và nhiệm kỳ Tổng thống thứ hai, ra mắt ngay sau khi từ chức.
Linh tinh
- Yeltsin đã bán Sibneft cho Roman Abramovich với giá 180 triệu dollar Mỹ năm 1997. Abramovich đã bán lại nó cho công ty nhà nước Gazprom năm 2005 với giá 13 tỷ dollar.
- Theo Cuốn sách các kỷ lục thế giới Guinness Yeltsin giữ kỷ lục thế giới là nhân vật chính trị phải vào bệnh viện nhiều nhất[cần dẫn nguồn].
Tham khảo
Liên kết ngoài
- Sinh 1931
- Mất 2007
- Tổng thống Nga
- Chính khách Liên Xô
- Bộ trưởng Quốc phòng Nga
- Bắc đẩu bội tinh hạng nhất
Bài viết mới
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 9 tháng 7
- Đợi mưa
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 8 tháng 7
- Chào ngày mới 7 tháng 7
- Chào ngày mới 6 tháng 7
- Dưới đáy đại dương là Ngọc
- Lộc xuân cuộc đời
- Chào ngày mới 5 tháng 7
- Ngày mới yêu thương
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 4 tháng 7
- Trần Thánh Tông
- Bà Đen
- Lộc xuân cuộc đời
- Đọc lại và suy ngẫm 2
- Chào ngày mới 2 tháng 7
- Tiếng Anh cho em
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 1 tháng 7
- Lời vàng của Anbe Anhstanh
- Quà tặng cuộc sống
- Chào ngày mới 30 tháng 6
- Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu, Phan Nhân
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 29 tháng 6
- Quà tặng cuộc sống
- Chào ngày mới 28 tháng 6
- Thạch Lam hạt ngọc đời nay
- Helen Keller người mù điếc huyền thoại
- Chào ngày mới 27 tháng 6
- Chào ngày mới 26 tháng 6
- Chào ngày mới 25 tháng 6
- GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt
- Nguyễn Hiến Lê học và viết
- Lộc xuân cuộc đời
- Quà tặng cuộc sống
- Chào ngày mới 24 tháng 6
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 23 tháng 6
- Lộc xuân cuộc đời
- Chào ngày mới 22 tháng 6
- Chào ngày mới 21 tháng 6
- Biển Đông vạn dặm
- Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên
- Chào ngày mới 20 tháng 6
- Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình
- Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên
Video yêu thích
Trở về trang chính
Hoàng Kim Ngọc Phương Nam Thung dung Dạy và học Cây Lương thực Dạy và Học Tình yêu cuộc sống Kim on LinkedIn Kim on Facebook

markdown:
CNM365. Chào ngày mới 10 tháng 7. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm
[1218](https://vi.wikipedia.org/wiki/1218) – ngày sinh [Trần Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), Hoàng đế đầu tiên của [nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) (mất năm 1277). [Đền Thái Vi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Th%C3%A1i_Vi) ở [Hành cung Vũ Lâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_cung_V%C5%A9_L%C3%A2m), [Ninh Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) nơi các vua Trần xuất gia (hình). Năm [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986) – ngày mất [Lê Duẩn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n), Tổng Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (sinh năm 1907). Năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991) – [Boris Yeltsin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Nikolayevich_Yeltsin) trở thành tổng thống dân cử đầu tiên của [Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga).
# 10 tháng 7
Ngày
**10 tháng 7** là ngày thứ 191 (192 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 174 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_7) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_7) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_7) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_7) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_7) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_7) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_7) **10** [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_7) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_7) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_7) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_7) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_7) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_7) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_7) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_7) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_7) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_7) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_7) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_7) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_7) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_7) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_7) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_7) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_7) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_7) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_7) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_7)
## Mục lục
## Sự kiện
[420](https://vi.wikipedia.org/wiki/420)– Sau khi buộc [Tấn Cung Đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A5n_Cung_%C4%90%E1%BA%BF)phải dời khỏi cung, [Lưu Dụ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF)dựng đàn tế Nam Giao, lên ngôi hoàng đế, lập ra triều [Lưu Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng), mở ra thời kỳ [Nam-Bắc triều](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29)trong lịch sử Trung Quốc. [1553](https://vi.wikipedia.org/wiki/1553)– [Jane Grey](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jane_Grey)trở thành Nữ vương Anh, tuy nhiên bà chỉ tại vị trong chín ngày rồi bị phế truất và bị cho là người tiếm quyền. [1913](https://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Nhiệt độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) [không khí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_kh%C3%AD)ở [Thung lũng Chết](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Thung_l%C5%A9ng_Ch%E1%BA%BFt), Hoa Kỳ đạt 134° [F](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fahrenheit)(56,7° [C](https://vi.wikipedia.org/wiki/C)), mức cao kỷ lục từng được ghi nhận trên [Trái Đất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t). [1940](https://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Quốc hội Pháp trao toàn quyền đặc biệt cho Thống chế [Philippe Pétain](https://vi.wikipedia.org/wiki/Philippe_P%C3%A9tain), hình thành [Chính phủ Vichy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vichy)hợp tác với [phe Trục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phe_Tr%E1%BB%A5c). [1940](https://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– Chiến tranh thế giới thứ hai: Không quân Đức bắt đầu tấn công các đoàn hộ vệ của Anh Quốc tại [eo biển Manche](https://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Manche), khởi đầu [Không chiến tại Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_chi%E1%BA%BFn_t%E1%BA%A1i_Anh_Qu%E1%BB%91c). [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– Chiến tranh thế giới thứ hai: Quân Đức mở [chiến dịch tiến công](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Smolensk_%281941%29)vào thành phố [Smolensk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Smolensk)nhằm mở con đường ngắn nhất để vào [Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva). [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Boris Yeltsin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Nikolayevich_Yeltsin)trở thành tổng thống dân cử đầu tiên của [Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga). [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– Tại [Miami](https://vi.wikipedia.org/wiki/Miami), cựu Tổng thống Panama [Manuel Noriega](https://vi.wikipedia.org/wiki/Manuel_Noriega)bị kết án 40 năm tù về các tội danh ma túy và gian lận tài chính. [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– Phần một của phim *được công chiếu, đây là bộ phim có kinh phí lớn nhất châu Á cho đến đương thời.* [Đại chiến Xích Bích](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_chi%E1%BA%BFn_X%C3%ADch_B%C3%ADch_%28phim%29) [2011](https://vi.wikipedia.org/wiki/2011)– Du thuyền *của Nga chìm trên đoạn sông* [Bulgaria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bulgaria_%28t%C3%A0u%29) [Volga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Volga)tại [Tatarstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tatarstan), 122 người tử vong.
## Sinh
[1218](https://vi.wikipedia.org/wiki/1218)– [Trần Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), Hoàng đế đầu tiên của [nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(m. 1277) [1835](https://vi.wikipedia.org/wiki/1835)– [Henryk Wieniwski](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henryk_Wieniwski&action=edit&redlink=1): Nhà soạn nhạc, nghệ sĩ violin nổi tiếng người Ba Lan (m. 1880) [1856](https://vi.wikipedia.org/wiki/1856)– [Nikola Tesla](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nikola_Tesla): Nhà phát minh người Xecbi [1871](https://vi.wikipedia.org/wiki/1871)– [Marxel Prust](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marxel_Prust&action=edit&redlink=1): Nhà vǎn hiện đại Pháp (m. 1929) [1910](https://vi.wikipedia.org/wiki/1910)– [Nguyễn Tuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tu%C3%A2n): Nhà văn nổi tiếng của Việt Nam (m. 1987) [1910](https://vi.wikipedia.org/wiki/1910)– [Nguyễn Hữu Thọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Th%E1%BB%8D): Chủ tịch Quốc hội Việt Nam (m. 1996) [1913](https://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Lê Thị Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BB%8B_Nam): Nghệ sĩ Nhân Dân Việt Nam (m. 2004) [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Trương Học Hữu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%AFu): Ngôi sao điện ảnh Trung Quốc [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Kim Hee Chul](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Hee_Chul&action=edit&redlink=1): Người mẫu, diễn viên Hàn Quốc
## Mất
[1851](https://vi.wikipedia.org/wiki/1851)– [Louis-Jacques-Mandé Daguerre](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis-Jacques-Mand%C3%A9_Daguerre&action=edit&redlink=1): Nhà phát minh ra kỹ thuật nhiếp ảnh người Pháp (s. 1787) [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Lê Duẩn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n), Tổng Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (s. 1907) [1989](https://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Mel Blanc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mel_Blanc&action=edit&redlink=1): Nhà lồng tiếng phim hoạt hình (s. 1908) [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– Nhạc sĩ [Văn Cao](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Cao): Tác giả của quốc ca Việt Nam (s. 1923) [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998)– [Đinh Núp](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_N%C3%BAp): Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân (s. 1914)
## Những ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày Độc Lập (
[Bahamas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bahamas))
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[10 tháng 7](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:10_July?uselang=vi)
# Trần Thái Tông
[Trần Cảnh (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_C%E1%BA%A3nh_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Trần Thái Tông
|
陳太宗
|
|[Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [1225](https://vi.wikipedia.org/wiki/1225)– [1258](https://vi.wikipedia.org/wiki/1258) **Sáng lập triều đại** [Khai Vận Chí Hiếu Thái thượng hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%ABa) [Trung Vũ Đại vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%99) [Trần Thánh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) [Chiêu Thánh Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAu_Th%C3%A1nh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Hiển Từ Thuận Thiên Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%83n_T%E1%BB%AB_Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
Thiên Ứng Chính Bình (天應政平; 1238-1350)
Nguyên Phong (元豐; 1251-1258)
統天御極隆功茂德顯和佑順神文聖武元孝皇帝
[Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)(太宗) [Nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Trần Thái Tổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%ABa) [Thuận Từ hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADn_T%E1%BB%AB_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1) [16 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6), [1218](https://vi.wikipedia.org/wiki/1218)
hương
[Tức Mạc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%A9c_M%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1), [Thiên Trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) [1 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_4), [1277](https://vi.wikipedia.org/wiki/1277)(58 tuổi) [Vạn Thọ điện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_Th%E1%BB%8D_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) **Trần Thái Tông** ( [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 陳太宗; [16 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6), [1218](https://vi.wikipedia.org/wiki/1218) – [1 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_4), [1277](https://vi.wikipedia.org/wiki/1277)), là vị [hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) đầu tiên của [nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) trong [lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông ở ngôi hơn 32 năm ( [1225](https://vi.wikipedia.org/wiki/1225) – [1258](https://vi.wikipedia.org/wiki/1258)), làm [Thái thượng hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng) trong 19 năm.
Sinh ra dưới thời kỳ
[nhà Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD) còn tại vị, Thái Tông hoàng đế cùng tuổi với vị Nữ hoàng nhà Lý lúc bấy giờ là [Lý Chiêu Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Chi%C3%AAu_Ho%C3%A0ng). Ông được Chiêu Hoàng yêu mến, hay gọi vào vui đùa, Thái Tông khi ấy không nói năng gì nhưng khi về đều nói lại với chú họ là Trung Vũ đại vương [Trần Thủ Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%99). Bằng sự sắp xếp của mình, cuối cùng Trần Thủ Độ đưa được Thái Tông lên Hoàng vị thông qua việc sắp đặt hôn nhân giữa Thái Tông và Chiêu Hoàng. Sự kiện đó xảy ra vào năm [1225](https://vi.wikipedia.org/wiki/1225), chấm dứt triều đại nhà Lý đã tồn tại hơn 200 năm.
Thái Tông hoàng đế khoan nhân đại độ, có lượng đế vương, cho nên có thể sáng nghiệp truyền dòng, lập kỷ dựng cương, chế độ nhà Trần thực to lớn vậy. Buổi đầu do Thái sư Trung Vũ đại vương Trần Thủ Độ chấp chính, một tay sắp đặt giúp Thái Tông dẹp vị quân phiệt thế lực là Hoài Đạo vương
[Nguyễn Nộn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_N%E1%BB%99n), dẹp trừ tôn thất nhà Lý, các loạn đảng nổi dậy,…giúp Đại Việt nhà Trần đặt nền móng vững chắc.
Năm
[1237](https://vi.wikipedia.org/wiki/1237), Trần Thủ Độ ép Thái Tông phế Lý hoàng hậu (tức Chiêu Hoàng) vì không sinh được người kế vị, lập chị của Hoàng hậu là [Thuận Thiên công chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%83n_T%E1%BB%AB_Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) lên thay. Công chúa vốn là vợ của anh trưởng Thái Tông là Hoài vương [Trần Liễu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u), khi ấy đang có thai với Hoài vương 3 tháng. Việc này khiến Hoài vương làm loạn ở [sông Cái](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_C%C3%A1i), cuối cùng bị thất thế, cải làm *An Sinh vương* (安生王) và tập ấm ở vùng đất mà bây giờ là tỉnh [Quảng Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh).
Khoảng năm
[1257](https://vi.wikipedia.org/wiki/1257) – [1258](https://vi.wikipedia.org/wiki/1258), đội quân [Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) do [Ngột Lương Hợp Thai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%99t_L%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%A3p_Thai) lãnh đạo vào cướp Đại Việt, với ý định mở đường cho Đế quốc Mông Cổ ở vùng phía Nam. Thái Tông hoàng đế cùng Thái sư Trần Thủ Độ đã chỉ huy quân đội Đại Việt, cùng hiệp sức với các thân vương, đánh tan tác quân đội Mông Cổ tại trận [Đông Bộ Đầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BB%99_%C4%90%E1%BA%A7u). Công lao sáng ngời sử sách, Thái Tông hoàng đế được đánh giá là vị Minh quân của nhà Trần.
Thái Tông hoàng đế ngoài thông tuệ chính sự, cũng là một người sùng
[Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), [thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%A1) [văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n), với những tác phẩm về [thiền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%81n) như *Thiền tông chỉ nam ca*, *Chú giải Kinh Kim cương Tam muội*, *Lục thì sám hối khoa nghi*. Tất cả đều được ghi lại trong sách *Khóa hư lục*, một tác phẩm Phật học quan trọng do Trần Thái Tông viết vào thời gian ông làm Thái thượng hoàng. Thơ của ông không nhiều, chỉ gói gọn trong *Trần Thái Tông thi tập*, lời thơ được đánh giá thanh nhã, dùng từ trau chuốt, nhưng nay đã thất lạc.
## Mục lục
## Thân thế
Thái Tông hoàng đế nguyên tên thật là
**Trần Bồ** (陳蒲), sau đổi thành **Trần Cảnh** (陳煚), sinh vào ngày [16 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) năm [Mậu Dần](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADu_D%E1%BA%A7n), niên hiệu Kiến Gia thứ 8 triều Lý (tức [10 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7) năm [1218](https://vi.wikipedia.org/wiki/1218)). Con trai thứ 2 của [Thái Tổ Chí Hiếu hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%ABa), mẹ là [Thuận Từ hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADn_T%E1%BB%AB_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1) Lê thị. Ông có một người anh tức Khâm Minh đại vương [Trần Liễu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u), em trai Khâm Thiên đại vương [Trần Nhật Hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Hi%E1%BB%87u), em gái là [Thụy Bà công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A5y_B%C3%A0_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) (瑞婆公主) và [Thiên Thành công chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Thi%C3%AAn_Th%C3%A0nh).
Tổ phụ là
[Trần Kinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Kinh&action=edit&redlink=1) (陳京), khi dời từ An Sinh ( [Quảng Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh)) về Tức Mạc ( [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)) lấy vợ sinh ra [Trần Hấp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_H%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1) (陳翕). Hấp dời mộ cha sang sinh sống tại Long Hưng ( [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh)) sinh ra [Trần Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_L%C3%BD) (陳李) và [Trần Hoằng Nghi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Ho%E1%BA%B1ng_Nghi&action=edit&redlink=1) (陳泓宜). Trần Lý sinh ra Thái Tổ hoàng đế [1] [Trần Thừa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%ABa), Kiến Quốc đại vương [Trần Tự Khánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_T%E1%BB%B1_Kh%C3%A1nh)và Linh Từ quốc mẫu [Trần Thị Dung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%8B_Dung). Trần Hoằng Nghi sinh được ba người con trai: [Trần An Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_An_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)(陳安國), [Trần An Bang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_An_Bang&action=edit&redlink=1)(陳安幫) và Trung Vũ đại vương [Trần Thủ Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%99). [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-2)
Ông được sử cũ mô tả ngoại hình:
*“mũi cao, mặt rộng, giống như Hán Cao Tổ“*. Khi mới 8 tuổi, ông làm [Chi hậu chính chi ứng cục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi_h%E1%BA%ADu_ch%C3%ADnh_chi_%E1%BB%A9ng_c%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)triều Lý, khi ấy là triều đại của [Lý Chiêu Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Chi%C3%AAu_Ho%C3%A0ng).
## Lên ngôi
Khi ông sinh ra, họ Trần đã nắm quyền thao túng triều chính
[nhà Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD). Lúc đó chú họ là [Trần Thủ Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%99) làm [Điện tiền chỉ huy sứ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_ti%E1%BB%81n_ch%E1%BB%89_huy_s%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1), cai quản toàn bộ binh lực triều đình. Trần Cảnh do là họ hàng nên được vào hầu trong cung. [Lý Chiêu Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Chi%C3%AAu_Ho%C3%A0ng), nữ hoàng nhỏ tuổi của [nhà Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD) thấy ông thì rất thích. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-NgoTS66-3)
|“||
|“…Một hôm, Cảnh lúc ấy mới lên 8 tuổi, phải giữ việc bưng nước rửa, nhân thế vào hầu bên trong. Chiêu Hoàng trông thấy làm ưa, mỗi khi chơi đêm cho gọi Cảnh đến cùng chơi, thấy Cảnh ở chỗ tối thì thân đến trêu chọc, hoặc nắm lấy tóc, hoặc đứng lên bóng. Có một hôm, Cảnh bưng chậu nước hầu, Chiêu Hoàng rửa mặt lấy tay vốc nước té ướt cả mặt Cảnh rồi cười trêu, đến khi Cảnh bưng khăn trầu thì lấy khăn ném cho Cảnh. Cảnh không dám nói gì, về nói ngầm với Thủ Độ. Thủ Độ nói: “Nếu thực như thế thì họ ta thành hoàng tộc hay bị diệt tộc đây?”.
|”|
|—Đại Việt Sử ký Toàn thư|
Ngày 21 tháng 10 năm
[Ất Dậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4t_D%E1%BA%ADu) (tức [22 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_11) năm [1225](https://vi.wikipedia.org/wiki/1225)), Chiêu Hoàng xuống chiếu nhường ngôi cho Trần Cảnh. Ngày mồng 1 tháng Chạp năm ấy (tức [31 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [1225](https://vi.wikipedia.org/wiki/1225)), Chiêu Hoàng bỏ hoàng bào mời Trần Cảnh lên ngôi Hoàng đế ở [điện Thiên An](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_Thi%C3%AAn_An&action=edit&redlink=1), dựng lên [nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n), sử gọi là **Trần Thái Tông**. Chiêu Hoàng được Thái Tông phong làm [Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu).
Trần Cảnh tức vị
[Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), trở thành người khai lập ra [nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n), tự xưng là **Thiện Hoàng** (善皇), đổi niên hiệu làm **Kiến Trung** (建中). Ông tôn cha Trần Thừa làm [Thái thượng hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng), chú là [Trần Thủ Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%99) làm [Thái sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_s%C6%B0), gọi là *Quốc thượng phụ* (国尚父), nắm trong tay quyền hành lớn.
