text:
Điện ảnh Trung Quốc
Điện ảnh Trung Quốc tính cho đến trước năm 1949 là nền văn hóa và công nghiệp điện ảnh nói tiếng Hoa của Trung Quốc đại lục, Hồng Kông và Đài Loan. Kể từ năm 1949, điện ảnh Trung Quốc được hiểu là nền điện ảnh của Đại lục do Đảng Cộng sản Trung Quốc nắm quyền, nó tồn tại song song cùng hai nền điện ảnh nói tiếng Hoa khác là điện ảnh Hồng Kông và điện ảnh Đài Loan.
Sau một thời gian dài phát triển chậm chạp vì những biến cố chính trị, hiện nay cũng giống như nền kinh tế Trung Quốc, điện ảnh Trung Quốc cũng đang bùng nổ mạnh mẽ và trở thành một cường quốc điện ảnh thực sự ở khu vực châu Á.
Khác với điện ảnh Hồng Kông vốn sử dụng tiếng Quảng Đông là bản ngữ chính, các bộ phim của CHND Trung Hoa và Đài Loan đều là những bộ phim sử dụng tiếng Quan Thoại.
Mục lục
- 1 Lịch sử
- 1.1 1896-1945: Giai đoạn khởi đầu
- 1.2 Cuối thập niên 1940: Giai đoan hoàng kim thứ hai
- 1.3 Thập niên 1950 và 1960: Sự hình thành của điện ảnh xã hội chủ nghĩa
- 1.4 Thập niên 1960 đến 1980: Cách mạng văn hóa và giai đoạn kế tiếp
- 1.5 Thập niên 1980 và 1990: Sự nổi lên của các đạo diễn Thế hệ thứ 5
- 1.6 Thập niên 1990 đến nay: Thế hệ thứ 6 và nền công nghiệp điện ảnh
- 2 Xem thêm
- 3 Tham khảo
- 4 Liên kết ngoài
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
1896-1945: Giai đoạn khởi đầu[sửa | sửa mã nguồn]
Kỹ thuật điện ảnh đến với Trung Quốc khá sớm, những thước phim đầu tiên được quay ở Trung Quốc là tại Thượng Hải ngày 11 tháng 8 năm 1896. Bộ "phim" đầu tiên, Định Quân Sơn (定军山), một vở kinh kịch quay lại bằng kỹ thuật điện ảnh, được thực hiện tháng 11 năm 1905[1]. Trong giai đoạn đầu này, phần lớn các công ty làm phim nằm trong tay những người phương Tây, mãi đến năm 1916 nền điện ảnh nội địa của Trung Quốc mới thực sự hình thành với các hãng phim tập trung ở Thượng Hải, trung tâm công nghiệp và là thành phố lớn nhất của vùng Viễn Đông châu Á. Trong số các hãng phim mới ra đời này đáng chú ý có Công ty điện ảnh Minh Tinh (明星) và Tianyi Film Company, tiền thân của hãng phim Thiệu Thị (邵氏) nổi tiếng sau này. Minh Tinh chính là hãng phim đã sản xuất Lao công chi ái tình (劳工之爱情, 1922), bộ phim điện ảnh cổ nhất của điện ảnh tiếng Hoa còn lưu giữ đến ngày nay[2][3].
Phải chờ đến thập niên 1930 nền điện ảnh nói tiếng Hoa mới thực sự khởi sắc với trào lưu nghệ thuật cấp tiến của những người cánh tả, tiêu biểu là các bộ phim Xuân tằm (春蠶, 1933, dựa theo tiểu thuyết của Mao Thuẫn), Đại lộ (大路, 1935, một tác phẩm của đạo diễn Tôn Du) hay Thần nữ (神女, 1934, do Ngô Vĩnh Cương đạo diễn). Các bộ phim theo trào lưu cấp tiến này đã mang lại màu sắc mới cho điện ảnh Trung Quốc khi khắc họa rõ nét sự xung đột tầng lớp trong giai đoạn chuyển đổi chính trị từ phong kiến sang cộng hòa, đồng thời đề cập trực tiếp đến cuộc sống đời thường, như một gia đình nuôi tằm trong Xuân tằm hay nghề mại dâm trong Thần nữ[1]. Với những thành công của các bộ phim mang đề tài xã hội này, thập niên 1930 có thể coi là giai đoạn hoàng kim đầu tiên của điện ảnh tiếng Hoa[1]. Đây cũng là giai đoạn chứng kiến sự ra đời lớp diễn viên điện ảnh nói tiếng Hoa nổi tiếng đầu tiên với các ngôi sao điện ảnh như Nguyễn Linh Ngọc, Chu Tuyền hay Triệu Đan.
Năm 1937, Chiến tranh Trung-Nhật bùng nổ, trung tâm điện ảnh Thượng Hải rơi vào tay quân đội Nhật và giai đoạn hoàng kim đầu tiên của điện ảnh tiếng Hoa chấm dứt. Hầu như tất cả các hãng phim lớn (trừ hãng Tân Hoa) đóng cửa cơ sở tại Thượng Hải và rất nhiều nhà làm phim phải chạy khỏi thành phố này để đến lánh nạn ở Hồng Kông hoặc Trùng Khánh. Tuy vậy một số nhà điện ảnh vẫn ở lại các khu tô giới của người nước ngoài ở Thượng Hải để tiếp tục thực hiện các tác phẩm mới. Đáng chú ý đạo diễn Bốc Vạn Thương đã cho ra đời bộ phim Mộc Lan tòng quân (木兰从军, 1939) lấy từ điển tích Mộc Lan tòng quân chống ngoại xâm để kêu gọi lòng yêu nước ngay giữa Thượng Hải bị chiếm đóng[2][4]. Ngày 7 tháng 12 năm 1941, sau khi Thế chiến thứ hai chính thức bùng nổ giữa phe Trục và phe Đồng Minh, các khu tô giới bị quân Nhật tịch thu nốt và việc làm phim của các nhà điện ảnh cấp tiến ở Thượng Hải phải ngừng lại. Điện ảnh ở Đại lục thời gian này gần như chỉ có hãng Mãn Châu Quốc (株式會社滿洲映畫協會) là hoạt động với những bộ phim gây nhiều tranh cãi vì chịu ảnh hưởng của chính quyền Nhật hoàng.
Cuối thập niên 1940: Giai đoan hoàng kim thứ hai[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi quân Nhật đầu hàng năm 1945, ngành công nghiệp điện ảnh Trung Quốc, đặc biệt là ở Thượng Hải nhanh chóng phục hồi. Nhiều hãng phim mới được thành lập, còn Tân Hoa, hãng phim đã ở lại Thượng Hải trong giai đoạn chiếm đóng, trở thành công ty có quyền lực bậc nhất của cả nền điện ảnh tiếng Hoa. Năm 1946, đạo diễn nổi tiếng Thái Sở Sinh trở về từ Hồng Kông đã tái lập hãng phim Liên Hoa, sau đổi tên thành Côn Luân[5], một trong các hãng phim quan trọng nhất của điện ảnh Trung Quốc với nhiều bộ phim đáng nhớ như Nhất giang xuân thủy hướng đông lưu (一江春水向東流, 1947) hay Ô nha dữ ma tước (烏鴉与麻雀, 1949)[6]. Những bộ phim này đều tiếp tục với xu hướng thiên tả và thể hiện sự không đồng tình với chính sách đàn áp của Quốc Dân Đảng Trung Quốc do Tưởng Giới Thạch đứng đầu.
Cùng lúc này, một số hãng phim khác như hãng Văn Hóa lại tách khỏi trào lưu cấp tiến để phát triển các bộ phim chính kịch riêng. Tác phẩm đáng nhớ nhất theo hướng đi này có lẽ là Tiểu thành chi xuân (小城之春, 1948), bộ phim sau này đứng đầu trong danh sách Phim tiếng Hoa hay nhất nhân kỉ niệm 100 năm ngày ra đời điện ảnh Trung Quốc[7].
Thập niên 1950 và 1960: Sự hình thành của điện ảnh xã hội chủ nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]
Sau chiến thắng của quân đội Cộng sản trước quân Quốc Dân Đảng năm 1949, điện ảnh tiếng Hoa chứng kiến bước ngoặt quan trọng khi nó bị tách thành 3 nền điện ảnh gần như riêng biệt, điện ảnh xã hội chủ nghĩa của Trung Quốc đại lục, điện ảnh Đài Loan và điện ảnh Hồng Kông. Từ năm 1951, toàn bộ các bộ phim sản xuất trước 1949, các phim Hồng Kông và phim Hollywood bị cấm tại Đại Lục, thay vào đó là các bộ phim tuyên truyền hoặc có đề tài tập trung vào giai cấp nông dân, công nhân và quân đội. Công ty phim đầu tiên của nhà nước Trung Quốc mới, hãng Trường Xuân (长春) được thành lập năm 1950.
Điểm đáng chú ý trong giai đoạn này là sự gia tăng đáng kể của số lượng người dân đến với điện ảnh, lượng khán giả từ 47 triệu người năm 1949 tăng đến 415 triệu người năm 1959. Trong vòng 17 năm kể từ ngày thành lập nhà nước mới đến khi Cách mạng văn hóa bùng nổ, đã có tổng cộng 603 bộ phim và 8342 cuộn phim tài liệu và thời sự được thực hiện, trong đó đa phần là các phim tuyên truyền[8]. Nếu như trước năm 1949, phần lớn các nhà điện ảnh Trung Quốc học hỏi kinh nghiệm và kĩ thuật từ điện ảnh Mỹ thì sau khi thành lập nhà nước Xã hội chủ nghĩa, các nhà điện ảnh Trung Quốc mới được gửi sang Moskva để đào tạo với sự giúp đỡ của điện ảnh Liên Xô. Năm 1956, Học viện Điện ảnh Bắc Kinh được thành lập. Điện ảnh Trung Quốc cũng bắt đầu tìm được bản sắc riêng với các bộ phim về đề tài lịch sử hoặc dựa theo các tiểu thuyết, điển tích cũ, tiêu biểu là bộ phim hoạt hình nổi tiếng Đại náo thiên cung (大鬧天宮, 1961). Bộ phim cực ăn khách này được thực hiện bởi Vạn Lại Minh, cha đẻ của nền phim hoạt hình Trung Quốc. Một nhân vật tiêu biểu khác của điện ảnh Trung Quốc thời gian này là Tạ Tấn, đạo diễn của bộ phim Hồng sắc nương tử quân (红色娘子军, 1961).
Thập niên 1960 đến 1980: Cách mạng văn hóa và giai đoạn kế tiếp[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1966, Cách mạng văn hóa bùng nổ đã đưa cả nền văn hóa Trung Quốc, trong đó có điện ảnh, rơi vào chỗ khủng hoảng nặng nề. Gần như toàn bộ các tác phẩm điện ảnh bị cấm lưu hành, chỉ có rất ít các bộ phim mới được sản xuất (trong đó có phiên bản vũ kịch của Hồng sắc nương tử quân năm 1971). Nền điện ảnh của Trung Quốc đại lục gần như chững lại trong giai đoạn 1967-1972, việc làm phim chỉ bắt đầu được khởi động trở lại sau khi Bè lũ bốn tên bị xét xử và chỉ thực sự hoạt động bình thường từ năm 1976.
Trong thập niên 1980, công nghiệp điện ảnh Trung Quốc gặp khó khăn trước sự cạnh tranh từ các loại hình giải trí khác trong khi những bộ phim có tính giải trí cao (như phim kinh dị hoặc phim võ thuật) lại rất khó vượt qua được sự kiểm duyệt của chính quyền. Vì vậy để thu hút công chúng, các nhà điện ảnh Trung Quốc tập trung khai thác đề tài xã hội mà tiêu biểu là các bi kịch trong giai đoạn Cách mạng văn hóa trước đó cũng như di chứng của cuộc biến động này. Bộ phim đáng chú ý nhất theo thể loại này là bộ phim của đạo diễn Tạ Tấn, Phù Dung trấn (芙蓉镇, 1986), bộ phim đã đưa Khương Văn và Lưu Hiểu Khánh trở thành các ngôi sao điện ảnh mới của Trung Quốc.
Thập niên 1980 và 1990: Sự nổi lên của các đạo diễn Thế hệ thứ 5[sửa | sửa mã nguồn]
Từ nửa cuối thập niên 1980, điện ảnh Trung Quốc bắt đầu thực sự khởi sắc với các đạo diễn Thế hệ thứ 5, những người mới tốt nghiệp Học viện Điện ảnh Bắc Kinh thời gian trước đó (phần lớn là năm 1982). Có thể kể tới các đạo diễn Trần Khải Ca, Trương Nghệ Mưu, Trương Quân Chiêu và Điền Tráng Tráng. Họ là thế hệ nhà làm phim đầu tiên tốt nghiệp sau Cách mạng văn hóa và đã sớm khẳng định được mình bằng phong cách làm phim và đề tài mang tính đột phá. Hai bộ phim mở đầu cho thành công của thế hệ đạo diễn này là Nhất cá hòa bát cá (一个和八个, 1983, do Trần Đạo Minh thủ vai chính) của Trương Quân Chiêu và Hoàng thổ (黄土地, 1984, bộ phim xếp thứ 4 trong danh sác phim tiếng Hoa hay nhất 100 năm qua[7]) của Trần Khải Ca. Nhà quay phim cho cả hai bộ phim này là Trương Nghệ Mưu, người sau đó cũng có những thành công của riêng mình với Cao lương đỏ (红高粱, 1987), Cúc Đậu (菊豆, 1989) và Đèn lồng đỏ treo cao (大红灯笼高高挂, 1991). Không chỉ thành công trong nước, các đạo diễn này còn giành rất nhiều giải thưởng lớn tại các liên hoan phim uy tín, Cao lương đỏ của Trương Nghệ Mưu giành giải Gấu bạc tại Liên hoan phim Berlin, Thu Cúc đi kiện (秋菊打官司, 1992) cũng của Trương Nghệ Mưu giành giải Sư tử vàng tại Liên hoan phim Venezia và đặc biệt Bá Vương biệt cơ (霸王別姬, 1993) của Trần Khải Ca đã giành giải Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Cannes.
Cùng với các đạo diễn thế hệ thứ 5, một thế hệ ngôi sao điện ảnh mới của Trung Quốc cũng thực sự khẳng định được vị trí của mình. Tiêu biểu trong số này là Củng Lợi, nữ diễn viên đóng vai chính trong hầu hết các bộ phim của Trương Nghệ Mưu hay Khương Văn, người sau này cũng trở thành một đạo diễn xuất sắc của điện ảnh Trung Quốc.
Thập niên 1990 đến nay: Thế hệ thứ 6 và nền công nghiệp điện ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Giữa thập niên 1990, thế hệ đạo diễn tiếp theo của Trung Quốc, thế hệ thứ 6, bắt đầu thể hiện khả năng với các bộ phim mang đề tài hiện thực và cách nhìn mới mẻ về một xã hội Trung Quốc đang phát triển nhanh chóng. Tác phẩm tiêu biểu của thế hệ thứ 6 có thể kể tới Xe đạp Bắc Kinh (十七岁的单车, 2001) của Vương Tiểu Suất, Đông cung Tây cung (東宮西宮, 1996) của Trương Nguyên, Sông Tô Châu (苏州河, 2000) của Lâu Diệp.