## Cai trị
Thái Tông hoàng đế sau khi lên ngôi, liền ra lệnh đại xá cho thiên hạ. Bấy giờ Thủ Độ phải chống đỡ với phiến quân ở bên ngoài, lại tự nghĩ rằng mình vốn đã không biết chữ, lại cũng không quen việc trị quốc, nên từ chối rằng:
*“Hiện nay giặc cướp đều nổi, họa loạn ngày tăng.* [Đoàn Thượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng)giữ mạn đông, [Nguyễn Nộn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_N%E1%BB%99n)giữ mạn bắc, các châu Quảng Oai, Đại Viễn cũng chưa dẹp yên. Nhà Lý suy yếu, thế nước nghiêng nguy, nữ chúa Chiêu Hoàng không gánh vác nổi, mới uỷ thác cho nhị lang [Chàng Hai]. Nhưng Nhị lang chưa am hiểu việc nước, chính sự nhiều chổ thiếu sót, vận nước mới mở, lòng dân chưa phục, mối họa không phải là nhỏ. Ta tuy là chú nhưng không biết chữ nghĩa gì, còn phải rong ruổi đông tây để chống giặc cướp, không gì bằng mời thánh phụ làm thượng hoàng tạm coi việc nước, một hai năm sau thiên hạ nhất thống, lại giao quyền chính cho Nhị lang”.
Các quan đều cho là phải, mới mời cha vua là
[Trần Thừa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%ABa) ra làm nhiếp chính. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-Ngo158-4)
Sang tháng Giêng năm sau, Thái Tông phong cho Chiêu Hoàng làm
[Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu), lại cho người đi tuyển con gái đẹp, con nhà lương thiện vào làm cung nhân. Phong cho [5] [Trần Thủ Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%99)làm *. Rồi phế thái thượng hoàng nhà Lý là* [Thái sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_s%C6%B0)thống quốc hành quân vụ chinh thảo sư [Lý Huệ Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng), an tọa ở chùa Chân Giáo.
### Thái sư nhiếp chính
Trần Thủ Độ, sau khi Thái thượng hoàng
[Trần Thừa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%ABa) mất, trở thành người nhiếp chính cho Thái Tông đến khi ông trưởng thành. Thủ Độ được chép là tuy không có học vấn, nhưng tài lược hơn người, làm quan triều Lý được mọi người suy tôn. Thái Tông lấy được lấy được thiên hạ đều nhờ mưu sức của ông cả. Vì thế ông được nhà nước dựa cậy, quyền át cả vua. Tuy vậy, Thái sư cho đến khi Thái Tông trưởng thành, tự mình cai quản đất nước đều không tâm niệm cướp ngôi, mà trở thành cánh tay đắc lực nhất của Thái Tông.
Trần Thủ Độ tuy bị đánh giá là người không có lễ giáo, thất học nhưng mưu lược hơn người. Trị việc trong nước đều cẩn thận và chu toàn. Về mọi mặt, thời Thái Tông củng cố các vấn đề chính nhất là:
- Mở khoa thi Tam giáo (
[Đạo giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o), [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o), [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)) sau nhiều năm bị gián đoạn do loạn lạc cuối thời Lý. Định đặt luật pháp, soạn ra bộ [Quốc triều hình luật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_tri%E1%BB%81u_h%C3%ACnh_lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1)gồm 20 quyển để định tội danh trong nước. Đáng tiếc bộ sách này đã bị thất truyền.
- Lại mở rộng phía ngoài thành
[Đại La](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_La), bốn cửa thành giao cho quân Tứ sương thay phiên nhau canh giữ. Sửa đổi quan chức các phủ lộ. Đặt 2 viên [An phủ sứ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=An_ph%E1%BB%A7_s%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1)và [An phủ phó sứ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=An_ph%E1%BB%A7_ph%C3%B3_s%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1). Trong thành dựng cung, điện, lầu, các và nhà lang vũ ở hai bên phía đông và tây. Bên tả là **cung Thánh Từ**(nơi Thái thượng hoàng ở), bên hữu là **cung Quan Triều**(nơi Hoàng đế ở). Chép công việc của quốc triều làm bộ [Quốc triều thường lễ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_tri%E1%BB%81u_th%C6%B0%E1%BB%9Dng_l%E1%BB%85&action=edit&redlink=1), 10 quyển. [Thủy lợi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_l%E1%BB%A3i)cũng được coi trọng. Năm [1231](https://vi.wikipedia.org/wiki/1231), sai hoạn quan [Nguyễn Bang Cốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Bang_C%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)chỉ huy binh lính phủ mình đào vét kênh Trầm và kênh Hào từ phủ [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-6) [Thanh Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)đến địa giới phía nam [Diễn Châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_Ch%C3%A2u). Việc xong, thăng Bang Cốc làm [Phụ Quốc thượng hầu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1).
- Bắt đầu định luật hành chính. Chia đất nước làm 12 lộ. Đặt các chức quan cai trị. Làm đơn sổ hộ khẩu, con trai lớn gọi là
**đại hoàng nam**, con trai nhỏ gọi là **tiểu hoàng nam**, 60 tuổi gọi là **lão**, già lắm thì gọi là **long lão**. Nhân đinh có ruộng đất thì nộp tiền thóc, người không có ruộng đất thì miễn cả. Có 1, 2 mẫu ruộng thì nộp 1 quan tiền, có 3, 3 mẫu thì nộp 2 quan tiền, có từ 5 mẫu trở lên thì nộp 3 quan tiền. Tô ruộng mỗi mẫu nộp 100 thăng thóc.
- Bắt đầu thông thương nơi biên giới, để có thể giao thương với
[nhà Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)ở [Giang Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Giang_Nam). Khi [Nguyên Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)mất, thì cửa ải thường không thông. Nếu có sứ mệnh thì chỉ có hai viên chánh phó sứ và hai bọn người đi theo, còn sản vật tiến cống có bao nhiêu thì gói bọc đưa đến địa đầu biên giới, quan địa phương nhận giữ và chuyển nộp. Sứ thần đến kinh, chỉ dâng biểu tâu thôi, các vật tiến cống không đến nơi cả được. Đến bây giờ, sai tướng chống giữ, đánh chiếm mới thông hiếu được với nước Tống.
Mỗi khi có dịp hạn hán, triều đình thường ban hành luật miễn thuế khóa, mở lương thóc rồi đại xá. Cho nên quốc lực mau chóng khôi phục, Đại Việt lại trở nên phồn thịnh như thời nhà Lý. Trong ĐVSKTT có ghi chép:
*..Bấy giờ quốc gia vô sự, nhân dân yên vui, người làm quan giữ mãi một chức, người ở quán, các 10 năm mới được xuất thân, người ở sảnh, cục 15 năm mới được xuất thân, chức tể tướng thì chọn người hiền năng trong tôn thất, có đạo đức, tài nghệ, thông hiểu thi thư thì cho làm*.
Năm
[1252](https://vi.wikipedia.org/wiki/1252), Thái Tông đổi niên hiệu là Nguyên Phong (元豐). Ông khi đổi xong, lập tức dẫn binh đi đánh [Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh). Khi nhà Lý suy, Chiêm Thành thường hay xua binh công phá ở vùng [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), dân chết vô số, nay vua lên ngôi mà không sang thông hiếu nên rất giận, dẫn quân đi đánh và bắt được nhiều thần thiếp, cướp được nhiều của cải. Uy danh Đại Việt đối với Chiêm Thành lại được thiết lập.
### Phế lập Hoàng hậu
Lý hoàng hậu có thai sinh ra một Hoàng tử vào năm
[1233](https://vi.wikipedia.org/wiki/1233), đặt tên là **Trần Trịnh** (陳鄭), nhưng không may lại chết yểu ngay khi sinh. Thái sư Trần Thủ Độ bèn bàn với [Quốc mẫu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%8B_Dung), lập một người khác làm Hoàng hậu để có con nối dõi.
Năm
[1237](https://vi.wikipedia.org/wiki/1237), ra chỉ phế Lý hoàng hậu xuống làm *Chiêu Thánh công chúa* (昭聖公主), và lấy [Thuận Thiên công chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%83n_T%E1%BB%AB_Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu), phu nhân của anh trai ông là Hoài vương [Trần Liễu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u), đương có thai 3 tháng, lập làm Kế Hoàng hậu.
Vì thế, Hoài vương đem quân bản bộ ra
[sông Cái](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_C%C3%A1i) làm loạn. Điều này làm cho Thái Tông khó xử và ông đã bỏ kinh đô lên núi [Yên Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_Y%C3%AAn_T%E1%BB%AD), gặp sư Phù Vân là bạn cũ của Thái Tông. Thái sư Trần Thủ Độ phải đích thân lên núi mời, cộng với lời khuyên của sư Phù Vân, ông mới quay lại kinh đô. Hai tuần sau, Hoài vương Liễu thế cô, không đối địch được, mới đi thuyền độc mộc giả làm người đánh cá, đến chỗ thuyền ngự của Thái Tông mà xin hàng. Thái sư định chém Hoài vương, nhưng Thái Tông đã lấy thân mình che đỡ cho Hoài vương nên Thái sư không làm gì được. Sau đó lấy đất [Yên Phụ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_Ph%E1%BB%A5), [Yên Dưỡng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_D%C6%B0%E1%BB%A1ng), [Yên Sinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y%C3%AAn_Sinh&action=edit&redlink=1), [Yên Hưng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_H%C6%B0ng), [Yên Bang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y%C3%AAn_Bang&action=edit&redlink=1) (nay thuộc [Quảng Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh)) để ban cho Liễu làm ấp thang mộc. Vì tên đất được phong, mà Liễu có tên hiệu là *An Sinh vương* (安生王).
Tuy nhiên, An Sinh vương vẫn ôm hận trong lòng và trước khi mất (
[1251](https://vi.wikipedia.org/wiki/1251)) có dặn lại con trai là Hưng Đạo vương [Trần Quốc Tuấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) phải tìm cách đoạt lấy ngai vàng. Hưng Đạo vương đã nhận lời cha, nhưng sau này ông đã không thực hiện lời trối trăn này. [7]
### Vi hành qua Tống
Lúc này, Thái Tông đã trưởng thành, tự mình có thể đảm đương việc đất nước. Năm
[1241](https://vi.wikipedia.org/wiki/1241), ông thân hành cầm quân đi đánh các trại Vĩnh An, Vĩnh Bình của nước [Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng) phía đường bộ, vượt qua [châu Khâm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_Kh%C3%A2m&action=edit&redlink=1), [châu Liêm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_Li%C3%AAm&action=edit&redlink=1). Vào địa phận nước Tống, tự xưng là Trai Lang, bỏ thuyền lớn ở trong cõi, chỉ đi bằng các thuyền nhỏ Kim Phụng, Nhật Quang, Nguyệt Quang.
Người châu ấy không biết là ai, đều sợ hãi chạy trốn. Đến sau biết là Hoàng đế Đại Việt, mới chăng xích sắt giữa sông để chặn đường thủy. Khi trở về, ông sai nhổ lấy vài chục cái neo đem về, rồi ung dung đi tiếp đường cũ mà không sợ hãi lúng túng.
### Triệu tập Nguyễn Hiền
Nguyễn Hiền là trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong nền khoa bảng Việt Nam. Ông mồ côi cha từ nhỏ, bà mẹ đã cho ông theo học sư cụ chùa
[Hà Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_D%C6%B0%C6%A1ng) ở [làng Dương A](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A0ng_D%C6%B0%C6%A1ng_A&action=edit&redlink=1). Năm 11 tuổi, Hiền đã nổi tiếng và được mệnh danh là “thần đồng”, đã đỗ trạng nguyên tại khoa thi tháng 2 năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 16 ( [1247](https://vi.wikipedia.org/wiki/1247)) thời vua Trần Thái Tông. Nhưng Thái Tông cho là Hiền còn quá nhỏ, cần về quê để học thêm.
Tương truyền sứ thần Trung Hoa đem một bài thơ ngụ ngôn sang thử nhân tài nước Nam. Bài thơ như sau:
|“||
|Lưỡng nhật bình đầu nhật, Tứ sơn điên đảo sơn, Lưỡng vương tranh nhất quốc, Tứ khẩu tung hoành gian. |”|
Dịch là:
|“||
|Hai mặt trời bằng đầu, Bốn trái núi điên đảo, Hai vua tranh nhau một nước, Bốn miệng ở trong khoảng dọc ngang. |”|
Quan gia và các quan trong triều không ai giải nghĩa được là gì. Một viên quan tâu với Thái Tông xin mời trạng nguyên Nguyễn Hiền đến để hỏi nghĩa. Các quan đến quê mời gặp lúc Nguyễn Hiền đang nô đùa với chúng bạn, Nguyễn Hiền nói với các quan:
-
*“Trước đây vua nói ta chưa biết lễ, thì nay chính vua cũng không biết lễ. Không ai đi mời trạng nguyên về kinh lại không có lễ nghĩa.*
-
Quan về tâu lại với vua, rồi đem đồ lễ và xe ngựa đến đón, Nguyễn Hiền mới chịu về kinh.
Về đến kinh đô, Thái Tông đưa bài thơ của sứ Tàu ra, trạng Hiền liền giải thích như sau:
-
- Câu thứ nhất nghĩa là hai chữ “nhật” đều bằng đầu nhau. Câu thứ hai “Tứ sơn điên đảo sơn” là 4 chữ “sơn”, ngược xuôi cũng đều là chữ “sơn” cả. Câu thứ ba “Lưỡng vương tranh nhất quốc”, nghĩa là chữ “vương” hai vua tranh một nước. Câu thứ tư “Tứ khẩu tung hoành gian”, có nghĩa là 4 chữ “khẩu” ngang dọc cũng đều thành chữ “khẩu” cả. Tóm lại tất cả 4 câu thơ chỉ nói đến chữ “Điền”.
Nguyễn Hiền được giữ vào triều. Vua tuyển ông vào học tiếp Tam giáo chủ khoa, tức
[đạo Lão](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o), [đạo Phật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), [đạo Khổng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) và bổ nhiệm làm quan đến chức **Thượng thư bộ Công**.
Ngày 14 tháng 8 năm
[Bính Tý](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_T%C3%BD) ( [1255](https://vi.wikipedia.org/wiki/1255)), trạng nguyên Nguyễn Hiền lâm bệnh nặng và qua đời, thọ 21 tuổi. Thái Tông thương tiếc truy phong ông là **Đại vương thành hoàng** và tôn làm thần ở 32 nơi, trong đó có đình [Lại Đà](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1i_%C4%90%C3%A0&action=edit&redlink=1) ở [xã Đông Hội](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%A3_%C4%90%C3%B4ng_H%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1) – huyện [Đông Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh), [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) ngày nay.
### Chiến tranh với Mông Cổ
Ở phương bắc,
[Nhà Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) phải rút xuống phía nam trước sự xâm lấn của [nước Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Kim) của người [Nữ Chân](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n). Phía tây bị nước [Tây Hạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1) chia cắt. Tới đầu thế kỷ 13, người Mông Cổ ở phía bắc nước Kim thống nhất dưới quyền [Thành Cát Tư Hãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n), trở nên lớn mạnh. Mông Cổ đánh xuống phía nam, tiêu diệt [Tây Hạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1) (1227) và [Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kim) (1234). Mặc dù đã mở rộng bờ cõi bao la sang phía tây, diệt nhiều nước [Tây Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81) và đánh sang [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), người Mông Cổ tiếp tục tiến xuống phía nam để tiêu diệt [Nam Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng).
Năm
[1254](https://vi.wikipedia.org/wiki/1254), quân Mông Cổ đánh chiếm nước [Đại Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_L%C3%BD) ( [Vân Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam) ngày nay), muốn đánh chiếm [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) để tạo thế “gọng kìm” bao vây Nam Tống. Các đoàn ngoại giao của Mông Cổ được phái sang Đại Việt đề nghị mở đường cho quân đội Mông Cổ đi qua để lên đất Tống. Nhưng các vua Trần không những từ chối lại còn cho bắt giam các nhà ngoại giao Mông Cổ.
Chiến tranh nổ ra vào năm
[1258](https://vi.wikipedia.org/wiki/1258), khi [Ngột Lương Hợp Thai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%99t_L%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%A3p_Thai) cùng con trai là [Aju](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aju) đem 3 [vạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n) quân Mông Cổ và 1,5 vạn quân Đại Lý tấn công Đại Việt. Quân Mông Cổ mau chóng giành được thắng lợi, chiếm được kinh đô [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long), nhưng rồi cũng mau chóng bị quân Đại Việt đánh bật, đặc biệt tại trận [Đông Bộ Đầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BB%99_%C4%90%E1%BA%A7u). Cuộc chiến này chỉ diễn ra trong vòng khoảng nửa tháng, cuối [tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_1) năm 1258.
## Truyền ngôi và qua đời
Năm
[1258](https://vi.wikipedia.org/wiki/1258), ngày [24 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_2), ông truyền ngôi cho Thái tử Trần Hoảng, lui về làm [Thái thượng hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng), được tôn làm *Hiển Nghiêu Thánh Thọ Thái Thượng Hoàng Đế* (顯堯聖壽太上皇帝). Trần Hoảng lên ngôi tức [Trần Thánh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng). Lệ Thái thượng hoàng của nhà Trần từ đây thành truyền thống, thứ nhất tránh việc tranh giành ngôi báu giữa các con do đã sớm được định đoạt, thứ nữa là rèn luyện cho vị Hoàng đế mới cai trị đất nước càng sớm càng tốt.
Ngày mồng
[1 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_4) năm [Đinh Sửu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_S%E1%BB%ADu) (tức [5 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_5) năm [1277](https://vi.wikipedia.org/wiki/1277)), Thái thượng hoàng băng hà tại [Vạn Thọ điện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_Th%E1%BB%8D_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), thọ 58 tuổi, táng tại [Chiêu Lăng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_L%C4%83ng&action=edit&redlink=1) thuộc phủ Long Hưng (Tiến Đức, [Hưng Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%A0), [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh) ngày nay).
Ông được dâng
[miếu hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) là [Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) (太宗), [thụy hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) là **Thống Thiên Ngự Cực Long Công Mậu Đức Hiển Hòa Hựu Thuận Thần Văn Thánh Vũ Nguyên Hiếu hoàng đế** (統天御極隆功茂德顯和佑順神文聖武元孝皇帝).