Cùng với việc Hồng Kông trở về với Trung Quốc năm 1997 và sự phát triển kinh tế của Trung Quốc đại lục, ba nền điện ảnh tiếng Hoa bắt đầu có những tác phẩm hợp tác, đặc biệt là về đề tài phim lịch sử và phim kiếm hiệp vốn là sở trường của điện ảnh Trung Quốc ngay từ thời kì đầu. Năm 1999, tác phẩm hợp tác Ngọa hổ tàng long (臥虎藏龍) với đạo diễn Lý An người Đài Loan, được quay ở Trung Quốc, có dàn diễn viên nổi tiếng đến từ cả ba khu vực như Chu Nhuận Phát (Hồng Kông), Chương Tử Di (Trung Quốc) và Trương Chấn (Đài Loan), đã thành công vang dội trên thị trường quốc tế và giúp điện ảnh ba khu vực này tìm được hướng đi mới, đó là các bộ phim kiếm hiệp pha trộn lịch sử có tính thương mại cao và tận dụng thế mạnh của mỗi nền điện ảnh. Năm 2002 bộ phim Anh hùng (英雄) của Trương Nghệ Mưu theo hướng đi mới này đã thành công và đánh dấu sự hình thành của ngành công nghiệp điện ảnh mới ở Trung Quốc. Lấy bối cảnh lịch sử đời Tần Thủy Hoàng với rất nhiều cảnh quay đẹp ở Trung Quốc và dàn diễn viên toàn sao như Lý Liên Kiệt, Chương Tử Di, Trương Mạn Ngọc, Lương Triều Vĩ, Anh hùng đã phá kỉ lục doanh thu ở Trung Quốc, đồng thời đạt được doanh thu rất cao ở châu Á và thậm chí là thị trường phim Mĩ.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â [1] Martin Geiselmann, Chinese Film History - A Short Introduction, The University of Vienna- Sinologie Program, 2006
- ^ a ă [2] Zhang Yingjin, A Centennial Review of Chinese Cinema, University of California-San Diego, 2003
- ^ A Brief History of Chinese Film, Ohio State University
- ^ [3] Sole Island Movies, Ministry of Culture Staff, ChinaCulture.org
- ^ [4] Zhang Yingjin, Chinese Cinema - Cai Chusheng, University of California-San Diego, 2007
- ^ Kunlun Film Company, British Film Institute, 2004
- ^ a ă [5], Danh sách của Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông
- ^ [6] Li Xiao, Film Industry in China, China.org.cn
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu phim Trung Quốc
- Dữ liệu điện ảnh tiếng Hoa - Bao gồm bài viết về các đạo diễn, phim và trào lưu điện ảnh ở Trung Quốc.
- Chinacinema.fr - Trang điện ảnh Trung Quốc bằng tiếng Pháp
- Các mốc thời gian của điện ảnh Trung Quốc - Bài của báo Hollywood Reporter

markdown:
# Điện ảnh Trung Quốc
**Điện ảnh Trung Quốc** tính cho đến trước năm [1949](/wiki/1949) là nền văn hóa và công nghiệp [điện ảnh](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh) nói [tiếng Hoa](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hoa) của [Trung Quốc đại lục](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c), [Hồng Kông](/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng) và [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan). Kể từ năm [1949](/wiki/1949), điện ảnh Trung Quốc được hiểu là nền điện ảnh của Đại lục do [Đảng Cộng sản Trung Quốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Trung_Qu%E1%BB%91c) nắm quyền, nó tồn tại song song cùng hai nền điện ảnh nói tiếng Hoa khác là [điện ảnh Hồng Kông](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng) và [điện ảnh Đài Loan](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_%C4%90%C3%A0i_Loan).
Sau một thời gian dài phát triển chậm chạp vì những biến cố chính trị, hiện nay cũng giống như nền
[kinh tế Trung Quốc](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Trung_Qu%E1%BB%91c), điện ảnh Trung Quốc cũng đang bùng nổ mạnh mẽ và trở thành một cường quốc điện ảnh thực sự ở khu vực [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81).
Khác với điện ảnh Hồng Kông vốn sử dụng
[tiếng Quảng Đông](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) là bản ngữ chính, các bộ phim của [CHND Trung Hoa](/wiki/CHND_Trung_Hoa) và [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) đều là những bộ phim sử dụng [tiếng Quan Thoại](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Quan_Tho%E1%BA%A1i).
## Mục lục
[1 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [1.1 1896-1945: Giai đoạn khởi đầu](#1896-1945:_Giai_.C4.91o.E1.BA.A1n_kh.E1.BB.9Fi_.C4.91.E1.BA.A7u) [1.2 Cuối thập niên 1940: Giai đoan hoàng kim thứ hai](#Cu.E1.BB.91i_th.E1.BA.ADp_ni.C3.AAn_1940:_Giai_.C4.91oan_ho.C3.A0ng_kim_th.E1.BB.A9_hai) [1.3 Thập niên 1950 và 1960: Sự hình thành của điện ảnh xã hội chủ nghĩa](#Th.E1.BA.ADp_ni.C3.AAn_1950_v.C3.A0_1960:_S.E1.BB.B1_h.C3.ACnh_th.C3.A0nh_c.E1.BB.A7a_.C4.91i.E1.BB.87n_.E1.BA.A3nh_x.C3.A3_h.E1.BB.99i_ch.E1.BB.A7_ngh.C4.A9a) [1.4 Thập niên 1960 đến 1980: Cách mạng văn hóa và giai đoạn kế tiếp](#Th.E1.BA.ADp_ni.C3.AAn_1960_.C4.91.E1.BA.BFn_1980:_C.C3.A1ch_m.E1.BA.A1ng_v.C4.83n_h.C3.B3a_v.C3.A0_giai_.C4.91o.E1.BA.A1n_k.E1.BA.BF_ti.E1.BA.BFp) [1.5 Thập niên 1980 và 1990: Sự nổi lên của các đạo diễn Thế hệ thứ 5](#Th.E1.BA.ADp_ni.C3.AAn_1980_v.C3.A0_1990:_S.E1.BB.B1_n.E1.BB.95i_l.C3.AAn_c.E1.BB.A7a_c.C3.A1c_.C4.91.E1.BA.A1o_di.E1.BB.85n_Th.E1.BA.BF_h.E1.BB.87_th.E1.BB.A9_5) [1.6 Thập niên 1990 đến nay: Thế hệ thứ 6 và nền công nghiệp điện ảnh](#Th.E1.BA.ADp_ni.C3.AAn_1990_.C4.91.E1.BA.BFn_nay:_Th.E1.BA.BF_h.E1.BB.87_th.E1.BB.A9_6_v.C3.A0_n.E1.BB.81n_c.C3.B4ng_nghi.E1.BB.87p_.C4.91i.E1.BB.87n_.E1.BA.A3nh)
-
[2 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [3 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [4 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=1)]
### 1896-1945: Giai đoạn khởi đầu[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=2)] [Kỹ thuật điện ảnh](/wiki/K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_%C4%91i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh) đến với [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) khá sớm, những thước phim đầu tiên được quay ở Trung Quốc là tại [Thượng Hải](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i) ngày [11 tháng 8](/wiki/11_th%C3%A1ng_8) năm [1896](/wiki/1896). Bộ "phim" đầu tiên, * ( Định Quân Sơn* *定军山*), một vở [kinh kịch](/wiki/Kinh_k%E1%BB%8Bch)quay lại bằng kỹ thuật điện ảnh, được thực hiện tháng 11 năm [1905](/wiki/1905) . Trong giai đoạn đầu này, phần lớn các công ty làm phim nằm trong tay những người phương Tây, mãi đến năm [[1]](#cite_note-Geiselmann-1) [1916](/wiki/1916)nền điện ảnh nội địa của Trung Quốc mới thực sự hình thành với các hãng phim tập trung ở [Thượng Hải](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i), trung tâm công nghiệp và là thành phố lớn nhất của vùng [Viễn Đông](/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng)châu Á. Trong số các hãng phim mới ra đời này đáng chú ý có [Công ty điện ảnh Minh Tinh](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_%C4%91i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Minh_Tinh&action=edit&redlink=1)( *明星*) và Tianyi Film Company, tiền thân của hãng phim [Thiệu Thị](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%87u_Th%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)( *邵氏*) nổi tiếng sau này. Minh Tinh chính là hãng phim đã sản xuất *(* [Lao công chi ái tình](/w/index.php?title=Lao_c%C3%B4ng_chi_%C3%A1i_t%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) *劳工之爱情*, [1922](/wiki/1922)), bộ phim điện ảnh cổ nhất của điện ảnh tiếng Hoa còn lưu giữ đến ngày nay [[2]](#cite_note-Centennial-2) . [[3]](#cite_note-Ohio-3)
Phải chờ đến
[thập niên 1930](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1930) nền điện ảnh nói tiếng Hoa mới thực sự khởi sắc với trào lưu nghệ thuật cấp tiến của những người cánh tả, tiêu biểu là các bộ phim * ( Xuân tằm* *春蠶*, [1933](/wiki/1933), dựa theo tiểu thuyết của [Mao Thuẫn](/w/index.php?title=Mao_Thu%E1%BA%ABn&action=edit&redlink=1)), *(* [Đại lộ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%99_(phim)&action=edit&redlink=1) *大路*, [1935](/wiki/1935), một tác phẩm của đạo diễn [Tôn Du](/w/index.php?title=T%C3%B4n_Du_(%C4%91%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n)&action=edit&redlink=1)) hay *(* [Thần nữ](/wiki/Th%E1%BA%A7n_n%E1%BB%AF) *神女*, [1934](/wiki/1934), do [Ngô Vĩnh Cương](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_V%C4%A9nh_C%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)đạo diễn). Các bộ phim theo trào lưu cấp tiến này đã mang lại màu sắc mới cho điện ảnh Trung Quốc khi khắc họa rõ nét sự xung đột tầng lớp trong giai đoạn chuyển đổi chính trị từ [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn)sang [cộng hòa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), đồng thời đề cập trực tiếp đến cuộc sống đời thường, như một gia đình nuôi [tằm](/w/index.php?title=T%E1%BA%B1m&action=edit&redlink=1)trong *Xuân tằm*hay nghề [mại dâm](/wiki/M%E1%BA%A1i_d%C3%A2m)trong *Thần nữ* . Với những thành công của các bộ phim mang đề tài xã hội này, thập niên 1930 có thể coi là giai đoạn hoàng kim đầu tiên của điện ảnh tiếng Hoa [[1]](#cite_note-Geiselmann-1) . Đây cũng là giai đoạn chứng kiến sự ra đời lớp diễn viên điện ảnh nói tiếng Hoa nổi tiếng đầu tiên với các ngôi sao điện ảnh như [[1]](#cite_note-Geiselmann-1) [Nguyễn Linh Ngọc](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Linh_Ng%E1%BB%8Dc), [Chu Tuyền](/w/index.php?title=Chu_Tuy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1)hay [Triệu Đan](/wiki/Tri%E1%BB%87u_%C4%90an).
Năm
[1937](/wiki/1937), [Chiến tranh Trung-Nhật](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Trung-Nh%E1%BA%ADt) bùng nổ, trung tâm điện ảnh Thượng Hải rơi vào tay quân đội Nhật và giai đoạn hoàng kim đầu tiên của điện ảnh tiếng Hoa chấm dứt. Hầu như tất cả các hãng phim lớn (trừ hãng [Tân Hoa](/wiki/T%C3%A2n_Hoa)) đóng cửa cơ sở tại Thượng Hải và rất nhiều nhà làm phim phải chạy khỏi thành phố này để đến lánh nạn ở [Hồng Kông](/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng) hoặc [Trùng Khánh](/wiki/Tr%C3%B9ng_Kh%C3%A1nh). Tuy vậy một số nhà điện ảnh vẫn ở lại các khu tô giới của người nước ngoài ở Thượng Hải để tiếp tục thực hiện các tác phẩm mới. Đáng chú ý đạo diễn [Bốc Vạn Thương](/w/index.php?title=B%E1%BB%91c_V%E1%BA%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) đã cho ra đời bộ phim * ( Mộc Lan tòng quân* *木兰从军*, [1939](/wiki/1939)) lấy từ điển tích Mộc Lan tòng quân chống ngoại xâm để kêu gọi lòng yêu nước ngay giữa Thượng Hải bị chiếm đóng [[2]](#cite_note-Centennial-2) . Ngày [[4]](#cite_note-Sole_Island-4) [7 tháng 12](/wiki/7_th%C3%A1ng_12)năm [1941](/wiki/1941), sau khi [Thế chiến thứ hai](/wiki/Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai)chính thức bùng nổ giữa [phe Trục](/wiki/Phe_Tr%E1%BB%A5c)và phe [Đồng Minh](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Minh), các khu tô giới bị quân Nhật tịch thu nốt và việc làm phim của các nhà điện ảnh cấp tiến ở Thượng Hải phải ngừng lại. Điện ảnh ở Đại lục thời gian này gần như chỉ có hãng [Mãn Châu Quốc](/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u_Qu%E1%BB%91c)( *株式會社滿洲映畫協會*) là hoạt động với những bộ phim gây nhiều tranh cãi vì chịu ảnh hưởng của chính quyền [Nhật hoàng](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_ho%C3%A0ng).
### Cuối thập niên 1940: Giai đoan hoàng kim thứ hai[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=3)]
Sau khi quân Nhật đầu hàng năm
[1945](/wiki/1945), ngành công nghiệp điện ảnh Trung Quốc, đặc biệt là ở Thượng Hải nhanh chóng phục hồi. Nhiều hãng phim mới được thành lập, còn Tân Hoa, hãng phim đã ở lại Thượng Hải trong giai đoạn chiếm đóng, trở thành công ty có quyền lực bậc nhất của cả nền điện ảnh tiếng Hoa. Năm [1946](/wiki/1946), đạo diễn nổi tiếng [Thái Sở Sinh](/w/index.php?title=Th%C3%A1i_S%E1%BB%9F_Sinh&action=edit&redlink=1) trở về từ Hồng Kông đã tái lập hãng phim [Liên Hoa](/wiki/Li%C3%AAn_Hoa), sau đổi tên thành [Côn Luân](/wiki/C%C3%B4n_Lu%C3%A2n) , một trong các hãng phim quan trọng nhất của điện ảnh Trung Quốc với nhiều bộ phim đáng nhớ như [5] *(* [Nhất giang xuân thủy hướng đông lưu](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A5t_giang_xu%C3%A2n_th%E1%BB%A7y_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%91%C3%B4ng_l%C6%B0u&action=edit&redlink=1) *一江春水向東流*, [1947](/wiki/1947)) hay *(* [Ô nha dữ ma tước](/w/index.php?title=%C3%94_nha_d%E1%BB%AF_ma_t%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) *烏鴉与麻雀*, [1949](/wiki/1949)) . Những bộ phim này đều tiếp tục với xu hướng thiên tả và thể hiện sự không đồng tình với chính sách đàn áp của [[6]](#cite_note-Kunlun-6) [Quốc Dân Đảng Trung Quốc](/wiki/Qu%E1%BB%91c_D%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng_Trung_Qu%E1%BB%91c)do [Tưởng Giới Thạch](/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch)đứng đầu.