Về việc qua đời của Thái Tông hoàng đế, sử sách ghi lại rằng:
|“||
|Trước đó, Thượng hoàng đến ngự đường, bỗng thấy con rết bò trên áo ngự. Thượng hoàng sợ, lấy tay phủi nó rơi đánh “keng” xuống đất, nhìn xem thì hóa ra cái đinh sắt, đoán là điềm năm Đinh. Lại có lần đùa sai Minh tự Nguyễn Mặc Lão dùng phép nghiệm quan nghiệm xem điềm lành hay điềm dữ. Hôm sau Mặc lão tâu: “Thấy một chiếc hòm vuông bốn mặt đều có chữ “nguyệt” , trên hòm có một cái kim, một chiếc lược”.
|”|
|—Đại việt sử ký toàn thư|
Sử thần
[Ngô Sĩ Liên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn) nói:
-
*Điềm lành hay tai họa, chỉ có người thành tâm mới biết trước được. Vì thế, Đại truyện trong kinh dịch có nói: “Hình dung sự vật thì biết được vật thực, chiêm đoán sự vật thì mới biết được tương lai”. Nhưng tất là phải sau khi đã suy xét trong lòng, nghiền ngẫm trong óc. Thái Tông biết được việc tương lai là chiêm đoán sự vật đấy. Nhưng nếu không phải là người lý sáng, lòng thành, mà cứ thấy việc là phỏng đoán mò để rồi khẳng định, thì chưa bao giờ không chuốc lấy tai họa về sau. Đó là chỗ khác nhau giữa cái học sấm ký thuật số với cái học thánh hiền chăng?.*
-
## Tác phẩm
Tác phẩm của Trần Thái Tông có:
**(Tập bài giảng về lẽ hư vô).** [Khóa hư lục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%B3a_h%C6%B0_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) **Thiền tông chỉ nam ca**(Bài ca về yếu chỉ của thiền tông), nhưng nay chỉ còn lại bài tựa. **Lục thì sám hối khoa nghi**(Nghi thức sám hối vào sáu thời khắc trong một ngày). **Trần Thái Tông ngự tập**(1 quyển), được [Phan Huy Chú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_Ch%C3%BA)khen là “lời thơ thanh nhã, đáng đọc”, nhưng nay đã không còn, chỉ còn lại 2 bài chép trong [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-8) *và* [Việt âm thi tập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_%C3%A2m_thi_t%E1%BA%ADp) *.* [Toàn Việt thi lục](https://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A0n_Vi%E1%BB%87t_thi_l%E1%BB%A5c)
Ngoài ra ông còn đề tựa
*kinh Kim Cương*, viết một số bài bình luận về việc tọa thiền, việc niệm [Phật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt) và một bài răn về tửu sắc…. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-9)
Theo GS.
[Trần Văn Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_Gi%C3%A1p) thì ông còn viết: **Quốc triều thông chế**. **Kiến trung thường lễ**. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-10)
## Tôn vinh
Về sau,
[Dụ Tông Quang Hiếu hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_D%E1%BB%A5_T%C3%B4ng) đã làm bài [thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%A1), so sánh công đức của Trần Thái Tông so sánh với [Đường Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng):
|
||
|
Trần Thái Tông hiện được đúc tượng và thờ phụng ở các
[đền Trần (Thái Bình)](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Tr%E1%BA%A7n_%28Th%C3%A1i_B%C3%ACnh%29), [đền Trần (Nam Định)](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Tr%E1%BA%A7n_%28Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh%29) và [đền Thái Vi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Th%C3%A1i_Vi) ở [Ninh Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh). Ngày nay ở nhiều thành phố Việt Nam có tên đường Trần Thái Tông như ở [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) có [phố Trần Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%91_Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) ở [quận Cầu Giấy](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_Gi%E1%BA%A5y_%28qu%E1%BA%ADn%29). Các [thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), [Đà Nẵng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng), [Đà Lạt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_L%E1%BA%A1t), [thành phố Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29), thành phố [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29), thành phố [Hạ Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_Long_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29)… đều có đường phố mang tên ông.
## Gia quyến
- Cha:
[Trần Thừa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%ABa)
- Mẹ:
[Thuận Từ Quốc Thánh Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADn_T%E1%BB%AB_Qu%E1%BB%91c_Th%C3%A1nh_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1)Lê thị (順慈國聖皇后黎氏; ? – 1230).
- Anh chị em:
- Khâm Minh Đại vương
[Trần Liễu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u)[欽明大王陳柳], anh trai.
- Khâm Thiên Đại vương
[Trần Nhật Hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Hi%E1%BB%87u)[欽天大王陳日晈], em trai.
- Hoài Đức Vương
[Trần Bà Liệt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_B%C3%A0_Li%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)[懷德王陳婆列], em trai. [Thụy Bà Công chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_B%C3%A0_C%C3%B4ng_ch%C3%BAa)[瑞婆公主], chị gái, mẹ nuôi của Hưng Đạo Đại vương [Trần Quốc Tuấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Tu%E1%BA%A5n). [Thiên Thành Công chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Thi%C3%AAn_Th%C3%A0nh)[天城公主], em gái (?).
- Hậu phi:
[hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Chi%C3%AAu_Ho%C3%A0ng)Lý thị (廢皇后李氏; 1218 – 1278), con gái [Lý Huệ Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng)và [Linh Từ Quốc mẫu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%8B_Dung). Năm [1226](https://vi.wikipedia.org/wiki/1226), [tháng giêng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_gi%C3%AAng), được sách lập [Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Năm [1237](https://vi.wikipedia.org/wiki/1237), bị giáng làm *Chiêu Thánh Công chúa*(昭聖公主). Sinh ra Hoàng thái tử [Trần Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Bnh). [Hiển Từ Thuận Thiên hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%83n_T%E1%BB%AB_Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Lý thị (顯慈順天皇后李氏; 1216 – 1248), chị gái của Phế hoàng hậu, nguyên là *Thuận Thiên công chúa*(順天公主), vợ Khâm Minh Đại vương [Trần Liễu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u). Năm [1237](https://vi.wikipedia.org/wiki/1237), được lập làm [Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)của Thái Tông. Sinh hạ Tĩnh Quốc Đại vương [Trần Quốc Khang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Khang), [Trần Thánh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)và Chiêu Minh Đại vương [Trần Quang Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i). [Lệ Trinh Nguyên phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%87_Trinh_Nguy%C3%AAn_phi&action=edit&redlink=1)Lê thị (丽贞元妃黎氏; 1219 – 1290) ; thuộc gia tộc [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-Nguyenphi-13) [Thuận Từ Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADn_T%E1%BB%AB_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1); người xã [Mai Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mai_S%C6%A1n)(nay là huyện [Ý Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D_Y%C3%AAn), [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)), không con. Năm [1255](https://vi.wikipedia.org/wiki/1255), bà xin Thái Tông cho dựng [hành cung Lan Hoa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_cung_Lan_Hoa&action=edit&redlink=1)tại làng [Phù Hoa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Hoa&action=edit&redlink=1), hành đô [Thiên Trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng). [Huệ Túc Phu nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hu%E1%BB%87_T%C3%BAc_Phu_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)Hoàng thị (惠肅夫人黃氏), con gái Tống triều di thần [Hoàng Bính](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_B%C3%ADnh).
- Thứ phi Lý thị (庶妃 李氏); mẹ sinh
[An Tư công chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/An_T%C6%B0).
- Nhiều phi tần không rõ danh tính,
[Trần Ích Tắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C3%8Dch_T%E1%BA%AFc)(1254), [Trần Nhật Duật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt)(1255) đều sinh ra sau khi Hiển Từ Hoàng hậu qua đời (1248) *.*
### Hậu duệ
Sử sách không ghi chép về số Hoàng tử, Công chúa của Trần Thái Tông; một số được đề cập:
- Hoàng thái tử
[Trần Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Bnh)[皇太子陳鄭; chết yểu 1233], mẹ là [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-ThaiTong-14) [Chiêu Thánh Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Chi%C3%AAu_Ho%C3%A0ng).
- Tĩnh Quốc Đại vương
[Trần Quốc Khang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Khang)[靖國大王陳國康], thực tế là con của Khâm Minh đại vương [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-ThaiTong-14) [Trần Liễu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u)và [Hiển Từ Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%83n_T%E1%BB%AB_Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu).
- Thái tử
[Trần Hoảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ho%E1%BA%A3ng)[陳晃], *Thánh Tông Tuyên Hiếu Hoàng đế*(聖宗宣孝皇帝), mẹ là [Hiển Từ Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%83n_T%E1%BB%AB_Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu).
- Chiêu Minh Đại vương
[Trần Quang Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i)[昭明大王陳光啟]], mẹ là [Hiển Từ Hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%83n_T%E1%BB%AB_Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu).
- Bình Nguyên Vương
[Trần Nhật Vĩnh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_V%C4%A9nh&action=edit&redlink=1)[平原王陳日永].
- Vũ Uy Vương
[Trần Duy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Duy&action=edit&redlink=1)[武威王陈維].
- Chiêu Đạo Vương
[Trần Quang Xưởng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Quang_X%C6%B0%E1%BB%9Fng&action=edit&redlink=1)[昭道王陈光昶], anh em cùng mẹ với Chiêu Quốc Vương và Chiêu Minh Vương.
- Chiêu Quốc Vương
[Trần Ích Tắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C3%8Dch_T%E1%BA%AFc)[昭國王陳益稷].
- Chiêu Văn Vương
[Trần Nhật Duật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt)[昭文王陳日燏].
- Minh Hiến Vương
[Trần Uất](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_U%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)[明宪王陈蔚]. . [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_note-AnhTong-15) [Thái Dương công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)[太陽公主]. [Thiều Dương công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81u_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)[韶陽公主; ? – 4/1277], húy là *Thúy*, lấy Thượng vị Văn Hưng hầu, mất ngay khi Trần Thái Tông qua đời. [Thụy Bảo công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A5y_B%E1%BA%A3o_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)[瑞寶公主], chị em cùng mẹ với Thiều Dương Công chúa, lấy Uy Văn Vương Toại, sau lấy Bảo Nghĩa Vương [Trần Bình Trọng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_B%C3%ACnh_Tr%E1%BB%8Dng). [An Tư công chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/An_T%C6%B0)[安姿公主], lấy Trấn Nam Vương [Thoát Hoan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tho%C3%A1t_Hoan).
## Xem thêm
|
|![]()
[Wikisource](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
## Tham khảo
## Chú thích
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-1) [Long Hưng, vùng đất phát nghiệp đế](http://hanoimoi.com.vn/newsdetail/1000_nam_thang_long/354707/long-hung-vung-dat-phat-nghiep-de.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-2) [“Gia phả họ Trần”](http://www.vietnamgiapha.com/XemPhaHe/367/pha_he.html). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-NgoTS66_3-0) [Ngô Thì Sỹ 2009](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#CITEREFNg.C3.B4_Th.C3.AC_S.E1.BB.B92009), tr. 66 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-Ngo158_4-0) [Ngô Sĩ Liên 2009](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#CITEREFNg.C3.B4_S.C4.A9_Li.C3.AAn2009), tr. 158 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-NgoTS69_5-0) [Ngô Thì Sỹ 2009](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#CITEREFNg.C3.B4_Th.C3.AC_S.E1.BB.B92009), tr. 69 **chú là tên hai con kênh, thuộc huyện** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-6) [Ngọc Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_S%C6%A1n)(nay là tỉnh Gia), tỉnh [Thanh Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-7) *Con không vì cha lấy được thiên hạ, thì cha chết dưới suối vàng cũng không nhắm mắt được* **Trích trong sách** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-8) *, phần “Văn tịch chí”.* [Lịch triều hiến chương loại chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_tri%E1%BB%81u_hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_lo%E1%BA%A1i_ch%C3%AD) **Theo GS.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-9) [Nguyễn Huệ Chi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87_Chi), mục từ “Trần Cảnh” trong *Từ điển văn học*(bộ mới). Nxb Thế giới, 2004, tr. 1775-1776. **Trần Văn Giáp,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-10) *Tìm hiểu kho sách Hán Nôm*. Nxb Khoa học xã hội, 2003, tr. 845. **Niên hiệu của Đường Thái Tông là Trinh Quán (貞觀). Còn niên hiệu nổi tiếng của Trần Thái Tông là Nguyên Phong (元豐), ý của Dụ Tông hoàng đế là kỷ nguyên thời Trần Thái Tông thì nước Việt rực rỡ như** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-11) [nhà Đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)thời kỳ Trinh Quán [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-12) *Kiến Thành*là [Lý Kiến Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Ki%E1%BA%BFn_Th%C3%A0nh), bị Đường Thái Tông giết hại trong [Sự biến Huyền Vũ môn](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_bi%E1%BA%BFn_Huy%E1%BB%81n_V%C5%A9_m%C3%B4n) **Theo** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-Nguyenphi_13-0) [http://thanhpho.namdinh.gov.vn/front-end/index.asp?website_id=39&menu_id=2219&parent_menu_id=2219&article_id=16630&fuseaction=DISPLAY_SINGLE_ARTICLE&hide_menu=0](http://thanhpho.namdinh.gov.vn/front-end/index.asp?website_id=39&menu_id=2219&parent_menu_id=2219&article_id=16630&fuseaction=DISPLAY_SINGLE_ARTICLE&hide_menu=0)
- ^
**a** [Theo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-ThaiTong_14-1) **ă** [Đại Việt Sử ký Toàn thư](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt10a.html), Bản kỷ, Quyển V, trang 7b [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#cite_ref-AnhTong_15-0) [Đại Việt Sử ký Toàn thư](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt11.html), Bản kỷ, Quyển VI, xem năm 1312
## Liên kết ngoài
[Vua nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Thái thượng hoàng nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng_nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Quan nhà Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_nh%C3%A0_L%C3%BD) [Vua thiếu nhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_thi%E1%BA%BFu_nhi) [Người Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh) [Nhà thơ Việt Nam thời Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Tr%E1%BA%A7n) [Thiền sư Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Thi%E1%BB%81n_s%C6%B0_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Sinh 1218](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1218) [Mất 1277](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1277) [Nhà nho Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_nho_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Lê Duẩn
|Lê Duẩn|
|
|![]()
[10 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_9), [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [20 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_12), [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)
16 năm, 101 ngày
[Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)( *tạm quyền Tổng bí thư*) *Chức vụ được thay thế* ![ Flag of Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_Vietnam.svg.png)
![ Flag of Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_Vietnam.svg.png)
[Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [20 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_12), [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [10 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7), [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986)
9 năm, 202 ngày
*chức vụ được tái lập* [Trường Chinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Chinh) ![ Flag of Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_Vietnam.svg.png)
![ Flag of Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_Vietnam.svg.png)
[Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [Quân ủy Trung ương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%E1%BB%A7y_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29) [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [1984](https://vi.wikipedia.org/wiki/1984) [Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) [Văn Tiến Dũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Ti%E1%BA%BFn_D%C5%A9ng) [7 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_4), [1907](https://vi.wikipedia.org/wiki/1907) [Triệu Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_%C4%90%C3%B4ng_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), [Triệu Phong](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_Phong), [Quảng Trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B) [10 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7), [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986)(79 tuổi) [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) **Lê Duẩn** ( [1907](https://vi.wikipedia.org/wiki/1907)– [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986)) là [Bí thư Thứ nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_B%C3%AD_th%C6%B0_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) Trung ương [Đảng Lao động Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) từ [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960) đến [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976), [Tổng Bí thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_B%C3%AD_th%C6%B0_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) từ 1976 đến 1986. Ông là Tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Việt Nam có tổng thời gian tại vị lâu nhất với 25 năm, 303 ngày. Từ 1960 cho đến khi qua đời năm 1986, có một ảnh hưởng chính trị rất lớn tại miền Bắc và ở Việt Nam sau 1975, và theo một số nhận định khi hai miền thống nhất ông cũng đã xác lập quyền uy tối thượng của mình tại Việt Nam trong những năm tháng còn tại vị. [1] [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-2)
Lê Duẩn chính là người đã vạch ra chiến lược cách mạng ở miền Nam Việt Nam với tác phẩm nổi tiếng
*Đề cương cách mạng miền Nam*. Từ bản đề cương này, hàng loạt phong trào bạo động ở miền Nam nổ ra dọn đường cho [3] [Quân Giải phóng miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam)và [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam)tấn công và tiếp quản Sài Gòn vào năm 1975 kết thúc [Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Mục lục
[1 Cuộc đời và sự nghiệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#Cu.E1.BB.99c_.C4.91.E1.BB.9Di_v.C3.A0_s.E1.BB.B1_nghi.E1.BB.87p) [2 Gia đình](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [3 Tư tưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#T.C6.B0_t.C6.B0.E1.BB.9Fng) [4 Phát ngôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#Ph.C3.A1t_ng.C3.B4n) [5 Đánh giá](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#.C4.90.C3.A1nh_gi.C3.A1) [6 Đường Lê Duẩn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#.C4.90.C6.B0.E1.BB.9Dng_L.C3.AA_Du.E1.BA.A9n) [7 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [8 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Cuộc đời và sự nghiệp
Lê Duẩn tên thật là
**Lê Văn Nhuận**, sinh ngày [7 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_4) năm [1907](https://vi.wikipedia.org/wiki/1907), tại làng [Bích La](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A0ng_B%C3%ADch_La&action=edit&redlink=1), xã [Triệu Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_%C4%90%C3%B4ng,_Tri%E1%BB%87u_Phong), huyện [Triệu Phong](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_Phong), tỉnh [Quảng Trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B) trong một gia đình nông dân, quê gốc của ông được cho là ở làng Phương Cai, xã Cẩm Duệ, huyện [4] [Cẩm Xuyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A9m_Xuy%C3%AAn), tỉnh [Hà Tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh) Cha ông là Lê Hiệp, làm nghề mộc. Mẹ ông là Võ Thị Đạo, làm ruộng. Sau đó ông theo gia đình về sinh sống tại làng Hậu Kiên, xã Triệu Thành cùng huyện, ở bên kia dòng [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-5) [sông Thạch Hãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Th%E1%BA%A1ch_H%C3%A3n). Khu lưu niệm Cố Tổng Bí thư Lê Duẩn hiện nay được xây dựng tại làng Hậu Kiên, xã Triệu Thành.
### Giai đoạn trước 1945
Năm 1920 ông học hết Tiểu học. Sau đó ông lên tỉnh học Trung học được 1 năm thì nghỉ vì hoàn cảnh gia đình khó khăn.
[[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-quangtri-4)
Từ thuở thiếu thời, chứng kiến cảnh đất nước bị thống trị bới thực dân Pháp, Lê Duẩn đã nuôi hy vọng phải cứu nước. Ông tâm sự:
*“Hồi 15 tuổi, đọc lịch sử, tôi buồn lắm, nghĩ nhất định phải đi cứu nước”* [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-tapchicongsan.org.vn-6)
Tháng 5 năm
[1926](https://vi.wikipedia.org/wiki/1926), ông làm ở Sở Hỏa xa Đà Nẵng.
Năm
[1927](https://vi.wikipedia.org/wiki/1927), nhân viên thư ký đề pô Sở Hỏa xa Đông Dương tại [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i).
Năm
[1928](https://vi.wikipedia.org/wiki/1928), ông tham gia [Tân Việt Cách mạng Đảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_C%C3%A1ch_m%E1%BB%87nh_%C4%90%E1%BA%A3ng).
Năm
[1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929), ông tham gia [Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Thanh_ni%C3%AAn).
Năm
[1930](https://vi.wikipedia.org/wiki/1930), ông gia nhập [Đảng Cộng sản Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam).
Năm
[1931](https://vi.wikipedia.org/wiki/1931), ông là Ủy viên Ban tuyên huấn Xứ ủy [Bắc Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3).
Ngày
[20 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_4) năm 1931, ông bị thực dân [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) bắt tại [Hải Phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng), bị kết án 20 năm tù, bị giam ở các nhà tù [Hỏa Lò](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Fa_L%C3%B2), [Sơn La](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_La) và [Côn Đảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4n_%C4%90%E1%BA%A3o).
Năm
[1936](https://vi.wikipedia.org/wiki/1936), ông được trả tự do, tiếp tục hoạt động cách mạng ở Trung Kỳ. Năm [1937](https://vi.wikipedia.org/wiki/1937), làm Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ.
Năm
[1939](https://vi.wikipedia.org/wiki/1939), ông được bầu vào Ban thường vụ Trung ương Đảng. Cuối năm 1939, tham dự Hội nghị Trung ương lần thứ 6.
Năm
[1940](https://vi.wikipedia.org/wiki/1940), bị thực dân Pháp bắt tại [Sài Gòn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), bị kết án 10 năm tù và bị đày ra [Côn Đảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_t%C3%B9_C%C3%B4n_%C4%90%E1%BA%A3o) lần thứ 2. Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thành công, ông được đón về đất liền.
### Giai đoạn 1945 – 1957
Năm
[1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946), ông được cử làm việc bên cạnh Chủ tịch [Chính phủ Lâm thời](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh).
Từ 1946 đến
[1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954), ông được cử giữ chức vụ Bí thư [Xứ ủy Nam Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%81n_Nam) (sau đổi thành [Trung ương Cục miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%81n_Nam)), Chính ủy Bộ Tư lệnh Nam Bộ. Chức vụ chính quyền của ông chỉ là Trưởng phòng dân quân, trong Bộ Tư lệnh Nam Bộ do [Nguyễn Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%C3%ACnh) làm Tư lệnh.
Năm 1951, tại
[Đại hội Đảng lần thứ II](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam_II), ông được bầu vào [Ban Chấp hành Trung ương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) và [Bộ Chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Năm 1952 ông ra Việt Bắc họp Trung ương và được Hồ Chí Minh giữ lại làm phụ tá đến đầu năm 1954. Lê Đức Thọ được cử làm quyền Bí thư Trung ương Cục Miền Nam.
Từ 1954 đến 1957, ông được phân công ở lại miền Nam lãnh đạo cách mạng miền Nam.
### Giai đoạn 1957 – 1975
Theo lời kể của con trai Lê Duẩn, Hồ Chủ tịch đã chọn ông là người lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng ở miền Nam, vì ông là người vừa nắm rõ đường lối của Trung ương vừa có trình độ lý luận, hiểu chủ nghĩa Mác. Chiến trường Nam bộ ngày ấy vừa xa xôi vừa phức tạp, để có một sự chỉ đạo thống nhất từ Trung ương, phải cần một người am hiểu cả địa thế lẫn lòng dân. Vì vậy năm 1957, Hồ Chủ tịch đã gọi ông ra Hà Nội gấp và nhanh nhất có thể để trực tiếp giúp điều hành công việc chung của Đảng.
Cuối năm 1957, ông ra Hà Nội, vào Ban Bí thư Trung ương Đảng, chủ trì công việc của Ban Bí thư và là Phó Ban chuẩn bị văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ III của Đảng. [7]
Tháng 9/1960, tại
[Đại hội toàn quốc lần thứ III](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam_II) của [Đảng Lao động Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam), ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị, giữ chức Bí thư Thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương. Từ 1960, khi Hồ Chí Minh sức khỏe yếu, theo một số nhận định ông Duẩn trở thành người có quyền lực cao nhất trong Bộ Chính trị. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-8)
Cùng với quân sự là ngoại giao, ông rất chú ý đàm phán Paris. Ông có nói với ông Lê Đức Thọ rằng:
*“Anh sang bên đó, một điều không được thay đổi là Mỹ rút và mình không rút”.* [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-9) [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-10)
### Giai đoạn 1975 – 1986
Tại các
[Đại hội toàn quốc lần thứ IV](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam_IV) (12/1976) và [lần thứ V](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam_V) (3/1982), ông tiếp tục được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị, giữ chức Tổng Bí thư đến khi mất. Tại Đại hội V, do sức khỏe Lê Duẩn yếu, Ban Chấp hành Trung ương giao một số nhiệm vụ của ông cho Trường Chinh. Ông cũng đảm nhiệm chức Bí thư [Quân ủy Trung ương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%E1%BB%A7y_Trung_%C6%B0%C6%A1ng) từ năm 1978 đến năm 1984.
Trong thời gian ông nắm quyền cao nhất Việt Nam từ năm 1975 đã xảy ra hai cuộc chiến tranh:
[Chiến tranh biên giới Tây Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_ph%E1%BA%A3n_c%C3%B4ng_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_T%C3%A2y-Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) và [Chiến tranh biên giới phía Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_Vi%E1%BB%87t-Trung,_1979). Ông đã lãnh đạo đất nước vượt qua giai đoạn khó khăn này, thành công trong việc tiêu diệt chế độ [Khmer Đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khmer_%C4%90%E1%BB%8F) ở Campuchia và ngăn chặn được quân Trung Quốc ở phía Bắc.
Tuy nhiên bên cạnh những thành công về quốc phòng, Ban Chấp hành TW do ông đứng đầu đã đề ra các đường lối sai lầm về kinh tế, và hậu quả của các cuộc chiến tranh khiến kinh tế lâm vào khủng hoảng, Việt Nam bị cô lập trong suốt giai đoạn 1976-1986.
## Gia đình
Ông có hai người vợ:
- Bà Lê Thị Sương (25 tháng 12 năm 1910 – 6 tháng 8 năm 2008)
kết hôn năm [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-11) [1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929)ở quê. Có bốn người con: [Lê Hãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_H%C3%A3n)(sinh 1929), tên thường dùng là Lê Thạch Hãn, Đại tá [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam), nguyên Cục trưởng Cục Quản lý các nhà trường Quân đội, Tư lệnh Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã nghỉ hưu; Ông Lê Hãn cưới bà Nguyễn Khánh Nam (con gái đầu lòng của ông Nguyễn Khánh Mỹ, Vụ trưởng Vụ khu vực I, phụ trách các nước XHCN, Bộ Ngoại thương lúc bấy giờ – NV) và có 3 người con:Ông Lê Khánh Hải hiện là Thứ trưởng thường trực bộ VHTT và Du lịch,Ông Lê Khánh Hưng và Bà Lê Ngọc Hiếu.
- Lê Thị Cừ có chồng là Lê Bá Tôn (Cán bộ lãnh đạo của Bộ Công nghiệp nặng).
- Lê Tuyết Hồng có chồng là Giáo sư, Tiến sĩ
[Hồ Ngọc Đại](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ng%E1%BB%8Dc_%C4%90%E1%BA%A1i);
- Lê Thị Diệu Muội (1940-2008), Phó Giáo sư, Tiến sĩ sinh vật học.
-
- Bà Nguyễn Thụy Nga (tên thường gọi Nguyễn Thị Vân hoặc Bảy Vân),
kết hôn năm 1950 tại miền [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-12) [Tây Nam Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_C%E1%BB%ADu_Long), do [Lê Đức Thọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_%C4%90%E1%BB%A9c_Th%E1%BB%8D)làm mối, [Phạm Hùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_H%C3%B9ng)làm chủ hôn. Sau 1975, bà Nga làm Phó ban Tuyên giáo Tỉnh ủy An Giang, Phó Tổng Biên tập Phụ trách Hành chính trị sự của Báo Sài Gòn Giải phóng. Hiện bà sống ở Thành phố Hồ Chí Minh. Có ba người con:
- Lê Vũ Anh, kết hôn giáo sư toán học Viktor Maslov người Nga ở
[Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), mất năm 1981 do băng huyết khi sinh đứa con thứ ba (là con trai); cả 3 người con của bà sau này đều lớn lên và ăn học ở Nga, nhưng hiện tại đều làm việc tại Anh. [Lê Kiên Thành](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Ki%C3%AAn_Th%C3%A0nh&action=edit&redlink=1)(sinh 1955), học kỹ sư hàng không tại Liên xô, sau đó là phó tiến sĩ vật lý. Khi về nước chuyển ngành sang kinh doanh, từng là Chủ tịch HĐQT Ngân hàng Kỹ thương Techcombank, hiện là Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Xây dựng và phát triển đô thị; Chủ tịch HĐQT Công ty CP Chế biến Thực phẩm Thái Minh; chủ một sân golf và là Phó Chủ tịch thường trực Hội Golf Việt Nam. Ông còn là thành viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Hồ Chí Minh. [Lê Kiên Trung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Ki%C3%AAn_Trung&action=edit&redlink=1)(sinh 1958), Cục trưởng Cục Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh (từ tháng 12 năm 2007). Hiện là Thiếu tướng, Phó Tổng cục trưởng [Tổng cục An ninh II](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A5c_An_ninh_II,_B%E1%BB%99_C%C3%B4ng_an_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29)– Bộ Công an (2011).
- Lê Vũ Anh, kết hôn giáo sư toán học Viktor Maslov người Nga ở
## Tư tưởng
### Chủ nghĩa dân tộc
Trong suốt 26 năm, với cương vị là Bí thư thứ nhất và sau đó là Tổng Bí thư, Lê Duẩn đã để lại nhiều di sản với lịch sử Việt Nam. Ông có công lao trong sự nghiệp giải phóng và thống nhất dân tộc cũng như ý chí kiên cường, tinh thần cảnh giác trong việc chống lại
[chủ nghĩa bành trướng Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_b%C3%A0nh_tr%C6%B0%E1%BB%9Bng_Trung_Qu%E1%BB%91c). Theo một số nhận định, Lê Duẩn luôn có tự tin khi đứng trước những nhà lãnh đạo Trung Quốc, ông từng nói: *“Chúng ta muốn thắng Mỹ, có một điều rất quan trọng là chúng ta phải không được sợ Mỹ, nhưng cũng không được sợ Trung Quốc và không được sợ Liên Xô”*. Cả Bộ Chính trị vỗ tay hoan hô ý kiến đó, tuy nhiên những văn bản họp Bộ Chính trị khi đó hầu như chưa được công bố, khiến những câu chuyện về tinh thần dân tộc của Lê Duẩn không thực sự được biết rộng rãi trong dân chúng [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-source9-13)
Khi còn sống, theo một số nhận định, Lê Duẩn lúc nào cũng cho rằng hiểu Trung Quốc là chuyện sống còn của dân tộc Việt Nam. Trong suốt chiến tranh chống Mỹ, rất nhiều lần Trung Quốc muốn dùng những khoản viện trợ để lồng ghép vào đó những toan tính riêng của họ, nhưng Lê Duẩn không nhận bất cứ một khoản viện trợ nào mà ông cho là có nguy cơ đối với nền độc lập của Việt Nam. Một nhà nghiên cứu về quan hệ Việt Nam với Trung Quốc đã từng nhận xét về ông: “Với Tổng Bí thư Lê Duẩn, cái gì nhịn được thì nhịn, nhưng ông tuyệt đối không bao giờ nhượng bộ những điều quá đáng, nguy hại cho an ninh quốc gia”. Vì tư tưởng này, Lê Duẩn đã trở thành lãnh đạo Việt Nam làm Trung Quốc “gai mắt” trong giai đoạn ấy.
Trong cuốn “Đằng sau tấm màn tre – Trung Quốc, Việt Nam và Thế giới ngoài châu Á”, do Priscilla Roberts biên tập, Trung tâm Woodrow Wilson và Đại học Stanford xuất bản năm 2006, có nói về việc Lê Duẩn từ chối nhận viện trợ quân sự của Trung Quốc:
*“Sau đó ông ấy [Mao Trạch Đông] bắt ta (Việt Nam) tiếp nhận hai vạn quân, đến để làm đường từ Nghệ An, Hà Tĩnh vào Nam. Tôi (Lê Duẩn) từ chối. Họ vẫn liên tục yêu cầu nhưng tôi không thay đổi ý kiến. Họ bắt tôi phải cho họ vào nhưng tôi không chấp nhận. Họ tiếp tục gây áp lực nhưng tôi vẫn không đồng ý. Các đồng chí, tôi đưa ra những ví dụ này để các đồng chí thấy được âm mưu lâu dài của họ là muốn cướp nước ta, và âm mưu của họ xấu xa tới chừng nào.”* [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-14)
Con trai Lê Duẩn kể lại:
*“Như cha tôi lúc còn sống luôn nói rằng, khi người ta đã yêu đất nước đến vô cùng, đến mức trái tim chỉ có thể đập vì nó, thì họ sẽ luôn tìm được con đường đúng nhất. Một lần, khi ghé thăm cửa khẩu Hữu Nghị, nơi được coi là biểu tượng hàn gắn của mối quan hệ Việt Nam – Trung Quốc sau giai đoạn chiến tranh, tôi đã thấy ở nơi trưng bày những kỷ vật về mối quan hệ hai nước, có tất cả những tấm ảnh lãnh đạo Việt Nam qua nhiều thế hệ, trừ cha mình. Trong sâu thẳm, tôi tự hào về điều đó: Cha tôi, Tổng Bí thư Lê Duẩn là người quyết bảo vệ đến cùng từng tấc đất ở đây. Trái tim ông đã xui khiến ông hành động như thế.”* [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-15)
### Tư tưởng về văn hóa
Lê Duẩn đọc rất nhiều và luôn suy nghĩ. Ông đọc vào mọi dịp, đọc trong nhà tù, đọc khi đi nghỉ ở nước ngoài, đến lúc tuổi cao sức yếu vẫn say mê đọc. Trong điều kiện những năm 1980 trở về trước, ít người tham khảo
[Bách khoa toàn thư Pháp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1ch_khoa_to%C3%A0n_th%C6%B0_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) hay [Kinh Coran](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Coran) của đạo Hồi để làm công tác như Lê Duẩn. Theo ông *“để làm việc với các tín đồ đạo giáo, cần hiểu đúng tôn giáo của họ”*
Đến thăm học viên là cán bộ trung, cao cấp đang nghiên cứu Lịch sử Đảng, trao đổi với anh em ở hành lang, Lê Duẩn nói:
*“Theo tôi, bài học lớn nhất của Đảng ta là phải độc lập suy nghĩ, giải quyết các vấn đề của cách mạng Việt Nam trên cơ sở đánh giá đúng tình hình thực tế của Việt Nam”*
Những năm 1960, Lê Duẩn phát biểu:
*“Để hiểu việc, con người dùng lý lẽ, lý trí, nhưng khi hành động phải có tình cảm… Cách mạng tư tưởng và văn hóa gắn tình cảm với lý trí. Nói nghệ thuật là nói quy luật riêng của tình cảm. Nghệ thuật vận dụng quy luật của tình cảm”*. Đầu những năm 1980, Ban Tuyên huấn Trung ương tổ chức Hội nghị tập huấn tổng biên tập các báo địa phương, ông nói: *“Làm báo là làm công tác khoa học, đồng thời là làm nghệ thuật”* . [16]
### Làm chủ tập thể
Tư tưởng “làm chủ tập thể trên lập trường giai cấp vô sản” lần đầu được Lê Duẩn đưa ra vào tháng 6 năm 1965, và nhiều bài phát biểu về sau, ông phân tích:
“Trong chế độ tư bản chủ nghĩa, động lực đó là lợi nhuận. Lợi nhuận là động lực của cách mạng kỹ thuật, của các cuộc xâm chiếm thuộc địa, mở rộng thị trường, của việc mở rộng nền sản xuất lớn, v.v.. Lợi nhuận là nhân tố kích thích mạnh mẽ nhất sự phát triển lực lượng sản xuất trong xã hội tư bản chủ nghĩa, là cái mà hằng giờ hằng phút bọn tư bản suy nghĩ đến”. Còn trong chế độ xã hội chủ nghĩa “Tất cả những người lao động đều phải lấy việc sản xuất của cải vật chất nhiều hay ít làm thước đo sự cống hiến của mình vào nền sản xuất xã hội; vì vậy, chúng ta phải thực hiện nguyên tắc
[phân phối theo lao động](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_ph%E1%BB%91i_theo_lao_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1). Nguyên tắc đó là một động lực thúc đẩy nền sản xuất xã hội chủ nghĩa, nhưng nhân tố thường xuyên, mạnh mẽ thúc đẩy tính tích cực sản xuất của quần chúng công nông là ý thức giác ngộ xã hội chủ nghĩa, tinh thần làm chủ tập thể của họ”.”Xây dựng tư tưởng tập thể xã hội chủ nghĩa có nghĩa là chống chủ nghĩa cá nhân, và chống chủ nghĩa cá nhân là để xây dựng tư tưởng tập thể xã hội chủ nghĩa”. [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-17)
“Xây dựng chế độ làm chủ tập thể là xây dựng nước ta thành một xã hội trong đó người chủ chân chính, tối cao là cộng đồng xã hội, là tập thể nhân dân lao động có tổ chức, mà nòng cốt là liên minh công nông. Nội dung của làm chủ tập thể là làm chủ toàn diện, là làm chủ về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội; là làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên, làm chủ bản thân; là làm chủ trong cả nước, trong từng địa phương và từng cơ sở; là trên cơ sở làm chủ đầy đủ của tập thể, của cộng đồng xã hội mà bảo đảm tự do cũng đầy đủ cho mỗi người; và ngược lại “sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người”.
Phải phát động quần chúng, phải tuyên truyền giáo dục, làm cho mọi công dân Việt Nam từ em bé đến cụ già, nhất là tầng lớp thanh niên hiểu rằng họ là người chủ của nước Việt Nam, rằng tất cả của cải, tài nguyên của đất nước này đều thuộc về tập thể nhân dân, thuộc về những thế hệ hôm nay và cả những thế hệ ngày mai. Họ phải làm tròn nghĩa vụ của người làm chủ đất nước, đồng thời họ có đầy đủ những quyền của người làm chủ: quyền làm việc, học hành, vui chơi, quyền phát biểu ý kiến về bất cứ vấn đề gì của Nhà nước nhằm mưu cầu sự giàu có cho đất nước và hạnh phúc cho đồng bào; không ai được áp bức, ép buộc họ. [18] [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-19)
“Chế độ làm chủ tập thể hơn hẳn mọi nền dân chủ trong lịch sử. Nó không phải là dân chủ của một số ít người, cũng không phải là dân chủ cho từng cá nhân riêng lẻ. Nó thể hiện vai trò làm chủ tập thể của cả cộng đồng xã hội của từng tổ chức và của từng người trong cộng đồng. Kết hợp chặt chẽ lợi ích của toàn xã hội với lợi ích của tập thể và lợi ích của mỗi người, nó bảo đảm cho cả cộng đồng xã hội cũng như từng tổ chức trong cộng đồng phát triển một cách tốt nhất, đồng thời bảo đảm tự do đầy đủ nhất cho mỗi thành viên của xã hội…Làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa có hai mặt: toàn xã hội làm chủ tập thể và từng người một làm chủ tập thể. Cả xã hội làm chủ và từng người một làm chủ, làm chủ tập thể và cá nhân có đầy đủ tự do, hai cái đó thống nhất với nhau, không hề có mâu thuẫn…Làm chủ tập thể là làm chủ cả về chính trị, kinh tế, văn hoá…Làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên và làm chủ bản thân”.
[[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-20)
“Trong chế độ làm chủ tập thể, mọi người lao động không thụ động tiếp nhận và hưởng thụ các quyền dân chủ từ một quyền lực bên ngoài mang đến, mà tự giác và chủ động đóng vai người làm chủ thật sự về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội. Nhân dân lao động tự mình thực hiện quyền làm chủ tập thể của mình bằng một cơ cấu tổ chức hợp lý, bằng một chế độ sản xuất và phân phối hợp lý, bằng những phong trào cách mạng liên tục, sôi nổi của hàng chục triệu người. Chế độ làm chủ tập thể thực hiện trong cả nước, trong từng địa phương, từng cơ sở, gắn chặt làm một lợi ích của cá nhân với lợi ích của tập thể và của toàn xã hội. Đối với mỗi con người, chế độ làm chủ tập thể bảo đảm sự phát triển toàn diện nhất, những quyền lợi đầy đủ nhất đi đôi với những nghĩa vụ cao cả mà mọi người phải làm trọn.