Cùng lúc này, một số hãng phim khác như hãng Văn Hóa lại tách khỏi trào lưu cấp tiến để phát triển các bộ phim chính kịch riêng. Tác phẩm đáng nhớ nhất theo hướng đi này có lẽ là
* ( Tiểu thành chi xuân* *小城之春*, [1948](/wiki/1948)), bộ phim sau này đứng đầu trong danh sách [Phim tiếng Hoa hay nhất](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng#100_phim_hay_nh.E1.BA.A5t_c.E1.BB.A7a_.C4.91i.E1.BB.87n_.E1.BA.A3nh_Hoa_ng.E1.BB.AF)nhân kỉ niệm 100 năm ngày ra đời điện ảnh Trung Quốc . [[7]](#cite_note-HKFA-7)
### Thập niên 1950 và 1960: Sự hình thành của điện ảnh xã hội chủ nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=4)]
Sau chiến thắng của quân đội
[Cộng sản](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Trung_Qu%E1%BB%91c) trước quân Quốc Dân Đảng năm [1949](/wiki/1949), điện ảnh tiếng Hoa chứng kiến bước ngoặt quan trọng khi nó bị tách thành 3 nền điện ảnh gần như riêng biệt, điện ảnh xã hội chủ nghĩa của [Trung Quốc đại lục](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c), [điện ảnh Đài Loan](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_%C4%90%C3%A0i_Loan) và [điện ảnh Hồng Kông](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng). Từ năm [1951](/wiki/1951), toàn bộ các bộ phim sản xuất trước [1949](/wiki/1949), các phim Hồng Kông và phim [Hollywood](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Hoa_K%E1%BB%B3) bị cấm tại Đại Lục, thay vào đó là các bộ [phim tuyên truyền](/wiki/Phim_tuy%C3%AAn_truy%E1%BB%81n) hoặc có đề tài tập trung vào giai cấp [nông dân](/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n), [công nhân](/wiki/Giai_c%E1%BA%A5p_c%C3%B4ng_nh%C3%A2n) và [quân đội](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i). Công ty phim đầu tiên của nhà nước Trung Quốc mới, hãng [Trường Xuân](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Xu%C3%A2n) ( *长春*) được thành lập năm [1950](/wiki/1950).
Điểm đáng chú ý trong giai đoạn này là sự gia tăng đáng kể của số lượng người dân đến với điện ảnh, lượng khán giả từ 47 triệu người năm
[1949](/wiki/1949) tăng đến 415 triệu người năm [1959](/wiki/1959). Trong vòng 17 năm kể từ ngày thành lập nhà nước mới đến khi [Cách mạng văn hóa](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_v%C4%83n_h%C3%B3a) bùng nổ, đã có tổng cộng 603 bộ phim và 8342 cuộn phim tài liệu và thời sự được thực hiện, trong đó đa phần là các phim tuyên truyền . Nếu như trước năm 1949, phần lớn các nhà điện ảnh Trung Quốc học hỏi kinh nghiệm và kĩ thuật từ điện ảnh Mỹ thì sau khi thành lập nhà nước [8] [Xã hội chủ nghĩa](/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a), các nhà điện ảnh Trung Quốc mới được gửi sang [Moskva](/wiki/Moskva)để đào tạo với sự giúp đỡ của [điện ảnh Liên Xô](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Li%C3%AAn_X%C3%B4). Năm [1956](/wiki/1956), [Học viện Điện ảnh Bắc Kinh](/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_B%E1%BA%AFc_Kinh&action=edit&redlink=1)được thành lập. Điện ảnh Trung Quốc cũng bắt đầu tìm được bản sắc riêng với các bộ phim về đề tài lịch sử hoặc dựa theo các tiểu thuyết, điển tích cũ, tiêu biểu là bộ [phim hoạt hình](/wiki/Phim_ho%E1%BA%A1t_h%C3%ACnh)nổi tiếng *(* [Đại náo thiên cung](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_n%C3%A1o_thi%C3%AAn_cung&action=edit&redlink=1) *大鬧天宮*, [1961](/wiki/1961)). Bộ phim cực ăn khách này được thực hiện bởi [Vạn Lại Minh](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%E1%BA%A1i_Minh&action=edit&redlink=1), cha đẻ của nền phim hoạt hình Trung Quốc. Một nhân vật tiêu biểu khác của điện ảnh Trung Quốc thời gian này là [Tạ Tấn](/wiki/T%E1%BA%A1_T%E1%BA%A5n), đạo diễn của bộ phim *(* [Hồng sắc nương tử quân](/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_s%E1%BA%AFc_n%C6%B0%C6%A1ng_t%E1%BB%AD_qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) *红色娘子军*, [1961](/wiki/1961)).
### Thập niên 1960 đến 1980: Cách mạng văn hóa và giai đoạn kế tiếp[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=5)] [Năm 1966](/w/index.php?title=N%C4%83m_1966&action=edit&redlink=1), [Cách mạng văn hóa](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_v%C4%83n_h%C3%B3a) bùng nổ đã đưa cả nền [văn hóa Trung Quốc](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Trung_Qu%E1%BB%91c), trong đó có điện ảnh, rơi vào chỗ khủng hoảng nặng nề. Gần như toàn bộ các tác phẩm điện ảnh bị cấm lưu hành, chỉ có rất ít các bộ phim mới được sản xuất (trong đó có phiên bản [vũ kịch](/w/index.php?title=V%C5%A9_k%E1%BB%8Bch&action=edit&redlink=1) của *Hồng sắc nương tử quân* năm [1971](/wiki/1971)). Nền điện ảnh của Trung Quốc đại lục gần như chững lại trong giai đoạn [1967](/wiki/1967)- [1972](/wiki/1972), việc làm phim chỉ bắt đầu được khởi động trở lại sau khi [Bè lũ bốn tên](/wiki/B%C3%A8_l%C5%A9_b%E1%BB%91n_t%C3%AAn) bị xét xử và chỉ thực sự hoạt động bình thường từ năm [1976](/wiki/1976).
Trong
[thập niên 1980](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980), công nghiệp điện ảnh Trung Quốc gặp khó khăn trước sự cạnh tranh từ các loại hình giải trí khác trong khi những bộ phim có tính giải trí cao (như [phim kinh dị](/wiki/Phim_kinh_d%E1%BB%8B) hoặc [phim võ thuật](/w/index.php?title=Phim_v%C3%B5_thu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1)) lại rất khó vượt qua được sự kiểm duyệt của chính quyền. Vì vậy để thu hút công chúng, các nhà điện ảnh Trung Quốc tập trung khai thác đề tài xã hội mà tiêu biểu là các bi kịch trong giai đoạn Cách mạng văn hóa trước đó cũng như di chứng của cuộc biến động này. Bộ phim đáng chú ý nhất theo thể loại này là bộ phim của đạo diễn Tạ Tấn, * ( Phù Dung trấn* *芙蓉镇*, [1986](/wiki/1986)), bộ phim đã đưa [Khương Văn](/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n)và [Lưu Hiểu Khánh](/wiki/L%C6%B0u_Hi%E1%BB%83u_Kh%C3%A1nh)trở thành các ngôi sao điện ảnh mới của Trung Quốc.
### Thập niên 1980 và 1990: Sự nổi lên của các đạo diễn Thế hệ thứ 5[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=6)]
Từ nửa cuối
[thập niên 1980](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980), điện ảnh Trung Quốc bắt đầu thực sự khởi sắc với các đạo diễn Thế hệ thứ 5, những người mới tốt nghiệp Học viện Điện ảnh Bắc Kinh thời gian trước đó (phần lớn là năm [1982](/wiki/1982)). Có thể kể tới các đạo diễn [Trần Khải Ca](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Kh%E1%BA%A3i_Ca), [Trương Nghệ Mưu](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ngh%E1%BB%87_M%C6%B0u), [Trương Quân Chiêu](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Qu%C3%A2n_Chi%C3%AAu&action=edit&redlink=1) và [Điền Tráng Tráng](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81n_Tr%C3%A1ng_Tr%C3%A1ng). Họ là thế hệ nhà làm phim đầu tiên tốt nghiệp sau Cách mạng văn hóa và đã sớm khẳng định được mình bằng phong cách làm phim và đề tài mang tính đột phá. Hai bộ phim mở đầu cho thành công của thế hệ đạo diễn này là * ( Nhất cá hòa bát cá* *一个和八个*, [1983](/wiki/1983), do [Trần Đạo Minh](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C4%90%E1%BA%A1o_Minh)thủ vai chính) của Trương Quân Chiêu và *(* [Hoàng thổ](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_th%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) *黄土地*, [1984](/wiki/1984), bộ phim xếp thứ 4 trong danh sác phim tiếng Hoa hay nhất 100 năm qua ) của Trần Khải Ca. Nhà quay phim cho cả hai bộ phim này là Trương Nghệ Mưu, người sau đó cũng có những thành công của riêng mình với [[7]](#cite_note-HKFA-7) *(* [Cao lương đỏ](/wiki/Cao_l%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%8F) *红高粱*, [1987](/wiki/1987)), *(* [Cúc Đậu](/wiki/C%C3%BAc_%C4%90%E1%BA%ADu) *菊豆*, [1989](/wiki/1989)) và *(* [Đèn lồng đỏ treo cao](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A8n_l%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F_treo_cao&action=edit&redlink=1) *大红灯笼高高挂*, [1991](/wiki/1991)). Không chỉ thành công trong nước, các đạo diễn này còn giành rất nhiều giải thưởng lớn tại các [liên hoan phim](/wiki/Li%C3%AAn_hoan_phim)uy tín, *của Trương Nghệ Mưu giành giải* [Cao lương đỏ](/wiki/Cao_l%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%8F) [Gấu bạc](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_b%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1)tại [Liên hoan phim Berlin](/wiki/Li%C3%AAn_hoan_phim_Berlin), *(* [Thu Cúc đi kiện](/w/index.php?title=Thu_C%C3%BAc_%C4%91i_ki%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) *秋菊打官司*, [1992](/wiki/1992)) cũng của Trương Nghệ Mưu giành giải [Sư tử vàng](/w/index.php?title=S%C6%B0_t%E1%BB%AD_v%C3%A0ng&action=edit&redlink=1)tại [Liên hoan phim Venezia](/wiki/Li%C3%AAn_hoan_phim_Venezia)và đặc biệt *(* [Bá Vương biệt cơ](/wiki/B%C3%A1_V%C6%B0%C6%A1ng_bi%E1%BB%87t_c%C6%A1) *霸王別姬*, [1993](/wiki/1993)) của Trần Khải Ca đã giành giải [Cành cọ vàng](/wiki/C%C3%A0nh_c%E1%BB%8D_v%C3%A0ng)tại [Liên hoan phim Cannes](/wiki/Li%C3%AAn_hoan_phim_Cannes).
Cùng với các đạo diễn thế hệ thứ 5, một thế hệ ngôi sao điện ảnh mới của Trung Quốc cũng thực sự khẳng định được vị trí của mình. Tiêu biểu trong số này là
[Củng Lợi](/wiki/C%E1%BB%A7ng_L%E1%BB%A3i), nữ diễn viên đóng vai chính trong hầu hết các bộ phim của Trương Nghệ Mưu hay [Khương Văn](/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n), người sau này cũng trở thành một đạo diễn xuất sắc của điện ảnh Trung Quốc.
### Thập niên 1990 đến nay: Thế hệ thứ 6 và nền công nghiệp điện ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=7)]
Giữa
[thập niên 1990](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990), thế hệ đạo diễn tiếp theo của Trung Quốc, thế hệ thứ 6, bắt đầu thể hiện khả năng với các bộ phim mang đề tài hiện thực và cách nhìn mới mẻ về một xã hội Trung Quốc đang phát triển nhanh chóng. Tác phẩm tiêu biểu của thế hệ thứ 6 có thể kể tới * ( Xe đạp Bắc Kinh* *十七岁的单车*, [2001](/wiki/2001)) của [Vương Tiểu Suất](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Ti%E1%BB%83u_Su%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1), *(* [Đông cung Tây cung](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_cung_T%C3%A2y_cung&action=edit&redlink=1) *東宮西宮*, [1996](/wiki/1996)) của [Trương Nguyên](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1), *(* [Sông Tô Châu](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_T%C3%B4_Ch%C3%A2u_(phim)&action=edit&redlink=1) *苏州河*, [2000](/wiki/2000)) của [Lâu Diệp](/w/index.php?title=L%C3%A2u_Di%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1).
Cùng với việc Hồng Kông trở về với Trung Quốc năm
[1997](/wiki/1997) và sự phát triển kinh tế của Trung Quốc đại lục, ba nền điện ảnh tiếng Hoa bắt đầu có những tác phẩm hợp tác, đặc biệt là về đề tài [phim lịch sử](/w/index.php?title=Phim_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) và [phim kiếm hiệp](/w/index.php?title=Phim_ki%E1%BA%BFm_hi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) vốn là sở trường của điện ảnh Trung Quốc ngay từ thời kì đầu. Năm [1999](/wiki/1999), tác phẩm hợp tác * ( Ngọa hổ tàng long* *臥虎藏龍*) với đạo diễn [Lý An](/wiki/L%C3%BD_An)người Đài Loan, được quay ở Trung Quốc, có dàn diễn viên nổi tiếng đến từ cả ba khu vực như [Chu Nhuận Phát](/wiki/Chu_Nhu%E1%BA%ADn_Ph%C3%A1t)(Hồng Kông), [Chương Tử Di](/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_Di)(Trung Quốc) và [Trương Chấn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ch%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1)(Đài Loan), đã thành công vang dội trên thị trường quốc tế và giúp điện ảnh ba khu vực này tìm được hướng đi mới, đó là các bộ phim kiếm hiệp pha trộn lịch sử có tính thương mại cao và tận dụng thế mạnh của mỗi nền điện ảnh. Năm [2002](/wiki/2002)bộ phim *(* [Anh hùng](/wiki/Anh_h%C3%B9ng_(phim_2002)) *英雄*) của Trương Nghệ Mưu theo hướng đi mới này đã thành công và đánh dấu sự hình thành của ngành công nghiệp điện ảnh mới ở Trung Quốc. Lấy bối cảnh lịch sử đời [Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng)với rất nhiều cảnh quay đẹp ở Trung Quốc và dàn diễn viên toàn sao như [Lý Liên Kiệt](/wiki/L%C3%BD_Li%C3%AAn_Ki%E1%BB%87t), [Chương Tử Di](/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_Di), [Trương Mạn Ngọc](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_M%E1%BA%A1n_Ng%E1%BB%8Dc), [Lương Triều Vĩ](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Tri%E1%BB%81u_V%C4%A9), *Anh hùng*đã phá kỉ lục doanh thu ở Trung Quốc, đồng thời đạt được doanh thu rất cao ở [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)và thậm chí là thị trường phim Mĩ.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=8)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=9)]
- ^
**a** **ă** **â** [[1]](http://www.univie.ac.at/Sinologie/repository/ueLK110_ChinFilmgesch/filmgeschichteSkript.pdf)Martin Geiselmann, *Chinese Film History - A Short Introduction*, The University of Vienna- Sinologie Program, 2006
- ^
**a** **ă** [[2]](http://chinesecinema.ucsd.edu/essay_ccwlc.html)Zhang Yingjin, *A Centennial Review of Chinese Cinema*, University of California-San Diego, 2003 [^](#cite_ref-Ohio_3-0) *A Brief History of Chinese Film*, Ohio State University [^](#cite_ref-Sole_Island_4-0) [[3]](http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_38559.htm) *Sole Island Movies*, Ministry of Culture Staff, ChinaCulture.org [^](#cite_ref-Zhang_5-0) [[4]](http://chinesecinema.ucsd.edu/directors_ccwlc.html#cai)Zhang Yingjin, *Chinese Cinema - Cai Chusheng*, University of California-San Diego, 2007 [^](#cite_ref-Kunlun_6-0) *Kunlun Film Company*, British Film Institute, 2004
- ^
**a** **ă** [[5]](http://www.hkfaa.com/news/100films.html), Danh sách của Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông [^](#cite_ref-Li_8-0) [[6]](http://www.china.org.cn/english/features/film/84966.htm)Li Xiao, *Film Industry in China*, China.org.cn
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit§ion=10)]
|
|![]()
[Điện ảnh Trung Quốc](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Cinema_of_China?uselang=vi) [Dữ liệu phim Trung Quốc](http://www.dianying.com/) [Dữ liệu điện ảnh tiếng Hoa](http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/node_427.htm)- Bao gồm bài viết về các đạo diễn, phim và trào lưu điện ảnh ở Trung Quốc. [Chinacinema.fr](http://www.chinacinema.fr/)- Trang điện ảnh Trung Quốc bằng tiếng Pháp [Các mốc thời gian của điện ảnh Trung Quốc](http://web.archive.org/20070112180104/www.hollywoodreporter.com/thr/international/feature_display.jsp?vnu_content_id=1001614559)- Bài của báo [Hollywood Reporter](/w/index.php?title=Hollywood_Reporter&action=edit&redlink=1)
|
|

Content-language: vi

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1053 miss (0), cp4016 hit (3), cp4010 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Batié
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Batié (tổng))
Batié là một tổng thuộc tỉnh Noumbiel ở đông nam Burkina Faso. Thủ phủ là thị xã Batié. Dân số năm 2006 là 31.793 người.[1]
Ambourma, Bakon, Bamine, Banamba-Ipiel, Banamba–Izir, Banamba–Sesso, Banamba–Toma, Dabozir, Dakira, Dangbal, Diebe, Dieme, Dissieteon, Djoungbal, Dokita, Donssiere, Douloumba, Fadio, Gangalma, Gapar, Gombar, Kadjateon, Kamateon, Kamba, Kankoumana, Koriba, Koriba-Kinkininé, Koriba–Tanzou, Koudjo, Kpeka, Lakpar, Mal–Dodomo, Mal–Sourgoin, Malteon, Moriba, Niobol, Niolka, Nove, Poni-Kienkire, Pribar, Sourapera, Tadoteon, Tagneteon, Takpo, Tamipar, Tinhouri, Tonior, Tonteon, Toppi, Toussana, Varkourkoula, Yoldeteon, Ypreteon, Zilateon e Zindi.

markdown:
# Batié
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ
[Batié (tổng)](/w/index.php?title=Bati%C3%A9_(t%E1%BB%95ng)&redirect=no))
|
|Batié
|—
|Tổng —
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Flag_of_Burkina_Faso.svg/22px-Flag_of_Burkina_Faso.svg.png)
[Burkina Faso](/wiki/Burkina_Faso) [tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Burkina_Faso&action=edit&redlink=1) [Noumbiel (tỉnh)](/wiki/Noumbiel_(t%E1%BB%89nh)) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [UTC+0](/wiki/UTC%2B0)) **Batié** là một [tổng](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Burkina_Faso&action=edit&redlink=1) thuộc [tỉnh Noumbiel](/wiki/Noumbiel_(t%E1%BB%89nh)) ở đông nam [Burkina Faso](/wiki/Burkina_Faso). Thủ phủ là thị xã Batié. Dân số năm 2006 là 31.793 người. [[1]](#cite_note-1)
Ambourma, Bakon, Bamine, Banamba-Ipiel, Banamba–Izir, Banamba–Sesso, Banamba–Toma, Dabozir, Dakira, Dangbal, Diebe, Dieme, Dissieteon, Djoungbal, Dokita, Donssiere, Douloumba, Fadio, Gangalma, Gapar, Gombar, Kadjateon, Kamateon, Kamba, Kankoumana, Koriba, Koriba-Kinkininé, Koriba–Tanzou, Koudjo, Kpeka, Lakpar, Mal–Dodomo, Mal–Sourgoin, Malteon, Moriba, Niobol, Niolka, Nove, Poni-Kienkire, Pribar, Sourapera, Tadoteon, Tagneteon, Takpo, Tamipar, Tinhouri, Tonior, Tonteon, Toppi, Toussana, Varkourkoula, Yoldeteon, Ypreteon, Zilateon e Zindi.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
Vườn quốc gia Yellowstone
Vườn quốc gia Yellowstone là một vườn quốc gia Hoa Kỳ nằm ở các bang phía tây Wyoming, Montana và Idaho của Hoa Kỳ được thành lập ngày 01 tháng 3 năm 1872,[3][4]. Yellowstone là vườn quốc gia đầu tiên và xưa nhất thế giới, phần lớn ở góc phía đông của Wyoming. Yellowstone nổi tiếng với các loài động vật hoang dã và các điểm địa nhiệt, đặc biệt là mạch nước phun Old Faithful.[1] Ở đây có một số kiểu hệ sinh thái, như kiểu rừng cận núi cao là chủ yếu.
Người Mỹ bản địa đã sống ở vùng Yellowstone ít nhất là 11,000 năm. Khu vực này nằm trên đường đi trong cuộc thám hiểm của Lewis và Clark vào đầu thập niên 1800. Bên cạnh việc tham quan của mountain men trong nửa đầu thập niên 1800, các cuộc thám hiểm có tổ chức chỉ bắt đầu từ cuối thập niên 1860. Quân đội Hoa Kỳ đã được ủy nhiệm để giám sát khu này sau khi nó được thành lập. Năm 1917, quyền quản lý vườn quốc gia được giao cho National Park Service, một cơ quan được thành lập vài năm trước đó. Hàng trăm công trình đã được xây dựng và được bảo vệ về các yếu tố lịch sử và kiến trúc, và các nhà nghiên cứu đã kiểm tra, đánh giá hơn 1.000 điểm khảo cổ.
Vường quốc gia Yellowstone có diện tích 8.980 km², bao gồm các hồ, vực, sông và các dãi núi.[1] Hồ Yellowstone là một trong những hồ nằm ở độ cao lớn nhất Bắc Mỹ và năm ở trung tâm của lòng chảo Yellowstone, một siêu núi lửa lớn nhất trên lục địa. Lòng chảo là một núi lửa đang hoạt động; nó đã phun nhiều lần với sức mạnh rất lớn trong 2 triệu năm gần đây. Phân nửa các điểm địa nhiệt trên thế giới là nằm ở Yellowstone.[5] Các dòng dung nham và đá núi lửa phủ hầu hết các vùng đất của Yellowstone. Vườn quốc gia là vùng lõi của hệ sinh thái Greater Yellowstone, hệ sinh thái hầu như còn nguyên vẹn lớn nhất thuộc vùng ôn đới bắc Bán cầu.[6]
Hàng trăm loài động vật có vú, chim, cá và rùa đã được ghi nhận bao gồm một số loài có nguy cơ tuyệt chủng hoặc bị đe dọa tuyệt chủng.[1] Các mảng rừng và đồng cỏ lớn cũng có chỉ bao gồm các loài thực vật duy nhất. Có các loài gấu, sói xám, và các bầy bò rừng bizon và nai sừng tấm sống khu vườn này. Các trận cháy rừng xảy ra trong công viên mỗi năm; trong trận cháy rừng năm 1988, gần một phần ba công viên bị đốt cháy. Yellowstone có nhiều điểm vui chơi giải trí như đi bộ đường dài, cắm trại, chèo thuyền, câu cá và ngắm cảnh. Các đường bê tông được xây dựng đến các khu vực địa nhiệt chính cũng như các hồ và thác. Vào mùa đông, du khách thường đến công viên theo các tour du lịch có người hướng dẫn sử dụng các xe trượt tuyết.
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Khoảng 96% diện tích đất dai của vườn quốc gia Yellowstone nằm trong tiểu bang Wyoming. Khoảng 3% thuộc lãnh thổ bang Montana và khoảng 1% còn lại thuộc bang Idaho. Vườn quốc gia này dài khoảng 102 km (63 dặm Anh) theo chiều bắc-nam và 87 km (54 dặm Anh) theo chiều đông-tây. Với diện tích 898.317 ha (2.219.789 mẫu Anh), Yellowstone lớn hơn cả cả hai bang là đảo Rhode và Delaware cộng lại. Sông và hồ chiếm 5% diện tích đất, với khu vực chứa nước lớn nhất là hồ Yellowstone có diện tích 35.220 ha (87.040 mẫu Anh). Hồ Yellowstone sâu tới 122 m (400 ft) và có 177 km (110 dặm Anh) đường bờ hồ. Nằm ở cao độ 2.357 m (7.733 ft) trên mực nước biển, hồ Yellowstone là hồ nằm ở độ cao lớn nhất tại Bắc Mỹ. Rừng chiếm 80% diện tích đất đai của vườn, phần lớn diện tích còn lại là đồng cỏ[1]
Đường phân chia lục địa của Bắc Mỹ chạy chéo qua phần tây nam của vườn. Đường phân chia này là một đặc trưng địa hình chia tách các lưu vực chia nước của Thái Bình Dương và Đại Tây Dương. Khoảng một phần ba vườn nằm ở phía tây của đường phân chia này. Nơi phát sinh của các sông Yellowstone và sông Snake là gần nhau nhưng trên hai mặt đối diện nhau của đường phân chia này. Kết quả là nước của sông Snake chảy tới Thái Bình Dương trong khi nước của sông Yellowstone lại chảy tới Đại Tây Dương thông qua vịnh Mexico.
Vườn nằm trên cao nguyên Yellowstone, với độ cao trung bình là 2.400 m (8.000 ft) trên mực nước biển. Cao nguyên này có ranh giới ở gần như mọi mặt là các dãy núi của dãy núi Trung Rocky, với độ cao từ 2.743 tới 3.352 m (9.000-11.000 ft). Điểm cao nhất trong vườn là đỉnh Eagle cao 3.462 m (11.358 ft) và điểm thấp nhất là dọc theo lạch Reese (1.610 m hay 5.282 ft)[1]. Các dãy núi cận kề như dãy núi Gallatin ở phía tây bắc, dãy núi Beartooth ở phía bắc, dãy núi Absaroka ở phía đông và dãy núi Teton cùng dãy núi Madison ở phía tây nam và tây. Đỉnh núi nổi bật nhất trên cao nguyên Yellowstone là đỉnh Washburn cao 3.122 m (10.243 ft).
Vườn quốc gia Yellowstone có một trong những rừng hóa đá lớn nhất trên thế giới, với các cây gỗ bị vùi lấp từ rất lâu bơit tro bụi và đất, bị chuyển hóa từ gỗ thành các vật liệu khoáng hóa. Tại đây có 290 thác nước cao ít nhất 4,5 m (15 ft), với thác nước cao nhất là thác hạ lưu sông Yellowstone cao 94 m (308 ft)[1].
Hai hẻm núi sâu nằm trong vườn quốc gia, cắt ngang qua đá túp núi lửa của cao nguyên Yellowstone bằng các con sông ít nhất là trên 640.000 năm. Sông Lewis chảy qua hẻm núi Lewis ở phía nam còn sông Yellowstone chảy qua Grand Canyon của Yellowstone trong hành trình của nó ở phía bắc.
Địa chất[sửa | sửa mã nguồn]
Yellowstone là nơi kết thúc phía đông bắc của bình nguyên sông Snake, một vòng cung lớn hình chữ U qua các dãy núi trải rộng từ Boise, Idaho khoảng 640 km (400 dặm Anh) về phía tây. Đặc trưng này đi theo hành trình của mảng Bắc Mỹ trong suốt 17 triệu năm gần đây do nó bị chuyển vận bởi kiến tạo địa tầng ngang qua điểm nóng lớp phủ tĩnh. Cảnh quan của Vườn quốc gia Yellowstone ngày nay là biểu lộ gần đây nhất của điểm nóng này phía dưới lớp vỏ Trái Đất[7].
Hõm chảo Yellowstone là hệ thống núi lửa lớn nhất tại Bắc Mỹ. Nó được gọi là "siêu núi lửa" do hõm chảo được hình thành từ các vụ phun trào nổ cực lớn. Hõm chảo hiện tại được tạo ra từ vụ phun trào biến cố địa chất diễn ra khoảng 640.000 năm trước, trong đó giải phóng 1.000 km³ (240 dặm khối Anh) tro, đá và các vật liệu đá mảnh nhiệt. Vụ phun trào này mãnh liệt hơn phun trào núi St. Helens 1980 tới 1.000 lần[8]. Nó tạo ra một miệng núi lửa sâu tới 1 km (0,62 dặm Anh) và kích thước 85 x 45 km (52 x 28 dặm Anh) và ngưng đọng thành Lava Creek Tuff, một thành hệ địa chất đá túp cố kết. Vụ phun trào mãnh liệt nhất đã biết, diễn ra khoảng 2,1 triệu năm trước, phun ra 2.450 km³ (588 dặm khối Anh) vật liệu tro núi lửa và tạo thành thành hệ đá gọi là Huckleberry Ridge Tuff và tạo ra hõm chảo Island Park[9]. Vụ phun trào nhỏ hơn phóng ra 280 km³ (67 dặm khối Anh) vật liệu khoảng 1,2 triệu năm trước, tạo thành hõm chảo Fork Henry và ngưng đọng thành Mesa Falls Tuff[8].
Cả ba vụ phun trào cao đỉnh này đã giải phóng một lượng lớn tro và che phủ phần lớn miền trung Bắc Mỹ, với tro bụi rơi xuống cách xa đó hàng trăm dặm. Lượng tro bụi và khí giải phóng vào khí quyển có lẽ đã gây ra những tác động đáng kể tới các kiểu mẫu thời tiết thế giới và dẫn tới sự tuyệt chủng của nhiều loài, chủ yếu tại Bắc Mỹ[10].
Vụ phun trào cao đỉnh nhỏ hơn sau đó diễn ra khoảng 160.000 năm trước. Nó tạo thành một hõm chảo tương đối nhỏ, chứa West Thumb của hồ Yellowstone. Muộn hơn, hai chu kỳ phun trào nhỏ hơn, với vụ cuối cùng diễn ra khoảng 70.000 năm trước đã vùi lấp phần lớn hõm chảo dưới lớp dung nham dày[9].