[[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-21)
“Chỉ có chế độ làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa mới giải quyết đúng mối quan hệ giữa xã hội và cá nhân. Ở đây, vừa thiết lập sự làm chủ tập thể của cả cộng đồng xã hội Việt Nam, vừa phát huy cao độ quyền tự do chân chính của cá nhân, khơi dậy mọi năng lực sáng tạo của cá nhân, thống nhất hài hoà cá nhân với xã hội.
Thiết lập chế độ làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa của nhân dân lao động là mục đích của chủ nghĩa xã hội, đồng thời đó là một động lực quan trọng của công cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Làm chủ tập thể xã hội là một quá trình phát triển từ thấp đến cao, trước hết là làm chủ về chính trị tiến lên làm chủ về kinh tế, văn hóa, xã hội, trong đó làm chủ về kinh tế là quan trọng nhất. [22] [[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-23)
Lê Duẩn cũng giải thích thêm:
*“Chủ nghĩa xã hội không xóa bỏ tất cả những cái riêng của mọi người, nhưng mỗi người phải tham gia vào cái chung, phải phục vụ cái chung, vì cái chung… Chủ nghĩa xã hội không bao giờ chủ trương xóa bỏ quyền lợi cá nhân, mà chỉ làm sao cho quyền lợi cá nhân và quyền lợi tập thể nhất trí với nhau. Ta khuyến khích mỗi người cố gắng tiến lên để đời sống chung và riêng được khá hơn… Hơn nữa, hiện nay về mặt kinh tế, phần cá thể vẫn còn là một nguồn sống của mỗi con người chúng ta”*. Trong khi coi trọng cái riêng, quyền lợi cá nhân, ông cũng phê phán tư tưởng cá nhân chủ nghĩa, ích kỷ, cục bộ . [6]
Trong bài phát biểu tại Hội nghị lần thứ tám BCHTW khóa IV ông cho là chế độ làm chủ tập thể do các nhà kinh điển nêu ra, nhưng tại Hội nghị lần thứ tám TW khóa V, ông nói Mác, Lênin chưa nói đến, nhưng Việt Nam đang làm trong thực tế. Sau Đổi mới, đường lối làm chủ tập thể không còn được nhắc đến trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước.
## Phát ngôn
|“||
|Ta đánh Mỹ là đánh cả cho Liên Xô, đánh cho Trung Quốc, cho các nước xã hội chủ nghĩa và cho cả nhân loại bị áp bức, đánh cho cả bọn xét lại đang đâm vào lưng ta |”|
|“||
|Thưa Bác, chúng ta muốn thắng Mỹ, có một điều rất quan trọng là chúng ta phải không được sợ Mỹ, nhưng cũng không được sợ Trung Quốc và không được sợ Liên Xô |”|
Khi Trung Quốc đề nghị viện trợ 500 chiếc xe vào Trường Sơn với điều kiện kèm lái xe của họ, Lê Duẩn không đồng ý nhận bất cứ một chiếc xe nào vì tin rằng Trung Quốc lồng ghép vào đó những toan tính riêng của họ. Có người trong Bộ Chính trị đề nghị “sao không nhận một vài chiếc cho người ta vui?”, nhưng ông trả lời:
|“||
|Chừng nào tôi còn ngồi đây, thì tôi không cho một kẻ nào nghĩ trong đầu rằng có thể cướp được đất nước Việt Nam này |”|
|“||
|Chính trị là nghệ thuật về các khả năng |”|
- Lúc sinh thời, nhân dịp Tết 1976, Lê Duẩn từng tuyên bố rằng:
|“||
|Trong vòng mười năm nữa, mỗi gia đình ở Việt Nam sẽ có một radio, một TV và một tủ lạnh |”|
|—
|Lê Duẩn (Tết 1976)
- Nhắc đến mẹ mình, ông nói:
|“||“
|Tôi thương mẹ tôi, vì vậy bây giờ ở Hà Nội ngày nào tôi cũng ăn thêm vài củ khoai lang để nhớ mẹ tôi…“ |”|
Khi Lê Duẩn yêu cầu thành ủy Hà Nội bán chịu bàn ghế, giường tủ cho công nhân viên, thanh toán bằng cách trừ lương hàng tháng nhưng không được thi hành, ông tức giận nói:
|“||
|Tôi hỏi thì nói không có tiền. Kìa, không có thì in ra! In ra! Không sợ lạm phát! Tư bản đế quốc in tiền mới lạm phát chứ ta, chuyên chính vô sản thì sao lại là lạm phát mà sợ? |”|
- Năm 1976, khi về thăm quê ở làng Hậu Kiên, xã Triệu Thành, huyện Triệu Phong, Quảng Trị, khi thấy người dân đang luộc khoai mì đón Tết ông nói:
|“||“
|Mồng 1 tết mà tôi đến thăm nhà nào cũng thấy luộc sắn. Bà con ta còn nghèo quá! Trong đời hoạt động cách mạng, tôi đã chịu nghèo khổ, nhưng bây giờ đất nước đã được thống nhất, phải lo làm sao để cho dân giàu lên. Phấn đấu để đồng bào ta, các ông bà già, trẻ con mỗi bữa có một quả trứng, một cốc sữa mà rất khó.“ |”|
- Năm 1976, Bí thư thứ nhất Lê Duẩn tuyên bố:
|“||
|“Chế độ ta là chế độ chuyên chính vô sản. Chuyên chính trước hết phải là đường lối của giai cấp vô sản. Cốt tủy của chuyên chính vô sản là ở đó chứ không phải là ở chỗ sử dụng bạo lực. Đường lối đó là sự kết hợp lý luận Mác – Lê Nin với thực tiễn cách mạng của nước mình. Đường lối đó là khoa học nhất, là đúng quy luật, là bắt buộc. Đường lối đó không hề nhân nhượng với ai, chia sẻ với ai và hợp tác với ai cả. Đó là chuyên chính. Đường lối đó là: nhất thiết phải xóa bỏ giai cấp bóc lột, xóa bỏ chế độ sản xuất cá thể, xác lập quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa. Nhất thiết phải làm thế, không cho phép ai đi ngược lại. Đó là chuyên chính. Đường lối đó nhất thiết phải là công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa. Không ai được chống lại. Đó là chuyên chính. Đường lối đó là đường lối của giai cấp công nhân, không ai được chống lại. Ai chống lại những cái đó thì bị bắt. Đó là chuyên chính.” |”|
-
- (Phát biểu của Lê Duẩn tại Hội nghị Trung ương 25, Văn Kiện Đảng Toàn tập, Nhà Xuất bản Chính trị Quốc gia, tập 37- 1976, trang 403-404)
- Ngày 13-3-1977, tại trường Nguyễn Ái Quốc, Tổng Bí thư Lê Duẩn nói:
|“||“
|Loài người cho đến nay đã có ba phát minh vĩ đại có ý nghĩa bước ngoặt của lịch sử. Thứ nhất là tìm ra lửa. Thứ hai là tìm ra cách sử dụng kim khí. Thứ ba là làm chủ tập thể.“ |”|
-
- (“Bài nói của đồng chí Lê Duẩn tại lớp chính trị Trung cao cấp ngày 13-3-1977 tại trường Nguyễn Ái Quốc”,
*Hồ sơ lãnh tụ Lê Duẩn*, lưu trữ tại kho Lưu trữ Học viện Quốc gia Hồ Chí Minh)
- (“Bài nói của đồng chí Lê Duẩn tại lớp chính trị Trung cao cấp ngày 13-3-1977 tại trường Nguyễn Ái Quốc”,
## Đánh giá
### Tại Việt Nam
Theo quan điểm của các nhà lãnh đạo đảng và các học giả trong nước đóng góp nổi bật của ông là năm 1939, dưới sự chủ trì của Tổng Bí thư
[Nguyễn Văn Cừ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_C%E1%BB%AB), ông đã góp phần cho sự ra đời của Nghị quyết Hội nghị lần thứ 6 của Ban Chấp hành Trung ương (11-1939) – chuyển hướng đấu tranh cách mạng; chỉ đạo kháng Pháp tại miền nam trong đó đáng chú ý là “ *Xứ ủy Nam Bộ dưới sự lãnh đạo của Lê Duẩn thực hiện chính sách ruộng đất “người nông dân có ruộng cày” không phải thông qua cuộc phát động tước đoạt bằng bạo lực, tiến hành đấu tố, cưỡng bức địa chủ; mà bằng chủ trương và biện pháp đúng đắn, thích hợp với hoàn cảnh cụ thể của Nam Bộ lúc ấy*“, đặc biệt vai trò lớn của ông trong cuộc [31] [kháng chiến chống Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam)của Việt Nam. Chính ông là người viết “Đề cương cách mạng Miền Nam’ (sau được thể hiện đầy đủ trong Nghị quyết 15 (Khóa Hai) của đảng tháng 1-1959). Theo ông [Võ Văn Kiệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_V%C4%83n_Ki%E1%BB%87t): “ *Đề cương Cách mạng miền Nam” được đồng chí Lê Duẩn hoàn thành vào tháng 8 năm 1956 ngay tại Sài Gòn, ở số nhà 29 đường Huỳnh Khương Ninh, quận 1 Sài Gòn, nay là Tp. HCM.”.* Ý kiến chính thống của Đảng Cộng sản Việt Nam coi Lê Duẩn có tầm nhìn chiến lược, có đóng góp nhiều cho đường lối chính trị quân sự của Đảng, nhất là trong cuộc [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-32) [Tổng tấn công Tết Mậu Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n)và [chiến dịch Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)năm 1975 [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-33) [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-34)
Giáo sư Kinh tế
[Đặng Phong](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Phong) nhận xét về Lê Duẩn: “ *Thí dụ khi nói về ông Lê Duẩn và các chủ trương làm chủ tập thể, xây dựng cấp huyện… thì rõ ràng đó là các sai lầm gây thiệt hại rất lớn cho nền kinh tế. Nhưng tôi vẫn kính trọng ông Duẩn là một nhà tư duy lớn, còn những gì sai thì sau đó phải sửa, có gì là xúc phạm đâu?*“. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-35)
Theo Giáo sư Tương Lai trích lại lời Giáo sư
[Trần Phương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%C6%B0%C6%A1ng), nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ: “ *Năm 1985, anh là người ghi vào Nghị quyết của Bộ Chính trị: “Chấp nhận kinh tế nhiều thành phần”. Đó là những con chữ quan trọng để tạo đà cho Đại hội VI Đổi Mới… Tầm nhìn xa của anh Ba về kinh tế, những viên gạch anh lát cho con đường đổi mới, không nhiều người biết tới. Nhưng điều đó cũng phù hợp với con người Anh. Chỉ cần mình làm điều tốt cho Đảng, cho dân mà không cần nghĩ rằng có được ghi nhận hay không*“. Theo GS Tương Lai: “ *Đáng tiếc là, những tư tưởng lóe sáng trong tư duy của nhà lý luận ấy đã bị chìm đi trong vô vàn những bức xúc hàng ngày của thực trạng kinh tế đang trong cái thế giằng co giữa cái cũ và cái mới. Ông không thể không gánh chịu trách nhiệm về những hậu quả nặng nề của sự vận dụng những công thức giáo điều trong mô hình xây dựng chủ nghĩa xã hội theo kiểu Stalin hoặc của tư tưởng giáo điều “tả” khuynh khác, mặc dầu ông đã cố gắng để vượt ra khỏi những áp đặt*“. [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-36)
Giáo sư Trần Phương có thuật lại: “
*Tôi nhớ có lần, vào một buổi sáng, khi nhóm trợ lý chúng tôi đang họp, anh Ba đi vào “quẳng” xuống bàn chúng tôi một tờ báo và nói: “Các anh đọc đi!”. Rồi anh nhếch mép cười, đi ra… Chúng tôi cầm tờ báo lên: Trên trang nhất là một bài dài phê phán anh Kim Ngọc và quan điểm khoán hộ của anh. Có lần, tôi hỏi Anh: “Tại sao Anh không công khai phản bác lại quan điểm bảo thủ của bài báo…”. Anh nói: “Quan trọng nhất là phải giữ sự đoàn kết trong Đảng…*“. Ông Trần Phương cũng cho rằng: “ *Ai đó đã nói rằng anh Ba không bảo vệ được Kim Ngọc là không đúng. Sau bài báo đó,*.”. [Kim Ngọc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Ng%E1%BB%8Dc)vẫn là Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Phú Theo những người trợ lý thân cận nhất của ông kể lại thì thái độ của ông đối với khoán ở Vĩnh Phúc (1966-1968) khác với nhiều người lúc đó. Nhưng ông chưa kịp can thiệp thì đã có lệnh đình chỉ [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-vneconomy1-37) [Bản mẫu:Ai ra lệnh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ai_ra_l%E1%BB%87nh&action=edit&redlink=1), mà đã có lệnh rồi thì không thể đảo ngược lại được. Ông Đậu Ngọc Xuân là trợ lý của ông kể lại: *Khi khoán Vĩnh Phúc đã bị đình chỉ, ông chỉ còn biết lên thăm Kim Ngọc và bày tỏ sự đồng tình với những tìm tòi của Kim Ngọc, an ủi về việc những sáng kiến quá mới như thế thường không dễ đi ngay vào cuộc sống*… [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-38)
Theo lời của Trần Phương, Lê Duẩn từng nói với ông: “
*Cầm quyền mà không lo nổi cho dân một bộ quần áo thì cầm quyền là nghĩa thế nào? Anh muốn làm gì thì làm nhưng phải lo đủ cho người dân một bộ quần áo… Tôi vẫn nhớ, có lần trong những năm 60, trong một cuộc họp ở Đồ Sơn, Anh đã nổi nóng với Chính phủ: “Chúng ta cầm quyền mà không lo nổi rau muống và nước lã cho dân thì nên từ chức đi…”. Anh Tô ( Phạm Văn Đồng) không nói một lời. Tôi rất thông cảm với Anh về cái khó của Chính phủ. Muốn có rau muống thì phải có gạo. Muốn có nước lã (nước máy) thì phải có ngoại tệ. Cả hai thứ đó, Chính phủ đều gặp khó khăn*“. [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-vneconomy1-37)
Một nhà nghiên cứu
về quan hệ Việt Nam với Trung Quốc đã từng nhận xét về ông: “Với Tổng bí thư Lê Duẩn, cái gì nhịn được thì nhịn, nhưng ông tuyệt đối không bao giờ nhượng bộ những điều quá đáng, nguy hại cho an ninh quốc gia” *ai?* *.* [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-source9-13)
### Từ bên ngoài
[Pierre Asselin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Asselin&action=edit&redlink=1) từng nhận xét về Lê Duẩn: *“Ông khao khát quyền lực tuyệt đối. Thông qua việc cô lập ông Hồ, ông Giáp và các đồng minh của họ trong đảng, ông Lê Duẩn đã thiết lập một bộ máy lãnh đạo ở Hà Nội không chỉ trung thành mà còn chung quyết tâm hoàn tất các mục tiêu cách mạng”*. Tuy nhiên Giáo sư [39] [Nguyễn Quang Ngọc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Quang_Ng%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)phủ nhận cách nhìn này, theo đó vai trò của Tướng Giáp bị làm lu mờ bởi những thành viên Bộ Chính trị trong giai đoạn cuộc chiến tranh Việt Nam. Ông cũng cho rằng không hề có một sự phân chia ê-kíp trong nội bộ Bộ Chính trị lúc bấy giờ, mà theo đó Tướng Giáp được cho là thuộc phái “chủ hoà”. Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng viết rằng: “ [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-40) *Với tôi, những năm công tác trong Bộ Chính trị, Anh đã thường xuyên trao đổi ý kiến, thường là nhanh chóng đi đến nhất trí trong những vấn đề lớn; khi có ý kiến khác nhau thì tranh luận thẳng thắn, những điều chưa nhất trí thì chờ thực tiễn kiểm nghiệm. Lúc mới ra Bắc, Anh thường tâm sự với tôi những khó khăn trong công việc… Từ sau Đại hội III và Đại hội IV, tôi đã ba lần đề nghị Anh là Tổng Bí thư kiêm luôn Bí thư*“. [Quân ủy Trung ương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%E1%BB%A7y_Trung_%C6%B0%C6%A1ng), nhưng Anh nói: “Anh là Tổng chỉ huy lâu năm nên tiếp tục làm Bí thư Quân ủy Trung ương, như vậy có lợi cho lãnh đạo [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-41)
David Elliott, trong quyển sách The Vietnamese War (2003), phê bình chính sách kinh tế của những người cộng sản giai đoạn 1976-1986, mà đứng đầu là Lê Duẩn, ông cho rằng “
*họ thường là những người cứng rắn, giáo điều và tin tưởng tuyệt đối vào cách mạng. Nhưng đây không phải lúc nào cũng là những người đủ khả năng đưa Việt Nam đi tiếp trên đường phát triển.*“ [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-BBC2-42)
Khi ông mất, Tổng Thư ký
[Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) khi đó đã điện “… *Ngài Tổng Bí thư Lê Duẩn, người đã giữ một vai trò hết sức quan trọng trong lịch sử của Việt Nam*…”. (Điện của Tổng Thư ký liên hiệp quốc [Javier Pérez de Cuéllar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Javier_P%C3%A9rez_de_Cu%C3%A9llar). [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_note-43)
## Đường Lê Duẩn
Tên của ông được đặt cho các tuyến đường ở Hà Nội (nối Điện Biên Phủ với Giải Phóng), thành phố Hồ Chí Minh (từ Thảo Cầm Viên đến Dinh Độc lập), Huế (nối Lý Thái Tổ với Trần Hưng Đạo), Đà Nẵng (nối cầu sông Hàn – Ngô Quyền với Điện Biên Phủ), Hải Phòng (nối Phan Đăng Lưu với Trường Chinh), Tuy Hòa (Nối đường Nguyễn Hữu Thọ với đường Bạch Đằng),…
## Chú thích
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-1) [“BBCVietnamese.com”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2006/05/060502_leduan_profile.shtml). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-2) [“BBCVietnamese.com”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2006/05/060504_leduan_emergence.shtml). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-3) [“DCSVN”](http://123.30.190.43:8080/tiengviet/tulieuvankien/tulieuvedang/details.asp?topic=168&subtopic=463&leader_topic=981&id=BT1681152608). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^
**a** **ă** [“Di tích Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Duẩn”](http://gioithieu.quangtri.gov.vn/index.php?language=vi&nv=news&op=Tuyen-dung/Di-tich-Khu-luu-niem-Tong-Bi-thu-Le-Duan-93). Cổng TTĐT tỉnh Quảng Trị. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-5) [“Lập đền thờ ông Lê Duẩn ở Hà Tĩnh – BBC Vietnamese – Việt Nam”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2014/01/140121_leduan_temple.shtml). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014.