Mỗi vụ phun trào trên thực tế là một phần của chu kỳ phun trào có cao đỉnh với sự sụp đổ của mái của khoang macma bị rút cạn một phần. Nó tạo ra miệng núi lửa, gọi là hõm chảo và giải phóng một lượng rất lớn vật liệu núi lửa, thường là thông qua những khe nứt bao quanh hõm chảo. THời gian giữa ba vụ phun trào biến cố địa chất gần đây nhất trong khu vực Yellowstone dao động trong khoảng 600.000 tới 900.000 năm, nhưng số lượng nhỏ như vậy của các vụ phun trào cao đỉnh không thể sử dụng để dự đoán các sự kiện núi lửa trong tương lai[11].
Khoảng 630.000 tới 700.000 năm trước, hõm chảo Yellowstone đã gần như được nhồi đầy với các vụ phun trào có chu kỳ của các dung nham rhyolit như có thể thấy tại Obsidian Cliff, và các dung nham bazan như có thể thấy tại Sheepeater Cliff. Các địa tầng dung nham dễ dàng nhìn thấy nhất tại hẻm núi lớn (Grand Canyon) của Yellowstone, nơi sông Yellowstone vẫn đang tiếp tục đục vào trong các lớp dung nham cổ đại. Hẻm núi này là thung lũng chữ V kinh điển, chỉ ra rằng ở đây có sự xói mòn kiểu sông chứ không phải sự xói mòn kiểu sông băng.
Mạch nước phun nổi tiếng nhẩt trong vườn, và có lẽ của thế giới, là mạch nước phun Old Faithful, nằm tại Bồn địa Upper Geyser. Mạch nước phun Castle, mạch nước phun Lion và mạch nước phun Beehive nằm trong cùng một bồn địa. Vườn quốc gia chứa mạch nước phun hoạt động lớn nhất thế giới—Mạch nước phun Steamboat tại bồn địa Norris Geyser. Có khoảng 300 mạch nước phun tại Yellowstone và tổng cộng ít nhất 10.000 điểm đặc trưng địa nhiệt. Một nửa điểm đặc trưng địa nhiệt và hai phần ba mạch nước phun của thế giới tập trung tại Yellowstone[12].
Tháng 5 năm 2001, Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, Vườn quốc gia Yellowstone và Đại học Utah đã lập ra Đài quan sát núi lửa Yellowstone (YVO), một cơ quan để giám sát dài hạn các tiến trình địa chất của dải núi lửa trên cao nguyên Yellowstone, để phổ biến các thông tin liên quan tới các nguy hiểm rủi ro tiềm năng của khu vực có hoạt động địa chất mạnh này[13].
Năm 2003, các thay đổi trong bồn địa Norris Geyser đã làm người ta phải tạm thời đóng cửa một vài đường đi trong bồn địa. Các lỗ phun khí mới được ghi nhận và một vài mạch nước phun thể hiện sự gia tăng trong hoạt động với nhiệt độ nước tăng cao. Một vài mạch nước phun trở nên quá nóng đến mức chúng chuyển thành dạng chỉ phun hơi nước nóng do nước bị quá nhiệt và chúng không thể phun trào bình thường được nữa[14]. Điều này trùng khớp với báo cáo của dự án nghiên cứu lâu năm của Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, trong đó người ta lập bản đồ đáy hồ Yellowstone và nhận dạng mái vòm cấu trúc đã bị đội lên trong quá khứ. Nghiên cứu chỉ ra rằng những phần đội lên này không gây ra mối đe dọa ngay lập tức về phun trào núi lửa, do chúng có thể đã phát triển rất lâu từ trước đó và không thấy có sự gia tăng nhiệt độ gần với các chỗ đội lên[15]. Ngày 10-3-2004, một nhà sinh học phát hiện 5 con bò rừng bizon bị chết dường như do bị hít phải khí địa nhiệt độc hại bị sót lại trong bồn địa Norris Geyser bởi sự đảo ngược khí quyển theo mùa. Nó gần trùng khớp với sự bột phát hoạt động địa chấn trong tháng 4 năm 2004[16]. Năm 2006, người ta thông báo rằng các khu vực mái vòm hồ Mallard và mái vòm lạch Sour— những khu vực người ta đã biết từ lâu là có các thay đổi đáng kể trong chuyển động trong lòng đất của chúng— đã trồi lên với tốc độ khoảng 4 tới 6 cm (1,5 tới 2,4 inch) mỗi năm từ giữa năm 2004 cho tới năm 2006[17]. Vào cuối năm 2007, sự trồi lên này vẫn tiếp tục với tốc độ đã giảm[18]. Các sự kiện này đã gây sự chú ý lớn từ các phương tiện thông tin đại chúng cũng như những đồn đoán về tương lai địa chất của khu vực. Các chuyên gia đã bác bỏ những đồn đoán bằng cách thông báo rằng không có rủi ro tăng cao về phun trào núi lửa trong tương lai gần[19].
Yellowstone trải qua hàng nghìn trận động đất nhỏ mỗi năm, dường như tất cả đều khó ghi nhận đối với con người. Tại đây có ít nhất 6 trận động đất với cường độ lớn hơn 6 hay lớn hơn trong quá khứ, bao gồm cả trận động đất cường độ 7,3-7,5 diễn ra với chấn tâm ngay bên ngoài ranh giới phía tây bắc vườn quốc gia vào ngày 17 tháng 8 năm 1959. Trận động đất này đã gây ra một trận lở đất lớn, gây ra sự sập đổ ngăn chặn một phần hồ Hebgen ngay phía dưới dòng chảy của đập Hebgen, trầm tích từ vụ lở đất đã chặn sông Madison và tạo ra một hồ mới phía trên đập, gọi là hồ Earthquake. Hai mưới tám người đã chết và các tổn thất về tài sản trong khu vực cận kề là rất lớn. Trận động đất đã làm cho một số mạch nước phun ở phía tây bắc vườn quốc gia phải phun trào, các vết nứt lớn trong lòng đất được hình thành và thoát hơi nước nóng, còn một số suối nước nóng thông thường có nước trong đã trở thành vẩn đục[20]. Một trận động đất cường độ 6,1 đã xảy ra trong vườn quốc gia vào ngày 3 tháng 6 năm 1975, nhưng tổn thất là không đáng kể. Trong ba tháng của năm 1985, khoảng 3.000 trận động đất nhỏ đã được máy móc ghi nhận tại phía tây bắc vườn quốc gia, làm hõm chảo Yellowstone lún xuống một chút[8]. Bắt đầu từ ngày 30 tháng 4 năm 2007, khoảng 16 trận động đất nhỏ có cường độ lên tới 2,7 đã diễn ra tại hõm chảo Yellowstone trong vài ngày. Những tập hợp nhiều trận động đất như vậy là phổ biến và từng có 70 tập hợp động đất như thế trong giai đoạn từ năm 1983 tới năm 2008[21]. Tháng 12 năm 2008, trên 250 trận động đất được ghi nhận trong vòng 4 ngày phía dưới hồ Yellowstone, trận mạnh nhất có cường độ 3,9[22]. Hoạt động địa chấn trong vườn quốc gia Yellowstone là liên tục và được Chương trình nguy hiểm động đất của Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ ghi nhận, báo cáo mỗi giờ[23].
Sinh học và sinh thái[sửa | sửa mã nguồn]
Vườn quốc gia Yellowstone là trung tâm của 8.093.712 ha đất đai thuộc Hệ sinh thái Đại Yellowstone, một khu vực bao gồm cả Vườn quốc gia Grand Teton, rừng quốc gia Hoa Kỳ cận kề và các khu vực hoang vu rộng lớn trong các khu rừng này. Hệ sinh thái này là dải kéo dài liên tcj còn sót lại lớn nhất của vùng đất cổ xưa chưa phát triển tại Hoa Kỳ ngoài Alaska và được coi là hệ sinh thái còn nguyên vẹn lớn nhất thế giới tại khu vực ôn đới Bắc bán cầu[6] (mặc dù khu vực này chủ yếu không phải là ôn đới mà là cận núi cao và toàn bộ vùng đất thuộc rừng quốc gia Hoa Kỳ bao quanh vườn quốc gia này không còn nguyên vẹn). Với sự thành công của chương trình tái du nhập chó sói bắt đầu từ thập niên 1990, dường như mọi loài động vật từng sinh sống trong khu vực này khi người da trắng lần đầu tiên đặt chân tới đây đều có thể lại được tìm thấy.
Quần thực vật[sửa | sửa mã nguồn]
1.700 loài cây gỗ và các dạng thực vật có mạch khác là bản địa của vườn quốc gia. Khoảng 170 loài khác là loài xâm lấn không bản địa. Trong số 8 loài cây lá kim đã lập hồ sơ, các rừng thông Lodgepole che phủ 80% tổng số diện tích rừng[1]. Các loài cây lá kim khác, như linh sam cận núi cao, vân sam Engelmann, linh sam Douglas núi Rocky và thông vỏ trắng, được tìm thấy như là các lùm cay thưa thớt trong suốt cả vườn quốc gia. Vào năm 2007, thông vỏ trắng bị nấm gỉ sắt thông vỏ trắng đe dọa; tuy nhiên, nó chủ yếu diễn ra tại các khu rừng phía bắc và tây. Tại Yellowstone, khoảng 7% thông vỏ trắng bị nấm này gây hại, trong khi tại tây bắc Montana thì gần như toàn bộ thông vỏ trắng đều bị nấm gây hại[24]. Dương rung và liễu là các loài cây lá sớm rụng phổ biến nhất tại đây. Các rừng dương rung đã suy giảm đáng kể từ đầu thế kỷ 20, nhưng các nhà khoa học tại Đại học bang Oregon đã góp phần vào việc phục hồi dương rung bằng cách đưa chó sói trở lại đây để làm thay đổi thói quen gặm lá của nai sừng tấm bản địa[25].
Tại đây có vài chục loài thực vật có hoa đã được nhận dạng, phần lớn ra hoa trong khoảng tháng 5 tới tháng 9[26]. Cỏ roi ngựa cát Yellowstone là loài hiếm chỉ tìm thấy tại Yellowstone. Nó có quan hệ họ hàng gần với các loài sinh sống trong khu vực có khí hậu nóng hơn, làm cho nó trở thành kỳ dị tại đây. Khoảng 8.000 cụm loài hoa hiếm này sống tren các vùng đất cát ven bờ hồ Yellowstone, ngay phía trên mực nước[27].
Quần động vật[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Yellowstone có khoảng 60 loài động vật có vú, bao gồm cả loài nguy cấp là sói xám, các loài bị đe dọa như linh miêu và gấu xám Bắc Mỹ[1]. Các loài thú lớn khác còn có bò rừng bizon, gấu đen, nai sừng tấm, nai anxet, hươu đuôi đen, dê núi, linh dương sừng tỏa, cừu sừng to và báo sư tử.
Bắt đầu từ năm 1914, trong cố gắng nhằm bảo vệ quần thể nai sừng tấm, Quốc hội Hoa Kỳ đã cho lập quỹ để sử dụng vào mục đích "tiêu diệt chó sói, chó đồng cỏ và các động vật khác gây tổn hại cho nông nghiệp và gia súc" trên các vùng đất công. Các thợ săn của Vườn quốc gia đã thực hiện nhiệm vụ này và vào năm 1926 họ đã bắn giết 136 chó sói và dường như chó sói đã biến mất khỏi Yellowstone[28]. Sự tiêu diệt còn tiếp diễn tới năm 1935 khi Cục Vườn quốc gia chấm dứt hoạt động này. Với sự thông qua của Luật về loài nguy cấp năm 1973 thì chó sói là một trong số những loài động vật có vú được liệt kê đầu tiên[28]. Sau khi chó sói bị tiêu diệt khỏi Yellowstone thì chó sói đồng cỏ trở thành động vật ăn thịt hàng đầu. Tuy nhiên, do nó không thể hạ được những con thú lớn nên quần thú lớn trở nên què quặt và bệnh hoạn.
Vào thập niên 1990, Chính phủ liên bang đã thay đổi quan điểm về sói. Trong một quyết định gây mâu thuẫn của Cục Cá và Động vật hoang dã Hoa Kỳ, 66 con sói thung lũng Mackenzie, được nhập khẩu từ Canada, đã được du nhập vào vườn quốc gia này. Các cố gắng tái du nhập đã thành công với quần thể tương đối ổn định. Một khảo sát tiến hành năm 2005 thông báo họ phát hiện 13 bầy sói, tổng cộng 118 con tại Yellowstone và 326 trong toàn bộ hệ sinh thái.
Một vấn đề nhức nhối khác là có rất nhiều du khách đi tham quan trong vườn quốc gia Yellowstone đã bị gấu xám Bắc Mỹ tấn công. Nạn nhân bị gấu tấn công thường là khách đi bộ đường dài và gặp phải chúng trên đường. Đã có rất nhiều người bị gấu tấn công đến tử vong. Do gấu xám ở đây rất hung dữ nên vì thế vườn quốc gia phải nghiêm cấm du khách không được tiếp cận gấu, không được cho gấu ăn, khi đi bộ đường dài không được đi một mình, khi gặp gấu không được bỏ chạy và phải mang bình xịt gấu khi đi bộ trong rừng.
Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â b c d đ e ê “Yellowstone Fact Sheet”. National Park Service. 10 tháng 8 năm 2006. Truy cập ngày 7 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Historical Annual Visitation Statistics”. Yellowstone National Park. U.S. Department of the Interior. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2006.
- ^ “Yellowstone, the First National Park”. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2010.
- ^ U.S. Statutes at Large, Vol. 17, Chap. 24, tr. 32-33. "An Act to set apart a certain Tract of Land lying near the Head-waters of the Yellowstone River as a public Park." From The Evolution of the Conservation Movement, 1850-1920 collection. Library of Congress
- ^ “Geothermal Features and How They Work”. National Park Service. 17 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 8 tháng 4 năm 2007.
- ^ a ă Schullery, Paul. “The Greater Yellowstone Ecosystem”. Our Living Resources. U.S. Geological Survey. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^ “The Snake River Plain”. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 12 tháng 3 năm 2001. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. Đã bỏ qua tham số không rõ
|abbr=(trợ giúp)
- ^ a ă â “Tracking Changes in Yellowstone's Restless Volcanic System”. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 19 tháng 1 năm 2006. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^ a ă “Volcanic History of the Yellowstone Plateau Volcanic Field”. Đài quan sát núi lửa Yellowstone. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 2 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^ Bindeman, Ilya N. (tháng 6 năm 2006). “The Secrets of Supervolcanoes”. Scientific American. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2007.
- ^ “Questions About Future Volcanic Activity”. Đài quan sát núi lửa Yellowstone. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 2 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 8 tháng 4 năm 2007.
- ^ “Yellowstone National Park”. World Heritage Sites. Trung tâm Di sản thế giới của UNESCO. 23 tháng 4 năm 2007. Truy cập ngày 23 tháng 4 năm 2007.