- ^
**a** **ă** [http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/Nghiencuu-Traodoi/2012/15480/Dong-chi-Le-Duan-voi-van-de-con-nguoi-trong-van-hoa.aspx](http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/Nghiencuu-Traodoi/2012/15480/Dong-chi-Le-Duan-voi-van-de-con-nguoi-trong-van-hoa.aspx) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-7) [“Những mẩu chuyện nhỏ về Bác Hồ và Ba tôi”](http://www.sggp.org.vn/chinhtri/2008/4/148314/). [Báo Sài Gòn Giải Phóng Online](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A0i_G%C3%B2n_Gi%E1%BA%A3i_Ph%C3%B3ng). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-8) [“Victory at Any Cost”](http://books.google.com.vn/books?id=QAktEkUqFJMC&pg=PA229&lpg=PA229&dq=The+Genius+of+Viet+Nam%27s+General+Vo+Nguyen+Giap+Currey+Le+Duan&source=bl&ots=v1oHXRaBs9&sig=Be10RWcfCed6k9oB2U6Po-6eZCA&hl=en&sa=X&ei=tDJXUsDkD-fQiAfI4YFo&ved=0CCwQ6AEwAQ#v=onepage&q=The%20Genius%20of%20Viet%20Nam%27s%20General%20Vo%20Nguyen%20Giap%20Currey%20Le%20Duan&f=false). Google Books. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-9) [“Tầm nhìn 20 năm và những bài học cho hôm nay”](http://vietbao.vn/Chinh-Tri/Tam-nhin-20-nam-va-nhung-bai-hoc-cho-hom-nay/20676070/73/). Vietbao.vn. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-10) [Theo cuốn Nhớ anh Lê Đức Thọ, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006 tr. 347 thì việc cử Lê Đức Thọ đi dự Hội nghị Paris về Việt Nam được Hồ Chí Minh phê chuẩn](http://www.baotanghochiminh.vn/News/PrintView.aspx?ID=121788) **Tin buồn đăng trên báo Hà Nội mới số ra ngày 8/8/2008** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-11) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-12) [Nguyễn Thụy Nga – một đời báo một đời người](http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-vn/89/70/81/81/81/115174/Default.aspx), Báo Quân đội Nhân dân, số ra ngày Thứ Hai, 14/06/2010
- ^
**a** **ă** **â** [“Cố TBT Lê Duẩn: ‘Chúng ta không được phép sợ Trung Quốc!’”](http://motthegioi.vn/xa-hoi/co-tong-bi-thu-le-duan-chung-ta-khong-duoc-phep-so-trung-quoc-84883.html). Đọc báo, tin tức, thời sự với Báo Điện Tử Một thế giới. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-14) [http://www.talawas.org/?p=26340](http://www.talawas.org/?p=26340) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-15) [“Bài học về TQ trong ký ức con trai cố TBT Lê Duẩn”](http://motthegioi.vn/xa-hoi/bai-hoc-ve-trung-quoc-trong-ky-uc-con-trai-co-tong-bi-thu-le-duan-84904.html). Đọc báo, tin tức, thời sự với Báo Điện Tử Một thế giới. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-16) [http://vov.vn/chinh-tri/tam-nhin-le-duan-204580.vov](http://vov.vn/chinh-tri/tam-nhin-le-duan-204580.vov) **Lê Duẩn: Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1976, t.I, tr. 458 – 501** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-17) **Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, t.37, tr.137-184** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-18) **Lê Duẩn:Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật Hà Nội, 1980, t.3, tr. 481-502** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-19) **Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, t.37, tr.332-408** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-20) **Lê Duẩn: Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1980, t.3, tr. 617-636.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-21) **Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.41, tr.306-335** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-22) **Lê Duẩn:Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1984, t. 4, tr.412-437** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-23) **Vũ Thư Hiên,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-24) [Đêm giữa ban ngày](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%AAm_gi%E1%BB%AFa_ban_ng%C3%A0y), Nxb. Văn Nghệ, 1997, tr. 422, phần chú thích [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-25) [“Giải phóng miền Nam…”](http://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/liber-s-vn-f-who-n-by-who-2-nt-04292011170009.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-26) [Cố TBT Lê Duẩn: ‘Chúng ta không được phép sợ Trung Quốc!](http://motthegioi.vn/xa-hoi/co-tbt-le-duan-chung-ta-khong-duoc-phep-so-trung-quoc-85605.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-27) [“Lê Duẩn”](http://baolangson.vn/tin-bai/Chinh-tri/le-duan-mot-nha-lanh-dao-kiet-xuat-mot-tu-duy-sang-tao-lon-/30-28-67223). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. **Stanley Karnow, Vietnam: A History (New York: Penquin, 1983), 683-84** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-28)
- ^
**a** **ă** [“13 năm làm cận vệ cho Tổng Bí thư Lê Duẩn”](http://vnca.cand.com.vn/News/PrintView.aspx?ID=51722). Báo Công an Nhân dân Điện tử. Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-30) [Trần Đĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C4%90%C4%A9nh)(2014). [(bằng tiếng Việt).](https://books.google.com.vn/books?id=e8ROBgAAQBAJ) *Đèn cù* [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3): Người Việt Books. tr. 184. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1629883999](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1629883999). Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2015. **Trần Hữu Phước (28/09/2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-31) [“Đồng chí Lê Duẩn – Nguồn sáng kỳ diệu của “ngọn đèn hai trăm nến””](http://www.baocamau.com.vn/newsdetails.aspx?newsid=23914). Báo Cà Mau. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. **Chính trị.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-32) [“VietNamNet”](http://vietnamnet.vn/chinhtri/2006/08/601493/). Vietnamnet.vn. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-33) [“Trang chủ”](http://www.nhandan.com.vn/tinbaidadang/noidung/?top=37&sub=50&article=70824). [Báo điện tử Nhân Dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_D%C3%A2n_%28b%C3%A1o%29). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-34) [“Tầm nhìn 20 năm và những bài học cho hôm nay”](http://vietbao.vn/Chinh-Tri/Tam-nhin-20-nam-va-nhung-bai-hoc-cho-hom-nay/20676070/73/). [Việt Báo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vietbao). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-35) [“BBCVietnamese.com”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2008/12/081203_dangphong_tuduykinhte.shtml). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. **Chính trị (15 tháng 1 năm 1955).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-36) [“VietNamNet”](http://vietnamnet.vn/chinhtri/2007/04/681516/). Vietnamnet.vn. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“VnEconomy – Business & financial news – Tin tức kinh doanh & tài chính”](http://vneconomy.vn/Print.aspx?NewsID=71040). Vneconomy.vn. 6 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-38) [“Lê Duẩn qua một tài liệu mới tìm được — Dien Dan Forum”](http://www.diendan.org/nhung-con-nguoi/le-duan-qua-mot-tai-lieu-moi-tim-111uoc/)(bằng **(tiếng Việt)**). Diendan.org. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-39) [“BBCVietnamese.com”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2006/05/060510_leduan_part3.shtml). Truy cập 9 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-40) [“BBCVietnamese.com”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2008/04/080420_vo_nguyen_giap.shtml). Bbc.co.uk. 25 tháng 8 năm 1911. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. **trích từ sách “Lê Duẩn một nhà lãnh đạo lỗi lạc, một tư duy sáng tạo lớn của cách mạng Việt Nam” do NXB Chính trị quốc gia xuất bản 2002** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-41) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-BBC2_42-0) [“Kỳ 4: Một di sản gây tranh cãi”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2006/05/060519_leduan_part4.shtml). BBC. 19 tháng 5 năm 2006. **Báo Nhân Dân số ra ngày 16/7/1986** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Du%E1%BA%A9n#cite_ref-43)
## Liên kết ngoài
### Tiếng Việt
- Loạt bài về
[Tổng Bí thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_B%C3%AD_th%C6%B0_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam)Lê Duẩn đăng trên [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC)tiếng Việt [Báo Công an Nhân dân](http://vnca.cand.com.vn/vi-vn/tulieuvanhoa/2007/3/51836.cand)
### Tiếng Anh
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
[Nguồn tham khảo không đáng tin cậy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ngu%E1%BB%93n_tham_kh%E1%BA%A3o_kh%C3%B4ng_%C4%91%C3%A1ng_tin_c%E1%BA%ADy) [Sinh 1907](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1907) [Mất 1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1986) [Người Quảng Trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B) [Tân Việt Cách mệnh Đảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_C%C3%A1ch_m%E1%BB%87nh_%C4%90%E1%BA%A3ng) [Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_B%C3%AD_th%C6%B0_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Đại biểu Quốc hội Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Huân chương Sao Vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Sao_V%C3%A0ng) [Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa I](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%E1%BB%A6y_vi%C3%AAn_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam_kh%C3%B3a_I) [Nhân vật trong chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_trong_chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A3ng_vi%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Boris Nikolayevich Yeltsin
|Bài viết này cần thêm
|
|Bài viết này cần thêm
|[Yeltsin (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yeltsin_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29&action=edit&redlink=1).
|Boris Yeltsin
|
Борис Ельцин
|
|![]()
[10 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7), [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [31 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_12), [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999) [Mikhail Gorbachev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov)) [Vladimir Putin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) [Đảng Cộng sản Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [1 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_2), [1931](https://vi.wikipedia.org/wiki/1931)
Butka,
[Sverdlovsk](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sverdlovsk_Oblast&action=edit&redlink=1), [Liên bang xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [23 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_4), [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)(76 tuổi) [Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) ![ Yeltsin signature.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Yeltsin_signature.svg/180px-Yeltsin_signature.svg.png)
![ Yeltsin signature.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Yeltsin_signature.svg/180px-Yeltsin_signature.svg.png)
(
[tiếng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): *Борис Николаевич Ельцин*; sinh ngày [1 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_2) năm [1931](https://vi.wikipedia.org/wiki/1931) – mất ngày [23 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_4) năm [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) là nhà hoạt động quốc gia, chính trị của [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) và [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Ông là [tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga) đầu tiên của Nga, được bầu lên vị trí này 2 lần: ngày [12 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6) năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991) và [16 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) – ngày [3 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_7) năm [1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/1996). Ông ở vị trí này từ ngày [10 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7) năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991) đến [31 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999). Ông là một trong những chính trị gia nổi tiếng với tư tưởng “Tây hóa” và thường xuyên ủng hộ [phương Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) trong nhiều vấn đề quốc tế, và cũng hay bổ nhiệm nhiều người thân phương Tây như [ngoại trưởng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngo%E1%BA%A1i_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Nga) [Andrei Kozyrev](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrei_Kozyrev&action=edit&redlink=1), thiếu tướng [Alexander Korzhakov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Korzhakov&action=edit&redlink=1),…, đối lập với chính phủ kiểu Nga của [Putin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) sau đó.
## Mục lục
## Tuổi trẻ
Boris Yeltsin sinh tại làng Butka, quận Talitsa ở
[Sverdlovsk Oblast](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sverdlovsk_Oblast&action=edit&redlink=1) [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga). Cha ông, [Nikolai Yeltsin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Yeltsin&action=edit&redlink=1), bị kết tội xúi giục chống [Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt) năm 1934 và đã phải vào [trại cải tạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_t%E1%BA%ADp_c%E1%BA%A3i_t%E1%BA%A1o) ( [gulag](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1i_c%E1%BA%A3i_t%E1%BA%A1o_lao_%C4%91%E1%BB%99ng_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4)) trong ba năm. Sau khi được thả, ông thất nghiệp trong một khoảng thời gian và sau đó làm việc trong ngành xây dựng. Mẹ ông, [Klavdiya Vasilyevna Yeltsina](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Klavdiya_Vasilyevna_Yeltsina&action=edit&redlink=1), làm [thợ may](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A3_may).
Yeltsin học tại
[Trường trung học Pushkin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_trung_h%E1%BB%8Dc_Pushkin&action=edit&redlink=1) ở Berezniki, [Perm Krai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Perm_Krai&action=edit&redlink=1). Ông học khá và trong suốt thời gian học sinh ông luôn là lớp trưởng (староста, *starosta*). Tuy nhiên, ông tuân thủ kỷ luật kém và hay tỏ ra ngang bướng. Ông tham gia vào các vụ đánh nhau trên đường phố và thường xuyên đối đầu với các giáo viên cũng như cha mình. Trong những sự kiện đó ông luôn là người chiến thắng. Vì vậy, sau khi thấy giấy chứng nhận kết quả học tập trong bảy năm của mình bị thu hồi, ông đã yêu cầu thành lập một ủy ban để điều tra trường hợp đó và cuối cùng cũng nhận được giấy chứng nhận ấy, người giáo viên chịu trách nhiệm việc này bị đuổi việc. Ông đỗ kỳ thi kết thúc 10 năm học khi còn chưa hoàn thành khóa học.
Ông rất ưa thích thể thao (đặc biệt là
[trượt tuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%A3t_tuy%E1%BA%BFt), [thể dục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_d%E1%BB%A5c), [bóng chuyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_chuy%E1%BB%81n), [các môn điền kinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_m%C3%B4n_%C4%91i%E1%BB%81n_kinh&action=edit&redlink=1), [đấm bốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy%E1%BB%81n_Anh) và [đấu vật](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A5u_v%E1%BA%ADt)) dù đã mất hai ngón tay khi ông cùng một số người bạn chui vào một kho vũ khí của Hồng Quân lấy vài quả lựu đạn và chặt chúng ra.
Yeltsin được nhận bằng giáo dục cao học tại
[Viện Bách khoa Ural](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_B%C3%A1ch_khoa_Ural&action=edit&redlink=1) ở [Sverdlovsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sverdlovsk), ngành [xây dựng](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng), và tốt nghiệp năm 1955. Đề tài văn bằng của ông là “Tháp truyền hình”.
Từ năm 1955 tới 1957 ông làm đốc công tại công ty xây dựng Uraltyazhtrubstroi. Từ 1957 đến 1963 ông làm việc tại Sverdlovsk và được thăng chức từ giám sát công trình lên lãnh đạo Ban giám đốc xây dựng công ty Yuzhgorstroi. Năm 1963 ông trở thành kỹ sư trưởng, và năm 1965 lãnh đạo Tổ hợp xây dựng nhà cửa Sverdlovsk. Ông bắt đầu được xếp vào hàng ngũ
* (nomenclatura) của cán bộ nguồn* [Đảng cộng sản Liên xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4)năm 1968 khi được chỉ định làm lãnh đạo phụ trách xây dựng bên trong Ủy ban vùng Sverdlovsk của Đảng. Năm 1975 ông trở thành bí thư ủy ban vùng và chịu trách nhiệm phát triển công nghiệp vùng.
## Thành viên Đảng cộng sản Liên xô
Yeltsin từng là một thành viên
[Đảng cộng sản Liên xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) (CPSU) từ 1961 đến tháng 7, 1990, và đã bắt đầu làm việc trong bộ máy hành chính của đảng năm 1968. Sau này ông đã bình luận về các quan điểm [cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) của mình: *“Tôi đã chân thành tin tưởng vào các lý tưởng về sự công bằng do đảng tuyên truyền, và cũng có cảm giác ấy khi gia nhập đảng, nghiên cứu toàn bộ các hiến chương, các chương trình và các giáo điều, đọc lại các tác phẩm của* [Lênin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin), [Marx](https://vi.wikipedia.org/wiki/Karl_Marx)và [Engels](https://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Engels).”
Năm 1977 với tư cách là lãnh đạo đảng tại Sverdlovsk, ông ra lệnh phá huỷ
[Ipatiev House](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ipatiev_House&action=edit&redlink=1) nơi [vị Sa hoàng cuối cùng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicholas_II_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga&action=edit&redlink=1) bị ám sát. [Ipatiev House](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ipatiev_House&action=edit&redlink=1) bị phá hủy trong một đêm, rạng sáng ngày [18 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_9), [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977). Cũng trong thời gian Yeltsin nắm quyền ở Sverdlovsk, một tòa nhà lớn của Đảng cộng sản được xây dựng và được những người sống ở đó gọi là “Răng trắng”. Trong 30 năm hoạt động với tư cách một đảng viên cộng sản, Yeltsin đã phát triển các mối quan hệ với những nhân vật chủ chốt bên trong cơ cấu quyền lực Sô viết.
Ông được chỉ định vào
[Bộ chính trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_%E1%BB%A6y_ban_trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1), và kiêm chức “Thị trưởng” [Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) (bí thư thứ nhất [Đảng cộng sản Liên xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) Ủy ban thành phố Mátxcơva) từ [24 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_12), [1985](https://vi.wikipedia.org/wiki/1985) đến 1987. Ông được đề bạt lên tới các chức vụ đó nhờ [Mikhail Gorbachev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov) và [Yegor Ligachev](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yegor_Ligachev&action=edit&redlink=1), những người tin tưởng rằng Yeltsin sẽ trở thành “người đằng mình”. Yeltsin cũng được cấp một căn nhà ở thôn quê ( [dacha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dacha&action=edit&redlink=1)) trước kia từng là của Gorbachev. Trong thời gian này, Yeltsin tự thể hiện mình như một nhà cải cách và [quần chúng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_ch%C3%BAng) (ví dụ, ông dùng [xe điện bánh hơi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xe_%C4%91i%E1%BB%87n_b%C3%A1nh_h%C6%A1i&action=edit&redlink=1) đi làm), sa thải và cải tổ bộ máy nhân sự của mình nhiều lần. Những sáng kiến của ông gây được tiếng vang trong dân chúng Mátxcơva.
Năm 1987, sau một cuộc đối đầu với
[Yegor Ligachev](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yegor_Ligachev&action=edit&redlink=1), người theo đường lối cứng rắn, và cuối cùng là cả với [Mikhail Gorbachev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov) về vụ vợ Gorbachev, Raisa, dính vào các công việc nhà nước, Yeltsin bị hất khỏi các cương vị cao trong đảng. Ngày [21 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_10), [1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/1987) trong phiên họp toàn thể Ủy ban trung ương [Đảng cộng sản Liên xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4), Yeltsin, không được Gorbachev đồng ý trước, to tiếng lên án Bộ chính trị. Ông bày tỏ sự bất bình với cả những bước tiến hành cải tổ chậm chạp trong xã hội và sự lệ thuộc của Tổng bí thư, sau đó đòi từ chức khỏi Bộ chính trị và nói thêm rằng Ủy ban thành phố sẽ quyết định việc ông có rời khỏi chức vụ bí thư thứ nhất Ủy ban đảng thành phố Mátxcơva. Trong phần trả lời của mình, Gorbachev đã buộc tội Yeltsin “non nớt về chính trị” và “hoàn toàn vô trách nhiệm”, và đặt vấn đề bãi miễn chức vụ bí thư thứ nhất của Yeltsin tại phiên họp toàn thể Ủy ban đảng thành phố Mátxcơva. Không ai ủng hộ Yeltsin. Những lời chỉ trích Yeltsin tiếp tục diễn ra ngày [11 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_11), [1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/1987) tại phiên họp của Ủy ban đảng thành phố Mátxcơva. Ông nhận rằng bài phát biểu của ông là một sai lầm. Yeltsin bị cách chức bí thư thứ nhất Ủy ban thành phố Mátxcơva. Ông không bị phát vãng hay bị bỏ tù như những trường hợp trước đó, nhưng bị giáng làm phó ủy viên thường trực Ủy ban nhà nước về Xây dựng. Sau khi bị cách chức, Yeltsin phải vào bệnh viện và theo như tin tức đưa ra (sau này đã được [Nikolai Ryzhkov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Ryzhkov&action=edit&redlink=1) xác nhận) đã định tự sát. Ông ở tình trạng rối loạn và nhục nhã nhưng đã bắt đầu sắp đặt kế hoạch trả thù. Cơ hội của ông đến khi Gorbachev thành lập [Đại hội đại biểu nhân dân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_nh%C3%A2n_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Ông phục hồi chức vụ và bắt đầu chỉ trích mạnh mẽ Gorbachev, lấy sự chậm chạp trong quá trình cải tổ ở Liên xô làm mục tiêu.