- ^ “Information about the Yellowstone Volcano Observatory”. Đài quan sát núi lửa Yellowstone. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 2 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Notable Changes in Thermal Activity at Norris Geyser Basin Provide Opportunity to Study Hydrothermal System”. Đài quan sát núi lửa Yellowstone. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 16 tháng 3 năm 2005. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Frequently asked questions about recent findings at Yellowstone Lake”. Đài quan sát núi lửa Yellowstone. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Archive of Stories About the Yellowstone Volcanic System”. Đài quan sát núi lửa Yellowstone. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 2 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^ Stark, Mike (15 tháng 12 năm 2006). “Yellowstone domes rising at 'really pronounced' pace”. Billings Gazette. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^ Smith, Robert B.; Wu-Lung Chang, Lee Siegel (8 tháng 11 năm 2007). “Yellowstone rising: Volcano inflating with molten rock at record rate”. Thông cáo báo chí, Ban quan hệ công chúng của Đại học Utah (EurekAlert! (American Association for the Advancement of Science)). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2007.
- ^ Lowenstern, Jake (tháng 6 năm 2005). “Truth, fiction and everything in between at Yellowstone”. Geotimes (Viện Địa chất Hoa Kỳ). Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Largest Earthquake in Montana”. Historic Earthquakes. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 24 tháng 1 năm 2007. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007.
- ^ “More Than A Dozen Earthquakes Shake Yellowstone”. KUTV News. 6 tháng 5 năm 2007. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2007.
- ^ “Archive of Yellowstone Updates for 2008”. Đài quan sát núi lửa Yellostone. Truy cập ngày 31 tháng 12 năm 2008.
- ^ USGS: Latest Earthquakes - US Yellowstone Region
- ^ Kendall, Katherine. “Whitebark Pine”. Our Living Resources. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Presence Of Wolves Allows Aspen Recovery In Yellowstone”. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2007.
- ^ “Where Are the Bloomin' Wildflowers?” (PDF). Cục Vườn quốc gia Hoa Kỳ. Tháng 2 năm 2004. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^ “Yellowstone Sand Verbena”. Nature and Science. Cục Vườn quốc gia Hoa Kỳ. 20 tháng 7 năm 2006. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^ a ă “Defenders of Wildlife”. A Yellowstone Chronology. Truy cập ngày 19 tháng 3 năm 2007.

markdown:
# Vườn quốc gia Yellowstone
|Vườn quốc gia Yellowstone|
|
|![ Hẻm núi lớn của Yellowstone](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/YellowstonefallJUN05.JPG/280px-YellowstonefallJUN05.JPG)
Hẻm núi lớn của Yellowstone
[Wyoming](/wiki/Wyoming), [Montana](/wiki/Montana)và [Idaho](/wiki/Idaho), [USA](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [44°36′0″B 110°30′0″T / 44,6°B 110,5°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone¶ms=44_36_0_N_110_30_0_W_type:landmark_) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [44°36′0″B 110°30′0″T / 44,6°B 110,5°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone¶ms=44_36_0_N_110_30_0_W_type:landmark_) [[1]](#cite_note-facts-1) [1 tháng 3](/wiki/1_th%C3%A1ng_3)năm [1872](/wiki/1872)Thành lập: [1 tháng 3](/wiki/1_th%C3%A1ng_3)năm [1872](/wiki/1872) (năm 2005) [[2]](#cite_note-Visitation-2) [Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3) **Vườn quốc gia Yellowstone** là một [vườn quốc gia Hoa Kỳ](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_v%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) nằm ở các bang phía tây [Wyoming](/wiki/Wyoming), [Montana](/wiki/Montana) và [Idaho](/wiki/Idaho) của [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) được thành lập ngày 01 tháng 3 năm 1872, [[3]](#cite_note-3) . Yellowstone là [4] [vườn quốc gia](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia)đầu tiên và xưa nhất thế giới, phần lớn ở góc phía đông của [Wyoming](/wiki/Wyoming). Yellowstone nổi tiếng với các loài [động vật hoang dã](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_hoang_d%C3%A3&action=edit&redlink=1)và [các điểm địa nhiệt](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_nhi%E1%BB%87t_%E1%BB%9F_Yellowstone&action=edit&redlink=1), đặc biệt là [mạch nước phun Old Faithful](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun_Old_Faithful&action=edit&redlink=1). Ở đây có một số kiểu [[1]](#cite_note-facts-1) [hệ sinh thái](/wiki/H%E1%BB%87_sinh_th%C3%A1i), như kiểu [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng) [cận núi cao](/w/index.php?title=C%E1%BA%ADn_n%C3%BAi_cao&action=edit&redlink=1)là chủ yếu. [Người Mỹ bản địa](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) đã sống ở vùng Yellowstone ít nhất là 11,000 năm. Khu vực này nằm trên đường đi trong [cuộc thám hiểm của Lewis và Clark](/wiki/Cu%E1%BB%99c_th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m_c%E1%BB%A7a_Lewis_v%C3%A0_Clark) vào đầu thập niên 1800. Bên cạnh việc tham quan của [mountain men](/w/index.php?title=Mountain_man&action=edit&redlink=1) trong nửa đầu thập niên 1800, các cuộc thám hiểm có tổ chức chỉ bắt đầu từ cuối thập niên 1860. [Quân đội Hoa Kỳ](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) đã được ủy nhiệm để giám sát khu này sau khi nó được thành lập. Năm 1917, quyền quản lý vườn quốc gia được giao cho [National Park Service](/wiki/C%E1%BB%A5c_C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3), một cơ quan được thành lập vài năm trước đó. Hàng trăm công trình đã được xây dựng và được bảo vệ về các yếu tố lịch sử và kiến trúc, và các nhà nghiên cứu đã kiểm tra, đánh giá hơn 1.000 điểm khảo cổ.
Vường quốc gia Yellowstone có diện tích 8.980 km², bao gồm các hồ, vực, sông và các dãi núi.
[[1]](#cite_note-facts-1) [Hồ Yellowstone](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Yellowstone&action=edit&redlink=1) là một trong những hồ nằm ở độ cao lớn nhất Bắc Mỹ và năm ở trung tâm của [lòng chảo Yellowstone](/w/index.php?title=L%C3%B2ng_ch%E1%BA%A3o_Yellowstone&action=edit&redlink=1), một [siêu núi lửa](/w/index.php?title=Si%C3%AAu_n%C3%BAi_l%E1%BB%ADa&action=edit&redlink=1) lớn nhất trên lục địa. Lòng chảo là một núi lửa đang hoạt động; nó đã phun nhiều lần với sức mạnh rất lớn trong 2 triệu năm gần đây. Phân nửa các điểm địa nhiệt trên thế giới là nằm ở Yellowstone. Các dòng [5] [dung nham](/wiki/Dung_nham)và đá núi lửa phủ hầu hết các vùng đất của Yellowstone. Vườn quốc gia là vùng lõi của [hệ sinh thái Greater Yellowstone](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_sinh_th%C3%A1i_Greater_Yellowstone&action=edit&redlink=1), hệ sinh thái hầu như còn nguyên vẹn lớn nhất thuộc vùng ôn đới bắc Bán cầu. [[6]](#cite_note-ecosystem-6)
Hàng trăm loài động vật có vú, chim, cá và rùa đã được ghi nhận bao gồm một số
[loài có nguy cơ tuyệt chủng](/wiki/Lo%C3%A0i_nguy_c%E1%BA%A5p) hoặc [bị đe dọa tuyệt chủng](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_b%E1%BB%8B_%C4%91e_d%E1%BB%8Da&action=edit&redlink=1). Các mảng rừng và đồng cỏ lớn cũng có chỉ bao gồm các loài thực vật duy nhất. Có các loài [1] [gấu](/wiki/G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9), [sói xám](/wiki/S%C3%B3i_x%C3%A1m), và các bầy [bò rừng bizon](/wiki/B%C3%B2_r%E1%BB%ABng_bizon)và [nai sừng tấm](/wiki/Nai_s%E1%BB%ABng_t%E1%BA%A5m_ch%C3%A2u_%C3%82u)sống khu vườn này. Các trận [cháy rừng](/wiki/Ch%C3%A1y_r%E1%BB%ABng)xảy ra trong công viên mỗi năm; trong trận [cháy rừng năm 1988](/w/index.php?title=Ch%C3%A1y_r%E1%BB%ABng_Yellowstone_1988&action=edit&redlink=1), gần một phần ba công viên bị đốt cháy. Yellowstone có nhiều điểm vui chơi giải trí như [đi bộ đường dài](/wiki/%C4%90i_b%E1%BB%99_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_d%C3%A0i), [cắm trại](/wiki/C%E1%BA%AFm_tr%E1%BA%A1i), [chèo thuyền](/w/index.php?title=Ch%C3%A8o_thuy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), [câu cá](/wiki/C%C3%A2u_(h%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng))và ngắm cảnh. Các đường bê tông được xây dựng đến các khu vực địa nhiệt chính cũng như các hồ và thác. Vào mùa đông, du khách thường đến công viên theo các tour du lịch có người hướng dẫn sử dụng các [xe trượt tuyết](/w/index.php?title=Xe_tr%C6%B0%E1%BB%A3t_tuy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1).
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&action=edit§ion=1)]
Khoảng 96% diện tích đất dai của vườn quốc gia Yellowstone nằm trong tiểu bang Wyoming. Khoảng 3% thuộc lãnh thổ bang Montana và khoảng 1% còn lại thuộc bang Idaho. Vườn quốc gia này dài khoảng 102 km (63 dặm Anh) theo chiều bắc-nam và 87 km (54 dặm Anh) theo chiều đông-tây. Với diện tích 898.317 ha (2.219.789 mẫu Anh), Yellowstone lớn hơn cả cả hai bang là
[đảo Rhode](/wiki/Rhode_Island) và [Delaware](/wiki/Delaware) cộng lại. Sông và hồ chiếm 5% diện tích đất, với khu vực chứa nước lớn nhất là hồ Yellowstone có diện tích 35.220 ha (87.040 mẫu Anh). Hồ Yellowstone sâu tới 122 m (400 ft) và có 177 km (110 dặm Anh) đường bờ hồ. Nằm ở cao độ 2.357 m (7.733 ft) trên mực nước biển, hồ Yellowstone là hồ nằm ở độ cao lớn nhất tại [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). Rừng chiếm 80% diện tích đất đai của vườn, phần lớn diện tích còn lại là [đồng cỏ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) [[1]](#cite_note-facts-1) [Đường phân chia lục địa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_ph%C3%A2n_chia_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1) của Bắc Mỹ chạy chéo qua phần tây nam của vườn. Đường phân chia này là một đặc trưng địa hình chia tách các lưu vực chia nước của [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) và [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng). Khoảng một phần ba vườn nằm ở phía tây của đường phân chia này. Nơi phát sinh của các sông Yellowstone và [sông Snake](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Snake&action=edit&redlink=1) là gần nhau nhưng trên hai mặt đối diện nhau của đường phân chia này. Kết quả là nước của sông Snake chảy tới Thái Bình Dương trong khi nước của sông Yellowstone lại chảy tới Đại Tây Dương thông qua [vịnh Mexico](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Mexico).
Vườn nằm trên
[cao nguyên Yellowstone](/w/index.php?title=Cao_nguy%C3%AAn_Yellowstone&action=edit&redlink=1), với độ cao trung bình là 2.400 m (8.000 ft) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n). Cao nguyên này có ranh giới ở gần như mọi mặt là các [dãy núi](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi) của [dãy núi Trung Rocky](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Rocky), với độ cao từ 2.743 tới 3.352 m (9.000-11.000 ft). Điểm cao nhất trong vườn là [đỉnh Eagle](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Eagle_(Wyoming)&action=edit&redlink=1) cao 3.462 m (11.358 ft) và điểm thấp nhất là dọc theo lạch Reese (1.610 m hay 5.282 ft) . Các dãy núi cận kề như [1] [dãy núi Gallatin](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Gallatin&action=edit&redlink=1)ở phía tây bắc, [dãy núi Beartooth](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Beartooth&action=edit&redlink=1)ở phía bắc, [dãy núi Absaroka](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Absaroka&action=edit&redlink=1)ở phía đông và [dãy núi Teton](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Teton&action=edit&redlink=1)cùng [dãy núi Madison](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Madison&action=edit&redlink=1)ở phía tây nam và tây. Đỉnh núi nổi bật nhất trên cao nguyên Yellowstone là [đỉnh Washburn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Washburn&action=edit&redlink=1)cao 3.122 m (10.243 ft).
Vườn quốc gia Yellowstone có một trong những
[rừng hóa đá](/w/index.php?title=R%E1%BB%ABng_h%C3%B3a_%C4%91%C3%A1&action=edit&redlink=1) lớn nhất trên thế giới, với các cây gỗ bị vùi lấp từ rất lâu bơit tro bụi và đất, bị chuyển hóa từ gỗ thành các vật liệu khoáng hóa. Tại đây có 290 [thác nước](/wiki/Th%C3%A1c) cao ít nhất 4,5 m (15 ft), với thác nước cao nhất là [thác hạ lưu sông Yellowstone](/w/index.php?title=Th%C3%A1c_Yellowstone&action=edit&redlink=1) cao 94 m (308 ft) . [1]
Hai hẻm núi sâu nằm trong vườn quốc gia, cắt ngang qua đá túp núi lửa của cao nguyên Yellowstone bằng các con sông ít nhất là trên 640.000 năm.
[Sông Lewis](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Lewis_(Wyoming)&action=edit&redlink=1) chảy qua [hẻm núi Lewis](/w/index.php?title=H%E1%BA%BBm_n%C3%BAi_Lewis&action=edit&redlink=1) ở phía nam còn [sông Yellowstone](/wiki/S%C3%B4ng_Yellowstone) chảy qua [Grand Canyon của Yellowstone](/w/index.php?title=Grand_Canyon_c%E1%BB%A7a_Yellowstone&action=edit&redlink=1) trong hành trình của nó ở phía bắc.
## Địa chất[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&action=edit§ion=2)]
Yellowstone là nơi kết thúc phía đông bắc của
[bình nguyên sông Snake](/w/index.php?title=B%C3%ACnh_nguy%C3%AAn_s%C3%B4ng_Snake&action=edit&redlink=1), một vòng cung lớn hình chữ U qua các dãy núi trải rộng từ [Boise, Idaho](/wiki/Boise,_Idaho) khoảng 640 km (400 dặm Anh) về phía tây. Đặc trưng này đi theo hành trình của [mảng Bắc Mỹ](/wiki/M%E1%BA%A3ng_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) trong suốt 17 triệu năm gần đây do nó bị chuyển vận bởi [kiến tạo địa tầng](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_t%E1%BA%A1o_m%E1%BA%A3ng) ngang qua [điểm nóng](/wiki/%C4%90i%E1%BB%83m_n%C3%B3ng_(%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t)) [lớp phủ](/wiki/L%E1%BB%9Bp_ph%E1%BB%A7_(%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t)) tĩnh. Cảnh quan của Vườn quốc gia Yellowstone ngày nay là biểu lộ gần đây nhất của điểm nóng này phía dưới [lớp vỏ](/wiki/L%E1%BB%9Bp_v%E1%BB%8F_(%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t)) Trái Đất . [7] [Hõm chảo Yellowstone](/w/index.php?title=H%C3%B5m_ch%E1%BA%A3o_Yellowstone&action=edit&redlink=1) là hệ thống núi lửa lớn nhất tại Bắc Mỹ. Nó được gọi là " [siêu núi lửa](/w/index.php?title=Si%C3%AAu_n%C3%BAi_l%E1%BB%ADa&action=edit&redlink=1)" do hõm chảo được hình thành từ các vụ phun trào nổ cực lớn. Hõm chảo hiện tại được tạo ra từ vụ phun trào biến cố địa chất diễn ra khoảng 640.000 năm trước, trong đó giải phóng 1.000 km³ (240 dặm khối Anh) tro, đá và các vật liệu [đá mảnh nhiệt](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1_m%E1%BA%A3nh_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1). Vụ phun trào này mãnh liệt hơn [phun trào núi St. Helens 1980](/w/index.php?title=Phun_tr%C3%A0o_n%C3%BAi_St._Helens_1980&action=edit&redlink=1) tới 1.000 lần . Nó tạo ra một [8] [miệng núi lửa](/w/index.php?title=Mi%E1%BB%87ng_n%C3%BAi_l%E1%BB%ADa&action=edit&redlink=1)sâu tới 1 km (0,62 dặm Anh) và kích thước 85 x 45 km (52 x 28 dặm Anh) và ngưng đọng thành [Lava Creek Tuff](/w/index.php?title=Lava_Creek_Tuff&action=edit&redlink=1), một [thành hệ địa chất](/wiki/Th%C3%A0nh_h%E1%BB%87_%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t) [đá túp cố kết](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1_t%C3%BAp&action=edit&redlink=1). Vụ phun trào mãnh liệt nhất đã biết, diễn ra khoảng 2,1 triệu năm trước, phun ra 2.450 km³ (588 dặm khối Anh) vật liệu tro núi lửa và tạo thành thành hệ đá gọi là [Huckleberry Ridge Tuff](/w/index.php?title=Huckleberry_Ridge_Tuff&action=edit&redlink=1)và tạo ra [hõm chảo Island Park](/w/index.php?title=H%C3%B5m_ch%E1%BA%A3o_Island_Park&action=edit&redlink=1) . Vụ phun trào nhỏ hơn phóng ra 280 km³ (67 dặm khối Anh) vật liệu khoảng 1,2 triệu năm trước, tạo thành [[9]](#cite_note-volcanic_history-9) [hõm chảo Fork Henry](/w/index.php?title=H%C3%B5m_ch%E1%BA%A3o_Fork_Henry&action=edit&redlink=1)và ngưng đọng thành [Mesa Falls Tuff](/w/index.php?title=Mesa_Falls_Tuff&action=edit&redlink=1) . [[8]](#cite_note-volcanic-8)
Cả ba vụ phun trào cao đỉnh này đã giải phóng một lượng lớn tro và che phủ phần lớn miền trung Bắc Mỹ, với tro bụi rơi xuống cách xa đó hàng trăm dặm. Lượng tro bụi và khí giải phóng vào khí quyển có lẽ đã gây ra những tác động đáng kể tới các kiểu mẫu thời tiết thế giới và dẫn tới sự
[tuyệt chủng](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) của nhiều loài, chủ yếu tại Bắc Mỹ . [10]
Vụ phun trào cao đỉnh nhỏ hơn sau đó diễn ra khoảng 160.000 năm trước. Nó tạo thành một hõm chảo tương đối nhỏ, chứa
[West Thumb](/w/index.php?title=C%C3%A1c_khu_v%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BB%8Ba_nhi%E1%BB%87t_c%E1%BB%A7a_Yellowstone&action=edit&redlink=1) của hồ Yellowstone. Muộn hơn, hai chu kỳ phun trào nhỏ hơn, với vụ cuối cùng diễn ra khoảng 70.000 năm trước đã vùi lấp phần lớn hõm chảo dưới lớp dung nham dày . [9]
Mỗi vụ phun trào trên thực tế là một phần của chu kỳ phun trào có cao đỉnh với sự sụp đổ của mái của
[khoang macma](/w/index.php?title=Khoang_macma&action=edit&redlink=1) bị rút cạn một phần. Nó tạo ra miệng núi lửa, gọi là hõm chảo và giải phóng một lượng rất lớn vật liệu núi lửa, thường là thông qua những khe nứt bao quanh hõm chảo. THời gian giữa ba vụ phun trào biến cố địa chất gần đây nhất trong khu vực Yellowstone dao động trong khoảng 600.000 tới 900.000 năm, nhưng số lượng nhỏ như vậy của các vụ phun trào cao đỉnh không thể sử dụng để dự đoán các sự kiện núi lửa trong tương lai . [11]
Khoảng 630.000 tới 700.000 năm trước, hõm chảo Yellowstone đã gần như được nhồi đầy với các vụ phun trào có chu kỳ của các dung nham
[rhyolit](/wiki/Rhyolit) như có thể thấy tại [Obsidian Cliff](/w/index.php?title=Obsidian_Cliff&action=edit&redlink=1), và các dung nham [bazan](/wiki/%C4%90%C3%A1_bazan) như có thể thấy tại [Sheepeater Cliff](/w/index.php?title=Sheepeater_Cliff&action=edit&redlink=1). Các địa tầng dung nham dễ dàng nhìn thấy nhất tại hẻm núi lớn (Grand Canyon) của Yellowstone, nơi sông Yellowstone vẫn đang tiếp tục đục vào trong các lớp dung nham cổ đại. Hẻm núi này là [thung lũng chữ V](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_ch%E1%BB%AF_V&action=edit&redlink=1) kinh điển, chỉ ra rằng ở đây có sự xói mòn kiểu sông chứ không phải sự xói mòn kiểu sông băng.
Mạch nước phun nổi tiếng nhẩt trong vườn, và có lẽ của thế giới, là
[mạch nước phun Old Faithful](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun_Old_Faithful&action=edit&redlink=1), nằm tại [Bồn địa Upper Geyser](/w/index.php?title=C%C3%A1c_khu_v%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BB%8Ba_nhi%E1%BB%87t_c%E1%BB%A7a_Yellowstone&action=edit&redlink=1). [Mạch nước phun Castle](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun_Castle&action=edit&redlink=1), [mạch nước phun Lion](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun_Lion&action=edit&redlink=1) và [mạch nước phun Beehive](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun_Beehive&action=edit&redlink=1) nằm trong cùng một bồn địa. Vườn quốc gia chứa mạch nước phun hoạt động lớn nhất thế giới— [Mạch nước phun Steamboat](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun_Steamboat&action=edit&redlink=1) tại [bồn địa Norris Geyser](/w/index.php?title=C%C3%A1c_khu_v%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BB%8Ba_nhi%E1%BB%87t_c%E1%BB%A7a_Yellowstone&action=edit&redlink=1). Có khoảng 300 mạch nước phun tại Yellowstone và tổng cộng ít nhất 10.000 điểm đặc trưng địa nhiệt. Một nửa điểm đặc trưng địa nhiệt và hai phần ba mạch nước phun của thế giới tập trung tại Yellowstone . [12]
Tháng 5 năm 2001, Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, Vườn quốc gia Yellowstone và
[Đại học Utah](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Utah&action=edit&redlink=1) đã lập ra Đài quan sát núi lửa Yellowstone (YVO), một cơ quan để giám sát dài hạn các tiến trình địa chất của dải núi lửa trên cao nguyên Yellowstone, để phổ biến các thông tin liên quan tới các nguy hiểm rủi ro tiềm năng của khu vực có hoạt động địa chất mạnh này . [13]
Năm 2003, các thay đổi trong bồn địa Norris Geyser đã làm người ta phải tạm thời đóng cửa một vài đường đi trong bồn địa. Các
[lỗ phun khí](/w/index.php?title=L%E1%BB%97_phun_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1) mới được ghi nhận và một vài mạch nước phun thể hiện sự gia tăng trong hoạt động với nhiệt độ nước tăng cao. Một vài mạch nước phun trở nên quá nóng đến mức chúng chuyển thành dạng chỉ phun hơi nước nóng do nước bị quá nhiệt và chúng không thể phun trào bình thường được nữa . Điều này trùng khớp với báo cáo của dự án nghiên cứu lâu năm của Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, trong đó người ta lập bản đồ đáy hồ Yellowstone và nhận dạng mái vòm cấu trúc đã bị đội lên trong quá khứ. Nghiên cứu chỉ ra rằng những phần đội lên này không gây ra mối đe dọa ngay lập tức về phun trào núi lửa, do chúng có thể đã phát triển rất lâu từ trước đó và không thấy có sự gia tăng nhiệt độ gần với các chỗ đội lên [14] . Ngày 10-3-2004, một nhà sinh học phát hiện 5 con bò rừng bizon bị chết dường như do bị hít phải khí địa nhiệt độc hại bị sót lại trong bồn địa Norris Geyser bởi sự đảo ngược khí quyển theo mùa. Nó gần trùng khớp với sự bột phát hoạt động địa chấn trong tháng 4 năm 2004 [[15]](#cite_note-uplift-15) . Năm 2006, người ta thông báo rằng các khu vực mái vòm hồ Mallard và mái vòm lạch Sour— những khu vực người ta đã biết từ lâu là có các thay đổi đáng kể trong chuyển động trong lòng đất của chúng— đã trồi lên với tốc độ khoảng 4 tới 6 cm (1,5 tới 2,4 inch) mỗi năm từ giữa năm 2004 cho tới năm 2006 [[16]](#cite_note-news-16) . Vào cuối năm 2007, sự trồi lên này vẫn tiếp tục với tốc độ đã giảm [[17]](#cite_note-17) . Các sự kiện này đã gây sự chú ý lớn từ các phương tiện thông tin đại chúng cũng như những đồn đoán về tương lai địa chất của khu vực. Các chuyên gia đã bác bỏ những đồn đoán bằng cách thông báo rằng không có rủi ro tăng cao về phun trào núi lửa trong tương lai gần [[18]](#cite_note-18) . [[19]](#cite_note-19)
Yellowstone trải qua hàng nghìn trận động đất nhỏ mỗi năm, dường như tất cả đều khó ghi nhận đối với con người. Tại đây có ít nhất 6 trận
[động đất](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t) với cường độ lớn hơn 6 hay lớn hơn trong quá khứ, bao gồm cả trận động đất cường độ 7,3-7,5 diễn ra với chấn tâm ngay bên ngoài ranh giới phía tây bắc vườn quốc gia vào ngày [17 tháng 8](/wiki/17_th%C3%A1ng_8) năm 1959. Trận động đất này đã gây ra một trận lở đất lớn, gây ra sự sập đổ ngăn chặn một phần [hồ Hebgen](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Hebgen&action=edit&redlink=1) ngay phía dưới dòng chảy của đập Hebgen, trầm tích từ vụ lở đất đã chặn [sông Madison](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Madison&action=edit&redlink=1) và tạo ra một hồ mới phía trên đập, gọi là [hồ Earthquake](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Quake&action=edit&redlink=1). Hai mưới tám người đã chết và các tổn thất về tài sản trong khu vực cận kề là rất lớn. Trận động đất đã làm cho một số mạch nước phun ở phía tây bắc vườn quốc gia phải phun trào, các vết nứt lớn trong lòng đất được hình thành và thoát hơi nước nóng, còn một số suối nước nóng thông thường có nước trong đã trở thành vẩn đục . Một trận động đất cường độ 6,1 đã xảy ra trong vườn quốc gia vào ngày 3 tháng 6 năm 1975, nhưng tổn thất là không đáng kể. Trong ba tháng của năm 1985, khoảng 3.000 trận động đất nhỏ đã được máy móc ghi nhận tại phía tây bắc vườn quốc gia, làm hõm chảo Yellowstone lún xuống một chút [20] . Bắt đầu từ ngày 30 tháng 4 năm 2007, khoảng 16 trận động đất nhỏ có cường độ lên tới 2,7 đã diễn ra tại hõm chảo Yellowstone trong vài ngày. Những tập hợp nhiều trận động đất như vậy là phổ biến và từng có 70 tập hợp động đất như thế trong giai đoạn từ năm 1983 tới năm 2008 [[8]](#cite_note-volcanic-8) . Tháng 12 năm 2008, trên 250 trận động đất được ghi nhận trong vòng 4 ngày phía dưới hồ Yellowstone, trận mạnh nhất có cường độ 3,9 [[21]](#cite_note-swarms-21) . Hoạt động địa chấn trong vườn quốc gia Yellowstone là liên tục và được Chương trình nguy hiểm động đất của Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ ghi nhận, báo cáo mỗi giờ [[22]](#cite_note-22) . [[23]](#cite_note-23)
## Sinh học và sinh thái[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&action=edit§ion=3)]
Vườn quốc gia Yellowstone là trung tâm của 8.093.712 ha đất đai thuộc
[Hệ sinh thái Đại Yellowstone](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_sinh_th%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A1i_Yellowstone&action=edit&redlink=1), một khu vực bao gồm cả [Vườn quốc gia Grand Teton](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Grand_Teton), [rừng quốc gia Hoa Kỳ](/w/index.php?title=R%E1%BB%ABng_qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) cận kề và các khu vực hoang vu rộng lớn trong các khu rừng này. Hệ sinh thái này là dải kéo dài liên tcj còn sót lại lớn nhất của vùng đất cổ xưa chưa phát triển tại Hoa Kỳ ngoài [Alaska](/wiki/Alaska) và được coi là hệ sinh thái còn nguyên vẹn lớn nhất thế giới tại khu vực ôn đới Bắc bán cầu (mặc dù khu vực này chủ yếu không phải là [6] [ôn đới](/wiki/%C3%94n_%C4%91%E1%BB%9Bi)mà là [cận núi cao](/w/index.php?title=C%E1%BA%ADn_n%C3%BAi_cao&action=edit&redlink=1)và toàn bộ vùng đất thuộc [rừng quốc gia Hoa Kỳ](/w/index.php?title=R%E1%BB%ABng_qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)bao quanh vườn quốc gia này không còn nguyên vẹn). Với sự thành công của chương trình tái du nhập chó sói bắt đầu từ thập niên 1990, dường như mọi loài động vật từng sinh sống trong khu vực này khi người da trắng lần đầu tiên đặt chân tới đây đều có thể lại được tìm thấy.
### Quần thực vật[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&action=edit§ion=4)]
1.700
[loài](/wiki/Lo%C3%A0i) cây gỗ và các dạng [thực vật có mạch](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_m%E1%BA%A1ch) khác là bản địa của vườn quốc gia. Khoảng 170 loài khác là [loài xâm lấn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_x%C3%A2m_l%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1) không bản địa. Trong số 8 loài [cây lá kim](/wiki/B%E1%BB%99_Th%C3%B4ng) đã lập hồ sơ, các rừng [thông Lodgepole](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_Lodgepole&action=edit&redlink=1) che phủ 80% tổng số diện tích rừng . Các loài cây lá kim khác, như [1] [linh sam cận núi cao](/w/index.php?title=Linh_sam_c%E1%BA%ADn_n%C3%BAi_cao&action=edit&redlink=1), [vân sam Engelmann](/w/index.php?title=V%C3%A2n_sam_Engelmann&action=edit&redlink=1), [linh sam Douglas núi Rocky](/wiki/Linh_sam_Douglas_duy%C3%AAn_h%E1%BA%A3i)và [thông vỏ trắng](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_v%E1%BB%8F_tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1), được tìm thấy như là các lùm cay thưa thớt trong suốt cả vườn quốc gia. Vào năm 2007, thông vỏ trắng bị [nấm](/wiki/N%E1%BA%A5m) [gỉ sắt thông vỏ trắng](/w/index.php?title=Cronartium_ribicola&action=edit&redlink=1)đe dọa; tuy nhiên, nó chủ yếu diễn ra tại các khu rừng phía bắc và tây. Tại Yellowstone, khoảng 7% thông vỏ trắng bị nấm này gây hại, trong khi tại tây bắc Montana thì gần như toàn bộ thông vỏ trắng đều bị nấm gây hại . [[24]](#cite_note-whitebark-24) [Dương rung](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_rung&action=edit&redlink=1)và [liễu](/wiki/Chi_Li%E1%BB%85u)là các loài cây lá sớm rụng phổ biến nhất tại đây. Các rừng dương rung đã suy giảm đáng kể từ đầu thế kỷ 20, nhưng các nhà khoa học tại [Đại học bang Oregon](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_bang_Oregon&action=edit&redlink=1)đã góp phần vào việc phục hồi dương rung bằng cách đưa chó sói trở lại đây để làm thay đổi thói quen gặm lá của [nai sừng tấm](/wiki/Nai_s%E1%BB%ABng_t%E1%BA%A5m_ch%C3%A2u_%C3%82u)bản địa . [[25]](#cite_note-aspen-25)
Tại đây có vài chục loài
[thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) đã được nhận dạng, phần lớn ra hoa trong khoảng tháng 5 tới tháng 9 . [26] [Cỏ roi ngựa cát Yellowstone](/w/index.php?title=Abronia_ammophila&action=edit&redlink=1)là loài hiếm chỉ tìm thấy tại Yellowstone. Nó có quan hệ họ hàng gần với các loài sinh sống trong khu vực có khí hậu nóng hơn, làm cho nó trở thành kỳ dị tại đây. Khoảng 8.000 cụm loài hoa hiếm này sống tren các vùng đất cát ven bờ hồ Yellowstone, ngay phía trên mực nước . [[27]](#cite_note-verbena-27)
### Quần động vật[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&action=edit§ion=5)]
Tại Yellowstone có khoảng 60 loài
[động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA), bao gồm cả [loài nguy cấp](/wiki/Lo%C3%A0i_nguy_c%E1%BA%A5p) là [sói xám](/wiki/S%C3%B3i_x%C3%A1m), các [loài bị đe dọa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_b%E1%BB%8B_%C4%91e_d%E1%BB%8Da&action=edit&redlink=1) như [linh miêu](/wiki/Chi_Linh_mi%C3%AAu) và [gấu xám Bắc Mỹ](/wiki/G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) . Các loài thú lớn khác còn có [1] [bò rừng bizon](/w/index.php?title=B%C3%B2_r%E1%BB%ABng_bizon_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1), [gấu đen](/wiki/G%E1%BA%A5u_%C4%91en_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9), [nai sừng tấm](/wiki/Nai_s%E1%BB%ABng_t%E1%BA%A5m_ch%C3%A2u_%C3%82u), [nai anxet](/w/index.php?title=Nai_anxet&action=edit&redlink=1), [hươu đuôi đen](/wiki/H%C6%B0%C6%A1u_%C4%91u%C3%B4i_%C4%91en), [dê núi](/wiki/D%C3%AA_n%C3%BAi), [linh dương sừng tỏa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_s%E1%BB%ABng_t%E1%BB%8Fa&action=edit&redlink=1), [cừu sừng to](/wiki/C%E1%BB%ABu_n%C3%BAi_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9_s%E1%BB%ABng_l%E1%BB%9Bn)và [báo sư tử](/wiki/B%C3%A1o_s%C6%B0_t%E1%BB%AD).
Bắt đầu từ năm 1914, trong cố gắng nhằm bảo vệ quần thể nai sừng tấm, Quốc hội Hoa Kỳ đã cho lập quỹ để sử dụng vào mục đích
*"tiêu diệt chó sói, chó đồng cỏ và các động vật khác gây tổn hại cho nông nghiệp và gia súc"* trên các vùng đất công. Các thợ săn của Vườn quốc gia đã thực hiện nhiệm vụ này và vào năm 1926 họ đã bắn giết 136 chó sói và dường như chó sói đã biến mất khỏi Yellowstone . Sự tiêu diệt còn tiếp diễn tới năm 1935 khi Cục Vườn quốc gia chấm dứt hoạt động này. Với sự thông qua của [28] [Luật về loài nguy cấp](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_v%E1%BB%81_lo%C3%A0i_nguy_c%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1)năm 1973 thì chó sói là một trong số những loài động vật có vú được liệt kê đầu tiên . Sau khi chó sói bị tiêu diệt khỏi Yellowstone thì [[28]](#cite_note-dow-28) [chó sói đồng cỏ](/wiki/S%C3%B3i_%C4%91%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)trở thành động vật ăn thịt hàng đầu. Tuy nhiên, do nó không thể hạ được những con thú lớn nên quần thú lớn trở nên què quặt và bệnh hoạn.
Vào thập niên 1990, Chính phủ liên bang đã thay đổi quan điểm về sói. Trong một quyết định gây mâu thuẫn của
[Cục Cá và Động vật hoang dã Hoa Kỳ](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_C%C3%A1_v%C3%A0_%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_hoang_d%C3%A3_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1), 66 con [sói thung lũng Mackenzie](/wiki/S%C3%B3i_thung_l%C5%A9ng_Mackenzie), được nhập khẩu từ Canada, đã được du nhập vào vườn quốc gia này. Các cố gắng tái du nhập đã thành công với quần thể tương đối ổn định. Một khảo sát tiến hành năm 2005 thông báo họ phát hiện 13 bầy sói, tổng cộng 118 con tại Yellowstone và 326 trong toàn bộ hệ sinh thái.
Một vấn đề nhức nhối khác là có rất nhiều du khách đi tham quan trong vườn quốc gia Yellowstone đã bị gấu xám Bắc Mỹ tấn công. Nạn nhân bị gấu tấn công thường là khách đi bộ đường dài và gặp phải chúng trên đường. Đã có rất nhiều người bị gấu tấn công đến tử vong. Do gấu xám ở đây rất hung dữ nên vì thế vườn quốc gia phải nghiêm cấm du khách không được tiếp cận gấu, không được cho gấu ăn, khi đi bộ đường dài không được đi một mình, khi gặp gấu không được bỏ chạy và phải mang bình xịt gấu khi đi bộ trong rừng.
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone&action=edit§ion=6)]
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** [“Yellowstone Fact Sheet”](http://www.nps.gov/yell/planyourvisit/factsheet.htm). National Park Service. 10 tháng 8 năm 2006. Truy cập ngày 7 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-Visitation_2-0) [“Historical Annual Visitation Statistics”](http://www.nps.gov/yell/parkmgmt/historicstats.htm). *Yellowstone National Park*. U.S. Department of the Interior. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2006. [^](#cite_ref-3) [“Yellowstone, the First National Park”](http://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html). Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2010. [^](#cite_ref-memory.loc.gov_4-0) [U.S. Statutes at Large, Vol. 17, Chap. 24, tr. 32-33. "An Act to set apart a certain Tract of Land lying near the Head-waters of the Yellowstone River as a public Park."](http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/consrvbib:@field(NUMBER+@band(amrvl+vl002)))From The Evolution of the Conservation Movement, 1850-1920 collection. [Library of Congress](/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_M%E1%BB%B9) [^](#cite_ref-geothermal_5-0) [“Geothermal Features and How They Work”](http://www.nps.gov/yell/naturescience/geothermal.htm). National Park Service. 17 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 8 tháng 4 năm 2007.
- ^
**a** [Schullery, Paul.](#cite_ref-ecosystem_6-1) **ă** [“The Greater Yellowstone Ecosystem”](http://web.archive.org/web/20060925064249/http://biology.usgs.gov/s+t/noframe/r114.htm). *Our Living Resources*. U.S. Geological Survey. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-snake_7-0) [“The Snake River Plain”](http://tapestry.usgs.gov/features/34snakeriver.html). Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 12 tháng 3 năm 2001. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. Đã bỏ qua tham số không rõ
|abbr=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored))
- ^
**a** **ă** **â** [“Tracking Changes in Yellowstone's Restless Volcanic System”](http://pubs.usgs.gov/fs/fs100-03/). Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 19 tháng 1 năm 2006. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [“Volcanic History of the Yellowstone Plateau Volcanic Field”](http://volcanoes.usgs.gov/yvo/history.html). *Đài quan sát núi lửa Yellowstone*. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 2 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. **Bindeman, Ilya N. (tháng 6 năm 2006).** [^](#cite_ref-sciamerican_10-0) [“The Secrets of Supervolcanoes”](http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&colID=1&articleID=0006E0BF-BB43-146C-BB4383414B7F0000). Scientific American. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2007. [^](#cite_ref-time_11-0) [“Questions About Future Volcanic Activity”](http://volcanoes.usgs.gov/yvo/faqsfactivity.html#eruptagain). *Đài quan sát núi lửa Yellowstone*. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 2 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 8 tháng 4 năm 2007. [^](#cite_ref-un_12-0) [“Yellowstone National Park”](http://whc.unesco.org/en/list/28). *World Heritage Sites*. Trung tâm Di sản thế giới của UNESCO. 23 tháng 4 năm 2007. Truy cập ngày 23 tháng 4 năm 2007. [^](#cite_ref-yvo_13-0) [“Information about the Yellowstone Volcano Observatory”](http://volcanoes.usgs.gov/yvo/yvo.html). *Đài quan sát núi lửa Yellowstone*. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 2 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-geyserbasin_14-0) [“Notable Changes in Thermal Activity at Norris Geyser Basin Provide Opportunity to Study Hydrothermal System”](http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2003/NorrisTherm03.html). *Đài quan sát núi lửa Yellowstone*. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 16 tháng 3 năm 2005. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-uplift_15-0) [“Frequently asked questions about recent findings at Yellowstone Lake”](http://volcanoes.usgs.gov/yvo/new.html). *Đài quan sát núi lửa Yellowstone*. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-news_16-0) [“Archive of Stories About the Yellowstone Volcanic System”](http://volcanoes.usgs.gov/yvo/NewsArchive.html). *Đài quan sát núi lửa Yellowstone*. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 2 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. **Stark, Mike (15 tháng 12 năm 2006).** [^](#cite_ref-17) [“Yellowstone domes rising at 'really pronounced' pace”](http://www.billingsgazette.net/articles/2006/12/15/news/state/25-dome.txt). Billings Gazette. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. **Smith, Robert B.; Wu-Lung Chang, Lee Siegel (8 tháng 11 năm 2007).** [^](#cite_ref-18) [“Yellowstone rising: Volcano inflating with molten rock at record rate”](http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-11/uou-yr103007.php). *Thông cáo báo chí, Ban quan hệ công chúng của Đại học Utah*(EurekAlert! (American Association for the Advancement of Science)). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2007. **Lowenstern, Jake (tháng 6 năm 2005).** [^](#cite_ref-19) [“Truth, fiction and everything in between at Yellowstone”](http://www.agiweb.org/geotimes/june05/feature_supervolcano.html). *Geotimes*(Viện Địa chất Hoa Kỳ). Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-earthquake_20-0) [“Largest Earthquake in Montana”](http://earthquake.usgs.gov/regional/states/events/1959_08_18.php). *Historic Earthquakes*. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. 24 tháng 1 năm 2007. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-swarms_21-0) [“More Than A Dozen Earthquakes Shake Yellowstone”](http://web.archive.org/web/20070526111246/http://kutv.com/national/local_story_126175405.html). KUTV News. 6 tháng 5 năm 2007. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2007. [^](#cite_ref-22) [“Archive of Yellowstone Updates for 2008”](http://volcanoes.usgs.gov/yvo/activity/archive/2008.php). Đài quan sát núi lửa Yellostone. Truy cập ngày 31 tháng 12 năm 2008. [^](#cite_ref-23) [USGS: Latest Earthquakes - US Yellowstone Region](http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/recenteqsus/Maps/special/Yellowstone.php) **Kendall, Katherine.** [^](#cite_ref-whitebark_24-0) [“Whitebark Pine”](http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm147.htm). *Our Living Resources*. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-aspen_25-0) [“Presence Of Wolves Allows Aspen Recovery In Yellowstone”](http://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070726150904.htm). Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2007. [^](#cite_ref-flowers_26-0) [“Where Are the Bloomin' Wildflowers?”](http://www.nps.gov/yell/naturescience/upload/286wildflowers.pdf)(PDF). Cục Vườn quốc gia Hoa Kỳ. Tháng 2 năm 2004. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-verbena_27-0) [“Yellowstone Sand Verbena”](http://www.nps.gov/yell/naturescience/verbena.htm). *Nature and Science*. Cục Vườn quốc gia Hoa Kỳ. 20 tháng 7 năm 2006. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [“Defenders of Wildlife”](http://web.archive.org/web/20070607214843/http://www.defenders.org/wildlife/wolf/ynpchro.html). *A Yellowstone Chronology*. Truy cập ngày 19 tháng 3 năm 2007.
|
|![]()
[Vườn quốc gia Yellowstone](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Yellowstone_National_Park?uselang=vi)
|
|
|
|

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


text:
Sau khi thanh toán 1,800 tỷ đồng trái phiếu huy động với lãi suất 7% cho trái chủ vào đầu tháng 10/2012, FPT không còn khoản vay dài hạn nào đáng kể.
Thủy Tiên (Vietstock)
ffn
Từ khóa: FPT, lợi nhuận trước thuế, giảm kế hoạch 2012
FPT công bố lợi nhuận 11 tháng
CTCP FPT (HOSE: FPT) công bố doanh thu 11 tháng đầu năm đạt 21,856 tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế hợp nhất đạt 2,149 tỷ đồng, trong đó lợi nhuận sau thuế cổ đông công ty mẹ đạt mức 1,364 tỷ đồng, tương ứng EPS 5,019 đồng.
Gửi tin bài cộng tác: info@vietstock.vn
Doanh nghiệp CBTT: congbothongtin@vietstock.vn
Chia sẻ tin nóng: 0938 046 488
*
Hiện Email
Vui lòng sử dụng tiếng Việt có dấu khi gửi phản hồi. Phản hồi không vượt quá 2,000 ký tự. Cảm ơn!
VietstockFinance
Cao:
Thấp:
P/E:
P/B:
© 2001 - 2014 Vietstock giữ bản quyền. Giấy phép: 79/GXN-TTĐT do Cục QL PTTH-TTĐT cấp 18/08/11 và 50/GP-STTTT do Sở TTTT Tp.HCM cấp 29/06/11
Khi sử dụng Cổng thông tin này, quý vị đã đồng ý với các Quy định và điều kiện sử dụng website Vietstock.
47/25A Đường Số 61, Phường 14, Quận Gò Vấp, TP.HCM * T: (84.8) 3848 7238 * F: (84.8) 3848 7237 * E: info@vietstock.vn >>>

Cache-Control: private

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Content-Encoding: deflate