Những lời chỉ trích của Yeltsin nhắm vào Bộ chính trị và Gorbachev khiến ông phải chịu một chiến dịch bôi nhọ chống lại mình. Những người tổ chức chiến dịch bôi nhọ đó chắc chắn đã tin rằng việc tống khứ Yeltsin quá dễ dàng để thực hiện với những vụ scandal gây bởi cách cư xử vụng về của ông. Một bài báo trong tờ
* đã miêu tả ông say rượu tại một buổi thuyết trình trong chuyến thăm Hoa Kỳ, và một chương trình TV bình luận về bài diễn văn của ông dường như đã xác nhận thông tin này. Tuy nhiên, tình cảm bất mãn của dân chúng với chế độ đang rất mạnh mẽ, và bất kỳ một nỗ lực nào nhằm bôi nhọ Yeltsin chỉ càng khiến ông nổi tiếng hơn. Một tai nạn khác xảy ra với Yeltsin khi ông bị ngã từ một cây cầu. Bình luận về vụ này, Yeltsin bóng gió ám chỉ rằng ông bị ngã vì những kẻ thù của Pravda* [perestroika](https://vi.wikipedia.org/wiki/Perestroika). Tuy nhiên, những người đối lập với ông lại cho rằng đó chỉ đơn giản vì ông say rượu.
## Tổng thống Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga
Tháng 3 năm 1989, Yeltsin được bầu vào
[Đại hội đại biểu nhân dân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_nh%C3%A2n_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1) với tư cách đại biểu quận [Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) và giành được ghế trong [Xô viết tối cao](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1). Tháng 5 năm 1990, ông được bầu làm [chủ tịch Đoàn chủ tịch Xô viết tối cao Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa xô viết Nga](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_%C4%90o%C3%A0n_ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BB%91i_cao_Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_x%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Nga&action=edit&redlink=1) ( [RSFSR](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga)). Ông được cả những thành viên theo hướng dân chủ và bảo thủ trong [Xô viết tối cao](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1), đang tìm cách nắm thêm quyền lực trong tình hình chính trị biến động của đất nước, ủng hộ. Một phần trong cuộc đấu tranh giành quyền lực đó là sự đối đầu giữa các cơ cấu quyền lực [Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) và [Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga). Trong một nỗ lực nhằm giành thêm quyền lực vào tay mình, ngày [12 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6) năm [1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990), Đại hội đại biểu nhân dân RSFSR đã đồng ý đưa ra một tuyên bố về chủ quyền và Yeltsin rời khỏi Đảng cộng sản tháng 7 năm 1990.
Ngày
[12 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6) năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), Yeltsin thắng 57% số phiếu bầu trong cuộc [bầu cử tổng thống dân chủ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga,_1991&action=edit&redlink=1) của nhà nước cộng hòa Nga, đánh bại ứng cử viên được Gorbachev hậu thuẫn, [Nikolai Ryzhkov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Ryzhkov&action=edit&redlink=1). Trong chiến dịch tranh cử của mình, Yeltsin đã chỉ trích “sự chuyên chính của trung ương”, nhưng không đưa ra đề xuất về một nền kinh tế thị trường. Thay vào đó, ông nói rằng mình sẽ đưa đầu vào đường ray tàu hỏa nếu giá cả tăng lên. Yeltsin nhậm chức ngày [10 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7).
Ngày
[18 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_8) năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), một [vụ đảo chính lật đổ Gorbachev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_n%C4%83m_1991) do những người cộng sản theo đường lối cứng rắn dưới sự lãnh đạo của [Vladimir Kryuchkov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Kryuchkov&action=edit&redlink=1) diễn ra. Gorbachev bị giữ tại [Krym](https://vi.wikipedia.org/wiki/Krym) trong khi Yeltsin chạy vội tới [Nhà Trắng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%AFng_%28Moskva%29) (trụ sở Xô viết tối cao RSFSR) ở Mátxcơva để dẹp cuộc đảo chính. Nhà trắng bị quân đội bao vây nhưng quân đội đã thay đổi thái độ khi đối diện với những cuộc tuần hành lớn của nhân dân. Yeltsin đã phản ứng với cuộc đảo chính bằng một bài diễn văn đáng nhớ trên tháp pháo một chiếc xe tăng. Tới ngày [21 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_8), đa số lãnh đạo cuộc đảo chính đã phải bỏ chạy khỏi Mátxcơva và Gorbachev đã được “giải cứu” khỏi [Krym](https://vi.wikipedia.org/wiki/Krym) và sau đó quay lại Mátxcơva. Sau này Yeltsin được những người ủng hộ trên khắp thế giới ca ngợi vì đã kêu gọi dân chúng đứng lên tuần hành phản đối vụ đảo chính.
Dù đã quay lại vị trí, quyền lực của Gorbachev đã bị tổn hại nghiêm trọng. Cả cơ cấu quyền lực Liên bang và của nước Nga đều không còn chú ý đến ông khi sự ủng hộ đã chuyển sang cho Yeltsin. Trong mùa thu năm 1991, chính phủ Nga dần kiểm soát toàn bộ chính phủ liên bang, nắm dần từng bộ. Tháng 11 năm 1991, Yeltsin ra một nghị định cấm Đảng cộng sản trên toàn bộ RSFSR.
Đầu tháng 12 năm 1991,
[Ukraina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina) trưng cầu dân ý giành lại độc lập từ Liên bang Xô viết. Một tuần sau, ngày [8 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_12), Yeltsin gặp gỡ tổng thống Ukraina [Leonid Kravchuk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Leonid_Kravchuk) và nhà lãnh đạo [Belarus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus), [Stanislau Shushkevich](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stanislau_Shushkevich&action=edit&redlink=1), tại [Belovezhskaya Pushcha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Belovezhskaya_Pushcha&action=edit&redlink=1), nơi ba vị tổng thống tuyên bố sự giải tán của [Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) và việc họ sẽ thành lập một [Cộng đồng các quốc gia độc lập](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_c%C3%A1c_Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp) (CIS) với sự tham gia tình nguyện để thay thế. Theo [Mikhail Gorbachev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov), vị tổng thống [Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) ở thời điểm ấy, Yeltsin đã giữ bí mật các kế hoạch về cuộc gặp tại Belovezhskaya và mục đích chính của việc tuyên bố giải tán là để tống khứ Gorbachev, người ở thời điểm ấy đã bắt đầu khôi phục quyền lực sau các sự kiện tháng 8. [Mikhail Gorbachev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov) cũng buộc tội Yeltsin vi phạm ước nguyện của nhân dân đã được thể hiện trong một cuộc trưng cầu dân ý về giữ nguyên [Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), trong đó đa số dân cư đã bỏ phiếu thuận.
Ngày
[24 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_12), Liên bang Nga nắm ghế của Liên xô tại [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Ngày hôm sau, Tổng thống Gorbachev từ chức và Liên bang xô viết chấm dứt tồn tại (xem [Sự sụp đổ của Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_%281985-1991%29)), và vì thế cũng chấm dứt chế độ cộng sản lớn nhất và có nhiều ảnh hưởng nhất trên thế giới. Các mối quan hệ kinh tế giữa các nước cộng hòa cũ của Liên bang Xô viết bị tổn hại nghiêm trọng. Hàng triệu người gốc Nga bỗng thấy mình đang sống tại một trong những “nước ngoài” vừa được thành lập.
## Chức Tổng thống thời hậu Xô viết
Sau khi Liên bang xô viết tan rã, việc tăng cường quá trình tái cơ cấu kinh tế trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của Yeltsin và chính phủ của ông đã tiến hành một chiến dịch tư nhân hóa ồ ạt các doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, sự thiếu khả năng của chính phủ cũng như những hành động mang tính phá hoại do các lực lượng ủng hộ lạm phát đưa ra khiến nền kinh tế Nga càng suy sụp thêm. Đất nước nhanh chóng rơi vào tình trạng hỗn loạn trong thời gian diễn ra quá trình tái phân phối tài sản quốc gia. Những thành viên cũ của
[Đảng cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) và [Đoàn thanh niên cộng sản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_thanh_ni%C3%AAn_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1), đa số họ vẫn còn đang nắm quyền lực trong các cơ cấu của chính phủ mới, có được thời cơ thuận lợi nhất nhằm chiếm đoạt những khối tài sản khổng lồ. Cùng khi ấy, những nhà doanh nghiệp trên khắp đất nước bắt đầu có cơ hội xây dựng doanh nghiệp của riêng mình.
Chương trình cải cách của Yeltsin bắt đầu có hiệu lực ngày
[2 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_1), [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992) (xem [Cải cách kinh tế Nga trong thập kỷ 1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Nga#C.E1.BA.A3i_c.C3.A1ch_kinh_t.E1.BA.BF_trong_th.E1.BA.ADp_k.E1.BB.B7_1990) để biết thêm các thông tin chi tiết). Một thời gian ngắn sau đó, [giá cả](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1_c%E1%BA%A3) tăng với tốc độ chóng mặt, chi tiêu chính ph bị hạn chế, và những loại [thuế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%BF) cao mới bắt đầu có hiệu lực. Một cuộc khủng hoảng [tài chính](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%ADn_d%E1%BB%A5ng_%28t%C3%A0i_ch%C3%ADnh%29&action=edit&redlink=1) khiến nhiều ngành [công nghiệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) phải đóng cửa và gây ra tình trạng giảm phát kéo dài. Những người quản lý chính sách tín dụng của chính phủ Yeltsin trong thời gian này đã kiếm được những khoản tiền lớn nhờ các quyền lực về tín dụng. Cùng khi ấy, tiết kiệm ngân hàng của người dân thường nhanh chóng tan biến cùng với lạm phát.
Nhiều nhà chính trị nhanh chóng tự tách biệt mình khỏi chương trình của Yeltsin; và ngày càng tham gia vào cuộc đối đầu chính trị giữa một bên là Yeltsin, và những người đối lập chính trị phản đối cuộc cải cách triệt để nền kinh tế ở phía kia. Cả hai phía đều cáo buộc nhau tham nhũng.
[Aleksandr Rutskoy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Vladimirovich_Rutskoy), người cầm đầu một ủy ban chống tham nhũng, đã tuyên bố thu thập được “mười một cặp” hồ sơ cho thấy các hành động tội phạm của những kẻ thân tín với Yeltsin: cựu quyền thủ tướng (sau này là phó thủ tướng [Yegor Gaidar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yegor_Timurovich_Gaidar), thư ký quốc gia [Gennady Burbulis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gennady_Burbulis&action=edit&redlink=1), bộ trưởng thông tin và báo chí [Mikhail Poltoranin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mikhail_Poltoranin&action=edit&redlink=1) và các cựu phó thủ tướng [Vladimir Shumeiko](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Shumeiko&action=edit&redlink=1) và [Alexander Shokhin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Shokhin&action=edit&redlink=1), chủ tịch Ủy ban Tài sản Nhà nước [Anatoly Chubais](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anatoly_Chubais) và bộ trưởng ngoại giao [Andrey Kozyrev](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrey_Kozyrev&action=edit&redlink=1). Trong số 51 trường hợp Rutskoy báo cáo lên Tòa án Nhà nước, sau này 45 vụ đã được chứng minh là đúng sự thực. Để trả đũa, Yeltsin cách chức chủ tịch ủy ban chống tham nhũng của Aleksandr Rutskoy và buộc tội ông này tham nhũng cũng như có một [tài khoản trong nhà băng Thụy Sĩ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A0i_kho%E1%BA%A3n_trong_nh%C3%A0_b%C4%83ng_Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9&action=edit&redlink=1). Các cáo buộc đó sau này đã được chứng minh là không có cơ sở.
Suốt năm 1992, những sự chống đối với các chính sách cải cách của Yeltsin ngày càng mạnh mẽ trong số những người có tâm huyết với tình hình công nghiệp đất nước, trong số những vị thống đốc vùng muốn có được sự độc lập lớn hơn từ
[Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) và trong số những đối thủ của ông đang đấu tranh cho phần của họ từ tài sản nhà nước. Phó tổng thống Nga, [Aleksandr Rutskoy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Vladimirovich_Rutskoy), đã tố cáo chương trình của Yeltsin là cuộc “ [diệt chủng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) kinh tế.” Các vị lãnh đạo tại các nước cộng hòa nhiều [dầu mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) như [Tatarstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tatarstan) và [Bashkiria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bashkortostan) kêu gọi giành lấy độc lập hoàn toàn từ nước Nga.
Cũng trong suốt cả năm 1992, Yeltsin đương đầu với Sô viết Tối cao và Đại hội đại biểu nhân dân Nga nhằm giành kiểm soát toàn bộ chính phủ, lĩnh vực hoạch định chính sách chính phủ, lĩnh vực ngân hàng chính phủ và tài sản chính phủ. Trong năm này, người phát ngôn Sô viết tối cao Nga,
[Ruslan Khasbulatov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruslan_Khasbulatov&action=edit&redlink=1) ra mặt chống đối các cuộc cải cách, dù vẫn tuyên bố ủng hộ các mục tiêu nói chung của Yeltsin. Tháng 12 năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992), [Đại hội đại biểu nhân dân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_nh%C3%A2n_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1) lần thứ bảy thắng lợi trong việc hạ bệ ứng cử viên được Yeltsin hậu thuẫn là [Yegor Gaidar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yegor_Timurovich_Gaidar) khi ông này tranh chức [Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) Nga.
Cuộc tranh chấp càng gay gắt ngày
[20 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3), [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992) khi Yeltsin, trong một lần phát biểu trên truyền hình quốc gia, đã thông báo rằng ông đang chuẩn bị nắm lấy một số “quyền lực đặc biệt” nhằm tiến hành các chương trình cải cách của ông. Đối lại, Đại hội đại biểu nhân dân vội vàng kêu gọi nhóm họp phiên thứ 9 nhằm phế bỏ chức vụ tổng thống của Yeltsin theo [lời buộc tội](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%9Di_bu%E1%BB%99c_t%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1) ngày [26 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3), [1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993). Các đối thủ của Yeltsin có được hơn 600 phiếu thuận cho lời buộc tội này, nhưng vẫn còn thiếu 72 phiếu để đạt tới đa số hai phần ba cần thiết. Hơn nữa, ngày [25 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_4), [1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993) Yeltsin giành chiến thắng trong cuộc [trưng cầu dân ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0ng_c%E1%BA%A7u_d%C3%A2n_%C3%BD) về lòng tin của người dân đối với ông cũng như chương trình cải cách [nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n) của ông.
Ngày
[21 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_9), [1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993), Yeltsin giải tán [Sô viết tối cao](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1) và [Đại hội đại biểu nhân dân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_nh%C3%A2n_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1) bằng nghị định, trái với Hiến pháp Nga năm [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978), được cập nhật năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), nói rằng: **Điều 121-6.** *Các quyền lực của Tổng thống Liên bang Nga không thể được sử dụng để thay đổi nhà nước và tổ chức nhà nước Liên bang Nga, để giải tán hay cản trở hoạt động của bất kỳ một tổ chức quyền lực nhà nước nào được bầu ra; nếu không, Tổng thống sẽ ngay lập tức mất quyền lực của mình.*
Nghị định của Yeltsin quy định giai đoạn chuyển tiếp cho tới cuộc bầu cử nghị viện mới,
[Duma Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90uma_Qu%E1%BB%91c_gia) và [trưng cầu dân ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0ng_c%E1%BA%A7u_d%C3%A2n_%C3%BD) về một hiến pháp mới. Nghị định này đã gây ra cuộc [Khủng hoảng hiến pháp Nga 1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Nga_1993) và chỉ kết thúc với một cuộc tranh giành quân sự tại Mátxcơva, khiến 187 người thiệt mạng, Sô viết tối cao tuyên bố tước bỏ chức vụ tổng thống của Yeltsin, vì vi phạm hiến pháp, và Phó tổng thống [Rutskoy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Vladimirovich_Rutskoy) tuyên thệ nhậm chức tổng thống tạm quyền. Toà án hiến pháp xác nhận những hành động đó là hợp hiến. Tuy nhiên, cùng với sự hỗ trợ của truyền thông và quân đội, Yeltsin nắm quyền kiểm soát, tìm cách cô lập nghị viện bằng cả sức mạnh và [truyền thông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Truy%E1%BB%81n_th%C3%B4ng). Sau hai tuần cuộc khủng hoảng biến thành những cuộc ẩu đả đẫm máu trên đường phố, toà nhà nghị viện bị ném bom và chiếm giữ, các lãnh đạo nghị viện bị bắt giam.
Các cuộc bầu cử
[Duma Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90uma_Qu%E1%BB%91c_gia) mới được tổ chức ngày [12 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_12), [1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993), trong đó [Đảng Dân chủ Tự do Nga](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_T%E1%BB%B1_do_Nga&action=edit&redlink=1) [cánh hữu](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1nh_h%E1%BB%AFu) và Đảng cộng sản Nga có được số ghế cao, trái ngược với đảng “Sự lựa chọn của nước Nga” được Yeltsin ủng hộ. Tuy nhiên, cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức cùng thời điểm đó đã thông qua hiến pháp mới, theo đó mở rộng quyền lực tổng thống, trao cho ông quyền chỉ định các thành viên chính phủ, bãi nhiệm [thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng), và, trong một số trường hợp, giải tán Duma. Dù có những nỗ lực “cải thiện” chính phủ, mạng lưới các thể chế chính phủ Nga vẫn hầu như đông đảo tương đương thời kỳ Sô viết. Chính phủ có hàng nghìn công chức [quan liêu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_li%C3%AAu&action=edit&redlink=1) dính líu nặng nề tới [hối lộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91i_l%E1%BB%99) và [tham nhũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng).
Việc
[tư nhân hoá](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%B0_nh%C3%A2n_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1) tài sản quốc gia năm 1993 là một sự kiện rất đáng chú ý. Về mặt chính thức, quá trình tư nhân hoá được coi là một sự phân chia công bằng tài sản quốc gia cho các công dân. Trên thực tế, những người dân thường hầu như chỉ có được những chứng từ vô giá trị (một chứng từ chỉ tương đương một chai [vodka](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vodka)), trong khi những người có địa vị trong cơ cấu chính phủ chiếm được những khoản gia tài kếch sù. Trong nhiều trường hợp, họ là những người [cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) cũ có được vị trí này nhờ các quan hệ với chính phủ. Việc tư nhân hoá được quảng cáo là một phần của cuộc đấu tranh chống lại các lực lượng muốn tái lập [chủ nghĩa cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) trong nước.
Sau khi giành được quyền lực tuyệt đối trong nước, Yeltsin bị cho là đã vi phạm pháp luật khi chỉ định những người họ hàng của mình vào các vị trí chủ chốt trong chính phủ. Con gái ông,
[Tatyana Dyachenko](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tatyana_Dyachenko&action=edit&redlink=1), một người lập chương trình máy tính, trở thành cố vấn tổng thống năm 1996. Những hành động đó vi phạm trực tiếp vào Luật pháp Liên bang Nga “Về Chức vụ Quốc gia”, nói rằng: **Điều 21.** *Một công dân không thể được chấp nhận giữ một chức vụ nhà nước trong trường hợp người đó là người thân của một quan chức nhà nước và công việc của một người nằm dưới sự quản lý trực tiếp của người kia.*
Trong nhiệm kỳ tổng thống của Yeltsin, nhiều cách cư xử vụng về của ông được dân chúng biết tới rộng rãi. Ngày
[29 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_8), [1994](https://vi.wikipedia.org/wiki/1994), Yeltsin đã thử chỉ huy trực tiếp một giàn [giao hưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Giao_h%C6%B0%E1%BB%9Fng) trong chuyến viếng thăm [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) của mình. Tình trạng của ông ở thời điểm đó được các nhà báo tường thuật là “thiếu nghiêm chỉnh”. Tình tiết này đã được ghi lại. Tháng 9 năm 1994 (theo Tướng [Alexander Korzhakov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Korzhakov&action=edit&redlink=1)), Yeltsin đã ra lệnh ném thư ký báo chí của mình là Vyacheslav Kostikov xuống [sông Volga](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Volga) để làm nhục ông. Ngày [30 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_9), [1994](https://vi.wikipedia.org/wiki/1994), Yeltsin không thể ra khỏi máy bay để dự cuộc gặp gỡ chính thức với [Thủ tướng Ireland](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Taoiseach&action=edit&redlink=1). Những lời giải thích chính thức sau đó nói rằng ông ta ngủ quên.
Tháng 12, 1994, Yeltsin ra lệnh cho quân đội tiến vào
[Chechnya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chechnya) trong một nỗ lực nhằm tái lập quyền kiểm soát của Mátxcơva với nước cộng hoà li khai này. Sau này Yeltsin đã rút các lực lượng liên bang khỏi Chechnya theo một thoả thuận hoà bình năm 1996 do [Aleksandr Lebed](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Ivanovich_Lebed) khi ấy là thư ký an ninh quốc gia, dàn xếp. Thoả thuận cho phép Chechnya có quyền tự trị rộng rãi hơn nhưng không được hoàn toàn độc lập; *xem Chiến tranh Chechnya lần thứ nhất*.
Tháng 7, 1996, Yeltsin thắng cử nhiệm kỳ thứ hai với sự hỗ trợ tài chính từ phía các
[đầu sỏ chính trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7u_s%E1%BB%8F_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1), những người đã trở nên giàu có nhờ các mối quan hệ với bộ máy của Yeltsin. Theo Tướng Korzhakov, [Roman Abramovich](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roman_Abramovich) là người quản lý tài chính chính của gia đình Yeltsin. Cũng có lời đồn đại rằng Yeltsin đã bảo vệ Abramovich khỏi bị truy tố vì nhiều hành vi phạm tội khác từ ăn cắp nhiên liệu [diesel](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_diesel) tới việc dàn xếp chiếm [Sibneft](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sibneft&action=edit&redlink=1) một cách trái luật. Dù chỉ có được 35% số phiếu ở vòng đầu tiên cuộc bầu cử năm 1996, Yeltsin đã đánh bại đối thủ cộng sản [Gennady Zyuganov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gennady_Andreyevich_Zyuganov) trong cuộc đối đầu trực tiếp năm đó. Cuối năm này, Yeltsin phải trải qua một cuộc [phẫu thuật đường rẽ (bypass) tim](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%ABu_thu%E1%BA%ADt_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_r%E1%BA%BD_%28bypass%29_tim&action=edit&redlink=1) và phải ở trong bệnh viện nhiều tháng.
Trong nhiệm kỳ tổng thống của Yeltsin, ông đã nhận được 40 tỷ dollar Mỹ từ
[IMF](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) và các tổ chức tài chính quốc tế khác để ủng hộ ông về mặt chính trị và giúp nền kinh tế Nga. Tuy nhiên, phần lớn số tiền đó đã bị các nhân vật thân cận với Yeltsin chiếm đoạt và gửi vào các ngân hàng nước ngoài [. Một số người tin rằng việc vay tiền từ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [IMF](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)chỉ một thời gian ngắn trước khi rơi vào tình trạng [vỡ nợ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A1_n%E1%BB%A3&action=edit&redlink=1)năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998)là một âm mưu đã được tính toán kỹ lượng từ trước.
Năm 1998, một cuộc khủng hoàng kinh tế và chính trị xuất hiện khi chính phủ Yeltsin không thể trả nổi các khoản nợ của mình, gây ra tình trạng hoảng loạn trên các thị trường tài chính và khiến đồng tiền tệ quốc gia, đồng rúp
[mất giá](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_Nga_1998&action=edit&redlink=1).
Ngày
[15 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5), [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999), Yeltsin lại vượt qua được một nỗ lực khác nhằm buộc tội ông, lần này bởi những đối thủ [dân chủ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yabloko&action=edit&redlink=1) và [cộng sản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_bang_Nga&action=edit&redlink=1) bên trong [Duma Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90uma_Qu%E1%BB%91c_gia). Ông bị buộc nhiều tội vi hiến, quan trọng nhất là đã ký kết các thoả thuận tại [Belovezhskaya Puscha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Belovezhskaya_Puscha&action=edit&redlink=1), giải tán [Liên bang xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) vào tháng 12, [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), vụ đảo chính tháng 10, [1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993) và gây ra cuộc chiến ở [Chechnya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chechnya) năm [1994](https://vi.wikipedia.org/wiki/1994). Không một lời buộc tội nào ở trên nhận được đủ đa số hai phần ba tại Duma để bắt đầu một tiến trình [luận tội](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADn_t%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1) tổng thống.
Ngày
[9 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_8), [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999) Yeltsin cách chức thủ tướng [Sergei Stepashin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sergei_Vadimovich_Stepashin), và là lần thứ tư, cách chức toàn bộ nội các. Trong cả cuộc đời mình, Yeltsin luôn nổi tiếng là người bốc đồng trong việc cách chức và cải tổ lại bộ máy nhân sự của mình. Ông chỉ định [Vladimir Putin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin), một người khá kín tiếng ở thời điểm ấy làm thủ tướng và thông báo ý định muốn đưa [Putin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) làm người kế vị mình.
Trong cuộc
[Chiến tranh Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Kosovo) năm 1999, Yeltsin mạnh mẽ phản đối chiến dịch quân sự của [NATO](https://vi.wikipedia.org/wiki/NATO) chống lại [Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_li%C3%AAn_bang_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) và cảnh báo Nga có thể can thiệp nếu NATO triển khai bộ binh tới Kosovo.
Yeltsin tiếp tục giữ chức tổng thống
[Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) tới ngày [31 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_12), [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999), nhưng các sự kiện năm 1991 đã chứng tỏ là đỉnh cao sự nghiệp của ông, cả về mặt lịch sử và cá nhân. Tỷ lệ ủng hộ ông giảm xuống chỉ còn 5% trong những tháng cuối cùng. Được con gái là Tatyana Dyachenko thuyết phục, ông từ chức ngày [31 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_12), [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999), và theo Hiến pháp Nga, Thủ tướng [Vladimir Putin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) trở thành tổng thống tạm quyền cho tới khi các cuộc bầu cử mới được tổ chức ngày [26 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3), [2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000).
Một điều kiện được cho là cần thiết để Putin có được sự ủng hộ của Yeltsin là Putin phải đảm bảo rằng Yeltsin cũng như toàn bộ các thành viên “Gia đình” (một thuật ngữ thông dụng chỉ những nhân vật thân thiết với chính phủ trong nhiệm kỳ của ông) sẽ không bị truy tố vì tội sử dụng quân đội trái hiến pháp chống lại nghị viện hợp pháp, vi phạm các điều
[luật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt), [tham nhũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng), [ăn hối lộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%82n_h%E1%BB%91i_l%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) hay [lừa dối](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%ABa_d%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1).
## Chứng nghiện rượu của Yeltsin
Theo nhiều bản báo cáo, Yeltsin là người uống rượu nhiều. Hơn nữa,
[chứng nghiện rượu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A9ng_nghi%E1%BB%87n_r%C6%B0%E1%BB%A3u) của ông đóng vai trò quan trọng trong những quyết định có tầm ảnh hưởng lớn đối với nước [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) và toàn thể [thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi):
- Năm 1989, Yeltsin tới
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)để thực hiện một loạt những bài phát biểu về đời sống xã hội và chính trị tại [Liên bang xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Chuyến đi ấy được một bài báo trong tờ *, Italia miêu tả là thảm hoạ. Bài báo viết rằng Yeltsin thường xuất hiện trong tình trạng say rượu trước công chúng. Nó đã được tờ* [La Repubblica](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_Repubblica&action=edit&redlink=1) *đăng tải lại.* [Pravda](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pravda)
- Theo
[Trợ lý ngoại trưởng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A3_l%C3%BD_ngo%E1%BA%A1i_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng&action=edit&redlink=1)Hoa Kỳ [Strobe Talbott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Strobe_Talbott&action=edit&redlink=1), Tổng thống [Bill Clinton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bill_Clinton)đã biết được về chứng nghiện rượu của Yeltsin trong cuộc nói chuyện điện thoại đầu tiên của họ khi Yeltsin gọi tới chúc mừng nhân Ngày lễ nhậm chức của ông năm 1993. Yeltsin khi ấy đang say rượu. Ông cũng say rượu trong cuộc gặp thượng đỉnh đầu tiên với Clinton tại [Vancouver](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vancouver). Talbott nhớ lại rằng Yeltsin đã rất say khi ông tới sân bay vào tháng 9, 1994 tới mức ông có thể ngã khỏi máy bay. Trong đêm ấy Yeltsin loạng choạng đi quanh với độc chiếc quần lót và kêu gào đòi bánh [pizza](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pizza). Theo Talbott, đó là một vấn đề lớn và họ đã phải làm hết sức để che giấu nó trước công chúng. Những cuộc điện đàm tới Yeltsin được sắp xếp thời gian để tránh khi ông uống rượu. Trong vụ ném bom Kosovo, Yeltsin, rõ ràng đang say rượu, đã đề xuất rằng ông và Clinton nên gặp nhau trên một chiếc [tàu ngầm](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m).
- Ngày 30 tháng 9, 1994, ông dự định gặp gỡ
[Taoiseach](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Taoiseach&action=edit&redlink=1) [Albert Reynolds](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Albert_Reynolds&action=edit&redlink=1), nhà lãnh đạo Ireland. Ông đã không thể ra khỏi máy bay và để những vị chủ nhà Ireland phải đứng trơ ở đó. Theo tuyên bố chính thức, ông đang mệt và ốm.
- Việc phác họa Yeltsin như một người nghiện rượu trong show truyền hình “Kukly” của
[Victor Shenderovich](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Victor_Shenderovich&action=edit&redlink=1)khiến đã xảy ra một cuộc điều tra hình sự, nhưng sau này nó đã bị bãi bỏ. [Gwynne Dyer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gwynne_Dyer&action=edit&redlink=1), một nhà báo độc lập tại London, đã bình luận trên tờ *ngày* [Moscow Times](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Moscow_Times&action=edit&redlink=1) [13 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_4), [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999): *“Tôi đã nhìn thấy Tổng thống Boris Yeltsin say rượu và tôi cũng chắc chắn rằng mình đã nhìn thấy ông ở tình trạng tỉnh táo, nhưng trừ khi ông làm một việc rõ ràng như ký cái gì đó hay ngã, thì ta cũng cần một khoảng thời gian để quyết định: cả ngôn ngữ thân thể và các kiểu mẫu phát biểu của ông đều có khuynh hướng che giấu đi vấn đề.”*
## Cuộc sống sau khi từ chức
Các vấn đề cá nhân và sức khỏe của Yeltsin được các phương tiện truyền thông thế giới rất chú ý. Cùng với thời gian, ông ngày càng trở thành một vị lãnh đạo hay thay đổi, và không còn là nhân vật gây nhiều cảm xúc của dư luận như trước nữa. Khả năng ông chết khi đang giữ chức đã được bàn luận nhiều lần.
Yeltsin khá kín tiếng từ khi từ chức, hầu như không xuất hiện và đưa ra những lời bình luận trước công chúng. Tuy nhiên, vào ngày
[13 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_9), [2004](https://vi.wikipedia.org/wiki/2004), sau [Vụ khủng hoảng con tin trường học Beslan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_con_tin_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_h%E1%BB%8Dc_Beslan&action=edit&redlink=1), và những vụ tấn công khủng bố mới diễn ra ở Mátxcơva, Putin đã đưa ra sáng kiến thay thế việc bầu cử các thống đốc bằng một hệ thống theo đó họ sẽ được tổng thống chỉ định trực tiếp và được hội đồng lập pháp vùng thông qua. Yeltsin, cùng với [Mikhail Gorbachev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov), đã công khai chỉ trích kế hoạch của Putin như một bước xa rời dân chủ tại Nga và quay lại với tình trạng chính trị tập trung trung ương thời kỳ Sô viết.
Tháng 10 năm 2005, Yeltsin đã trải qua một cuộc giải phẫu hông tại Mátxcơva sau khi bị gãy
[xương đùi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C3%B9i&action=edit&redlink=1) vì bị ngã trong một kỳ nghỉ ở đảo [Sardinia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sardegna), [Itala](https://vi.wikipedia.org/wiki/Itala).
Yeltsin và các thành viên gia đình từng tham dự vào bộ máy chính quyền của ông có một cuộc sống dễ chịu và giàu có. Sự giàu có họ có được thông qua việc tham dự vào các cơ cấu chính phủ vượt xa số lương họ có thể nhận được. Ví dụ, năm 1996 họ sở hữu hai thuyền buồm tốc độ cao với giá 450.000 dollar Mỹ, được một công ty Thụy Sĩ chế tạo riêng cho họ. Họ cũng được cho là đang sở hữu một biệt thự tại
[Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) trị giá 11 triệu dollar và các cơ sở đua ngựa đắt tiền khác. Việc cháu trai Yeltsin đi học tại [Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) trong giai đoạn giữa những năm 1990 tiêu tốn khoảng 25.000 dollar một năm. Theo tướng [Alexander Korzhakov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Korzhakov&action=edit&redlink=1), [Roman Abramovich](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roman_Abramovich) điều hành công việc tài chính của gia đình Yeltsin.
Ngày
[1 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_2) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), Yeltsin đã mừng sinh nhật thứ 75 của mình. Ông đã lợi dụng cơ hội này để chỉ trích sự “độc quyền” trong chính sách đối ngoại của Mỹ, và bình luận rằng [Vladimir Putin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) chính là sự lựa chọn đúng đắn cho nước Nga. Ông cũng bác bỏ những lời buộc tội tham nhũng và cho rằng thuật ngữ “gia đình” không hề có ý nghĩa gì hết.
Ông qua đời ngày 23-04-2007, thọ 76 tuổi.
## Sự nghiệp viết lách
(hiệu đính: Valentine Yumashev):
- «Lời thú tội cho đề tài được cho» (1990) — tiểu sử, chuyện về ban bầu cử đại biểu nhân dân.
- «Ghi chép của Tổng thống» (1994)[13].
- «Marathon Tổng thống» (2000) [14] — về cuộc bầu cử và nhiệm kỳ Tổng thống thứ hai, ra mắt ngay sau khi từ chức.
## Linh tinh
- Yeltsin đã bán
[Sibneft](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sibneft&action=edit&redlink=1)cho [Roman Abramovich](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roman_Abramovich)với giá 180 triệu dollar Mỹ năm 1997. Abramovich đã bán lại nó cho công ty nhà nước [Gazprom](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gazprom)năm 2005 với giá 13 tỷ dollar.
- Theo
*Yeltsin giữ kỷ lục thế giới là nhân vật chính trị phải vào bệnh viện nhiều nhất* [Cuốn sách các kỷ lục thế giới Guinness](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1ch_K%E1%BB%B7_l%E1%BB%A5c_Guinness) [. *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikiquote](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về:
|
|![]()
[Boris Yeltsin](https://commons.wikimedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%95%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B8%D0%BD?uselang=vi) [Những mốc chính trong cuộc đời Boris Yeltsin](http://web.archive.org/web/20070425050715/http://vietnamnet.vn/thegioi/hoso/2007/04/688126/) [Hồ sơ chiến tranh lạnh của CNN: Boris Nikolayevich Yeltsin](http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/yeltsin/) [Boris Yeltsin Fan của Elvis](http://www.elvispresleynews.com/BorisYeltsin.html) [Di sản cuối cùng của cựu Tổng thống Nga Boris Yeltsin](http://www.lanhdao.net/leadership/home.aspx?catid=3&msgid=8840)
|Tiền nhiệm:
||
|
1991–1992
|Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
||
|
1991–1999
|Kế nhiệm:
|
|
|
|
|![]()
[Boris Nikolayevich Yeltsin](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boris_Yeltsin?uselang=vi) [Sinh 1931](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1931) [Mất 2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_2007) [Tổng thống Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga) [Chính khách Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_kh%C3%A1ch_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Bộ trưởng Quốc phòng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_Nga) [Bắc đẩu bội tinh hạng nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BA%AFc_%C4%91%E1%BA%A9u_b%E1%BB%99i_tinh_h%E1%BA%A1ng_nh%E1%BA%A5t) **Bài viết mới** [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/bien-dong-van-dam-7/) [Chào ngày mới 9 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/chao-ngay-moi-9-thang-7-2/) [Đợi mưa](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/doi-mua/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/ngay-moi-yeu-thuong-4/) [Chào ngày mới 8 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/07/chao-ngay-moi-8-thang-7-2/) [Chào ngày mới 7 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-7-thang-7-2/) [Chào ngày mới 6 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-6-thang-7-2/) [Dưới đáy đại dương là Ngọc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/duoi-day-dai-duong-la-ngoc/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/05/loc-xuan-cuoc-doi-10/) [Chào ngày mới 5 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-5-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/ngay-moi-yeu-thuong-3/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/bien-dong-van-dam-6/) [Chào ngày mới 4 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-4-thang-7-2/) [Trần Thánh Tông](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/tran-thanh-tong/) [Bà Đen](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [L](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [ộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/loc-xuan-cuoc-doi-9/) [Đọc lại và suy ngẫm 2](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/doc-lai-va-suy-ngam-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/chao-ngay-moi-2-thang-7-2/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/tieng-anh-cho-em-4/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/bien-dong-van-dam-5/) [Chào ngày mới 1 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/chao-ngay-moi-1-thang-7-2/) [Lời vàng của Anbe Anhstanh](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/loi-vang-cua-anbe-anhstanh/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/qua-tang-cuoc-song-3/) [Chào ngày mới 30 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-30-thang-6-2/) [Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu, Phan Nhân](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/dem-nho-phan-huynh-dieu-phan-nhan/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/ngay-moi-yeu-thuong-2/) [Chào ngày mới 29 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-29-thang-6-2/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/28/qua-tang-cuoc-song-2/) [Chào ngày mới 28 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-28-thang-6-2/) [Thạch Lam hạt ngọc đời nay](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/thach-lam-hat-ngoc-doi-nay/) [Helen Keller người mù điếc huyền thoại](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/helen-keller-nguoi-mu-diec-huyen-thoai/) [Chào ngày mới 27 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-27-thang-6-2/) [Chào ngày mới 26 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-26-thang-6-2/) [Chào ngày mới 25 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-25-thang-6-2/) [GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/gs-tran-van-khe-nguoi-thay-am-nhac/) [Nguyễn Hiến Lê học và viết](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/nguyen-hien-le-hoc-va-viet-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/loc-xuan-cuoc-doi-8/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/qua-tang-cuoc-song/) [Chào ngày mới 24 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/chao-ngay-moi-24-thang-6-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 23 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/chao-ngay-moi-23-thang-6-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/loc-xuan-cuoc-doi-7/) [Chào ngày mới 22 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/21/chao-ngay-moi-22-thang-6-2/) [Chào ngày mới 21 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-21-thang-6-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/bien-dong-van-dam-3/) [Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/con-la-nguon-hanh-phuc-dau-tien/) [Chào ngày mới 20 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-20-thang-6-2/) [Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/tu-mao-trach-dong-den-tap-can-binh/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/ngay-moi-manh-hao-nhien/) **Video yêu thích** **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca