markdown:
214 trang
Lượt xem: 743
Download: 198
# NHẬP MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC- LÊNIN
Chia sẻ:
[songbiectrentghaongu](http://tailieu.vn/user/songbiectrentghaongu)
Tham khảo sách 'nhập môn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa mác- lênin', khoa học xã hội, chính trị - triết học phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Khoa Học Xã Hội](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/)» [Triết học](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/triet-hoc/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: NHẬP MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC- LÊNIN**
NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA
CHỦ NGHĨA MÁC- LÊNIN
1
Chương mở đâù
NHÂP MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BAN
̣ ̉
CUA CHỦ NGHIA MAC - LÊNIN
̉ ̃ ́
Thời lượng: 3 giờ tín chỉ
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Nêu được khái niệm chủ nghĩa Mác – Lênin và 3 bộ phận cấu thành
- Hiểu được những điều kiện, tiền đề ra đời của chủ nghĩa Mác – Lênin
- Nắm được đối tượng, phương pháp, mục đích và yêu cầu nghiên cứu, học
tập môn học
- Phân tích được vai trò của chủ nghĩa Mác - Lênin với thực tiễn phong trào
cách mạng thế giới
I. Khái lược về chủ nghĩa Mác - Lênin
1. Chủ nghĩa Mác - Lênin và ba bộ phận cấu thành của nó
a) Khái niệm Chủ nghĩa Mác – Lênin
Chủ nghĩa Mác – Lênin là hệ thông quan điêm và hoc thuyêt khoa hoc do C. ́ ̉ ̣ ́ ̣
Mac, Ph. Ăngghen sáng lập, được V.I. Lênin kế thừa, bảo vệ và phat triên trên
́ ́ ̉
cơ sở những giá trị tư tưởng nhân loai và tông kêt thực tiên thời đai; là thế giới
̣ ̉ ́ ̃ ̣
quan, phương phap luân phổ biên cua nhân thức khoa hoc và thực tiên cach mang;
́ ̣ ́ ̉ ̣ ̣ ̃ ́ ̣
là khoa hoc về sự nghiêp giai phong giai câp công nhân và nhân dân lao đông khoi
̣ ̣ ̉ ́ ́ ̣ ̉
chế độ ap bức boc lôt, tiên tới giai phong con người.
́ ̣́ ́ ̉ ́
b) Ba bộ phận cơ bản cấu thành chủ nghĩa Mác – Lênin:
Triêt hoc Mac – Lênin là bộ phân nghiên cứu quy luât vân đông, phat triên
́ ̣ ́ ̣ ̣ ̣ ̣ ́ ̉
chung nhât cua tự nhiên, xã hôi và tư duy; xây dựng thế giới quan, phương phap
́ ̉ ̣ ́
luân chung nhât cua nhân thức khoa hoc và thực tiên cach mang.
̣ ́̉ ̣ ̣ ̃ ́ ̣
Kinh tế chinh trị hoc Mac – Lênin trên cơ sở thế giới quan và phương phap
́ ̣ ́ ́
luân Triêt hoc Mac – Lênin là bộ phân nghiên cứu những quy luât kinh tế cua xã
̣ ́ ̣ ́ ̣ ̣ ̉
hôi, đăc biêt là những quy luât kinh tế cua quá trinh ra đời, phat triên, suy tan cua
̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̀ ́ ̉ ̀ ̉
phương thức san xuât tư ban chủ nghia và sự ra đời, phat triên cua phương thức
̉ ́ ̉ ̃ ́ ̉ ̉
san xuât mới công san chủ nghia.
̉ ́ ̣ ̉ ̃
2
Chủ nghia xã hôi khoa hoc là kêt quả cua sự vân dung thế giới quan,
̃ ̣ ̣ ́ ̉ ̣ ̣
phương phap luân Triêt hoc, Kinh tế chinh trị hoc Mac – Lênin vao nghiên cứu va ̀
́ ̣ ́ ̣ ́ ̣ ́ ̀
lam sang tỏ những quy luât khach quan cua quá trinh cach mang xã hôi chủ nghia.
̀ ́ ̣ ́ ̉ ̀ ́ ̣ ̣ ̃
Ba bộ môn lý luân câu thanh nên chủ nghia Mac – Lênin tuy đôi t ượng
̣ ́ ̀ ̃ ́ ́
nghiên cứu cụ thể khac nhau nhưng đêu năm trong môt hệ thông lí luân khoa hoc
́ ̀ ̀ ̣ ́ ̣ ̣
thông nhât về sự nghiêp giai phong giai câp công nhân, nhân dân lao đông khoi ap
́ ́ ̣ ̉ ́ ́ ̣ ̉́
bức, boc lôt và tiên tới giai phong con người.
̣́ ́ ̉ ́
2. Khái lược quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin
a) Những điều kiện, tiền đề của sự ra đời chủ nghĩa Mác
Điều kiện kinh tế - xã hội
Cách mạng tư sản nổ ra ở châu Âu thế kỉ XVI mở đầu hình thái kinh t ế -
xã hội tư bản chủ nghĩa. Chủ nghĩa tư bản thúc đẩy cuộc cách mạng công
nghiệp phát triển. Chính cuộc cách mạng công nghiệp đã là động l ực đ ể ch ủ
nghĩa tư bản Anh và Pháp trở thành những nước cường quốc từ th ế kỉ XVIII.
Nước Đức quân chủ cũng đã nung nấu một cuộc cách mạng tư s ản. Cách m ạng
công nghiệp làm cho phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa th ể hi ện tính h ơn
hẳn so với phương thức sản xuất phong kiến. C. Mác và Ph. Ăngghen đã đánh
giá: “Giai cấp tư sản, trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy m ột th ế k ỉ, đã
tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất
của tất cả các thế hệ trước cộng lại”1.
Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản đồng th ời cũng t ạo ra những khiếm
khuyết cơ bản không thể khắc phục. Đó là các mâu thuẫn xã hội vốn có của
chủ nghĩa tư bản ngày càng trở nên gay gắt; bất bình đẳng giữa các giai c ấp,
giữa các tầng lớp xã hội trở nên trầm trọng; phân hóa giàu nghèo ngày càng cao;
người lao động bị bần cùng hóa ngày một phổ biến. Những căn bệnh xã hội nảy
sinh phức tạp đã làm cho chủ nghĩa tư bản khủng hoảng về nhiều phương diện.
Trong chủ nghĩa tư bản, giai cấp tư sản không ngừng trưởng thành và giai cấp
công nhân cũng phát triển gấp bội: đông đảo về đội ngũ, chặt chẽ về tổ chức và
ý thức giai cấp tự giác tăng lên. Sự xuất hiện của giai cấp vô sản trên vũ đài lịch
C. Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, NXB. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.4, tr, 603.
1
3
sử với tính cách là một lực lượng chính trị độc lập được coi là tiền đề xã h ội
quan trọng dẫn đế sự ra đời của chủ nghĩa Mác – Lênin.
Tiên đề lý luận
̀
Nước Anh tiến hành cuộc cách mạng tư sản vào thế kỉ thứ XVII, nhưng
giai cấp tư sản Anh rất cách mạng, chính vì vậy ch ủ nghĩa tư b ản Anh phát
triển nhanh. Đến thế kỉ XVIII, nước Anh đã trở thành một cường quốc và có
thuộc địa ở tất cả các châu lục. Trên cơ sở đó, khoa kinh tế chính trị học đã ra
đời. Nhiều nhà kinh tế tên tuổi xuất hiện như A. Smith, D. Ricardo. Ti ếp thu
những thành tựu lí luận này, những nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã xây dựng học
thuyết hình thái kinh tế - xã hội, coi các hình thái kinh t ế - xã h ội phát tri ển l ịch
sử – tự nhiên. Đồng thời đã luận chứng cho sự xuất hiện h ợp quy lu ật c ủa hình
thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa mà giai đoạn thấp là chủ nghĩa xã hội.
Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp và tác động qua lại giữa quan điểm
chính trị - xã hội và quan điểm triết học của Mác.
Cách mạng tư sản Pháp thắng lợi chậm h ơn so với châu Âu tư bản. Song
nước Pháp đã tạo tiền đề cơ bản để chủ nghĩa tư bản Pháp phát tri ển. Cũng
như nước Anh tư bản, đến thế kỉ XVIII, nước Pháp đã có thuộc địa ở hầu hết
các châu lục, là một trong các nước cường quốc thời bấy gi ờ. Chính nh ững nhà
lí luận này đã phản ánh khá trung thực tình hình kinh t ế - xã h ội c ủa xã h ội Pháp
thời đó, nắm bắt được nguyện vọng của những người lao động là mong muốn
thay thế chủ nghĩa tư bản bằng một xã hội bình đẳng, văn minh, h ạnh phúc. Xã
hội tiến bộ đó được gọi là xã hội xã hội chủ nghĩa.
Triết học cổ điển Đức với tính cách là nguồn gốc trực tiếp của lý lu ận
triết học Mác. Nước Đức quân chủ run sợ trước các cuộc cách mạng tư sản ở
châu Âu. Nhưng giai cấp tư sản Đức vẫn đang ngấm ngầm chuẩn bị cho một
cuộc cách mạng vĩ đại. Mặt khác, nước Đức có truy ền th ống khoa h ọc và lí
luận nên chính triết học cổ điển Đức đã tạo cơ sở lí luận vững chắc cho cuộc
cách mạng ở Đức. Mặc dù còn nhiều hạn chế, nhưng triết học duy v ật c ủa
Feuerbach và hệ thống phép biện chứng duy tâm của Hegel đã tạo c ơ s ở lí lu ận
cho triết học Mác ra đời.
Những tiền đề khoa học tự nhiên
Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng
4
Khoa học tự nhiên phát triển mạnh mẽ trong thời kì cận đại. Đ ịnh lu ật
bảo toàn và chuyển hóa năng lượng là một trong những đột phá của cơ học . Bản
chất của định luật này cho rằng mọi vận động của vật chất đều sinh ra năng
lượng. Năng lượng có thể chuyển hóa từ trạng thái sang trạng thái khác; trong
quá trình đó nó được bảo toàn về mặt động năng. Chính định luật này ch ứng
minh hùng hồn: tự nhiên mang bản chất biện ch ứng; các trạng thái c ủa v ật ch ất
có mối quan hệ với nhau; tự nhiên là không ngừng biến đ ổi; s ự bi ến đ ổi c ủa t ự
nhiên là tự nó. Mặt khác, định luật này là cơ sở để những nhà sáng lập chủ nghĩa
Mác khái quát: vật chất luôn luôn vận động vì mọi trạng thái c ủa v ật ch ất luôn
luôn tỏa ra năng lượng.
Hoc thuyêt thế bao
̣ ́ ̀
Học thuyết tế bào là một đột phá vào cấu trúc của vật ch ất. Theo h ọc
thuyết tế bào, mọi vật chất hữu cơ đều có cấu trúc tế bào, các tế bào của các
trạng thái vật chất hữu cơ đều có cấu tạo giống nhau; s ự phát tri ển c ủa các
trạng thái vật chất hữu cơ là do sự phát triển của tế bào bằng cách t ự phân đôi
tế bào để có quá trình phát triển từ đơn bào đến đa bào, từ động vật bậc th ấp
đến động vật bậc cao và đến con người. Tế bào của các hợp ch ất hữu cơ có
nguồn gốc từ các hợp chất vô cơ. Phát minh này không ch ỉ đột phá trong sinh
học mà còn là cơ sở vững chắc cho triết học duy vật biện chứng khái quát thành
những luận điểm khoa học của mình.
̣ ́ ́ ́
Hoc thuyêt tiên hoa
Nhận thức về sự tiến hóa của vật chất nói chu ng và của con người nói
riêng xuất hiện từ thời cổ đại. Khi Darwin hoan thiện học thuy ết của mình thì
̀
khoa học mới có cơ sở để khẳng định: sinh vật là quá trình tiến hóa không
ngừng theo nguyên tắc thích nghi và đào thải; tức là những trạng thái nào, nh ững
yếu tố nào của vật chất phù hợp với quá trình tiến hóa sẽ được giữ l ại, n ếu
không phù hợp sẽ bị gạt bỏ. Học thuy ết tiến hóa là c ơ s ở đ ể tri ết h ọc Mác
khẳng định: vật chất nói chung, sinh vật nói riêng có quá trình phát tri ển, bi ến
đổi không ngừng; đó là quá trình tự hoàn thiện phù hợp với đi ều ki ện và môi
trường sống của các loài vật. Trong triết học gọi đó là phát triển; tức là quá trình
vận động từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến
hoàn thiện hơn.
5
b) C. Mác và Ph. Ăngghen với quá trinh hinh thanh và phat triên chủ nghia
̀ ̀ ̀ ́ ̉ ̃
́
Mac
(C. Mác 5-5-1818 – 14-3-1883 và Ph. Ăngghen 28-11-1820 – 5-8-1895)
C. Mac và Ph. Ăngghen với quá trinh hinh thanh chủ nghia Mac
́ ̀ ̀ ̀ ̃ ́
Sự chuyển biến về thế giới quan triết học diễn ra từng bước thông qua
việc phê phán nhà nước hiện thực với nhà nước pháp quyền của Hegel. Thông
qua thực tiễn, C. Mác tiến hành phê phán chủ nghĩa duy tâm triết h ọc c ủa Hegel,
tiếp thu và phê phán triết học duy vật của Feuerbach để hình thành quan điểm
duy vật.
Bước chuyển được hoàn thành căn bản vào khoảng tháng 2-1844 bởi các
bài báo đăng trên Niên giám Pháp - Đức: Bàn về vấn đề Do Thái; Bàn về triết
học pháp quyền của Hê-ghen, Lời nói đầu của C. Mác và các bài báo của Ph.
Ăngghen gửi từ Mansetxtơ (Anh): Lược thảo phê phán khoa kinh tế chính trị,
Tình cảnh nước Anh, Tômát Cáclây, Quá khứ và hiện tại.
Từ năm 1844 đến 1848, C. Mác và Ph. Ăngghen từng bước xây dựng
những nguyên lí triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử thể hiên trong
̣
tác phẩm sau đây: Bản thảo kinh tế – triết học năm 1844 Phê phán cơ sở duy
tâm về lịch sử của phái “Hegel trẻ”, đề xuất những quan niệm duy vật trong tác
phẩm Gia đình thần thánh.
- Phê phán tính không triệt để của các nhà duy vật trước kia, kể cả ch ủ
nghĩa duy vật của Feuerbach, kẳng định vai trò của th ực ti ễn đ ối v ới nh ận th ức
trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức.
- Đề xuất những nguyên lí triết học trong tác phẩm Sự khốn cùng của
triết học.
- Mác đưa ra con đường khắc phục “sự tha hóa” bằng việc xoá bỏ tư h ữu,
xây dựng chế độ công hữu trong chủ nghĩa cộng sản – tư tưởng cách mạng xã
hội để chuyển biến các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử, trong tác ph ẩm
Bản thảo kinh tế – triết học năm 1844.
- Tư tưởng cách mạng vô sản và vai trò của cách mạng vô sản đối với s ự
tiến bộ xã hội trong tác phẩm Gia đình thần thánh.
- Tiền đề của quá trình phát triển xã hội là con người, sản xuất vật chất
là cơ sở của sự tiến bộ lịch sử, của sự biến đổi các hình thái kinh tế - xã h ội,
6
phê phán quan niệm duy tâm về chủ nghĩa cộng sản mà Feuerbsch cũng nh ư các
nhà luận thời đó quan niệm trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức.
- Trình bày hệ thống 3 bộ phận cấu thành của ch ủ nghĩa Mác, quan ni ệm
duy vật toàn bộ đời sống xã hội, học thuy ết giai cấp và đ ấu tranh giai c ấp trong
tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản năm 1848.
C.Mác và Ph.Ăngghen với quá trinh phát chủ nghia Mac
̀ ̃ ́
Tổng kết thực tiễn và các thành tựu khoa h ọc có vai trò đ ặc bi ệt quan
trọng trong sự phát triển lý luận. Giai đoạn này được tính từ sau năm 1848 trở
đi.
- Quá trình sản xuất vật chất là quá trình chủ yếu của xã hội loài người.
Quá trình này làm xuất hiện các quan hệ xã hội của con người, xuất hiện quan
hệ san xuât trong các tác phẩm Đấu tranh giai câp ở Pháp, Ngày mười tám
̉ ́ ́
tháng Sương mù của Lui Bônapáctơ, Nội chiến ở Pháp, Phê phán cương lĩnh
Gôta.
- Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (trong bộ Tư
bản).
- Phát triển lý luận về nhà nước và cách mạng, về tính tất y ếu của cuộc
đấu tranh giai cấp trong Nội chiến ở Pháp.
- Xây dựng học thuyết duy vật dưới dạng hệ thống thông qua s ự phát
triển của khoa học tự nhiên trong các tác phẩm Chống Đuyrinh, Biện chứng của
tự nhiên, Lutvích Phoiơbắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức.
+ Phân tích nguồn gốc và động lực phát triển xã h ội và kh ả năng phát
triển cũng như thái độ của lực lượng động lực cách mạng với giai c ấp trung
gian, bổ sung lý luận và cách mạng xã hội trong tác phẩm Cách mạng và phản
cách mạng ở Đức.
+ Xây dựng hệ thống chủ nghĩa Mác: triết học, kinh tế chính trị học,
chủ nghĩa xã hội khoa học trong tác phẩm Chống Đuyrinh.
+ Phát triển phép biện chứng duy vật trong tác phẩm Biện chứng của
tự nhiên.
+ Phân tích quá trình phát triển của sản xuất vật ch ất là ngu ồn g ốc
hình thành giai cấp, sở hữu tư nhân, nhà nước, chế độ phân chia giai cấp trong
tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của sở hữu và của nhà nước.
7
c) Giai đoạn V.I Lênin với bao vệ và phát triển chủ nghia Mac trong điêu
̉ ̃ ́ ̀
kiên lich sử mới
̣̣
Phát triển thông qua cuộc đấu tranh bảo vệ chủ nghia Mác đặc biệt trong
̃
hoàn cảnh “cuộc khủng hoảng tư tưởng” ở nước Nga sau cuộc cách mạng 1905
– 1907.
- Lê-nin phê phán quan điểm duy tâm chủ quan về lịch sử của những nhà
dân tuý, bảo vệ quan điểm duy vật lịch sử của triết học Mác.
+ Thông qua tác phẩm “Những người bạn dân là thế nào và họ đấu
tranh chống chủ nghĩa dân tuý ra sao”.
+ Tác phẩm “Nội dung kinh tế của chủ nghĩa dân tuý và sự phê phán
trong cuốn sách của ông Xtơruvê về nội dung đó”.
- Phát triển thêm quan điểm duy vật lịch sử thông qua lý luận học thuy ết
hình thái kinh tế - xã hội của Mác.
- Tác phẩm “Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán” với
các nội dung sau:
+ Phê phán nhận thức luận duy tâm của chủ nghĩa Ma-kh ơ: Ch ủ nghĩa
tượng trưng; Chủ nghĩa kinh nghiệm; Chủ nghĩa bất khả tri.
+ Khẳng định: thế giới tồn tại khách quan là đối tượng của nhận thức;
con người có khả năng nhận thức thế giới; quá trình nhận thức thông qua hoạt
động thực tiễn.
+ Đưa ra định nghĩa phạm trù vật chất đã khắc phục được cuộc khủng
hoảng của chủ nghĩa duy vật cũng như cuộc khủng hoảng trong v ật lí h ọc cu ối
thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX.
+ Phát triển lý luận nhận thức duy vật của triết học Mác: hai giai
đoạn của quá trình nhận thức, thực tiễn và vai trò của th ực tiễn đối v ới nh ận
thức.
+ Phương pháp phân tích “cuộc khủng hoảng vật lí có ý nghĩa ph ương
pháp luận đối với quá trình nghiên cứu khoa học nói chung và với s ự phát tri ển
của vật lí học nói riêng.
d) Chủ nghĩa Mác - Lênin và thực tiễn phong trào cách mạng thế giới
8
Chủ nghia Mac – Lênin ra đời đã anh hưởng lớn lao đên phong trao công san
̃ ́ ̉ ́ ̀ ̣ ̉
và công nhân quôc tê. Công xã Paris 1871 có thể coi là sự kiêm nghiêm đâu tiên đôi
́́ ̉ ̣ ̀ ́
với tư tưởng cua chủ nghia Mac. ̉ ̃ ́
Thang 8 năm 1903, chinh đang vô san đâu tiên cua giai câp công nhân được
́ ́ ̉ ̉ ̀ ̉ ́
̀ ̣ ̉
thanh lâp (Đang Bônsêvic Nga).
Cach mang Thang Mười Nga 1917 đã mở ra môt kỉ nguyên mới cho nhân loai,
́ ̣ ́ ̣ ̣
chứng minh tinh hiên thực cua chủ nghia Mac – Lênin trong lich sử. Năm 1917, Quôc
́ ̣ ̉ ̃ ́ ̣ ́
tế Công san được thanh lâp. Năm 1922, Liên bang Xô viêt ra đời, đanh dâu sự liên
̣ ̉ ̀ ̣ ́ ́ ́
minh giai câp công nhân trong nhiêu quôc gia, dân tôc. Kêt thuc chiên tranh thế giới
́ ̀ ́ ̣ ́ ́ ́
lân thứ hai, hinh thanh công đông cac nước xã hôi chủ nghia do Liên xô dân đâu.
̀ ̀ ̀ ̣ ̀ ́ ̣ ̃ ̃ ̀
Những sự kiên trên đã cổ vũ manh mẽ phong trao cach mang cua giai câp công
̣ ̣ ̀ ́ ̣ ̉ ́
nhân toan thế giới, thức tinh phong trao đâu tranh cua nhân dân cac nước thuôc đia.
̀ ̉ ̀ ́ ̉ ́ ̣̣
Vai trò đinh hướng cua chủ nghia Mac – Lênin đã đem lai những thanh quả lớn lao
̣ ̉ ̃ ́ ̣ ̀
cho sự nghiêp vì hoa binh, đôc lâp dân tôc, dân chủ và tiên bộ xã hôi.
̣ ̀̀ ̣̣ ̣ ́ ̣
Ở Viêt Nam hiên nay, về tư tưởng, Đang ta đã khăng đinh: “Lây chủ nghia
̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ́ ̃
Mac – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh lam nên tang tư tưởng, kim chỉ nam cho hanh
́ ̀ ̀̉ ̀
đông là bước phat triên quan trong trong nhân thức và tư duy lý luân”1.
̣ ́ ̉ ̣ ̣ ̣
II. Đối tượng, mục đích và yêu cầu về phương pháp học t ập, nghiên
cứu môn học
1. Đối tượng và phạm vi học tập, nghiên cứu
Đôi tượng hoc tâp, nghiên cứu: Những nguyên lý cơ ban cua chủ nghia
́ ̣ ̣ ̉ ̉ ̃
Mac – Lênin là những quan điêm nên tang, mang tinh chân lý bên vững cua chủ
́ ̉ ̀ ̉ ́ ̀ ̉
nghia Mac Lênin trong pham vi 3 bộ phân câu thanh:
̃ ́ ̣ ̣ ́ ̀
Pham vi nghiên cứu của triết học bao gôm những quy luât chung nhât cua
̣ ̀ ̣ ́ ̉
sự vân đông và phat triên cua tự nhiên, xã hôi và tư duy; nhằm hình thành thế
̣ ̣ ́ ̉ ̉ ̣
giới quan, phương phap luân vân dung trong đời sông xã hôi.
́ ̣ ̣ ̣ ́ ̣
Kinh tế - chinh trị tâp trung nghiên cứu cac hoc thuyêt giá tri, giá trị thăng
́ ́ ̣ ́ ̣ ̣
dư, chủ nghia tư ban đôc quyên và đôc quyên nhà nước, khai quat những quy luât
̃ ̉ ̣ ̀ ̣ ̀ ́ ́ ̣
kinh tế cơ ban cua chủ nghia tư ban.
̉ ̉ ̃ ̉
Đang Công san Viêt Nam: Văn kiên đai hôi đai biêu toan quôc lân thứ IX, Nxb CTQG, H 2001, tr 84.
̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣̣̣ ̉ ̀ ́̀
1
9
Chủ nghia xã hôi khoa hoc chủ yếu nghiên cứu hoc thuyêt về sứ mênh lich
̃ ̣ ̣ ̣ ́ ̣ ̣
sử cua giai câp công nhân và những vân đề có tinh quy luât về chinh trị – xã hôi
̉ ́ ́ ́ ̣ ́ ̣
trong quá trinh hinh thanh, phat triên hinh thai kinh tế – xã hôi công san chủ nghia.
̀ ̀ ̀ ́ ̉ ̀ ́ ̣̣ ̉ ̃
2. Mục đích và yêu cầu về mặt phương pháp học tập, nghiên cứu
a) Mục đích của việc học tập, nghiên cứu
- Học tập, nghiên cứu “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-
Lênin” nhằm xây dựng thế giới quan, phương pháp luận khoa học và vận d ụng
sáng tạo những nguyên lý đó trong hoạt động nhận thức và thực tiễn.
-“ Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin” là cơ sở lý luận
quan trọng nhất của Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đường lối cách mạng của Đảng
Cộng sản Việt Nam.
- Môn học giúp sinh viên hiểu rõ nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản
Việt Nam
- Cơ sở để xây dựng niềm tin, lý tưởng cho sinh viên hiện nay.
b) Một số yêu cầu cơ bản về mặt phương pháp học tập, nghiên cứu
- Cần tuân thủ nguyên tắc gắn những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa
Mác-Lênin với thực tiễn của đất nước và thời đại.
- Tránh kinh viện, giáo điều trong quá trình học tập, nghiên cứu và vận
dụng các nguyên lý cơ bản đó trong thực tiễn.
- Thấy được mối quan hệ của ba bộ phận cấu thành, sự thống nhất và
nhất quán của chủ nghĩa Mác- Lênin, đồng thời nhận thức các nguyên lý đó
trong tiến trình phát triển của lịch sử tư tưởng nhân loại.
Câu hỏi ôn tập
1. Phân tích những điều kiện kinh tế- xã hội, tiền đề lý luận và khoa học
tự nhiên dẫn đến sự ra đời của chủ nghĩa Mác – Lênin?
2. Khái quát các giai đoạn hình thành và phát triển của chủ nghĩa Mác?
3. Vai trò của V.I. Lênin trong việc bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác?
4. Vai trò của chủ nghĩa Mác – Lênin với thực tiễn cách mạng thế giới?
10
Phần thứ nhất
THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRIẾT HỌC
CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN
Thế giới quan và phương pháp luận triết học là bộ phận lý luận n ền t ảng
của chủ nghĩa Mác-Lênin; là sự kế thừa và phát triển những thành quả vĩ đại
nhất của tư tưởng triết học trong lịch sử nhân loại, đặc biệt là tri ết h ọc c ổ đi ển
Đức. C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin đã phát triển chủ nghĩa duy vật và phép
biện chứng đến trình độ sâu sắc nhất và hoàn bị nhất, đó là: chủ nghĩa duy vật
biện chứng với tư cách là hạt nhân lý luận của thế giới quan khoa h ọc; là phép
biện chứng duy vật với tư cách “học thuyết về sự phát triển, dưới hình th ức
hoàn bị nhất, sâu sắc nhất và không phiến diện, học thuy ết về tính t ương đối
của nhận thức của con người.
Việc nắm vững những nội dung cơ bản của thế giới quan và phương
pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác-Lênin chẳng những là điều kiện tiên
quyết để nghiên cứu toàn bộ hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin mà còn
là để vận dụng nó một cách sáng tạo trong hoạt động nh ận th ức khoa h ọc, gi ải
quyết những vấn đề cấp bách của thực tiễn đất nước và thời đại.
Chương I:
CHỦ NGHIA DUY VÂT BIÊN CHỨNG
̃ ̣ ̣
11
Thời lượng: 7 giờ tín chỉ (4 lý thuyết, 2 thảo luận, 1 tự học)
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Nắm được vấn đề cơ bản của triết học và sự đối lập giữa chủ nghĩa duy
vật, duy tâm trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học
- Hiểu được quan điểm duy vật biện chứng về vật chất, ý thức và mối
quan hệ giữa vật chất, ý thức
- Vận dụng các kiến thức về chủ nghĩa duy vật biện chứng trong vi ệc x ử lí
các tình huống của hoạt động thực tiễn, tránh quan đi ểm ch ủ quan duy ý
chí
I. Chủ nghia duy vât và chủ nghia duy vât biên chứng
̃ ̣ ̃ ̣ ̣
1. Vân đề cơ ban cua triêt hoc và sự đôi lâp giữa chủ nghia duy vât với
́ ̉ ̉ ́ ̣ ̣́ ̃ ̣
chủ nghia duy tâm trong viêc giai quyêt vân đề cơ ban cua triêt hoc
̃ ̣ ̉ ́́ ̉ ̉ ́ ̣
Vấn đề cơ bản lớn nhất của mọi triết học, đặc biệt là triết học hiện đại,
là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại1.
Nội dung vấn đề cơ bản của triết học và ý nghĩa vấn đề cơ bản của triết
học:
Mặt thứ nhất vấn đề cơ bản của triết học là làm rõ giữa vật chất và ý
thức cái nào có trước, cái nào có sau; cái nào quy ết đ ịnh, cái nào ph ụ thu ộc. Khi
giải quyết vấn đề này, triết học có hai trường phái cơ bản: nhất nguyên luận
duy vật và nhất nguyên luận duy tâm, ngoài ra còn có trường phái thứ ba là nhị
nguyên luận.
- Vấn đề cơ bản của triết học là cơ sở để phân bi ệt các trường phái tri ết
học, nhận biết các quan điểm triết học và các nhà triết học : Trong lịch sử triết
học, các nhà triết học có thể chỉ giải quyết những vấn đề riêng biệt, nhưng thực
chất ở mức độ này hay mức độ khác họ đều tập trung giải quyết mối quan hệ
giữa vật chất và ý thức, giữa tồn tại và tư duy. Cách giải quy ết m ối quan h ệ
giữa vật chất và ý thức của họ là cơ sở phân biệt trường phái duy vật hay duy
tâm. Mặt khác, không phải bất kì một nhà triết học duy vật nào cũng hoàn toàn
duy vật. Họ cũng có những quan niệm duy tâm và ngược lại, các nhà duy tâm
cũng vậy. Do đó, khi đánh giá luận điểm nào đó là duy vật hay duy tâm phải trên
.C.Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, t.21, NXB. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, ,tr. 403.
1
12
cơ sở giải quyết vấn đề cơ bản của triết học. Một nhà triết học duy vật hay
duy tâm cũng phụ thuộc vào việc hệ thống triết học cơ bản của họ giải quyết
mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa vật chất và ý thức. Ngày nay, tri ết h ọc
giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức theo quan điểm quyết định luận,
nhưng thực chất nó vẫn không vượt ra khỏi vấn đề cơ bản của triết học.
- Vấn đề cơ bản của triết học là cơ sở để giải quy ết nh ững v ấn đ ề khác
của triết học: Triết học không chỉ có vấn đề mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại
mà còn giải quyết những vấn đề khác của đời sống thực tiễn. Những vấn đề
của nhận thức luận, nhà nước, con người, được các nhà triết học giải quyết trên
cơ sở vấn đề cơ bản của triết học.
- Trường phái nhất nguyên luận duy vật: trường phái này cho rằng vật
chất tồn tại khách quan, ý thức là quá trình phản ánh hiện th ực khách quan. V ật
chất quyết định ý thức. Trong trường phái này, có ba hình thức cơ bản là: chủ
nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình và chủ nghĩa duy vật biện
chứng.
- Trường phái nhất nguyên luận duy tâm: Trường phái này cho rằng ý
thức (với nhiều hình thức biểu hiện khác nhau) có trước, vật ch ất là s ự bi ểu
hiện cụ thể của ý thức, vật chất có sau, vật chất phụ thuộc ý thức. Trong
trường phái này, có hai hình thức là: chủ nghĩa duy tâm khách quan và chủ
nghĩa duy tâm chủ quan.
+ Chủ nghĩa duy tâm khách quan: cho rằng tinh thần khách quan
dưới các hình thức ý niệm, tinh thần tuyệt đối, lí tính thế giới, v.v. có trước và
tồn tại độc lập với con người.
+ Chủ nghĩa duy tâm chủ quan: thừa nhận ý thức con người là tính
thứ nhất. Họ phủ nhận sự tồn tại của hiện thực khách quan và coi th ế giới ch ỉ
là sự sáng tạo, là phức hợp các cảm giác của con người, của cá nhân, của chủ
thể.
Như vậy, chủ nghĩa duy tâm dưới hình thức này hay hình thức khác đều
thừa nhận sự sáng tạo ra thế giới bởi một lực lượng siêu nhiên. Chủ nghĩa duy
tâm thường được tôn giáo sử dụng làm cơ sở lý luận để củng cố lòng tin, tín
ngưỡng, mặc dù giữa chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo có sự khác nhau căn bản.
Chủ nghĩa duy tâm là sự tuyệt đối hoá nhận thức của con người, đồng thời là sự
13
đề cao lao động trí óc đối với lao động chân tay. Chính vì v ậy mà ch ủ nghĩa duy
tâm thường được các giai cấp thống trị lỗi thời ủng hộ, sử dụng làm nền tảng lí
luận cho những quan điểm chính trị - xã hội của mình.
- Trường phái nhị nguyên luận:
Quan điểm của trường phái này cho rằng có hai th ực thể tồn tại khách
quan, không phụ thuộc nhau, mỗi thực thể quyết định mỗi lĩnh vực. th ực th ể
tinh thần quyết định ý thức; thực thể vật chất quyết định thế giới vật th ể.
Trường phái nhị nguyên luận có xu hướng điều hoà giữa chủ nghĩa duy vật và
chủ nghĩa duy tâm nhưng về bản chất chủ nghĩa nhị nguyên theo khuynh h ướng
duy tâm là cơ bản.
Mặt thứ hai vấn đề cơ bản của triết học
Giải quyết mặt thứ hai vấn đề cơ bản của triết học, triết h ọc chia ra hai
phái cơ bản: phái thừa nhận khả năng nhận thức và phái ph ủ nhận ho ặc hoài
nghi khả năng nhận thứccủa con người:
- Trường phái khả tri: Trường phái này cho rằng, con người có khả năng
nhận thức được bản chất của thế giới; khả năng này là vô hạn; chỉ có một số
sự vật, hiện tượng con người chưa biết chứ nhất thiết không thể không biết.
Quá trình nhận thức của con người sẽ khắc phục được hạn chế này. Quá trình
đó diễn ra vô tận, vì thế mà con người có khả năng nh ận th ức đ ược chân lí
khách quan.
- Trường phái bất khả tri: hay còn gọi là hoài nghi luận và thuyết không
thể biết. Trường phái này cho rằng, con người không có kh ả năng nh ận th ức
được bản chất của thế giới. Con người chỉ nhận thức được hiện tượng của th ế
giới, nhưng khả năng này là hữu hạn. Họ có lí vì nh ận th ức c ủa con ng ười v ừa
tuyệt đối vừa tương đối. Tính tương đối của nhận thức dẫn đến sự ra đời của
chủ nghĩa hoài nghi. Hoài nghi là một trong những yếu tố để đạt đến chân lí.
Nhưng chủ nghĩa hoài nghi là một trong những yếu tố kìm hãm khả năng nhận
thức của con người. Thuyết không thể biết là sự cực đoan hoá tính tương đối
của nhận thức. Nó triệt tiêu động lực của quá trình nhận thức, dẫn đến sự bất
lực của con người trước thế giới.
2. Cac hình thức phat triên cua chủ nghĩa duy vật trong lich sử
́ ́ ̉ ̉ ̣
14
Chủ nghĩa duy vật chất phác: hình thức duy vật sơ khai của các nhà
triết học duy vật thời cổ đại. Thời kì này, về cơ bản triết học đồng nh ất v ật
chất với một trạng thái nào đó của vật chất. Tuy còn mang tính trực quan nh ưng
cơ bản là đúng và vượt lên quan điểm của thần học hay tôn giáo.
Chủ nghĩa duy vật siêu hình: được thể hiện chủ yếu ở các nhà triết học
duy vật thế kỉ XV đến thế kỉ XVIII. Do ảnh hưởng của cơ học cổ điển, ch ủ
nghĩa duy vật thời kì này chịu sự chi phối của phương pháp tư duy siêu hình -
máy móc. Họ nhìn thế giới như một cổ máy khổng lồ, luôn luôn ở trong trạng
thái biệt lập và tĩnh tại. Mặc dù không phản ánh đúng hiện thực nhưng ch ủ
nghĩa duy vật siêu hình đã góp phần chống lại th ế gi ới quan duy tâm và tôn
giáo.
Chủ nghĩa duy vật biện chứng: Do C. Mác và Ph. Ăngghen xây dựng
vào những năm 40 của thế kỉ XIX; được V.I. Lênin bảo vệ và phát tri ển trong
điều kiện lịch sử mới. Chủ nghĩa duy vật biện chứng là sự kế thừa những tinh
hoa của khoa học tự nhiên, của triết học, của kinh tế chính trị học, của tư tưởng
chủ nghĩa xã hội không tưởng, đã khắc phục được những hạn chế của chủ
nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình; nó trở thành công cụ cho
quá trình nhận thức và hoạt động của lực lượng tiến bộ lịch sử.
Triết học ra đời không phải vì có nhà nước và giai cấp, nhưng những
nguyên lí của triết học có thể đạt đến tri thức khoa học hay tri th ức t ư bi ện.
Chính vì vậy, các giai cấp thống trị thường lợi dụng triệt để thành tựu đó của
triết học để làm cơ sở lý luận cho chính sách cai trị của họ. Ch ủ nghĩa duy v ật
thường được các giai cấp thống trị tiến bộ sử dụng như một yếu tố không thể
thiếu trong đời sống tinh thần của xã hội. Ngược l ại ch ủ nghĩa duy tâm th ường
được các giai cấp thống trị lỗi thời lợi dụng để chứng minh cho sự tồn tại hợp
lí của họ.
II. Quan điêm duy vât biên chứng về vật chất, ý th ức va ̀ cac môi quan
̉ ̣ ̣ ́ ́
hệ giữa vât chât và ý thức
̣ ́
̣ ́
1. Vât chât
a) Phạm trù vật chất trong lịch sử triết học.
15
Thời kì Hi lap – La mã cổ đại: Talét: nước; Anaximen: không khí;
̣
Hêraclit: lửa; Ămpêđoclơ: đất, nước lửa và không khí; Anaximendơrơ: A-pei-ro;
Lơxip và Đêmôcrit: nguyên tử; Arixtốt: đất, nước, lửa, không khí và ê-te.
Quan niêm cua triêt hoc Trung Hoa cổ đại: coi khí là thực thể của thế
̣ ̉ ́ ̣
giới; Ngũ hành: Kim, Mộc,Thuỷ, Hoả, Thổ tương sinh, tương khắc tạo nên sự
đa dạng, phong phú của thế giới.
Quan niêm cua triêt hoc Ấn Độ cổ đại: Phái Nyaya – Vaisêsika: coi nguyên
̣ ̉ ́ ̣
tử (Paramanu) là thực thể của thế giới.
Thời kì cận đại:
- Phranxi Bêcơn (Anh): Vật chất tồn tại khách quan, vật chất là tổng h ợp
các hạt, có hình thức và vận động là thuộc tính của vật chất.
- Pierơ Gát Xănđi (Italia): vật chất gồm những nguyên tử có đặc tính
tuyệt đối: kiên cố và không thấm qua.
- Đêcáctơ (Pháp): Vũ trụ là vật chất gồm những hạt nhỏ có th ể phân chia
đến vô tận, luôn vận động và thay đổi vị trí trong không gian.
- Xpinôza (Hà Lan): Tự nhiên là nguyên nhân (causasui) tự nó. Th ực thể là
thống nhất; vật hữu hạn vô tận.
- Điđrô (Pháp): vũ trụ là vật chất, tự nó. Bản tính cố h ứu của v ật ch ất là
vận động, đứng yên là dạng vận động. Vận động sẽ giúp gi ới t ự nhiên ngày
càng hoàn thiện đồng thời đào thải những gì không phù hợp.
- Hônbách (Pháp): Vật chất là những gì mà bằng cách nào đó tác động vào
cảm giác của chúng ta.
Do khoa học thời kì này chỉ cơ học phát triển nên họ đồng nhất vật chất
với khối lượng, vận động chỉ là sự di chuyển vị trí trong không gian. Họ cũng
coi nguyên tử là phần tử n hỏ bé nhất không thể phân chia và tách rời nguyên t ử
với vận động.
Cuộc khủng hoảng phạm trù vật chất cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX:
- Năm 1895: W.Rơnghen ( 1845 – 1923) phát hiện tia X
- Năm 1896: Hiện tượng phóng xạ được phát hiện bởi H.Béccơnen
(1852 -1908)
- Năm 1897: Điện tử được phát minh bởi J.J.Tômxơn (1856 – 1940)
16
Các phát minh trên đã tấn công vào phạm trù vật ch ất của các nhà tri ết
học duy vật – phạm trù nền tảng của chủ nghĩa duy vật, tức là nguyên tử không
phải là phần tử nhỏ bé nhất không thể phân chia và kh ối l ượng không ph ải b ất
biến. Các nhà triết học duy tâm khẳng định vật ch ất biến mất, th ế gi ới ch ỉ còn
lại những khái niệm.
- Định nghĩa vật chất của V.I. Lê-nin:“Vật chất là một phạm trù triết
học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong c ảm
giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và t ồn t ại không
lệ thuộc vào cảm giác”1.
Nội dung định nghĩa:
- Vật chất là phạm trù của triết học
+ Phạm trù triết học là phạm trù bao trùm nhất, rộng nhất.
+ Phạm trù vật chất mà các khoa học cụ thể s ử dụng ch ỉ là m ột trong
những trạng thái của vật chất hay mang tính vật thể, không mang nghĩa ph ạm
trù vật chất của triết học.
- Vật chất tồn tại khách quan được cảm giác
+ Tồn tại tự nó, không do ai sáng tạo ra, không mất đi, có th ể chuy ển
hoá từ trạng thái này sang trạng thái khác.
+ Tồn tại trước con người, trước ý thức của chúng ta.
+ Vật chất tồn tại vừa mang tính trừu tượng, vừa có nội dung c ảm
tính.
+ Khi các trạng thái của vật chất tác động đến các giác quan thì tạo
nên cảm giác cho con người.
- Ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc người thông qua
các giác quan, nếu các giác quan của con người bình thường, góc phản ánh
tương ứng thì hình ảnh của sự vật tác động không phụ thuộc vào cảm giác.
- Con người có khả năng nhận thức được thế giới: vì th ế giới vật ch ất
tồn tại khách quan khi tác động vào các giác quan thì tạo nên cảm giác để làm cơ
sở cho quá trình hình thành tri thức. Quá trình đó diễn ra vĩnh viễn nên con người
có khả năng nhận thức được thế giới.
Ý nghĩa cua định nghĩa
̉
V. I. Lenin: Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Matxcơva, 1980, t.18, tr. 151
1
17
- Khắc phục được tính trực quan, siêu hình của các nhà triết học duy vật
thời cổ đại cũng như thời cận đại.
- Khẳng định quan điểm vô thần, chống lại các quan điểm duy tâm, thần
học, tôn giáo về sự hình thành thế giới vật chất.
- Giải quyết vấn đề cơ bản của triết học theo quan ni ệm duy v ật m ột
cách triệt để: duy vật cả lĩnh vực vật chất cả lĩnh vực tinh thần, ý thức.
- Đưa ra một phương pháp định nghĩa mới: định nghĩa vật ch ất thông qua
mặt đối lập là ý thức.
- Mở đường cho khoa học phát triển: đối tượng của của khoa học là th ế
giới vật chất tồn tại vô cùng, vô tận, vĩnh viễn trong thời gian và không gian.
b) Phương thức và hinh thức tồn tại của vật chất:
̀
Vật chất và vận động
Theo Ph. Ăngghen: “Vận động hiểu theo nghĩa chung nhất bao gồm tất
cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, k ể từ s ự thay đ ổi v ị trí
đơn giản đến tư duy”1.
- Tính chất của vận động: tự vận động
+ Các trạng thái của vật chất đều có cấu trúc
+ Các bộ phận của vật chất đều tác động làm biến đổi dẫn đến vận
động.
+ Vận động vừa có hướng vừa vô hướng.
+ Vận động vĩnh viễn, vô điều kiện.
+ Đứng im là một trạng thái của vận động: vận động trong th ế cân
bằng, đứng im có điều kiện, tạm thời, tương đối.
- Vận động là một trong những thuộc tính cơ bản của vật chất: mọi vận
động đều là vận động của vật chất, không có vật chất không v ận đ ộng và cũng
không có vận động nào không phải của vật chất. Vật chất tồn tại thông qua vận
động.
- Các hình thức của vận động: có mối liện h ệ với nhau. Tuỳ c ấu trúc c ủa
các trạng thái vật chất mà có hình thức vận động t ương ứng. Các tr ạng thái v ật
chất có cấu trúc phức tạp và cao hơn bao gồm các dạng vận động thấp hơn.
+ Vận động cơ học: chuyển dịch vị trí trong không gian
C. Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994, t.20, tr. 519.
1
18
+ Vận động lí học: sự tương tác giữa các điện tử, giữa các nguyên tử.
+ Vận động hoá học: sự hoá hợp và phân giải của các hợp chất, của các
phân tử.
+ Vận động sinh học: sự tương tác giữa quá trình đồng hoá và quá trình
dị hoá của các cơ thể sinh vật.
+ Vận động xã hội: sự tác động giữa các cá nhân trong cộng đồng thông
qua các mối quan hệ xã hội làm biến đổi hình thái kinh tế – xã hội.
Không gian và thời gian:
Quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng:
- Không gian là để chỉ trật tự cùng tồn tại, thời gian là chỉ quá trình của
vật chất.
- Không gian và thời gian là những phương thức tồn tại của vật chất.
Không gian và thời gian tồn tại khách quan. Vật chất tồn tại trong không gian và
thời gian, không có vật chất tồn tại ngoài không gian và th ời gian, cũng nh ư
không có không gian và thời gian tồn tại ngoài vật chất.
- Không gian có ba chiều: chiều dài, chiều rộng và chi ều cao; vô cùng, vô
tận, cả vĩ mô lẫn vi mô. Thời gian chỉ có một chiều: từ quá kh ứ đ ến t ương lai;
vĩnh viễn cả về quá khứ, cả về tương lai.
- Không gian và thời gian có tính thống nhất: không có th ời gian tách kh ỏi
không gian, ngược lại, không có không gian tách khỏi thời gian.
c) Tính thống nhất vật chất của thế giới
Nội dung quan điểm về tính thống nhất của thế giới
Chỉ có một thế giới duy nhât đó là thế giới vật chất. Thế giới này thống
́
nhất ở tính vật chất:
+ Thế giới vật chất tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con
người.
+ Thế giới vật chất là một thể thống nhất và có mối liên h ệ khách quan,
phổ biến.
+ Thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn, vô hạn và vô tận và tự nó.
+ Các trạng thái vật chất có thể chuyển hoá lẫn nhau.
19
+ Sự phát triển của khoa học đã bác bỏ quan niệm của ch ủ nghĩa duy
tâm và tôn giáo về nguồn gốc của vật chất, chứng minh tính chân lí quan niệm
của chủ nghĩa duy vật biện chứng.
Ý nghĩa phương pháp luận
- Cơ sở để hình thành thế giới quan duy vật và khoa học.
- Cơ sở để nhận thức và cải tạo thế giới một cách khách quan và khoa
học.
2. Ý thức
Theo quan niêm cua chủ nghĩa duy vật biện chứng: ý thức là quá trình tâm lí
̣ ̉
tích cực, phản ánh hiện thức khách quan thông qua các giác quan di chuy ển đ ến
bộ não người để xử lí, khái quát thành tri thức
a) Nguồn gốc của ý thức
Nguồn gốc tự nhiên của ý thức
- Quá trình phản ánh của vật chất:
+ Phản ánh là một trong những thuộc tính cơ bản của v ật ch ất, là kh ả
năng lưu giữ và tái hiện sự tác động của trạng thái vật chất này lên trạng thái
vật chất khác trong quá trình tồn tại, vận động và biến đổi của chúng.
+ Sự phát triển của quá trình phản ánh của vật chất là cơ sở để hình
thành ý thức, hình thành tri thức: phản ánh cơ học, phản ánh kích thích, phản ánh
cảm ứng, phản ánh tâm lí, phản ánh ý thức.
- Bộ óc của con người:
+ Bộ óc của con người là kết quả của quá trình tiến hoá lâu dài của
sinh vật bậc cao, cơ quan trung ương của hệ thần kinh ở con người. Nó có
nhiệm vụ thu thập, phân tích, xử lí và điều khiển hoạt động của con người.
+ Bộ óc con người thu nhận những phản ánh từ các giác quan đ ể phân
tích, lọc bỏ, khái quát thành ý thức, thành tri thức.
Nguồn gốc tự nhiên là điều kiện cần nhưng chưa đủ để hình thành ý thức.
Nguồn gốc xã hội của ý thức
- Lao động là một trong những nguồn gốc xã hội để hình thành ý thức:
+ Lao động là quá trình con người tác động vào tự nhiên đ ể t ạo ra s ản
phẩm nhằm thoả mãn nhu cầu của con người.
20
+ Lao động không chỉ là phương thức tồn tại của con người mà còn
phương thức sáng tạo và hoàn thiện con người, hoàn thiện các giác quan để tăng
khả năng phản ánh.
+ Lao động còn là phương thức để nắm bắt cấu trúc, hiểu các mối
quan hệ của các trạng thái vật chất. Trên cơ sở đó để hình thành tri thức.
+ Lao động còn tạo ra những phương tiện để tăng khả năng phản ánh
của con người, nhờ đó mà tri thức ngày càng đầy đủ và phong phú hơn.
- Ngôn ngữ là một trong những nguồn gốc xã hội để hình thành ý thức
+ Ngôn ngữ là hệ thống những kí hiệu do con người sáng tạo ra để
giao tiếp và trao đổi thông tin.
+ Ngôn ngữ bao gồm tiếng nói, chữ viết và một số kí hiệu khác
+ Chức năng của ngôn ngữ: giao tiếp, trao đổi thông tin, công cụ của
tư duy; mọi thành tựu của tư tuy đều được thể hiện bằng ngôn ngữ.
Nguồn gốc xã hội là điều kiện đủ để hình thành ý th ức. Ngu ồn gốc t ự
nhiên của ý thức mang tính tự nó, để hình thành ý thức không thể không có
nguồn gốc tự nhiên, nhưng chỉ có nguồn gốc tự nhiên thì ý th ức cũng không
được hình thành, mà nhất thiết phải có nguồn gốc xã h ội. Chính vì vây, hoạt
̣
động lao động của con người càng phong phú, đa dạng, phức tạp; ngôn ngữ càng
hoàn thiện thì ý thức càng đầy đủ và sâu sắc.
b) Bản chất và kêt câu của ý thức
́́
Ban chât cua ý thức
̉ ́̉
- Nội dung của ý thức là phản ánh hiện thực khách quan.
- Hình thức của ý thức mang tính chủ quan. Tức là ngôn ng ữ ph ản ánh và
chủ thể phản ánh mang tính chủ quan.
Tính sáng tạo của ý thức.
- Ý thức không chỉ phản ánh trung thực mà còn phản ánh một cách sáng
tạo hiện thực khách quan. Phản ánh sáng tạo là dựa trên những tư liệu, những
qui luật vận động, phát triển của các trạng thái vật chất để dự báo sự tồn tại
của chúng trong những điều kiện không gian và th ời gian nhất đ ịnh. Tính chân lí
của sự phản ánh sáng tạo này được thực tiễn chứng minh.
- Ý thức còn chủ động tác động vào hiện thực khách quan, tìm ph ương
pháp thích hợp để phản ánh hiện thực khách quan.
21
Tính xã hội của ý thức.
- Ý thức phản ánh hiện thực khách quan trên cơ sở kế thừa thành t ựu ý
thức của các thế hệ trước, sử dụng các phương tiện, phương pháp, ngôn ngữ xã
hội để phản ánh, là sự nổ lực của một số thành viên của cộng đ ồng, vì v ậy k ết
quả phản ánh mang tính xã hội sâu sắc.
- Nhu cầu hoạt động của xã hội là động lực cho quá trình ph ản ánh, cho ý
thức hình thành.
- Mọi thành tựu của ý thức (dưới dạng tri thức khoa học, công ngh ệ) là
sản phẩm của xã hội, phải được xã hội kiểm nghiệm và sử dụng.
Tính trừu tượng của ý thức.
- Phương tiện phản ánh của ý thức là ngôn ngữ mang tính trừu tượng.
- Kết quả phản ánh của ý thức mang tính khuynh hướng, không hoàn toàn
trùng khít với hiện thực khách quan, khi nhận thức phải có tính trừu tượng hoá
cao.
- Phản ánh hiện thực khách quan của ý thức phải thông qua tư duy trừu
tượng.
Kết cấu của ý thức
Cấu trúc theo chiều ngang:
- Tri thức: Tri thức là kết quả quá trình nhận thức được tái hiện d ưới
dạng qui luật, những mối quan hệ bản chất thông qua ngôn ngữ.
- Tình cảm: thái độ của cá nhân hay cộng đồng với hiện thực khách quan
hay chính bản thân cá nhân hay cộng đồng.
- Niềm tin: lòng tin đã được củng cố bởi tri thức.
- Lý trí: là sự kiên định theo ý thức mà các cá nhân hay cộng đồng đã tin
tưởng.
- Ý chí: là quyết tâm cao của cá nhân hay cộng đồng trong quá trình hoạt
động theo tri thức phương pháp.
Cấu trúc theo chiều dọc:
- Tự ý thức: nhận thức về vị trí và vai trò của bản thân mình trong m ối
quan hệ với thế giới bên ngoài.
- Tiềm thức: là ý thức dưới dạng tiềm tàng để khi có điều kiện sẽ xuất
hiện mà không cần có sự kiểm soát chúng một cách trực tiếp.
22
- Vô thức: là những trạng thái tâm lí dưới dạng bản năng điều ch ỉnh suy
nghĩ, hành vi, thái độ ứng xử của con người một cách nhanh chóng mà không có
sự tham gia của ý thức.
3. Môi quan hệ giữa vât chât và ý thức
́ ̣ ́
a) Quan niêm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về vai trò của vât chât
̣ ̣ ́
đôi với ý thức.
́
Trong môi quan hệ với ý thức, vât chât là cai có trước, ý thức là cai có sau,
́ ̣ ́ ́ ́
vât chât là nguôn gôc cua ý thức, quyêt đinh ý thức. Ý thức là sự phan anh đôi với
̣ ́ ̀ ́ ̉ ̣́ ̉́ ́
vât chât. Nôi dung phan anh cua ý thức được quyêt đinh bởi vât chât. Sự vân đông
̣ ́ ̣ ̉́ ̉ ̣́ ̣ ́ ̣ ̣
và hinh thức biêu hiên cua ý thức bị cac qui luât sinh hoc và xã hôi qui đinh nên
̀ ̉ ̣ ̉ ́ ̣ ̣ ̣ ̣
vât chât không chỉ qui đinh nôi dung mà con qui đinh cả hinh th ức cung nh ư biên
̣ ́ ̣ ̣ ̀ ̣ ̀ ̃ ́
đôi cua ý thức.
̉̉
b) Quan niêm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về vai trò của ý thức đôi
̣ ́
với vât chât.̣ ́
- Ý thức là sản phẩm của vật chất có tổ chức cao, vật ch ất là nguòn gốc
của ý thức Ý thức có tính độc lập tương đối, nên có khả năng tác động để cải
tạo hiện thực khách quan thông qua vai trò của con người.
- Trong hoạt động thực tiễn, con người phải định ra mục đích, ph ương
pháp, để huy động những lực lượng vật chất phù hợp nhằm đạt đến kết quả.
- Kiên trì thực hiện mục tiêu đề ra, nhạy bén ứng xử trước mọi tình
huống.
c) Ý nhĩa phương pháp luận:
- Xuất phát từ khách quan: tôn trọng hiện thực khách quan, qui luật khách
quan. Các nhân tố khách quan tác động quyết định nhưng các y ếu tố này luôn
vận động, biến đổi, phải bám sát diễn biến của hiện thực khách quan.
- Phát huy tính năng động chủ quan: vì tính năng động chủ quan sẽ biến
khả năng của các yếu tố khách quan thành hiện th ực. Nhân t ố ch ủ quan chính là
con người nên khi con người nắm chắc qui luật khách quan, các yếu tố khách
quan, nhạy bén xử lí tình huống trong quá trình hoạt đ ộng thì s ẽ mang l ại thành
công trong hoạt động thực tiễn.
23
- Chống chủ quan duy ý chí: Không tin tưởng một cách mù quáng, luôn
gắn lý luận với thực tiễn, coi thực tiễn là cơ sở, là nguồn gốc, là động lực đ ể
nhận thức và bám sát phương pháp trong quá trình hoạt động thực tiễn.
Chương II:
PHEP BIÊN CHỨNG DUY VÂT
́ ̣ ̣
Thời lượng: 9 giờ tín chỉ (6 lý thuyết, 2 thảo luận, 1 tự học)
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Nắm được khái niệm phép biện chứng và các hình thức cơ bản của phép biện
chứng
- Hiểu được các nguyên lý, các cặp phạm trù, các quy luật của phép biện chứng
- Nắm được các khái niệm thực tiễn, nhận thức và vai trò của thực tiễn đối với
nhận thức
- Hiểu được con đường biện chứng của nhận thức chân lý
- Vận dụng phép biện chứng trong việc giải quyết các vấn đề do thực tiễn đặt
ra một cách sáng tạo, linh hoạt, mềm dẻo và hiệu quả
I. Phép biện chứng và phép biện chứng duy vật
1. Phép biện chứng và các hình thức cơ bản của phép biện chứng
a) Phep biên chứng
́ ̣
- Sự đối lập giữa hai quan điêm biện chứng và siêu hình trong nhân thức
̉ ̣
và cai tao thế giới
̣̉
+ Phương pháp siêu hình: là một trong những phương pháp nhận thức và
hoạt động của con người. Phương pháp này là quá trình tập trung trí tuệ và
nguồn lực để giải quyết triệt để một vấn đề cụ thể nhằm tạo nên bước phát
triển cơ bản phù hợp mục tiêu nào đó. Tư duy siêu hình là quá trình nhận thức
đối tượng cô lập, tĩnh tại, không vận động, không biến đổi, không chuyển hoá.
Đặc điểm của tư duy siêu hình là: “chỉ nhìn thấy những sự vật riêng biệt
mà không nhìn thấy mối liên hệ qua lại giữa những sự v ật ấy, ch ỉ nhìn th ấy s ự
tồn tại của những sự vật ấy mà không nhìn thấy sự phát sinh và s ự tiêu vong
của những sự vật ấy, chỉ nhìn thấy trạng thái tĩnh của nh ững sự vật ấy mà quên
24
mất sự vận động của những sự vật ấy, chỉ nhìn thấy cây mà không nhìn th ấy
rừng”1. Nhưng, phương pháp siêu hình lại rất cần thiết cho quá trinh nh ận th ức ̀
và hoạt động của con người. Mặc dù khả năng của con người là vô h ạn, nh ưng
trong một thời gian và không gian cụ thể lại hữu h ạn. Vì v ậy, vi ệc t ập trung trí
tuệ và vật lực để giải quyết một vấn đề cụ th ể phù h ợp mục tiêu nào đó chính
là tạo nên động lực cho sự phát triển là h ết s ức c ần thi ết. Trong xây d ựng kinh
tế – xã hội của một quốc gia cũng không vượt khỏi qui luật đó.
+ Phương pháp biện chứng hay còn gọi là tư duy biện chứng: là phương
pháp nhận thức đối tượng trong mối liên hệ, vận động, phát triển, biến đổi và
chuyển hoá không ngừng.
- Khai niêm phep biện chứng
́ ̣ ́
Trong triết Mac- Lênin, khai niêm biên chứng dung để chỉ những môi liên
́ ́ ̣ ̣ ̀ ́
hê, tương tac chuyên hoa và vân đông, phat triên theo qui luât cua cac hiên t ượng
̣ ́ ̉ ́ ̣ ̣ ́ ̉ ̣ ̉ ́ ̣
quá trinh trong tự nhiên, xã hôi, tư duy. Theo Ph.Ăng ghen biên chứng bao gôm
̀ ̣ ̣ ̀
chủ quan và khach quan: “Biên chứng goi là khach quan thì chi phôi toan bộ gi ới
́ ̣ ̣ ́ ́ ̀
tự nhiên, con biên chứng goi là chủ quan, tức là tư duy biên chứng, thì chỉ là phan
̀ ̣ ̣ ̣ ̉
ánh sự chi phôi trong toan bộ giới tự nhiên”1.
́ ̀
b) Các hình thức cơ bản của phép biện chứng
Phep biên chứng thời cổ đai
́ ̣ ̣
Các tư tưởng biện chứng trong triết học phương Đông cổ đai ̣
- Thuyết Âm-Dương: Hai thế lực Âm, Dương không tồn tại biệt lập mà
quan hệ với nhau theo các nguyên lý sau:
+ Âm-Dương thống nhất thành Thái cực: Tính toàn vẹn, chỉnh thể, cân
bằng của cái đa và cái duy nhất. Tư tưởng về sự thống nhất vừa bất biến vừa
biến đổi.
+ Trong Âm có Dương, trong Dương có Âm: Khả năng biến đổi của
Âm-Dương đã bao hàm trong mỗi mặt đối lập của Thái cực.
- Tư tưởng biện chứng của Lão Tử cho rằng, toàn thể thế giới bị chi ph ối
bởi hai luật phổ biến là luật quân bình và luật phản phục, trong đó luật quân
1
Sđd, t.20, tr. 37.
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb. Chinh trị quôc gia, H.2004, t.20, tr.694.
́ ̣̀ ́ ́
1
25
bình luôn giữ cho sự vận động của các sự vật, hiện tư ợng được cân bằng theo
một trật tự điều hoà trong tự nhiên, không có gì thái quá, không có gì bất cập.
Luật phản phục cho rằng: cái gì phát triển tột độ thì sẽ trở thành cái đối
lập với nó. Ngoài ra, phản phục còn có nghĩa là trở v ề với đ ạo t ự nhiên, Vô Vi,
tức là trở về với cái gốc của mình. Bất kỳ sự vật, hiện t ượng nào cũng đều là
thể thống nhất của hai mặt đối lập vừa xung khắc nhau, vừa n ương tựa và bao
hàm lẫn nhau.
Các tư tưởng biện chứng trong triết học Hy lap – La mã cổ đai.
̣ ̣
- Thuật ngữ “phép biện chứng” (dialecticka) có nguyên gốc là dialektike
được Xôcrát (469-399 tr.c.n) sáng tạo và sử dụng theo nghĩa là nghệ thuật dẫn
dắt đàm thoại, đối thoại, tranh biện các vấn đề mà hai bên cùng quan tâm v ới
mục đích đạt được chân lý bằng con đường đối lập các ý ki ến c ủa h ọ v ới nhau.
Platôn cho rằng phép biện chứng chính là đối thoại, là "mổ x ẻ" lôgíc chia và k ết
hợp các khái niệm đang tồn tại trực tiếp trong các câu h ỏi và các câu tr ả l ời
(hỏi-đáp) và dẫn các khái niệm đó tới chân lý. Hêraclít (540-480 tr.c.n) đã thể
hiện tương đối rõ quan niệm của mình về phép biện chứng, ông cho rằng, phép
biện chứng là môn khoa học nghiên cứu về sự vận động và phát triển: “Chúng
ta không thể tắm hai lần trên một dòng sông vì nước mới không ngừng chảy trên
sông” và “ngay cả mặt trời cũng mỗi ngày một mới”.
Các quan niệm trên của các triết gia Hy Lạp cổ đại về phép biện ch ứng
dần dần đem lại cho phép biện chứng những quan niệm về sự vận động và phát
triển của những mâu thuẫn để đi tới những tri thức đúng, tức là đi tới chân lý.
Phép biện chứng cổ đại mang tính tự phát, mộc mạc mà phép bi ện ch ứng trong
triết học Hy Lạp, Trung Hoa cổ đại là một trong những hình thức điển hình.
Như vậy, phép biện chứng cổ đại là hình thức đầu tiên, là c ơ s ở đ ể phép
biện chứng duy vật xuất hiện. Những tư tưởng đó đã đóng góp vai trò c ủa mình
trong việc chống lại những tư tưởng siêu hình và tôn giáo lúc bấy giờ.
Phép biện chứng duy tâm trong triết học cổ điển Đức
Phép biện chứng duy tâm xuất hiện vào thời cổ đại và cùng với s ự phát
triển của cuộc sống, của khoa học, phép biện chứng ngày càng được bổ sung
thêm những nội dung mới, phong phú hơn, phát triển thành hệ thống vào cu ối
thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX trong triết học cổ điển Đức. Cantơ (1724-1804) là
26
người sáng lập và Phíchtơ (1762-1814), Selinh (1775-1854), Hêghen (1770-1831)
là những người kế thừa, phát triển:
- Sự thống nhất biện chứng giữa các mặt đối lập là sự thống nhất và thâm
nhập lẫn nhau của các mặt đối lập, là động lực của sự vận động và phát tri ển
của vật chất. Động lực là sự thống nhất và thâm nh ập lẫn nhau c ủa sức hút và
sức đẩy. Động lực này có trước vật chất và sự vận động c ủa đ ộng lực đó là s ự
vận động tách rời vật chất (Cantơ).
- Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập của các sự vật, hiện
tượng, mối liên hệ phổ biến, sự thống nhất, sự phát triển của tự nhiên (Selinh).
- Mâu thuẫn là nguồn gốc của sự phát triển nhưng chúng ch ỉ t ồn t ại trong
ý thức con người. Mâu thuẫn thể hiện sự vận động đi lên c ủa tư duy trong quá
trình nhận thức (Phíchtơ).
Phép biện chứng của Hêghen đã bao quát cả ba lĩnh vực, bắt đầu từ các
phạm trù lôgíc thuần tuý cho đến lĩnh vực tự nhiên, tinh th ần và kết thúc b ằng
biện chứng của toàn bộ quá trình lịch sử. Trong phép biện chứng của mình,
Hêghen đã thể hiện được những hình thức chung của sự vận đ ộng. Ông cũng là
nhà triết học đầu tiên khái quát lên những qui luật c ơ bản c ủa phép bi ện ch ứng,
mà trước hết là qui luật lượng - chất, qui luật phủ định của phủ định. Sai lầm
có tính nguyên tắc của Hêghen là ở chỗ, theo ông bi ện ch ứng c ủa ý ni ệm (ý
thức) sản sinh ra biện chứng của sự vật (vật chất).
Tuy vậy, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lê-nin đánh giá rất cao
phép biện chứng của Hêghen. C.Mác viết về phép biện ch ứng của Hêghen trong
tư bản, quyển I, tập 1. Lời tựa cho bản tiếng Đức, in lần th ứ hai: “Tính ch ất
thần bí mà phép biện chứng mắc phải khi nằm trong tay Hêghen không ngăn cản
ông trở thành người đầu tiên trình bày một cách bao quát và có ý th ức nh ững
hình thức vận động chung của phép biện chứng. Ở Hêghen, phép bi ện ch ứng đi
ngược đầu xuống đất; chỉ cần đảo xuôi lại lên hai chân thì sẽ phát hiện ra các
hạt nhân hợp lý ở đằng sau cái vỏ thần bí của nó”.
C.Mác và Ph. Ăngghen trên cơ sở kế thừa có phê phán và phát triển chủ
nghĩa duy vật và phép biện chứng trong lịch sử triết học đồng th ời dựa vào các
thành tựu của khoa học đã sáng tạo ra phep biên ch ứng duy vât. V.I Lênin la ̀
́ ̣ ̣
người bảo vệ và phát triển đem lại cho phép biện chứng một hình th ức m ới v ề
27
chất. Vì vậy, phép biện chứng duy vật không những ch ỉ là th ế gi ới quan mà còn
là phương pháp luận khoa học để nhận thức và cải tạo thế giới.
2. Phép biện chứng duy vật
Phep biên chứng
́ ̣
Trong tác phẩm Chống Đuyrinh, Ph.Ăngghen đã định nghĩa: “Phép biện
chứng là môn khoa học về những qui luật phổ biến của sự vận đ ộng và s ự phát
triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy”1.
Đăc trưng cơ ban và vai trò cua phep biên chứng duy vât
̣ ̉ ̉ ́ ̣ ̣
- Đặc điểm của phep biện chứng là tính mềm dẽo, linh hoạt. thừa nhận
́
cái khẳng định và cái phủ định vừa loại trừ nhau, vừa gắn bó nhau. Phương pháp
biện chứng phản ánh phù hợp hiện thực khách quan. Nh ờ v ậy, ph ương pháp t ư
duy biện chứng trở thành công cụ hữu hiệu giúp con người nhận thức và cải tạo
thế giới.
- Các nguyên tắc cơ bản của phép biện chứng tạo nên n ội dung c ủa nó là
mối liên hệ chung, sự hình thành và phát triển của tự nhiên, xã h ội và t ư duy
được nhận thức nhờ sự trợ giúp của toàn bộ hệ thống phạm trù và qui luật có
trong lịch sử tư tưởng của nhân loại
II. Các nguyên lý cơ bản của phép biện chứng
1. Nguyên lý về môi liên hệ phổ biên
́ ́
a) Khái niệm về mối liên hệ phổ biến
Quan điểm biện chứng duy vật về sự tồn tại của sự vật, hiện tượng là
khoa học về mối liên hệ phổ biến, khảng định rằng, th ế gi ới th ống nh ất ở tính
vật chất được tạo thành từ những sự vật, hiện tượng cụ th ể khác nhau. Ch ủ
nghĩa duy vật biện chứng cho rằng, thế giới là một chỉnh thể thống nhất. Các sự
vật, hiện tượng và các quá trình cấu thành nên th ế giới đó t ồn tại trong m ối liên
hệ qua lại với nhau, qui định lẫn nhau, thâm nhập, chuyển hoá lẫn nhau và tách
biệt nhau.
"Phép biện chứng là khoa học về mối liên hệ phổ biến"1.
C. Mác – PH. Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Sự thật, Hànội 1995, t. 3, tr. 235.
1
Ph.Ăngghen: Biện chứng của tự nhiên. Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1971, tr.5.
1
28
Khái niệm mối liên hệ phổ biến nói lên rằng, mọi mối liên h ệ hay tác
động qua lại giữa các sự vật, hiện tượng, giữa các mặt đối lập trong một thể
thống nhất chính là sự vận động, đồng th ời là nguyên nhân t ạo ra s ự v ận đ ộng,
chuyển hoá của thế giới vật chất.
b) Những tính chất của mối liên hệ phổ biến
- Tính khách quan.
Phép biện chứng duy vật khẳng định tính khách quan của các mối liên h ệ,
tác động của bản thân thế giới vật chất: Có mối liên h ệ, tác động giữa các s ự
vật, hiện tượng vật chất với nhau. Có mối liên h ệ giữa sự vật, hiện tượng v ới
cái tinh thần. Có cái liên hệ giữa những hiện tượng tinh th ần v ới nhau, nh ư m ối
liên hệ và tác động giữa các hình thức của quá trình nh ận th ức. Các m ối liên h ệ,
tác động đó, suy cho đến cùng, đều là sự phản ánh mối liên hệ và s ự qui đ ịnh
lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan.
- Tính phổ biến của mối liên hệ phổ biến.
Mối liên hệ qua lại, quy định, chuyển hoá lẫn nhau và tách biệt nhau
không những diễn ra ở mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, trong xã hội,
trong tư duy, mà còn diễn ra đối với các mặt, các y ếu t ố, các quá trình c ủa m ỗi
sự vật, hiện tượng. Trong tự nhiên có mối liên hệ giữa thực vật và động vật,
giữa cơ thể sống và môi trường. Trong xã hội có mối liên hệ giữa các cá nhân,
giữa các tập đoàn người, giữa các quốc gia. Trong lĩnh vực nhận th ức có mối
liên hệ giữa các hình thức và các giai đoạn của quá trình nhận thức với nhau.
- Tính đa dạng, phong phú của mối liên hệ phổ biến:
Giữa các giai đoạn, các quá trình khác nhau trong sự phát triển của bản
thân một sự vật, hiện tượng cũng có mối liên hệ với nhau. Có mối liên h ệ v ề
mặt không gian và cũng có mối liên hệ về mặt thời gian giữa các sự vật, hiện
tượng. Có mối liên hệ chung tác động lên toàn bộ hay trong những lĩnh vực rộng
lớn của thế giới. Có mối liên hệ riêng chỉ tác động trong t ừng lĩnh v ực, t ừng s ự
vật và hiện tượng cụ thể. Có mối liên hệ trực ti ếp gi ữa nhi ều s ự v ật, hi ện
tượng, nhưng cũng có những mối liên hệ gián tiếp, trong đó các s ự v ật, hi ện
tượng tác động lẫn nhau thông qua nhiều khâu trung gian. Có mối liên h ệ t ất
nhiên, cũng có mối liên hệ ngẫu nhiên. Có mối liên h ệ b ản ch ất đóng vai trò
quyết định sự tồn tại, phát triển của sự vật và cũng có mối liên h ệ không bản
29
chất chỉ đóng vai trò phụ thuộc. Có mối liên hệ chủ yếu và có mối liên hệ th ứ
yếu.
2. Nguyên lý về sự phat triên
́ ̉
Quan điểm biện chứng đối lập với siêu hình về sự phát triển ở chỗ: Nó
coi sự phát triển như là một quá trình tiến lên thông qua những bước nhảy vọt,
cái cũ mất đi, cái mới ra đời, vạch ra nguồn gốc bên trong của sự vận động và
phát triển, đó là sự đấu tranh giữa các mặt đối lập bên trong s ự vật, hiện t ượng.
Vì thế, V.I. Lênin cho rằng, học thuyết về sự phát tri ển c ủa phép bi ện ch ứng
duy vật là "hoàn bị nhất, sâu sắc nhất và không phiến diện".
- Khai niêm về sự phát triển
́ ̣
Sự phát triển là một phạm trù triết học dùng để chỉ quá trình vận động
tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn
thiện hơn của sự vật, hiện tượng.
- Phân biệt vận động và phát triển.
+ Sự phát triển không bao quát toàn bộ sự vật, hiện tượng nói chung,
mà chỉ khái quát xu hướng chung: xu hướng vận động đi lên của sự vật, hi ện
tượng mới thay thế sự vật, hiện tượng cũ.
+ Sự phát triển chỉ là một trường hợp đặc biệt của sự vận động.
+ Sự phát triển thể hiện khác nhau, tuỳ thuộc vào các hình th ức tồn t ại
của các tổ chức vật chất cụ thể.
- Tính chất của sự phát triển.
+ Tính khách quan: Nguồn gốc của sự phát triển nằm trong chính bản
thân sự vật, hiện tượng.
+ Tính phổ biến: Sự phát triển diễn ra trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã
hội và tư duy.
+ Tính kế thừa.
Sự vật, hiện tượng mới ra đời từ cái cũ, chứ không phải ra đời từ hư
vô, vì vậy trong sự vật, hiện tượng mới giữ lại, có chọn lọc và cải tạo những
mặt còn thích hợp của sự vật, hiện tượng cũ để chuyển sang cái m ới, g ạt b ỏ
những mặt tiêu cực, lỗi thời, lạc hậu của sự vật, hiện tượng cũ đang gây cản
trở cho sự phát triển.
30
Sự tự thân phát triển là sự vật, hiện tượng mới ra đời không thể là sự
phủ định tuyệt đối, phủ định sạch trơn, đoạn tuyệt một cách siêu hình đối với
cái cũ, mà là sự phủ định có tính kế thừa.
+ Tính đa dạng, phong phú.
Tuy sự phát triển diễn ra trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy,
nhưng mỗi sự vật, hiện tượng lại có quá trình phát triển không giống nhau.
Tính đa dạng và phong phú của sự phát triển còn phụ thuộc vào không
gian và thời gian, vào các yếu tố, điều kiện tác động lên sự phát triển đó.
c) Ý nghia phương phap luân rut ra từ nghuyên lý về môi liên hệ phổ biên
̃ ́ ̣ ́ ́ ́
và về sự phat triên
́ ̉
Quan điểm toàn diện.
- Mỗi sự vật, hiện tượng đều tồn tại trong nhiều mối liên h ệ, tác động
qua lại với nhau chứ không tách rời, cô lập nhau. Do vậy, khi xem xét s ự v ật,
hiện tượng cụ thể chúng ta phải có quan điểm toàn diện.
- Quan điểm toàn diện là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của
phương pháp biện chứng Mác-Lênin. Quan điểm toàn diện yêu cầu chúng ta
phải nghiên cứu tất cả các mối liên hệ, mọi sự tác động qua l ại c ủa s ự v ật,
hiện tượng đang nghiên cứu với các sự vật, hiện tượng khác. Phải nghiên cứu
các mối liên hệ của các mặt, các yếu tố cấu thành sự vật, hiện tượng đó.
Quan điểm phát triển.
- Nghiên cứu nguyên lý về sự phát triển giúp chúng ta nh ận th ức đ ược
rằng, muốn thực sự nắm được bản chất của sự vật, hiện t ượng, n ắm đ ược
khuynh hướng phát triển của chúng thì phải có quan điểm phát tri ển, kh ắc ph ục
tư tưởng bảo thủ, trì trệ.
- Quan điểm phát triển yêu cầu chúng ta, khi phân tích một s ự v ật, hi ện
tượng phải đặt nó trong sự vận động, phải phát hiện được các xu hướng biến
đổi, chuyển hoá của chúng. V.I.Lênin cho rằng, "Lôgíc bi ện ch ứng đòi h ỏi ph ải
xét sự vật trong sự phát triển, trong sự "tự vận động"..."trong sự biến đổi của
nó"1.
Quan điểm lịch sử-cụ thể.
V. I. Lênin: Toàn tập, Nxb. Tiến Bộ, Matxcơva 1977, t.42, tr.364.
1
31
Quan điểm lịch sử-cụ thể yêu cầu phải đặt sự vật, hiện tượng đang
nghiên cứu vào trong không gian và thời gian nhất định, nghĩa là ph ải nghiên c ứu
quá trình vận động của sự vật, hiện tượng trong quá kh ứ, hiện tại và phán đoán
cả tương lai của nó.
III. Cac căp pham trù cơ ban cua phep biên chứng duy vât
́ ̣ ̣ ̉ ̉ ́ ̣ ̣
Khai niêm về pham trù và pham trù triêt hoc
́ ̣ ̣ ̣ ́ ̣
Phạm trù là những khái niệm rộng nhất phản ánh những mặt, nh ững
thuộc tính, những mối liên hệ chung, cơ bản nh ất của s ự v ật và hi ện t ượng
thuộc một lĩnh vực nhất định.
Phạm trù triết học và các phạm trù của các khoa học cụ thể.
- Mỗi bộ môn khoa học đều có hệ thống phạm trù riêng. Các phạm trù
rộng nhất phản ánh các mối liên hệ phổ biến ở cả ba lĩnh vực tự nhiên và t ư
duy gọi là phạm trù triết học.
- Giữa các phạm trù của triết học và của các khoa h ọc c ụ th ể có m ối liên
hệ với nhau. Đó là quan hệ giữa cái chung với cái riêng.
1. Cai chung và cai riêng
́ ́
a) Pham trù cái chung và cái riêng
̣
Cái riêng là một phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, m ột hiện
tượng, một quá trình riêng lẻ nhất định.
Cái chung là một phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc
tính chung không những có ở một kết cấu vật chất nhất định, mà nó còn được
lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng hay quá trình riêng lẻ khác.
Cần phân biệt “cái riêng” với “cái đơn nhất”. Cái đơn nhất là phạm trù
triết học dùng để chỉ những nét, những mặt, những thuộc tính v.v. ch ỉ có ở m ột
sự vật, một kết cấu vật chất nhất định mà không lặp lại ở sự vật hay kết cấu
vật chất khác.
b) Khai quat tinh chât và quan hệ giữa “cái riêng”,“cái chung; cai đơn nhât.
́ ́́ ́ ́ ́
Trong lịch sử triết học đã từng có các quan điểm khác nhau về mối qu an
hệ giữa cái riêng, cái chung:
32
Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng, cả cái chung, cái riêng đều tồn
tại khách quan, giữa chúng có mối liên hệ hữu cơ với nhau, thể hiện ở chỗ:
Cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng mà biểu hiện sự
tồn tại của mình.
Cái riêng chỉ tồn tại trong mối liên hệ dẫn tới cái chung. Nghĩa là không có
cái riêng tồn tại độc lập không liên hệ với cái chung.
Cái riêng là cái toàn bộ, phong phú hơn cái chung, còn cái chung là cái bộ
phận, nhưng sâu sắc hơn cái riêng. Cái riêng phong phú hơn cái chung vì ngoài
những đặc điểm chung nó còn bao hàm cái riêng.
c) Ý nghia phương pháp luận
̃
- Vì cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng đ ể bi ểu hi ện
sự tồn tại của mình, nên chỉ có thể tìm ra cái chung trong cái riêng, xu ất phát t ừ
cái riêng, từ những sự vật và hiện tượng riêng lẻ, không được xuất phát từ ý
muốn chủ quan của con người bên ngoài cái riêng.
- Cái chung là cái sâu sắc, cái bản chất, chi ph ối cái riêng, nên trong nh ận
thức phải tìm ra cái chung và trong hoạt động thực tiễn phải dựa vào cái chung
để cải tạo cái riêng.
- Trong quá trình phát triển của sự vật, trong những điều kiện nhất định,
“cái đơn nhất” có thể biến thành “cái chung” và ngược lại, nên trong ho ạt đ ộng
thực tiễn có thể và cần phải tạo điều kiện thuận lợi để “cái đơn nh ất” có lợi
cho con người trở thành “cái chung”, và “cái chung” bất lợi cho con người trở
thành “cái đơn nhất”.
2. Ban chât và hiên tượng
̉ ́ ̣
a) Pham trù bản chất và hiện tượng
̣
Bản chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tổng hợp của tất cả những
mặt, những mối liên hệ tất nhiên, tương đối ổn định bên trong sự vật, quy định
sự vận động và phát triển của sự vật.
Hiện tượng là phạm trù triết học dùng để chỉ những biểu hiện bên ngoài
bản chất.
Lưu ý: Bản chất chính là mặt bên trong, măt tương đối ổn định của hiện
thực khách quan. Nó ẩn đằng sau cái vẻ bề ngoài của hiện tượng và biểu lộ qua
33
những hiện tượng ấy. Còn hiện tượng là mặt bên ngoài, mặt di động và bi ến
đổi của hiện thực khách quan. Nó là hình thức biểu hiện của bản chất; Phạm trù
bản chất gắn bó chặt chẽ với phạm trù cái chung, nhưng không đồng nhất với
phạm trù cái chung. Cái chung là cái bản ch ất, song cũng có cái chung không
phải là bản chất; Phạm trù bản chất cũng đồng th ời là cái có tính quy lu ật. Tuy
nhiên, chúng không đồng nhất với nhau. Phạm trù bản chất rộng hơn và phong
phú hơn phạm trù quy luật.
b) Khai quat tinh chât và mối quan hệ biện chứng giữa bản chất và hiện
́ ́́ ́
tượng
- Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng, cả bản ch ất và hi ện t ượng đ ều
tồn tại khách quan là cái vốn có sự vật không do ai sáng tạo ra. Giữa bản ch ất
và hiện tượng có mối quan hệ biện chứng, vừa thống nhất gắn bó ch ặt ch ẽ với
nhau, vừa mâu thuẫn đối lập nhau.
- Sự thống nhất giữa bản chất và hiện tượng th ể hiện ở ch ỗ: 1) Bản ch ất
luôn luôn bộc lộ ra thông qua hiện tượng, còn hiện tượng nào cũng là hiện
tượng của bản chất. 2) Bản chất và hiện tượng về căn bản là phù hợp với nhau.
Bản chất được bộc lộ ra thông qua những hiện tượng tương ứng. Bản chất nào
thì hiện tượng ấy, bản chất khác nhau thì s ẽ bộc l ộ nh ững hi ện t ượng khác
nhau Khi bản chất thay đổi thì hiện tượng bi ểu hi ện nó cũng thay đ ổi theo. Khi
bản chất biến mất thì hiện tượng biểu hiện nó cũng biến mất theo.
- Tính chất mâu thuẫn của sự thống nhất của bản chất và hiện tượng .
Không phải bản chất và hiện tượng phù hợp với nhau hoàn toàn mà luôn bao
hàm sự mâu thuẫn nhau.
+ Mâu thuẫn thuẫn này thể hiện ở chỗ, bản chất phản ánh cái chung, cái
tất yếu, quyết định sự tồn tại phát triển của sự vật, còn hiện tượng ph ản ánh
cái riêng, cái cá biệt. Cùng một bản chất biểu hiện ra nhiều hiện tượng khác
nhau tuỳ theo sự thay đổi của điều kiện hoàn cảnh. Vì vậy, hi ện t ượng th ường
phong phú hơn bản chất, còn bản chất sâu sắc h ơn hi ện t ượng. B ản ch ất là cái
tương đối ổn định, còn hiện tượng là cái thường xuyên biến đổi.
+ Mâu thuẫn này còn thể hiện ở chỗ, bản ch ất là mặt bên trong là cái sâu
xa của hiện thực khách quan, còn hiện tượng là mặt bên ngoài của hiện th ực
khách quan đó. Bản chất không bộc lộ ra hoàn toàn ở một hiện tượng mà biểu
34
hiện ở nhiều hiện tượng khác nhau. Hiện tượng không biểu hiện ra hoàn toàn
bản chất mà chỉ biểu hiện ra một khía cạnh của bản chất, biểu hiện d ưới một
hình thức của bản chất đã biến đổi, nhiều khi xuyên tạc bản chất.
c) Ý nghia phương pháp luận
̃
- Bản chất không tồn tại thuần tuý mà tồn tại trong sự vật và biểu hiện ra
thông qua hiện tượng. Vì vậy, muốn nhận th ức được b ản ch ất c ủa s ự v ật ph ải
xuất phát từ sự vật, hiện tượng, từ quá trình thực tế. Hơn n ữa, b ản ch ất c ủa s ự
vật thường không được biểu hiện đầy đủ trong một hiện tượng nhất định nào
đó và cũng biến đổi trong quá trình phát triển của sự vật. Do vậy, cần ph ải phân
tích, tổng hợp sự biến đổi của nhiều hiện tượng, nhất là những hiện t ượng
điển hình mới có thể hiểu rõ được bản chất của sự vật. Có th ể nói, nh ận th ức
bản chất của sự vật là một quá trình phức tạp, đi từ hiện tượng đến bản ch ất,
từ bản chất ít sâu sắc đến bản chất sâu sắc hơn.
- Vì bản chất là cái tất nhiên, cái tương đối ổn định bên trong, quy định sự
vận động và phát triển của sự vật và hiện tượng, vì vậy nhận thức sự vật
không nên chỉ dừng lại ở hiện tượng mà cần phải đi sâu vào bản chất của s ự
vật. Còn trong hoạt động thực tiễn, phải dựa vào bản chất của sự vật để xác
định phương thức hoạt động cải tạo sự vật, không dựa vào hiện tượng.
3.Tât nhiên và ngâu nhiên
́ ̃
a) Pham trù tất nhiên và ngẫu nhiên
̣
Tất nhiên là phạm trù triết học dùng để chỉ cái do những nguyên nhân cơ
bản bên trong của kết cấu vật chất quyết định và trong những điều kiện nh ất
định phải xảy ra đúng như thế chứ không thể khác.
Ngẫu nhiên là phạm trù triết học dùng để chỉ cái không do bản thân kết
cấu của sự vật, mà do nguyên nhân bên ngoài, do sự ngẫu hợp của hoàn cảnh
bên ngoài quyết định; do đó, nó có thể xuất hiện, có th ể không xuất hiện, có th ể
xuất hiện như thế này, có thể xuất hiện như thế khác.
b) Khai quat tinh chât và mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiên và ngẫu nhiên
́ ́́ ́
- Tất nhiên và ngẫu nhiên đều tồn tại khách quan, độc l ập với ý th ức c ủa
con người và đều có vị trí nhất định đối với sự phát triển của sự vật.
35
- Cả tất nhiên và ngẫu nhiên đều tồn tại, nhưng chúng đ ều không t ồn t ại
biệt lập dưới dạng thuần tuý.
- Tất nhiên và ngẫu nhiên tồn tại trong sự thống nhất hữu cơ với nhau. Sự
thống nhất hữu cơ ấy thể hiện ở chỗ, tất nhiên bao giờ cũng cũng thể hiện sự
tồn tại của mình thông qua vô số ngẫu nhiên. Còn ngẫu nhiên lại là hình th ức
biểu hiện của tất nhiên.
- Tất nhiên và ngẫu nhiên có thể thay thế lẫn nhau, theo nghĩa thay đ ổi
theo thời gian, hoặc trong các điều kiện khác nhau có th ể thay th ế v ị trí cho
nhau.
c) Ý nghia phương pháp luận
̃
- Vì tất nhiên gắn liền với bản chất của sự vật, là cái nh ất đ ịnh xảy ra
theo quy luật nội tại của sự vật, còn ngẫu nhiên là cái không gắn với bản ch ất
nội tại của sự vật, nó có thể xảy ra, có thể không xảy ra. Do vậy, trong ho ạt
động thực tiễn, chúng ta cần phải dự vào tất nhiên. Vì ng ẫu nhiên tuy không chi
phối sự phát triển của sự vật, nhưng nó lại có ảnh hưởng tới sự phát triển của
sự vật, đôi khi có sự ảnh hưởng khá sâu sắc. Vì vậy, trong hoạt đ ộng th ực ti ễn,
ngoài các phương án chính, người ta còn cần chủ động đặt ra các ph ương án dự
phòng để chủ động đáp ứng những sự biến ngẫu nhiên có thể xảy ra.
- Vì tất nhiên không tồn tại thuần tuý mà bộc lộ ra thông qua vô vàn cái
ngẫu nhiên, do vậy muốn nhận thức tất nhiên phải thông qua vi ệc th ực hi ện
nghiên cứu, phân tích, so sánh với rất nhiều ngẫu nhiên. Vì không phải cái chung
nào cũng là cái tất yếu, nên khi nghiên cứu ngẫu nhiên không chỉ dừng lại ở việc
tìm ra cái chung, mà cần phải tiến sâu hơn nữa trong việc tìm ra cái chung t ất
yếu.
- Ngẫu nhiên trong điều kiện nhất định có thể chuyển thành tất nhiên, do
vậy trong nhận thức cũng như trong hoạt động thực tiễn, chúng ta không được
xem nhẹ bỏ qua ngẫu nhiên, mặc dù trong những trường hợp cụ thể nó không
quyết định sự phát triển của sự vật.
4. Nguyên nhân và kết quả
a) Pham trù nguyên nhân và kêt quả
̣ ́
36
Nguyên nhân là phạm trù triết học chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt
trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một bi ến đ ổi nh ất đ ịnh
nào đó.
Kết quả là phạm trù triết học dùng để chỉ những biến đổi xuất hiện do
tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự v ật với nhau
gây ra.
Lưu ý: Không nên hiểu nguyên nhân và kết quả nằm ở hai sự vật hoàn
toàn khác nhau. Cũng cần phân biệt nguyên nhân với nguyên c ớ, nguyên nhân
với điều kiện. Nguyên cớ là dấu hiệu trực tiếp làm cho nguyên nhân chuy ển
thành kết quả. Điều kiện là yếu tố, môi trường cần có để nguyên nhân có th ể
chuyển hoá thành kết quả.
b) Khai quat tinh chât và môi quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết
́ ́́ ́ ́
quả
- Nguyên nhân là cái sinh ra kết quả, nên nguyên nhân luôn có trước kết
quả, còn kết quả bao giờ cũng chỉ xuất hiện khi nguyên nhân đã xuất hiện.
Lưu ý: Không phải hiện tượng nào nối tiếp nhau về mặt th ời gian cũng là
thể hiện mối quan hệ nhân quả; Nguyên nhân sinh ra kết qu ả rất ph ức t ạp, b ởi
vì nó còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện và hoàn cảnh khác nhau.
- Sự tác động trở lại của kết quả đối với nguyên nhân: Kết quả do nguyên
nhân sinh ra, nhưng sau khi xuất hiện kết quả lại có ảnh h ưởng trở lại đ ối với
nguyên nhân. Sự ảnh hưởng đó diễn ra theo hai chiều hướng: thúc đẩy sự hoạt
động của nguyên nhân (tích cực), hoặc cản trở sự hoạt động của nguyên nhân
(theo hướng tiêu cực).
- Nguyên nhân và kết quả có thể thay đổi vị trí cho nhau. Đi ều này có
nghĩa là một sự vật hiện tượng nào đó trong mối quan hệ này là nguyên nhân,
nhưng trong mối quan hệ khác lại là kết quả và ngược lại.
c) Ý nghia phương pháp luận
̃
- Mối liên hệ nhân quả có tính khách quan và tính phổ biến, nghĩa là không
có sự tồn tại của sự vật và hiện tượng nào trong th ế giới vật ch ất l ại không có
nguyên nhân. Cần phải tìm hiểu nguyên nhân từ trong bản thân th ế gi ới hi ện
thực chứ không phải từ trong thế giới tinh thần chủ quan.
37
- Vì nguyên nhân luôn có trước kết quả nên muốn tìm hiểu nguyên nhân
của một hiện tượng nào đó cần tìm trong những sự kiện nh ững m ối liên h ệ x ảy
ra trước khi hiện tượng đó xuất hiện.
-Vì kết quả có thể do nhiều nguyên nhân sinh ra, những nguyên nhân này
lại có vai trò khác nhau trong việc hình thành kết qu ả, nên trong ho ạt đ ộng th ực
tiễn chúng ta cần phải biết phân loại các nguyên nhân. Phải biết phân biệt đâu
là nguyên nhân cơ bản, nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân khách quan, nguyên
nhân chủ quan v.v. Đồng thời, phải nắm được chiều hướng tác động của các
nguyên nhân, từ đó có các biện pháp thích h ợp tạo đi ều ki ện cho các nguyên
nhân tác động tích cực đến hoạt động và hạn ch ế sự hoạt động c ủa các nguyên
nhân có tính chất tiêu cực.
- Kết quả tác động trở lại đối với nguyên nhân, vì vậy trong hoạt động
thực tiễn chúng ta cần phải biết tận dụng khai thác các k ết qu ả đã đ ạt đ ược đ ể
thúc đẩy nguyên nhân phát huy tác dụng để đạt được các mục đích đề ra.
5. Nôi dung và hinh thức
̣ ̀
a) Pham trù nội dung và hình thức
̣
Nội dung là phạm trù triết học dùng để chỉ tất cả những mặt, nh ững y ếu
tố, những quá trình tạo nên sự vật.
Hình thức là phạm trù triết học dùng để chỉ những phương thức tồn tại và
phát triển của sự vật, là hệ thống trong các mối liên hệ t ơng đối bền vững giữa
các yếu tố của các sự vật đó.
Lưu ý: Trong cặp phạm trù nội dung và hình thức, phép biện ch ứng duy
vật chủ yếu muốn nói đến hình thức bên trong gắn liền với nội dung, là c ơ c ấu
của nội dung chứ không phải là hình thức bên ngoài của sự vật.
b) Khai quát tinh chât và mối quan hệ của nội dung và hình thức
́ ́ ́
Sự thống nhất giữa nội dung và hình thức
- Nội dung và hình thức luôn gắn bó chặt chẽ với nhau trong một th ể
thống nhất. Không có hình thức nào tồn tại thuần tuý không chứa đựng nội
dung, ngược lại cũng không có nội dung nào lại không tồn tại trong một hình
thức xác định. Nội dung nào hình thức đó.
38
- Nội dung và hình thức tồn tại không tách rời nhau, nh ưng không ph ải vì
thế mà lúc nào nội dung và hình thức cũng phù hợp với nhau.
- Không phải một nội dung bao giờ cũng được thể hiện ra trong m ột hình
thức nhất định và không phải một hình thức bao giờ cũng chứa một nội dung
nhất định, mà một nội dung trong quá trình phát tri ển có th ể có nhi ều hình th ức
thể hiện, một hình thức có thể được thể hiện nhiều nội dung khác nhau.
- Nội dung giữ vai trò quyết định đối với hình thức
Trong quá trình vận động và phát triển của sự vật: khuynh hướng chủ đạo
chung của nội dung là luôn biến đổi, còn khuynh hướng chủ đạo chung của hình
thức là tương đối bền vững, chậm biến đổi h ơn so với nội dung. Trong quá
trình phát triển của sự vật thì nội dung biến đổi trước đ ến m ột độ nh ất đ ịnh s ẽ
làm cho hình thức biến đổi theo cho phù hợp.
- Sự tác động trở lại của hình thức đối với nội dung.
c) Ý nghia phương pháp luận
̃
- Vì nội dung và hình thức luôn gắn bó với nhau trong quá trình v ận đ ộng,
phát triển của sự vật, do vậy trong nhận thức không được tách rời tuy ệt đ ối
giữa nội dung và hình thức. Đặc biệt, cần chống chủ nghĩa hình thức.
- Cùng một nội dung trong quá trình phát triển có thể có nhiều hình th ức,
ngược lại một hình thức có thể có nhiều nội dung khác nhau. Do đó, trong ho ạt
động thực tiễn cải tạo xã hội cần phải chủ động sử dụng nhi ều hình th ức khác
nhau, đáp ứng các yêu cầu thực tiễn của hoạt động cách mạng trong những điều
kiện khác nhau.
- Nội dung quyết định hình thức, do vậy để nhận thức và cải tạo sự vật
trước hết cần phải căn cứ vào nội dung. Tuy nhiên, do hình th ức có tính đ ộc l ập
tương đối và tác động trở lại đối với nội dung, do vậy trong ho ạt động th ực
tiễn phải thường xuyên đối chiếu giữa nội dung và hình th ức, làm cho hình th ức
luôn phù hợp với nội dung để thúc đẩy nội dung phát triển.
6. Khả năng và hiên thực
̣
a) Pham trù khả năng và hiện thực
̣
Khả năng và hiện thực là hai phạm trù triết học dùng để phản ánh m ối
quan hệ biện chứng giữa những gì hiện có, hiện đang tồn tại thực sự (hi ện
39
thực) với những gì hiện chưa có, nhưng sẽ có, sẽ tới khi có các điều kiện tương
ứng (khả năng).
Dấu hiệu để phân biệt khả năng và hiện thực là ở chỗ, khả năng là cái
hiện chưa có, chưa tới, còn hiện thực là cái hiện đã có, đã tới. Nếu không phân
biệt được dấu hiệu này có thể dẫn tới việc đồng nhất giữa khả năng với hiện
thực, hoặc đồng nhất giữa khả năng với tiền đề, khả năng với các điều ki ện
của một cái gì đó.
Không nên đồng nhất khả năng với cái ngẫu nhiên, hoặc đồng nhất kh ả
năng với sác xuất.
b) Khai quat tinh chât và mối quan hệ biện chứng giữa khả năng và hiện
́ ́ ́
t hự c
- Khả năng và hiện thực tồn tại trong mối quan h ệ chặt ch ẽ với nhau,
không tách rời nhau, thường xuyên chuyển hoá lẫn nhau trong quá trình phát
triển của sự vật.
- Cùng trong điều kiện nhất định, ở cùng một sự vật có th ể t ồn t ại nhi ều
khả năng chứ không phải chỉ có một khả năng.
- Ngoài một số khả năng vốn có sẵn trong sự vật trong những điều kiện
nào đó, khi có thêm những điều kiện mới bổ sung thì ở sự vật sẽ xuất hiện thêm
khả năng mới, từ đó làm cho khả năng tương tác của sự vật trở nên phức tạp
hơn.
- Ngoài ra, ngay bản thân mỗi khả năng cũng không phải là không thay
đổi. Nó tăng lên hay giảm đi tuỳ thuộc vào sự biến đổi của sự vật trong những
điều kiện cụ thể.
- Để cho khả năng biến thành hiện thực thường cần không ch ỉ có một
điều kiện, mà tập hợp nhiều điều kiện. Tập hợp đó được gọi là đi ều ki ện c ần
và đủ, nếu có nó thì khả năng nhất định sẽ biến thành hiện thực, sự biến nhất
định sẽ xuất hiện.
c) Ý nghia phương pháp luận
̃
- Vì hiện thực là cái tồn tại thật sự, còn khả năng là cái ch ưa có, nên trong
hoạt động thực tiễn cần dựa vào hiện thực, không dựa vào kh ả năng đ ể đ ịnh ra
chủ trương, phương hướng hành động của mình. Trong hoạt động thực tiễn nếu
chỉ dựa vào những khả năng sẽ rơi vào ảo tưởng.
40
- Khả năng là cái chưa tồn tại thật sự nhưng nó cũng là biểu hiện của
khuynh hướng phát triển của sự vật trong t ương lai, do đó tuy không dựa vào
khả năng song chúng ta cũng phải tính đến các khả năng làm cơ sở để việc đề ra
các chủ trương, kế hoạch hành động sát hợp hơn.
- Việc chuyển khả năng thành hiện thực trong giới tự nhiên được th ực
hiện một cách tự động, nhưng trong xã hội điều đó còn phụ thuộc vào các h ọat
động có ý thức của con người, vì vậy trong xã hội chúng ta c ần chú ý đ ến vi ệc
phát huy nguồn lực con người, tạo ra nhưng điều kiện thuận lợi cho việc phát
huy tính năng động, sáng tạo của con người để biến khả năng thành hiện thực
nhằm thúc đẩy sự phát triển của xã hội.
IV. Cac quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật
́
1. Quy luât chuyên hoa từ những sự thay đôi về lượng thanh những sự
̣ ̉ ́ ̉ ̀
thay đôi về chât và ngược lai
̉ ́ ̣
a) Khái niệm chất, lượng
Khái niệm “chất”
Chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ tính khách quan vốn có c ủa s ự
vật và hiện tượng, là sự thống nhất giữa các thuộc tính làm cho nó là nó mà
không phải là cái khác.
Chất của sự vật được hình thành bắt đầu bằng các thuộc tính. Thuộc tính
của sự vật là những chất, những trạng thái, nh ững yếu t ố c ấu thành s ự v ật. Đó
là những cái vốn có của sự vật từ khi sự vật được sinh ra hoặc đ ược hình thành
trong quá trình vận động và phát triển của nó.
Mỗi sự vật có rất nhiều thuộc tính; mỗi thuộc tính l ại bi ểu hi ện m ột
chất nhất định của sự vật. Do vậy, mỗi sự vật và hiện tượng có vô vàn ch ất.
Chất và sự vật có mối quan hệ chặt chẽ không tách rời nhau.
Chất của sự vật được biểu hiện qua các thuộc tính c ủa nó. Nh ưng không
phải thuộc tính nào cũng biểu hiện thành chất của sự vật. Sự v ật có thu ộc tính
cơ bản và thuộc tính không cơ bản. Những thuộc tính cơ bản tổng hợp lại tạo
thành chất của sự vật. Chính chúng quy định sự tồn tại, sự vận động và phát
triển của sự vật, chỉ khi nào chúng mất đi thì sự vật mới thay đổi hay mất đi.
41
Những thuộc tính của sự vật chỉ bộc lộ qua các mối liên hệ cụ thể với các
sự vật khác. Do đó, việc phân chia thành thuộc tính c ơ b ản và không c ơ b ản ch ỉ
có tính chất tương đối.
Chất của sự vật, hiện tượng không những được quy định bởi chất của các
yếu tố tạo thành, mà còn bị quy định bởi phương th ức liên k ết gi ữa các y ếu t ố,
các kết cấu của sự vật. Trong hiện thực, các sự vật được tạo thành bởi các y ếu
tố như nhau, song chất của chúng lại khác.
Ngoài ra, khi xem xét sự vật trong tính xác định về ch ất của nó, chúng ta
thấy có sự khác biệt về mặt giới hạn giữa nó với s ự vật khác. S ự khác bi ệt đó,
trước hết do sự khác biệt về chất giữa các sự vật tạo ra. Điều đó có nghĩa là
chất của sự vật đồng nhất với tính có giới hạn nó.
Khái niệm “ lượng”
Lượng là một phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định vốn có c ủa s ự
vật được biểu thị về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nh ịp đi ệu c ủa s ự v ận
động và phát triển của sự vật cũng như của các thuộc tính của nó.
Cũng như chất, lượng cũng là cái vốn có của sự vật, quy định nên sự vật
ấy là chính nó. Sự tồn tại của lượng cũng mang tính khách quan.
- Lượng của sự vật biểu thị đa dạng, phong phú:
+ Dưới dạng là các thông số cụ thể: kích thước dài hay ngắn, nhiều
hay ít, quy mô lớn hay nhỏ, trình độ cao hay thấp, nhịp điệu nhanh hay chậm.
+ Dưới dạng trừu tượng và khái quát: trình độ nh ận thức tri th ức khoa
học của một người, ý thức trách nhiệm cao hay thấp của một công dân, trong
những trường hợp đó, chúng ta chỉ nhận thức được chúng bằng con đ ường tr ừu
tượng và khái quát hoá.
- Sự phân biệt giữa chất và lượng mang tính tương đối.
b) Mối quan hệ giữa sự biến đổi về lượng và sự thay đổi về chất
- Sự biến đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại
- Bất kỳ sự vật, hiện tượng nào cũng là sự thống nhất giữa hai mặt ch ất
và lượng. Chúng tác động qua lại lẫn nhau quy định cách th ức phát tri ển c ủa s ự
vật, hiện tượng.
- Sự thay đổi về lượng và về chất của sự vật diễn ra cùng với sự v ận
động và phát triển của sự vật. Trong đó, sự thay đổi về lượng của s ự v ật có
42
ảnh hưởng tới sự thay đổi về chất của sự vật và ngược lại, sự thay đ ổi v ề ch ất
của sự vật tương ứng với thay đổi về lượng của nó.
- Ở một giới hạn nhất định, khi lượng của sự vật thay đổi, nhưng ch ất
của sự vật chưa thay đổi cơ bản. Giới hạn mà ở đó s ự thay đ ổi v ề l ượng ch ưa
dẫn đến sự thay đổi về chất được gọi là “độ”.
+ Độ là phạm trù triết học để chỉ khoảng giới hạn trong đó có s ự thay
đổi về lượng của sự vật mà chưa làm thay đổi về chất của sự vật ấy.
+ Độ là mối liên hệ giữa lượng và chất của sự vật, ở đó thể hiện sự
thống nhất giữa lượng và chất của sự vật. Trong giới hạn của độ, sự vật vẫn
còn là nó chứ chưa biến thành cái khác.
- Tại thời điểm mà ở đó diễn ra sự thay đổi về ch ất do lượng c ủa s ự v ật
tích luỹ đã đủ gọi là “điểm nút”.
+ Điểm nút là phạm trù triết học dùng để chỉ thời điểm mà ở đó sự
thay đổi về lượng đã đủ làm cho thay đôỉ về chất của sự vật.
+ Sự thay đổi về lượng khi đạt tới điểm nút sẽ dẫn tới s ự ra đ ời c ủa
chất mới. Sự thống nhất giữa lượng và chất mới sẽ tạo thành độ m ới... Có th ể
hiểu sự phát triển của các sự vật, hiện tượng dưới dạng một đường nút của
những quan hệ về độ.
+ Điểm nút của quá trình phát triển của sự vật không cố định mà có
thể có những thay đổi do tác động của những điều kiện khách quan và ch ủ quan
quy định.
- Chất của sự vật thay đổi do lượng của nó thay đổi được gọi là “b ước
nhảy”.
+ Bước nhảy là phạm trù triết học dùng để chỉ sự chuyển hoá về chất
của sự vật do sự thay đổi về lượng của sự vật trước đó gây nên.
+ Bước nhảy kết thúc một giai đoạn phát triển của sự v ật và là đi ểm
khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới.
+ Bước nhảy cũng nói lên sự gián đoạn trong quá trình vận đ ộng động
và phát triển liên tục của sự vật.
- Khi chất mới ra đời, nó sẽ tác động ngược trở lại đối với quá trình tích
luỹ của sự vật. Chất mới làm thay đổi kết cấu, quy mô, trình độ, nh ịp đi ệu c ủa
sự vận động và phát triển của sự vật.
43
Các hình thức của bước nhảy: dựa trên nhịp điệu thực hiện bước nhảy
của bản thân sự vật mà người ta chia ra bước nh ảy đột bi ến và b ước nh ảy d ần
dần.
+ Bước nhảy đột biến là bước nhảy được thực hiện trong th ời gian
ngắn làm thay đổi chất toàn bộ kết cấu cơ bản của sự vật.
+ Bước nhảy dần dần là bước nhảy được th ực hiện từ t ừ, t ừng b ước
bằng cách tích luỹ dần dần những nhân tố của chất mới và những nhân tố của
chất cũ dần dần mất đi.
Quá trình thực hiện bước nhảy dần dần của sự vật là một quá trình ph ức
tạp, trong đó có cả những tuần tự, lẫn những bước nh ảy di ễn ra ở t ừng b ộ
phận của sự vật ấy.
Bước nhảy dần dần khác với sự thay đổi dần dần (một đằng là chuyển
hoá về chất, một đằng là là tích luỹ liên tục về lượng để đến giới hạn nhất định
sẽ nhất định chuyển hoá về chất).
- Dựa trên quy mô thực hiện bước nhảy của sự vật mà người ta chia ra
bước nhảy toàn bộ và bước nhảy cục bộ.
+ Bước nhảy toàn bộ là bước nhảy làm thay đổi về chất của toàn bộ các
mặt, các yếu tố cấu thành sự vật.
+ Bước nhảy cục bộ là bước nhảy làm thay đổi ch ất của nh ững mặt, các
yếu tố riêng lẻ của sự vật.
c) Ý nghĩa phương pháp luận
- Tích luỹ về lượng để thay đổi về chất, chống tư tưởng chủ quan, duy ý
chí, đốt cháy giai đoạn.
- Tích luỹ đủ về lượng thì kiên quyết thực hiện bước nh ảy, ch ống tư
tưởng bảo thủ, trì trệ.
- Vận dụng linh hoạt quy luật theo những quan hệ và điêu kiên thực tiên
̀ ̣ ̃
cụ thể.
2. Quy luât thông nhât và đâu tranh giữa cac măt đôi lâp
̣ ́ ́ ́ ́ ̣ ̣́
a) Khái niệm mâu thuân và cac tinh chât chung cua mâu thuân
̃ ́́ ́ ̉ ̃
Mâu thuân và mâu thuân biên chứng
̃ ̃ ̣
44
Trong phep biên chứng, khai niêm mâu thuẫn dung để chỉ môi liên hệ thông
́ ̣ ́ ̣ ̀ ́ ́
nhât, đâu tranh và chuyên hoa giữa cac măt đôi lâp cua sự vât, hiên tượng hoăc
́ ́ ̉ ́ ́ ̣ ̣́ ̉ ̣ ̣ ̣
giã cac sự vât hiên tượng với nhau. Nhân tố tao thanh mâu thuân là những măt đôi
́ ̣ ̣ ̣ ̀ ̃ ̣ ́
lâp. Mặt đối lập là những mặt có đặc điểm, thuộc tính, nh ững tính quy định có
̣
khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau tồn tại một cách khách quan trong tự
nhiên xã hội và tư duy.
Sự thống nhất các mặt đối lập là sự nương tựa lẫn nhau, tồn tại không
tách rời nhau giữa các mặt đối lập, sự tồn tại của mặt này phải lấy sự tồn tại
của mặt kia làm tiền đề.
- Sự thống nhất của hai mặt đối lập còn được hiểu là tính không th ể tách
rời của hai mặt đó.
Sự đồng nhất các mặt đối lập các mặt đối lập tồn tại không tách rời
nhau mà giữa chúng có những nhân tố giống nhau. Những nhân tố giống nhau đó
gọi là sự “đồng nhất” của các mặt đối lập.
- Sự “đồng nhất” của các mặt đối lập mà trong đó s ự triển khai c ủa mâu
thuẫn đến một lúc nào đó các mặt đối lập có th ể chuy ển hoá l ẫn nhau - khi xét
về một đặc trưng nào đó.
- Sự thống nhất các mặt đối lập còn biểu hiện ở sự tác động ngang nhau
của chúng. Song, đó chỉ là trạng thái vận động của mâu thuẫn ở một giai đoạn
phát triển khi diễn ra sự cân bằng của các mặt đối lập.
Khái niệm về sự đấu tranh của các mặt đối lập: Đấu tranh giữa các mặt
đối lập là sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ và phủ định lẫn nhau của
các mặt đối lập. Không nên hiểu đấu tranh giữa các mặt đối lập chỉ là s ự th ủ
tiêu lẫn nhau của các mặt đó. Đấu tranh giữa các mặt đối l ập di ễn ra trong th ực
tế hết sức phong phú và đa dạng.
Tinh khach quan phổ biên và đa dang cua mâu thuân
́ ́ ́ ̣ ̉ ̃
Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài
- Mâu thuẫn bên trong là sự tác động qua lại giữa các m ặt, các khuynh
hướng đối lập của cùng một sự vật.
- Mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn diễn ra ở bên ngoài s ự v ật đ ối với s ự
vật khác. Giữa mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài luôn có s ự tác đ ộng
qua lại lẫn nhau.
45
Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản
- Mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn quy định bản ch ất c ủa s ự v ật, quy đ ịnh
sự phát triển của tất cả các giai đoạn của sự vật, nó tồn t ại trong su ốt quá trình
tồn tại của sự vật. Khi mâu thuẫn được giải quyết thì s ự v ật đ ược thay đ ổi v ề
chất.
- Mâu thuẫn không cơ bản là mâu thuẫn chỉ đặc trưng cho một phương
diện nào đó của sự vật, nó không quy định bản chất của sự vật. Mâu thuẫn đó
nảy sinh hay được giải quyết sẽ không làm thay đổi bản chất của sự vật.
Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu
- Mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn nổi lên hàng đ ầu ở m ột giai đo ạn phát
triển nhất định của sự vật, nó chi phối các mâu thuẫn khác trong giai đoạn đó.
Giải quyết được mâu thuẫn chủ yếu trong từng giai đoạn là điều kiện để s ự
vật chuyển sang giai đoạn phát triển mới.
- Mâu thuẫn thứ yếu là là mâu thuẫn ra đời và t ồn t ại trong m ột giai đo ạn
nào đó của sự vật, nhưng nó không đóng vai trò chi phối mà bị mâu thuẫn ch ủ
yếu chi phối.
Mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng
- Mâu thuẫn đối kháng là mâu thuẫn giữa những giai c ấp, nh ững t ập đoàn
có lợi ích cơ bản đối lập nhau.
- Mâu thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn giữa các lực lượng xã hội có
lợi ích cơ bản thống nhất với nhau.
b) Quá trình vân đông của mâu thuẫn
̣ ̣
- Với tư cách là hai trạng thái đối lập, sự thống nhất và đấu tranh giữa các
mặt đối lập có mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau, trong đó sự th ống nh ất
giữa các mặt đối lập là tương đối, còn sự đấu tranh gi ữa các m ặt đ ối l ập là
tuyệt đối.
- Diễn biến mâu thuẫn lúc đầu: với tư cách là một tổng thể th ống nh ất
(đồng nhất của các mặt đối lập) chỉ mới là sự khác nhau căn bản (là s ự tồn t ại
của các mặt, các khuynh hướng trái ngược nhau).
- Sự khác nhau đó ngày càng phát triển làm cho các mặt đối lập chuy ển
thành mâu thuẫn và xung đột lẫn nhau (xung đột mâu thuẫn).
- Khái quát quá trình diễn biến của mâu thuẫn:
46
Thống nhất (đồng nhất) → khác nhau → khác nhau căn bản → mâu thuẫn
→ xung đột mâu thuẫn → chuyển hoá mâu thuẫn
- Vai trò cua mâu thuẫn đôi với quá trinh vân đông và phat triên cua sự vât
̉ ́ ̀ ̣ ̣ ́ ̉ ̉ ̣
+ Khi hai mặt đối lập xung đột ngày càng gắt đã đủ điều ki ện, chúng
sẽ chuyển hoá lẫn nhau, mâu thuẫn được giải quyết.
+ Nhờ đó mà thể thống nhất cũ được thay thế bằng th ể th ống nhất
mới; sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời thay th ế nó. V.I Lênin cho răng: “Phát̀
triển là cuộc đấu tranh của các mặt đối lập” 1. Mâu thuẫn chính là nguồn gốc
của sự vận động và phát triển.
c) Ý nghĩa phương pháp luận
- Đứng trước bất cứ sự vật, hiện tượng nào cũng phải thấy sự tác động
của hai mặt đối lập.
- Phải nắm được phát sinh, tồn tại của mâu thuẫn, phải phân tích cụ thể
mâu thuẫn.
- Không được điều hoà mâu thuẫn.
- Phải biết sử dụng và giải quyết mâu thuẫn trong điều kiện hoàn c ảnh
cụ thể.
- Việc phân biệt mâu thuẫn đối kháng với không đối kháng có ý nghĩa
quan trọng trong việc xác định phương pháp giải quyết mâ u thuẫn. Cần tránh
các khuynh hướng “tả” hoặc “hữu” khuynh trong việc giải quyết các mâu thuẫn,
nhất là các mâu thuẫn trong lĩnh vực xã hội.
3. Quy luât phủ đinh cua phủ đinh
̣ ̣ ̉ ̣
a) Khái niệm về phủ định và những đăc trưng cơ ban cua nó
̣ ̉ ̉
Khai niêm phủ định
́ ̣
Trong quá trình vận động và phát triển, một sự vật cũ mất đi tất yếu sẽ có
một sự vật mới ra đời thay thế nó. Sự thay thế lẫn nhau đó triết học gọi là sự
phủ định.Trong lịch sử triết học, có nhiều quan niệm khác nhau về phủ định:
Quan niệm của Pitago (cho rằng chu kỳ vận động lặp lại c ủa th ế gi ới là 76 v ạn
năm); Quan niệm về “luân hồi” của Phật giáo; Quan niệm của Hêghen về chu
kỳ vận động là sự lặp lại của ý niệm tuy ệt đối (S ự “tha hoá” c ủa ý ni ệm tuy ệt
V.I Lênin: Toàn tập. Nxb Tiến bộ Mátxcơva, 1981, t. 29, tr.122.
1
47
đối); Quan điểm siêu hình coi sự phủ định là sự di ệt vong hoàn toàn s ự v ận
động và phát triển của sự vật. Họ đi tìm nguyên nhân của sự phủ định và phát
triển ở ngoài sự vậtvà hiên tượng.
̣
Phủ định biện chứng và đặc trưng cơ ban của phủ định biện chứng
̉
Phủ định biện chứng là phạm trù triết học dùng để chỉ sự phủ định tự
thân, sự phát triển tự thân, là “mắt khâu” trong quá trình dẫn t ới s ự ra đời s ự v ật
mới, tiến bộ hơn so với sự vật cũ.
- Đặc trưng của phủ định biện chứng:
+ Phủ định biện chứng có tính khách quan
+ Phủ định biện chứng có tính kế thừa
b) Phủ định của phủ định
- Vai trò cuả phủ định biện chứng với quá trinh vân đông, phat triên
̀ ̣ ̣ ́ ̉
Khi sự vật ra đời và tồn tại, đã khẳng định chính nó (s ự t ồn t ại đó là h ợp
lý). Trong qúa trình vận động của sự vật ấy, những nhân tố mới xuất hiện s ẽ
thay thế những nhân tố cũ, sự phủ định diễn ra. Sự vật này lại bị phủ định bởi
sự vật mới khác. Sự vật mới khác dường như là sự vật đã tồn tại, song không
phải là sự trùng lặp hoàn toàn, mà nó được bổ sung những nhân tố mới và ch ỉ
bảo tồn những nhân tố tích cực thích hợp với sự phát tri ển ti ếp t ục c ủa nó. Sau
khi thực hiện hai lần phủ định, sự vật mới hoàn thành một chu kỳ phát tri ển.
Quá trình phát triển của sự vật thông qua hai lần phủ định đ ược gọi là ph ủ đ ịnh
của phủ định.
Theo Ph. Ăngghen: “Hãy lấy ví dụ về hạt đại mạch. Có hàng nghìn tri ệu
đại mạch giống nhau được xay ra, nấu chín và đem làm rượu, r ồi tiêu dùng.
Nhưng nếu một hạt đại mạch như thế gặp những điều kiện bình th ường đối
với nó, nếu nó rơi vào một vào một miếng đất thích h ợp, thì nh ờ ảnh h ưởng
của sức nóng và độ ẩm, đối với nó sẽ diễn ra một sự biến hoá riêng, nó n ảy
mầm: hạt đại mạch bíên đi không còn là hạt đại mạch nữa, nó bị phủ định, bị
thay thế bởi cái cây do nó đẻ ra, đấy là sự phủ định h ạt đ ại mạch. Nh ưng cu ộc
sống bình thường của cây này sẽ như thế nào? Nó lớn lên, ra hoa, thụ phấn và
cuối cùng sinh ra những hạt thóc mới, và khi hạt đại mạch đó chín thì thân cây
chết đi, bản thân nó bị phủ định. Kết quả của sự ph ủ định này là chúng ta l ại có
48
hạt đại mạch như ban đầu nhưng không chỉ là một hạt thóc mà nhiều gấp
mười, hai mươi, ba mươi”1.
Sơ đồ quá trình phủ định biện chứng: Khẳng định (hạt thóc ban đầu) →
Phủ định lần 1 (cây lúa) → Phủ định lần 2 (những hạt thóc mới).
Sự phát triển biện chứng thông qua những lần phủ định biện chứng như
trên là sự thống nhất hữu cơ giữa lọc bỏ, bảo tồn và bổ sung thêm nh ững nhân
tố tích cực mới. Do vậy, thông qua nh ững lần phủ định bi ện ch ứng c ủa b ản
thân, sự vật sẽ ngày càng phát triển.
- Hinh thức phủ đinh của phủ định cua cac quá trinh vân đông và phat triên
̀ ̣ ̉ ́ ̀ ̣ ̣ ́ ̉
Quy luật phủ định của phủ định biểu hiện sự phát triển do mâu thu ẫn.
Mỗi lần phủ định là kết quả của sự đấu tranh chuyển hoá của các m ặt đ ối l ập
trong bản thân sự vật - giữa mặt khẳng định và mặt phủ định. Qua một số lần
phủ định, sự vật hoàn thành một chu kỳ phát triển. Phủ định lần thứ nhất diễn ra
làm cho sự vật cũ chuyển thành cái đối lập với mình. Ph ủ đ ịnh l ần th ứ hai đ ược
thực hiện dẫn tới sự vật mới ra đời. Sự vật mới này đối lập với cái được sinh
ra ở lần phủ định lần thứ nhất. Nó được bổ sung nhiều nhân tố mới.
Phủ định biện chứng đã thể hiện một số đặc điểm sau:
+ Quá trình phủ định là sự phát triển dường như quay trở lại cái cũ nh ưng
trên cơ sở cao hơn. Phủ định làm xuất hiện sự vật mới là kết quả của sự tổng
hợp tất cả các nhân tố tích cực đã có và đã phát triển trong cái khẳng định ban
đầu và trong những lần phủ định tiếp theo. Do vậy, với tư cách là là k ết qu ả
của phủ định của phủ định có nội dung toàn diện hơn, phong phú hơn, có cái
khẳng định ban đầu và kết quả của sự phủ định lần thứ nhất.
+ Quy luật phủ định của phủ định khái quát xu hướng tất yếu ti ến lên của
sự vật - xu hướng phát triển. Sự phát triển đó không phải diễn ra theo đường
thằng mà theo đường “xoáy ốc” (thể hiện tính kế thừa, tính lặp lại nhưng không
quay trở lại, tính chất tiến lên của sự phát triển).
Quy luật phủ định của phủ định nói lên mối liên hệ, sự kế thừa giữa cái
khẳng định và cái phủ định, nhờ đó phủ định biện chứng là điều kiện cho s ự
phát triển, nó bảo tồn nội dung tích cực của các giai đoạn trước và bổ sung thêm
những thuộc tính mới làm cho sự phát triển đi theo đường “xoáy ốc”.
C. Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t.20 tr. 195.
1
49
c) Ý nghĩa phương pháp luận
- Trong sự phát triển của sự vật, cái mới sẽ ra đời thay th ế cái cũ, ch ống
thái độ phủ định sạch trơn.
- Khắc phục tư tưởng bảo thủ.
- Phải biết kế thừa có chọn lọc, có phê phán, bi ết gi ữ lại nh ững tinh hoa,
những mặt tích cực, mặt tốt của cái cũ, bổ sung hoàn chỉnh nh ững m ặt m ới phù
hợp với hiện thực khách quan.
V. Lý luân nhân thức duy vât biên chứng
̣ ̣ ̣ ̣
1. Thực tiên, nhân thức và vai trò cua thực tiên với nhân thức
̃ ̣ ̉ ̃ ̣
a) Khái niệm và các hình thức cơ bản của thực tiễn
Khai niêm thực tiễn.
́ ̣
Thực tiễn là toàn bộ hoạt động vật chất có mục đích, mang tính lịch s ử -
xã hội của con người nhằm cải biên tự nhiên và xã hội. ́
Các hình thức cơ bản của thực tiễn.
- Hoạt động sản xuất vật chất.
- Hoạt động chính trị – xã hội.
- Hoạt động thực nghiệm khoa học.
b) Nhân thức và cac trinh độ cua nhân thức
̣ ́ ̀ ̉ ̣
Khai niêm nhân thức : Nhân thức là môt quá trinh phan anh tich cực, tự
́ ̣ ̣ ̣ ̣ ̀ ̉́ ́
giac và sang tao thế giới khach quan vao bộ oc con người trên cơ sở thực tiên
́ ́ ̣ ́ ̀ ́ ̃
nhăm tao ra tri thức về thế giới khach quan (Quan điêm nay xuât phat từ 4 nguyên
̀ ̣ ́ ̉ ̀ ́ ́
tăc cơ ban).
́ ̉
Cac trinh độ cua nhân thức:
́ ̀ ̉ ̣
Nhận thức kinh nghiệm là quá trình hình thành tri thức kinh nghiệm thông
qua quan sát sự lặp đi, lặp lại của các sự, vật hiện tượng để giúp con người vận
dụng vào hoạt động khi các yếu tố và điều kiện chưa thay đổi.
- Các trình độ của tri thức kinh nghiệm:
+ Tri thức kinh nghiệm thông thường
+ Tri thức kinh nghiệm khoa học
- Vai trò của tri thức kinh nghiệm:
+ Cơ sở để hình thành tri thức lý luận.
50
+ Giúp con người giải quyết nhanh chóng, hiệu quả những vấn đề
đơn giản trong hoạt động.
Nhận thức lý luận: là quá trình trừu tượng hoá, khái quát hoá về bản chất
và quy luật của sự vật và hiện tượng.
Tính chất của nhận thức lý luận:Tính gián tiếp; tính trừu t ượng, tính khái
quát và hệ thống tri thức.
Nhận thức thông thường là quá trình phản ánh tự phát những đặc điểm,
những sự biến đổi của các sự vật, hiện tượng xung quanh của các cá nhân.
- Tính chất của nhận thức thông thường:Tính phong phú, đa dạng.tính cá
nhân
- Vai trò của nhận thức thông thường:
+ Chi phối hoạt động thường xuyên của mọi người trong xã hội.
+ Cơ sở và nhu cầu để hình thành tri thức khoa học.
Nhận thức khoa học là quá trình phản ánh sự vật, hiện tượng dưới dạng
trừu tượng lôgíc để hình thành khái niệm, hình thành qui luật khoa học.
- Tính chất của tri thức khoa học: Tính khách quan, trừu tượng; tính hệ
thống, có căn cứ và chân thực; ngôn ngữ sử dụng chặt chẽ, sâu sắc.
- Vai trò của tri thức khoa học:
+ Phản ánh đúng bản chất của sự vật, hiện tượng.
+ Tạo động lực cho sự phát triển kinh tế - xã h ội, cho khoa h ọc, công
nghệ.
c) Vai trò của thực tiễn đối với nhận thức.
Thực tiễn là cơ sở và muc đich của nhận thức
̣́
- Thông qua hoạt động thực tiễn, con người nắm bắt được cấu trúc, tính
chất và các mối quan hệ của các trạng thái vật chất để hình thành tri th ức v ề
đối tượng.
- Hoạt động thực tiễn là cơ sở để bổ sung và điều ch ỉnh nh ững tri th ức đã
được khái quát. V.I Lênin cho răng: “ Quan điêm về đời sông, về thực tiên, phai là
̀ ̉ ́ ̃ ̉
quan điêm thứ nhât và cơ ban cua lý luân về nhân thức”1.
̉ ́ ̉ ̉ ̣ ̣
- Thực tiễn đề ra nhu cầu để quá trình nhận thức thực hiện.
1
̣̀ ́
V.I Lênin: Toan tâp, Nxb.Tiên bô, M.1980, t.18, tr167.
51
Thực tiễn là động lực của nhận thức
- Hoạt động thực tiễn góp phần hoàn thiện các cơ quan c ảm giác c ủa con
người tạo khả năng phản ánh nhạy bén hơn, chính xác hơn, nhanh h ơn; ho ạt
động thực tiễn còn tạo ra những phương tiện để tăng năng lực phản ánh c ủa
con người đối với tự nhiên.
- Những tri thức mà con người áp dụng vào quá trình hoạt động đã đ ưa lại
hiệu quả cao hơn trước là nguồn động lực kích thích quá trình nhận th ức ti ếp
theo. Nhờ vậy mà con người càng ngày càng đi sâu nh ận thức b ản ch ất th ế gi ới
để tạo nên tri thức chân lí về thế giới.
- Nhận thức không chỉ thoả mãn nhu cầu hiểu biết của con ng ười mà còn
đáp ứng nhu cầu nâng cao năng lực hoạt động của con người trước hiện th ực
khách quan để đưa lại lợi ích cao hơn, thoả mãn nhu cầu của cá nhân và xã hội.
- Tự thân ý thức không thể tạo nên những sản ph ẩm đáp ứng nhu c ầu c ủa
con người. Quá trình đó chỉ thực hiện được trong hoạt động th ực ti ễn. Ho ạt
động thực tiễn sẽ biến đổi tự nhiên và xã hội theo m ục đích c ủa cá nhân và
cộng đồng. Đó là mục đích của nhận thức.
- Nhận thức phải nhằm phục vụ hoạt động thực tiễn.
Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lí
- Mọi giả thuyết, mọi kết luận của quá trình nh ận thức có đ ạt đ ến chân lí
hay không phải thông qua thực tiễn để kiểm nghiệm. C. Mác khăng đinh :Vấn
̉ ̣
đề tìm hiểu xem tư duy của con người có thể đạt đến chân lí khách quan hay
không, hoàn toàn không phải là vấn đề lý luận mà là một v ấn đ ề th ực ti ễn.
Chính trong thực tiễn mà con người phải chứng minh chân lí.
- Thông qua thực tiễn, những tri thức nào đạt đến chân lí thì đ ưa vào ứng
dụng, những phản ánh nào chưa đạt đến chân lí thì điều ch ỉnh, b ổ sung hoặc
loại bỏ.
- Giá trị của các tri thức phải được chứng minh trong hoạt động thực tiễn.
- Thông qua quá trình chứng minh tính chân lí để tiếp tục quá trình nh ận
thức hiện thực khách quan.
Ý nghĩa phương pháp luận
- Thấy rõ mối quan hệ giữa thực tiễn và nhận thức.
52
+ Hoạt động thực tiễn và hoạt động nh ận th ức có tính th ống nh ất;
trong hoạt động nhận thức đã bao hàm cả hoạt động th ực ti ễn; trong ho ạt đ ộng
thực tiễn đã bao hàm hoạt động nhận thức. Do đó, s ự phân bi ệt gi ữa ho ạt đ ộng
thực tiễn và hoạt động nhận thức mang tính tương đối.
+ Hoạt động nhận thức phải xuất phát từ thực tiễn, trên cơ s ở c ủa
thực tiễn, vì thực tiễn để tiến hành quá trình nhận thức hiện th ực khách quan.
Hoạt động thực tiễn nhằm thoã mãn nhu cầu của con người, do đó, ph ải thông
qua hoạt động thực tiễn để khái quát thành tri thức.
- Quán triệt quan điểm thực tiễn. Tuyệt đối hoá vai trò của thực tiễn s ẽ
rơi vào chủ nghĩa thực dụng.
+ Thực tiễn luôn luôn vận động, phát triển, biến đổi. Cần bám sát
thực tiễn để điều chỉnh, bổ sung những tri thức phù hợp với thực tiễn.
+ Biết vận dụng những tri thức phù hợp trong hoạt động th ực ti ễn đ ể
đem lại hiệu quả cao hơn.
+ Hoạt động thực tiễn không có tri thức đã khái quát dễ đi đến th ất
bại hoặc kéo dài quá trình đi đến thắng lợi, đẫn đến lãng phí.
- Không thấy được vai trò của thực tiễn sẽ rơi vào chủ nghĩa giáo điều,
chủ quan duy ý chí.
+ Mọi tri thức đều được khái quát từ thực tiễn, tuy vậy, thực tiễn luôn
biến đổi nên chỉ dựa vào lý luận thuần tuý, tri th ức thuần tuý có th ể d ẫn đ ến sai
lầm hoặc thiệt hại.
+ Trong quá trình hoạt động, phải luôn kết h ợp ch ặt ch ẽ giữa th ực
tiễn và lý luận, giữa thực tiễn với tri thức, không được tuy ệt đối hoá tri th ức
hay thực tiễn. Điều đó dễ dẫn đến cực đoan trong quá trình hoạt động.
2. Con đường biên chứng cua sự nhân thức chân lý
̣ ̉ ̣
a) Quan điêm cua V.I Lênin về con đường biên chứng cua sự nhân thức
̉ ̉ ̣ ̉ ̣
chân lý
Giai đoan từ nhận thức cảm tính đên nhân thức lý tinh và môi quan hệ giữa
̣ ́ ̣ ́ ́
́
chung
Nhận thức cảm tính là quá trình phản ánh trực tiếp hiện thực khách quan
thông qua các giác quan chuyển đến bộ não người làm cơ sở hình thành tri thức.
53
- Các hình thức nhận thức cảm tính
+ Cảm gác: là sự phản ánh trực tiếp hình ảnh sự vật, hiện tượng
nhưng chưa đầy đủ, không theo hệ thống.
+ Tri giác: là tổng hợp đầy đủ các cảm giác về sự vật theo hệ th ống
nhất định.
+ Biểu tượng: là hình ảnh gián tiếp phản ánh dưới dạng trừu tượng
hoá về sự vật, hiện tượng mà trước đó các giác quan đã trực tiếp tiếp xúc.
- Vai trò của nhận thức cảm tính
+ Giai đoạn đầu tiên, giai đoạn tất yếu của quá trình nhận thức.
+ Là cơ sở của nhận thức lí tính
Nhận thức lý tính là quá trình xử lí thông tin từ giai đoạn nhận thức cảm
tính bằng thao tác của tư duy để hoàn thành quá trình nh ận thức, hình thành chân
lí.
- Các hình thức nhận thức lí tính
+ Khái niệm: Quá trình sử dụng ngôn ngữ để phản ánh những thuộc
tính, những mối quan hệ bản chất của sự vật, hiện tượng.
+ Phán đoán: Là mối quan hệ giữa các khái niệm thông qua m ột s ố h ệ
từ để khẳng định hay phủ định những thuộc tính, những mối quan hệ bản chất
của sự vật, hiện tượng. Có các loại phán đoán: phán đoán khẳng định, phán đoán
phủ định; giả thuyết cũng có thể trở thành phán đoán.
+ Suy lí: Từ những phán đoán tiền đề dựa theo nh ững qui lu ật c ủa
lôgíc hình thức để tạo ra những phán đoán mới mang tính chân lí. Có các loại suy
lí: suy lí trực tiếp và suy lí gián tiếp.
Mối quan hệ biện chứng giữa nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính
- Vai trò của nhận thức cảm tính đối với nhận thức lý tính.
+ Cung cấp những hình ảnh chân thực, bề ngoài của hiện thực khách
quan cho quá trình nhận thức.
+ Cơ sở để hình thành chân lí
+ Cơ sở để kiểm tra chân lí
- Vai trò của nhận thức lý tính đối với nhận thức cảm tính.
+ Tạo cơ sở hữu ích cho nhận thức cảm tính
54
+ Cung cấp phương pháp để các giác quan phản ánh cơ bản và bản
chất sự vât, hiên tượng.
̣ ̣
Vai trò cua nhận thức lí tính đôi với thực tiên
̉ ́ ̃
- Là giai đoạn tất yếu tiếp theo của quá trình nhận thức.
- Hoàn thành quá trình nhận thức
- Hình thành chân lí
- Cơ sở để đi sâu nghiên cứu bản chất của hiện thực khách quan.
- Cơ sở để cải tạo hiện thực khách quan.
Trong But ký triêt hoc, V.I Lênin đã khai quat con đường biên chứng cua sự
́ ́ ̣ ́ ́ ̣ ̉
nhân thức chân ly: Từ trực quan sinh đông đên tư duy trừu tượng và từ tư duy
̣ ́ ̣ ́
trừu tượng đên thực tiên, đó là con đường biên chứng cua sự nhân thức chân ly,
́ ̃ ̣ ̉ ̣ ́
cua sự nhân thức hiên thực khach quan.
̉ ̣ ̣ ́
Ý nghĩa phương pháp luận
- Quá trình nhận thức bao gồm hai giai đoạn: nhận th ức cảm tính và nh ận
thức lí tính.
- Phải thây được vai trò của các giai đoạn nhận thức trong quá trình hình
́
thành chân lí.
- Không được tuyệt đối hoá giai đoạn nhận thức cảm tính nh ư trường phái
“Duy cảm”, cũng không được tuyệt đối hoá giai đoạn nhận thức lí tính nh ư
trường phái “Duy lí”.
- Nhận thức nhất thiết phải đạt đến chân lí và diễn ra th ường xuyên để đạt
đến chân lí tuyệt đối.
b) Chân lý và vai trò cua chân lý đôi với thực tiên
̉ ́ ̃
- Khai niêm chân ly: là tri thức có nôi dung phù hợp với khách thể mà nó
́ ̣ ́ ̣
phản ánh và được thực tiễn kiểm nghiệm.
- Chân lí là sản phẩm của quá trình con người nhận thức thế giới.
- Chân lí được hình thành và phát triển từng bước phụ thuộc vào sự phát
triển của sự vật khách quan, vào những điều kiện lịch sử, cụ th ể của nh ận th ức
và của hoạt động thực tiễn.
- Các tính chất của chân lí
+ Tính khách quan của chân lí : Là tính phản ánh độc lập về nội dung
của nó đối với ý thức của con người và loài người (chân lí khách quan).
55
+ Tính tuyêt đôi và tương đối của chân lí : Tri thức phản ánh đúng đắn,
̣ ́
đầy đủ và hoàn chỉnh về thế giới khách quan là chân lí tuy ệt đ ối. Tri th ức ph ản
ánh đúng đắn hiện thực khách quan nhưng chưa đầy đủ, chưa hoàn thiện là chân
lí tương đối.
+ Tính cụ thể của chân lí: Nội dung của chân lí bao giờ cũng gắn liền
và phù hợp với một đối tượng nhất định cùng với các đi ều ki ện, hoàn c ảnh l ịch
sử cụ thể của nó. Không có chân lý trừu tượng. Chân lý luôn là cụ thê. ̉
- Vai trò cua chân lý đôi thực tiên
̉ ́ ̃
Hoat đông thực tiên đã lam phat sinh và phat triên hoat đông nhân th ức.
̣ ̣ ̃ ̀ ́ ́ ̉ ̣ ̣ ̣
Thực tiên là con đường lam giau tri thức, là tiêu chuân kiêm tra chân ly.Tuy v ậy,
̃ ̀ ̀ ̉ ̉ ́
hoat đông thực tiên chỉ có thể thanh công và hiêu quả khi con người vân dung
̣ ̣ ̃ ̀ ̣ ̣ ̣
những tri thức đung đăn về thực tế trong hoat đông cua minh. Chân lý là môt trong
́ ́ ̣ ̣ ̉ ̀ ̣
những điêu kiên tiên quyêt đam bao sự thanh công và hiêu quả đo.
̀ ̣ ́̉ ̉ ̀ ̣ ́
- Ý nghia phương phap luân
̃ ́ ̣
Quan điêm biên chứng giữa chân lý và thực tiên đoi hoi nhân thức phai xuât
̉ ̣ ̃ ̀ ̉ ̣ ̉ ́
phat từ thực tiên, coi chân lý là môt quá trinh. Vân dung chân lý để phat triên th ực
́ ̃ ̣ ̀ ̣ ̣ ́ ̉
tiên, nâng cao hiêu quả trong cai tao thế giới khach quan. Trong thời đai mà kinh
̃ ̣ ̣̉ ́ ̣
tế tri thức đang phat triên cân đăc biêt coi trong và vân dung sang tao những tri
́ ̉ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ́ ̣
thức khoa hoc vao thực tiên
̣ ̀ ̃
Chương III:
CHỦ NGHIA DUY VÂT LICH SỬ ̃ ̣ ̣
Thời lượng: 11 giờ tín chỉ (7 lý thuyết, 2 thảo luận, 1 tự học, 1 kiểm tra)
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Thấy được vai trò của sản xuất vật chất đối với sự tồn tại và phát triển
của xã hội
- Hiểu được quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng
sản xuất, biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
- Nắm được vai trò của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội và tính đ ộc l ập
tương đối của ý thức xã hội
- Nắm được khái niệm kết cấu hình thái kinh tế - xã hội và quá trình lịch sử
tự nhiên của các hình thái kinh tế - xã hội
56
- Nắm được khái niệm giai cấp và tầng lớp xã hội
- Hiểu được vai trò của đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội đ ối v ới s ự
vận động và phát triển của xã hội
- Nắm được quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử về con người, bản
chất của con người, vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong
lịch sử
- Vận dụng các quan điểm duy vật lịch sử trong thực ti ễn xây d ựng ch ủ
nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay
I. Vai trò cua sản xuất vật chất và quy luật quan hệ sản xu ất phù hợp
̉
với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất
1. San xuât vât chât và vai trò cua nó
̉ ̣́ ́ ̉
a) Khai niêm sản xuất vật chất và phương thức san xuât
́ ̣ ̉ ́
- Sản xuất vật chất là quá trình con người sử dụng ph ương tiện và công
cụ để tác động vào đối tượng nhằm tạo ra những sản phẩm đáp ứng nh ững nhu
cầu của cá nhân và cộng đồng.
- Phương thức sản xuất là cách thức con người tiến hành sản xuất trong
một giai đoạn lịch sử nhất định. Nó là sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất và
quan hệ sản xuất để tạo nên sức sản xuất cho xã hội.
Phương thức sản xuất là yếu tố quyết định trong các y ếu t ố tác đ ộng vào
quá trình vận động, phát triển và biến đổi của xã hội. Vì nó có khả năng để điều
chỉnh, sử dụng có hiệu quả cũng như tái tạo các y ếu tố của đi ều ki ện đ ịa lí; s ử
dụng có hiệu quả và điều chỉnh yếu tố dân số.
b) Vai trò của sản xuất vật chất đối với sự tồn tại và phát triển của xã
hội.
- Cơ sở để xã hội tồn tại
- Cơ sở cho khoa học, kĩ thuật, công nghệ, văn hoá, giáo dục, ngh ệ thuật
phát triển
- Nguồn gốc để xã hội phát triển, tiến bộ
- Cơ sở để bảo vệ môi trường sinh thái
- Nền tảng để con người chung sống hoà bình, ổn định và phát triển
c) Ý nghia phương phap luân
̃ ́ ̣
57
Môt là, viêc phat hiên ra vai trò quyêt đinh cua phương thức san xuât, cho
̣ ̣ ́ ̣ ̣́ ̉ ̉ ́
phep hinh thanh thế giới quan duy vât lich sử về sự thay thế và phat triên cua cac
́ ̀ ̀ ̣̣ ́ ̉ ̉ ́
phương thức san xuât trong lich sử, phan anh xu hướng tât yêu cua quá trinh phat
̉ ́ ̣ ̉́ ́́ ̉ ̀ ́
triên cua xã hôi loai người từ trinh độ thâp đên trinh độ ngay cang cao hơn.
̉ ̉ ̣ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ̀
Hai là, phat hiên ra tinh tuân tự, tinh đa dang về con đường phat triên, tinh
́ ̣ ́ ̀ ́ ̣ ́ ̉ ́
xen kẽ giữa cac phương thức san xuât trong môt thời kì phat triên hoăc bỏ qua
́ ̉ ́ ̣ ́ ̉ ̣
môt vai phương thức san xuât để đi lên môt phương thức san xuât cao hơn.
̣̀ ̉ ́ ̣ ̉ ́
2. Quy luât quan hệ san xuât phù hợp với trinh độ cua lực lượng san
̣ ̉ ́ ̀ ̉ ̉
́
xuât
a) Khai niêm lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất
́ ̣
Lực lượng sản xuất
Lực lượng sản xuất là quan hệ của con người với tự nhiên trong quá trình
sản xuất. Nó là sự biểu thị năng lực th ực tiễn của con ng ười trong quá trình tác
động, cải tạo, chinh phục và khai thác tự nhiên để phục vụ các nhu c ầu c ủa
cộng đồng. Lực lượng sản xuất bao gồm hai thành tố:
- Tư liệu sản xuất: là những vật phẩm tham gia vào quá trình sản xu ất đ ể
tạo ra sản phẩm. Tư liêu san xuât là sự kết tinh kinh nghiệm, trình độ và kh ả
̣ ̉ ́
năng của nền kinh tế qua các thời đại cũng như xã h ội đương đại. Nó quy ết
định năng suất, chất lượng, hiệu quả của quá trình sản xuất. Nó đại biểu cho
trình độ phát triển của lực lượng sản xuất của giai đoạn tồn tại ph ương th ức
sản xuất cụ thể.Chính C.Mác đã nói: “Mỗi thời đại kinh t ế khác nhau không
phải sản xuất tra cái gì mà sản xuất bằng cái gì”. Tư liệu s ản xu ất có hai b ộ
phận sau đây:
+ Tư liệu lao động: Tư liệu lao động là những vật phẩm những yếu
tố, điều kiện để con người tác động vào đối tượng nhằm tạo ra s ản phẩm trong
quá trình sản xuất. Nó bao gồm: công cụ và các điều ki ện s ản xu ất. T ư li ệu lao
động gồm: Công cụ lao động và phương tiện sản xuất.
+ Công cụ lao động: là những vật phẩm dùng để truyền lực tác động
của con người vào đối tượng lao động. Nó là bộ phận năng động nh ất của tư
liệu sản xuất, bộ phận trung tâm của tư liệu sản xuất. Công c ụ lao động do con
người sáng tạo và tích luỹ qua các thế hệ nhưng nó chi ph ối ho ạt đ ộng c ủa con
58
người, nó làm thay đổi phương pháp hoạt động của con người, nó tạo nên sự
hoạt động thống nhất của mọi người trong cùng một lĩnh v ực, nó thay đ ổi cách
nghĩ, cách sinh hoạt của con người
Các phương tiện của quá trình sản xuất: bao gồm nhà xưởng, các vật
phẩm để làm điều kiện phục vụ quá trình sản xuất tuy nó không đóng vai trò
quyết định nhưng không thể không có. Chúng rất quan trọng, đó là môi trường,
là chất xúc tác của quá trình sản xuất.
Đối tượng lao động: Toàn bộ vật phẩm chịu sự tác động của công c ụ lao
động để trực tiếp hình thành sản phẩm gọi là đối tượng lao động. Đ ối tượng
lao động quyết định phẩm chất của sản phẩm. Đối tượng lao động tự nhiên là
những vật phẩm tự nhiên chưa qua sơ chế, đang tồn tại tự nó. Đối tượng lao
động nhân tạo là những vật phẩm tự nhiên đã qua sơ chế ít nh ất một l ần. Xã
hội càng phát triển, trình độ khoa học, công nghệ càng cao thì t ỉ trọng đ ối t ượng
lao động nhân tạo với đối tượng lao động tự nhiên càng lớn.
- Con người lao động là người có kỹ năng, kỹ xao lao động tham gia vào ̉
quá trình sản xuất để tạo ra của cải vât chât cho xã hội. ̣ ́
Quan hệ sản xuất
Quan hệ sản xuất là quan hệ giữa người với người trong quá trình sản
xuất. Quan hệ sản xuất bao gồm: quan hệ về sở hữu tư li ệu s ản xu ất, quan h ệ
về tổ chức quản lí sản xuất, quan hệ về phân phối sản phẩm.
- Quan hệ sản xuất thể hiện bản chất của phương thức sản xuất.
- Quan hệ sản xuất thể hiện bản chất của chế độ xã hội.
- Quan hệ sản xuất chính là mặt xã hội của sản xuất.
b) Môi quan hệ biên chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.
́ ̣
Tinh thông nhât giữa lực lượng san xuât và quan hệ san xuât.
́ ́ ́ ̉ ́ ̉ ́
Lực lượng san xuât và quan hệ san xuât là hai măt cơ ban, tât yêu cua quá
̉ ́ ̉ ́ ̣ ̉ ́ ́ ̉
trinh san xuât. Trong đo, lực lượng san xuât là nôi dung vât chât con quan hệ san
̀ ̉ ́ ́ ̉ ́ ̣ ̣ ́ ̀ ̉
xuât là hinh thức xã hôi cua quá trinh san xuât. Trong thực tê, không có quá trinh
́ ̀ ̣ ̉ ̀ ̉ ́ ́ ̀
san xuât nao mà lai không có sự kêt hợp giữa cac nhân tố cua san xuât để tao ra
̉ ́ ̀ ̣ ́ ́ ̉ ̉ ́ ̣
năng lực thực tiên cai biên đôi tượng vât chât. Ngược lai, không có qua ́ trinh san
̃ ̉ ́ ́ ̣ ́ ̣ ̀ ̉
xuât nao diên ra trong hiên thực chỉ với quan hệ san xuât mà không có nôi dung
́ ̀ ̃ ̣ ̉ ́ ̣
vât chât cua no. Tương ứng với môt trinh độ cua lực lượng san xuât nhât đinh là
̣ ́ ̉ ́ ̣̀ ̉ ̉ ́ ̣́
59
môt quan hệ san xuât phù hợp với thực trang đó trên cả ba phương diên: sở hữu
̣ ̉ ́ ̣ ̣
tư liêu san xuât; tổ chức, quan lý và phân phôi. Sự thông nhât giữa lực lượng san
̣ ̉ ́ ̉ ́ ́ ́ ̉
xuât và quan hệ san xuât tuân theo nguyên tăc khach quan: quan hệ san xuât phai
́ ̉ ́ ́ ́ ̉ ́ ̉
phụ thuôc vao thực trang phat triên cua lực lượng san xuât trong môi giai đoan
̣ ̀ ̣ ́ ̉ ̉ ̉ ́ ̃ ̣
lich sử nhât đinh và quan hệ san xuât tac đông đên lực lượng san xuât theo hai
̣ ̣́ ̉ ́́ ̣ ́ ̉ ́
chiêu hướng tich cực hoăc tiêu cực.
̀ ́ ̣
Vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đôi với quan hệ san xuât
́ ̉ ́
- Hình thức của quan hệ sản xuất do trình độ phát triển của lực lượng sản
xuất quyết định
+ Trình độ lực lượng sản xuất thô sơ: hình th ức của quan h ệ s ản xu ất
gia trưởng, phát canh thu tô.
+ Trình độ nửa cơ khí, cơ khí, tự động hoá có quan hệ sản xuất tư bản
chủ nghĩa.
+ Tự động hoá, lập trình sản xuất có quan hệ sản xuất xã h ội ch ủ
nghĩa.
- Nội dung của quan hệ sản xuất do sự phát triển của lực l ượng s ản xu ất
quyết định:
+ Nội dung sở hữu cá nhân trong xã hội chiếm h ữu nô lệ và xã h ội
phong kiến; sở hữu tư hữu và cổ phần trong chủ nghĩa tư bản; sở hữu xã hội
trong chủ nghĩa xã hội.
+ Nội dung tổ chức, quản lí sản xuất cá nhân trong xã h ội nô l ệ; phát
canh trong xã hội phong kiến; cơ chế thị trường trong chủ nghĩa t ư bản; c ơ ch ế
thị trường và lập trình sản xuất trong chủ nghĩa xã hội.
+ Nội dung phân phối sản phẩm sản xuất trong các trình độ phát tri ển
của lực lượng sản xuất đều khác nhau: không có phân ph ối trong ch ế đ ộ nô l ệ;
thu tô trong chế độ phong kiến; giá trị hàng hoá trong ch ủ nghĩa t ư b ản; theo lao
động trong chủ nghĩa xã hội.
- Khi lực lượng sản xuất phát triển đến mức quan h ệ s ản xu ất không còn
phù hợp thì quan hệ sản xuất phải thay đổi bằng quan h ệ s ản xuất m ới phù h ợp
với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.
Vai trò tac đông trở lai của quan hệ sản xuất đôi với lực lượng sản xuất
́ ̣ ̣ ́
- Khi quan hệ sản xuất phù hợp với lức lượng san xuât: ̉ ́
60
+ Quan hệ sản xuất mở đường để lực lượng sản xuất phát triển.
+ Quan hệ sản xuất làm động lực kích thích cho các yếu t ố của lực
lượng sản xuất phát triển như chủ động phát triển và đổi mới kĩ thuật và công
nghệ sản xuất; người lao động tích cực, sáng tạo trở thành ngu ồn l ực quy ết
định cho quá trình phát triển sản xuất, phát triển xã hội.
- Khi quan hệ sản xuất không phù hợp thì quan hệ sản xuất sẽ kìm hãm
lực lượng sản xuất phát triển.
+ Tư liệu sản xuất và đối tượng lao động không được sử dụng hết
năng lực; không có điều kiện để phát triển và đổi mới chúng.
+ Người lao động thiếu ý thức, thiếu nhiệt tình trong s ản xu ất. H ọ có
thể trở thành lực lượng phá hoại sản xuất.
+ Phá vỡ sự thống nhất giữa các yếu tố của lực lượng sản xuất.
Sự vân đông cua mâu thuân biên chứng giữa lực lượng san xuât và quan hệ
̣ ̣ ̉ ̃ ̣ ̉ ́
san xuât với tư cach là nguôn gôc, đông lực cua sự phat triên cua xã hôi.
̉ ́ ́ ̀ ́ ̣ ̉ ́ ̉ ̉ ̣
- Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong một ph ương th ức sản
xuất có tính thống nhất. Tính thống nhất này tạo nên s ự ổn định và phát tri ển
bền vững của phương thức sản xuất. Chính vì vậy, trong quá trình quản lí sản
xuất, quản lí xã hội, các nhà quản lí phải lấy việc xây dựng sự phù hợp giữa lực
lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là nội dung cơ bản của quản lí.
- Lực lượng sản xuất luôn luôn biến động và phát triển không ngừng, nó
có xu hướng phá vỡ sự phù hợp tương đối giữa lực lượng s ản xu ất và quan h ệ
sản xuất. Đó là quá trình phát triển tất yếu của ph ương th ức s ản xu ất. N ếu tìm
cách kìm hãm lực lượng sản xuất hoặc tạo cho lực lượng s ản xu ất phù h ợp v ới
quan hệ sản xuất đều là sai lầm.
- Quan hệ sản xuất tuy phụ thuộc lực lượng sản xuất nh ưng nó là y ếu t ố
điều kiện cho lực lượng sản xuất hoạt động. Do đó, quan hệ sản xuất phải luôn
luôn đổi mới cho phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất.
Ý nghia phương phap luân
̃ ́ ̣
Thứ nhât, cân quan tâm đăc biêt đên viêc phat triên lực lượng san xuât mà
́ ̀ ̣ ̣ ́ ̣ ́ ̉ ̉ ́
trước hêt là con người lao đông với chât lượng ngay cang cao; nâng cao trinh đô ̣
́ ̣ ́ ̀ ̀ ̀
phân công lao đông găn liên với trinh độ chuyên môn hoa.
̣ ́ ̀ ̀ ́
61
Thứ hai, ứng dung những thanh tựu cua khoa hoc công nghệ để phat triên
̣ ̀ ̉ ̣ ́ ̉
công cụ san xuât, coi đây là tiêu chí quan trong nhăm tăng năng suât lao đông.
̉ ́ ̣ ̀ ́ ̣
Thứ ba, phat triên nên kinh tế với nhiêu hinh thức sở hữu, trong đo, kinh tế
́ ̉ ̀ ̀ ̀ ́
nhà nước giữ vai trò chủ đao. ̣
Thứ tư, xây dựng nên kinh tế hang hoa nhiêu thanh phân đinh hướng xã hôi
̀ ̀ ́ ̀ ̀ ̀ ̣ ̣
chủ nghia vân hanh theo qui luât giá tri.
̃ ̣ ̀ ̣ ̣
II. Biên chứng giữa cơ sở hạ tâng và kiên truc thượng tâng
̣ ̀ ́ ́ ̀
1. Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
a) Khái niệm cơ sở hạ tầng
- Là toàn bộ quan hệ sản xuất hợp thành nền tảng kinh tế cho m ột th ể
chế xã hội để trên đó hình thành thiết chế và hệ thống nh ững quan đi ểm t ư
tưởng nhất định.
- Kết cấu cua cơ sở hạ tâng
̉ ̀
+ Quan hệ sản xuất cơ bản: là quan hệ sản xuất tiêu biểu cho hình
thái kinh tế - xã hội đang tồn tại.
+ Các quan hệ sản xuất của các chế độ xã hội trước còn vai trò đối
với chế độ xã hội đang tồn tại.
+ Quan hệ sản xuất của xã hội tương lai được xuất hiện lúc hình thái
kinh tế - xã hội đã chính muồi.
b. Khái niệm kiên truc thượng tâng
́ ́ ̀
- Là toàn bộ thiết chế, hệ quan điểm tư tưởng và mối quan h ệ giữa chúng
được hình thành trên nền tảng kinh tế nhất định gọi là kiến trúc thượng tầng.
- Cac yêu tố hợp thanh kiên truc thượng tâng cua xã hôi
́ ́ ̀ ́ ́ ̀ ̉ ̣
+ Thiết chế: là hệ thống các cơ quan được hình thành trên n ền t ảng
kinh tế nhất định để duy trì và xử lí các mối quan hệ trong thể chế xã h ội. Nó
bao gồm các đảng phái, tổ chức nhà nước, các tổ ch ức chính trị, các t ổ ch ức
chính trị – xã hội, các tổ chức xã hội; trong đó tổ chức nhà nước giữ vai trò trung
tâm. Nhà nước là bộ may tổ chức quyên lực đăc biêt cua xã hôi có đôi khang giai
́ ̀ ̣ ̣̉ ̣ ́ ́
́
câp.
62
+ Hệ quan điểm tư tưởng: phản ánh quan hệ kinh tế, quan h ệ xã hội,
chính trị theo lập trường giai cấp nhất định; trong đó hệ tư tưởng của giai cấp
thống trị chi phối trực tiếp đời sông xã hôi.
́ ̣
2. Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc th ượng
tầng cua xã hôi
̉ ̣
a)Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng
- Mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình thành một kiểu kiến trúc th ượng tầng tương
ứng.
+ Tính chất của kiến trúc thượng tầng do tính chất của cơ sở h ạ tầng
quyết định.
+ Giai cấp thống trị kinh tế chi phối địa vị chính trị và đ ời s ống tinh th ần
của xã hội.
+ Mâu thuẫn trong cơ sở hạ tầng dẫn đến mâu thuẫn trong ki ến trúc
thượng tầng.
+ Hệ thống quan điểm của kiến trúc thượng tầng phản ánh cơ sở hạ
tầng trong môi môt giai đoạn lịch sử nhất định.
̃ ̣
- Cơ sở hạ tầng thay đổi dẫn đến thay đổi kiến trúc thượng tầng.
+ Quá trình thay đổi diễn ra cả trong giai đoạn các hình thái kinh tế -
xã hội thay thế lẫn nhau, cả trong bản thân mỗi hình thái kinh tế - xã hội.
+ Sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến s ự thay đ ổi ki ến trúc
thượng tầng thông qua sự thay đổi quan hệ sản xuất.
+ Quá trình thay đổi của kiến trúc thượng tầng có lĩnh v ực di ễn ra
chậm chạp và phức tạp.
b) Vai trò tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng
- Nếu kiến trúc thượng tầng phù hợp cơ sở hạ tầng sẽ trở thành động l ực
thúc đẩy cơ sở hạ tầng phát triển.
+ Kiến trúc thượng tầng bảo vệ cơ sở hạ tầng, đặc biệt là tổ ch ức
nhà nước.
+ Kiến trúc thượng tầng định hướng cho cơ sở hạ tầng phát triển.
+ Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng theo
nhiều hướng, nhiều mức độ khác nhau.
63
- Nếu kiến trúc thượng tầng không phù hợp cơ sở hạ tầng:
+ Kiến trúc thượng tầng kìm hãm sự phát triển của cơ sở hạ tầng.
+ Kiến trúc thượng tầng có thể phá vỡ kết cấu của cơ sở hạ tầng.
- Ý nghia phương phap luân
̃ ́ ̣
Môt xã hôi có môt cơ sở hạ tâng không thuân nhât với nhiêu kiêu quan hệ
̣ ̣ ̣ ̀ ̀ ́ ̀ ̉
san xuât khac nhau. Cac quan hệ san xuât vừa canh tranh, vừa liên kêt cung phat
̉ ́ ́ ́ ̉ ́ ̣ ́ ̀ ́
triên. Xây dựng nên kinh tế nhiêu thanh phân với ban chât kinh tế – xã hôi khac
̉ ̀ ̀ ̀ ̀ ̉ ́ ̣ ́
nhau đi theo muc đich chung, trong đo, kinh tế nhà nước đong vai tro ̀ quyêt đinh:
̣ ́ ́ ́ ̣́
“Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đao, kinh tế nhà nước cung với kinh tê ́ tâp thê ̉
̣ ̀ ̣
ngay cang trở thanh nên tang vững chăc cua nên kinh tế quôc dân” 1.Trên nên tang
̀ ̀ ̀ ̀̉ ́ ̉ ̀ ́ ̀ ̉
cơ sở hạ tâng đã được xac đinh mà muc kiên truc thượng tâng tương ứng được
̀ ́ ̣ ̣ ́ ́ ̀
hinh thanh phan anh tinh đa dang cua cơ sở hạ tâng. Môi bộ phân trong hệ thông
̀ ̀ ̉́ ́ ̣ ̉ ̀ ̃ ̣ ́
chinh trị đêu có nhiêm vu, chức năng riêng, nhưng với môt muc tiêu chung là tât
́ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ́
cả do con người, tât cả vì con người.
́
III. Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội và tính đ ộc l ập t ương đ ối
của ý thức xã hội
1. Tôn tai xã hôi quyêt đinh ý thức xã hôi
̀ ̣ ̣ ̣́ ̣
a) Khái niệm tôn tại xã hội và ý thức xã hôi
̀ ̣
Khái niệm tôn tại xã hội: toàn bộ các yếu tố và quan hệ vật chất tạo
̀
thành điều kiện khách quan tác động vào sự phát triển xã hội gọi là t ồn t ại xã
hội. Tồn tại xã hội bao gôm cac yêu tố sau:.
̀ ́ ́
- Yếu tố địa lí: toàn bộ yếu tố tự nhiên tạo khả năng cho xã hội phát triển.
- Yếu tố dân số: Toàn bộ yếu tố con người tạo khả năng cho nguồn lực
con người trong sự phát triển kinh tế - xã hội.
- Phương thức sản xuất: là cách thức con người tiến hành sản xuất để tạo
ra của cải vật chất cho xã hội.
Khái niệm ý thức xã hội:Toàn bộ đời sống tinh thần phản ánh tồn tại xã
hội trong một giai đoạn lịch sử gọi là ý thức xã hội. Kết cấu của ý thức xã hội:
- Ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận.
1
̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣
Đang Công san Viêt Nam: Văn kiên Đai hôi X, Nxb CTQG, H 2006, tr 77 .
64
+ Ý thức xã hội thông thường là kết quả ph ản ánh trực ti ếp nh ững
hoạt động hàng ngày của con người trong cộng đồng.
+ Ý thức lý luận là kết quả của quá trình khái quát hoá, trừu tượng hoá
tồn tại xã hội để hình thành các qui luật, nguyên lí giúp con ng ười nh ận th ức và
hoạt động cải tạo xã hội.
- Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội.
+ Tâm lí xã hội là quá trình phản ánh tồn tại xã hội bằng những tình
cảm, thói quen hay phong tục tập quán trong phạm vi không gian nhất định.
+ Hệ tư tưởng là toàn bộ phản ánh mối quan hệ kinh tế, quan hệ xã
hội, quan hệ chính trị của giai cấp thống trị với các giai c ấp khác ho ặc gi ữa các
giai cấp, giữa có cộng đồng trong một chế độ xã hội.
b) Vai trò quyêt đinh cua tôn tai xã hôi đôi với ý thức xã hôi
̣́ ̉ ̀ ̣ ̣ ́ ̣
Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định
- Tồn tại xã hội quyết định nội dung phản ánh của ý thức xã hội.
+ Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị tuy chịu sự chi phối quyền lợi
giai cấp nhưng vẫn là sự phản ánh tồn tại xã hội trong giai đoạn l ịch sử nh ất
định.
+ Các hình thái ý thức xã hội khác mặc dù phản ánh tồn tại một cách
gián tiếp nhưng vẫn chịu sự chi phối của tồn tại xã hội.
- Tồn tại xã hội chi phối hình thức và phương tiện phản ánh của ý thức xã
hội.
+ Sự phát triển của tồn tại xã hội làm biến đổi ngôn ngữ phản ánh
của ý thức xã hội.
+ Mỗi lĩnh vực của đời sống xã hội có hình thức phản ánh riêng, phù
hợp với đặc thù của nó.
+ Sự phát triển của tồn tại xã hội sẽ làm biến đổi khả năng ph ản ánh
của ý thức xã hội, tồn tại xã hội cung cấp phương ti ện ph ản ánh c ủa ý th ức xã
hội.
Tồn tại xã hội thay đổi dẫn đến ý thức xã hội thay đổi
- Có những hình thái ý thức xã hội biến đổi nhanh như ý th ức chính trị, ý
thức pháp quyền.
- Có những hình thái ý thức xã hội biến đổi chậm như đạo đức, tôn giáo.
65
2. Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội
a) Nôi dung tinh đôc lâp tương đôi cua ý thức xã hôi
̣ ́ ̣̣ ́̉ ̣
- Sự lạc hậu của ý thức xã hội là ý thức xã hội ph ản ánh tồn t ại xã h ội
không kịp với sự biến đổi của tồn tại xã hội.
- Biểu hiện tính lạc hậu của ý thức xã h ội: tâm lí, tình c ảm, thói quen
cũng như đạo đức được hình thành trong lịch sử chưa thay đổi kịp với sự thay
đổi của tồn tại xã hội; thái độ nuối tiếc với đời s ống tinh th ần quá kh ứ l ỗi th ời
hoặc tôn sùng thái quá quá khứ.
- Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội: tính vượt trước của ý
thức xã hội là ý thức xã hội có th ể phản ánh t ồn t ại xã h ội trong t ương lai d ưới
dạng dự báo. Biểu hiện:
+ Các qui hoạch phát triển của một vùng, một khu vực hoặc ở phạm
vi quốc gia.
+ Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trong những giai đoạn nh ất
định.
+ Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.
+ Những dự báo hình thành hình thái kinh tế - xã hội tương lai.
- Tính kế thừa trong sự phát triển của ý thức xã hội: ý thức xã hội đương
thời có thể tiếp nhận những yếu tố hợp lí của ý thức xã h ội giai đo ạn tr ước đ ể
cùng phản ánh tồn tại xã hội hiện tại. Biểu hiện:
+ Những chuẩn mực đạo đức truyền thống
+ Những tư tưởng và nội dung tiến bộ của ý thức pháp luật
+ Những truyền thống dân tộc
+ Ý thức xã hội tồn tại dưới hình thức tri thức khoa học
+ Do hình thức phản ánh kế thừa hình thức của giai đoạn trước.
- Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã h ội: các hình thái ý thức
xã hội hình thành mang tính độc lập nhưng chúng có mối liên hệ, ảnh hưởng lẫn
nhau, chi phối nhau. Biểu hiện:
+ Các hình thái ý thức xã hội phản ánh những lĩnh vực khác nhau
nhưng không đối lập nhau, không trái với đạo đức, không trái với pháp lu ật,
cũng như chịu sự chi phối của ý thức chính trị.
66
+ Các hình thái ý thức xã hội ph ản ánh tồn t ại xã h ội không trái v ới tri
thức khoa học.
- Ý thức xã hội có khả năng tác động trở lại tồn tại xã hội: ý thức xã hội
tác động đến tồn tại xã hội theo hướng hoặc tích cực hoặc tiêu cực. Biểu hiện:
+ Ý thức xã hội phản ánh trung thực tồn tại xã hội có tác dụng đi ều
chỉnh hoặc kích thích các yếu tố của tồn tại xã hội phát triển.
+ Ý thức xã hội phản ánh sai tồn tại xã hội nó kìm hãm hoặc phá v ỡ
kết cấu của các yếu tố của tồn tại xã hội.
b) Ý nghia phương phap luân
̃ ́ ̣
Tinh đôc lâp tương đôi cua ý thức xã hôi phan anh bức tranh phức tap cua
́ ̣̣ ́ ̉ ̣ ̉́ ̣ ̉
lich sử phat triên cua ý thức xã hôi và đời sông tinh thân noi chung. Nó bac bỏ
̣ ́ ̉ ̉ ̣ ́ ̀ ́ ́
moi quan điêm siêu hinh, may moc về môi quan hệ giữa tôn tai xã hôi và ý thức xã
̣ ̉ ̀ ́ ́ ́ ̣̀ ̣
̣
hôi.
Quan điêm duy vât lich sử về tinh đôc lâp tương đôi cua ý thức xã hôi là
̉ ̣̣ ́ ̣ ̣ ́ ̉ ̣
môt trong những cơ sở phương phap luân căn ban cua hoat đông nhân thức và
̣ ́ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣
thực tiên. Theo quan điêm nay thì môt măt, cac hiên tượng cua ý thức xã hôi cân
̃ ̉ ̀ ̣ ̣ ́ ̣ ̉ ̣̀
căn cứ vao tôn tai xã hôi, măt khac nó cung chỉ ra răng trong hoat đông thực tiên
̀ ̀ ̣ ̣ ̣ ́ ̃ ̀ ̣ ̣ ̃
xây dựng xã hôi mới, cân phai tiên hanh đông thời cả hai măt tôn tai xã hôi và ý
̣ ̀ ̉ ́ ̀ ̀ ̣̀ ̣ ̣
thức xã hôi. Đông thời, cân nhân thức được những thay đôi to lớn trong đời sông
̣ ̀ ̀ ̣ ̉ ́
tinh thân có thể tao những biên đôi manh me, sâu săc trong tôn tai xã hôi.
̀ ̣ ́ ̉ ̣ ̃ ́ ̣̀ ̣
IV. Hình thái kinh tế - xã hội và quá trình l ịch s ử t ự nhiên c ủa s ự phát
triên các hình thái kinh tế - xã hội
̉
1. Khai niêm kêt câu hình thái kinh tế – xã hội
́ ̣ ́́
- Hình thái kinh tế - xã hội:
Hình thái kinh tế - xã hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật l ịch s ử
dùng để chỉ xã hội ở những giai đoạn phát triển nhất định, với một kiểu quan
hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực
lượng sản xuất và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây d ựng
trên những quan hệ sản xuất ấy.
- Kêt câu của hình thái kinh tế - xã hội:
́́
67
+ Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất - kĩ thuật quyết định sự hình
thành và thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử.
+ Quan hệ sản xuất là quan hệ cơ bản, ban đầu quyết định các quan hệ xã
hội khác, là cơ sở để phân biệt các chế độ xã hội. Mỗi hình thái kinh t ế - xã h ội
có một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng.
+ Kiến trúc thượng tầng được hình thành và phát triển phù h ợp v ới c ơ s ở
hạ tầng đồng thời là công cụ để bảo vệ cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó.
+ Các quan hệ xã hội khác như quan hệ gia đình, quan hệ dân t ộc, giai
́
câp…
2. Quá trình lịch sử - tự nhiên cua sự phát triển các hình thái kinh tế –
̉
xã hội
a) Các hình thái kinh tế - xã hội phát triển theo qui luật:
- Các qui luật tự nhiên và qui luật xã hội đều chi phối s ự phát tri ển c ủa
các hình thái kinh tế - xã hội.
- Qui luật “Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực
lượng sản xuất” quyết định đến sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội.
Tính lịch sử của các hình thái kinh tế - xã hội:
- Các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử đều có quá trình hình thành,
phát triển và chuyển hoá, không có hình thái kinh tế - xã h ội nào t ồn t ại vĩnh
viễn trong lịch sử.
- Mỗi một hình thái kinh tế - xã hội đều chịu sự chi ph ối c ủa đi ều ki ện
trong một giai đoạn lịch sử nhất định.
+ Chịu sự chi phối của các yếu tố tích cực và hạn chế của chính bản
thân hình thái kinh tế - xã hội đó hình thành.
+ Chịu sự chi phối của các hình thái kinh tế - xã h ội cùng th ời v ới hình
thái kinh tế - xã hội đó.
Các hình thái kinh tế - xã hội biểu thị trình độ phát tri ển khác nhau của xã
hội loài người:
- Do sự trình độ phát triển của lực lượng sản xuất làm thay đổi quan h ệ
sản xuất dẫn đến sự ra đời hình thái kinh tế - xã hội mới. Sự phù hợp tương đối
68
giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất tạo động l ực cho s ức s ản xu ất xã
hội phát triển hơn hẵn hình thái kinh tế - xã hội trước nó.
- Hình thái kinh tế - xã hội sau tiến bộ hơn hình thái kinh tế - xã h ội trước.
Thực tiễn đó được lịch sử khẳng định.
Các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử vừa ph át triển liên tục vừa gián
đoạn
- Lịch sử loài người phát triển liên tục, bao hàm quá trình phát tri ển t ừ
thấp đến cao, từ mông muội đến văn minh. Các hình thái kinh tế - xã hội trong
lịch sử cũng vậy; từ cộng sản nguyên thuỷ đến chủ nghĩa cộng sản văn minh.
Đó là con đường tất yếu của các dân tộc.
- Lịch sử loài người cũng diễn ra phong phú, đa dạng, với những đặc
trưng, đặc điểm khác nhau nên sự phát triển diễn không gi ống nhau. Có dân t ộc
diễn ra nhanh, có dân tộc diễn ra chậm. Chính từ đó mà có nh ững dân t ộc có th ể
bỏ qua một hoặc một vài hình thái kinh tế - xã hội nào đó khi có đủ điều kiện.
b) Giá trị khoa học của học thuyết hình thái kinh tế – xã hội.
Khẳng định quan niệm duy vật về lịch sử của triết học Mác
- Sự phát triển của xã hội loài người chịu sự quy ết định của quá trình s ản
xuất vật chất, tư tưởng chỉ là sự phản ánh của quá trình phát triển đó. Tư tưởng
không đóng vai trò quyết định như các nhà duy tâm khẳng định.
- Phương pháp luận để phân tích các hiện tượng xã hội khác của xã h ội
loài người; tức là, dựa trên nền tảng sản xuất vật chất của xã hội để nhìn nhận,
đánh giá.
Khẳng định khuynh hướng phát triển tất yếu của xã hội loài người
- Lần đầu tiên giải thích sự vận động và phát triển của xã hội loài người
theo qui luật khách quan. Học thuyết hình thái kinh tế - xã h ội đã khái quát s ự
phát triển tất yếu của lịch sử. Loài người nhất định sẽ tiến lên ch ủ nghĩa c ộng
sản, nhưng có thể theo hình thức và phương thức khác nhau.
- Cơ sở lý luận để những người cộng sản và giai cấp công nhân đấu tranh
giành chính quyền và xây dựng một hình thái kinh tế - xã hội mới ti ến b ộ văn
minh.
69
V. Vai trò cua đấu tranh giai cấp và cach mang xã hôi đôi với sự vân
̉ ́ ̣ ̣ ́ ̣
đông, phát triển của xã hội
̣
1. Giai cấp và vai trò cua đâu tranh giai cấp đôi với sự phat triên cua xã
̉ ́ ́ ́ ̉ ̉
hôi có đôi khang giai cấp
̣ ́ ́
a) Khai niêm giai cấp và tâng lớp xã hôi
́ ̣ ̀ ̣
Khai niêm giai câp: V.I Lênin trong tác phẩm Sáng kiến vĩ đại đã đưa ra
́ ̣ ́
môt khai niêm về giai câp như sau: “Người ta gọi giai cấp, những tập đoàn
̣ ́ ̣ ́
người to lớn gồm những người khác nhau về về địa vị của họ trong hệ thống
sản xuất xã hội nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ của họ (th ường
thì những quan hệ này được pháp luật quy định và th ừa nh ận) đ ối với nh ững t ư
liệu sản xuất, về vai trò của họ trong tổ chức lao động xã h ội, và nh ư v ậy khác
nhau về cách thức hưởng thụ và về phẩn của cải xã hội ít hoặc nhiều mà h ọ
được hưởng. Giai cấp là những tập đoàn người, mà tập đoàn người này có thể
đi chiếm đoạt lao động của tập đoàn người khác, do ch ỗ các tập đoàn có đ ịa v ị
khác nhau trong một chế độ kinh tế - xã hội nhất định”1.
Sự khác nhau giữa các tập đoàn người về địa vị trong ch ế độ kinh t ế - xã
hội là tất yếu dẫn đến tập đoàn này chiếm đoạt s ức lao động c ủa t ập đoàn
người khác. Tập đoàn người nào nắm tư liệu sản xuất s ẽ trở thành giai c ấp
thống trị và tất yếu sẽ chiếm đoạt sản phẩm lao động của các tập đoàn khác.
Đó là bản chất của những xung đột giai cấp trong các xã hội có đối kháng giai
cấp. Giai cấp là một phạm trù kinh tế - xã hội và có tính lịch sử.
Khai niêm tâng lớp xã hôi: là môt khai niêm được sử dung để chỉ sự phân
́ ̣ ̀ ̣ ̣ ́ ̣ ̣
tâng, lớp, nhom giữa những người trong cung môt giai câp theo đia vị và sự khac
̀ ́ ̀ ̣ ́ ̣ ́
biêt cua họ trong hệ thông lao đông như công chức, trí thức, tiêu nông…
̣̉ ́ ̣ ̉
b) Nguồn gốc hình thành giai cấp
- Nguồn gốc trực tiêp: do lực lượng sản xuất phát triển, của cải trong
́
cộng đồng dư thừa tương đối, nảy sinh tư tưởng tư hữu dẫn đến các thủ lĩnh
chiếm hữu tài sản dư thừa tương đối và bằng mọi thủ đoạn trở thành ng ười s ở
hữu được pháp luật bảo vệ, giai cấp xuất hiện.
- Nguồn gốc sâu xa : do lực lượng san xuât chưa đat đên trinh độ phat triên
̉ ́ ̣́ ̀ ́ ̉
cao, do ap bức, boc lôt dân đên mâu thuân và đôi khang trong xã hôi.
́ ̣́̃ ́ ̃ ́ ́ ̣
V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1977, t.39, tr. 17-18.
1
70
- Kết cấu giai cấp và tâng lớp trong xã hôi: mỗi kiểu xã hội có một kiểu
̀ ̣
kết cấu giai cấp - xã hội riêng của nó, song đều có nh ững nét chung gi ống nhau
là: mỗi kết cấu xã hội - giai cấp của một xã hội nhất định bao gồm:
+ Hai giai cấp cơ bản đối lập nhau.
+ Một số giai cấp không cơ bản.
+ Một số tầng lớp trung gian.
c)Vai trò cua đấu tranh giai cấp đoi với sự phát triển của xã hội có đôi
̉ ́ ́
khang giai cấp
́
Đấu tranh giai cấp và hinh thức đấu tranh giai cấp
̀
- Theo V.I Lênin: đấu tranh giai cấp là “cuộc đấu tranh của quần chúng
nhân dân bị tước hết quyền, bị áp bức và lao động, chống lại bọn có đặc quy ền,
đặc lợi, bọn áp bức và bọn ăn bám, cuộc đấu tranh c ủa nh ững ng ười công nhân
làm thuê hay những người vô sản chống lại những người hữu sản hay giai cấp
tư sản “1.
- Nguyên nhân khách quan của đấu tranh giai cấp: do sự phát triển mang
tính chất xã hội hoá ngày càng sâu rộng của lực lượng s ản xu ất với quan h ệ
chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất. Mâu thuẫn này biểu hiện về ph ương
diện xã hội thành mâu thuẫn giữa một bên là giai cấp th ống tr ị, bóc l ột đ ại di ện
cho quan hệ sản xuất lỗi thời, lạc hậu và một bên là giai c ấp b ị tr ị đ ại di ện cho
lực lượng sản xuất mới.
- Đấu tranh giai cấp là một trong những động lực phát triển của xã hội có
giai cấp. Đỉnh cao của cuộc đấu tranh giai cấp sẽ tất y ếu dẫn t ới cu ộc cách
mạng xã hội:
+ Làm cho sự thay thế phương thức sản xuất cũ bằng phương thức
sản xuất mới tiến bộ hơn.
+ Phương thức sản xuất mới ra đời mở ra địa bàn mới cho sự phát
triển của sản xuất xã hội.
+ Sản xuất phát triển là động lực thúc đẩy sự phát triển của toàn bộ
đời sống xã hội.
V.I Lênin: Toàn tập. Nxb Tiến bộ Mátxcơva, 1979, t. 7, tr. 237-238
1
71
- Cách mạng xã hội là đòn bẩy thay đổi các hình thái kinh t ế - xã h ội, vì
vậy, đấu tranh giai cấp là động lực trực tiếp của lịch sử xã hội có giai c ấp đ ối
kháng.
- Đấu tranh giai cấp góp phần xoá bỏ các th ế lực ph ản đ ộng, l ạc h ậu
đồng thời cải tạo cả bản thân giai cấp cách mạng.
- Trong xã hội có giai cấp và những mâu thuẫn giai cấp, đấu tranh giai cấp
diên ra trên moi linh vực và làm phát triển mọi mặt đời sống xã hội.
̃ ̣̃
- Đấu tranh giai cấp quy là quy luật biểu hiện chung cho mọi xã h ội có
giai cấp, song quy luật ấy lại có tính đặc thù riêng cho từng xã hội cụ thể.
Nhà nước – công cụ chuyên chinh giai câp
́ ́
Nhà nước là tổ chức chính trị của giai cấp thống trị v ề kinh t ế nh ằm b ảo
vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản kháng của các giai c ấp khác. "Nhà n ước
chẳng qua chỉ là một bộ máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một giai c ấp
khác"1.
- V.I. Lênin viết: "Theo C. Mác, nhà nước là một cơ quan thống trị giai
cấp, là một cơ quan áp bức của một giai cấp này đối với một giai cấp khác. Đó
là sự kiện lập ra một "trật tự", trật tự này hợp pháp hoá và củng cố sự áp bức
kia bằng cách làm dịu xung đột giai cấp"1.
Do vậy, "Nhà nước chẳng qua chỉ là một bộ máy của một giai cấp này
dùng để trấn áp một giai cấp khác"2.Nhà nước là công cụ chuyên chính của một
giai cấp, không thể có nhà nước ở ngoài giai cấp cũng như cũng không thể có
một nhà nước chung cho nhiều giai cấp. Tuy vậy, cũng có trường h ợp nhà n ước
giữ được một mức độ độc lập nào đó đối với cả hai giai cấp đối kháng nhau.
Đó là trường hợp nhà nước nằm trong cuộc đấu tranh đang ở th ế cân bằng nh ất
định giữa hai giai cấp đó, hoặc nhà nước là sản phẩm của sự thoả hiệp tạm thời
giữa một số giai cấp để chống lại một hay môt số giai cấp khác. Đó là nh ững
̣
ngoại lệ và tạm thời (vận động trong cân bằng), còn nói chung, nhà n ước ch ỉ là
công cụ chuyên chính của một giai cấp mà thôi.
C.Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, t.22, tr..290-291
1
V.I.Lênin:Toàn tập, Nxb.Tiến bộ, Mátxcơva 1976, t.33, tr.10
1
2
C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd.t.22.tr.290-291
72
2. Cach mang xã hôi và vai trò của cách mạng xã h ội đôi v ới s ự phat
́ ̣ ̣ ́ ́
triển cua xã hôi có giai câp.
̉ ̣ ́
a) Khái niệm cách mạng xã hội và nguôn gôc cua cach mang xã hôi
̀ ́ ̉ ́ ̣ ̣
- Theo nghĩa rộng, cách mạng xã hội là sự biến đổi có tính bước ngo ặt và
căn bản về chất trong toàn bộ các lĩnh vực của đời s ống xã h ội, là ph ương th ức
chuyển hoá từ hình thái kinh tế-xã hội lỗi thời lên hình thái kinh t ế-xã h ội cao
hơn.
- Theo nghĩa hẹp, cách mạng xã hội là cuộc cách mạng lật đ ổ ch ế đ ộ
chính trị đã lỗi thời, thiết lập chế độ chính trị tiến bộ hơn.
- Dù theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp, giành chính quyền vẫn là vấn đề cơ
bản của mọi cuộc cách mạng xã hội.
- Nguôn gôc của cách mạng xã hội: Nguôn gôc sâu xa của mọi cuộc cách
̀ ́ ̀ ́
mạng xã hội nằm ở mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất
"Từ chỗ là những hình thức phát triển của các lực lượng sản xuất, nh ững quan
hệ ấy trở thành những xiềng xích của các lực lượng sản xuất. Khi đó bắt đầu
thời đại của một cuộc cách mạng xã hội"1.
b) Vai trò của cách mạng xã hội.
- Thông qua cách mạng xã hội mới thay thế được quan hệ sản xuất cũ
bằng quan hệ sản xuất mới tiến bộ hơn.
- Lịch sử nhân loại đã chứng minh đầy đủ vai trò của cách mạng xã h ội
thông qua bốn kiêu cách mạng xã hội đã đưa nhân loại trải qua năm hình thái
̉
kinh tế-xã hội nối tiếp nhau.
- Cách mạng vô sản là một kiểu cách mạng xã h ội mới về chất so v ới cac ́
kiêu cach mang xã hôi trước đo.
̉ ́ ̣ ̣ ́
c) Ý nghia phương phap luân
̃ ́ ̣
- Ngay nay cách mạng khoa học và công nghệ và việc vận dụng những
̀
thành quả của cuộc cách mạng đó vào đời sống kinh tế-xã hội đã làm xu ất hi ện
nhu cầu ngày càng tăng về việc phải xã hội hoá về sở hữu, về quản lý, nâng cao
đời sống của nhân dân. Nhu cầu đó xuất hiện và phát triển là xu h ướng khách
quan trong sự phát triển của xã hội loài người. Trước nhu cầu đó, ch ủ nghĩa tư
bản đã tìm mọi cách tự điều chỉnh trên một loạt vấn đề nh ư đẩy m ạnh c ổ ph ần
C.Mác và Ph.Ăngghen:Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia,Hà Nội 1993, t.13, tr.15.
1
73
hoá một bộ phận công nhân, hình thành và phát triển đội ngũ chuyên gia qu ản lý
làm thuê cho giai cấp tư sản, thực hiện chính sách điều tiết thu nhập.
- Quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản là xu h ướng t ất y ếu
của cách mạng xã hội trong thời đại hiện nay.
Cho dù có những chính sách uyển chuyển và những sự đi ều ch ỉnh đ ể làm
dịu các mâu thuẫn xã hội, nhưng sự phân cực giàu-nghèo ngày càng l ớn gi ữa t ư
sản và những người làm thuê. Muốn thoát khỏi tình trạng này, phải biến toàn bộ
tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu của toàn xã hội, phải làm cho mọi người
lao động thực sự trở thành chủ thể quản lý quá trình sản xuất, phải làm cho toàn
bộ sản phẩm do sản xuất xã hội tạo ra đều thuộc về nhân dân.
- Mọi biến đổi của chủ nghĩa tư bản hôm nay chứng tỏ tính tất y ếu khách
quan của cách mạng xã hội chủ nghĩa.
- Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa là cần thiết để khắc phục căn b ản
những đối kháng giai cấp, tạo ra những tiền đề khách quan để giai c ấp công
nhân thực hiện sứ mênh lich sử của mình.
̣ ̣
- Hình thức của cuộc cách mạng xã hội đó còn phụ thuộc vào điều kiện
khách quan của lịch sử.
VI. Quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử về con ng ười và vai trò
sáng tạo lịch sử của quần chúng nhân dân
1. Con người và bản chất con người
a) Khai niêm con người theo quan niêm cua chủ nghia Mac – Lênin: Con
́ ̣ ̣ ̉ ̃ ́
người là một thực thể thống nhất giữa nguôn gôc tự nhiên và xã hội
̀ ́
- Con người có nguồn gốc tự nhiên, mang bản chất tự nhiên:
+ Con người là sản phẩm của sự phát triển lâu dài của giới tự nhiên.
+ Các giai đoạn mang tính sinh học mà con người trải qua, từ lúc sinh
thành, phát triển và mất đi quy định bản tính sinh học trong đời sống con người.
Tuy vây, nguôn gôc tự nhiên không phải là yếu tố duy nh ất quy định bản
̣ ̀ ́
chất con người, mà đặc trưng quy định sự khác biệt gi ữa con người và th ế gi ới
loài vật là nguôn gôc xã hội.
̀ ́
74
Trong lịch sử, từng có những quan niệm khác nhau về sự khác biệt giữa
con người với con vật. Chẳng hạn: Aristốt: Con người là động v ật chính tr ị;
Pascal cho răng con người là động vật biết chế tạo công cụ.
̀
Triết học Mác - Lênin khẳng định tính xã hội của con người biểu hiện bắt
đầu trước hết từ trong lao động, sản xuất. Có thể nói, hoạt động sản xuất vật
chất đã biểu hiện căn bản bản chất xã hội của con người.
Nói cách khác, Con người muôn sống phai tiên hanh sản xuất vật ch ất
́ ̉ ́ ̀
buôc phai có quan hệ với nhau dân đên hinh thanh,phát triển ngôn ngữ và tư duy.
̣ ̉ ̃ ́ ̀ ̀
Từ đó xác lập quan hệ xã hội và bản chất xã hội của con người cũng đ ược hình
thành từ trong quan hệ nay.
̀
Con người là sản phẩm tự nhiên - xã hội nên quá trình hình thành và phát
triển của con người luôn chịu sự tác động của cả ba nhóm quy luật khác nhau.
Đó la:
̀
+ Nhóm các quy luật tự nhiên quy định phương diện sinh h ọc c ủa con
người.
+ Nhóm các quy luật tâm lý - ý thức quy định nền t ảng tâm lý c ủa con
người như hình thành các tình cảm, khát vọng, niềm tin, ý chí.
+ Nhóm các quy luật xã hội quy định các quan hệ xã h ội giữa người với
người.
Cả ba nhóm quy luật này cùng tác động, tạo nên sự thống nhất hoàn
chỉnh trong đời sống con người bao gồm cả mặt sinh học và mặt xã h ội, tạo ra
Con người (Hómosapiens) viết hoa.
b) Ban chât cua con người:
̉ ́̉
Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan
hệ xã hội, có nghĩa là:
- Không có con người trừu tượng, con người luôn là con người cụ thể.
- Chỉ có trong toàn bộ các quan hệ xã hội con người mới bộc lộ toàn bộ
bản chất xã hội của mình.
- Quan hệ giữa bản chất cá nhân con người cụ thể và con người nói chung
là mối quan hệ giữa cái riêng với cái chung, giữa cái đặc thù và cái ph ổ bi ến.
Điều đó cũng có nghĩa là:
+ Con người nói chung chỉ tồn tại thông qua con người cụ thể.
75
+ Con người cụ thể chỉ tồn tại trong mối liên hệ dẫn tới con người nói
chung.
+ Con người nói chung là cái phổ biến. Con người cụ th ể là một cá th ể
hoàn chỉnh (cái đặc thù), không gia nhập hết vào con người nói chung.
c) Năng lực sang tao lich sử cua con người và cac điêu kiên phat huy năng
́ ̣̣ ̉ ́ ̀ ̣ ́
lưc sang tao cua con người. Con người vừa là chủ thể, vừa là sản phẩm của
̣ ́ ̣ ̉
lịch sử:
- Con người là kết quả của sự tiến hoá lâu dài của giới hữu sinh, đồng
thời là sản phẩm lịch sử của chính mình.
- Bằng việc tác động vào tự nhiên, bằng hoạt động thực tiễn, con người
không chỉ cải biến giới tự nhiên mà còn thúc đẩy lịch sử xã hội phát triển.
- Để phát triển bản chất con người theo hướng tích cực cần phải tạo ra
“hoàn cảnh mang tính Người” nhiều hơn. Quan hệ mang tính Người ở đây đ ược
hiểu là:
+ Là toàn bộ môi trường tự nhiên và xã hội tác động đến con ng ười
theo khuynh hướng tích cực nhằm đạt tới các giá trị có tính mục đích, t ự giác và
có ý nghĩa định hướng giáo dục.
+ Trong môi trường tự nhiên - xã hội đó, con người có thể tiếp nh ận
và tác động tới hoàn cảnh trên nhiều phương diện: hoạt động thực tiễn, ứng xử,
hành vi, phát triển phẩm chất trí tuệ, năng lực tư duy.
+ Giải phong con người đông lực cơ ban để giai phong xã hôi.
́ ̣ ̉ ̉ ́ ̣
2. Khái niệm quân chung nhân dân và vai trò sang tao cua quân chung
̀ ́ ́ ̣ ̉ ̀ ́
nhân dân và cá nhân trong lich sử
̣
a) Khái niệm quần chúng nhân dân
- Quần chúng nhân dân là một bộ phận đông đảo dân cư có cùng chung lợi
ích căn bản, bao gồm những thành phần, tầng lớp xã hội và giai cấp được liên
kết lại thành một tập thể dưới sự lãnh đạo của một cá nhân, t ổ ch ức đ ảng phái
nhằm giải quyết những vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội của một th ời đ ại nh ất
định.
- Khái niệm quần chúng nhân dân được xác định bởi:
76
+ Là những người lao động sản xuất ra của cải vật ch ất và các giá tr ị
tinh thần - hạt nhân cơ bản của quần chúng nhân dân.
+ Là những bộ phận dân cư chống lại giai cấp thống trị phản bội lợi
ích quần chúng nhân dân.
+ Những giai cấp, tầng lớp thúc đẩy sự tiến bộ xã hội thông qua các
hoạt động trực tiếp hoặc gián tiếp trên các lĩnh vực của đời sống xã hội.
- Quần chúng nhân dân là một phạm trù lịch sử.
b) Vai trò sang tao lich sử của quần chúng nhân dân và ca ́ nhân trong lich
́ ̣̣ ̣
sử
- Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định: quần chúng nhân dân là chủ th ể
sáng tạo lịch sử chân chính của mình, có vai trò quy ết đ ịnh t ới s ự phát tri ển c ủa
lịch sử. Vai trò quyết định của quần chúng nhân dân được biểu hiện:
+ Thứ nhất, quần chúng nhân dân là lực lượng sản xuất cơ bản của xã
hội, trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất, cơ sở để duy trì sự tồn tại và phát
triển xã hội .
+ Thứ hai, quần chúng nhân dân là động lực cơ bản của các cu ộc cách
mạng xã hội.
+ Thứ ba, quần chúng nhân dân là người sáng tạo ra các giá trị văn hoá
và tinh thần của xã hội.
+ Thứ tư, quần chúng là người thẩm định trung thành giá trị các sáng
tạo vật chất và tinh thần.
Khai niêm cá nhân: là khái niệm chỉ cá thể người đã phát triển hoàn thiện,
́ ̣
có tính độc lập tương đối để phân biệt với các cá thể khác. Trong triết học và
các khoa học về con người, khái niệm cá nhân được dùng để phân bi ệt v ới khái
niệm con người. Vì con người là khái niệm dùng để chỉ tính ph ổ bi ến, còn khái
niệm cá nhân. dùng để chỉ cái riêng, cái đặc thù.
Vai trò cua cá nhân, vĩ nhân đôi với sự phat triên cua lich sử:
̉ ́ ́ ̉ ̣̉
- Cá nhân là phương thức tồn tại cụ thể của giống loài (người) m ột cách
trực tiếp, cảm tính (vì không tồn tại con người nói chung mà ch ỉ tồn tại t ừng
con người cụ thể - thông qua sự tồn tại của các cá nhân - của loài người).
- Cá nhân là phần tử đơn nhất, riêng lẻ để tạo ra cộng đồng xã hội.
77
- Cá nhân là một chỉnh thể toàn vẹn có nhân cách, bi ểu hi ện b ằng các
phẩm chất sinh lý và đời sống tâm lý riêng biệt của mỗi người.
- Cá nhân là một hiện tượng lịch sử.
Khái niệm lãnh tụ: Trong mối quan hệ với quần chúng nhân dân, lãnh tụ
là những cá nhân kiệt xuất trưởng thành trong phong trào của quần chúng nhân
dân từ các lĩnh vực kinh tế, chính trị, khoa học, ngh ệ thu ật quân s ự… Lãnh tụ là
người có các phẩm chất cơ bản sau:
- Có hiểu biết rộng và sâu một số lĩnh vực, nắm bắt được xu th ế v ận
động của dân tộc, quốc tế và thời đại.
- Có năng lực tập hợp quần chúng nhân dân, thống nh ất đ ược ý chí và
hành động của quần chúng nhân dân vào việc giải quyết các nhi ệm v ụ c ủa dân
tộc, thời đại và quốc tế.
- Gắn bó mật thiết với quần chúng nhân dân, hy sinh quên mình vì l ợi ích
của dân tộc, thời đại và quốc tế.
Vai trò của lãnh tụ:
- Lãnh tụ là người có khả năng thúc đẩy phong trào của quần chúng nhân
dân đi đến thắng lợi nhanh chóng.
- Trong những trường hợp cụ thể, lãnh tụ có thể quy ết định đến sự th ắng
lợi của phong trào quần chúng nhân dân.
- Lãnh tụ là người sáng lập ra tổ chức chính trị, xã hội và là linh h ồn c ủa
tổ chức chính trị - xã hội đó.
- Lãnh tụ của mỗi thời đại chỉ có thể giải quyết được những nhiệm vụ do
chính thời đại đó đặt ra. Không có lãnh tụ cho mọi thời đại, mà ch ỉ có lãnh t ụ
gắn với một thời đại nhất đinh.
- Sau khi hoàn thành nhiệm vai trò của mình, lãnh t ụ tr ở thành bi ểu t ượng
tinh thần và tồn tại mãi mãi trong tâm tưởng của quần chúng nhân dân.
Ý nghia phương phap luân: Khi khẳng định vai trò sang tao lich sử của
̃ ́ ̣ ́ ̣̣
quần chúng nhân dân phai đồng thời đánh giá cao vai trò của lãnh tụ. Cân kiên
̉ ̀
quyết chống tệ sùng bái cá nhân và vĩ nhân trong lich sử.
̣
78
Phần thứ hai
HỌC THUYẾT KINH TẾ CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ
PHƯƠNG THỨC SẢN XUẤT TƯ BẢN CHỦ NGHĨA
Học thuyết kinh tế của chủ nghĩa Mác-Lênin về phương thức s ản xuất t ư
bản chủ nghĩa không chỉ bao gồm học thuyết của C.Mác về giá trị và giá tr ị
thặng dư mà còn bao gồm học thuyết kinh tế của V.I. Lênin về chủ nghĩa tư bản
độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.
Nội dung ba học thuyết này bao quát những nguyên lý cơ bản nh ất của
chủ nghĩa Mác-Lênin về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Chương IV:
HOC THUYÊT GIÁ TRỊ
̣ ́
Thời lượng: 7 giờ tín chỉ (5 lý thuyết, 1 thảo luận, 1 tự học)
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Nắm vững các khái niệm sản xuất hàng hóa, hàng hóa, giá trị sử dụng và
giá trị
- Nắm được tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa, lượng giá trị
hàng hóa, các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hóa
- Nêu được lịch sử hình thành phát triển của các hình thái giá trị, bản chất,
chức năng của tiền tệ
- Hiểu được sự hình thành, phát triển của sản xuất hàng hóa
- Hiểu được bản chất, sự vận động và tác dụng của các quy luật giá trị
- Phân tích được tính ưu việt và hạn chế của sản xuất hàng hóa
I. Điều kiện ra đời, đặc trưng và ưu thế của sản xuất hàng hóa
1. Điều kiện ra đời của sản xuất hàng hóa
a) Phân công lao động xã hội
Phân công lao động xã hội là sự phân chia lao đông xa ̃ hôi môt cach t ự
̣ ̣ ̣ ́
phat, thanh cac nganh, nghề khac nhau, tao ra chuyên môn hoa vê ̀ lao đông, do đo ́
́ ̀ ́ ̀ ́ ̣ ́ ̣
dân đên chuyên môn hoa về san xuât. Do phân công lao đông xã hôi nên môi
̃ ́ ́ ̉ ́ ̣ ̣ ̃
người san xuât sẽ lam môt công viêc cụ thể tao ra môt vai loai san phâm khac
̉ ́ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̀ ̣̉ ̉ ́
79
nhau. Để thoa man nhu câu tiêu dung, họ phai có môi quan hệ phụ thuôc, phai trao
̉ ̃ ̀ ̀ ̉ ́ ̣ ̉
đôi san phâm cho nhau. C.Mac đã chỉ ro: “Sự phân công lao đông xã hôi nay là
̉̉ ̉ ́ ̃ ̣ ̣ ̀
điêu kiên tôn tai cua nên san xuât hang hoa, măc dù ngược lai, san xuât hang hoa
̀ ̣ ̀ ̣ ̉ ̀ ̉ ́ ̀ ́ ̣ ̣ ̉ ́ ̀ ́
không phai là điêu kiên tôn tai cua sự phân công lao đông xã hôi”1.
̉ ̀ ̣ ̣̀̉ ̣ ̣
b) Chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất hay tính chất tư nhân của quá trình
lao động
Là sự tach biêt do cac quan hệ sở hữu khac nhau về tư liêu san xuât, đã xac
́ ̣ ́ ́ ̣ ̉ ́ ́
đinh người sở hữu tư liêu san xuât là người sở hữu san phâm lao đông. Nh ờ vây
̣ ̣ ̉ ́ ̉ ̉ ̣ ̣
mà người san xuât được đôc lâp với nhau trong hệ thông phân công lao đông xã
̉ ́ ̣̣ ́ ̣
hôi, phụ thuôc lân nhau về san xuât và tiêu dung. Trong điêu kiên ây, người nay
̣ ̣̃ ̉ ́ ̀ ̀ ̣́ ̀
muôn dung san phâm cua người khac phai thông qua trao đôi, mua ban dưới hinh
́ ̀ ̉ ̉ ̉ ́ ̉ ̉ ́ ̀
thức hang hoa.
̀ ́
2. Đặc trưng và ưu thế của sản xuất hàng hóa
a) Đặc trưng của sản xuất hàng hóa
San xuât hang hoa là bước ngoăt căn ban trong lich sử sự phat triên loai
̉ ́ ̀ ́ ̣ ̉ ̣ ́ ̉ ̀
người, đưa loai người thoat khoi tinh trang mông muôi, xoa bỏ nên kinh tế t ự
̀ ́ ̉̀ ̣ ̣ ́ ̀
nhiên, phat triên nhanh chong lực lượng san xuât và nâng cao hiêu quả kinh tế –
́ ̉ ́ ̉ ́ ̣
xã hôi.
̣
b) Ưu thế của sản xuất hàng hóa
So với nên san xuât hang hoa tự cung tự câp, san xuât hang hoa có 3 ưu thế
̀ ̉ ́̀ ́ ́ ̉ ́̀ ́
sau đây:
- Thúc đẩy quá trình xã hội hoá sản xuất nhanh chóng: Kinh tế hàng hoá
thúc đẩy phân công lao động, chuyên môn hoá sản xuất phát triển. Đồng th ời,
kinh tế hàng hoá tạo tiền đề cho sự hợp tác lao động ngày càng ch ặt ch ẽ, t ạo
điều kiện phát huy lợi thế so sánh của mỗi vùng, mỗi đơn vị s ản xu ất, thúc đ ẩy
sản xuất phát triển, góp phần hình thành và mở rộng các mối quan h ệ kinh tế
trong nước và quốc tế.
Do tác động của các quy luật của kinh tế hàng hoá, quá trình tích tụ và tập
trung sản xuất được đẩy nhanh. Các hình th ức tổ chức sản xu ất có quy mô l ớn,
1
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H.1993, tâp 23, tr 72.
́ ̣̀ ̣
80
hiệu quả cao như công ty tư nhân, công ty cổ ph ần, hợp tác c ổ ph ần... xu ất
hiện.
Như vậy, kinh tế hàng hoá thúc đẩy xã hội hoá c ả l ực l ượng s ản xu ất và
quan hệ sản xuất.
- Năng động, hiệu quả: Trong nền kinh tế hàng hoá, sự di chuyển của các
nguồn lực giữa các ngành, các địa phương khá dễ dàng. Do đó, bất kỳ nhu cầu
mới nào xuất hiện, nền kinh tế sẽ nhanh chóng hướng tới thoả mãn các nhu cầu
đó. Điều này làm cho nền kinh tế trở nên rất năng động và việc đáp ứng các nhu
cầu của dân cư tốt hơn rất nhiều so với kinh tế tự nhiên, cơ chế quản lý kinh tế
hành chính - bao cấp. Do sự tác động của các quy luật th ị trường, hoạt đ ộng
kinh tế ở các ngành, địa phương nào có hiệu quả cao thì các nguồn lực sẽ tập
trung vào đó. Điều đó sẽ làm tăng hiệu quả sử dụng các nguồn lực. Bên cạnh
đó, do sự tác động của quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh, nh ững nhân t ố l ạc
hậu, không hiệu quả được loại bỏ. Bởi vậy, tính hiệu quả của kinh t ế hàng hoá
cao hơn so với các nền kinh tế khác.
- Tạo và duy trì động lực mạnh mẽ thúc đẩy cải ti ến k ỹ thu ật, phát tri ển
lực lượng sản xuất, tăng năng suất lao động xã hội . Trong kinh tế hàng hoá sự
tác động của quy luật giá trị, cạnh tranh, cung cầu... buộc ng ười s ản xu ất hàng
hoá phải năng động và sáng tạo, luôn cải tiến và đổi mới k ỹ thu ật- công ngh ệ,
sử dụng tiết kiệm các yếu tố sản xuất, nâng cao năng suất lao động, cải ti ến
chất lượng và hình thức của hàng hoá phù hợp với nhu cầu xã h ội, tìm m ọi cách
đưa ra thị trường những loại hàng hoá mới thích h ợp với thị hiếu ng ười tiêu
dùng. Giá trị, lợi nhuận tối đa trở thành động lực bên trong chi ph ối các ho ạt
động kinh tế. Động lực này hết sức mạnh mẽ, bền vững và do đó thúc đẩy sự
phát triển của lực lượng sản xuất nhanhchóng, bền vững.
Với những ưu việt trên đây, kinh tế hàng hoá là cơ sở thực hiện tiến bộ
xã hội. Với năng suất và hiệu quả cao, kinh tế hàng hoá tạo tiền đề vật ch ất
cho sự phát triển các mặt của đời sống kinh tế - xã h ội. Phát tri ển kinh t ế hàng
hoá trở thành đòi hỏi khách quan đối với tất cả các quốc gia trên thế giới.
c) Nhược điểm của nền kinh tế hàng hoá
81
- Tăng trưởng kinh tế không ổn định. Nền kinh tế hàng hoá phát triển
theo chu kỳ. Điều này gây ra những hậu quả cả về kinh t ế, xã h ội. S ự không ổn
định về kinh tế có thể là nguyên nhân dẫn đến mất ổn định về chính trị, xã hội.
- Nền kinh tế hàng hoá không có khả năng đáp ứng yêu cầu của các doanh
nghiệp về các hàng hoá công cộng. Nền kinh tế hàng hoá là nền kinh tế sản
xuất cho người khác, là đáp ứng các nhu cầu của xã hội. Do đó, các hoạt động
kinh tế phải dựa trên sự phát triển đến mức độ nhất định của kết cấu h ạ tầng
của nền kinh tế: hệ thống đường xá, cầu cống, sân bay, bến c ảng, h ệ th ống
thông tin, điện nước... Nhưng những người sản xuất hàng hoá, các doanh nghiệp
lại không đầu tư để xây dựng kết cấu hạ tầng. Do đó, kinh tế hàng hoá không
thể tự phát phát triển ở trình độ cao.
- Độc quyền làm xuất hiện xu hướng trì trệ kỹ thuật. Nền kinh tế hàng
hoá ngay khi còn ở trình độ thấp đã có hiện tượng đ ộc quy ền. Đó là đ ộc quy ền
tự nhiên, do đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của một số ngành quy định (ngành
điện, đường sắt ...). Những ngành độc quyền không cần cải tiến kỹ thuật vẫn
thu được lợi nhuận cao. Do đó, trong những ngành này, kỹ thu ật có xu h ướng b ị
trì trệ, làm thiệt hại tới lợi ích xã hội va lợi ích người tiêu dùng.
- Kinh tế hàng hoá làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội khủng hoảng, thất
nghiệp, sự phân hoá giàu nghèo và hàng loạt những tệ nạn xã hội. Những vấn
đề xã hội lại trở thành những nhân tố cản trở quá trình tăng trưởng, phát triển
của nền kinh tế.
Việc khắc phục các nhược điểm của sản xuất hàng hoá là đòi h ỏi khách
quan, xuất phát từ chính yêu cầu phát triển của sản xuất hàng hoá. Vì vậy, s ự
can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế để khắc phục những nh ược đi ểm đó là
hết sức cần thiết.
̀ ́
II. Hang hoa
1. Hàng hoá và hai thuộc tính của hàng hoá
a) Khai niêm hang hoa và hai thuôc tinh cua hang hoa
́ ̣ ̀ ́ ̣́ ̉ ̀ ́
Hàng hoá là sản phẩm của lao động có thể thoả mãn nhu cầu nhất định
của con người thông qua trao đổi, mua bán. Hàng hóa có hai thuộc tính cơ bản:
Giá trị sử dụng
82
- Là công dụng của một vật, có thể thoả mãn nhu cầu nào đó của con
người.
- Do thuộc tính tự nhiên của vật quyết định.
- Trong nền san xuât hang hoa, giá trị sử dung là cho người khác
̉ ́̀ ́ ̣
- Là phạm trù vĩnh viễn
Giá trị: Là lao đông xã hôi cua hang hoa kêt tinh trong hang hoa là tỷ lệ trao
̣ ̣̉ ̀ ́ ́ ̀ ́
đổi giữa những hàng hoá có giá trị sử dung khác nhau, là pham trù mang tinh lich
̣ ̣ ́ ̣
sử.
Ví dụ: 1 m vải = 10 kg thóc.
Trao đổi 1m vải lấy 10 kg thóc chẳng qua là trao đ ổi hai gi ờ lao đ ộng làm
ra vải với hai giờ lao động sản xuất thóc. Lao động kết tinh trong hàng hoá
được gọi là giá trị.
b) Môi quan hệ giữa hai thuôc tinh cua hang hoa:
́ ̣́ ̉ ̀ ́
Hàng hoá có hai thuộc tính: giá trị sử dụng và giá trị. Hai thu ộc tính này
cùng tồn tại và thống nhất với nhau ở một hàng hoá, nhưng đây là sự thống nhất
của các mặt đối lập. Trước khi thực hiện giá trị sử dụng của hàng hoá c ần ph ải
thực hiện giá trị của nó; muốn thực hiện giá trị hàng hoá thì phải có giá tr ị s ử
dụng.
2. Tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hoá
Sở dĩ hàng hoá có hai thuộc tính giá trị sử dụng và giá trị vì lao động c ủa
người sản xuất hàng hoá có tính hai mặt, đó là lao đ ộng c ụ th ể và lao đ ộng tr ừu
tượng.
Lao động cụ thể là lao động có ích dưới một hình thức cụ thể của một
nghề nghiệp chuyên môn nhất định. Mỗi lao động cụ th ể có mục đích riêng,
công cụ lao động, đối tượng lao động, phương pháp lao động và k ết qu ả lao
động riêng.
- Mỗi lao động cụ thể tạo ra một giá trị sử dụng nh ất đ ịnh. Trong xã h ội,
giá trị sử dụng muôn hình, muôn vẻ do lao động cụ th ể muôn hình muôn v ẻ t ạo
ra.
- Lao động cụ thể là một phạm trù vĩnh viễn nên giá tr ị s ử d ụng là ph ạm
trù vĩnh viễn.
83
Lao động trừu tượng là lao động của người sản xuất hàng hoá không kể
đến hình thức cụ thể của nó, hay nói cách khác lao động trừu tượng là s ự hao
phí sức lực của con người nói chung không kể hình th ức c ụ th ể c ủa nó nh ư th ế
nào. Đó là sự tiêu hao cơ bắp, thần kinh, trí óc c ủa con ng ười sau m ột quá trình
lao động.
- Lao động trừu tượng tạo ra giá trị hàng hoá. Lao đông trừu tượng là
̣
phạm trù lịch sử nên giá trị hàng hoá là phạm trù lịch sử.
Không phải có hai thứ lao động kết tinh trong hàng hoá, mà chỉ là lao động
của người sản xuất hàng hoá có tính chất hai mặt mà thôi. Tính ch ất hai m ặt
của lao động sản xuất hàng hoá phản ánh tính chất tư nhân và tính chất xã h ội
của lao động.
Lao động tư nhân: sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào, sản xuất cho ai
là công việc cá nhân của chủ sở hữu về tư liệu sản xuất, họ tự quyết định.
Lao động xã hội: lao động của người SX HH là một bộ phận của lao
động xã hội nằm trong hệ thống phân công lao động xã hội.
Sự phân công lao động xã hội làm nảy sinh mối liên hệ gi ữa nh ững ng ười
sản xuất. Người này sản xuất ra sản phẩm để cho người khác dùng; và ngược
lại, họ cần sản phẩm của người khác. Sự phân công lao động xã hội tạo ra sự
phụ thuộc lẫn nhau giữa những người sản xuất hàng hoá thông qua trao đổi
hàng hoá. Việc trao đổi hàng hoá không thể căn cứ vào lao động c ụ th ể mà ph ải
quy về lao động trừu tượng.
Lao động của người sản xuất hàng hoá bao hàm sự thống nhất giữa hai
mặt đối lập là tính chất xã hội và tính chất tư nhân của lao đ ộng. Mâu thu ẫn
giữa tính chất xã hội và tính chất tư nhân của lao động sản xuất hàng hoá là mâu
thuẫn cơ bản của nền sản xuất hàng hoá giản đơn, mâu thuẫn đó đ ược bi ểu
hiện thành mâu thuẫn giữa lao động trừu tượng và lao động cụ th ể, gi ữa giá tr ị
và giá trị sử dụng của hàng hoá. Mâu thuẫn trên bộc lộ rõ khi s ản xu ất th ừa,
cung vượt quá cầu, lao động tư nhân không dược xã hội thừa nh ận, giá trị sử
dụng không đáp ứng được nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng.
Mâu thuẫn giữa lao động tư nhân và lao động xã h ội ch ứa đ ựng kh ả năng
sản xuất “thừa” và là nguồn gốc của mọi mâu thuẫn của kinh tế hàng hoá.
84
3. Lượng giá trị hàng hoá và cac nhân tố anh hưởng đên lượng giá trị
́ ̉ ́
̀ ́
hang hoa
a)Thước đo lượng giá trị hang hoa là thời gian lao động
̀ ́
Giá trị cá biệt là hao phí thời gian lao động cá biệt để sản xuất ra hàng
hoá.
Giá trị xã hôi: được tính bằng thời gian lao đông xã hôi cân thiêt. Thời gian
̣ ̣ ̣̀ ́
lao động xã hội cần thiết là thời gian lao động đ ể sản xu ất ra hàng hoá v ới m ột
cường độ trung bình, trình độ thành thạo trung bình, trong nh ững đi ều ki ện bình
thường của sản xuất xã hội để sản xuất ra tuyệt đại bộ phận hàng hoá.
Quan hệ giữa năng suât lao đông và lượng giá tri:
́ ̣ ̣
- Năng suât lao đông là năng lực san xuât của lao đông, được tính b ằng s ố
́ ̣ ̉ ́ ̣
lượng sản phẩm/đơn vị thời gian hoặc lượng thời gian cần thiết để san xuât ra ̉ ́
̉ ̉
san phâm.
- Quan hệ giữa năng suât lao đông và lượng giá trị hang hoa là quan hệ tỷ
́ ̣ ̀ ́
lệ nghịch.
b) Các nhân tố sau anh hưởng đên lượng giá trị hàng hoá
̉ ́
- Năng suất lao động có ảnh hưởng trực tiếp đến lượng giá trị hàng hoá.
Năng suất lao động phụ thuộc vào trình độ lành nghề của người lao động; trình
độ công nghệ; phương pháp tổ chức, quản lý lao động; quy mô và hiệu suất c ủa
tư liệu sản xuất; các điều kiện tự nhiên.Tăng năng suất lao động làm cho s ố
lượng sản phẩm được tạo ra trong một đơn vị thời gian tăng lên, tổng giá tr ị
hàng hoá tạo ra trong một đơn vị thời gian không thay đ ổi, do đó giá tr ị c ủa m ột
đơn vị hàng hoá giảm xuống.
- Cường độ lao động là mức độ hao phí lao động trong một đơn v ị th ời
gian, nói lên mức độ khẩn trương, căng thẳng của lao động. Tăng c ường đ ộ lao
động cũng giống như kéo dài thời gian lao động. Cường độ lao đ ộng tăng lên có
nghĩa là hao phí sức lao động cũng tăng lên, làm cho số lượng s ản phẩm đ ược
chế tạo trong một đơn vị thời gian tăng lên nhưng giá trị một hàng hoá không
thay đổi. Tăng cường độ lao động làm cho số lượng sản phẩm được tạo ra trong
một đơn vị thời gian nhiều hơn, tổng giá trị hàng hoá tạo ra trong một đ ơn v ị
thời gian cũng tăng lên, nhưng giá trị của một đơn vị hàng hoá không thay đổi.
85
- Mức độ phức tap cua lao đông: Lượng giá trị hàng hoá không ch ỉ bao
̣ ̉ ̣
gồm hao phí lao động sống, mà còn bao gồm hao phí lao động qua kh ứ đã v ật
hoá trong tư liệu sản xuất (như máy móc, nguyên vật liệu, năng lượng ...). Do
đó, lượng giá trị hàng hoá gồm cả giá trị cũ, tức là giá tr ị c ủa nh ững t ư liê ụ s ản
xuất đã hao phí để sản xuất hàng hoá (ký hiệu là c) và giá trị mới do lao đ ộng
sống của người sản xuất tạo ra (ký hiệu là v+m).
III. Tiền tệ
1. Lịch sử phát triển của hình thái giá trị và bản chất của tiền tệ
a) Lịch sử phát triển của hình thái giá trị
Hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá trị
Trong hình thái này, một hàng hoá được trao đổi một cách ngẫu nhiên v ới
một hàng hoá khác, chẳng hạn: 10 kg thóc = 2 m vải
Cuối thời kỳ công xã nguyên thuỷ, lực lượng sản xuất có s ự phát tri ển
nhất định làm xuất hiện sản phẩm thặng dư, do đó bắt đầu có trao đ ổi. Nh ưng
vì lực lượng sản xuất còn ở trình độ rất thấp nên sản phẩm th ặng dư còn r ất ít
ỏi và do đó trao đổi mang tính chất ngẫu nhiên và trực tiếp.
Trong hình thái này, hàng hoá ở vế trái của phương trình (10 kg thóc) ở
vào vị trí hình thái tương đối, giá trị của nó được biểu hiện ra bên ngoài. Hàng
hoá ở vế phải của phương trình (2 m vải) ở vào vị trí hình thái ngang giá, dùng
để biểu hiện giá trị của thóc.
Trong hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá trị, giá trị s ử dụng c ủa
một hàng hoá đã trở thành hình thức biểu hiện của giá trị. Và vì th ế, C.Mác cho
rằng, ngay trong hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá tr ị đã có m ầm m ống
của tiền tệ.
Hình thái mở rộng của giá trị
2 m vải , hoặc
10 kg thóc = 1 cái bàn, hoặc
0,1 gr. vàng, hoặc
v...v..
86
Khi lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội phát triển, sản
phẩm thặng dư nhiều hơn thì xuất hiện hình thái này.
Hình thái này bao gồm nhiều phương trình trao đổi và việc phân tích mỗi
phương trình cũng giống như trong hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá trị.
Hình thái này khác hình thái trên ở chỗ: hình th ức bi ểu hi ện giá tr ị c ủa m ột hàng
hoá đã được mở rộng, không cố định ở một hàng hoá.
Hình thái chung của giá trị
10 kg thóc
hoặc 2 m vải
hoặc 1 cái bàn = 1 con cừu
hoặc 1 gr. vàng
v...v...
Lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội tiếp tục phát triển cao
hơn, trao đổi hàng hoá trở nên thường xuyên và ngày càng m ở rộng h ơn n ữa.
Một hàng hoá có thể trao đổi được với nhiều loại hàng hoá khác nhau. Nh ưng
cũng vì thế, những người có sản phẩm dư thừa không dễ gì đổi ngay được
những sản phẩm mà họ cần.
Quá trình trao đổi hàng hoá dần dần làm xuất hiện hàng hoá trung gian
trong trao đổi. Những hàng hoá trung gian phải mang tính thông d ụng, có ý nghĩa
kinh tế đối với một địa phương, một bộ tộc, bộ lạc. Khi đã có hàng hoá trung
gian, người ta dễ dàng đổi được hàng hoá mà họ cần. Khi đó, hình thái m ở r ộng
của giá trị phát triển thành hình thái chung của giá trị.
Hàng hoá đóng vai trò vật ngang giá chung trở thành môi giới, thành
phương tiện để trao đổi các hàng hoá với nhau. Lúc đầu, vật ngang giá chung
khác nhau ở mỗi địa phương, mỗi bộ tộc, bộ lạc vì ở mỗi nơi sản phẩm thông
dụng, có ý nghĩa kinh tế khác nhau, có nơi dùng thóc, có nơi dùng vỏ sò, vỏ ốc
v...v...
Hình thái tiền tệ
Khi lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội phát triển cao h ơn
nữa, trao đổi hàng hoá đòi hỏi phải có vật ngang giá chung th ống nh ất gi ữa các
vùng, các địa phương.
87
Khi vật ngang giá chung được cố định lại ở một hàng hoá đ ộc tôn và ph ổ
biến thì hình thái tiền tệ xuất hiện. Hàng hoá đóng vai trò ti ền t ệ ph ải tho ả mãn
các yêu cầu: Một là, thuần nhất, dễ chia nhỏ
Hai là, dễ vận chuyển và bảo quản, trọng lượng nhỏ, giá trị cao.
Thuộc tính tự nhiên của bạc và vàng đáp ứng tốt nh ất các yêu c ầu đó, nên vàng
và bạc đã trở thành tiền tệ. Khi tiền tệ xuất hiện, th ế giới hàng hoá phân làm
hai cực: một cực là những hàng thông thường đại biểu cho những giá trị sử
dụng; cực khác là hàng hoá đóng vai trò tiền tệ, đại biểu cho giá trị.
b) Ban chât cua tiên tệ
̉ ́̉ ̀
Tiền tệ là hàng hoá đặc biệt, đóng vai trò vật ngang giá chung th ống nh ất
cho tất cả hàng hoá. Tiền tệ ra đời là kết qủa tất yếu của sự phát triển sản xuất
và trao đổi hàng hoá. Tiền tệ là hình thức thể hiện lao động xã hội. V ề bản
chất, tiền tệ là quan hệ xã hội, quan hệ giữa những người sản xuất và trao đổi
hàng hoá.
Với tư cách là hàng hoá, vàng và bạc cũng có hai thuộc tính giá trị sử dụng
và giá trị. Giá trị sử dụng của các hàng hoá này thể hiện ở chỗ, nó được sử dụng
trong việc chế tạo một số chi tiết sản phẩm công nghiệp và làm đồ trang sức.
Giá trị của hàng hoá vàng, bạc cũng do hao phí th ời gian lao động xã h ội c ần
thiết, giản đơn của người khai thác, sản xuất vàng, bạc k ết tinh trong nó quy ết
định.
2. Chức năng của tiền tệ
Trong điều kiện kinh tế hàng hoá phát triển, tiền tệ có năm ch ức năng sau
đây:
a) Thước đo giá trị
Trong chức năng này, tiền được dùng để đo lường và biểu hiện giá trị của
các hàng hoá. Tiền tệ có thể đo lường và biểu hiện giá trị của hàng hoá vì bản
thân tiền tệ có giá trị.
Khi thực hiện chức năng thước đo giá trị thì tiền tệ không cần phải là tiền
mặt, mà chỉ cần là tiền tưởng tượng. Sở dĩ có thể làm được như vậy, vì trong
thực tế giá trị của vàng và giá trị của hàng hoá đã có một t ỷ l ệ nh ất đ ịnh. C ơ s ở
88
khoa học của tỷ lệ đó là thời gian lao động xã h ội cần thi ết ph ải hao phí đ ể s ản
xuất ra chúng.
Giá trị hàng hoá được biểu hiện bằng tiền gọi là giá c ả hàng hoá, hay
ngược lại, giá cả hàng hoá là hình thức biểu hiện bằng ti ền c ủa giá tr ị hàng hoá.
Giá cả do các nhân tố: giá trị hàng hoá; giá trị tiền tệ; quan h ệ cung-c ầu hàng
hoá quyết định...
Giá cả hàng hoá thay đổi tỷ lệ thuận với giá trị c ủa hàng hoá và t ỷ l ệ
nghịch với giá trị của tiền tệ.
Quan hệ cung - cầu hàng hoá làm giá cả lên xuống xung quanh giá tr ị.
Cung lớn hơn cầu làm giá cả xuống thấp hơn giá trị; còn ngược lại, cung nh ỏ
hơn cầu sẽ làm cho giá cả lên cao hơn giá trị hàng hoá.
Để làm chức năng thước đo giá trị thì bản thân tiền tệ phải được đo
lường. Do đó, phải có đơn vị đo lường tiền tệ. Đơn vị tiền tệ và các ph ần chia
nhỏ của nó là tiêu chuẩn giá cả. Ở mỗi nước, đơn vị tiền tệ này có tên gọi khác
nhau. Là thước đo giá trị, tiền tệ đo lường các hàng hoá khác; là tiêu chuẩn giá
cả, tiền tệ đo lường số lượng của bản thân kim loại dùng làm tiền tệ. Sự thay
đổi giá trị của hàng hoá tiền tệ (vàng) không ảnh hưởng đến “chức năng’’ tiêu
chuẩn giá cả của nó.
Khi cả vàng và bạc thực hiện chức năng đo lường giá trị của các hàng hoá
thì luôn phải xác định quan hệ tỷ lệ giữa vàng và bạc. Nói cách khác, giá trị hàng
hoá phải được đo lường bằng một thước đo thống nhất, không th ể có hai th ước
đo. Thuộc tính tự nhiên của vàng đáp ứng tốt hơn yêu cầu đối với hàng hoá đóng
vai trò tiền tệ nên dần dần chỉ còn vàng là tiền tệ, bạc bị loại ra khỏi vai trò tiền
tệ.
b) Phương tiện lưu thông
Làm chức năng phương tiện lưu thông, tiền tệ là môi giới trong lưu thông
hàng hoá. Công thức lưu thông hàng hoá khi có s ự tham gia của ti ền t ệ là: H - T
- H (hàng - tiền - hàng). Khi hàng chuy ển từ tay người bán sang tay ng ười mua
thì tiền chuyển từ tay người mua sang tay người bán, do đó đòi h ỏi nh ất thiết
89
phải có tiền. Làm chức năng phương tiện lưu thông, tiền tệ phải là ti ền th ật
(không phải tiền tưởng tượng).
Thực hiện chức năng này, lúc đầu người ta dùng vàng thoi, b ạc nén. Đi ều
đó gây nên một số khó khăn: phải chia nó thành nhi ều m ảnh nh ỏ, ph ải xác đ ịnh
số lượng, độ nguyên chất... Tiền tệ bằng vàng thoi, bạc nén dần d ần đ ược thay
thế bằng tiền đúc. Tiền đúc là khối kim loại đúc có hình th ức, trọng l ượng và
giá trị nhất định, nó được dùng làm phương tiện lưu thông. Trong quá trình lưu
thông, tiền đúc bị hao mòn dần và mất một ph ần giá trị c ủa nó, do đó xu ất hi ện
tình trạng tiền đúc không còn đủ giá trị ban đầu của nó. Nh ưng trong thực t ế,
những đồng tiền bị mòn, không đủ giá trị đó vẫn được chấp nhận làm phương
tiện lưu thông như tiền đúc đủ giá trị. Làm phương tiện lưu thông d ần d ần ti ền
tệ chỉ còn là ký hiệu giá trị. Đó chính là cơ sở ra đ ời c ủa ti ền gi ấy. Nhà n ước có
chức năng phát hành và quản lý lưu thông tiền giấy. Bản thân tiền giấy không
có giá trị, mà chỉ là ký hiệu của giá trị và được công nhận trong ph ạm vi quốc
gia.
Khi tiền làm chức năng phương tiện lưu thông, việc trao đ ổi hàng hoá tr ở
nên thuận lợi, hành vi mua bán có thể tách rời nhau cả về không gian lẫn th ời
gian. Có thể bán mà chưa mua, có thể mua ở nơi này bán ở nơi kia. Nh ư th ế,
tiền tệ tham gia vào quá trình trao đổi đã tạo ra sự không nh ất trí gi ữa mua và
bán, gây ra khả năng khủng hoảng kinh tế.
c) Phương tiện cất trữ
Tiền là hiện thân của giá trị, đại biểu cho của cải xã hội, nên nó có th ể
thực hiện được chức năng phương tiện cất trữ. Làm phương tiện cất trữ, tiền
được rút khỏi lưu thông và được cất trữ lại. Cất trữ tiền là một hình th ức cất
trữ của cải, cất trữ giá trị.
Chỉ có tiền đủ giá trị như tiền vàng mới làm chức năng cất trữ.
Sự cất trữ tiền làm cho tiền trong lưu thông thích ứng một cách t ự phát
với nhu cầu tiền cần thiết cho lưu thông hàng hoá. Nếu sản xu ất hàng hoá gi ảm
sút, hàng hoá ít thì một phần tiền vàng rút khỏi lưu thông và được cất trữ.
Ngược lại, nếu sản xuất hàng hoá tăng lên tức là hàng hoá nhiều thì những đồng
tiền đó lại quay trở vào lưu thông. Do vậy, cất trữ ti ền không ch ỉ là c ất tr ữ c ủa
cải mà còn là dự trữ cho lưu thông tiền tệ.
90
d) Phương tiện thanh toán
Kinh tế hàng hoá phát triển đến một trình độ nào đó, tất yếu sẽ n ảy sinh
việc mua - bán chịu, do đó tiền có chức năng ph ương tiện thanh toán. V ới ch ức
năng này tiền dùng để chi trả sau khi công việc giao dịch, mua bán đã hoàn
thành. Ví dụ, trả tiền mua hàng chịu, trả nợ, nộp thuế...
Phương tiện thanh toán của tiền tệ gắn liền với chế độ tín dụng, trong đó
có tín dụng thương mại là mua - bán chịu hàng hoá. Trong hình th ức mua - bán
chịu, trước tiên, tiền làm chức năng thước đo gíá trị. Nhưng vì mua bán ch ịu nên
đến kỳ hạn trả tiền mới thực hiện chức năng phương tiện thanh toán. Sự phát
triển hình thức mua bán chịu, một mặt, tạo khả năng trang trải n ợ n ần b ằng
cách thanh toán khấu trừ lẫn nhau không dùng tiền mặt, nên giảm được lượng
tiền cần thiết phát hành trong lưu thông. Mặt khác, trong vi ệc mua bán ch ịu,
người mua biến thành con nợ, người bán biến thành chủ nợ, khi hệ thống con
nợ và chủ nợ phát triển rộng rãi, nếu một khâu nào đó không thanh toán được sẽ
ảnh hưởng đến các khâu khác và phá vỡ hệ thống, khả năng kh ủng ho ảng kinh
tế lại tăng lên.
Quá trình thực hiện chức năng phương tiện thanh toán sẽ làm xuất hiện
một loại tiền mới - tiền tín dụng, dưới các hình th ức nh ư: gi ấy bạc ngân hàng,
tiền ghi sổ, tài khoản có thể phát hành séc, tiền điện tử, thẻ thanh toán...
Tiền tín dụng phát sinh từ chức năng phương tiện thanh toán của ti ền.
Mặt khác, tiền tín dụng phát triển thì chức năng phương tiện thanh toán của tiền
càng mở rộng và các hình thức của tiền cũng phát triển.
e) Tiền tệ thế giới
Khi trao đổi hàng hoá mở rộng ra bên ngoài biên gi ới qu ốc gia và hình
thành quan hệ buôn bán giữa các nước, thì tiền tệ làm chức năng ti ền t ệ th ế
giới. Thực hiện chức năng tiền tệ thế giới thì tiền tệ là phương tiện trao đổi,
thanh toán và dự trữ quốc tế, là công cụ di chuyển của cải từ n ước này sang
nước khác. Làm chức năng tiền tệ thế giới, tiền tệ phải có giá trị th ật sự, ph ải
là tiền vàng hoặc tiền tín dụng được công nhận trên phạm vi quốc tế.
91
Tuy nhiên, sử dụng vàng làm tiền tệ thế giới gặp không ít trở ngại nh ư:
vận chuyển, bảo quản, đánh giá chất lượng vàng. Do vậy, trong thực t ế nh ững
đồng tiền giấy của những quốc gia có nền kinh tế mạnh cũng được sử d ụng
làm đồng tiền quốc tế. Khi đó, quan hệ giữa các đồng ti ền đ ược thi ết l ập. Vi ệc
đổi tiền nước này ra tiền của nước khác được tiến hành theo tỷ lệ nh ất định,
phụ thuộc vào sức mua của các đồng tiền. Tỷ lệ trao đổi giữa các đồng tiền gọi
là tỷ giá hối đoái, là giá cả đồng tiền của quốc gia này được tính bằng đồng tiền
của quốc gia khác.
Nhưng tiền giấy chỉ là ký hiệu của giá trị và các quốc gia thực thi chính
sách tiền tệ trước hết vì lợi ích của mình nên việc sử dụng đồng tiền quốc gia
làm tiền tệ thế giới làm cho người sử dụng phải chịu những rủi ro nh ất định.
Sự ra đời của những đồng tiền chung có tác dụng to l ớn trong vi ệc h ạn ch ế
những rủi ro đó.
Tóm lại, tiền tệ có năm chức năng, những chức năng này ra đời cùng với
sự phát triển của sản xuất hàng hoá và lưu thông hàng hoá. Năm chức năng đó
có quan hệ mật thiết với nhau, thông thường tiền làm nhiều chức năng cùng một
lúc.
III. Quy luật giá trị
1. Nội dung của quy luật giá trị
Quy luật giá trị là quy luật kinh tế cơ bản của s ản xu ất và l ưu thông hàng
hoá. Ở đâu có sản xuất và trao đổi hàng hoá thì ở đó có sự hoạt động của quy
luật giá trị.
Nội dung của quy luật giá trị:
- Do yêu câu đôi với san xuât: Quy luật giá trị đòi hỏi việc sản xuất và trao
̀ ́ ̉ ́
đổi hàng hoá phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết.
- Do yêu câu đôi với lưu thông: Giá trị hàng hoá biểu hiện bằng giá cả.
̀ ́
Giá cả phụ thuộc vào giá trị và lên, xuống xoay quanh giá trị của hàng hoá trên
thị trường. Đó là cơ chế tác động của quy luật giá trị.
2. Tác đông của quy luật giá trị
̣
- Điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hoá
92
+ Điều tiết sản xuất:
Cung= cầu -----> giá cả = giá trị
Cung > cầu -----> giá cả < giá trị
người sx thiệt --- > thu hẹp san xuât
̉ ́
Cung < cầu -----> giá cả > giá trị
người sx lợi --- > mở rộng san xuât
̉ ́
+ Điều tiết lưu thông:
Hang hoa di chuyển từ nơi có giá cả thấp --- > giá cả cao
̀ ́
- Kích thích cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xu ất, tăng năng su ất lao
động phát triển lực lượng sản xuất.
- Thực hiên lựa chon và phân hoá những người sản xuất hàng hoá thanh
̣ ̣ ̀
̀ ̀
giau ngheo.
+ GTCB < GTXH --- > giàu lên
+ GTCB > GTXH --- > nghèo
Chương V:
HOC THUYÊT GIÁ TRỊ THĂNG DƯ
̣ ́ ̣
Thời lượng: 10 giờ tín chỉ (7 lý thuyết, 2 thảo luận, 1 tự học)
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Nêu được công thức và mâu thuẫn của công thức chung của tư bản
- Nắm được khái niệm hàng hóa sức lao động và bản chất ti ền công trong
CNTB
- Hiểu được quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư trong xã hội tư bản
- Hiểu được bản chất tuần hoàn và chu chuyển tư bản, các hình thái tuần
hoàn của tư bản công nghiệp
- Nắm được khái niệm tỉ suất khối lượng giá trị thặng dư và hai phương
pháp sản xuất giá trị thặng dư
- Hiểu được thực chất của sự chuyển hóa giá trị thặng dư thành t ư b ản và
tích lũy tư bản
- Hiểu được các hình thái biểu hiện của tư bản và giá trị thặng dư
- Phân tích được bản chất của chủ nghĩa tư bản
93
I. Sự chuyển hóa của tiền tệ thành tư bản
1. Công thức chung của tư bản
Tiên là san vât cuôi cung cua lưu thông hang hoa, đông thời cung là hinh
̀ ̉ ̣ ́ ̀ ̉ ̀ ́ ̀ ̃ ̀
thức biêu hiên đâu tiên cua tư ban. Moi tư ban luc đâu đêu biêu hiên dưới hinh
̉ ̣ ̀ ̉ ̉ ̣ ̉ ́ ̀ ̀ ̉ ̣ ̀
thai môt số tiên nhât đinh. Nhưng ban thân tiên không phai là tư ban. Tiên chỉ biên
́ ̣ ̀ ̣́ ̉ ̀ ̉ ̉ ̀ ́
thanh tư ban trong những điêu kiên nhât đinh, khi chung được sử dung để boc lôt
̀ ̉ ̀ ̣ ̣́ ́ ̣ ̣́
sức lao đông cua người khac. ̣ ̉ ́
Trong lưu thông hang hoa gian đơn thì tiên được coi là tiên thông thường, ̀ ́ ̉ ̀ ̀
vân đông theo công thức H – T – H. Ở đây, tiên chỉ là ph ương tiên đê ̉ đat tới muc
̣ ̣ ̀ ̣ ̣ ̣
đich bên ngoai lưu thông. Hinh thức lưu thông hang hoa nay thich hợp với nên
́ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ̀
san xuât nhỏ cua những người thợ thủ công và nông dân.
̉ ́ ̉
Tiên được coi là tư ban, vân đông theo công thức T – H – T, t ức la ̀ s ự
̀ ̉ ̣ ̣
chuyên hoa cua tiên thanh hang hoa rôi hang hoa lai chuyên hoa ngược lai thanh
̉ ́ ̉ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ̣́ ̉ ́ ̣ ̀
̀
tiên.
Điêm giông nhau của công thức lưu thông hang hoa gian đơn và công th ức
̉ ́ ̀ ́ ̉
lưu thông cua tư ban là cả hai sự vân đông đêu do hai giai đoan đôi lâp nhau là
̉ ̉ ̣ ̣ ̀ ̣ ̣́
mua và ban hợp thanh, đêu có hai nhân tố vât chât đôi diên nhau là tiên và hang,
́ ̀ ̀ ̣ ́ ́ ̣ ̀ ̀
hai môi quan hệ kinh tế là người mua và người ban.
́ ́
Điêm khac nhau: lưu thông hang hoa gian đơn băt đâu với viêc ban H – T
̉ ́ ̀ ́ ̉ ́ ̀ ̣ ́
và kêt thuc băng viêc mua T – H. Điêm xuât phat và kêt thuc đêu là hang hoa, tiên
́ ́ ̀ ̣ ̉ ́ ́ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̀
đong vai trò trung gian. Ngược lai, lưu thông cua tư ban băt đâu băng viêc mua T
́ ̣ ̉ ̉ ́̀ ̀ ̣
– H, kêt thuc băng viêc ban H – T. Tiên vừa là điêm xuât phat, vừa là điêm kêt
́ ́ ̀ ̣ ́ ̀ ̉ ́ ́ ̉ ́
thuc cua quá trinh, hang chỉ đong vai trò trung gian. Tiên ở công thức nay không
́ ̉ ̀ ̀ ́ ̀ ̀
phai chi ra mà là ứng ra rôi thu vê.
̉ ̀ ̀
Muc đich cua lưu thông hang hoa gian đơn là giá trị sử dung để thoa man
̣ ́ ̉ ̀ ́ ̉ ̣ ̉ ̃
nhu câu, nên hang hoa trao đôi phai có giá trị sử dung khac nhau. Con muc đich
̀ ̀ ́ ̉ ̉ ̣ ́ ̀ ̣ ́
cua công thức chung cua tư ban không phai là giá trị sử dung mà là giá tri, hơn
̉ ̉ ̉ ̉ ̣ ̣
nữa là giá trị tăng thêm. Vì nêu số tiên thu về băng số tiên ứng ra thi ̀ qua ́ trinh vân ́ ̀ ̀ ̀ ̀ ̣
đông đó trở nên vô nghia. Do đó số tiên thu về phai lớn hơn số tiên ứng ra. Nên
̣ ̃ ̀ ̉ ̀
công thưc vân đông chung đây đủ cua tư ban là T – H – T’. Trong đó T’ = T + ΔT.
́ ̣ ̣ ̀ ̉ ̉
94
Số tiên trôi ra so với số tiên đã ứng ra ( ΔT) C. Mac goi là giá trị thăng dư. Số tiên
̀ ̣ ̀ ́ ̣ ̣ ̀
ứng ra ban đâu đã chuyên hoa thanh tư ban.
̀ ̉ ́ ̀ ̉
Vây, tư ban là giá trị mang lai giá trị thăng dư. Muc đich cua lưu thông tư
̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ́ ̉
ban là sự lớn lên cua giá tri, là giá trị thăng dư. C. Mac goi là công th ức T – H –
̉ ̉ ̣ ̣ ́ ̣
T’ là công thức chung cua tư ban, vì sự vân đông cua moi tư ban đêu biêu hiên
̉ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉ ̀ ̉ ̣
trong lưu thông dưới dang khai quat đo. Dễ dang nhân thây trong thực tiên là tư
̣ ́ ́ ́ ̀ ̣ ́ ̃
ban thương nghiêp với hoat đông mua vao, ban ra đăt hơn rât phù hợp với công
̉ ̣ ̣ ̣ ̀ ́ ́ ́
thức trên. Tư ban công nghiêp vân đông phức tap hơn nhưng cung trai qua những
̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̃ ̉
giai đoan T – H và H – T’. Vân đông cua tư ban cho vay lây lai đ ược rut ngăn bởi
̣ ̣ ̣ ̉ ̉ ́̃ ́ ́
công thức T – T’. C. Mac chỉ ro: “Vây, T – H – T’ thực sự là công thức chung cua
́ ̃ ̣ ̉
tư ban, đung như nó trực tiêp thể hiên ra ở trong linh vực lưu thông”1.
̉ ́ ́ ̣ ̃
2. Mâu thuẫn của công thức chung của tư bản
Trong công thưc T – H – T’, trong đó T’ = T + ΔT. Vây ΔT do đâu mà co.
́ ̣ ́
Cac nhà kinh tế hoc tư san đã chứng minh răng quá trinh lưu thông đẻ ra giá trị
́ ̣ ̉ ̀ ̀
thăng dư nhăm muc đich che dâu nguôn gôc lam giau cua cac nhà tư ban. Thực
̣ ̀ ̣ ́ ́ ̀ ́ ̀ ̀ ̉ ́ ̉
chât trong lưu thông, dù trao đôi ngang giá hay không ngang giá thì cung không
́ ̉ ̃
tao ra giá trị mới, do đó không tao ra giá trị thăng dư.
̣ ̣ ̣
Trường hợp trao đôi ngang giá chỉ có sự thay đôi hinh thai cua giá tri, từ
̉ ̉̀ ́ ̉ ̣
tiên thanh hang và từ hang thanh tiên con tông giá trị cung như phân giá trị năm
̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ̉ ̃ ̀ ̀
trong tay môi bên tham gia trao đôi trước sau vân không thay đôi. Tuy nhiên, về
̃ ̉ ̃ ̉
măt giá trị sử dung thì cả hai bên đêu có lợi vì có được những hang hoa thich hợp
̣ ̣ ̀ ̀ ́ ́
với nhu câu cua minh. ̀ ̉ ̀
Trường hợp trao đôi không ngang giá có thể có 3 trường hợp xay ra như
̉ ̉
sau:
Thứ nhât, giả sử có môt nhà tư ban ban hang hoa cao hơn giá trị 10%, giá
́ ̣ ̉ ́ ̀ ́
trị hang hoa cua anh ta là 100 đông, ban được 110 đông, thu về 10 đông giá trị
̀ ́ ̉ ̀ ́ ̀ ̀
thăng dư. Trong thực tê, không có nhà tư ban nao mà chỉ đong vai trò người ban
̣ ́ ̉ ̀ ́ ́
mà lai không phai là người mua cac yêu tố để san xuât ra hang hoa. Vì thế đên
̣ ̉ ́ ́ ̉ ́ ̀ ́ ́
lượt mua, nhà tư ban đó sẽ lai phai mua hang hoa cao hơn giá trị 10%, vi ̀ vây,
̉ ̣ ̉ ̀ ́ ̣
10% thu được khi ban sẽ mât đi khi đong vai trò là người mua.
́ ́ ́
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H 1993, tâp 23, tr 234 .
́ ̣̀ ̣
1
95
Thứ hai, giả sử có môt nhà tư ban mua hang hoa thâp h ơn giá tri ̣ 10%, đên
̣ ̉ ̀ ́ ́ ́
khi ban hang hoa theo giá trị thu được 10% giá trị thăng dư. Trong trường h ợp
́ ̀ ́ ̣
nay, cai mà anh ta thu được do mua rẻ sẽ mât đi khi anh ta là người ban vì phai
̀ ́ ́ ́ ̉
ban thâp hơn giá trị thì cac nhà tư ban khac mới mua. Ở đây, giá trị thăng dư cung
́ ́ ́ ̉ ́ ̣ ̃
không được sinh ra do hanh vi mua re. ̀ ̉
Thứ ba, trong xã hôi, có môt số hanh vi lừa loc bao giờ cung mua đ ược re,
̣ ̣ ̀ ̣ ̃ ̉
ban được đăt. Giả sử mua được rẻ 5 đông và ban đăt 5 đông, tao ra được 10 đông
́ ́ ̀ ́ ́ ̀ ̣ ̀
giá trị thăng dư do trao đôi không ngang gia. Số tiên nay kiêm được la ̀ do l ừa gat
̣ ̉ ́ ̀ ̀ ́ ̣
người khac. Xet chung cả xã hôi, giá trị thăng dư mà nhà tư ban nay kiêm được là
́ ́ ̣ ̣ ̉ ̀ ́
do nhà tư ban khac mât đi. Đo đo, tông số giá trị hang hoa trong xã hôi không tăng
̉ ́ ́ ́̉ ̀ ́ ̣
lên. C. Mac đã chỉ ro: “Lưu thông hay trao đôi hang hoa, không sang tao ra môt
́ ̃ ̉ ̀ ́ ́ ̣ ̣
giá trị nao ca”1. ̀ ̉
Trở lai vân đề ngoai lưu thông, có thể xem xet 2 trường hợp sau:
̣́ ̀ ́
- Ở ngoai lưu thông, nêu người trao đôi vân đứng môt minh với hang hoa
̀ ́ ̉ ̃ ̣ ̀ ̀ ́
cua anh ta thì giá trị cua hang hoa đó không hề tăng lên.
̉ ̉ ̀ ́
- Ở ngoai lưu thông, nêu người san xuât muôn sang tao thêm môt giá trị
̀ ́ ̉ ́ ́ ́ ̣ ̣
mới cho hang hoa thì phai băng lao đông cua minh. Chăng han, người th ợ giay đã
̀ ́ ̉̀ ̣ ̉ ̀ ̉ ̣ ̀
tao ra môt giá trị mới băng cach lây da thuôc để lam ra giay. Đôi giay có giá trị lớn
̣ ̣ ̀ ́ ́ ̣ ̀ ̀ ̀
hơn da thuôc là do đã thu hut nhiêu lao đông hơn. Đên đây, C. Mac đã khăng đinh:
̣ ́ ̀ ̣ ́ ́ ̉ ̣
“Vây tư ban không thể xuât hiên từ lưu thông và cung không thể xuât hiên ở bên
̣ ̉ ́ ̣ ̃ ́ ̣
ngoai lưu thông. Nó phai xuât hiên trong lưu thông và đông thời không phai trong
̀ ̉ ́ ̣ ̀ ̉
lưu thông. Đây chinh là mâu thuân cua công th ức chung cua t ư ban” 2. Để giai
́ ̃ ̉ ̉ ̉ ̉
quyêt mâu thuân nay, C. Mac chỉ rõ phai lây những qui luât nôi tai cua lưu thông
́ ̃ ̀ ́ ̉́ ̣ ̣̣ ̉
hang hoa lam cơ sở.
̀ ́̀
3. Hàng hóa sức lao động và tiền công trong chủ nghĩa tư bản
a) Hàng hóa sức lao động
Để lam biên đôi giá trị cua số tiên cân phai chuyên hoa thanh tư ban không
̀ ́ ̉ ̉ ̀ ̀ ̉ ̉ ́ ̀ ̉
thể xay ra trong ban thân số tiên đo, mà chỉ có thể xay ra từ hang hoa được mua
̉ ̉ ̀ ́ ̉ ̀ ́
vao (T – H), đó là môt thứ hang hoa đăc biêt mà nhà tư ban đã tim thây trên thị
̀ ̣ ̀ ́ ̣ ̣ ̉ ̀ ́
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H 1993, tâp 23, tr 246.
́ ̣̀ ̣
1
Sdd tr 249.
2
96
trường: hang hoa sức lao đông. Theo C. Mac: “Sức lao đông, đó là toan bộ cac thể
̀ ́ ̣ ́ ̣ ̀ ́
lực và trí lực ở trong thân thể môt con người, trong nhân cach sinh đông cua con ̣ ́ ̣ ̉
người, thể lực và trí lực mà con người phai lam cho hoat đông để san xuât ra ̉̀ ̣ ̣ ̉ ́
những vât có ich”1. ̣ ́
- Điêu kiên để sức lao đông trở thanh hang hoa:
̀ ̣ ̣ ̀ ̀ ́
+ Người có sức lao đông phai được tự do về thân thê, lam chủ sức ̣ ̉ ̉̀
lao đông cua minh và có quyên ban sức lao đông cua minh như môt hang hoa.
̣ ̉ ̀ ̀ ́ ̣ ̉ ̀ ̣̀ ́
+ Người có sức lao đông phai bị tước đoat hêt moi tư liêu san xuât ̣ ̉ ̣ ́ ̣ ̣ ̉ ́
và tư liêu sinh hoat, để tôn tai, buôc phai ban sức lao đông để sông.
̣ ̣ ̣̀ ̣ ̉́ ̣ ́
- Hai thuôc tinh cua hang hoa sức lao đông: Hang hoa sức lao đông cung
̣́ ̉ ̀ ́ ̣ ̀ ́ ̣ ̃
như moi hang hoa khac đêu có hai thuôc tinh giá trị và giá trị sử dung.
̣̀ ́ ́ ̀ ̣́ ̣
+ Giá trị hang hoa sức lao đông do thời gian lao đông xã hôi cân thiêt
̀ ́ ̣ ̣ ̣̀ ́
để san xuât và tai san xuât sức lao đông quyêt đinh. Sức lao đông chỉ tôn tai như
̉ ́ ́̉ ́ ̣ ̣́ ̣ ̀ ̣
năng lực sông cua con người. Vì vây, muôn tai san xuât ra năng lực đo, người lao
́ ̉ ̣ ́́̉ ́ ́
đông phai tiêu dung môt lượng tư liêu sinh hoat nhât đinh để ăn, măc, ở, hoc nghê,
̣ ̉ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣́ ̣ ̣ ̀
… và thoa man những nhu câu cua gia đinh thì sức lao đông mới được tai san
̉ ̃ ̀ ̉ ̀ ̣ ́̉
́ ̣́ ̣
xuât môt cach liên tuc.
+ Là hang hoa đăc biêt nên giá trị sức lao đông con bao ham cả yêu tố
̀ ́ ̣ ̣ ̣ ̀ ̀ ́
tinh thân và lich sử. Tức là người lao đông phai được thoa man nhu câu vât chât,
̀ ̣ ̣ ̉ ̉ ̃ ̀ ̣ ́
văn hoa, tinh thân. Những nhu câu nay phụ thuôc vao hoan canh lich sử, đia ly.
́ ̀ ̀ ̀ ̣ ̀ ̀ ̉ ̣ ̣́
Lượng giá trị hang hoa sức lao đông được đo băng ba bộ phân sau đây:
̀ ́ ̣ ̀ ̣
Môt là, giá trị tư liêu sinh hoat vât chât và tinh thân cân thiêt để tai san xuât
̣ ̣ ̣̣ ́ ̀ ̀ ́ ́̉ ́
sức lao đông, duy trì đời sông cua người công nhân.
̣ ́ ̉
Hai là, phí tôn đao tao người công nhân. ̉ ̣̀
Ba là, giá trị những tư liêu sinh hoat vât chât và tinh thân cân thiêt cho con ̣ ̣ ̣ ́ ̀ ̀ ́
cai cua người công nhân.
́̉
Giá trị sử dung cua hang hoa sức lao đông được thể hiên ra trong quá trinh
̣ ̉ ̀ ́ ̣ ̣ ̀
tiêu dung sức lao đông, tức là quá trinh lao đông cua người công nhân. Qua ́ trinh
̀ ̣ ̀ ̣ ̉ ̀
tiêu dung hang hoa sức lao đông là quá trinh san xuât ra môt loat hang hoa nao đo,
̀ ̀ ́ ̣ ̀ ̉ ́ ̣ ̣̀ ́ ̀ ́
đông thời là quá trinh tao ra môt giá trị lớn h ơn giá tri ̣ cua ban thân hang hoa s ức
̀ ̀ ̣ ̣ ̉ ̉ ̀ ́
lao đông. Phân lớn hơn đó chinh là giá trị thăng dư mà nha ̀ tư ban se ̃ chiêm đoat.
̣ ̀ ́ ̣ ̉ ́ ̣
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H 1993, tâp 23, tr 254-256.
́ ̣̀ ̣
1
97
Như vây, giá trị sử dung cua hang hoa sức lao đông có tinh chât đăc biêt, là nguôn
̣ ̣ ̉ ̀ ́ ̣ ́ ̣́ ̣ ̀
gôc sinh ra giá tri, tức là tao ra giá trị mới lớn hơn ban thân no. Đây chinh la ̀ chia
́ ̣ ̣ ̉ ́ ́ ̀
khoa để giai thich mâu thuân cua công thức chung cua tư ban. Tinh chât đăc biêt
́ ̉ ́ ̃ ̉ ̉ ̉ ́ ́ ̣ ̣
nay cua hang hoa sức lao đông trở thanh điêu kiên để tiên tệ chuyên hoa thanh tư
̀ ̉ ̀ ́ ̣ ̀ ̀ ̣ ̀ ̉ ́ ̀
̉
ban.
b)Tiền công trong chủ nghĩa tư bản
Viêc thừa nhân lao đông là hang hoa dân tới môt trong hai mâu thuân vê ̀ ly ́
̣ ̣ ̣ ̀ ́ ̃ ̣ ̃
̣
luân sau đây:
Thứ nhât, nêu lao đông là hang hoa và nó được trao đôi ngang giá thì nhà tư
́ ́ ̣ ̀ ́ ̉
ban không được lợi nhuân (giá trị thăng dư). Điêu nay phủ nhân sự tôn tai th ực tế
̉ ̣ ̣ ̀ ̀ ̣ ̣̀
cua qui luât giá trị thăng dư trong chủ nghia tư ban.
̉ ̣ ̣ ̃ ̉
Thứ hai, nêu hang hoa lao đông được trao đôi không ngang giá để có giá trị
́ ̀ ́ ̣ ̉
thăng dư cho nhà tư ban thì phai phủ nhân qui luât giá tri.
̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣
Và lao đông là môt thứ hang hoa, vì vây, nó có giá tri. Lao đông là th ực thê ̉
̣ ̣ ̀ ́ ̣ ̣ ̣
và là thước đo nôi tai cua giá tri, nhưng ban thân lao đông thi ̀ không co ́ gia ́ tri, vi ̀ ̣̣ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣
thế lao đông không phai là hang hoa. Cai mà công nhân ban cho nha ̀ t ư ban chinh
̣ ̉ ̀ ́ ́ ́ ̉ ́
là sức lao đông. Do đo, tiên công mà nhà tư ban trả cho công nhân là giá cả cua
̣ ́ ̀ ̉ ̉
sưc lao đông: Ban chât cua tiên công trong chủ nghia tư ban là hinh thức biêu
́ ̣ ̉ ́ ̉ ̀ ̃ ̉ ̀ ̉
hiên băng tiên cua giá trị sức lao đông hay giá cả cua sức lao đông, nhưng lai
̣ ̀ ̀ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣
biêu hiên ra bề ngoai thanh giá cả cua lao đông.
̉ ̣ ̀ ̀ ̉ ̣
Hinh thức biêu hiên trên đây đã gây ra sự nhâm lân do những thực tế sau
̀ ̉ ̣ ̀ ̃
đây:
Môt là, đăc điêm cua hang hoa sức lao đông là không tach rời khoi người
̣ ̣ ̉ ̉ ̀ ́ ̣ ́ ̉
bán. Nó chỉ nhân được giá cả khi đã cung câp giá trị sử dung cho người mua. Vì
̣ ́ ̣
thê, nhà tư ban trả giá trị cho lao đông.
́ ̉ ̣
Hai là, đôi với công nhân, toan bộ lao đông trong cả ngay là phương tiên để
́ ̀ ̣ ̀ ̣
có tiên sinh sông, họ cung tưởng răng minh ban lao đông, nhà tư ban bỏ tiên ra để
̀ ́ ̃ ̀ ̀ ́ ̣ ̉ ̀
có lao đông nên cung nghĩ răng cai họ mua là lao đông.
̣ ̃ ̀ ́ ̣
Ba là, lượng cua tiên công phụ thuôc vao thời gian lao đông hoăc số lượng ̉ ̀ ̣ ̀ ̣ ̣
san phâm san xuât ra. Điêu đó lam cho người ta lâm tưởng răng tiên công là giá cả
̉ ̉ ̉ ́ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀
lao đông.Tiên công đã che đây dâu vêt cua sự phân chia ngay lao đông thanh th ời
̣ ̀ ̣ ́ ́ ̉ ̀ ̣ ̀
gian lao đông tât yêu và thời gian lao đông thăng dư, thanh lao đông đ ược tra ̉
̣ ́ ́ ̣ ̣ ̀ ̣
98
công và lao đông không được trả công. Do đó tiên công che đây ban chât boc lôt
̣ ̀ ̣ ̉ ́ ́ ̣
cua nhà tư ban.
̉ ̉
Hai hinh thức cua tiên công trong chủ nghia tư ban:
̀ ̉ ̀ ̃ ̉
- Tiên công theo thời gian: là hinh thức tiên công mà số lượng cua nó it hay
̀ ̀ ̀ ̉ ́
nhiêu tuy theo thời gian lao đông cua công nhân được tinh theo th ời gian dai hay
̀ ̀ ̣ ̉ ́ ̀
ngăn. Giá cả cua môt giờ lao đông là thước đo mức tiên công tinh theo thời gian.
́ ̉ ̣ ̣ ̀ ́
- Tiên công tinh theo san phâm: là hinh thức tiên công mà số lượng cua nó
̀ ́ ̉ ̉ ̀ ̀ ̉
phụ thuôc vao số lượng san phâm hay số lượng những bộ phân cua san phâm ma ̀
̣ ̀ ̉ ̉ ̣ ̉ ̉ ̉
công nhân đã san xuât ra hoăc công viêc đã hoan thanh. Đơn giá tiên công được
̉ ́ ̣ ̣ ̀ ̀ ̀
xac đinh băng thương số giữa số tiên công trung binh cua công nhân trong môt
́ ̣ ̀ ̀ ̀ ̉ ̣
ngay với số lượng san phâm trung binh mà công nhân san xuât ra trong môt ngay.
̀ ̉ ̉ ̀ ̉ ́ ̣ ̀
- Tiên công danh nghia và tiên công thực tế
̀ ̃ ̀
+ Tiên công danh nghia là số tiên mà người công nhân nhân được do ban
̀ ̃ ̀ ̣ ́
sức lao đông cua minh cho nhà tư ban. Tiên công được dung để tai san xuât sức
̣ ̉ ̀ ̉ ̀ ̀ ́̉ ́
lao đông nên tiên công danh nghia phai được chuyên hoa thanh tiên công thực tê.
̣ ̀ ̃ ̉ ̉ ́ ̀ ̀ ́
+Tiên công thực tế được biêu hiên băng số lượng hang hoa tiêu dung và
̀ ̉ ̣ ̀ ̀ ́ ̀
dich vụ mà công nhân mua được băng tiên công danh nghia cua minh.
̣ ̀ ̀ ̃ ̉ ̀
Tiên công danh nghia là giá cả sức lao đông, nó biên đông theo quan hê ̣
̀ ̃ ̣ ́ ̣
cung câu về hang hoa sức lao đông trên thị trường. Trong môt thời gian nao đo,
̀ ̀ ́ ̣ ̣ ̀ ́
nêu tiên công danh nghia không thay đôi nhưng giá cả tư liêu tiêu dung và dich vu ̣
́ ̀ ̃ ̉ ̣ ̀ ̣
tăng hoăc giam thì tiên công thực tế cung sẽ tăng hoăc giam.
̣ ̉ ̀ ̃ ̣ ̉
Xu hướng chung cua nhà tư ban là không muôn nâng cao mức tiên công ̉ ̉ ́ ̀
trung binh mà là hạ thâp mức tiên công ây. Trong quá trinh phat triên, tiên công
̀ ́ ̀ ́ ̀ ́ ̉ ̀
danh nghia có xu hướng tăng lên nhưng không theo kip mức tăng cua giá cả tư
̃ ̣ ̉
liêu tiêu dung và dich vu. Vì vây, tiên công thực tế cua công nhân có xu h ướng hạ
̣ ̀ ̣ ̣ ̣ ̀ ̉
́
thâp.
II. Quá trinh sản xuất ra giá trị thặng dư trong xã hôi tư ban
̀ ̣ ̉
1. Sự thống nhất giữa quá trình sản xuất ra giá trị sử dụng và quá trình
sản xuất ra giá trị thặng dư
a) Quá trình sản xuất giá trị sử dung
̣
99
Mục đích của sản xuất tư bản chủ nghĩa không phải là giá trị sử dụng, mà
là giá trị, hơn nữa, cũng không phải là giá trị đơn thuần mà là giá trị th ặng d ư.
Nhưng để sản xuất giá trị thặng dư, trước hết, nhà tư bản ph ải s ản xu ất ra m ột
giá trị sử dụng nào đó, vì giá trị sử dụng là vật mang giá trị và giá trị thặng dư.
Vậy, quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa là sự thống nh ất giữa quá trình
sản xuất ra giá trị sử dụng và quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư. C. Mác vi ết:
Với tư cách là sự thống nhất giữa quá trình lao động và quá trình tạo ra giá trị thì
quá trình sản xuất là một quá trình sản xuất hàng hoá; với tư cách là s ự th ống
nhất giữa quá trình lao động và quá trình làm tăng giá trị thì quá trình s ản xu ất là
một quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa, là hình thái tư b ản ch ủ nghĩa c ủa n ền
sản xuất hàng hoá.
b) Quá trinh san xuât giá trị thăng dư trong chủ nghia tư ban
̀ ̉ ́ ̣ ̃ ̉
Quá trình sản xuất trong xí nghiệp tư bản đồng thời là quá trình nhà t ư
bản tiêu dùng sức lao động và tư liệu sản xuất mà nhà t ư b ản đã mua, nên nó có
các đặc điểm:
Một là, công nhân làm việc dưới sự kiểm soát của nhà tư bản, gi ống nh ư
những yếu tố khác của sản xuất được nhà tư bản sử dụng sao cho có hiệu qu ả
nhất;
Hai là, sản phẩm được làm ra thuộc sở hữu của nhà tư bản, chứ không
thuộc về công nhân.
Để hiểu rõ quá trình sản xuất giá trị thặng dư, chúng ta l ấy vi ệc s ản xu ất
sợi của một nhà tư bản làm ví dụ. Nó là sự thống nhất giữa quá trình s ản xuất
ra giá trị sử dụng và quá trình lớn lên của giá trị hay là quá trình s ản xu ất giá th ị
thặng dư.
Giả định để sản xuất 10 kg sợi, cần 10 kg bông và giá 10 kg bông là 10 $.
Để biến số bông đó thành sợi, một công nhân phải lao động trong 6 giờ và hao
mòn máy móc là 2 $; giá trị sức lao động trong một ngày là 3 $ và ngày lao đ ộng
là 12 giờ; trong một giờ lao động, người công nhân tạo ra một lượng giá trị là
0,5 $; cuối cùng giả định trong quá trình sản xuất, sợi đã hao phí theo thời gian
lao động xã hội cần thiết.
Với giả định như vậy, nếu nhà tư bản chỉ bắt công nhân lao đ ộng trong 6
giờ, thì nhà tư bản phải ứng ra là 15 $ và giá trị của sản phẩm mới (10 kg sợi)
100
mà nhà tư bản thu được cũng là 15 $. Như vậy, nếu quá trình lao động ch ỉ kéo
dài đến cái điểm đủ bù đắp lại giá trị sức lao động (6 gi ờ), tức là b ằng th ời gian
lao động tất yếu, thì chưa sản xuất ra giá trị thặng d ư, do đó ti ền ch ưa bi ến
thành tư bản.
Trong thực tế quá trình lao động không dừng lại ở điểm đó. Giá trị sức lao
động mà nhà tư bản phải trả khi mua và giá trị mà s ức lao đ ộng đó có th ể t ạo ra
cho nhà tư bản là hai đại lượng khác nhau, mà nhà tư b ản đã tính đ ến tr ước khi
mua sức lao động. Nhà tư bản đã trả tiền mua s ức lao đ ộng trong m ột ngày (12
giờ). Việc sử dụng sức lao động trong ngày đó là thuộc quyền của nhà tư bản.
Nếu nhà tư bản bắt công nhân lao Giá trị sản phẩm mới (20 kg sợi)
động 12 giờ trong ngày như đã thoả
thuận thì: Chi phí sản xuất
- Tiền mua bông (20 kg): 20$ - Giá trị của bông được chuyển vào sợi:
- Tiền hao mòn máy móc: 4$ 20$
- Tiền mua sức lao động trong một - Giá trị của máy móc được chuyển vào
sợi: 4$
ngày: 3$
Tổng cộng 27$ - Giá trị mới do lao động của công nhân
tạo ra trong 12 giờ lao động: 6$
Tổng cộng: 30$
Như vậy, toàn bộ chi phí sản xuất mà nhà tư bản bỏ ra là 27 $, còn giá tr ị
của sản phẩm mới (20 kg sợi) do công nhân sản xuất ra trong 12 gi ờ lao đ ộng là
30$. Vậy 27 $ ứng trước đã chuyển hoá thành 30$, đã đem l ại m ột giá tr ị th ặng
dư là 3$. Do đó tiền tệ ứng ra ban đầu đã chuyển hoá thành tư bản.
Từ sự nghiên cứu quá trình sản xuất giá trị thặng dư, có th ể rút ra nh ững
kết luận sau đây:
Một là, phân tích giá trị sản phẩm được sản xuất ra (20 kg sợi), chúng ta
thấy có hai phần: Giá trị những tư liệu sản xuất nhờ lao động cụ thể của công
nhân mà được bảo toàn và di chuyển vào sản phẩm mới gọi là giá trị cũ (trong ví
dụ là 24 $). Giá trị do lao động trừu tượng của công nhân tạo ra trong quá trình
sản xuất gọi là giá trị mới (trong ví dụ là 6 $). Ph ần giá tr ị m ới này l ớn h ơn giá
trị sức lao động, nó bằng giá trị sức lao động cộng với giá trị thặng dư.
101
Vậy giá trị thặng dư là một bộ phận của giá trị mới dôi ra ngoài giá trị
sức lao động do công nhân làm thuê tạo ra và bị nhà tư bản chiếm không. Quá
trình sản xuất ra giá trị thặng dư chỉ là quá trình tạo ra giá trị kéo dài quá cái
điểm mà ở đó giá trị sức lao động do nhà tư bản trả được hoàn lại bằng một
vật ngang giá mới.
Hai là, ngày lao động của công nhân bao giờ cũng được chia thành hai
phần: phần ngày lao động mà người công nhân tạo ra một lượng giá trị ngang
với giá trị sức lao động của mình gọi là thời gian lao động c ần thi ết và lao đ ộng
trong khoảng thời gian đó là lao động cần thiết. Ph ần còn l ại c ủa ngày lao đ ộng
gọi là thời gian lao động thặng dư, và lao động trong khoảng th ời gian đó g ọi là
lao động thặng dư.
Ba là, sau khi nghiên cứu quá trình sản xuất giá trị thặng dư, chúng ta
nhận thấy mâu thuẫn của công thức chung của tư bản đã đ ược gi ải quy ết: vi ệc
chuyển hoá của tiền thành tư bản diễn ra trong lưu thông, mà đồng thời không
diễn ra trong lĩnh vực đó. Chỉ có trong lưu thông nhà t ư b ản m ới mua đ ược m ột
thứ hàng hoá đặc biệt, đó là hàng hoá sức lao động. Sau đó nhà t ư b ản s ử d ụng
hàng hoá đặc biệt đó trong sản xuất, tức là ngoài lĩnh vực lưu thông để sản xuất
ra giá trị thặng dư cho nhà tư bản. Do đó tiền của nhà tư b ản m ới chuy ển thành
tư bản.
Việc nghiên cứu giá trị thặng dư được sản xuất ra như thế nào đã vạch rõ
bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản. Nhưng trong điều kiện hiện nay, do sự
phát triển của công ty cổ phần, mà trong đó một bộ phận nhỏ công nhân cũng có
cổ phiếu và trở thành cổ đông, đã xuất hiện quan niệm cho rằng không còn bóc
lột giá trị thặng dư, chủ nghĩa tư bản ngày nay đã thay đổi bản ch ất. D ựa vào
đó, một số học giả tư sản đưa ra thuyết "Chủ nghĩa tư bản nhân dân". Song,
trên thực tế, công nhân chỉ có một số cổ phiếu không đáng kể, do đó h ọ ch ỉ là
người sở hữu danh nghĩa mà không có vai trò chi phối doanh nghiệp, phần lớn
lợi tức cổ phần vẫn nằm trong tay các nhà tư bản, thu nh ập c ủa công nhân ch ủ
yếu vẫn là tiền công và tiên lương.
̀
102
2. Bản chất của tư bản, tư bản bất biến và tư bản khả biến
a) Bản chất của tư bản
Sau khi nghiên cứu quá trình sản xuất giá trị th ặng d ư, có th ể đ ưa ra đ ịnh
nghĩa: Tư bản là giá trị mang lại giá trị thặng dư bằng cách bóc lột lao đông ̣
không công cua công nhân làm thuê. Bản chất của tư bản là thể hiện quan hệ
̉
sản xuất xã hội mà trong đó giai cấp tư sản chi ếm đo ạt giá tr ị th ặng d ư do giai
cấp công nhân sáng tạo ra.
b) Tư bản bất biến và tư bản khả biến
Bộ phận tư bản biến thành tư liệu sản xuất mà giá trị được bảo toàn và
chuyển vào sản phẩm, tức là không thay đổi đại lượng giá trị của nó, được
C.Mác gọi là tư bản bất biến, và ký hiệu là C.
Bộ phận tư bản dùng để mua sức lao động thì lại khác. Một mặt, giá trị
của nó biến thành các tư liệu sinh hoạt của người công nhân và bi ến đi trong
tiêu dùng của công nhân. Mặt khác, trong quá trình lao động, b ằng lao đ ộng tr ừu
tượng, công nhân tạo ra giá trị mới lớn hơn giá trị của bản thân s ức lao đ ộng, nó
bằng giá trị sức lao động cộng với giá trị thặng dư. Như vậy, bộ phận tư bản
dùng để mua sức lao động đã không ngừng chuyển hoá từ đại lượng bất biến
thành một đại lượng khả biến, tức là đã tăng lên về lượng trong quá trình s ản
xuất.
Bộ phận tư bản biến thành sức lao động không tái hiện ra, nh ưng thông
qua lao động trừu tượng của công nhân làm thuê mà tăng lên, t ức là bi ến đ ổi v ề
đại lượng, được C. Mác gọi là tư bản khả biến, và ký hiệu là V.
Như vậy, tư bản bất biến là điều kiện cần thiết không thể thi ếu đ ược đ ể
sản xuất ra giá trị thặng dư, còn tư bản kh ả biến có vai trò quy ết đ ịnh trong quá
trình đó, vì nó chính là bộ phận tư bản đã lớn lên.
Việc phát hiện ra tính hai mặt của lao động th ể hiện trong hàng hoá đã
giúp C. Mác xác định sự khác nhau giữa tư bản bất bi ến và t ư b ản kh ả bi ến. C.
Mác là người đầu tiên chia tư bản thành tư bản bất biến và tư bản khả biến. Sự
phân chia đó dựa vào vai trò khác nhau của các bộ phận của tư bản trong quá
trình sản xuất giá trị thặng dư, do đó nó vạch rõ b ản ch ất bóc l ột c ủa ch ủ nghĩa
103
tư bản, chỉ có lao động của công nhân làm thuê mới tạo ra giá trị thặng dư cho
nhà tư bản.
3. Tuân hoan và chu chuyên cua tư ban. Tư ban cố đinh và tư ban lưu
̀ ̀ ̉ ̉ ̉ ̉ ̣ ̉
̣
đông
a)Tuân hoan cua tư ban (Ba giai đoạn vận động của tư bản và sự biến
̀ ̀ ̉ ̉
hoá hình thái của tư bản)
Tư bản công nghiệp vận động theo công thức:
TLSX
T-H ... SX ... H’ - T’
SLĐ
Giai đoạn thứ nhất: T - H
Mỗi tư bản đều xuất hiện trước hết dưới hình thức tiền tệ. Đó là t ư bản
tiền tệ. Nhà tư bản dùng tiền mua một loại hàng hoá nhất định, gồm tư liệu sản
xuất và sức lao động, tiền phải có số lượng đủ lớn. Quá trình lưu thông đó có
thể trình bày như sau:
TLSX
T-H
SLĐ
Hành vi mua (T - H) không đơn thuần là s ự chuy ển hoá m ột món ti ền
thành hàng hoá, mà tư bản đã bước vào giai đoạn đầu tiên trong vận động của
mình. Chức năng của tư bản tiền tệ là chuyển hoá thành các yếu tố sản xu ất.
Trước đó, nhà tư bản có tư bản dưới hình thái tiền tệ, bây giờ, t ư bản mà anh ta
có về số lượng giá trị không thay đổi, nhưng về hình thái thì đã là tư b ản s ản
xuất.
Giai đoạn thứ hai: ... S X ...
Ở giai đoạn này, các hàng hoá đã mua được tiêu dùng, tức tiến hành sản
xuất. Hình thái của tư bản giờ đây là tư bản sản xuất.
Chức năng của tư bản sản xuất là tạo ra giá trị th ặng dư. Sau m ột quá
trình sản xuất, một hàng hoá mới H’ được tạo ra, khác về giá trị s ử d ụng và c ả
lượng giá trị so với giá trị các hàng hoá cấu thành tư bản sản xu ất. Hàng hoá
mới này đã mang trong nó giá trị thặng dư, nên nó là tư bản hàng hoá.
104
Kết thúc giai đoạn thứ hai, tư bản sản xuất biến thành tư bản hàng hoá.
Giai đoạn này có thể trình bày như sau:
TLSX
H ... S X ... H’
SLĐ Error: Reference source not found
Chức năng của tư bản sản xuất là, thông qua lao động c ủa công nhân,
sáng tạo ra giá trị và giá trị thặng dư (H – H’).
Giai đoạn thứ ba: H’ – T’
Hình thái của tư bản giờ đây là hàng hoá, trong đó ch ứa đựng giá tr ị th ặng
dư. Hàng hoá được sản xuất ra trong giai đoạn th ứ hai nhà t ư b ản c ần ph ải bán
đi để thu tiền về. Quá trình lưu thông đó có thể trình bày như sau: H’ - T’.
Chức năng của tư bản hàng hoá là thông qua vi ệc bán hàng hoá đã s ản
xuất ra để: một là, hoàn lại cho nhà tư bản dưới hình thái tiền t ệ số tư b ản đã
bỏ ra lúc đầu để sản xuất; hai là, thực hiện giá trị thặng dư đã được sáng tạo ra
trong quá trình sản xuất.
Lần thứ ba tư bản thay đổi hình thái tồn tại của nó. Tư bản l ại trở l ại
hình thái tư bản tiền tệ. Nhưng bây giờ, số tiền của nhà tư bản đã lớn hơn số
lượng ban đầu. Mục đích thu về giá trị thặng dư của các nhà t ư b ản đã đ ạt
được.
Tổng hợp quá trình vận động của tư bản trong cả 3 giai đoạn, ta có công
thức sau đây:
TLSX
T–H ... S X ... H’ – T’ (...)
SLĐ
Trong 3 giai đoạn đó, có 2 giai đoạn diễn ra trong lưu thông và 1 giai đo ạn
diễn ra trong sản xuất. Nhưng cả 3 giai đoạn kết hợp chặt chẽ với nhau. Nếu
một trong 3 giai đoạn bị ngừng trệ, thì toàn bộ sự vận động của tư bản bị phá
hoại.
Sự vận động của tư bản T – H ... S X ... H’ – T’ là s ự vận đ ộng có tính
chất tuần hoàn: từ hình thái tiền đầu tuần hoàn quay l ại hình thái ti ền cu ối tu ần
hoàn; quá trình đó tiếp tục lặp lại không ngừng.
105
Vậy, tuần hoàn của tư bản là sự vận động của tư bản trải qua ba giai
đoạn, lần lượt mang ba hình thái và thực hiện ba chức năng đ ể r ồi quay tr ở v ề
hình thái ban đầu với giá trị không chỉ được bảo tồn mà còn tăng lên.
Các hình thái tuần hoàn của tư bản công nghiệp :
Trong vận động liên tục của tư bản, mỗi hình thái của tư bản đều có thể
trở thành điểm bắt đầu và kết thúc của một vòng tuần hoàn, tạo nên các hình
thái khác nhau của tuần hoàn tư bản.
Tuần hoàn của tư bản tiền tệ: T – H...SX... H’ –T’
Điểm mở đầu và kết thúc của tuần hoàn là tiền tệ. Đi ều này cho th ấy, t ư
bản trước hết xuất hiện dưới hình thái tiền tệ; tích luỹ tiền tệ có vai trò đ ặc
biệt quan trọng đối với sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản.
Tuần hoàn của tư bản tiền tệ cho thấy, mục đích của v ận động t ư b ản là
tiền tệ, là giá trị thặng dư. Sự giống nhau về chất giữa T và T’ làm cho đi ểm
kết thúc của chu kỳ này trở thành điểm mở đầu của chu kỳ mới; v ận động c ủa
tư bản liên tục và không có giới hạn.
Tuần hoàn của tư bản sản xuất: SX... H’ – T’ – H ... SX’
Điểm mở đầu và kết thúc của tuần hoàn là sản xuất. Điều này làm cho
người ta lầm tưởng rằng, mục đích của vận động tư bản là s ản xu ất; hàng hoá
và tiền tệ chỉ là những yếu tố trung gian.
Tuần hoàn của tư bản sản xuất lại chỉ rất rõ rằng, nguồn gốc của s ản
xuất mở rộng là kết qủa của quá trình sản xuất trước đó, tức là lao động của
công nhân tích luỹ lại; lưu thông là điều kiện của sản xuất.
Tuần hoàn của tư bản hàng hoá: H’ – T’ – H ... SX – H”
Hàng hoá là điểm mở đầu và kết thúc của tuần hoàn tư bản. Nh ưng H’,
H” không phải là hàng hoá thông thường, mà mang giá trị thặng dư, tức là tư bản
hàng hoá. Trong tuần hoàn của tư bản hàng hoá, vận động c ủa t ư bản đ ược
biểu hiện bằng vận động của hàng hoá.
Trong tuần hoàn của tư bản hàng hoá, tiền tệ và sản xuất ch ỉ là đi ều ki ện
cần thiết của lưu thông hàng hoá. H’ - T’ bao gồm hành vi trao đổi nh ằm đáp
ứng nhu cầu tiêu dùng sản xuất và hành vi trao đổi nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu
dùng cá nhân. Do đó, tuần hoàn của tư bản hàng hoá không ch ỉ ph ản ánh vận
106
động của tư bản cá biệt, mà còn có thể được sử dụng đ ể nghiên c ứu v ận đ ộng
của tư bản xã hội.
Trong các loại tư bản, chỉ có tư bản công nghiệp (với nghiã các ngành s ản
xuất vật chất) mới có hình thái tuần hoàn đầy đ ủ g ồm ba giai đo ạn, t ư b ản l ần
lượt mang lấy và trút bỏ ba hình thức của nó. Tư bản công nghi ệp là hình th ức
tư bản duy nhất không chỉ chiếm đoạt giá trị th ặng dư mà còn t ạo ra giá tr ị
thặng dư. Cho nên, chính tư bản công nghiệp quy định tính ch ất t ư b ản ch ủ
nghĩa của sản xuất.
Tư bản tiền tệ, tư bản sản xuất và tư bản hàng hoá không ph ải là nh ững
loại tư bản độc lập, mà chúng chỉ là những hình thái chức năng đặc thù của tư
bản công nghiệp. Trong cuộc tuần hoàn của tư bản công nghiệp, giai đoạn thứ
hai (khi tư bản công nghiệp mang hình thức tư bản sản xuất) là giai đoạn có ý
nghĩa quyết định. Trong giai đoạn ấy, hàng hoá, giá trị và giá trị th ặng d ư đ ược
sản xuất ra (tư bản sản xuất biến thành tư bản hàng hoá). Trong hai giai đoạn
kia, không sáng tạo ra giá trị và giá trị thặng d ư, mà ch ỉ có s ự thay đ ổi hình th ức
tư bản (tư bản tiền tệ biến thành tư bản sản xuất và t ư b ản hàng hoá bi ến
thành tư bản tiền tệ).
b) Chu chuyên cua tư ban
̉ ̉ ̉
Thời gian chu chuyển và số vòng chu chuyển
Tuần hoàn của tư bản nói lên sự biến hoá hình thái của t ư b ản qua các
giai đoạn lưu thông và sản xuất. Nhưng tư bản không phải biến hoá hình thái
một lần rồi dừng lại, mà nó vận động không ngừng . Sự lặp đi lặp lại của tuần
hoàn tư bản một cách định kỳ gọi là chu chuyển của tư bản.
Chu chuyển của tư bản nói lên tốc độ vận động của tư bản nhanh hay
chậm. Thời gian tư bản thực hiện được một vòng tuần hoàn gọi là th ời gian chu
chuyển của tư bản. Thời gian chu chuyển của tư bản là khoảng thời gian kể t ừ
khi nhà tư bản ứng tư bản ra dưới một hình thái nào đó cho đến khi thu về cũng
dưới hình thái ấy, có kèm theo giá trị thặng dư. Vì tuần hoàn của tư bản bao
gồm cả quá trình sản xuất và quá trình lưu thông, nên th ời gian chu chuy ển c ủa
tư bản cũng bao gồm cả thời gian sản xuất và thời gian lưu thông cộng lại.
Thời gian sản xuất của tư bản là thời gian tư bản nằm trong lĩnh vực sản
xuất. Nó bao gồm: thời gian lao động (thời gian duy nh ất t ạo ra giá tr ị và giá tr ị
107
thặng dư cho nhà tư bản), thời gian gián đoạn lao động và th ời gian d ự tr ữ s ản
xuất.
Thời gian lưu thông của tư bản là thời gian tư bản nằm trong lĩnh vực lưu
thông. Trong thời gian lưu thông, tư bản không làm chức năng sản xuất, do đó
không sản xuất ra hàng hoá, cũng không sản xuất ra giá trị th ặng dư. Thời gian
lưu thông bao gồm cả thời gian mua và thời gian bán, trong đó th ời gian bán
thường dài hơn thời gian mua vì bán khó khăn hơn mua.
Tốc độ chu chuyển của tư bản trong một thời gian nhất định (1năm) được
đo bằng số vòng chu chuyển. Số vòng chu chuyển của tư bản bằng tỷ lệ giữa
đơn vị đo thời gian chu chuyển (1 năm) và thời gian một vòng chu chuyển của tư
bản.
Với một lượng tư bản nhất định và trình độ bóc lột nhất định, kh ối l ượng
giá trị thặng dư mà nhà tư bản thu được còn tuỳ thuộc t ốc độ v ận đ ộng c ủa t ư
bản. Thời gian của một vòng tuần hoàn càng ngắn tức là tốc độ vận động của
tư bản càng cao và ngược lại. Do đó, nhà tư bản tìm mọi cách rút ngắn thời gian
chu chuyển.
́ ́̉ ̀ ̉ ́
Tinh chât cua nganh san xuât
Thời gian
̉ ́ Trinh độ khoa hoc – công nghệ
̀ ̣
san xuât
Thời
gian chu
Thời gian dự trữ san xuât
̉ ́
̉
chuyên
cua tư
̉
̉
ban
Điêu kiên thị trường
̀ ̣
Thời gian
lưu thông
Khoang cach từ nơi san xuât đên
̉ ́ ̉ ́́
thị trường
c) Tư bản cố định và tư bản lưu động
Tư bản sản xuất gồm nhiều bộ phận với thời gian chu chuy ển khác nhau,
do đó ảnh hưởng đến toàn bộ thời gian chu chuyển của tư bản. Căn cứ vào sự
khác nhau trong phương thức chu chuyển về mặt giá trị của các bộ ph ận đó, t ư
bản sản xuất được phân chia thành tư bản cố định và tư bản lưu động.
Tư bản cố định là bộ phận tư bản được sử dụng toàn bộ vào quá trình
sản xuất nhưng giá trị của nó chỉ chuyển từng phần vào sản phẩm. Đó là phần
108
tư bản dùng để làm nhà xưởng và kiến trúc khác cần cho kinh doanh, mua máy
móc và thiết bị.
+ Tư bản cố định do nhà tư bản bỏ ra một lần, nhưng giá trị của nó thì trở
về tay nhà tư bản từng phần một dưới hình thức tiền tệ. Các y ếu t ố c ủa t ư b ản
cố định thường phục vụ sản xuất nhiều năm, hàng năm giá trị của nó chỉ chuyển
một bộ phận nhất định vào sản phẩm; phần còn lại vẫn bị cố đ ịnh trong t ư li ệu
lao động, phần này không ngừng giảm xuống cho tới khi nó chuyển h ết giá trị
vào sản phẩm. Thời gian mà tư bản cố định chuyển hết giá trị của nó vào sản
phẩm bao giờ cũng dài hơn thời gian một vòng tuần hoàn.
+ Trong qúa trình sử dụng, tư bản cố định bị hao mòn đi. Có hai loại hao
mòn: hao mòn hữu hình và hao mòn vô hình.
Hao mòn hữu hình là sự hao mòn về giá trị sử dụng đi đôi với sự hao mòn
về giá trị của tài sản cố định do quá trình sử dụng hoặc do sự phá huỷ của tự
nhiên gây ra. Hao mòn hữu hình làm cho máy móc thiết bị h ỏng dần và đi đ ến
hỏng phải thay thế. Phần giá trị hao mòn này đ ược chuy ển vào giá tr ị hàng hoá,
và nhà tư bản sẽ thu hồi lại sau khi bán hàng. Dù vậy, trong quá trình hoạt động,
tư bản cố định cần phải được bảo quản, sửa chữa để kéo dài tuổi thọ.
Hao mòn vô hình là hao mòn thuần tuý về giá trị của tài s ản cố đ ịnh, là s ự
giảm giá trị, thậm chí bị loại bỏ do xuất hiện máy móc m ới t ốt h ơn, r ẻ h ơn, có
công suất cao hơn.
Để khôi phục tư bản cố định đã hao mòn phải lập quĩ khấu hao tài sản cố
định. Sau từng kỳ bán hàng hoá, người ta trích ra một số tiền bằng mức độ hao
mòn tư bản cố định bỏ vào quĩ khấu hao. Quỹ khấu hao dùng để đổi mới tư bản
cố định, nhưng trước khi làm việc đó, nó có thể được sử dụng để kinh doanh
hoặc cho vay...
Để hạn chế hao mòn hữu hình các tài sản cố định cần được bảo quản,
sửa chữa thường xuyên; để tránh hao mòn vô hình, tài s ản c ố đ ịnh c ần đ ược s ử
dụng hết công suất, thu hồi nhanh tư bản cố định.
Tư bản lưu động là bộ phận tư bản khi tham gia vào quá trình sản xuất
chuyển giá trị một lần vào sản phẩm. Đó là bộ phận tư bản dùng để mua sức
lao động, nguyên liệu, nhiên liệu và các vật liệu phụ, tức là phần tư bản dùng
để mua những tư liệu sản xuất không thuộc tư bản cố định.
109
Sự phân chia tư bản thành tư bản cố định và tư bản lưu đ ộng là đ ặc đi ểm
riêng của tư bản sản xuất. Sự phân biệt giữa tư bản cố định và tư bản lưu động
là chỉ có tính chất tương đối. Có những tư liệu sản xuất khi thì là t ư b ản c ố
định, khi lại là tư bản lưu động. Điều đó là tuỳ thuộc vào ch ức năng c ủa nó
trong quá trình sản xuất.
Các nhà kinh tế chính trị tư sản chỉ thừa nhận việc phân chia t ư b ản thành
tư bản cố định và tư bản lưu động và cách phân lo ại này không ch ỉ ra đ ược vai
trò khác nhau của các bộ phận tư bản trong việc sáng tạo ra giá trị th ặng d ư.
Nhờ phân chia tư bản thành tư bản bất biến và tư bản khả bi ến, C. Mác đã làm
rõ được nguồn gốc, bản chất của giá trị thặng dư. Thực ra, đó là hai cách phân
chia khác nhau của cùng các yếu tố sản xuất. Xét theo nguồn gốc tạo ra giá trị
và giá trị thặng dư thì tư bản được chia thành t ư b ản bất bi ến (c) và t ư b ản kh ả
biến (v); còn khi xem xét về phương thức chu chuyển giá trị thì tư b ản đ ược
chia thành tư bản cố định và tư bản lưu động.
3. Tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư
Sau khi vạch rõ bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản, C. Mác nghiên cứu
trình độ và quy mô của sự bóc lột, tức là nghiên cứu tỷ suất và khối lượng giá trị
thặng dư. Tỷ suất giá trị thặng dư là tỷ số tính theo phần trăm giữa giá tr ị
thặng dư và tư bản khả biến cần thiết để sản xuất ra giá trị thặng dư đó.
Nếu ký hiệu m' là tỷ suất giá trị thặng dư, thì m' đ ược xác đ ịnh b ằng công
thức:
m
m’ = x 100%
v
Tỷ suất giá trị thặng dư chỉ rõ trong tổng số giá trị mới do sức lao động
tạo ra, thì công nhân được hưởng bao nhiêu, nhà tư bản chiếm đoạt bao nhiêu.
Tỷ suất giá trị thặng dư còn chỉ rõ, trong một ngày lao động, ph ần th ời gian lao
động thặng dư mà người công nhân làm cho nhà tư bản chiếm bao nhiêu ph ần
trăm so với thời gian lao động tất yếu làm cho mình. Do đó, có th ể bi ểu th ị t ỷ
suất giá trị thặng dư theo một công thức khác:
t'
m’ = x 100%
t
110
Trong đo: t’ là thời gian lao đông thăng dư; t là thời gian lao đông tât yêu
́ ̣ ̣ ̣ ́́
Tỷ suất giá trị thặng dư nói lên trình độ bóc lột của nhà tư bản đ ối v ới
công nhân làm thuê, nó chưa nói rõ quy mô bóc lột. Để phản ánh quy mô bóc l ột,
C. Mác sử dụng phạm trù khối lượng giá trị thặng dư.
- Khối lượng giá trị thặng dư là tích số giữa tỷ suất giá trị thặng d ư và
tổng tư bản khả biến đã được sử dụng.
Nếu ký hiệu M là khối lượng giá trị thặng dư, thì M được xác đ ịnh b ằng
công thức: M = m'. V
Chủ nghĩa tư bản càng phát triển thì khối lượng giá trị thặng dư càng
tăng, vì trình độ bóc lột sức lao động càng tăng.
4. Hai phương pháp sản xuất giá trị thặng dư
Mục đích của các nhà tư bản là sản xuất ra giá trị th ặng d ư t ối đa, vì v ậy,
các nhà tư bản dùng nhiều phương pháp để tăng tỷ suất và khối lượng giá trị
thặng dư. Khái quát có hai phương pháp để đạt được mục đích đó là s ản xuất
giá trị thặng dư tuyệt đối và sản xuất giá trị thặng dư tương đối.
a) Sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối
Giá trị thặng dư được sản xuất ra bằng cách kéo dài ngày lao động trong
điều kiện thời gian lao động tất yếu không thay đổi, nhờ đó kéo dài thời gian lao
động thặng dư gọi là giá trị thặng dư tuyệt đối.
Giả sử ngày lao động là 8 giờ, trong đó 4 giờ là th ời gian lao động t ất y ếu
và 4 giờ là thời gian lao động thặng dư. Điều đó có thể bi ểu di ễn b ằng công
thưc sau đây:
́
4
m’= x100% = 100%
4
Giả sử nhà tư bản kéo dài ngày lao động thêm 2 giờ, trong khi thời gian
tất yếu không thay đổi, vẫn là 4 giờ. Do đó tỷ suất giá trị thặng dư là:
6
m' = x 100% = 150%
4
Như vậy, khi kéo dài tuyệt đối ngày lao động trong điều kiện thời gian lao
động tất yếu không thay đổi, thì thời gian lao động thặng d ư tăng lên, nên t ỷ
111
suất giá trị thặng dư tăng lên. Trước đây tỷ suất giá trị thặng dư là 100%, thì bây
giờ là 150%.
Các nhà tư bản tìm mọi cách kéo dài ngày lao động, nh ưng ngày lao đ ộng
có những giới hạn nhất định. Giới hạn trên của ngày lao động do th ể ch ất và
tinh thần của người lao động quyết định. Vì công nhân ph ải có th ời gian ăn,
ngủ, nghỉ ngơi, giải trí để phục hồi sức khoẻ. Việc kéo dài ngày lao động còn
vấp phải sự phan khang của giai cấp công nhân. Còn giới hạn dưới của ngày lao
̉ ́
động không thể bằng thời gian lao động tất yếu, tức là th ời gian lao đ ộng th ặng
dư bằng không. Như vậy, về mặt kinh tế, ngày lao động phải dài h ơn th ời gian
lao động tất yếu, nhưng không thể vượt quá giới hạn về thể chât và tinh thân
́ ̀
cua người lao đông.
̉ ̣
Trong phạm vi giới hạn nói trên, độ dài của ngày lao động là một đại
lượng không cố định và có nhiều mức khác nhau. Độ dài cụ thể của ngày lao
động do cuộc đấu tranh giữa giai cấp công nhân và giai cấp tư sản trên c ơ s ở
tương quan lực lượng quyết định. Cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân đòi
ngày lao động tiêu chuẩn, ngày làm 8 giờ đã kéo dài hàng thế kỷ.
b) Sản xuất giá trị thặng dư tương đối
Việc kéo dài ngày lao động bị giới hạn về thể chất và tinh thần của người
lao động và vấp phải cuộc đấu tranh ngày càng mạnh m ẽ c ủa giai c ấp công
nhân. Mặt khác, khi sản xuất tư bản chủ nghĩa phát triển đến giai đoạn đại công
nghiệp cơ khí, kỹ thuật đã tiến bộ làm cho năng suất lao động tăng lên nhanh
chóng, thì các nhà tư bản chuyển sang phương th ức bóc lột d ựa trên c ơ s ở tăng
năng suất lao động, bóc lột giá trị thặng dư tương đối.
Giá trị thặng dư được tạo ra bằng cách rút ngắn thời gian lao đ ộng t ất
yếu trong điều kiện độ dài của ngày lao động không đổi, nhờ đó kéo dài t ương
ứng thời gian lao động thặng dư, được gọi là giá trị thặng dư tương đối.
Giả sử ngày lao động là 8 giờ và nó được chia thành 4 giờ là th ời gian lao
động tất yếu và 4 giờ là thời gian lao động th ặng dư. Do đó t ỷ su ất giá tr ị th ặng
dư là:
4
m' = x 100% = 100%
4
112
Giả định rằng ngày lao động không thay đổi, nhưng bây gi ờ công nhân ch ỉ
cần 3 giờ lao động đã tạo ra được một lượng giá trị mới bằng với giá trị s ức lao
động của mình. Do đó tỷ lệ phân chia ngày lao động sẽ thay đổi: 3 giờ là th ời
gian lao động tất yếu và 5 giờ là thời gian lao đ ộng th ặng d ư. Do đó bây gi ờ t ỷ
suất giá trị thặng dư sẽ là:
5
m' = x 100% = 166%
3
Như vây, tỷ suất giá trị thặng dư đã tăng từ 100% lên 166%.
̣
Làm thế nào để có thể rút ngắn được thời gian lao động tất y ếu? Th ời
gian lao động tất yếu có quan hệ với giá trị sức lao động. Muốn rút ngắn th ời
gian lao động tất yếu phải giảm giá trị sức lao động. Muốn hạ thấp giá trị sức
lao động phải giảm giá trị những tư liệu sinh hoạt thuộc ph ạm vi tiêu dùng c ủa
công nhân. Điều đó chỉ có thể thực hiện được bằng cách tăng năng suất lao
động trong các ngành sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt thuộc phạm vi tiêu
dùng của công nhân hay tăng năng suất lao động trong các ngành sản xuất ra t ư
liệu sản xuất để sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt đó.
Nếu trong giai đoạn đầu của chủ nghĩa tư bản, sản xuất giá trị thặng dư
tuyệt đối là phương pháp chủ yếu, thì đến giai đo ạn ti ếp sau, khi k ỹ thu ật phát
triển, sản xuất giá trị thặng dư tương đối là ph ương pháp chủ yếu. Lịch s ử phát
triển của lực lượng sản xuất và của năng suất lao động xã hội dưới chủ nghĩa
tư bản đã trải qua ba giai đoạn: hợp tác giản đơn, công trường th ủ công và đ ại
công nghiệp cơ khí, đó cũng là quá trình nâng cao trình độ bóc lột giá trị th ặng
dư tương đối.
Hai phương pháp sản xuất giá trị thặng dư nói trên được các nhà tư bản
sử dụng kết hợp với nhau để nâng cao trình độ bóc lột công nhân làm thuê trong
quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản. Dưới chủ nghĩa tư bản, vi ệc áp d ụng
máy móc không phải là để giảm nhẹ cường độ lao động của công nhân, mà trái
lại tạo điều kiện để tăng cường độ lao động. Ngày nay, việc tự động hoá sản
xuất làm cho cường độ lao động tăng lên, nhưng dưới hình th ức mới, s ự căng
thẳng của thần kinh thay thế cho cường độ lao động cơ bắp.
113
c) Giá trị thặng dư siêu ngạch
Cạnh tranh giữa các nhà tư bản buộc họ phải áp dụng phương pháp sản
xuất tốt nhất để tăng năng suất lao động trong xí nghiệp của mình nhằm giảm
giá trị cá biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị xã h ội c ủa hàng hoá, nh ờ đó thu
được giá trị thặng dư siêu ngach.
̣
Xet từng trường hợp, thì giá trị thặng dư siêu ngạch là hiện t ượng t ạm
́
thời, xuất hiện và mất đi. Nhưng xét toàn bộ xã hội tư bản thì giá trị th ặng d ư
siêu ngạch là hiện tượng tồn tại thường xuyên. Theo đuổi giá trị thặng dư siêu
ngạch là khát vọng của nhà tư bản và là động lực mạnh nhất thúc đẩy các nhà
tư bản cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá s ản xuất, tăng năng su ất lao đ ộng, làm cho
năng suất lao động xã hội tăng lên nhanh chóng. C. Mác gọi giá tr ị th ặng d ư siêu
ngạch là hình thức biến tướng của giá trị thặng dư tương đối, vì giá trị thặng dư
siêu ngạch và giá trị thặng dư tương đối đều dựa trên cơ sở tăng năng suất lao
động (mặc dù một bên là dựa vào tăng năng suất lao động cá bi ệt, còn một bên
dựa vào tăng năng suất lao động xã hội).
Sự khác nhau giữa giá trị thặng dư siêu ngạch và giá trị th ặng dư tương
đối còn thể hiện ở chỗ giá trị thặng dư tương đối do toàn bộ giai cấp các nhà tư
bản thu được.
Xet về mặt đó, nó thể hiện quan hệ bóc lột của toàn bộ giai cấp tư sản
́
đối với toàn bộ giai cấp công nhân làm thuê. Giá trị th ặng dư siêu ngạch ch ỉ do
một số các nhà tư bản có kỹ thuật tiên tiến thu đ ược. Xét v ề m ặt đó, nó không
chỉ biểu hiện mối quan hệ giữa tư bản và lao động làm thuê, mà còn trực tiếp
biểu hiện mối quan hệ cạnh tranh giữa các nhà tư ban.̉
Từ đó, ta thấy rằng giá trị thặng dư siêu ngạch là động lực trực tiếp,
mạnh nhất thúc đẩy các nhà tư bản cải tiến kỹ thuật, áp dụng công ngh ệ mới
vào sản xuất, hoàn thiện tổ chức lao động và tổ chức sản xu ất đ ể tăng năng
suất lao động, giảm giá trị của hàng hoá.
5. Sản xuất giá trị thặng dư - quy luật kinh tế tuyệt đối c ủa chủ nghĩa
tư bản
Mục đích của sản xuất tư bản chủ nghĩa không phải là giá trị s ử d ụng mà
là sản xuất ra giá trị thặng dư, là nhân giá trị lên. Theo đuổi giá tr ị th ặng d ư t ối
114
đa là mục đích và động cơ thúc đẩy sự hoạt động của mỗi nhà tư bản, cũng nh ư
của toàn bộ xã hội tư bản. Nhà tư bản cố gắng sản xuất ra hàng hoá với chất
lượng tốt đi chăng nữa, thì đó cũng chỉ vì nhà tư bản muốn thu được nhiều giá
trị thặng dư.
Sản xuất ra giá trị thặng dư tối đa không chỉ phản ánh mục đích c ủa n ền
sản xuất tư bản chủ nghĩa, mà còn vạch rõ phương tiện, th ủ đoạn đ ể đạt đ ược
mục đích đó: tăng cường bóc lột công nhân làm thuê bằng cách tăng cường độ
lao động và kéo dài ngày lao động, tăng năng suất lao động và m ở r ộng s ản
xuất.
Sản xuất ra giá trị thặng dư là quy luật kinh tế tuy ệt đối c ủa ch ủ nghĩa t ư
bản. Nội dung của nó là sản xuất ra giá trị thặng dư tối đa bằng cách tăng
cường bóc lột công nhân làm thuê. Quy luật giá trị th ặng dư ra đời và t ồn t ại
cùng với sự ra đời và tồn tại của chủ nghĩa tư bản. Nó quy ết đ ịnh các m ặt ch ủ
yếu, các quá trình kinh tế chủ yếu của chủ nghĩa tư bản. Nó là động l ực v ận
động, phát triển của chủ nghĩa tư bản, đồng thời nó cũng làm cho mọi mâu
thuẫn của chủ nghĩa tư bản, đặc biệt là mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản
ngày càng sâu sắc, đưa đến sự thay thế tất yếu chủ nghĩa tư bản bằng một xã
hội cao hơn.
Trong điều kiện hiện nay, sản xuất giá trị thặng dư có những đặc điểm
mới:
Một là, do kỹ thuật và công nghệ hiện đại được áp dụng rộng rãi nên
khối lượng giá trị thặng dư được tạo ra chủ yếu nhờ tăng năng suất lao động.
Việc tăng năng suất lao động do áp dụng kỹ thuật và công ngh ệ hiện đ ại có đ ặc
điểm là chi phí lao động sống trong một đơn vị sản phẩm giảm nhanh, vì máy
móc hiện đại thay thế được nhiều lao động sống hơn.
Hai là, cơ cấu lao động xã hội ở các nước tư bản phát triển hiện nay có
sự biến đổi lớn. Do áp dụng rộng rãi kỹ thuật và công nghệ hiện đại nên lao
động phức tạp, lao động trí tuệ tăng lên và thay thế lao đ ộng gi ản đơn, lao đ ộng
cơ bắp. Do đó lao động trí tuệ, lao động có trình độ kỹ thuật cao ngày càng có
vai trò quyết định trong việc sản xuất ra giá trị thặng dư. Chính nhờ sử dụng lực
lượng lao động ngày nay mà tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư đã tăng lên
rất nhiều.
115
Ba là, sự bóc lột của các nước tư bản chủ nghĩa phát triển trên phạm vi
quốc tế ngày càng được mở rộng dưới nhiều hình thức: xuất khẩu tư bản và
hàng hoá, trao đổi không ngang giá. Lợi nhuận siêu ngạch mà các nước tư bản
chủ nghĩa phát triển bòn rút từ các nước kém phát triển trong mấy ch ục năm qua
đã tăng lên gấp bôi. Sự cách biệt giữa những nước giàu và những nước nghèo
̣
ngày càng tăng và đang trở thành mâu thuẫn nổi bật trong th ời đ ại ngày nay. Các
nước tư bản chủ nghĩa phát triển đã bòn rút chất xám, huỷ hoại môi sinh, cũng
như cội rễ đời sống văn hoá của các nước lạc hậu, chậm phát triển.
III. Sự chuyển hóa của giá trị thặng dư thành tư bản – tích lũy tư bản
1. Thực chất và động cơ của tích lũy tư bản
Tai san xuât noi chung được hiêu là quá trinh san xuât được lăp đi lăp lai
́̉ ́ ́ ̉ ̀ ̉ ́ ̣ ̣ ̣
môt cach liên tuc. Tai san xuât gian đơn là quá trinh tai san xuât được lăp lai với
̣́ ̣ ́̉ ́ ̉ ̀ ́̉ ́ ̣ ̣
qui mô như cu. Loai tai san xuât nay thường găn với nên san xuât nhỏ và đăc
̃ ̣́̉ ́ ̀ ́ ̀ ̉ ́ ̣
trưng cua nên san xuât nho.
̉ ̀ ̉ ́ ̉
Tai san xuât mở rông là quá trinh san xuât được lăp lai với qui mô lớn hơn,
́̉ ́ ̣ ̀ ̉ ́ ̣̣
thường găn với nên san xuât lớn và là đăc trưng cua nên san xuât lớn. Net điên
́ ̀ ̉ ́ ̣ ̉ ̀ ̉ ́ ́ ̉
hinh cua chủ nghia tư ban là tai san xuât mở rông. Muôn vây, phai biên môt bộ
̀ ̉ ̃ ̉ ́̉ ́ ̣ ́ ̣ ̉ ́ ̣
phân cua giá trị thăng dư thanh tư ban phụ thêm. Sự chuyên hoa trở lai cua gia ́ tri ̣
̣ ̉ ̣ ̀ ̉ ̉ ́ ̣̉
thăng dư thanh tư ban goi là tich luy tư ban. Thực chât cua tich luy tư ban là sự
̣ ̀ ̉ ̣ ́ ̃ ̉ ́ ̉́ ̃ ̉
chuyên hoa môt phân giá trị thăng dư thanh tư ban, hay là quá trinh tư ban hoa
̉ ́ ̣ ̀ ̣ ̀ ̉ ̀ ̉ ́
giá trị thăng dư. ̣
Chăng han năm thứ nhât qui mô san xuât là 80c + 20v + 20m. Gia ̉ đinh 20m
̉ ̣ ́ ̉ ́ ̣
không bị nhà tư ban tiêu dung cá nhân mà được phân thanh 10m cho tich luy và
̉ ̀ ̀ ́ ̃
10m cho tiêu dung cá nhân. Phân 10m dung tich luy được phân thanh 8c + 2v thi ̀
̀ ̀ ̀ ́ ̃ ̀
qui mô san xuât cua năm sau sẽ là 88c + 22v + 22m (nêu m’ vân như cu). Nh ư
̉ ́ ̉ ́ ̃ ̃
vây, vao năm thứ hai, qui mô tư ban bât biên và khả biên đêu tăng lên, gia ́ tri ̣
̣ ̀ ̉ ́ ́ ́ ̀
thăng dư cung tăng lên tương ứng.
̣ ̃
Nghiên cứu tich luy tư ban và tai san xuât mở rông cho phep rut ra kêt luân
́ ̃ ̉ ́̉ ́ ̣ ́ ́ ́ ̣
vach rõ hơn ban chât boc lôt cua quan hệ san xuât tư ban chủ nghia:
̣ ̉ ́ ̣́̉ ̉ ́ ̉ ̃
Thứ nhât: Nguôn gôc duy nhât cua tich luy tư ban là giá trị thăng dư và
́ ̀ ́ ́ ̉́ ̃ ̉ ̣
chiêm tỉ lệ ngay cang cao trong toan bộ tư ban. Trong quá trinh tai san xuât, lai (m)
́ ̀ ̀ ̀ ̉ ̀ ́̉ ́̃
116
cứ được nhâp vao vôn, vôn cang lớn thì lai cang lớn. Do đo, lao đông cua công
̣ ̀ ́ ́ ̀ ̃̀ ́ ̣ ̉
nhân trong quá khứ lai trở thanh phương tiên để boc lôt chinh người công nhân. ̣ ̀ ̣ ̣́ ́
Thứ hai: Quá trinh tich luy lam cho quyên sở hữu trong nên kinh tế hang ̀ ́ ̃ ̀ ̀ ̀ ̀
hoa trở thanh quyên chiêm đoat tư ban chủ nghia vì nên san xuât tư ban dân đên
́ ̀ ̀ ́ ̣ ̉ ̃ ̀ ̉ ́ ̉ ̃ ́
kêt quả là nhà tư ban chăng những chiêm đoat môt phân lao đông cua công nhân,
́ ̉ ̉ ́ ̣ ̣ ̀ ̣ ̉
mà con là người sở hữu hợp phap lao đông không công đo.
̀ ́ ̣ ́
Đông cơ thuc đây tich luy và tai san xuât mở rông tư ban chủ nghia là qui
̣ ́ ̉́ ̃ ́̉ ́ ̣ ̉ ̃
luât kinh tế tuyêt đôi cua chủ nghia tư ban – qui luât giá trị thăng dư.
̣ ̣ ́̉ ̃ ̉ ̣ ̣
Canh tranh khôc liêt buôc cac nhà tư ban không ngừng lam cho tư ban cua
̣ ́ ̣ ̣ ́ ̉ ̀ ̉ ̉
minh tăng lên băng cach tich luy. Những nhân tố anh hưởng đên qui mô tich luy
̀ ̀ ́ ́ ̃ ̉ ́ ́ ̃
được chia lam 2 trường hợp: ̀
Trường hợp 1: khôi lượng giá trị thăng dư không đôi thì qui mô cua tich ́ ̣ ̉ ̉́
luy phụ thuôc vao tỉ lệ phân chia khôi lượng giá trị thăng dư thanh hai qui: quĩ tich
̃ ̣ ̀ ́ ̣ ̀ ̃ ́
luy và quĩ tiêu dung cua nhà tư ban.
̃ ̀ ̉ ̉
Trường hợp 2: nêu tỉ lệ phân chia đó đã được xac đinh thì qui mô tich luy ́ ́ ̣ ́ ̃
phụ thuôc vao khôi lượng giá trị thăng dư. Trường hợp nay khôi lượng giá trị
̣ ̀ ́ ̣ ̀ ́
thăng dư phụ thuôc vao 4 nhân tố sau đây:
̣ ̣ ̀
Môt là, trinh độ boc lôt sức lao đông băng nhiêu biên phap: tăng cường độ
̣ ̀ ́ ̣ ̣ ̀ ̀ ̣ ́
̣ ́ ̀ ̀ ̣ ́ ̉ ̀
lao đông, keo dai ngay lao đông, căt giam tiên công.
Hai là, trinh độ năng suât lao đông xã hôi tăng lên sẽ có thêm nh ững yêu tô ́
̀ ́ ̣ ̣ ́
vât chât để biên m thanh T nên lam tăng qui mô tich luy.
̣ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̃
Ba là, sự chênh lêch giữa tư ban được sử dung và tư ban đã tiêu dung. ̣ ̉ ̣ ̉ ̀
Trong quá trinh san xuât, tư liêu lao đông, may moc thiêt bị tham gia toan bô ̣ vao
̀ ̉ ́ ̣ ̣ ́ ́ ́ ̀ ̀
quá trinh san xuât nhưng giá trị cua chung lai chỉ bị khâu hao từng phân. Măc dù
̀ ̉ ́ ̉ ́ ̣ ́ ̀ ̣
đã mât dân giá trị nhưng trong thời gian hoat đông, may vân có tac dung như khi
́ ̀ ̣ ̣ ́ ̃ ́ ̣
con đủ giá tri. Sự hoat đông nay được coi như phuc vụ không công. Tư liêu cang
̀ ̣ ̣ ̣ ̀ ̣ ̣ ̀
hiên đai thì sự chênh lêch giữa tư ban được sử dung và tư ban đã tiêu dung cang
̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉ ̀ ̀
lớn. Do đo, sự phuc vụ không công cang lớn. Nhà tư ban lợi dung được những
́ ̣ ̀ ̉ ̣
thanh tựu cua lao đông quá khứ ngay cang nhiêu, vì vây, qui mô tich luy ngay
̀ ̉ ̣ ̀ ̀ ̀ ̣ ́ ̃ ̀
cang lớn.
̀
Bôn là, qui mô cua tư ban ứng trước: với trinh độ boc lôt không thay đôi thì
́ ̉ ̉ ̀ ̣́ ̉
khôi lượng giá trị thăng dư do khôi lượng tư ban khả biên quyêt đinh. Do đo, qui
́ ̣ ́ ̉ ́ ̣́ ́
117
mô cua tư ban ứng trước, nhât là v ngay cang lớn, thì khôi lượng giá trị thăng dư
̉ ̉ ́ ̀ ̀ ́ ̣
boc lôt được ngay cang cao, dân đên tăng thêm qui mô tich luy tư ban.
̣́ ̀ ̀ ̃ ́ ́ ̃ ̉
2. Tích tụ và tập trung tư bản
Đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, ở các nước tư bản chủ nghĩa phát
triển như: Anh, Pháp, Mỹ, tích tụ và tập trung tư bản, tập trung sản xu ất đã đ ến
mức rất cao. Các xí nghiệp lớn chỉ chiếm khoảng 1% t ổng s ố các xí nghi ệp
nhưng chiếm 3/4 tổng số hơi nước và điện lực, gần1/2 tổng số công nhân và
sản xuất ra gần một nửa tổng sản phẩm. Theo V.Lênin, tập trung s ản xu ất cao
độ sẽ dẫn thẳng đến độc quyền: “Tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung s ản xu ất và
sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại d ẫn t ới
độc quyền”.2
Tích tụ và tập trung sản xuất vẫn tiếp tục diễn ra với quy mô ngày càng
lớn làm cho độc quyền có bước phát triển mới. Trước hết, đó là sự hình thành
tổ chức độc quyền mới Công-gơ-lô-mê-rát. Đây là hình thức tổ ch ức độc quy ền
đa ngành, thâu tóm nhiều công ty, xí nghiệp thuộc những ngành công nghi ệp
khác nhau. Công-xoóc-xi-om và Công-gơ-lô-mê-rát phát triển vượt ra ngoài
phạm vi quốc gia trở thành các công ty độc quyền quốc tế. Hiện nay trên th ế
giới, Công -gơ -lô -mê -rát có quy mô hết sức to lớn, có chi nhánh ở nhi ều n ước,
có số vốn hàng trăm tỷ đô la, sử dụng hàng vạn công nhân. Tich tụ và tâp trung
́ ̣
tư ban dân đên đôc quyên: Độc quyền là sự liên minh giữa các nhà tư bản để chi
̉ ̃ ́ ̣ ̀
phối việc sản xuất và tiêu thụ hàng hoá nhằm thu được siêu lợi nhuận.
3. Cấu tạo hữu cơ của tư bản
Quá trình tích luỹ tư bản là quá trình tăng cấu tạo hữu cơ của tư bản
Trong quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản, tư bản ch ẳng nh ững tăng
lên về mặt quy mô, mà còn không ngừng biến đổi trong c ấu t ạo của nó. C. Mác
phân biệt cấu tạo kỹ thuật, cấu tạo giá trị và cấu tạo hữu cơ của tư bản.
Về mặt hình thái hiện vật, mỗi tư bản đều bao gồm tư liệu sản xuất và
sức lao động để vận dụng những tư liệu sản xuất đó. Tỷ lệ giữa số lượng tư
liệu sản xuất và số lượng sức lao động sử dụng nh ững tư li ệu s ản xu ất đó
V.I. Lênin: Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Matxcơva, 1980, t.27, tr.402
2
118
trong quá trình sản xuất gọi là cấu tạo kỹ thuật của tư bản. Quan hệ này có tính
tất yếu về mặt kỹ thuật, do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất quy ết
định.
Để biểu thị cấu tạo kỹ thuật của tư bản, người ta thường dùng các ch ỉ
tiêu như số năng lượng hoặc số lượng máy móc do một công nhân sử dụng
trong sản xuất, ví dụ 100 kw điện/1 công nhân, 10 máy dệt/1 công nhân.
Cấu tạo kỹ thuật của tư bản ngày càng tăng lên cùng với sự phát triển của
chủ nghĩa tư bản. Điều đó biểu thị ở số lượng tư liệu sản xuất mà một công
nhân sử dụng ngày càng tăng lên.
Về mặt giá trị, mỗi tư bản đều chia thành hai phần: tư bản bất biến (c) và
tư bản khả biến (v). Tỷ lệ giữa số lượng giá trị của tư b ản b ất bi ến và s ố
lượng giá trị của tư bản khả biến cần thiết để tiến hành sản xuất gọi là cấu tạo
giá trị của tư bản. Ví dụ, một tư bản mà đại lượng của nó là 12.000$, trong đó
giá trị tư liệu sản xuất là 10.000$, còn giá trị s ức lao động là 2.000$, thì c ấu t ạo
giá trị của tư bản đó là 10.000$: 2000$ = 5: 1 .
Cấu tạo kỹ thuật và cấu tạo giá trị của tư bản có quan hệ chặt ch ẽ với
nhau. Nói chung, những sự thay đổi trong cấu tạo kỹ thuật của tư bản sẽ dẫn
đến những sự thay đổi trong cấu tạo giá trị của t ư b ản. Đ ể bi ểu hi ện m ối quan
hệ đó, C.Mác dùng phạm trù cấu tạo hữu cơ của tư bản.
Cấu tạo hữu cơ của tư bản là cấu tạo giá trị của tư bản do cấu t ạo k ỹ
thuật của tư bản quyết định và phản ánh những sự biến đổi của c ấu tạo k ỹ
thuật đó.
Trong quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản, cấu tạo kỹ thuật của tư
bản ngày càng tăng, do đó cấu tạo giá trị của t ư b ản ph ản ánh c ấu t ạo k ỹ thu ật
của tư bản cũng tăng lên, nên cấu tạo hữu cơ của tư bản cũng ngày càng tăng
lên. Sự tăng lên của cấu tạo hữu cơ của tư bản biểu hiện ở chỗ tư bản bất biến
tăng tuyệt đối và tương đối, còn tư bản khả biến có thể tăng tuyệt đối, nhưng
cũng có thể giảm xuống một cách tương đối.
Như vậy, quá trình tích luỹ tư bản là quá trình tăng c ấu t ạo h ữu c ơ c ủa t ư
bản. Cấu tạo hữu cơ của tư bản tăng lên có ảnh hưởng trực tiếp đến n ạn th ất
nghiệp trong chủ nghĩa tư bản. Hậu quả của tích luỹ tư bản dân đên thất nghiệp
̃ ́
và bần cùng hoá giai cấp vô sản.
119
- Thất nghiệp: Nguyên nhân của nạn nhân khẩu thừa tương đối:
Cấu tạo hữu cơ của tư bản tăng lên cùng với sự phát tri ển c ủa ch ủ nghĩa
tư bản. Cấu tạo hữu cơ của tư bản tăng lên điều đó có nghĩa là tỷ lệ của tư bản
khả biến với tư bản bất biến giảm xuống, tuy nhiên lượng tuyệt đối của tư bản
khả biến có thể tăng lên. Tư bản khả biến là quỹ tiền lương quy ết định s ố c ầu
về sức lao động. Vì vậy, trong những điều kiện khác không thay đ ổi thì s ố c ầu
về sức lao động cho một tư bản nhất định sẽ giảm xuống.
Tiến bộ kỹ thuật trước hết tác động vào bộ phận tư bản tích lu ỹ, nên thu
hút một lượng công nhân ít hơn so với tích luỹ trong điều kiện trước đây. Ti ến
bộ kỹ thuật cũng tác động cả đến bộ phận tư bản cũ, khi t ư b ản c ố đ ịnh c ủa nó
hao mòn hết phải đổi mới tư bản cố định, do đó giãn thải một số công nhân.
Trong quá trình tích luỹ tư bản, khi thì thu hút công nhân khi thì giãn th ải
công nhân, nhưng sự thu hút và giãn thải đó không khớp với nhau về không gian,
thời gian và quy mô, do đó sinh ra một số người không có việc làm, bị th ất
nghiệp.
Như vậy, cấu tạo hữu cơ của tư bản tăng lên trong quá trình tích luỹ tư
bản là nguyên nhân chủ yếu trực tiếp gây ra nạn nhân kh ẩu th ừa t ương đ ối.
Nhân khẩu thừa tương đối là sản phẩm, đồng thời là điều kiện phát triển của
sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Hình thức tồn tại của nhân khẩu thừa tương đối.
Một là, nhân khẩu thừa lưu động là hình thức thất nghiệp tạm thời, phổ
biến ở các trung tâm công nghiệp. Tính chất lưu động của nó thể hiện ở chỗ
công nhân bị thải ở nơi này, lúc này, thì lại tìm được việc làm ở n ơi khác, lúc
khác. Nói chung số công nhân này chỉ mất việc làm từng lúc.
Hai là, nhân khẩu thừa tiềm tàng gồm những người ở nông thôn hàng năm
chỉ làm việc trong nông nghiệp rất ít thời gian, nhưng không tìm đ ược vi ệc làm
trong công nghiệp.
Ba là, nhân khẩu thường ngừng trệ bao gồm những người thường xuyên
bị thất nghiệp, thỉnh thoảng mới tìm được việc làm với tiền công rất th ấp, s ống
nay đây mai đó, tạo thành tầng lớp dưới đáy của xã hội.
Trong điều kiện của cuộc cách mạng khoa học và công ngh ệ, đội quân
thất nghiệp ở các nước tư bản không chỉ bao gồm lao động giản đơn, mà c ả lao
120
động phức tạp và lao động trí tuệ. Việc tuyển lao động chủ y ếu từ những
người lao động trẻ tuổi, còn những công nhân ở những xí nghiệp với kỹ thuật
lạc hậu, khi bị sa thải, không có hy vọng tìm được việc làm mới.
- Sự bần cùng hoá giai cấp vô sản:
Quá trình tích luỹ tư bản dẫn đến tích luỹ của cải, s ự giàu có v ề m ột c ực
- về phía giai cấp tư sản, và tích luỹ sự thất nghiệp bần cùng về cực đối lập -
về phía giai cấp vô san Quy mô và tốc độ tích luỹ càng tăng, thì giai c ấp t ư s ản
̉
càng giàu lên nhanh chóng, còn giai cấp vô sản càng bị th ất nghi ệp và b ần cùng.
Đó là quy luật chung của tích luỹ tư bản.
Như vậy, quá trình tích luỹ tư bản là quá trình bần cùng hoá giai cấp vô
sản. Bần cùng hoá giai cấp vô sản biểu hiện dưới hai hình th ức là b ần cùng hoá
tương đối và bần cùng hoá tuyệt đối.
Bần cùng hoá tương đối giai cấp vô sản được biểu hiện ở tỷ trọng thu
nhập của công nhân trong thu nhập quốc dân giảm xuống, mặc dù thu nh ập
tuyệt đối có thể tăng lên; còn tỷ trọng thu nhập của giai cấp tư s ản trong thu
nhập quốc dân ngày càng tăng lên.
Bần cùng hoá tương đối giai cấp vô sản không phụ thuộc vào thu nh ập
và mức sống của giai cấp công nhân mà phụ thuộc vào sự chênh lệch về mức
tăng thu nhập giữa hai giai cấp vô sản và tư sản.
Bần cùng hoá tuyệt đối giai cấp vô sản biểu hiện ở mức sống của công
nhân bị giảm sút so với trước. Sự giảm sút này xảy ra không ch ỉ trong trường
hợp tiêu dùng cá nhân bị giảm xuống tuyệt đối, mà cả khi tiêu dùng cá nhân tăng
lên, nhưng mức tăng đó chậm hơn mức tăng của nhu c ầu do hao phí s ức lao
động nhiều hơn.
Mức sống của công nhân giảm sút không chỉ do tiền lương th ực t ế gi ảm,
mà còn do sự giảm sút của toàn bộ những điều kiện có liên quan đến đời sống
vật chất và tinh thần của công nhân như mối đe doạ thường trực của nạn thất
nghiệp, cường độ lao động, điều kiện môi trường lao động, nhà ở và cả điều
kiện chính trị - xã hội nữa.
Trong điều kiện hiện nay, có ý kiến cho rằng ở các nước tư bản phát
triển, giai cấp công nhân không còn bị bần cùng hoá tuyệt đối nữa. Bần cùng
hoá tuyệt đối giai cấp vô sản được hiểu là mức sống của giai c ấp công nhân
121
giảm sút so với trước. Nhưng mức sống là một phạm trù lịch s ử, phát tri ển theo
sự phát triển của nền văn minh. Cùng với sự phát triển c ủa l ực l ượng s ản xu ất,
mức sống của xã hội nói chung và của giai cấp công nhân nói riêng t ất y ếu tăng
lên. Tuy nhiên, ở các nước tư bản không phải mọi người đều sống sung túc, mà
một số người có mức sống cao, trong khi đó không ít người s ống dưới m ức tối
thiểu. Cái hố ngăn cách người giàu và người nghèo trong xã h ội ngày càng r ộng
ra.
Cũng cần lưu ý rằng sự bần cùng hoá tuyệt đối giai cấp vô s ản ch ỉ là m ột
xu hướng, bởi lẽ có những nhân tố chống lại sự giảm sút mức sống của công
nhân, đó là cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân đòi tăng tiền công, cải thiện
điều kiện làm viêc.
̣
IV. Các hình thái biểu hiện của tư bản và giá trị thặng dư
1. Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa, lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận
a) Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa
Để sản xuất hàng hoá cần phải chi phí một lượng lao động nhất định.
Giá trị hang hoa W = C+V+M
̀ ́
Đối với nhà tư bản, để sản xuất hàng hoá, họ chỉ cần ứng ra một số tư
bản để mua tư liệu sản xuất và sức lao động (v). Chi phí đó gọi là chi phí s ản
xuất tư bản chủ nghĩa, ký hiệu là k (k=c+v).
Vậy, chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa là chi phí tư bản để sản xuất ra
hàng hoá cho nhà tư bản.
Chi phi san xuât tư ban chủ nghia K = C + V
̉ ́ ̉ ̃
Về chất, chi phí nhà tư bản bỏ ra để sản xuất hàng hoá đ ược đo b ằng s ự
hao phí về tư bản; còn giá trị hàng hoá là chi phí thực tế để sản xuất ra nó, được
đo bằng sự hao phí lao động. Về lượng, chi phí s ản xu ất tư b ản ch ủ nghĩa nh ỏ
hơn giá trị hàng hoá: (c+v) < (c+v+m).
Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa là một ph ạm trù kinh t ế khách quan
trong xã hội tư bản. Nhưng sự tính toán chi phí để bù đắp lại tư liệu sản xuất
và sức lao động trong tiến trình sản xuất là yêu cầu tất yếu đối với b ất kỳ xã
hội nào, nhất là trong nền kinh tế thị trường. Đối với mọi chủ thể sản xuất kinh
122
doanh, chi phí này là giới hạn thực sự của lỗ lãi, là mấu chốt của thành bại trong
cạnh tranh, do đó đây là vấn đề quan tâm thường xuyên của các doanh nghiệp.
b) Lợi nhuận và tỷ suât lợi nhuân
́ ̣
Lợi nhuân: Do có sự chênh lệch giữa giá trị hàng hoá và chi phí sản xuất
̣
tư bản chủ nghĩa, nên sau khi bán hàng hoá bằng giá trị, nhà t ư b ản không ch ỉ bù
lại đủ số tư bản đã ứng ra, mà còn thu được một số tiền lời. Số tiền lời này g ọi
là lợi nhuận, ký hiệu là P. Lợi nhuận là giá trị tăng thêm khi được quan niệm là
con đẻ của toàn bộ tư bản ứng ra, là kết quả hoạt động của toàn bộ tư b ản
đầu tư vào sản xuất kinh doanh.
Thực chất, lợi nhuận và giá trị thặng dư chỉ là một, lợi nhuận chẳng qua
chỉ là một hình thái thần bí hoá của giá trị thặng d ư. C. Mác vi ết: “Giá tr ị th ặng
dư, hay là lợi nhuận, chính là phần giá trị dôi ra ấy của giá trị hàng hoá so v ới
chi phí sản xuất của nó, nghĩa là phần dôi ra của tổng số lượng lao động ch ứa
đựng trong hàng hoá so với số lượng lao động được trả công chứa đựng trong
hàng hoá”1.
Khi giá trị thặng dư chuyển hoá thành lợi nhuận, thì giá trị của hàng hoá
G = c + v + m chuyển hoá thành chi phí sản xuất tư bản ch ủ nghĩa c ộng
với lợi nhuận G = k + p.
Vì lợi nhuận thu được sau khi bán hàng hoá, nên lượng lợi nhuận có thể
không nhất trí với lượng của giá trị thặng dư, mà nó có thể lớn hơn hay nhỏ hơn
giá trị thặng dư.
“Lợi nhuận và giá trị thặng dư chỉ là một. Lợi nhuận ch ẳng qua là hình
thái thần bí hoá của giá trị thặng dư, hình thái mà ph ương th ức s ản xu ất t ư b ản
chủ nghĩa tất nhiên phải đẻ ra” 1. Giá trị thặng dư là nội dung bên trong được tạo
ra trong quá trình sản xuất, còn lợi nhuận là hình thái chuy ển hoá c ủa giá tr ị
thặng dư biểu hiện ra bên ngoài, trong lưu thông.
Lượng lợi nhuận sở dĩ thường không nhất trí với lượng giá trị thặng dư là
do cung cầu trên thị trường ảnh hưởng đến giá cả, làm cho giá c ả lên xu ống
xung quanh giá trị. Nhưng xét chung toàn xã hội, t ổng s ố giá c ả v ẫn nh ất trí v ới
C. Mác-F. Anghen Toàn tập, NXB CTQG, H, 1994, T25, p.I, tr.74.
1
C.Mác. Tư bản. Tập 3, phần1, NXB ST, H.- Tiến bộ, M. 1988,tr. 45.
1
123
tổng số giá trị hàng hoá, nên tổng số lợi nhuận cũng bằng tổng số giá trị thặng
dư.
Tỷ suất lợi nhuận và cac nhân tố anh hưởng đên tỷ suât lợi nhuân
́ ̉ ́ ́ ̣
Các nhà tư bản không chỉ quan tâm đến lợi nhuận, mà còn quan tâm đến
tỷ suất lợi nhuận. Tỷ suất lợi nhuận là tỷ lệ phần trăm giữa giá trị thặng dư
với tổng số tư bản ứng trước, ký hiệu là p’.
m
(%)
p’ =
c+v
Trong thực tế, người ta thường tính tỷ suất lợi nhuận hàng năm bằng tỷ
lệ phần trăm giữa tổng số lợi nhuận thu được trong năm với tổng số tư bản ứng
ra trong năm đó. P
p’ hàng năm = (%)
K
Tỷ suất lợi nhuận và tỷ suất giá trị thặng dư khác nhau cả về lượng và về
chất. Về lượng, tỷ suất lợi nhuận bao giờ cũng nhỏ hơn tỷ suất giá trị th ặng
dư. Về chất, tỷ suất giá trị thặng dư biểu hiện mức đ ộ bóc lột c ủa ch ủ t ư b ản
đối với lao động, còn tỷ suất lợi nhuận nói lên mức doanh lợi của việc đầu tư
tư bản.
Lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận là mục tiêu cạnh tranh của các nhà tư bản.
Một nhà bình luận người Anh đã viết về sự thèm khát lợi nhuận trong xã h ội t ư
bản là: “Tư bản ghét cay ghét đắng tình trạng không có lợi nhuận hay có quá ít
lợi nhuận, chẳng khác gì giới tự nhiên ghê sợ chân không. Lợi nhuận mà thích
đáng thì tư bản trở thành can đảm; lợi nhuận mà bảo đảm đ ược 10%, thì ng ười
ta có thể dùng được tư bản ở khắp nơi; bảo đảm được 20% thì nó hăng máu
lên; bảo đảm được 50% thì nó táo bạo không biết sợ là gì; b ảo đ ảm được 100%
thì nó chà đạp lên tất cả mọi luật lệ của loài người; bảo đảm được 300%, thì nó
chẳng từ một tội ác nào mà không dám phạm, thậm chí có thể bị treo cổ nó cũng
không sợ”1.
C.Mác, Tư bản, Tập1, phần 2,St.H - Tiến bộ, M. tr.315.
1
124
Tỷ suất lợi nhuận phụ thuộc vào tỷ suất giá trị thặng d ư, c ấu t ạo h ữu c ơ
của tư bản, tốc độ chu chuyển tư bản, việc sử dụng tiết kiệm tư bản, điều
kiện thị trường.
2. Lợi nhuận bình quân và giá cả sản xuất
a) Cạnh tranh trong nội bộ ngành và sự hình thành giá trị thị trường
Cạnh tranh trong nội bộ ngành là cạnh tranh giữa các xí nghiệp cùng một
ngành, sản xuất cùng một loại hàng hoá. Mục đích của s ự c ạnh tranh này là
giành ưu thế trong sản xuất để có ưu thế trong tiêu thụ và thu được lợi nhuận
siêu ngạch. Kết quả của cạnh tranh là giá trị cá biệt cuả hàng hoá chuy ển hoá
thành giá trị thị trường.
Giá trị thị trường là giá trị trung bình của những hàng hoá đ ược sản xu ất
ra trong một khu vực nào đó.
Tổng giá trị cá biệt
Giá trị thị trường =
Tổng số hàng hoá
Trên thực tế, giá trị thị trường là giá trị cá biệt của nh ững hàng hoá được
sản xuất ra trong điều kiện trung bình của khu vực đó và chi ếm m ột kh ối l ượng
lớn trong số những sản phẩm của khu vực này.
Quá trình hình thành giá trị thị trường là quá trình tự phát, do c ạnh tranh
giữa các nhà tư bản trong phạm vi một ngành gây ra. Nội dung ch ủ y ếu c ủa
cạnh tranh là các nhà tư bản tìm cách cải tiến kỹ thuật, tăng năng suất lao đ ộng,
phấn đấu giảm giá trị cá biệt hàng hoá của mình xuống th ấp h ơn giá tr ị xã h ội,
để trên cơ sở đó mà thu được lợi nhuận siêu ngạch.
b) Cạnh tranh giữa các ngành và sự hình thành tỷ suất lợi nhu ận bình
quân và giá cả sản xuất.
Cạnh tranh giữa các ngành là cạnh tranh giữa các nhà tư bản kinh doanh
trong các ngành khác nhau, nhằm giành nơi đầu tư có lợi nh ất. Mục đích c ủa
cạnh tranh là để tìm nơi đầu tư có lợi và phân phối l ại giá tr ị th ặng d ư gi ữa các
nhà tư bản. Kết quả của cạnh tranh là hình thành tỷ suất lợi nhu ận bình quân và
chuyển hoá giá trị thành giá cả sản xuất.
125
V í dụ:
Cấu tạo tư giá trị Giá cả
Ngành m’ m P’ Chênh
bản lệch
SX HH SX
Da 70c+30v 100% 30 130 20% 120 -10
Dệt 80c+20v 100% 20 120 20% 120 0
Cơ khí 90c+10v 100% 10 110 20% 120 +10
Tổng số 240c+60v 100% 60 360 20% 360 0
Tỷ suất lợi nhuận bình quân là tỷ suất lợi nhuận bằng nhau của tư bản
đầu tư vào các ngành khác nhau.
Sự san bằng tỷ suất lợi nhuận của các ngành và hình thành t ỷ su ất l ợi
nhuận bình quân dẫn đến kết qủa là, các tư bản bằng nhau đều thu được một
lượng lợi nhuận bằng nhau, gọi là lợi nhuận bình quân, ký hiệu làp.
Lợi nhuận bình quân là lợi nhuận mà một tư bản có m ột lượng nh ất đ ịnh
thu được căn cứ theo tỷ suất lợi nhuận bình quân, không kể cấu tạo hữu cơ của
tư bản như thế nào.
p = p’ x k
c) Sự chuyên hoa cua giá trị hang hoa thanh giá cả san xuât
̉ ́ ̉ ̀ ́ ̀ ̉ ́
Khi tỷ suất lợi nhuận bình quân hình thành thì giá trị c ủa hàng hoá chuy ển
hoá thành giá cả sản xuất. Giá cả sản xuất của hàng hoá bằng chi phí sản xuất
của hàng hoá cộng với lợi nhuận bình quân.
Giá cả sản xuất = k + p.
Giá cả sản xuất chỉ là hình thái biểu hiện của giá trị hàng hoá. Đ ối v ới
từng ngành sản xuất, giá cả sản xuất có thể lớn hơn hoặc nhỏ hơn giá trị của
nó, nhưng nếu xem xét tất cả các ngành sản xuất trong xã hội, thì tổng giá c ả
sản xuất của hàng hoá bằng tổng giá trị của chúng.
Khi giá trị hàng hoá chuyển hoá thành giá cả sản xuất thì qui luật giá trị có
hình thức biểu hiện là qui luật giá cả sản xuất; qui lu ật giá tr ị th ặng d ư có hình
thức biểu hiện là qui luật lợi nhuận bình quân.
Chủ nghĩa tư bản càng phát triển, qui mô sản xuất càng được tăng c ường
cả chiều rộng và chiều sâu, tức là vừa tăng thêm số lượng tư liệu sản xuất và
công nhân sử dụng, vừa tăng cấu tạo hữu cơ của tư bản. Do s ố lượng công
126
nhân làm thuê tăng lên cùng với việc nâng cao mức độ bóc lột, nên tất yếu làm
tăng khối lượng lợi nhuận. Nhưng mặt khác, do cấu tạo hữu cơ tư bản tăng lên,
nên lượng giá trị thặng dư lại giảm đi một cách tương đối so với tổng tư bản, vì
vậy tỷ suất lợi nhuận lại giảm xuống. Như vậy là, việc nâng cao k ỹ thu ật c ủa
các nhà tư bản là nhằm mục đích thu thật nhiều lợi nhuận, nhưng kết qu ả c ố
gắng của họ lại là tỷ suất lợi nhuận hạ thấp xuống.
Tuy nhiên, sự giảm xuống của tỷ suất lợi nhuận chỉ là một xu hướng, vì
có những nhân tố ngăn cản. Đó là việc tăng cường bóc lột công nhân làm thuê,
hạ thấp giá trị sức lao động, hạ giá cả các y ếu tố t ư b ản b ất bi ến và nh ững l ợi
thế do thương mại quốc tế đem lại.
3. Sự phân chia giá trị thặng dư giữa các tập đoàn tư bản
a) Tư ban thương nghiêp và lợi nhuân thương nghiêp
̉ ̣ ̣ ̣
Tuần hoàn tư bản công nghiệp:
T - H … SX … H’ - T’
Khi có thương nhân ứng tư bản tiền tệ ra để đảm nhiệm việc chuyển hoá
hàng hoá thành tiền thay cho các nhà tư bản công nghiệp, nhằm mục đích thu lợi
nhuận thì tư bản xuất hiện.
Vậy, tư bản thương nghiệp là một bộ phận của tư bản công nghiệp tách
rời ra để phục vụ quá trình lưu thông của tư bản công nghiệp và hoạt động độc
lập trong lĩnh vực lưu thông.
Tư ban thương nghiêp ra đời từ tư bản công nghiệp và vừa phụ thuộc vào
̉ ̣
tư bản công nghiệp, vừa độc lập với no. ́
+Vai trò của tư bản thương nghiệp
Nhờ có thương nhân chuyên trách việc mua - bán nên lượng tư bản ứng
vào lưu thông và chi phí lưu thông sẽ nhỏ hơn khi những người s ản xuất trực
tiếp đảm nhiệm chức năng này.
Tạo điều kiện cho người sản xuất có thể tập trung thời gian chăm lo vi ệc
sản xuất, giảm dự trữ sản xuất, nhờ đó nâng cao hiệu quả kinh tế, tăng giá trị
thặng dư.
127
+ Nhờ có tư bản thương nghiệp, thời gian lưu thông được rút ngắn, chu
chuyển tư bản tăng nhanh, nhờ đó tăng tỷ suất và khối lượng giá trị th ặng d ư
hàng năm.
+ Nhờ có tư bản thương nghiệp, hàng hoá được sản xuất ra sẽ phù hợp
hơn với nhu cầu thị trường, hợp thị hiếu người tiêu dùng.
Lợi nhuận thương nghiệp
Giả sử có một tư bản công nghiệp là 1000.
SX: 900 : 720C + 180V + 180M = 1080
1000
LT: 100
180M
Tỷ suất lợi nhuận P’ = ----------- = 18%
1000
Khi nhà tư bản thương nghiệp xuất hiện và ứng tư bản 100 (gi ả đ ịnh chi
phí lưu thông bằng không; giá cả = giá trị). Lúc này, nhà t ư b ản công nghi ệp ch ỉ
phải đầu tư tư bản 900. Do đó, nhà tư bản công nghiệp sẽ bán hàng hoá cho nhà
tư bản thương nghiệp với giá cả là: 720c + 180v + (900 x 18%) = 720c + 180v +
162m = 1062.
Nhà tư bản thương nghiệp bán hàng hoá theo đúng giá trị và thu đ ược: l ợi
nhuận thương nghiệp = 1080 - 1062 = 18(m). Lợi nhuận của nhà t ư bản th ương
nghiệp chính là một phần giá trị thặng dư được tạo ra trong quá trình sản xuất.
Vậy, lợi nhuận thương nghiệp là một bộ phận của giá trị thặng dư do
công nhân công nghiệp làm thuê taọ ra mà nhà tư bản công nghi ệp chia cho nhà
tư bản thương nghiệp.
Chi phí lưu thông và lao động thương nghiệp
Quá trình lưu thông hàng hoá đòi hỏi phải có những chi phí nhất dịnh gọi
là chi phí lưu thông. Có hai loại chi phí lưu thông: chi phí ti ếp t ục quá trình s ản
xuất trong lưu thông và chi phí lưu thông thuần tuý.
Chi phí tiếp tục quá trình sản xuất trong lưu thông là những chi phí để
tiếp tục quá trình sản xuất trong lưu thông. Đây là những chi phí có tính ch ất
sản xuất, liên quan đến việc bảo tồn và di chuyển giá trị sử dụng của hàng hoá.
128
Lao động của công nhân thương nghiệp đảm nhiệm nh ững việc này là lao
động sản xuất, tạo ra giá trị và giá trị th ặng d ư. Nh ững giá tr ị này đ ược tính vào
giá trị hàng hoá. Do đó, chi phí để tiếp tục quá trình sản xuất trong l ưu thông
được tính thêm vào giá trị hàng hoá. Vì vậy, số công nhân này cũng bị bóc lột
như công nhân công nghiệp và giá trị thặng dư của họ tạo ra cũng tham gia vào
sự hình thành lợi nhuận bình quân cho tư bản ứng ra trong lĩnh vực lưu thông.
Chi phí lưu thông thuần tuý là những chi phí chỉ liên quan tới việc mua bán
hàng hoá, làm biến đổi hình thái giá trị của hàng hoá. Đó là nh ững chi phí v ề s ổ
sách, kế toán, thư từ, điện báo, quảng cáo, xây cửa hàng, thuê người bán hàng.
Những chi phí này đã tạo ra dịch vụ thương mại, một loại hàng hoá phi vật thể,
do đó cũng được tính vào tổng giá giá trị hàng hoá. Vì th ế, lao đ ộng th ương
nghiệp làm thay đổi hình thái giá trị hàng hoá cũng tạo ra giá trị và giá tr ị th ặng
dư. Tư bản ứng ra cho lưu thông hàng hoá sẽ được thu hồi trong giá cả dịch vụ.
Vì lao động của nhân viên thương nghiệp cũng tạo ra giá trị và giá trị
thặng dư nên họ cũng bị các nhà tư bản thương nghiệp bóc lột. Sức lao động
của họ cũng là hàng hoá, thời gian lao động của họ cũng chia làm hai ph ần: th ời
gian lao động cần thiết và thời gian lao động th ặng dư. Trong th ời gian lao đ ộng
cần thiết, họ cung ứng được một lượng dịch vụ, mà giá trị của nó ngang bằng
với giá trị sức lao động của họ. Trong thời gian lao động th ặng d ư, h ọ cung ứng
được một lượng dịch vụ, mà giá trị của nó chính là giá trị thặng dư thuộc về nhà
tư bản thương nghiệp.
b) Tư ban cho vay và lợi tức
̉
- Bản chất của tư bản cho vay: Dưới chủ nghĩa tư bản, luôn xuất hiện
nhu cầu vay tiền và nhu cầu cho vay tiên. Tư bản cho vay là tư bản tiền tệ của
̀
nhà tư bản sở hữu tạm thời cho các nhà tư bản khác sử d ụng và thu v ề v ới m ột
lượng lớn hơn.
- Đặc điểm của tư bản cho vay:
+ Quyền sở hữu tách rời quyền sử dụng.
+ Tư bản cho vay là một loại hàng hoá đặc biệt: Người bán không mất
quyền sở hữu và người mua đem sử dụng thì giá trị sử dụng và giá trị của nó
không mất đi, giá trị tăng lên; giá cả không do giá trị quyết định, mà do giá tr ị s ử
dụng quyết định.
129
+ Tư bản cho vay vận động theo công thức T - T’.
- Lợi tức và tỷ suất lợi tức
+ Lợi tức
Tiền cho vay đối với nhà tư bản sở hữu là tiền nhàn rỗi nhưng đối v ới
nhà tư bản chức năng lại là tiền hoạt động. Trong thực tế, tư bản cho vay vận
động theo công thức: TLSX
T-T-H ... S X ... H’ - T’ - T’’ ( T< T’’< T’)
SLĐ
Khi tiền chuyển từ người cho vay sang người đi vay thì nó ch ưa đ ẻ ra l ợi
nhuận, mà chỉ khi người đi vay sử dụng tiền đó vào việc kinh doanh mới tạo
được lợi nhuận. Nhưng vì nó là tư bản đối với cả hai người, nên lợi nhuận do
nó tạo ra phải được phân chia cho cả hai người và lợi t ức chính là ph ần l ợi
nhuận được phân chia ấy.
Như vậy, lợi tức là một phần của lợi nhuận bình quân mà nhà tư bản đi
vay trả cho nhà tư bản cho vay với tư cách là kẻ sở hữu tư bản . Phần còn lại
của lợi nhuận bình quân nằm trong tay các nhà tư bản công, th ương nghi ệp tr ực
tiếp kinh doanh, gọi là lợi nhuận doanh nghiệp. Error: Reference source not
found
Lợi tức đã tạo ra cái bề ngoài giả dối, tựa hồ nh ư là sản vật t ự nhiên c ủa
quyền sở hữu tư bản; còn thu nhập của chủ xí nghiệp thì cũng gây ra một ảo
tưởng, tựa hồ thu nhập đó là sự trả công “lao động” cho nhà t ư b ản có ch ức
năng đã lãnh đạo và kiểm soát công việc của công nhân làm thuê trong xí nghi ệp
của mình. Thật ra, cũng như lợi tức, thu nh ập của chủ xí nghi ệp không ph ải do
công việc quản lý xí nghiệp tạo ra, mà là một ph ần giá trị th ặng d ư do lao đ ộng
không công của công nhân tạo ra.
Khi lợi nhuận được phân chia thành lợi tức và lợi nhuận doanh nghi ệp,
các nhà tư bản hoạt động bằng tư bản mà họ sở hữu cũng ph ải căn cứ vào m ức
lợi tức để quyết định hoạt động của mình. Họ chỉ kinh doanh khi l ợi nhu ận cao
hơn hoặc bằng mức lợi tức. Khi lợi nhuận nhỏ hơn mức lợi tức, h ọ sẽ ngừng
kinh doanh, rút tư bản ra cho vay.
+ Tỷ suất lợi tức là tỷ lệ tính theo phần trăm giữa tổng số lợi tức và số
tư bản tiền tệ cho vay trong một thời gian nhất định, thường là một năm.
130
z
z’ = x 100%, trong đó z’ là tỷ suất lợi tức, k là tư bản cho vay.
k
Trong những điều kiện thông thường, giới hạn cao nhất của tỷ suất lợi
tức là tỷ suất lợi nhuận bình quân, vì lợi tức là một phần của l ợi nhu ận bình
quân. Thông thường, tỷ suất lợi tức thấp hơn tỷ suất lợi nhuận bình quân. Tỷ
suất lợi tức không có giới hạn tối thiểu, nó nằm trong khoảng l ớn h ơn 0 và nh ỏ
hơn tỷ suất lợi nhuận bình quân. Trong giới hạn đó, tỷ suất lợi tức lên xu ống
phụ thuộc vào quan hệ cung - cầu về tư bản cho vay và biến động theo chu kỳ
của sản xuất.
Với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, tỷ suất lợi tức có xu h ướng gi ảm
xuống. Xu hướng đó xuất hiện do hai nguyên nhân: một là, tỷ suất l ợi nhu ận
bình quân có xu hướng giảm xuống; và hai là, cung về tư bản cho vay tăng
nhanh hơn cầu về nó.
Các hình thức của tư bản cho vay:
+ Tín dụng thương nghiệp
Tín dụng thương nghiệp là tín dụng giữa các nhà tư bản trực ti ếp kinh
doanh mua bán chiụ hàng hoá của nhau.
Đối tượng của tín dụng thương nghiệp không phải là tiền tệ mà là hàng
hoá. Nhưng thực chất của tín dụng thương nghiệp là cho vay ti ền, vì ng ười mua
chịu hàng hoá sẽ phải trả tiền chứ không phải trả hàng; mua chịu hàng hoá sẽ
phải trả tiền nhiều hơn mua trả tiền ngay, tức là trả tiền kèm theo lợi tức.
Công cụ của tín dụng thương nghiệp là thương phiếu. Thương phiếu là
một loại giấy nợ có hình thức qui định chặt ch ẽ, người gi ữ th ương phiêú có
quyền đòi người ký nợ trả số tiền ghi trên phiếu theo thời hạn qui định. Đến
hạn đó, người mua, kẻ phát thương phiếu phải thanh toán bằng tiền mặt.
+ Tín dụng ngân hàng.
Tín dụng ngân hàng là hình thức tín dụng giữa ngân hàng với các nhà tư
bản và với các hộ gia đình.
Tín dụng ngân hàng khác tín dụng thương nghiệp ở chỗ, đối tượng của nó
không phải là hàng hoá, mà là tư bản tiền tệ. Tín d ụng ngân hàng do ngân hàng
131
thực hiện. Ngân hàng là doanh nghiệp kinh doanh tư bản tiền tệ, làm môi giới
giữa người đi vay và người cho vay. Ngân hàng thu hút tư bản và thu nh ập để
rỗi lại rồi đem cho vay. Các nhà tư bản, các hộ gia đình vừa là người đi vay, vừa
là người cho vay.
Hoạt động tín dụng của ngân hàng bao gồm nghiệp vụ nhận gửi và
nghiệp vụ cho vay, nghiệp vụ trung gian tín dụng. Nghiệp vụ nhận gửi thu hút
tiền vào quỹ bằng cả tiền gửi không kỳ hạn và ti ền g ửi có kỳ h ạn, t ạo nên
nguồn vốn cho vay chủ yếu của ngân hàng. Nghiệp vụ cho vay đ ược th ực hi ện
bằng nhiều cách: chiết khấu kỳ phiếu thương nghiệp, cho vay có bảo đ ảm hay
không có bảo đảm. Các hình thức cho vay có th ể là: cho vay b ằng ti ền m ặt, phát
hành séc, mở tài khoản cho vay, phát hành kỳ phiếu ngân hàng.
Ngoài nghiệp vụ tín dụng, ngân hàng còn có các hoạt động kinh doanh
khác như: chuyển tiền, nghiệp vụ thu - chi hộ, nghiệp vụ uỷ thác, nghi ệp v ụ
mua - bán hộ để thu hoa hồng. Đặc biệt, các ngân hàng hiện đ ại còn có m ột
hoạt động rất quan trọng là nghiệp vụ chứng khoán, mua-bán các chứng khoán
hay kinh doanh trên thị trường chứng khoán.
Tín dụng ngân hàng là công cụ tập trung tư bản và phân phối tư bản đó
theo yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng tư bản. Tín dụng ngân hàng phát tri ển
đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sản xuất và lưu thông hàng hoá và cho s ự
phát triển của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.
c) Công ty cổ phần tư ban giả và thị trường chứng khoán
̉
Công ty cổ phần là doanh nghiệp mà vốn của nó được hình thành bằng
cách phát hành cổ phiếu.
Cổ phiếu là một thứ chứng khoán có giá, ghi nhận sự đóng góp vốn vào
công ty cổ phần và quyền được hưởng lợi tức cổ phần (hay cổ tức). Có hai lo ại
cổ phiếu: cổ phiếu thông thường và cổ phiếu đặc quyền. Lợi tức cổ ph ần ph ụ
thuộc vào doanh lợi hàng năm của công ty. Khi công ty b ị thua l ỗ, c ổ t ức s ẽ
không còn, giá trị cổ phiếu sẽ giảm.
Tổng số giá cả cổ phiếu phát hành khi thành lập công ty thường lớn hơn
tổng số tư bản thực tế bỏ vào công ty ấy. Hiệu s ố giữa hai đại l ượng đó g ọi là
lợi nhuận sáng lập. Lợi nhuận sáng lập là một trong những nguồn làm giàu quan
trọng của các nhà tư bản lớn.
132
Người mua cổ phiếu gọi là cổ đông. Cổ đông có các quyền lợi là được
tham dự Đại hội cổ đông (cơ quan quyền lực cao nh ất) để bầu ra H ội đồng
quản trị; được hưởng lợi tức cổ phần; được ưu tiên ghi mua nếu công ty phát
hành thêm cổ phiếu; được cấp thêm cổ phần mới nếu công ty nhập quĩ dự trữ
vào vốn. Trường hợp công ty phá sản, cổ đông chỉ được hoàn trả sau các chủ nợ
theo tỷ lệ cổ phần đã góp.
Ngoài cổ phiếu, công ty có thể phát hành thêm trái phiếu để vay ti ền. Trái
phiếu là chứng khoán có giá chứng nhận người cho vay. Khác v ới cổ phi ếu, trái
phiếu được hưởng lợi tức cố định và được hoàn trả lại vốn cho người mua sau
một thời gian nhất định đã được qui định trên trái phiếu. Người mua trái phiếu
không phải là cổ đông, mà là người cho vay.
Cổ phiếu và các chứng khoán khác đều có thể được mua bán trên thị
trường chứng khoán. Cổ phiếu đem bán không phải là bán theo m ệnh giá ghi
trên cổ phiếu, mà là bán theo giá cả thị trường gọi là th ị giá cổ phi ếu. Thị giá cổ
phiếu là giá bán cổ phiếu trên thị trường. Thị giá cổ phi ếu ph ụ thuộc vào nhi ều
yếu tố: cung - cầu cổ phiếu, mức lợi tức cổ phần, lợi tức ngân hàng, đầu cơ, tác
động tâm lý, những biến động về chính trị, xã hội... Trong trường hợp các yếu
tố phi kinh tế mang tính ổn định, thị giá cổ phiếu được xác định như sau:
Lợi tức cổ phần
Thị giá cổ phiếu = -------------------------------
Tỷ suất lợi tức ngân hàng
Thí dụ: một cổ phiếu có cổ tức mỗi năm là 50.000đ, tỷ suất lợi tức ngân
hàng (lãi suất) là 5%/năm, thì :
50.000đ/năm
Thị giá cổ phiếu = ---------------- = 1.000.000đ
5%/năm
Tư ban giả và thị trường chứng khoán
̉
Tư ban giả là tư ban tôn tai dưới hinh thức chứng khoan có giá và mang lai
̉ ̉ ̣̀ ̀ ́ ̣
thu nhâp cho người sử hữu cac chứng khoan đo.Trên thực tế có hai loai chứng
̣ ́ ́ ́ ̣
khoan phổ biên: cổ phiêu do công ty cổ phân phat hanh và trai phiêu.Trai phiêu
́ ́ ́ ̀ ́ ̀ ́ ́ ́ ́
cung có hai loai: trai phiêu công ty và doanh nghiêp. Trai phiêu là chứng khoan có
̃ ̣ ́ ́ ̣ ́ ́ ́
133
giá chứng nhân khoan tiên vay nợ cua doanh nghiêp đôi với người mua chung (kể
̣ ̉ ̀ ̉ ̣ ́ ́
cả trai phiêu chinh phu).
́ ́ ́ ̉
Thị trường chứng khoán là thị trường mua bán, chuyển nhượng các chứng
khoán có giá nhằm mục đích kiếm lời. Chứng khoán là giấy chứng nhận có
quyền lợi nhất định về những vật có giá trị (như tiền bạc, hàng hoá, tài s ản
khác). Chứng khoán bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu, công trái, kỳ phi ếu và các
chứng từ khác.
Thị trường chứng khoán có thể được phân chia theo những tiêu th ức khác
nhau. Theo đối tượng mua bán, thị trường chứng khoán được chia thành th ị
trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu. Theo cơ ch ế vận hành, th ị trường ch ứng
khoán gồm có thị trường sơ cấp, thị trường thứ cấp; Theo các quy định của
chính phủ, thị trường chứng khoán chia thành thị trường có tổ chức và thị trường
tự do.
Thị trường chứng khoán rất nhạy cảm với những thay đổi về kinh tế,
chính trị, xã hội. Do đó, thị trường chứng khoán có thể được coi là “phong vũ
biểu” của nền kinh tế.
Thị trường chứng khoán có những vai trò to lớn đối với tăng trưởng kinh
tế. Những vai trò chủ yếu của thị trường chứng khoán: là công cụ khuy ến khích
dân chúng tiết kiệm và đầu tư; là phương tiện để huy động và nâng cao hi ệu
quả sử dụng vốn; là đòn bẩy kích thích các doanh nghiệp làm ăn tốt hơn; điều
hoà các kênh vốn trong nền kinh tế quốc dân.
Tuy vây, thị trường chứng khoán cũng có những khuyết tật, có thể tác
̣
động xấu tới sự phát triển kinh tế, xã hội, nh ư: lừa đ ảo, đầu c ơ, thúc đ ẩy phân
hoá giàu nghèo... Những rối loạn trên thị trường này sẽ ảnh hưởng rất xấu tới
đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước. Do đó, sự can thi ệp c ủa nhà
nước vào thị trường này đặc biệt cần thiết.
d) Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong nông nghiệp và địa tô tư bản chủ
nghĩa
Sự hinh thanh quan hệ san xuât tư ban chủ nghia trong nông nghiêp
̀ ̀ ̉ ́ ̉ ̃ ̣
Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa xuất hiện trong nông nghiệp muộn
hơn trong thương nghiệp và công nghiệp. Quan hệ đó được hình thành b ằng hai
con đường cơ bản:
134
Một là, thông qua cải cách, dần dần chuyển kinh tế địa chủ phong kiến
sang kinh doanh theo kiểu tư bản chủ nghĩa, sử dụng lao động làm thuê. Đó là
con đường của các nước Đức, Nga Sa hoàng, Italia, Nhật.
Hai là, thông qua cách mạng dân chủ tư sản xoá bỏ kinh tế địa ch ủ phong
kiến. Đó là con đường của nước Pháp. Hoặc là giải phóng nông nghi ệp kh ỏi
xiềng xích của chế độ nông nô và phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa. Đó là con
đường của nước Mỹ.
Đặc điểm nổi bật của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong nông
nghiệp là thừa nhận quyền sở hữu ruộng đất của địa chủ. Do đó, quan h ệ sản
xuất tư bản chủ nghĩa trong nông nghiệp phản ánh mối quan h ệ gi ữa ba giai
cấp: các nhà tư bản kinh doanh nông nghiệp phải thuê ruộng đ ất c ủa đ ịa ch ủ và
mua sức lao động của công nhân nông nghiệp; địa chủ là người sở hữu ruộng
đất, thu địa tô đất đai; công nhân nông nghi ệp làm thuê cho nhà t ư b ản, b ị c ả t ư
sản và địa chủ bóc lột.Error: Reference source not found
Bản chất của địa tô tư bản chủ nghĩa
Khi thuê ruộng đất, nhà tư bản phải trả cho địa ch ủ một kho ản ti ền nh ất
định, gọi là địa tô.Error: Reference source not found
Nhà tư bản kinh doanh nông nghiệp trước hết cũng phải thu được lợi
nhuận bình quân. Bởi vậy, địa tô mà nhà tư bản trả cho đ ịa ch ủ ph ải là b ộ ph ận
giá trị nằm ngoài lợi nhuận bình quân, tức là lợi nhuận siêu ngạch. Nguồn gốc
của lợi nhuận siêu ngạch trong nông nghiệp không phải là đ ất đai, mà là v ẫn là
lao động của con người. Công nhân nông nghiệp là người bán s ức lao đ ộng cho
nhà tư bản và họ cũng tạo ra giá trị thặng dư.
Vậy, địa tô tư bản chủ nghĩa là bộ phận lợi nhuận siêu ngạch ngoài số
lợi nhuận bình quân của tư bản đầu tư trong nông nghiệp, do công nhân nông
nghiệp tạo ra và nộp cho chủ ruộng với tư cách là kẻ sở hữu ruộng đất.
Cũng như địa tô phong kiến, cơ sở của địa tô tư bản chủ nghĩa là quyền
sở hữu về ruộng đất, là sự thực hiện về mặt kinh t ế c ủa quy ền s ở h ữu đó. Đ ịa
tô tư bản chủ nghĩa vừa biểu hiện quan hệ bóc lột của chủ ruộng đ ất và nhà t ư
bản đối với công nhân nông nghiệp, vừa biểu hiện quan hệ giữa chủ ruộng và
nhà tư bản trong việc chia nhau giá trị th ặng dư bóc lột đ ược c ủa công nhân
nông nghiệp làm thuê.Error: Reference source not found
135
Các hình thức địa tô
- Địa tô chênh lệch
Trong công nghiệp, giá cả sản xuất chung của hàng hoá là do nh ững đi ều
kiện sản xuất trung bình quyết định; còn trong nông nghi ệp, giá c ả s ản xu ất
chung của nông sản phẩm lại do những điều kiện sản xuất xấu nhất quy ết
định. Do đó, tư bản đầu tư vào những ruộng đất có điều kiện thuận lợi cho năng
suất cao hơn, chi phí thấp hơn thì khi bán hàng hoá theo giá cả sản xu ất chung
sẽ thu được lợi nhuận siêu ngạch chuyển hoá thành địa tô, gọi là đ ịa tô chênh
lệch.
Vậy, địa tô chênh lệch là phần lợi nhuận dôi ra ngoài lợi nhuận bình
quân, thu được trên những ruộng đất có điều kiện sản xuất thu ận l ợi. Nó là s ố
chênh lệch giữa giá cả sản xuất chung của nông phẩm được quy ết định b ởi
điều kiện sản xuất trên ruộng đất xấu nhất và giá cả sản xuất cá biệt trên
ruộng đất trung bình và tốt. Nó được sinh ra do độc quyền kinh doanh ru ộng
đất nhưng vì có độc quyền sở hữu ruộng đất nên được trả cho địa chủ dưới
hình thức địa tô.Error: Reference source not found
Địa tô chênh lệch bao gồm:
Địa tô chênh lệch I là địa tô thu được trên những ruộng đất có điều kiện
tự nhiên thuận lợi. Địa tô chênh lệch I liên quan đến độ tốt xấu của ruộng đất
và vị trí của đất đai.
Trong trường hợp, độ màu mỡ khác nhau, trên những mảnh đất có độ màu
mỡ trung bình và tốt, địa chủ sẽ thu được địa tô chênh lệch I.
Ví dụ:
Loại Lợi Sản Giá cả sản xuất Giá cả Địa tô
Chi
ruộng nhuận lượn cá biệt sản xuất chung
phí chênh
1 tạ tổng sản 1 tạ tổng sản
đất tư lệch
bình g
lượng lượng
bản (tạ)
quân
Xấu 100 20 3 40 120 40 120 0
T.bình 100 20 4 30 120 40 160 40
Tốt 100 20 5 24 120 40 200 80
136
Địa tô chênh lệch I có thể được hình thành do v ị trí thu ận l ợi c ủa đ ất đai.
Ví dụ:
Loại Lợi Giá cả Giá cả Địa tô
Chi phí Chi phí
ruộng tư bản nhuận vận sản xuất sản xuất chênh
đất chuyển cá biệt lệch
bình quân chung
Gần thị 100 20 0 120 150 0
trường
Xa thị
100 20 30 150 150 30
trường
Error: Reference source not found
Địa tô chênh lệch II là địa tô thu được trên những ruộng đất được dùng
thêm nhiều tư liệu sản xuất và lao động h ơn trên cùng m ột di ện tích. Đ ịa tô
chênh lệch II xuất hiện khi nông nghiệp phát triển theo hướng thâm canh.
Lần Tư Lợi S ản Địa tô
GCSX GCSX GCSX
đầu bản nhuận lượng cá biệt chung chung toàn chênh
tư đầu (tạ) 1 tạ 1 tạ bộ SP lệch
bình
tư quân
1 100 20 4 30 30 120 0
2 100 20 5 24 30 150 30
Trong thời hạn hợp đồng, lợi nhuận siêu ngạch sẽ thuộc về nhà tư bản;
hết thời hạn hợp đồng, địa chủ nâng mức địa tô để thu lợi nhuận siêu ngạch đó.
Bởi vậy, nhà tư bản muốn thuê ruộng đất trong th ời h ạn dài, còn đ ịa ch ủ mu ốn
cho thuế ruộng đất trong thời hạn ngắn.Error: Reference source not found
Địa tô chênh lệch I và địa tô chênh lệch II đều là l ợi nhu ận siêu ng ạch,
hình thành do hiệu quả đầu tư khác nhau của nh ững tư b ản nh ư nhau. Ch ỉ khác
là, một loại do đầu tư trên những thửa ruộng có điều ki ện khác nhau (qu ảng
canh), một loại do hiệu quả những lần đầu tư khác nhau trên cùng một th ửa
ruộng (thâm canh), còn giá cả sản xuất chung vẫn do giá cả sản xuất của tư bản
đầu tư có hiệu quả thấp nhất quyết định.
137
Do đó, nhà tư bản tìm mọi cách bòn rút đất đai, không chú ý đến cải t ạo
đất đai và làm cho độ màu mỡ của đất đai ngày càng giảm. Error: Reference
source not found
- Địa tô tuyệt đối
Khi nghiên cứu địa tô chênh lệch, chúng ta giả định là người thuê ru ộng
đất xấu chỉ thu về chi phí sản xuất cộng với lợi nhu ận bình quân và không ph ải
nộp tô. Nhưng trong thực tế, người thuê ruộng dù ruộng đất tốt hay xấu, đều
phải nộp địa tô cho chủ ruộng. Đó là địa tô tuyệt đối.
Dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, nông nghiệp lạc hậu h ơn công nghi ệp c ả
về kinh tế lẫn kỹ thuật. Cấu tạo hữu cơ của tư bản trong nông nghiệp thấp hơn
trong công nghiệp. Cho nên, nếu trình độ bóc lột ngang nhau, thì một t ư b ản
ngang nhau đầu tư vào nông nghiệp sẽ bóc lột được nhi ều giá tr ị th ặng d ư h ơn
trong công nghiệp. Nhưng chế độ độc quyền tư hữu ruộng đất đã không cho
phép tư bản tự do di chuyển vào nông nghiệp, do đó ngăn cản việc hình thành
lợi nhuận bình quân chung giữa công nghiệp và nông nghiệp. Và nh ư v ậy, ph ần
lợi nhuận siêu ngạch của nông nghiệp so với công nghiệp đó được gi ữ l ại và
dùng để nộp địa tô tuyệt đối cho chủ ruộng. Ví dụ:
Ngành đầu Tỷ suất giá Giá trị Lợi nhuận Lợi nhuận
Chi phí
tư t ư b ản
trị thặng thặng dư bình quân siêu ngạch
dư
Công nghiệp 80c +20v 100% 20 20 0
Nông nghiệp 60c +40v 100% 40 20 20
Do cấu tạo hữu cơ của tư bản đầu tư nông nghiệp thấp hơn trong công
nghiệp nên tư bản đầu tư vào nông nghiệp sẽ thu được l ợi nhu ận siêu ng ạch là
20. Bộ phận lợi nhuận siêu ngạch đó trả cho địa chủ được gọi là địa tô tuy ệt
đối.
Vậy, địa tô tuyệt đối là bộ phận lợi nhuận siêu ngạch dôi ra ngoài lợi
nhuận bình quân, hình thành nên do cấu tạo hữu cơ tư bản trong nông nghiệp
thấp hơn trong công nghiệp, mà bất cứ nhà tư bản thuê ru ộng đ ất nào cũng
phải nộp cho địa chủ.
138
Lợi nhuận siêu ngạch trong nông nghiệp không bị san bằng đi do độc
quyền kinh doanh. Nhưng muốn sử dụng ruộng đất thì nhà t ư b ản ph ải thuê
ruộng đất của địa chủ. Với tư cách là chủ sở hữu đất đai, địa chủ thu phần lợi
nhuận siêu ngạch đó. Như vậy, địa tô tuyệt đối gắn li ền với ch ế đ ộ đ ộc quy ền
tư hữu ruộng đất.
Ngoài hai loại địa tô cơ bản trên, còn có những địa tô khác như địa tô về
cây đặc sản, địa tô về đất xây dựng, địa tô về hầm m ỏ, đ ịa tô v ề r ừng núi. Tuy
là địa tô thu được trên những đất đai phi nông nghiệp, nh ưng đều dựa trên c ơ s ở
địa tô nông nghiệp. Chúng cũng đều bao gồm cả địa tô chênh lệch và địa tô tuyệt
đối. Trong số đất đai trên, có những loại đất có thể trồng nh ững loại cây cho
sản phẩm quí hiếm hoặc có giá trị cao, hay có những khoáng s ản đặc bi ệt có giá
trị, thì địa tô của những đất đai đó sẽ rất cao, gọi là địa tô độc quyền. Nguồn
gốc của địa tô độc quyền cũng là lợi nhuận siêu ngạch do giá c ả đ ộc quy ền cao
của sản phẩm thu được trên ruộng đất ấy, mà nhà tư bản ph ải nộp cho đ ịa ch ủ,
người sở hữu những đất đai đó.
Giá cả ruộng đất
Nếu không kể đến những kiến trúc và những cải tiến kỹ thu ật do con
người đầu tư (xây dựng và sửa chữa các công trình tưới ruộng, tiêu thuỷ, bón
phân) thì bản thân ruộng đất không có giá trị vì nó không ph ải là s ản ph ẩm c ủa
lao động. Mặc dù ruộng đất không có giá trị nhưng nó vẫn là đối tượng mua bán
(do ruộng đất bị những kẻ chiếm hữu nó chiếm làm của riêng), và do đó nó có
giá cả. Error: Reference source not found
Giá cả ruộng đất là một số tiền mà nếu gửi vào ngân hàng thì ti ền lãi
của nó bằng số địa tô do ruộng đất đó đem lại . Ví dụ: một đám ruộng mỗi năm
đem lại 300 đô la địa tô, và giả sử tỷ suất lợi tức g ửi ti ền vào ngân hàng là 4%,
trong trường hợp đó, giá mảnh ruộng ấy là 7.500 đô la (300/4%). Như vậy, giá
cả ruộng đất cũng chỉ là địa tô tư bản hoá. Error: Reference source not found
Chương VI:
HOC THUYÊT VỀ CHỦ NGHIA TƯ BAN ĐÔC QUYÊN
̣ ́ ̃ ̉ ̣ ̀
VÀ CHỦ NGHIA TƯ BAN ĐÔC QUYÊN NHÀ NƯỚC
̃ ̉ ̣ ̀
Thời lượng: 8 giờ tín chỉ (5 lý thuyết, 1 thảo luận, 1 tự học, 1 kiểm tra)
139
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Nắm vững 5 đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền
- Hiểu được sự hoạt động của quy luật giá trị và giá trị thặng dư trong chủ
nghĩa tư bản độc quyền
- Nắm được nguyên nhân ra đời, biểu hiện cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc
quyền nhà nước
- Đánh giá được vai trò và hạn chế lịch sử của chủ nghĩa tư bản
I. Chủ nghĩa tư bản độc quyền
1. Bước chuyển từ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa tư
bản độc quyền
Nghiên cứu chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, C. Mác và Ph. Ăngghen đã
dự báo rằng: tự do cạnh tranh sinh ra tích tụ và tập trung sản xuất, tích tụ và tập
trung sản xuất phát triển đến một mức độ nào đó sẽ dẫn đến độc quyền.
Vận dụng sáng tạo những nguyên lý của chủ nghĩa Mác vào đi ều ki ện l ịch
sử mới của thế giới, V.I. Lênin đã chứng minh rằng chủ nghĩa tư bản đã chuyển
sang chủ nghĩa tư bản độc quyền, đồng thời Người nêu ra năm đặc điểm kinh
tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền.
Chủ nghĩa tư bản độc quyền xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX đầu th ế kỷ
XX do những nguyên nhân chủ yếu sau:
- Sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác động của tiến bộ khoa h ọc
kỹ thuật đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xu ất, hình thành các xí
nghiệp có quy mô lớn.
- Vào 30 năm cuối của thế kỷ XIX, những thành tựu khoa học kỹ thuật mới
xuất hiện như lò luyện kim mới Betsơme, Máctanh, Tômát... đã tạo ra s ản
lượng lớn gang thép với chất lượng cao; phát hiện ra hoá chất m ới nh ư axít
sunphuaric (H2SO4), thuốc nhuộm; máy móc mới ra đời: động cơ điêzen, máy
phát điện, máy tiện, máy phay; phát triển những phương tiện vận tải mới: xe
hơi, tàu thuỷ, xe điện, máy bay và đặc biệt là đ ường s ắt. Nh ững thành t ựu khoa
học kỹ thuật này, một mặt làm xuất hiện những ngành s ản xu ất mới đòi h ỏi xí
nghiệp phải có quy mô lớn; mặt khác, nó dẫn đến tăng năng su ất lao đ ộng, tăng
khả năng tích lũy tư bản, thúc đẩy phát triển sản xuất lớn.
140
- Trong điều kiện phát triển của khoa học kỹ thuật, sự tác động của các
quy luật kinh tế của chủ nghĩa tư bản như quy luật giá trị thặng dư, quy lu ật
tích lũy ngày càng mạnh mẽ, làm biến đổi cơ cấu kinh tế của xã hội t ư b ản
theo hướng tập trung sản xuất quy mô lớn.
- Cạnh tranh khốc liệt buộc các nhà tư bản ph ải tích c ực c ải ti ến k ỹ thu ật,
tăng quy mô tích lũy để thắng thế trong cạnh tranh. Đồng thời, cạnh tranh gay
gắt làm cho các nhà tư bản vừa và nhỏ bị phá sản, còn các nhà tư bản l ớn phát
tài, làm giàu với số tư bản tập trung và quy mô xí nghiệp ngày càng to lớn.
- Cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1873 trong toàn bộ th ế giới tư bản chủ
nghĩa làm phá sản hàng loạt xí nghiệp vừa và nhỏ, thúc đẩy nhanh chóng quá
trình tích tụ và tâp trung tư ban.
̣ ̉
- Sự phát triển của hệ thống tín dụng tư bản chủ nghĩa trở thành đòn bẩy
mạnh mẽ thúc đẩy tập trung sản xuất, nhất là việc hình thành các công ty c ổ
phần, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền.
Từ những nguyên nhân trên, V.I. Lênin khẳng định: "Tự do c ạnh tranh đ ẻ
ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một m ức
độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền"1.
2. Năm đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền
a) Tập trung sản xuất và sự hình thành độc quyền
- Cạnh tranh
- Sự phát triển của khoa học - kỹ thuật
- Khủng hoảng kinh tế
Ngoài những nguyên nhân trên đây, sự phát triển của các tổ ch ức tín dụng
tư bản chủ nghĩa trở thành đòn bẩy thúc đẩy mạnh mẽ tập trung tư b ản, t ập
trung sản xuất, thúc đẩy hình thành các công ty cổ phần có quy mô h ết s ức to
lớn.
Đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, ở các nước tư bản chủ nghĩa phát
triển như: Anh, Pháp, Mỹ, tích tụ và tập trung tư bản, tập trung sản xu ất đã đ ến
mức rất cao. Các xí nghiệp lớn chỉ chiếm khoảng 1% t ổng s ố các xí nghi ệp
1
V.I. Lênin: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.27, tr. 402.
141
nhưng chiếm 3/4 tổng số hơi nước và điện lực, gần1/2 tổng số công nhân và
sản xuất ra gần một nửa tổng sản phẩm. Theo V. Lênin, t ập trung s ản xu ất cao
độ sẽ dẫn thẳng đến độc quyền. “...tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và
sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại d ẫn t ới
độc quyền”1. Độc quyền là sự liên minh giữa các nhà tư bản để chi phối việc
sản xuất và tiêu thụ hàng hoá nhằm thu được siêu lợi nhuận
Các hình thức tổ chức độc quyền
Tổ chức độc quyền là sự liên minh giữa những nhà tư bản lớn để nắm
trong tay phần lớn những năng lực sản xuất và tiêu thụ sản ph ẩm trong m ột
ngành, một địa phương; cho phép liên minh này giữ vai trò quyết định đến quá
trình sản xuất và lưu thông của ngành, địa phương đó.
Những liên minh tư bản độc quyền, thời kỳ đầu xuất hiện theo sự liên kết
dọc, tức là liên kết các xí nghiệp trong cùng một ngành dưới nh ững hình thức
độc quyền như Cacten, Xanhdica, Tơ rớt.
Cacten là hình thức tổ chức độc quyền mà các xí nghiệp tư bản thành viên
ký kết với nhau các hiệp định để thoả thuận với nhau v ề giá c ả, th ị tr ường tiêu
thụ, kỳ hạn thanh toán... Tuy nhiên, các xí nghiệp tư bản thành viên tham gia vẫn
độc lập về sản xuất.
Xanhdica là hình thức tổ chức độc quyền mà trong đó các nhà tư bản
không chỉ liên minh với nhau trong việc tiêu thụ sản phẩm, mua nguyên vật
liệu... (việc mua bán sản phẩm do một ban quản trị chung đảm nhiệm) mà còn
thoả thuận với nhau cả về sản lượng hàng hoá cung ứng trên th ị trường. Do đó,
khả năng chi phối giá cả thị trường của Xanhdica cao hơn Cacten.
Tơ-rớt là hình thức tổ chức độc quyền mà các nhà tư b ản thành viên tham
gia Tờ-rớt hoàn toàn mất độc lập về sản xuất và tiêu thụ sản ph ẩm. Việc sản
xuất và tiêu thụ sản phẩm do Hội đồng quản trị đảm nhiệm. Các nhà tư b ản
thành viên trở thành cổ đông, quyền lợi và nghĩa vụ của h ọ do tỷ l ệ v ốn mà h ọ
đóng góp vào Tờ-rớt quyết định.
Công-xooc-xi-om. Đây là tổ chức độc quyền vừa dựa trên sự liên kết d ọc,
vừa dựa trên sự liên kết ngang, có quy mô rất lớn. Tham gia Công-xooc-xi-om có
cả Cácten, Xanhdica, Tơ-rớt. Do đó, sự tồn tại của hình thức tổ ch ức độc quy ền
V.I. Lênin: Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Matxcơva, 1980, t.27, tr.402
1
142
này vững chắc hơn Cácten, Xanhdica, Tơ-rớt. Do đa dạng hoá s ản ph ẩm, Công-
xoóc-xi-om hạn chế được rất nhiều rủi ro trong kinh doanh.
Do có sức mạnh kinh tế to lớn, các tổ chức tư bản độc quyền có khả năng
định giá bán cao hơn giá cả sản xuất (giá cả độc quy ền cao) và đ ịnh giá mua
dưới giá cả sản xuất (giá cả độc quyền thấp) nhằm thu lợi nhuận đ ộc quy ền
cao.
- Mặc dù độc quyền ra đời từ cạnh tranh tự do nhưng s ự xu ất hiện các t ổ
chức độc quyền không thủ tiêu được cạnh tranh mà tồn tại song song với c ạnh
tranh. Những hình thức cạnh tranh chủ yếu là:
+ Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền với nhau;
+ Cạnh tranh trong nội bộ các tổ chức độc quyền;
+ Cạnh tranh giữa tổ chức độc quyền và tổ chức không độc quyền;
+ Cạnh tranh giữa các tổ chức không độc quyền.
Trên cơ sở quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, các quy luật kinh tế của
chủ nghĩa tư bản vẫn hoạt động và phát huy tác dụng. Quy luật giá trị biểu hiện
thành quy luật giá cả độc quyền; quy luật giá trị thặng dư biểu hiện thành quy
luật lợi nhuận độc quyền cao. Đối với từng hàng hoá, giá cả độc quyền tách rời
giá trị nhưng tông:
̉
Σ giá cả = Σ giá trị
Do có thể định giá cả độc quyền, lợi nhuận của các nhà tư bản độc quyền
giờ đây không thuần tuý là lao động không được trả công của công nhân, mà còn
bao gồm cả một phần lao động của các tầng lớp xã hội khác ở trong nước và ở
các nước thuộc địa. V. Lênin đã chỉ ra là, độc quyền có xu h ướng kìm hãm ti ến
bộ kỹ thuật. Điều này đã ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Bởi
vậy, ở nhiều nước tư bản phát triển, nhà nước cũng phải hạn chế độc quyền
bằng các đạo luật chống độc quyền, hoặc chống hạn ch ế cạnh tranh. Do đó,
hiện tượng độc quyền thuần tuý của một công ty (monopoly) được thay th ế
bằng sự thống trị của vài ba công ty độc quyền (oligopoly). Trong một số ngành,
lĩnh vực, một nhóm công ty độc quyền (polypoly) giữ vai trò thống trị. Sự xuất
hiện của phương thức độc quyền mới này vừa hạn ch ế được cạnh tranh vô
chính phủ, vừa hạn chế được tiêu cực của tình trạng độc quyền thuần tuý.
143
Từ những năm giữa thế kỷ XX trở lại đây, sự thống trị của độc quy ền có
biểu hiện mới: sự xuất hiện của các công ty độc quyền xuyên quốc gia bên
cạnh sự phát triển của các doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ. Vai trò của các
doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nền kinh tế tăng lên. Điều đó xuất phát từ những
lý do chủ yếu sau đây:
Thứ nhất, do phân công lao động xã hội phát triển, các công ty độc quy ền
rất cần các doanh nghiệp vừa và nhỏ làm vệ tinh cho mình trong việc cung cấp
các chi tiết sản phẩm. Điều đó có ý nghĩa rất to l ớn trong vi ệc gi ảm chi phí s ản
xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm.
Thứ hai, trong giai đoạn hiện nay, thị trường chịu ảnh hưởng của rất
nhiều yếu tố: kinh tế, chính trị, xã hội... nên d ễ bi ến động, thay đ ổi. Các doanh
nghiệp vừa và nhỏ lại có khả năng thích ứng rất tốt với những thay đổi đó. Do
quy mô nhỏ, các doanh nghiệp vừa và nhỏ dễ tìm kiếm thị trường mới, tìm kiếm
những “khoảng trống” ngay trong thị trường của các nước tư bản phát triển.
Thứ ba, tiến bộ về công nghệ trong giai đoạn hiện nay diễn ra hết sức
nhanh chóng. Điều đó làm cho việc đổi mới công nghệ của các công ty lớn rất
khó khăn vì phải chịu chi phí rất lớn. Trong khi đó, vi ệc đổi m ới công ngh ệ c ủa
các doanh nghiệp vừa và nhỏ dễ dàng hơn rất nhiều. Các doanh nghiệp vừa và
nhỏ thành lập mới có thể tiếp thu ngay được công nghệ hiện đại nhất.
Thứ tư, các doanh nghiệp vừa và nhỏ có rất nhiều ưu thế trong tạo việc
làm cho người lao động, một vấn đề bức xúc với hầu h ết các quốc gia. Các
doanh nghiệp vừa và nhỏ không cần vốn lớn nên dễ thành lập và cũng không
nhất thiết phải sử dụng công nghệ hiện đại. Vì vậy, khả năng t ạo vi ệc làm c ủa
các doanh nghiệp vừa và nhỏ rất to lớn.
Như vậy, vai trò của các doanh nghiệp vừa và nhỏ tăng lên không ph ải là
xu hướng phi tập trung hoá, hoàn toàn không mâu thuẫn với tích t ụ và t ập trung
sản xuất. Đây chính là biểu hiện mới của tích tụ và tập trung sản xuất trong giai
đoạn hiện nay.
b) Tư bản tài chính và bôn đâu sỏ tai chinh
̣ ̀ ̀ ́
Cùng với quá trình tích tụ và tập trung trong sản xuất là quá trình tích tụ
và tập trung tư bản trong lĩnh vực ngân hàng. Khi tích t ụ và t ập trung t ư b ản
144
trong ngân hàng đạt đến trình độ nhất định, tổ chức độc quy ền trong ngân hàng
được hình thành.
Sự hình thành tổ chức độc quyền ngân hàng gắn liền với vai trò m ới c ủa
ngân hàng. Từ chỗ là trung tâm phát hành và quản lý tiền tệ, là trung tâm thanh
toán, ngân hàng có thêm chức năng kiểm soát và giám sát các hoạt đ ộng kinh t ế
do các tổ chức độc quyền ngân hàng có sức mạnh rất lớn, nắm được ph ần lớn
tư bản tiền tệ của xã hội. Thông qua hoạt động tín dụng, ngân hàng có th ể n ắm
rất chắc tình tình hoạt động của các doanh nghiệp và chi phối các hoạt động đó.
Giữa tư bản độc quyền ngân hàng và tư bản độc quy ền công nghi ệp cũng
có mối quan hệ kinh tế mới.
Tư bản độc quyền Tư bản độc quyền
công nghiệp
ngân hàng
Tư bản tài chính
Tư bản tài chính là tư bản xuất hiện trên cơ sở t ập trung s ản xu ất; là s ự
thâm nhập hay “dung hợp” lẫn nhau giữa các tổ chức độc quyền ngân hàng và
các tổ chức độc quyền công nghiệp.
Tư bản tài chính phát triển ngày càng mạnh và có th ế l ực kinh t ế r ất l ớn.
Trong tư bản tài chính có một nhóm nhỏ gồm những nhà tư bản giàu có nh ất, có
thế lực mạnh nhất gọi là đầu sỏ tài chính.
Đầu sỏ tài chính thống trị nền kinh tế bằng chế độ “tham dự”.
Công
ty mẹ
Công Công Công
ty con ty con ty con
145
Cty Cty Cty Cty Cty Cty Cty Cty Cty
Cháu Cháu Cháu Cháu Cháu Cháu Cháu Cháu Cháu
Cứ như vậy, chỉ cần vài tỷ đô la, các nhà tư bản tài chính có th ể chi ph ối
được hàng trăm tỷ đô la của tư bản xã hội. Vì vậy tư bản tài chính, đ ặc bi ệt là
đầu sỏ tài chính, có đủ khả năng chi phối không những các hoạt động kinh tế,
mà còn chi phối cả các chính sách kinh tế, chính sách đối nội, đối ngo ại c ủa nhà
nước tư sản. Đó cũng chính là vai trò của tư bản tài chính.
Hiện nay, tư bản tài chính có biểu hiện mới. Đó là sự thay đổi trong các
hình thức tổ chức và cơ chế thống trị của tư bản tài chính.
- Do sự phát triển của lực lượng sản xuất, của khoa h ọc - công ngh ệ, c ơ
cấu các ngành kinh tế của các nước tư bản phát triển có những thay đổi quan
trọng: khu vực dịch vụ chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong GDP; các ngành kinh
tế có hàm lượng khoa học cao xuất hiện… Do đó, tư bản tài chính còn là sự liên
kết, dung hợp của tư bản độc quyền trong nhiều lĩnh vực khác nhau , làm xuất
hiện các tập đoàn tài chính mới như: ngân hàng - công nghiệp - quân sự; ngân
hàng - công nghiệp - xây dựng - dịch vụ.
- Cơ chế thống trị của tư bản tài chính cũng có những thay đổi quan trọng.
Hình thức công ty cổ phần trở nên phổ biến hơn, số lượng cổ phiếu phát hành
lớn hơn, mệnh giá nhỏ hơn... làm cho người lao động, kể cả lao đ ộng làm thuê
cũng có thể mua được cổ phiếu, trở thành các cổ đông.
- Trong giai đoạn hiện nay, các tập đoàn tài chính các nước còn liên k ết
với nhau để thành lập các tổ chức tài chính quốc tế nhằm chi phối đời sống kinh
tế quốc tế như: Ngân hàng thế giới (WB), Quỹ tiền tệ quốc t ế (IMF), Ngân
hàng phát triển Châu Á (ADB) ...
c) Xuất khẩu tư bản
Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị nhằm mục đích bóc lột giá trị thặng
dư. Đến thời kỳ chủ nghĩa tư bản độc quyền, xuất khẩu tư bản trở thành t ất
yếu kinh tế.
146
Ở các nước tư bản phát triển đã tích luỹ được nhiều tư bản, nhưng lại không
tìm được nơi đầu tư có lợi nhuận cao ở trong nước. Trong khi đó ở các n ước
kinh tế kém phát triển lại có nguồn tài nguyên dồi dào, sức lao động rẻ nh ưng
lại thiếu vốn và kỹ thuật. Vì vậy, xuất khẩu tư bản trở thành một nhu cầu t ất
yếu để nâng cao tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư....
Xuất khẩu tư bản được thực hiện dưới hai hình thức: xuất khẩu tư bản
trực tiếp (đầu tư trực tiếp-FDI) và xuất khẩu tư bản gián tiếp (đầu tư gián
tiếp).
Từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai trở lại đây, xuất khẩu t ư b ản có bi ểu hi ện
mới: xuất khẩu tư bản vẫn là cơ sở của độc quyền quốc tế sau chi ến tranh
nhưng quy mô, chiều hướng và kết cấu của xuất khẩu tư bản đã có bước phát
triển mới.
Chiều hướng xuất khẩu tư bản cũng có những thay đổi rõ rệt. Trước
chiến tranh thế giới Thứ hai, xuất khẩu tư bản chủ yếu là từ các nước tư bản
chủ nghĩa phát triển sang các nước thuộc địa. Nhưng từ sau chi ến tranh th ế gi ới
Thứ hai cho đến cuối thập niên 80 của thế kỷ XX, xuất khẩu tư bản chủ y ếu
diễn ra giữa các nước tư bản chủ nghĩa phát triển với nhau.
Sau chiến tranh thế giới Thứ hai, một số nước và lãnh thổ có vị trí hết sức
quan trọng trong chiến lược toàn cầu của Mỹ như Đài-Loan, Hồng- Công, Sinh-
ga-po, Hàn-Quốc cũng đã tiếp nhận được lượng tư bản nước ngoài rất lớn và
nhờ đó đạt được trình độ phát triển kinh tế khá cao.
Từ cuối thập niên 80 trở lại đây, dòng tư bản chảy vào các n ước đang
phát triển tăng lên rõ rệt, một số nước trong Tổ chức xuất kh ẩu d ầu m ỏ
(OPEC) và các nước hoặc lãnh thổ công nghiệp mới cũng tham gia xu ất kh ẩu t ư
bản. Như vậy, xuất khẩu tư bản không còn là đặc quyền của các nước tư bản
phát triển nữa.
d) Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các liên minh đ ộc quy ền
quốc tế
Quá trình xuất khẩu tư bản không ngừng phát triển cả về quy mô và trình
độ. Mối quan hệ giữa thị trường trong nước và thị trường nước ngoài trở nên
chặt chẽ hơn. Sự cạnh tranh giữa các tập đoàn tư bản độc quy ền giữa các n ước
trở nên khốc liệt. Sự thoả hiệp, sự liên minh với nhau giữa các tổ ch ức tư bản
147
độc quyền các nước là một tất yếu khách quan. Từ đây các hình thức tổ chức
độc quyền quốc tế như Công-xooc-xi-om quốc tế, Công-gơ-lô-mê-rat quốc t ế...
ra đời. Ngày nay người ta gọi chúng là các công ty xuyên quốc gia, TNCs (Trans
National Coporations).
Các liên minh độc quyền quốc tế phân chia nhau th ế giới về kinh t ế: phân
chia thị trường, nguồn nguyên liệu, khu vực ảnh h ưởng. Khi tương quan l ực
lượng giữa các liên minh độc quyền thay đổi, tất yếu s ẽ dẫn đ ến cuộc đ ấu
tranh giữa các liên minh đó để chia lại thế giới về kinh tế.
Từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai, do tính toàn cầu c ủa n ền kinh t ế th ế
giới ngày càng tăng, sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các liên minh đ ộc
quyền quốc tế có bước phát triển mới. Để bảo vệ lợi ích của mình, các liên
minh độc quyền quốc tế sử dụng các nhà nước nhằm chi phối các tổ chức kinh
tế khu vực. Năm 1948, “Liên minh than thép Châu Âu” và sau đó là “C ộng đ ồng
kinh tế Châu Âu”, “Thị trường chung Châu Âu” ra đời. Trong các tổ chức quốc
tế đó, tư bản độc quyền Châu Âu hoàn toàn chi phối. Sau đó, hàng loạt các tổ
chức kinh tế khu vực khác xuất hiện. Hiện nay, thế giới có hai t ổ ch ức kinh t ế
khu vực có quy mô cực kỳ to lớn: Liên minh Châu Âu (EU) và Di ễn đàn kinh t ế
Châu Á - Thái bình Dương (APEC). Các tổ chức và các định chế kinh t ế mang
tính toàn cầu như: Tổ chức thương mại quốc tế (WTO), Quỹ tiền tệ quốc tế
(IMF), ngân hàng thế giới (WB)... có vai trò to lớn trong đời sống kinh tế quốc
tế. Trong các tổ chức kinh tế đó, các tập đoàn tư bản độc quyền quốc tế giữ vai
trò rất quan trọng.
Để chống lại ảnh hưởng của các tập đoàn tư bản độc quyền quốc tế và
hỗ trợ nhau trong quá trình tăng trưởng, phát triển kinh tế, các nước đang phát
triển cũng thành lập các tổ chức kinh tế khu vực. Hàng lo ạt các t ổ ch ức kinh t ế
khu vực khác được thành lập như: Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN),
Hiệp định buôn bán ưu đãi Nam Á (SAPTA), Hiệp ước thương mại Mercosur
Nam Mỹ (SCCM) .
e) Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc
Chủ nghĩa tư bản phát triển càng cao, nhu cầu về nguyên liệu, năng lượng
càng lớn. Hơn nữa, thị trường sản phẩm đầu ra là điều kiện sống còn của chủ
nghĩa tư bản. Đến giai đoạn độc quyền, do sự phát triển cao c ủa l ực l ượng s ản
148
xuất, thị trường nội địa trở nên hết sức chật hẹp. Để tồn tại và th ực hi ện m ục
tiêu lợi nhuận độc quyền cao, việc độc chiếm các lãnh thổ bên ngoài trở thành
tất yếu.
Vào đầu thế kỷ XX, việc phân chia thế giới về lãnh thổ căn bản đã hoàn
thành. Nhưng do tác động của quy luật phát triển không đều của ch ủ nghĩa tư
bản, các nước đế quốc ra đời muộn hơn, phát triển nhanh chóng bởi những
thành tựu khoa học kỹ thuật đã vượt lên so với các nước tư bản già, ti ến hành
đấu tranh để chia lại thị trường thế giới đã chia xong. Cuộc chi ến tranh th ế gi ới
lần thứ nhất 1914-1918 và lần thứ hai 1939-1945 chính là xuất phát từ nguyên
nhân chủ yếu đó. Như vậy, phân chia thế giới về mặt lãnh thổ và tiến hành
chiến tranh để phân chia lại thế giới là đặc điểm quan trọng c ủa ch ủ nghĩa t ư
bản độc quyền.
Hiện nay, mặc dù hệ thống xã hội chủ nghĩa đã sụp đổ nhưng các l ực
lượng xã hội chủ nghĩa, các lực lượng dân chủ và hoà bình trên th ế giới và ở
ngay trong lòng các nước tư bản vẫn là sức mạnh to lớn ngăn ch ặn chi ến tranh
đế quốc. “Trong quan hệ quốc tế, hoà bình, ổn định và h ợp tác đ ể phát tri ển
ngày càng trở thành đòi hỏi bức xúc của các dân tộc và các qu ốc gia trên th ế
giới. Các nước dành ưu tiên cho phát triển kinh tế, coi phát triển kinh t ế có ý
nghĩa quyết định đối với việc tăng cường sức mạnh tổng h ợp của quốc gia;
tham gia ngày càng nhiều vào quá trình hợp tác và liên kết khu vực, liên kết quốc
tế về kinh tế, thương mại và nhiều lĩnh vực hoạt động khác” 1. Mặc dù bản chất
không thay đổi nhưng chủ nghĩa tư bản hiện đại đang phải tìm cách thích ứng
với điều kiện lịch sử mới.
Để tồn tại và thực hiện mục tiêu lợi nhuận độc quyền cao, các nước đế
quốc đã thực hiện chế độ thực dân kiểu mới thay cho ch ế độ th ực dân cũ. Ch ế
độ thực dân kiểu mới được thực hiện thông qua việc trao trả “đ ộc l ập” cho các
thuộc địa cũ, xây dựng chính quyền tay sai, “viện trợ” kinh tế, quân sự cho các
nước này...
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của.Đảng cộng sản Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, H.
1
1996, tr.17
149
Từ năm đặc điểm trên đây có thể rút ra kết luận: chủ nghĩa tư bản hiện đại về
mặt kinh tế là sự thống trị của tư bản độc quyền; về mặt chính trị là hiếu
chiến, xâm lược.
Chủ nghĩa tư bản hiện đại, nếu định nghĩa một cách vắn tắt, đó là ch ủ
nghĩa tư bản độc quyền. Nếu định nghĩa một cách đầy đủ thì ch ủ nghĩa tư bản
hiện đại là tích tụ và tập trung sản xuất cao độ dẫn đến độc quy ền; là s ự xu ất
hiện của tư bản tài chính và sự thống trị của nó; xuất kh ẩu tư b ản ngày càng có
vai trò quan trọng; sự hình thành các liên minh độc quyền quốc tế và việc phân
chia thế giới về mặt kinh tế; các cường quốc đế quốc chia nhau th ế gi ới v ề
lãnh thổ và cuộc đấu tranh để phân chia lại thế giới đã phân chia xong.
3. Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư trong giai
đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền
a) Quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh
Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do, độc quyền đối lập v ới c ạnh tranh
tự do. Nhưng sự xuất hiện của độc quyền không thủ tiêu được cạnh tranh, trái
lại nó còn làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng, gay gắt và có s ức phá ho ại to l ớn
hơn.
Trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, không chỉ tồn tại sự cạnh tranh giữa
những người sản xuất nhỏ, giữa những nhà tư bản vừa và nhỏ như trong giai
đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh
Các loại cạnh tranh sau
Một là, cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền với các xí nghiệp ngoài
độc quyền. Các tổ chức độc quyền tìm mọi cách chèn ép, chi ph ối, thôn tính các
xí nghiệp ngoài độc quyền bằng nhiều biện pháp như: độc chiếm nguồn nguyên
liệu, nguồn nhân công, phương tiện vận tải, tín dụng, hạ giá có hệ thống... để
đánh bại đối thủ.
Hai là, cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền với nhau. Loại cạnh tranh
này có nhiều hình thức: cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền trong một ngành,
kết thúc bằng một sự thoả hiệp hoặc bằng sự phá s ản c ủa m ột bên c ạnh tranh;
cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền khác ngành có liên quan v ới nhau v ề
nguồn nguyên liệu, kỹ thuật...
150
Ba là, cạnh tranh trong nội bộ các tổ chức độc quyền. Những nhà tư bản
tham gia cácten, xanhđica cạnh tranh với nhau để giành thị trường tiêu th ụ có l ợi
hoặc giành tỷ lệ sản xuất cao hơn. Các thành viên của tờrớt và côngxoócxiom
cạnh tranh với nhau để chiếm cổ phiếu khống chế, từ đó chiếm địa vị lãnh đ ạo
và phân chia lợi nhuận có lợi hơn.
b) Biểu hiện hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng d ư
trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền
Các tổ chức độc quyền hình thành do chính sự vận động nội tại của chủ
nghia tư ban sinh ra. Độc quyền là biểu hiện mới, mang nh ững quan h ệ mới
̃ ̉
nhưng nó không vượt ra khỏi các quy luật của chủ nghĩa tư bản, mà ch ỉ là sự
tiếp tục mở rộng, phát triển những xu thế sâu sắc nh ất của ch ủ nghĩa tư b ản và
của nền sản xuất hàng hoá nói chung, làm cho các quy luật kinh t ế c ủa n ền s ản
xuất hàng hoá và của chủ nghĩa tư bản có những biểu hiện mới.
- Do chiếm được vị trí độc quyền nên các tổ chức độc quyền đã áp đặt giá
cả độc quyền; giá cả độc quyền thấp khi mua, giá cả độc quy ền cao khi bán.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là trong giai đoạn đế quốc ch ủ nghĩa quy lu ật
giá trị không còn hoạt động. Về thực chất, giá cả độc quy ền v ẫn không thoát ly
và không phủ định cơ sở của nó là giá trị. Các t ổ ch ức độc quy ền thi hành chính
sách giá cả độc quyền chẳng qua là chiếm đoạt một phần giá trị và giá tr ị th ặng
dư của những người khác. Nếu xem xét trong toàn bộ hệ thống kinh tế tư bản
chủ nghĩa thì tổng số giá cả vẫn bằng tổng số giá trị. Như vậy, nếu như trong
giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh quy luật giá trị bi ểu hi ện thành quy
luật giá cả sản xuất, thì trong giai đoạn đế quốc ch ủ nghĩa quy lu ật giá tr ị bi ểu
hiện thành quy luật giá cả độc quyền.
- Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, quy luật giá trị th ặng
dư biểu hiện thành quy luật tỷ suất lợi nhuận bình quân. Bước sang giai đoạn
chủ nghĩa đế quốc, các tổ chức độc quyền thao túng nền kinh tế bằng giá cả
độc quyền và thu được lợi nhuận độc quyền cao. Do đó quy lu ật l ợi nhu ận đ ộc
quyền cao chỉ là hình thức biểu hiện của quy luật giá trị th ặng d ư trong giai
đoạn đế quốc chủ nghĩa.
Nguồn gốc của lợi nhuận độc quyền cao là lao động không công của công
nhân ở các xí nghiệp độc quyền; một phần lao động không công c ủa công nhân
151
ở các xí nghiệp không độc quyền; một phần giá trị th ặng dư c ủa các nhà t ư b ản
vừa và nhỏ bị mất đi do thua thiệt trong cuộc cạnh tranh; lao đ ộng th ặng d ư và
đôi khi cả một phần lao động tất yếu của nh ững người sản xu ất nh ỏ, nhân dân
lao động ở các nước tư bản và các nước thuộc địa, phụ thuộc.
Như vậy, sự biểu hiện của quy luật giá trị thặng dư trong giai đoạn đ ế
quốc chủ nghĩa thành quy luật lợi nhuận độc quy ền cao ch ỉ là sự ph ản ánh quan
hệ thống trị và bóc lột của tư bản độc quy ền trong t ất cả các ngành kinh t ế c ủa
xã hội tư bản và trên toàn thế giới.
II. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
1. Nguyên nhân ra đời và ban chât cua chủ nghia tư ban đôc quyên nha ̀
̉ ́ ̉ ̃ ̉ ̣ ̀
nước
a) Nguyên nhân ra đời
- Sự mâu thuẫn giữa tư liệu sản xuất và quan hệ sản xuất.
- Tích tụ, tập trung tư bản càng lớn dẫn đến tích tụ, tập trung sản xu ất
càng cao .
- Trình độ xã hội hóa của lực lượng sản xuất khiến cho nhà nước ph ải
đại biểu cho toàn xã hội về quản lý sản xuất.
- Tồn tại nhiều ngành sản xuất đòi hỏi vốn đầu tư lớn buộc nhà n ước
phải can thiệp. Trong quá trình đó, nhà nước dùng chính sách để xoa d ịu mâu
thuẫn XH.
- Các nhà nước tư sản kết hợp với nhau để điều tiết quan hệ chính trị,
kinh tế quốc tế .
b) Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
- Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự kết h ợp của các tổ chức
độc quyền tư nhân và nhà nước tư sản, trong đó nhà nước ph ụ thu ộc vào các t ổ
chức độc quyền.
- Chủ nghĩa tư bản độc quyển nhà nước can thiệp vào các quá trình kinh
tế nhằm bảo vệ lợi ích của tư bản độc quyền.
- Nhà nước trở thành chủ sở hữu tư bản khổng lồ, dùng quân đội, cảnh
sát để trấn áp xã hội.
152
- Chủ nghĩa tư bản độc quyển nhà nước điều tiết quá trình kinh tế, can
thiệp vào tất cả các khâu: sản xuất, phân phối, lưu thông, tiêu dùng.
2. Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản đ ộc quy ền nhà
nước
a) Sự kết hợp về con người giữa tổ chức độc quyền và bộ may nhà nước
́
V.I. Lênin đã từng nhấn mạnh rằng sự liên minh cá nhân c ủa các ngân
hàng với công nghiệp được bổ sung bằng sự liên minh cá nhân của ngân hàng và
công nghiệp với chính phủ: "Hôm nay là bộ trưởng, ngày mai là ch ủ ngân hàng;
hôm nay là chủ ngân hàng, ngày mai là bộ trưởng"1.
Sự kết hợp về nhân sự thực hiện thông qua các đảng phái tư sản. Chính
các đảng phái này đã tạo ra cho tư bản độc quyền một cơ s ở xã h ội đ ể th ực
hiện sự thống trị và trực tiếp xây dựng đội ngũ công chức cho bộ máy nhà nước.
Cùng với các đảng phái tư sản, là các hội chủ xí nghiệp mang những tên khác
nhau, thí dụ: Hội Công nghiệp toàn quốc Mỹ, Tổng Liên đoàn công nghi ệp
Italia, Liên đoàn các nhà kinh tế Nhật Bản, Liên minh Liên bang công nghi ệp
Đức, Hội đồng quốc gia giới chủ Pháp, Tổng Liên đoan công thương Anh… Các
̀
hội chủ xí nghiệp này trở thành lực lượng chính trị, kinh tế to lớn, là chỗ d ựa
cho chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Các hội chủ này hoạt động thông
qua các đảng phái của giai cấp tư sản, cung cấp kinh phí cho các đ ảng, quy ết
định về mặt nhân sự và đường lối chính trị, kinh tế của các đảng, tham gia vào
việc thành lập bộ máy nhà nước ở các cấp. Mặt khác, chúng còn lập ra các uỷ
ban tư vấn bên cạnh các bộ nhằm "lái" hoạt động của nhà nước theo chiến lược
của mình. Vai trò của các hội lớn đến mức mà dư lu ận th ế gi ới đã g ọi chúng là
những chính phủ đằng sau chính phủ, một quyền lực thực tế đằng sau quy ền
lực của chính quyền. Thông qua các hội chủ, một mặt các đại biểu của các tổ
chức độc quyền tham gia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khác nhau;
mặt khác, các quan chức và nhân viên chính phủ được cài vào các ban quản trị
của các tổ chức độc quyền, giữ những chức vụ trọng yếu chính thức ho ặc danh
dự, hoặc trở thành những người đỡ đầu các tổ chức độc quyền. Sự thâm nh ập
lẫn nhau này (còn gọi là sự kết hợp) đã tạo ra những biểu hiện mới trong mối
V.I. Lênin: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.31, tr. 275.
1
153
quan hệ giữa các tổ chức độc quyền và cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa
phương.
b) Sự hình thành và phát triển cua sở hữu nhà nước
̉
Sở hữu độc quyền nhà nước là sở hữu tập thể của giai cấp tư bản độc
quyền có nhiệm vụ ủng hộ và phục vụ lợi ích của tư bản độc quy ền nh ằm duy
trì sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản. Nó biểu hiện không nh ững ở chỗ sở h ữu
nhà nước tăng lên mà còn ở sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước
và sở hữu độc quyền tư nhân, hai loại sở hữu này đan kết với nhau trong quá
trình tuần hoàn của tổng tư bản xã hội.
Sở hữu nhà nước không chỉ bao gồm những động sản và bất động s ản
cần cho hoạt động của bộ máy nhà nước, mà gồm cả những doanh nghiệp nhà
nước trong công nghiệp và trong các lĩnh vực kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội
như giao thông vận tải, giáo dục, y tế, bảo hiểm xã hội... trong đó ngân sách nhà
nước là bộ phận quan trọng nhất.
Sở hữu nhà nước được hình thành dưới nhiều hình thức khác nhau: xây
dựng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn của ngân sách; quốc hữu hoá các xí
nghiệp tư nhân bằng cách mua lại; nhà nước mua cổ phần của các doanh nghiệp
tư nhân; mở rộng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn tích lũy của các doanh
nghiệp tư nhân...
Các doanh nghiệp nhà nước thực hiện các chức năng quan trọng sau:
Một là, mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa, bảo đảm địa bàn rộng lớn
cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản. Điều này liên quan đến những ngành
sản xuất cũ không đứng vững được trong cạnh tranh và có nguy cơ thua lỗ, cũng
như các ngành công nghiệp mới nhất đòi hỏi vốn đầu tư lớn và trình độ nghiên
cứu khoa học, thiết kế và thử nghiệm cao được nhà nước đầu tư phát triển.
Hai là, giải phóng tư bản của tổ chức độc quyền từ những ngành ít lãi để
đưa vào những ngành kinh doanh có hiệu quả hơn.
Ba là, làm chỗ dựa cho sự điều tiết kinh tế tư bản chủ nghĩa theo những
chương trình nhất định. Cùng với việc nhà nước thực hiện kinh doanh thì th ị
trường nhà nước cung hinh thanh. Sự hình thành thị trường nhà nước với việc
̃ ̀ ̀
nhà nước chủ động mở rộng thị trường trong nước bằng việc bao mua sản
phẩm của các xí nghiệp độc quyền thông qua những hợp đồng được ký kết đã
154
giúp tư bản tư nhân khắc phục được một phần khó khăn trong th ời kỳ kh ủng
hoảng thừa, góp phần bảo đảm cho quá trình tái sản xuất đ ược di ễn ra bình
thường. Các hợp đồng ký kết với nhà nước giúp cho các tổ chức độc quy ền t ư
nhân vừa tiêu thụ được hàng hoá vừa bảo đảm lợi nhuận ổn đ ịnh, v ừa kh ắc
phục được tình trạng thiếu nhiên liệu, nguyên liệu chiến lược.
Sự tiêu thụ của nhà nước được thực hiện qua những đơn đặt hàng c ủa
nhà nước, quan trọng hơn cả là các đơn đặt hàng quân sự do ngân sách chi m ỗi
ngày một tăng. Các hợp đồng này bảo đảm cho các độc quy ền tư nhân ki ếm
được một khối lượng lợi nhuận lớn và ổn định, vì tỷ suất lợi nhuận của vi ệc
sản xuất các loại hàng hoá đó cao hơn hẳn tỷ suất lợi nhuận thông thường.
c) Sự can thiêp của nhà nước tư sản vao cac quá trinh kinh tế
̣ ̀ ́ ̀
Một trong những hình thức biểu hiện quan trọng của ch ủ nghĩa t ư bản
độc quyền nhà nước là sự điều tiết quá trình kinh tế. Hệ thống điều ti ết c ủa
nhà nước tư sản hình thành một tổng thể những thiết chế và thể ch ế kinh t ế
của nhà nước. Nó bao gồm bộ máy quản lý gắn với hệ thống chính sách, công
cụ có khả năng điều tiết sự vận động của toàn bộ nền kinh tế quốc dân, toàn bộ
quá trình tái sản xuất xã hội. Sự điều tiết kinh t ế c ủa nhà n ước đ ược th ực hi ện
dưới nhiều hình thức như: hướng dẫn, kiểm soát, uốn nắn những lệch lạc bằng
các công cụ kinh tế và các công cụ hành chính - pháp lý, bằng cả ưu đãi và trừng
phạt; bằng những giải pháp chiến lược dài hạn như lập ch ương trình, k ế ho ạch
tổng thể phát triển kinh tế, khoa học, công ngh ệ, bảo v ệ môi tr ường, b ảo hi ểm
xã hội... và bằng cả các giải pháp ngắn hạn.
Các chính sách kinh tế của nhà nước tư sản là sự th ể hiện rõ nét nh ất s ự
điều tiết kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Chúng bao gồm
nhiều lĩnh vực như chính sách chống khủng hoảng chu kỳ, chống lạm phát,
chính sách về tăng trưởng kinh tế, chính sách xã hội, chính sách kinh tế đối
ngoại. Các công cụ chủ yếu của nhà nước tư sản để điều tiết kinh tế và th ực
hiện các chính sách kinh tế như ngân sách, thuế, h ệ th ống ti ền t ệ - tín d ụng, các
doanh nghiệp nhà nước, kế hoạch hoá hay chương trình hoá kinh t ế và các công
cụ hành chính - pháp lý. Tùy thuộc vào điều ki ện và hoàn c ảnh c ụ th ể c ủa t ừng
nước, trong từng thời kỳ và sự vận dụng các học thuyết kinh tế, sự đi ều ti ết
kinh tế của nhà nước tư sản có các mô hình th ể ch ế kinh t ế khác nhau nh ư "mô
155
hình trọng cầu", "mô hình trọng cung", "mô hình trọng tiền"... Những học thuyết
kinh tế quan trọng đã được vận dụng vào sự điều tiết kinh t ế c ủa ch ủ nghĩa t ư
bản độc quyền nhà nước. Đó là học thuyết Kênxơ (J. Keynes - 1854-1946)
chiếm vị trí thống trị từ những năm1940 đên 1970 của thế kỷ XX, sau đó là h ọc
́
thuyết kinh tế của P.A. Samuelson đang là cơ sở lý luận cho sự điều ti ết vĩ mô
của nhà nước và quản lý vi mô của các doanh nghiêp.̣
III. Đánh giá chung về vai trò và giới hạn lịch sử của chủ nghĩa tư bản
1. Vai trò của chủ nghĩa tư bản độc quyền đối với sự phát triển của nền
sản xuất xã hội
Những thành tựu của chủ nghĩa tư bản đạt được trong sự vận động đầy
mâu thuẫn
Chủ nghĩa tư bản phát triển qua hai giai đoạn: chủ nghĩa t ư b ản t ự do
cạnh tranh và chủ nghĩa tư bản độc quyền mà nấc thang t ột cùng c ủa nó là ch ủ
nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.
Trong suốt quá trình phát triển, nếu chưa xét đến hậu quả nghiêm trọng
đã gây ra đối với loài người thì chủ nghĩa tư bản cũng có nh ững mặt tích c ực
đối với phát triển sản xuất. Đó là:
- Chuyển nền sản xuất nhỏ thành nền sản xuất lớn hiện đại.
Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản đã giải phóng loài người kh ỏi "đêm
trường trung cổ" của xã hội phong kiến, đoạn tuyệt với nền kinh t ế t ự nhiên, t ự
túc, tự cấp chuyển sang phát triển kinh tế hàng hóa tư bản chủ nghĩa, chuy ển
sản xuất nhỏ thành sản xuât lớn hiên đai. Dưới tác động của quy luật giá trị
́ ̣ ̣
thặng dư và các quy luật kinh tế của sản xuất hàng hóa, ch ủ nghĩa tư b ản đã
làm tăng năng suất lao động, tạo ra khối lượng của cải khổng lồ hơn nhiều xã
hội trước cộng lại.
- Phát triển lực lượng sản xuất.
Quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản đã làm cho lực lượng sản xuất
phát triển mạnh mẽ với trình độ kỹ thuật và công nghệ ngày càng cao: từ kỹ
thuật thủ công lên kỹ thuật cơ khí, sang tự động hóa, tin h ọc hóa và công ngh ệ
hiện đại. Cùng với sự phát triển của kỹ thuật vầ công nghệ là quá trình gi ải
156
phóng sức lao động, nâng cao hiệu quả khám phá và chinh ph ục thiên nhiên c ủa
con người.
- Thực hiện xã hội hóa sản xuất.
Chủ nghĩa tư bản đã thúc đẩy nền sản xuất hàng hóa phát triển mạnh và
đạt tới mức điển hình nhất trong lịch sử, cùng với nó là quá trình xã h ội hóa s ản
xuất cả về chiều rộng và chiều sâu. Đó là sự phát triển c ủa phân công lao đ ộng
xã hội, sản xuất tập trung với quy mô hợp lý, chuyên môn hóa s ản xu ất và h ợp
tác lao động sâu sắc, mối liên hệ kinh tế giữa các đơn vị, các ngành, các lĩnh vực
ngày càng chặt chẽ... làm cho các quá trình sản xuất phân tán được liên k ết v ới
nhau và phụ thuộc lẫn nhau thành một hệ thống, thành một quá trình sản xuất xã
hội.
Tuy nhiên, những thành tựu chủ nghĩa tư bản đạt được trong s ự vận đ ộng
đầy mâu thuẫn. Điều đó thể hiện ở hai xu hướng trái ngược nhau là xu th ế phát
triển nhanh chóng và xu thế trì trệ của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.
V.I. Lênin nhận xét: sự phát triển nhanh chóng và sự trì trệ thối nát là hai
xu thế cùng song song tồn tại trong nền kinh tế của chủ nghĩa đế quốc. Đó
chính là một biểu hiện quan trọng thuộc bản chất của chủ nghĩa t ư b ản đ ộc
quyền. Ngày nay, bản chất này biểu hiện rất nổi bật.
Xu thế phát triển nhanh của nền kinh tế biểu hiện ở chỗ: sau Chiến tranh
thế giới lần thứ hai, đặc biệt là vào những năm 50, 60 thế k ỷ XX, trong n ền
kinh tế tư bản chủ nghĩa thế giới đã xuất hiện thời kỳ tăng trưởng với tốc độ
cao hiếm thấy. Trong thời gian từ 1948-1970, Mỹ, Anh, Pháp, C ộng hoà liên
bang Đức, Italia, Canađa, Nhật Bản... có tỷ suất tăng trưởng bình quân trong
tổng giá trị thu nhập quốc dân đạt 5,1%. Đồng thời, vi ệc nâng cao hi ệu qu ả lao
động sản xuất cũng rất rõ rệt.
Nguyên nhân của xu thế đó là:
+ Yêu cầu nội tại và xu hướng tăng nhanh tốc độ phát triển lực lượng sản
xuất do sự tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ.
+ Nền kinh tế tư bản chủ nghĩa có những nhân tố kích thích phát triển.
+ Việc mở rộng thị trường trong và ngoài nước.
+ Đặc biệt là tác dụng kích thích của hai hệ thống kinh tế thế giới.
157
Xu thế trì trệ của nền kinh tế hay xu thế kìm hãm mà V.I.Lênin đã ch ỉ ra
có nguyên nhân cơ ban là do sự thống trị của độc quyền. Độc quyền đã tạo ra
̉
những nhân tố ngăn cản sự tiến bộ kỹ thuật và phát triển s ản xu ất nh ư: quy
định giá cả độc quyền, hạn chế sản lượng và mua phát minh k ỹ thuật. Ngày
nay, các nhân tố gây trì trệ vẫn còn tồn tại và tiếp tục tác động.
Sự tồn tại song song của hai xu thế trong chủ nghĩa tư bản một mặt nói
lên rằng chủ nghĩa tư bản ngày nay vẫn còn sức sống, quan h ệ s ản xu ất t ư b ản
chủ nghĩa còn có thể tự điều chỉnh và trong giới hạn nhất định nó còn có th ể
thích ứng với nhu cầu phát triển của lực lượng sản xuất và thúc đẩy xã hội tư
bản phát triển. Song, mặt khác, điều đó cũng nói lên rằng, ch ủ nghĩa t ư b ản
đang vấp phải những giới hạn nhất định, mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa t ư
bản ngày nay vẫn chưa giải quyết được.
2. Những biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản
a) Những biểu hiện mới về năm đặc điểm kinh tế của chủ nghĩa tư bản
độc quyền:
Tập trung sản xuất và hình thức độc quyền mới: Sự xuất hiện các công ty
độc quyền xuyên quốc gia bên cạnh sự phát triển của các xí nghiệp vừa và nhỏ
Do sự phát triển của lực lượng sản xuất, của khoa h ọc và công ngh ệ nên
đã diễn ra quá trình hình thành những sự liên kết giữa các đ ộc quy ền theo c ả hai
chiều dọc và ngang ở trong và ngoài nước. Từ đó, nh ững hình th ức t ổ ch ức đ ộc
quyền mới đã ra đời. Đó là các consơn (concern) và các cônglômêrát
(conglomerate).
Consơn: Đó là tổ chức độc quyền đa ngành, thành phần của nó có hàng
trăm xí nghiêp có quan hệ với những ngành khác nhau và được phân bố ở nhi ều
̣
nước. Trong số 500 công ty lớn nhất của Mỹ có tới 94% là loại consơn so với
49% năm 1949. Điển hình về tính đa ngành là consơn GMC (General Motor
Corporation) năm 1988 có doanh số là 121,085 tỷ USD. Ngoài ngành sản xuất
ôtô chiếm từ 80-90% tổng giá trị sản phẩm, GMC còn thâu tóm nh ững xí nghi ệp
sản xuất đồ điện thông dụng như môtơ, tuabin, đầu máy điêzen, máy gi ặt, máy
hút bụi và một số mặt hàng khác.
158
Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến độc quyền đa ngành là: trong đi ều ki ện
cạnh tranh gay gắt giữa các độc quyền và sự biến động nhanh chóng c ủa th ị
trường thì việc kinh doanh chuyên môn hoá hẹp dễ bị phá sản. Hơn n ữa, hình
thức độc quyền đa ngành còn là kết quả của sự chuyển hoá, thay th ế các tờrớt
để đối phó với luật chống độc quyền ở hầu hết các nước t ư bản ch ủ nghĩa
(luật này cấm độc quyền 100% mặt hàng trong một ngành).
Cônglômêrát: là hình thức tổ chức độc quyền xuất hiện từ những năm 60
của thế kỷ XX. Đó là sự kết hợp vài ba chục những hãng v ừa và nh ỏ không có
bất kỳ sự liên quan nào về sản xuất hoặc dịch vụ cho sản xuất. Mục đích ch ủ
yếu của các cônglômêrát là chiếm đoạt lợi nhuận bằng kinh doanh chứng khoán.
Do vậy phần lớn các cônglômêrát dễ bị phá sản nhanh hoặc chuyển thành các
consơn. Tuy nhiên một bộ phận các cônglômêrát vẫn tồn tại vững ch ắc bằng
cách kinh doanh trong lĩnh vực tài chính trong nh ững điều kiện th ường xuyên
biến động của nền kinh tế thế giới.
Ở các nước tư bản phát triển ngày càng xuất hiện nhiều công ty vừa và
nhỏ, chiếm hơn 90% tổng số hãng có đăng ký, có vai trò quan trọng trong nền
kinh tế.
Trong những ngành mới như tin học, chất dẻo, điện tử, các hãng nhỏ
chiếm tỷ lệ tuyệt đối (ở Mỹ các hãng nhỏ chiếm 90% tổng số hãng trong lĩnh
vực này).
Sự xuất hiện nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ là do:
Thứ nhất, việc ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ cho phép tiêu
chuẩn hoá và chuyên môn hoá sản xuất sâu, dẫn đến hình thành h ệ th ống gia
công, nhất là trong các ngành sản xuất ôtô, máy bay, cơ khí, dệt...
Các công ty lớn và các hãng nhận gia công (doanh nghiệp vừa, nhỏ) hình
thành một hệ thống gắn bó với nhau bởi hàng loạt mối quan h ệ: người mua,
người bán, người vay và người cho vay, bởi những phương tiện sản xuất chung,
cùng nhau chia sẻ công việc, bí quyết sản xuất...
Nhìn bề ngoài, có người gọi hiện tượng trên là "phi tập trung hoá" và cho
rằng, luận điểm của V.I. Lênin về tích tụ và tập trung dẫn t ới đ ộc quy ền không
còn đúng nữa. Thực ra, đó chính là biểu hiện của độc quy ền d ưới m ột d ạng
mới, thể hiện ở chỗ là: các hãng, công ty vừa và nh ỏ ph ụ thu ộc vào các cons ơn
159
và cônglômêrát về nhiều mặt. Sự kiểm soát của độc quyền được thực hiện
dưới những hình thức mới thông qua quan hệ hợp tác giữa tư bản độc quy ền
lớn với các hãng vừa và nhỏ, thông qua quan hệ hợp tác giữa các đ ộc quy ền l ớn
nhằm mở rộng khả năng kiểm soát sản xuất nói chung, tiến bộ khoa hoc va ̀ ̣
công nghệ noi riêng.
́
Thứ hai, các doanh nghiệp vừa và nhỏ có những thế mạnh của nó. Đó là:
nhạy cảm đối với thay đổi trong sản xuất; linh hoạt ứng phó với s ự bi ến đ ộng
của thị trường; mạnh dạn đầu tư vào những ngành mới đòi hỏi sự mạo hiểm;
dễ đổi mới trang thiết bị kỹ thuật mà không cần nhiều chi phí bổ sung, có th ể
kết hợp nhiều loại hình kỹ thuật để sản xuất ra những sản phẩm có ch ất lượng
cao trong điều kiện kết cấu hạ tầng hạn chế…
Ngoài ra, độc quyền cũng xuất hiện cả ở những nước đang phát tri ển. Đó
là kết quả của sự thâm nhập của các công ty xuyên quốc gia vào các nước này
và sự ứng dụng những thành tựu khoa học - kỹ thuật hiện đại khiến cho chỉ một
xí nghiệp hay một công ty cũng đủ sức mạnh chi ph ối vi ệc s ản xu ất và tiêu th ụ
của cả một ngành mới ra đời ở một nước đang phát triển và tới mức độ nhất
định có thể bành trướng ra bên ngoài.
Các tổ chức độc quyền ra đời luôn luôn có xu hướng bành trướng quốc tế.
Trong điều kiện hiện nay, xu hướng vận động của chúng là trở thành các công
ty xuyên quốc gia và liên minh với nhà nước hình thành chủ nghĩa t ư b ản độc
quyền nhà nước. Đó là biểu hiện mới của độc quy ền và là hình th ức v ận đ ộng
mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong điều kiện lịch sử mới.
- Sự thay đổi các hình thức tổ chức và cơ chế thống trị của tư bản tài
chính
Do sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ,
trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa đã xuất hiện nhiều ngành kinh tế mới, đặc
biệt là các ngành thuộc "phần mềm" như dịch vụ, bảo hiểm... ngày càng chi ếm
tỷ trọng lớn. Thích ứng với sự biến đổi đó, hình thức tổ chức và cơ chế thống
trị của tư bản tài chính đã thay đổi. Ngày nay, phạm vi liên k ết và xâm nh ập vào
nhau giữa tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp được mở rộng ra nhiều
ngành, do đó các tập đoàn tư bản tài chính th ường tồn tại dưới hình th ức m ột t ổ
hợp đa dạng kiểu: công - nông - thương - tín - dịch vụ hay công nghiệp - quân
160
sự, dịch vụ quốc phòng... Nội dung của sự liên kết cũng đa dạng h ơn, tinh vi
hơn và phức tạp hơn.
Cơ chế thị trường của tư bản tài chính cũng biến đổi, cổ phiếu có mệnh
giá nhỏ được phát hành rộng rãi, khối lượng cổ phiếu tăng lên, nhiều tầng lớp
dân cư mua cổ phiếu kéo theo đó là "ch ế độ tham dự" đ ược bổ sung thêm b ằng
"chế độ uỷ nhiệm", nghĩa là những đại cổ đông được "uỷ nhiệm" thay m ặt cho
đa số cổ đông có ít cổ phiếu quyết định phương hướng hoạt động của công ty
cổ phần. Chủ sở hữu tư bản lớn giờ đây vừa khống chế trực tiếp vừa kh ống
chế gián tiếp đối với tư bản thông qua biến động trên thị trường tài chính, bu ộc
các nhà quản lý phải tuân theo lợi ích của chúng.
Để vươn ra địa bàn thế giới và thích ứng với quá trình quốc tế hoá đời
sống kinh tế, toàn cầu hoá kinh tế, các tập đoàn tư bản tài chính đã thành lập các
ngân hàng đa quốc gia và xuyên quốc gia th ực hiện vi ệc đi ều ti ết các cons ơn và
cônglômêrát, xâm nhập vào nền kinh tế của các quốc gia khác. Sự ra đời của các
trung tâm tài chính cua thế giới như Nhật Bản, Mỹ, Đức, Hồng Kông, Xingapo...
̉
là kết quả hoạt động của các tập đoàn tài chính quốc tế. Dù biểu hiện dưới hình
thức nào, có sự thay đổi cơ chế thống trị ra sao, bản chất của tư bản tài chính
cũng không thay đổi.
Những biểu hiện mới của xuất khẩu tư bản
Ngày nay, trong điều kiện lịch sử mới, xuất khẩu tư bản đã có những
biến đổi lớn.
Thứ nhất, trước kia luồng tư bản xuất khẩu chủ yếu từ các nước tư bản
phát triển sang các nước kém phát triển (chiếm tỷ trọng trên 70%). Nhưng
những thập kỷ gần đây đại bộ phận dòng đầu tư lại chảy qua lại giữa các nước
tư bản phát triển với nhau. Tỷ trọng xuất khẩu tư bản giữa ba trung tâm t ư b ản
chủ nghĩa tăng nhanh, đặc biệt dòng đầu tư ch ảy mạnh theo h ướng t ừ Nh ật
Bản vào Mỹ và Tây Âu, cũng như từ Tây Âu chảy vào Mỹ làm cho luồng xuất
khẩu tư bản vào các nước đang phát triển giảm mạnh (năm 1996 ch ỉ còn 16,8%,
hiện nay khoảng 30%).
Sở dĩ có sự chuyển hướng đầu tư như vậy là do:
- Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đã tạo ra những biến đổi nhảy
vọt trong sự phát triển của lực lượng sản xuất. Vào những năm 80 của thế kỷ
161
XX, nhiều ngành công nghiệp mới ra đời và phát triển thành các ngành mũi nhọn
như: ngành công nghệ sinh học, ngành chế tạo vật liệu mới, ngành bán dẫn và
vi điện tử, ngành vũ trụ và đại dương... Sự xuất hiện những ngành mới đã tạo
ra nhu cầu đầu tư hấp dẫn vì trong thời gian đầu nó t ạo ra l ợi nhu ận siêu ng ạch
lớn.
- Ở các nước tư bản phát triển đã diễn ra sự biến đổi cơ cấu các ngành
sản xuất: phát triển các ngành có hàm lượng khoa học - kỹ thuật cao và hàm
lượng vốn lớn.
- Việc tiếp nhận kỹ thuật mới chỉ diễn ra ở các nước tư bản phát tri ển vì
ở các nước đang phát triển có kết cấu hạ tầng lạc hậu, tình hình chính trị kém
ổn định, tỷ suất lợi nhuận của tư bản đầu tư không còn cao như trước.
Thứ hai, chủ thể xuất khẩu tư bản có sự thay đổi lớn, trong đó vai trò của
các công ty xuyên quốc gia (TNCs) trong xuất khẩu tư bản ngày càng to lớn, đặc
biệt là đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Chẳng hạn vào những năm 90 của thế
kỷ XX, các TNCs đã chiếm tới 90% luồng vốn FDI. Mặt khác đã xu ất hi ện
nhiều chủ thể xuất khẩu tư bản từ các nước đang phát triển mà nổi b ật là NIEs
châu Á.
Thứ ba, hình thức xuất khẩu tư bản rất đa dạng, có s ự đan xen gi ữa xu ất
khẩu tư bản và xuất khẩu hàng hoá tăng lên. Ch ẳng h ạn, trong đ ầu t ư tr ực ti ếp
xuất hiện những hình thức mới như BOT (xây dựng - kinh doanh - chuyển giao),
BT (xây dựng - chuyển giao) sự kết hợp giữa xuất khẩu tư b ản v ới các h ợp
đồng buôn bán hàng hoá, dịch vụ, chất xám không ngừng tăng lên.
Thứ tư, sự áp đặt mang tính chất thực dân trong xuất khẩu tư bản đã
được gỡ bỏ dần và nguyên tắc cùng có lợi được đề cao.
Sự biến động về địa bàn và tỷ trọng đầu tư của các nước tư bản phát
triển không lam cho đặc điểm và bản chất của xuất khẩu tư bản thay đổi, mà
̀
chỉ làm cho hình thức và xu hướng của xuất khẩu tư bản thêm phong phú và
phức tạp hơn.
162
- Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các liên minh của ch ủ nghĩa
tư bản: xu hướng quốc tế hoá, toàn cầu hoá kinh tế ngày càng tăng bên c ạnh xu
hướng khu vực hoá nền kinh tế.
Sức mạnh và phạm vi bành trướng của TNCs tăng lên thúc đ ẩy xu h ướng
quốc tế hoá, toàn cầu hoá kinh tế và sự phân chia phạm vi ảnh h ưởng giữa
chúng với nhau, đồng thời thúc đẩy việc hình thành chủ nghĩa t ư b ản độc quy ền
quốc tế.
Cùng với xu hướng toàn cầu hoá kinh tế lại diễn ra xu hướng khu vực hoá
kinh tế, hình thành nhiều liên minh kinh tế khu v ực nh ư: Liên minh châu Âu
(EU) từ ngày 1-1-1999 gồm 15 nước và cho ra đời đồng ti ền chung châu Âu
(EURO) với sự tham gia của 11 quốc gia. Tại Tây bán cầu, Mỹ đang xúc ti ến
thành lập khối thị trường chung châu Mỹ (dự định hoàn tất vào năm 2010) b ằng
cách từng bước mở rộng khối Mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA gồm: Canađa,
Mêhicô và Mỹ) đến Nam Mỹ.
Việc phân chia thế giới về kinh tế cũng có sự tham gia của một loạt n ước
đang phát triển nhằm chống lại sức ép của các cường quốc tư bản ch ủ nghĩa.
Đó là việc thành lập tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), th ị trường
chung vùng chóp nón Nam Mỹ (MERCOSUR) gồm 4 nước: Brazin, Achentina,
Urugoay, Paragoay... Ngày càng có nhiều nước tham gia vào các Liên minh m ậu
dịch tự do (FTA) hoặc các Liên minh thuế quan (CU).
Tư bản độc quyền quốc tế là thế lực đang chi phối quá trình toàn c ầu hoá
thông qua các tổ chức kinh tế quốc tế và đang ra s ức h ạn ch ế s ự phát tri ển c ủa
các tổ chức khu vực.
- Sự phân chia thế giới giữa các cường quốc vẫn tiếp tục dưới nh ững
hình thức cạnh tranh và thống trị mới
Tuy chủ nghĩa thực dân đã hoàn toàn sụp đổ và chủ nghĩa thực dân m ới đã
suy yếu, nhưng các cường quốc tư bản chủ nghĩa, khi ngấm ngầm, lúc công
khai, vẫn tranh giành nhau phạm vi ảnh hưởng bằng cách thực hiện "chiến lược
biên giới mềm", ra sức bành trướng "biên giới kinh tế" rộng hơn biên giới địa lý,
ràng buộc, chi phối các nước kém phát triển từ sự lệ thuộc về vốn, công nghệ đi
đến sự lệ thuộc về chính trị vào các cường quốc.
163
Chiến tranh lạnh kết thúc, nguy cơ chiến tranh thế giới bị đẩy lùi, nh ưng
lại được thay thế bằng những cuộc chiến tranh thương mại, những cuộc chi ến
tranh sắc tộc, tôn giáo mà đứng trong hoặc núp sau các cuộc đụng độ đó là các
cường quốc đế quốc.
Tóm lại, dù có những biểu hiện mới, chủ nghĩa tư bản đương đại vẫn là
chủ nghĩa tư bản độc quyền. Những biểu hiện mới đó chỉ là sự phát triển của
năm đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền mà V.I. Lênin đã vạch ra
từ những năm đầu thế kỷ.
b) Biểu hiện mới trong sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản
- Mục tiêu của sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư bản độc quy ền là
nhằm khắc phục những khuyết tật của kinh tế thị trường tư bản ch ủ nghĩa,
định hướng cho sự phát triển kinh tế - xã hội nhằm tăng trưởng kinh t ế, b ảo
đảm sự tồn tại và phát triển của chủ nghĩa tư bản.
- Để điều tiết kinh tế, nhà nước tư bản độc quy ền đã t ổ chức bộ máy
điều tiết. Bộ máy đó gồm cơ quan lập pháp, hành pháp, t ư pháp và v ề m ặt nhân
sự có sự tham gia của những đại biểu của tập đoàn lớn và các quan chức nhà
nước. Đồng thời, bên cạnh bộ máy này còn có hàng loạt các tiểu ban được tổ
chức dưới những hình thức khác nhau, thực hiện "tư vấn" với hy v ọng "lái"
đường lối theo mục tiêu riêng của các tổ chức độc quyền.
Cùng với bộ máy điều tiết là các công cụ điều tiết các loại, nh ư công cụ
hành chính, pháp luật, chính sách và các đòn bẩy kinh t ế, nh ằm th ực hi ện các
mục tiêu chiến lược đã được hoạch định.
- Cơ chế điều tiết kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là:
cơ chế kết hợp thị trường tự do cạnh tranh với tính năng động của tư bản độc
quyền tư nhân. Trên phương diện kinh tế, những điểm quan trọng nhất của cơ
chế điều tiết mới là:
+ Hạn chế sự quan liêu hoá nhà nước bằng cách xem xét lại hệ thống luật
kinh tế, đơn giản hoá thủ tục hành chính và xây dựng các đ ạo luật m ới thích
hợp với cơ chế thị trường có sự điều tiết của nhà nước.
+ Xác định lại sự trợ cấp của nhà nước đối với một số ngành, một số xí
nghiệp.
164
+ Thực hiện tư nhân hoá khu vực kinh tế nhà nước nhằm tăng năng lực
cạnh tranh của các doanh nghiệp và khắc phục sự hoạt động kém hi ệu qu ả của
các doanh nghiệp nhà nước.
+ Nới lỏng sự điều tiết của nhà nước, xoá bỏ những quy định c ủa nhà
nước có thể dẫn đến hạn chế sự cạnh tranh trên thị trường.
+ Xác định lại các thứ tự ưu tiên trong chính sách kinh t ế, h ướng ch ủ y ếu
vào sự tăng trưởng lâu dài, tiến bộ khoa học và công nghệ, giảm chi tiêu ngân
sách cho nhu cầu xã hội, chống lạm phát, giảm thuế để khuyến khích kinh
doanh.
+ Tăng cường sự phối hợp chính sách kinh tế giữa các nước trong những
lĩnh vực có tầm quan trọng đối với sự ổn định tình hình kinh tế - xã hội.
Nổi bật hơn cả trong những biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản độc
quyền nhà nước là việc thực hiện các chính sách xã hội.
- Phương thức điều tiết của nhà nước linh hoạt, mềm dẻo h ơn, ph ạm vi
rộng hơn, thể hiện như sau:
+ Điều tiết bằng chương trình và kế hoạch.
+ Điều tiết cơ cấu kinh tế bằng quan hệ thị trường thông qua hợp đồng,
đồng thời hỗ trợ các ngành truyền thống cần được tiếp tục duy trì và nh ững
ngành mũi nhọn với công nghệ cao.
+ Điều tiết tiến bộ khoa học và công nghệ bằng tăng chi ngân sách cho
nghiên cứu và phát triển, đề xuất các hướng ưu tiên phát triển công nghệ, tài trợ
cho nghiên cứu ứng dụng của các công ty tư nhân.
+ Điều tiết thị trường lao động bằng cách đào tạo và đào t ạo l ại, khuy ến
khích phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ để thu hút người th ất nghi ệp, th ực
hiện bảo hiểm thất nghiệp, nhà nước còn can thiệp vào các h ợp đ ồng lao
động...
+ Điều tiết thị trường tài chính, tiền tệ, chống lạm phát, điều tiết giá cả.
+ Điều tiết các quan hệ kinh tế đối ngoại, hệ thống tài chính, tiền tệ quốc
tế.
3. Giới hạn lịch sử của chủ nghĩa tư bản
165
Bên cạnh mặt tích cực nói trên, trong quá trình phát tri ển, ch ủ nghĩa t ư
bản đã gây ra những hậu quả nặng nề cho loài người: hai cuộc chiến tranh th ế
giới đẫm máu và hàng trăm cuộc chiến tranh cục bộ khác; ch ạy đua vũ trang và
ô nhiễm môi trường; nạn đói nghèo và bệnh tật của hàng trăm triệu người, nh ất
là ở các nước chậm phát triển…
Giới hạn lịch sử của chủ nghĩa tư bản bắt nguồn từ mâu thuẫn cơ bản
của chủ nghĩa tư bản: mâu thuẫn giữa tính chất và trình độ xã h ội hoá cao c ủa
lực lượng sản xuất với chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa v ề t ư li ệu s ản
xuất. Mặc dù chủ nghĩa tư bản ngày nay đã có điều chỉnh nhất định trong quan
hệ sở hữu, quản lý và phân phối nhưng không thể khắc phục được mâu thuẫn
này.
Mâu thuẫn cơ bản nói trên biểu hiện thành những mâu thuẫn cụ thể sau
đây:
a) Mâu thuẫn giữa tư bản và lao động
Mâu thuẫn này thể hiện sự phân cực giàu - nghèo và tình trạng bất công
xã hội tăng lên. Sự bần cùng hoá tuyệt đối lẫn tương đối của giai cấp công nhân
vẫn đang tồn tại. Tuy đại bộ phận tầng lớp trí thức và lao động có kỹ năng đang
có việc làm được cải thiện mức sống và gia nhập vào tầng lớp trung l ưu, nh ưng
vẫn không xoá được sự phân hoá giàu - nghèo ngày càng sâu sắc.
Thu nhập của 358 người giàu nhất thế giới lớn hơn thu nh ập hàng năm
của hơn 45% dân số thế giới. Tình trạng công nhân, người lao động th ất nghi ệp
ngày càng tăng.
Trong xã hội tư bản ngày nay, sự bất bình đẳng và các t ệ n ạn xã h ội v ẫn
tồn tại một cách phổ biến: sự suy đồi về xã hội, văn hoá và đ ạo đ ức ngày càng
trầm trọng.
b) Mâu thuẫn giữa các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc với chủ nghĩa đế
quốc
Ngày nay, mâu thuẫn này đang chuyển thành mâu thuẫn giữa các n ước
chậm phát triển bị lệ thuộc với những nước đế quốc thành mâu thu ẫn gi ữa các
nước và tầng lớp thượng lưu giàu có ở phương Bắc với các nước và các tầng
lớp nghèo khổ ở phương Nam. Nếu so sánh thu nh ập th ời kỳ 1930-1993 ta th ấy
khoảng cách giàu nghèo của hai nhóm nước này tăng 280%. GDP của 550 triệu
166
dân châu Phi chỉ bằng GDP của nước Bỉ (10 triêu dân). Nhiều tài liệu công bố
̣
trên các phương tiện truyền thông đã chỉ rõ các nước thứ ba không nh ững b ị v ơ
vét cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên, mà còn m ắc n ợ không th ể nào tr ả
được. Hàng năm, các nước chậm phát triển vay nợ phải trả cho các nước ch ủ
nợ số tiền lãi từ 130 đến 150 tỷ USD.
Chính vì thế, trong những năm 80 của thế kỷ XX, thế giới thứ ba bị trì trệ,
suy thoái. Điều này cũng đã được Ngân hàng Thế giới khẳng định: ở châu Phi,
Mỹ Latinh,... hàng trăm triệu người đã nhận thấy, đi cùng với tăng tr ưởng là s ự
suy tàn về kinh tế, phát triển nhường chỗ cho suy thoái; ở một vài n ước Mỹ
Latinh, GNP theo đầu người hiện nay thấp hơn so với 10 năm tr ước đây. Trong
nhiều nước châu Phi, nó còn thấp hơn cách đây 20 năm"... một thế giới mà trong
đó từ 20 năm nay ở châu Phi, từ 9 năm nay ở Mỹ Latinh m ức s ống không ng ừng
giảm. Trong khi đó mức sống trong các vùng khác tiếp t ục tăng lên tuy có ch ậm
hơn, đó là điều hoàn toàn không thể chấp nhận được".
c) Mâu thuẫn giữa các nước tư bản chủ nghĩa với nhau, chủ yếu là gi ữa
ba trung tâm kinh tế, chính trị hàng đầu của thế giới t ư b ản, giữa các t ập đoàn
tư bản xuyên quốc gia
Mâu thuẫn này có phần dịu đi trong thời kỳ còn tồn tại sự đối đ ầu giữa
hai hệ thống thế giới tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa, nay có chi ều h ướng
diễn biến phức tạp sau khi chiến tranh lạnh kết thúc. Một mặt, s ự phát tri ển
của xu thế toàn cầu hoá và của cách mạng khoa h ọc và công ngh ệ khi ến các
nước đó phải liên kết với nhau. Mặt khác, do tác động của quy luật phát tri ển
không đều và lợi ích cục bộ của giai cấp thống trị ở m ỗi n ước, các nước đó đã
trở thành đối thủ cạnh tranh với nhau, tranh giành quy ền lực và ph ạm vi ảnh
hưởng trên thế giới, nhất là giữa ba trung tâm Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu. Bi ểu
hiện của mâu thuẫn giữa các nước ấy trước hết là cuộc chiến tranh th ương
mại, chiến tranh về đầu tư kỹ thuật, tài chính cũng như sự cạnh tranh giữa
TNCs dưới nhiều hình thức.
d) Mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội
Mâu thuẫn này là mâu thuẫn xuyên suốt thời đại quá độ từ ch ủ nghĩa tư
bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn th ế giới. Ch ế độ xã h ội ch ủ nghĩa ở
Liên Xô và Đông Âu sụp đổ khiến chủ nghĩa xã h ội t ạm th ời lâm vào thoái trào,
167
nhưng bản chất thời đại không hề thay đổi. Loài người vẫn ở trong giai đoạn
quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội mở đầu bằng Cách mạng
Tháng Mười Nga vĩ đại. Do đó, mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản và ch ủ nghĩa
xã hội vẫn tồn tại một cách khách quan.
Trong thực tế, mâu thuẫn này biểu hiện trong mưu đồ của th ế lực đế
quốc lợi dụng sự sụp đổ chủ nghĩa xã hội ở một số nước để đẩy mạnh cuộc
phản kích quyết liệt bằng mọi thủ đoạn (không loại trừ s ự can thi ệp b ằng quân
sự) nhằm xoá bỏ các nước xã hội chủ nghĩa còn lại.
Nhưng do điều kiện quốc tế có những thay đổi, do giữa một số nước xã
hôi chủ nghia và tư bản chủ nghĩa đã thiết lập quan hệ chính thức về mặt nhà
̣ ̃
nước, có quan hệ vừa hợp tác vừa đấu tranh về nhiều mặt cho nên mâu thuẫn
giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản ngày nay biểu hiện ch ủ y ếu b ằng
"diễn biến hoà bình" và chống "diễn biến hoà bình". Tuy hình th ức bi ểu hi ện có
khác trước, nhưng đấu tranh giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản vẫn là
cuộc đấu tranh rất quyết liệt diễn ra trên phạm vi toàn thế giới.
Chủ nghĩa tư bản ngày nay - với những thành tựu đáng kể của nó, là sự
chuẩn bị tốt nhất những điều kiện, tiền đề cho sự ra đời của chủ nghĩa xã hội
trên phạm vi toàn thế giới. Nhưng bước chuyển từ chủ nghĩa tư bản lên ch ủ
nghĩa xã hội vẫn phải thông qua cuộc cách mạng xã h ội. Dĩ nhiên, cu ộc cách
mạng xã hội sẽ diễn ra bằng phương pháp nào - hoà bình hay bạo lực, điều đó
hoàn toàn tuỳ thuộc vào những hoàn cảnh lịch sử - cụ th ể c ủa t ừng nước và b ối
cảnh quốc tế chung trong từng thời điểm, vào sự lựa chọn của các lực lượng
cách mạng.
Phần thứ ba
LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN
VỀ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
Trong chủ nghĩa Mác-Lênin, học thuyết kinh tế về phương thức sản xuất
tư bản chủ nghĩa cùng với bộ phận lý luận triết học là nh ững cơ s ở lý lu ận t ất
yếu và trực tiếp của chủ nghĩa xã hội khoa học, tức học thuyết Mác-Lênin về
chủ nghĩa xã hội. Bởi vậy, theo nghĩa rộng chủ nghĩa xã hội khoa học chính là
168
chủ nghĩa Mác-Lênin, còn theo nghĩa hẹp thì nó là một bộ phận lý lu ận c ấu
thành chủ nghĩa Mác-Lênin - bộ phận lý luận về chủ nghĩa xã hội, đó là bộ phận
nghiên cứu làm sáng tỏ vai trò, sứ mệnh lịch sử của giai c ấp công nhân; tính t ất
yếu và nội dung của cách mạng xã hội chủ nghĩa; quá trình hình thành và phát
triển của hình thái kinh tế-xã hội cộng sản chủ nghĩa; quy luật và con đ ường
xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản.
Chương VII:
SỨ MÊNH LICH SỬ CUA GIAI CÂP CÔNG NHÂN
̣ ̣ ̉ ́
VÀ CACH MANG XÃ HÔI CHỦ NGHIA
́ ̣ ̣ ̃
Thời lượng: 8 giờ tín chỉ (6 lý thuyết, 2 thảo luận)
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Nắm được khái niệm giai cấp công nhân, sứ mệnh lịch sử và những đi ều
kiện khách quan quy định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân
- Hiểu vai trò của Đảng Cộng sản trong thực hiện sứ mệnh lịch sử của
giai cấp công nhân
- Nắm khái niệm cách mạng xã hội chủ nghĩa và nguyên nhân của nó
- Phân tích được mục tiêu, nội dung, động lực của cách mạng xã hội chủ
nghĩa
- Hiểu được xu thế của sự ra đời hình thái kinh tế cộng sản chủ nghĩa
I. Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân
1. Giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của nó
a) Khái niệm giai cấp công nhân
- Vị trí phạm trù sứ mệnh lịch sử giai cấp công nhân: Sứ mệnh lịch sử của
giai cấp công nhân là phạm trù cơ bản nhất, phạm trù xuất phát của ch ủ nghĩa
xã hội khoa học. Trong tác phẩm "Vận mệnh của học thuy ết Mác", V.I.Lênin đã
chỉ rõ: "Điểm chủ yếu trong học thuyết của Mác là ở ch ỗ nó làm sáng t ỏ vai trò
lịch sử thế giới của giai cấp công nhân là người xây dựng xã h ội xã h ội ch ủ
nghĩa". Phát hiện ra sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là m ột trong nh ững
169
cống hiến vĩ đại nhất của chủ nghĩa Mác, nó là cốt lõi hình thành ba bộ ph ận
hợp thành của chủ nghĩa Mác.
- Quan niệm của cua cac nhà kinh điên chủ nghĩa Mác - Lênin v ề giai c ấp
̉ ́ ̉
công nhân
C. Mác và Ph. Ăngghen đã dùng rất nhiều thuật ngữ khác nhau để nói về
giai cấp công nhân. Đó là các thuật ngữ: giai cấp vô sản, giai cấp vô s ản hi ện
đại, giai cấp công nhân hiện đại, giai cấp công nhân đại công nghiệp, giai cấp
những người lao động thế kỷ XIX.
Hai ông còn dùng những thuật ngữ có nội dung hẹp hơn để ch ỉ các loại
công nhân trong các ngành khác nhau, trong các giai đoạn khác nhau c ủa công
nghiệp. Tất cả đó chỉ là những cụm từ đồng nghĩa để biểu thị một khái niệm
giai cấp công nhân - con đẻ của nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa, giai c ấp
đại biểu cho lực lượng sản xuất tiên tiến, cho phương thức sản xuất hiện đại.
Theo C. Mác và Ph. Ăngghen khái niệm giai cấp công nhân có hai thuộc
tính:
Thuộc tính thứ nhất, xét vị trí của giai cấp công nhân trong phương thức
lao động, phương thức sản xuất. Theo thuộc tính này, công nhân là những người
lao động trực tiếp hay gián tiếp vận hành các công cụ sản xuất có tính ch ất
công nghiệp ngày càng hiện đại và xã hội hóa cao.
Mác và Ăngghen luôn nhấn mạnh tới người công nhân hiện đại gắn liền
với nền công nghiệp hiện đại, coi đó là bộ phận cơ bản nh ất c ủa giai c ấp công
nhân: "Các giai cấp khác đều suy tàn và tiêu vong cùng v ới s ự phát tri ển c ủa đ ại
công nghiệp, còn giai cấp vô sản là sản phẩm của nền đại công nghiệp".
Thuộc tính thứ hai, xét vị trí của giai cấp công nhân trong quan hệ sản
xuất tư ban chủ nghia: Căn cứ vào thuộc tính này, công nhân là những người lao
̉ ̃
động không có tư liệu sản xuất, phải làm thuê, bán s ức lao động cho nhà t ư b ản
và bị nhà tư bản bóc lột giá trị thặng dư.
C. Mác và Ph. Ăngghen đặc biệt nhấn mạnh thuộc tính thứ hai, vì chính
điều đó khiến cho người công nhân trở thành giai cấp đối kháng v ới giai c ấp t ư
sản. Đồng thời nói lên đặc trưng cơ bản của giai cấp công nhân dưới chế độ tư
bản, nên C. Mác và Ph. Ăngghen gọi giai cấp công nhân là giai cấp vô sản.
Trong tac phâm Tuyên ngôn cua Đang Công san, C. Mac và Ph. Ăngghen đã chỉ
́ ̉ ̉ ̉ ̣ ̉ ́
170
ro: “Giai câp vô san là môt giai câp xã hôi hoan toan chỉ kiêm sông băng viêc ban
̃ ́ ̉ ̣ ́ ̣ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ̣ ́
lao đông cua minh, chứ không phai sông băng lợi nhuân cua bât cứ tư ban nao, đó
̣ ̉ ̀ ̉́ ̀ ̣ ̉ ́ ̉ ̀
là môt giai câp mà hanh phuc và đau khô, sông và chêt, toan bộ sự sông con cua họ
̣ ́ ̣ ́ ̉́ ́ ̀ ́ ̀ ̉
đêu phụ thuôc vao số câu về lao đông, tức là vao tinh hinh chuyên biên tôt hay xâu
̀ ̣ ̀ ̀ ̣ ̀̀ ̀ ̉ ́ ́ ́
cua công viêc lam ăn, vao những sự biên đông cua canh tranh không gì ngăn can
̉ ̣̀ ̀ ́ ̣ ̉ ̣ ̉
nôi. Noi tom lai, giai câp vô san hay giai câp cua những người vô san là giai câp
̉ ́́ ̣ ́ ̉ ́ ̉ ̉ ́
lao đông trong thế kỉ XIX”1.
̣
- Quan niêm hiên nay về giai câp công nhân
̣ ̣ ́
Căn cứ vào hai thuộc tính (hay hai tiêu chí cơ bản) nói trên, có th ể dưa ra
khái niệm: "Giai cấp công nhân là một tập đoàn xã hội ổn định, hình thành và
phát triển cùng với quá trình phát triển của nền công nghi ệp hi ện đ ại, v ới nh ịp
độ phát triển của lực lượng sản xuất có tính chất xã h ội hóa ngày càng cao; là
lực lượng sản xuất cơ bản tiên tiến, trực tiếp hoặc tham gia vào quá trình sản
xuất, tái sản xuất ra của cải vật chất và cải tạo các quan h ệ xã h ội, là l ực
lượng chủ yếu của tiến trình lịch sử, quá độ từ chủ nghĩa tư b ản lên ch ủ nghĩa
xã hội. ở các nước tư bản, giai cấp công nhân là những người không có hoặc về
cơ bản không có tư liệu sản xuất, phải làm thuê cho giai cấp tư sản và bị giai
cấp tư sản bóc lột giá trị thặng dư; ở các nước xã hội chủ nghĩa, họ là người
đã cùng nhân dân lao động làm chủ những tư liệu sản xuất chủ yếu và cùng
nhau hợp tác lao động vì lợi ích chung của toàn xã hội, trong đó có l ợi ích chính
đáng của bản thân họ"1.
Hai tiêu chí hay hai thuộc tính cơ bản của giai cấp công nhân do C. Mác và
Ph. Ăngghen nêu trên có ý nghĩa chỉ đạo phương pháp luận trong việc xem xét
giai cấp công nhân hiện đại trong thời đại hiện nay:
+ Hiện nay cơ cấu ngành nghề của giai cấp công nhân đã có thay đổi to
lớn. Bên cạnh công nhân của nền công nghiệp cơ khí đã xuất hiện công nhân
của nền công nghiệp tự động hóa với việc áp dụng phổ biến công nghệ thông
tin vào sản xuất.
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H. 1995, tâp 4, tr 456.
́ ̣̀ ̣
1
Hôi đông Trung ương chỉ đao biên soan giao trinh quôc gia cac bộ môn khoa hoc Mac – Lênin, Tư
̣ ̀ ̣ ̣ ́ ̀ ́ ́ ̣ ́
1
tưởng Hồ Chí Minh: Giao trinh Chủ nghia xã hôi khoa hoc, Nxb CTQG, H.2002, tr 99.
́ ̀ ̃ ̣ ̣
171
+ Cùng với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, giai cấp công nhân có
xu hướng "trí thức hóa" ngày càng tăng và cũng có một bộ phận trí th ức đông
đảo gắn liền trực tiếp với lao động công nghiệp, với quy trình sản xu ất công
nghiệp, tạo ra của cải vật chất cho xã h ội, bổ sung vào hàng ngũ giai c ấp công
nhân, nằm trong nội hàm khái niệm giai cấp công nhân.
+ Tri thức cao không làm thay đổi bản chất của giai cấp công nhân trong
chủ nghĩa tư bản với tính chất là lao động làm thuê cho giai c ấp t ư s ản trong
hoạt động sản xuất công nghiệp.
+ Trong chủ nghĩa xã hội cũng như trong thời kỳ quá độ, giai cấp công
nhân trở thành người làm chủ tư liệu sản xuất, họ vẫn là công nhân nhưng
không còn là giai cấp vô sản như trong chủ nghĩa tư bản.
+ Trong điều kiện còn tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần, một bộ ph ận
công nhân làm thuê trong các xí nghiệp tư nhân, những người này vừa tham gia
làm chủ cùng toàn bộ giai cấp công nhân và nhân dân lao động, vừa là người làm
thuê xét về mặt cá nhân. Tuy nhiên, địa vị làm thuê của họ không hoàn toàn
giống như làm thuê dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, vì có nhà nước bảo hộ
quyền lợi của họ.
b) Nôi dung và đăc điêm sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân.
̣ ̣ ̉
Giai câp công nhân và san phâm cua nên đai công nghiêp, là lực lượng tiêu
́ ̉ ̉ ̉ ̀ ̣ ̣
biêu cho sự phat triên cua phương thức san xuât tiên bô. Về khach quan là giai câp
̉ ́ ̉ ̉ ̉ ́ ́ ̣ ́ ́
có sứ mênh lanh đao nhân dân lao đông đâu tranh xoa bỏ moi chế độ ap bức boc
̣ ̃ ̣ ̣ ́ ́ ̣ ́ ́
lôt và xây dựng xã hôi mới công san chủ nghia. Trong tac phâm Chông Đuyring,
̣ ̣ ̣ ̉ ̃ ́ ̉ ́
Ph.Ăngghen đã chỉ ro: “Phương thức san xuât tư ban chủ nghia tao ra môt lực
̃ ̉ ́ ̉ ̃ ̣ ̣
lượng bị buôc phai hoan thanh cuôc cach mang ây, nêu không thì sẽ bị diêt vong” 1
̣ ̉ ̀ ̀ ̣ ́ ̣ ́ ́ ̣
va: “Thực hiên sự nghiêp giai phong thế giới ây, đó là sứ mênh lich sử cua giai
̀ ̣ ̣ ̉ ́ ́ ̣ ̣ ̉
́ ̉ ̣ ̣
câp vô san hiên đai”2 .
V.I.Lênin cũng chỉ ra rằng: “Điểm chủ yếu trong học thuy ết của Mác là ở
chỗ nó làm sáng tỏ vai trò lịch sử thế giới của giai cấp vô sản, là ng ười xây
dựng xã hội xã hội chủ nghĩa”3.
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H. 2002, tâp 20, tr 388-389 .
́ ̣̀ ̣
1
Sdd, tr 393.
2
̣̀ ́ ̣ ̣
V.I.Lênin: Toan tâp, Nxb Tiên bô, M.1980, tâp 23, tr 1.
3
172
Theo quan điêm cua C. Mac và Ph. Ăngghen, viêc thực hiên sứ mênh lich
̉ ̉ ́ ̣ ̣ ̣ ̣
sử cua giai câp công nhân cân trai qua hai bước:
̉ ́ ̀ ̉
Thứ nhât, giai câp vô san phai chiêm lây chinh quyên nhà nước và biên tư
́ ́ ̉ ̉ ́ ́ ́ ̀ ́
liêu san xuât thanh sở hữu nhà nước.
̣ ̉ ́ ̀
Thứ hai, xoa bỏ moi sự phân biêt về giai câp và đôi khang giai câp.
́ ̣ ̣ ́ ́ ́ ́
Hai bước trên có quan hệ chăt chẽ với nhau. Bước thứ nhât là cơ sở để
̣ ́
thực hiên bước thứ hai trong viêc hoan thanh sứ mênh lich sử cua minh. Để hoan
̣ ̣ ̀ ̀ ̣ ̣ ̉ ̀ ̀
thanh được sứ mênh lich sử đo, giai câp công nhân tât yêu phai tâp h ợp được cac
̀ ̣ ̣ ́ ́ ́́ ̣̉ ́
tâng lớp nhân dân lao đông để tiên hanh đâu tranh cach mang xã hôi. Đây là môt
̀ ̣ ́ ̀ ́ ́ ̣ ̣ ̣
quá trinh lich sử hêt sức lâu dai, gian khổ và khó khăn.
̀ ̣ ́ ̀
2. Điều kiện khách quan quy định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công
nhân
a) Địa vị kinh tế - xã hội của giai cấp công nhân trong xã hôi tư ban chủ
̣ ̉
̃
nghia
Học thuyết Mác - Lênin về sứ mệnh lịch sử giai cấp công nhân là luận
chứng khoa học về địa vị kinh tế - xã hội và vai trò lịch sử của giai cấp công
nhân, về những mục tiêu và con đường để giải phóng giai cấp công nhân hoàn
thành sứ mệnh lịch sử của mình. Luận thuyết đó đã được C. Mác và Ph. Ănghen
trình bày sâu sắc trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản trên những quan điểm cơ
bản như sau:
- Do địa vị kinh tế - xã hội khách quan, giai cấp công nhân là giai c ấp g ắn
liền với lực lượng sản xuất tiên tiến nhất dưới chủ nghĩa t ư bản. Vì vậy nó là
lực lượng quyết định phá vỡ quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa. Và sau khi
giành được chính quyền, nó đại biểu cho sự tiến hóa tất yếu c ủa l ịch s ử, là giai
cấp duy nhất có khả năng lãnh đạo xã hội xây dựng một phương thức sản xuất
mới cao hơn phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.
- Giai cấp công nhân là con đẻ của nền sản xuất công nghiệp hiện đại,
được nền sản xuất công nghiệp hiện đại rèn luy ện, đoàn k ết và t ổ ch ức l ại
thành một lực lượng xã hội hùng mạnh. Do bị giai cấp tư sản áp bức, bóc l ột
nặng nề, nên họ là giai cấp trực tiếp đối kháng với giai cấp tư sản, là giai cấp
cách mạng triệt để nhất chống lại chế độ áp bức bóc lột tư bản chủ nghĩa. Tính
173
chất triệt để biểu hiện ở chỗ những cuộc đấu tranh diễn ra ngay từ khi ch ủ
nghĩa tư bản mới ra đời, không chỉ nhằm thủ tiêu giai cấp tư sản, ch ế độ tư bản
mà còn nhằm xây dựng một chế độ mới tốt đẹp hơn và đi đến thủ tiêu cả giai
cấp mình.
b) Đăc điêm chinh trị – xã hôi cua giai câp công nhân
̣ ̉ ́ ̣̉ ́
Do địa vị kinh tế - xã hội khách quan, không chỉ khiến cho giai cấp công
nhân trở thành giai cấp cách mạng triệt để nhất mà còn tạo cho họ kh ả năng
thực hiện sứ mệnh lịch sử đó:
+ Giai câp tiên tiên nhât trong thời đai ngay nay.
́ ́ ́ ̣ ̀
+ Giai câp tiên phong cach mang và có tinh thân cach mang triêt để nhât.
́ ́ ̣ ̀ ́ ̣ ̣ ́
+ Giai câp có ý thức tổ chức kỉ luât cao.
́ ̣
+ Giai câp có ban chât quôc tê.
́ ̉ ́ ́́
- Lịch sử thế giới đã chứng minh những kết luận của các nhà kinh điển
của chủ nghĩa xã hội khoa học về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là
đúng đắn. Tuy nhiên, ngày nay kẻ thù của chủ nghĩa xã hội và một số người cơ
hội, xét lại đang phủ nhận học thuyết Mác-Lênin về sứ mệnh lịch sử của giai
cấp công nhân. Họ cho rằng thời đại ngày nay là th ời đ ại c ủa n ền văn minh
"hậu công nghiệp" - "văn minh trí tuệ" của "kinh tế tri th ức", do đó, trí th ức m ới
là lực lượng tiên phong, có vai trò lãnh đạo cách mạng.
Trong lịchsử phát triển không ai phủ nhận vai trò của trí thức. Trong sự
nghiệp xây dựng xã hội mới, vai trò trí th ức ngày càng có ý nghĩa đ ặc bi ệt quan
trọng. Song trí thức không thể đóng vai trò lãnh đạo thay th ế giai c ấp công nhân,
vì:
Một là, trong xã hội, trí thức là các tầng lớp đặc biệt và không thuần nhất,
chưa bao giờ và không bao giờ là một giai cấp đóng vai trò đại di ện cho m ột
phương thức sản xuất độc lập với một hệ tư tưởng độc lập.
Hai là, không có lợi ích đối kháng trực tiếp với giai cấp tư sản. D ưới ch ế
độ tư bản chủ nghĩa, trí thức cũng là một tầng lớp làm thuê đặc biệt, được giai
cấp tư sản đào tạo, sử dụng và có một bộ phận được ch ế độ tư bản ưu đãi. Do
đó nó không có tinh thần cách mạng triệt để như giai c ấp công nhân trong cu ộc
đấu tranh chống giai cấp tư sản.
174
Ba là, trí thức bao giờ cũng là trí thức của một giai cấp nhất định và
thường là của giai cấp thống trị xã hội.
3. Vai trò của Đảng Cộng sản trong quá trình th ực hi ện s ứ m ệnh l ịch
sử của giai cấp công nhân
a) Tính tất yếu và quy luật hình thành, phát triển chính đ ảng c ủa giai c ấp
công nhân
- Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân xuất hiện một cách khách quan,
để biến khả năng khách quan đó thành hiện thực phải thông qua những nhân t ố
chủ quan. Đảng cộng sản là chính đảng cách mạng của giai cấp công nhân,
trung thành với lợi ích, với sự nghiệp của giai cấp công nhân là nhân t ố ch ủ
quan có ý nghĩa quyết định nhất đảm bảo cho giai cấp công nhân có th ể hoàn
thành sứ mệnh lịch sử của mình.
- Yếu tố quyết định bảo đảm cho giai cấp công nhân có bước phát triển
nhảy vọt về chất, từ tự phát sang tự giác (tức là ý th ức đ ược vai trò l ịch s ử c ủa
mình) là sự xâm nhập của chủ nghĩa Mác-Lênin vào phong trào công nhân. Sự
xâm nhập của chủ nghĩa Mác vào phong trào công nhân tất y ếu dẫn đ ến s ự hình
thành chính đảng của giai cấp công nhân. V.I. Lênin đã chỉ ra rằng, Đảng cộng
sản là sự kết hợp phong trào công nhân với chủ nghĩa xã hội khoa h ọc. Nh ưng
trong mỗi nước, sự kết hợp ấy là sản phẩm của lịch s ử lại đ ược th ực hi ện
bằng những con đường đặc biệt, tùy theo điều kiện không gian và thời gian.
Ở nhiều nước thuộc địa, nửa thuộc địa, trong đó có Việt Nam, chủ nghĩa
Mác-Lênin thường kết hợp với phong trào công nhân và phong trào yêu n ước
thành lập ra Đảng cộng sản. Do đó, có th ể kh ẳng đ ịnh Đ ảng cộng s ản Vi ệt
Nam ra đời vào đầu năm 1930 là sản phẩm của sự kết hợp chủ nghĩa Mác-Lênin
với giai cấp công nhân và phong trào yêu nước.
- Chỉ có Đảng cộng sản lãnh đạo, giai cấp công nhân mới chuy ển t ừ đ ấu
tranh tự phát sang đấu trang tự giác trong mọi hoạt động với tư cách là m ột giai
cấp tự giác và thực sự cách mạng.
b) Mối quan hệ giữa Đảng Cộng sản với giai cấp công nhân
- Đảng lãnh đạo hay giai cấp lãnh đạo? Không có giai cấp nào đ ứng ra
trực tiếp lãnh đạo xã hội mà phải lãnh đạo thông qua chính đảng của giai c ấp
175
mình, vì Đảng chính trị đó là tổ chức cao nh ất, đ ại bi ểu t ập trung cho trí tu ệ và
lợi ích của toàn thể giai cấp. Trong xã hội có giai cấp chính đảng nào cũng mang
tính giai cấp, cũng tiêu biểu cho hệ tư tưởng của một giai cấp nhất định.
- Đối với giai cấp công nhân, đó là Đảng cộng sản, giai cấp công nhân là
cơ sở xã hội - giai cấp của Đảng, là nguồn bổ sung l ực l ượng c ủa Đ ảng. Đ ảng
là đội tiên phong chiến đấu, là bộ tham mưu của giai c ấp công nhân, là bi ểu
hiện tập trung của lợi ích, nguyện vọng phẩm chất, tổ chức của giai cấp công
nhân và của dân tộc.
- Giữa Đảng và giai cấp công nhân có mối liên h ệ khăng khít, h ữu c ơ,
không thể tách rời. Nói lãnh đạo của Đảng là lãnh đạo của giai cấp, Đảng thống
nhất với giai cấp. Nhưng Đảng giữ vai trò tiên phong trong chính trị cũng nh ư
trong lý luận và trong hành động, có nhiệm vụ đề ra mục tiêu, phương h ướng,
đường lối đúng đắn phù hợp với yêu cầu phát triển khách quan của đất nước,
của thời đại và phấn đấu hy sinh cho mục tiêu đó. Đ ồng th ời Đ ảng có vai trò t ổ
chức, giáo dục, lãnh đạo giai cấp, toàn thể dân tộc đấu tranh cho s ự nghi ệp gi ải
phóng dân tộc, giải phóng xã hội và xây dựng xã hội mới.
- Để hoàn thành sứ mệnh của mình, giai cấp công nhân cũng nh ư mỗi
người công nhân cần thường xuyên phấn đấu vươn lên, trưởng thành về mọi
mặt: tư tưởng, chính trị, lập trường giai cấp, văn hóa khoa h ọc - kỹ thuật, tay
nghề. Các tổ chức của công nhân như nghiệp đoàn, công đoàn th ường xuyên
phát triển vững mạnh cùng với quá trình phát triển không ngừng của nền sản
xuất công nghiệp hiện đại.
II. Cách mạng xã hội chủ nghĩa
1. Cách mạng xã hội chủ nghĩa và nguyên nhân của nó
a) Khái niệm cách mạng xã hội chủ nghĩa
Theo nghĩa hẹp: Cách mạng xã hội chủ nghĩa được hiểu là một cuộc cách
mạng chính trị được kết thúc bằng việc giai cấp công nhân cùng với nhân dân
lao động giành được chính quyền, thiết lập nên nhà nước chuyên chính vô s ản -
nhà nước của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, đ ược xem nh ư dấu hi ệu
kết thúc cuộc cách mạng.
176
Theo nghĩa rộng: Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một quá trình cải biến
một cách toàn diện và triệt để trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã h ội, từ
kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng... để xây dựng chủ nghĩa xã hội và cuối cùng
là chủ nghĩa cộng sản. Như vậy theo nghĩa rộng, cuộc cách mạng xã h ội ch ủ
nghĩa bao gồm cả việc giành chính quyền, thiết lập chính quy ền m ới làm
phương tiện chủ yếu để cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới. Đây là một quá
trình lâu dài, quá trình này chỉ kết thúc khi ch ủ nghĩa xã h ội đ ược xây d ựng xong
và phát triển trên cơ sở của chính nó.
b) Nguyên nhân của cách mạng xã hội chủ nghĩa
+ Nguyên nhân sâu xa của những cuộc cách mạng xã hội đã diễn ra trong
lịch sử là do sự phát triển của lực lượng sản xuất. Theo quy luật chung của s ự
phát triển xã hội, khi lực lượng sản xuất không ngừng phát tri ển mâu thu ẫn v ới
quan hệ sản xuất đã lỗi thời, kìm hãm nó, tất yếu s ẽ ph ải thay th ế quan h ệ s ản
xuất đã lỗi thời đó bằng một quan hệ sản xuất mới tiến bộ hơn.
+ Cách mạng xã hội chủ nghĩa cũng có nguồn gốc sâu xa phát sinh t ừ nhu
cầu giải quyết mâu thuẫn cơ bản trong xã hội tư bản, đó là giải phóng lực
lượng sản xuất đã mang tính chất xã hội hóa cao ra khỏi sự kìm hãm của quan
hệ sản xuất dựa trên chế độ tư hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản
xuất.
Theo quy luật này trong thời đại ngày nay, sự phù hợp thật sự với tính xã
hội hóa ở trình độ cao của lực lượng sản xuất chỉ có thể là s ự thay th ế quan h ệ
sản xuất tư bản chủ nghĩa bằng quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, thông qua
cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa muốn nổ
ra phải có những điều kiện khách quan và chủ quan.
2. Mục tiêu, nội dung và động lực của cách mạng xã hội chủ nghĩa
a) Mục tiêu của cách mạng xã hội chủ nghĩa
- Mục tiêu chung. Khác với tất cả các cuộc cách mạng trước đó, kể cả
cách mạng Dân chủ tư sản, giải phóng con người, giải phóng xã h ội là m ục tiêu
chung của giai cấp công nhân, của chủ nghĩa xã hội, cho nên có th ể nói ch ủ
nghĩa xã hội, cách mạng xã hội chủ nghĩa mang tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc.
177
Chủ nghĩa nhân đạo đó đặt vấn đề giải phóng con người không ch ỉ d ừng
lại ở nhận thức, ở khẩu hiệu mà từng bước thực hiện giải phóng con người trên
thực tế, "biến con người từ vương quốc tất yếu sang vương quốc tự do", tạo
nên một thế liên hiệp "trong đó sự phát triển tự do của mỗi ng ười là đi ều ki ện
tự do của tất cả mọi người". Tóm lại là cải tạo toàn diện triệt để xã h ội t ư b ản
chủ nghĩa thành xã hội cộng sản chủ nghĩa, trong đó con người được gi ải phóng
khỏi áp bức, bóc lột, và có điều kiện phát triển toàn diện cá nhân.
- Mục tiêu giai đoạn thứ nhất của cách mạng xã hội chủ nghĩa là đoan kêt ̀ ́
với nhân dân lao đông giành lấy chính quyền về tay giai cấp công nhân.
̣
- Mục tiêu giai đoạn hai của cách mạng xã hội chủ nghĩa là "Xóa bỏ tình
trạng người bóc lột người thì tình trạng dân tộc này bóc lột dân tộc khác cũng
sẽ bị xóa bỏ".
b) Động lực của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Theo quan niêm cua C. Mac và Ph. Ăngghen, tât cả cac phong trao cach
̣ ̉ ́ ́ ́ ̀ ́
mang trong lich sử từ trước đên nay đêu do thiêu số thực hiên và mưu câu lợi ich
̣ ̣ ́ ̀ ̉ ̣ ̀ ́
cho thiêu số nhưng: “Phong trao vô san là phong trao đôc lâp cua khôi đai đa số
̉ ̀ ̉ ̀ ̣̣ ̉ ́ ̣
mưu lợi ich cho khôi đai đa sô” 1. Với mục đích giải phong giai cấp công nhân,
́ ́ ̣ ́
nhân dân lao động ra khỏi tình trạng áp bức bóc lột, do vậy cách mạng xã h ội
chủ nghĩa thu hút được sự tham gia của giai cấp công nhân và các t ầng l ớp nhân
dân lao động khác: giai cấp nông dân, trí th ức Sau đây là vai trò c ủa giai c ấp
công nhân, giai cấp nông dân trong cách mạng xã hội chủ nghĩa:
- Giai cấp công nhân: Là giai cấp tiêu biểu cho phương thức sản xuất
mới, lại có hệ tư tưởng tiên tiến và lý luận khoa học - cách mạng của ch ủ nghĩa
Mác-Lênin, đồng thời đại biểu cho lợi ích cơ bản của tất cả nh ững người lao
động, giai cấp công nhân trở thành động lực cơ bản, chủ y ếu, là l ực l ượng lãnh
đạo của cách mạng xã hội chủ nghĩa. Vì vậy, phát huy vai trò động lực và vai trò
lãnh đạo của giai cấp công nhân là yếu tố quy ết định hàng đ ầu đ ảm b ảo cho s ự
thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa.
- Giai cấp nông dân: Là giai cấp có nhiều lợi ích cơ bản thống nhất với
lợi ích của giai cấp công nhân, do vậy, họ trở thành động lực cách mạng to lớn .
Sự tham gia của nông dân vào tiến trình cách mạng xã h ội ch ủ nghĩa có ý nghĩa
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H 1995, tâp 4, tr 611.
́ ̣̀ ̣
1
178
quan trọng đối với sự hiện thực hóa vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân và
là một đảm bảo cho sự thắng lợi của cách.
c) Nội dung của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một quá trình cải bi ến cách m ạng tri ệt đ ể
lâu dài và toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã h ội, t ừ chính tr ị,
kinh tế và tư tưởng, văn hóa.
- Trên lĩnh vực chính trị:
+ Nội dung chính trị căn bản của cách mạng xã hội ch ủ nghĩa là đ ưa qu ần
chúng nhân dân lao động từ địa vị nô lệ, làm thuê, bị áp bức, bóc l ột trở thành
người làm chủ nhà nước và xã hội, để từ đó họ hoạt động nh ư m ột ch ủ th ể
sáng tạo, tự giác xây dựng xã hội mới.
+ Muốn vậy, giai cấp công nhân cần phải không ngừng nâng cao trình đ ộ
trí thức về mọi mặt cho quần chúng nhân dân lao động, thực hiện dân chủ hóa
đời sống chính trị, mở rộng hơn nữa quyền làm ch ủ của người lao đ ộng, đ ưa xã
hội đến một trạng thái mới, nhân dân lao động tham gia ngày càng đông đ ảo vào
cuộc đấu tranh nhằm cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới.
- Trên lĩnh vực kinh tế:
+ Những cuộc cách mạng trước đây về thực chất chỉ là cuộc cách mạng
chính trị, giành chính quyền là mục tiêu cơ bản, đó cũng là d ấu hi ệu k ết thúc
của cách mạng. Đối với cách mạng xã hội chủ nghĩa, việc giành chính quyền về
tay giai cấp công nhân và nhân dân lao động mới là bước đầu. Nhiệm vụ trọng
tâm có ý nghĩa quyết định cho sự thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa là
phải phát triển kinh tế, không ngừng nâng cao năng suất lao động, c ải thi ện đ ời
sống nhân dân.
Có thể hiểu rằng cách mạng xã hội chủ nghĩa thực chất là có tính ch ất
kinh tê: “Giai câp vô san sẽ dung sự thông trị chinh trị cua minh để từng bước môt
́ ́ ̉ ̀ ́ ́ ̉ ̀ ̣
đoat lây toan bộ tư ban trong tay giai câp tư san, để tâp trung tât cả những công cụ
̣́ ̀ ̉ ́ ̉ ̣ ́
san xuât vao tay nhà nước để tăng thât nhanh số lượng những lực lượng san
̉ ́ ̀ ̣ ̉
́
xuât”1.
Nội dung kinh tế của cách mạng xã hội chủ nghĩa thể hiện:
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H 1995, tâp 4, tr 626.
́ ̣̀ ̣
1
179
+ Trước hết, phải thay đổi vị trí, vai trò người lao động đối v ới t ư li ệu
sản xuất, thay đổi chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản ch ủ nghĩa bằng ch ế đ ộ s ở
hữu xã hội chủ nghĩa dưới những hình thức thích hợp; thực hiện nh ững bi ện
pháp cần thiết gắn người lao động với tư liệu sản xuất.
+ Trên cơ sở năng suất lao động ngày càng tăng, từng bước cải thiện đời
sống nhân dân lao động, nâng cao chất lượng sức khỏe, năng lực của người lao
động. Từ đó, phát huy tính tích cực xã hội, khả năng sáng tạo của con người lao
động để ngày càng nâng cao năng suất lao động, hiệu quả công tác làm cho nền
kinh tế xã hội chủ nghĩa ngày càng phát triển cao hơn chủ nghĩa tư bản.
+ Chủ nghĩa xã hội có điều kiện đưa tiến bộ khoa h ọc vào s ản xuất đ ể
nâng cao năng suất lao động, tạo ra nhiều của cải vật chất cho xã hội.
+ Chủ nghĩa xã hội thực hiện nguyên tắc phân phối theo lao động, do đó
năng suất lao động, hiệu suất công tác là thước đo đánh giá sự đóng góp của mỗi
người, là biểu hiện cụ thể của lòng yêu nước, ý thức giai cấp, ý th ức dân tộc
của mỗi người ở trong xã hội.
- Trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa:
+ Đối với chủ nghĩa xã hội, giai cấp công nhân và nhân dân lao đ ộng đã là
những người làm chủ những tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội, do vậy, h ọ
cũng là những người sáng tạo ra những giá trị tinh thần của xã hội.
+ Trên cơ sở kế thừa có chọn lọc và nâng cao các giá trị văn hóa truy ền
thống, tiếp thu các giá trị văn hóa tiên tiến của thời đại, cách mạng xã h ội ch ủ
nghĩa trên lĩnh vực văn hóa thực hiện việc giải phóng nh ững ng ười lao đ ộng v ề
mặt tinh thần thông qua việc xây dựng từng bước th ế giới quan và nhân sinh
quan mới - cộng sản chủ nghĩa, xây dựng nền văn hóa mới và các th ế hệ con
người mới xã hội chủ nghĩa.
3. Liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân trong cách
mạng xã hội chủ nghĩa
a) Tính tất yếu và cơ sở khách quan của liên minh giữa giai c ấp công
nhân với giai cấp nông dân
- Quan điểm của C. Mác và Ph. Ăngghen: trên cơ sở tổng kết thực ti ễn
phong trào cách mạng của giai cấp công nhân ở châu Âu, nh ất là các n ước Anh,
180
Pháp cuối thế kỉ XIX, hai ông đã khái quát thành m ột h ệ th ống lí lu ận khoa h ọc
về cách mạng vô sản. Các ông đã chỉ ra những nguyên nhân chủ yếu của th ất
bại trong các cuộc đấu tranh là do giai cấp công nhân không tổ chức liên minh
được với "người bạn đồng minh của mình" là giai cấp nông dân. Vì vậy, trong
cuộc đấu tranh này, giai cấp công nhân luôn đơn độc và các cuộc cách m ạng này
đã trở thành "bài ai điếu".
- Quan điểm của V.I. Lênin: Ông đã vận dụng và phát tri ển tư t ưởng c ủa
C. Mác và Ph. Ăngghen trong điều kiện mới. Thành công c ủa Cách m ạng Tháng
Mười là minh chứng cho thắng lợi của tư tưởng đó. Trong thời kì quá độ, V.I.
Lênin cho rằng không chỉ liên minh với công - nông, mà còn liên minh v ới các
giai tầng khác. Người coi liên minh này là:"Nguyên tắc cao nhất của chuyên
chính là duy trì khối liên minh giữa giai cấp vô s ản v ới nông dân đ ể giai c ấp vô
sản có thể giữ được vai trò lãnh đạo và chính quyền nhà nước"(1). V.I. Lênin đặc
biệt coi trọng khối liên minh này trong những nước nông nghiệp mà đ ại đa s ố là
nông dân. Qua liên minh lực lượng đông đảo nh ất trong xã h ội là nông dân đ ược
công nhân tập hợp vì mục tiêu chung và lợi ích của toàn dân tộc.
- Tính tất yếu của liên minh công - nông trong th ời kì xây d ựng ch ủ nghĩa
xã hội được xem xét dưới các góc độ sau:
Thứ nhất, xét về nguyên tắc tập hợp lực lượng của chuyên chính vô sản
thì liên minh này đã tập thu hút và tổ chức được lực lượng sản xu ất c ơ b ản,
đông đảo và cách mạng nhất để xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Thứ hai, xét về nguyên tắc lãnh đạo của chuyên chính vô sản thì giai c ấp
vô sản là giai cấp duy nhất thông qua đảng của mình để lãnh đ ạo h ệ th ống
chính trị xã hội chủ nghĩa. Nhưng vai trò đó chỉ được thực hiện v ới đi ều ki ện t ổ
chức tốt liên minh công - nông - trí thức và các giai tầng khác trong xã hội.
Thứ ba, xét về lợi ích cơ bản và mục tiêu của nhà n ước xã h ội ch ủ nghĩa
là đảm bảo quyền lợi của toàn thể nhân dân, dân tộc mà đại đa số là công - nông
và những người lao động khác.
b) Nội dung và nguyên tắc cơ bản của liên minh giữa giai cấp công nhân
với giai cấp nông dân
Nội dung cơ bản của liên minh
V. I. Lênin đã dẫn 1978, t44, tr 57.
(1)
181
- Nội dung chính trị của liên minh
Sau khi gianh được chinh quyên, giai câp công nhân và nhân dân lao đông
̀ ́ ̀ ́ ̣
cung nhau tham gia vao chinh quyên nhà nước từ cơ sở đên Trung ương nhăm
̀ ̀ ́ ̀ ́ ̀
bao vệ những thanh quả cua cach mang xã hôi chủ nghia. Đây là liên minh trên lâp
̉ ̀ ̉ ́ ̣ ̣ ̃ ̣
trường chinh trị cua giai câp công nhân mà nong côt là công nhân, nông dân và cac
́ ̉ ́ ̀ ́ ́
tâng lớp nhân dân lao đông khac, tao cơ sở vững chăc cho nhà nước xã hôi chủ
̀ ̣ ́ ̣ ́ ̣
nghia và trong măt trân dân tôc thông nhât, thực hiên khôi liên minh rông rai với
̃ ̣ ̣ ̣ ́ ́ ̣ ́ ̣ ̃
cac tâng lớp lao đông khac.
́̀ ̣ ́
- Nội dung kinh tế của liên minh
Đây là nội dung cơ bản có ý nghĩa quyết định nh ất, là cơ s ở v ật ch ất - kĩ
thuật vững chắc của liên minh trong thời kì quá độ. C ần gi ải quy ết đúng đ ắn
quan hệ lợi ích kinh tế trong khối liên minh được th ể hiện qua th ị trường và các
hoạt động sản xuất, kinh doanh để lợi ích kinh tế trở thành động l ực n ội t ại
thúc đẩy các chủ thể kinh tế trong hoạt động sản xuất vật chất. Nhăm xây dựng ̀
môt nên san xuât công nghiêp hiên đai, từng bước đưa nông dân đi theo con
̣ ̀ ̉ ́ ̣ ̣ ̣
đường xã hôi chủ nghia băng con đường hợp tac xã với những bước đi phù h ợp.
̣ ̃ ̀ ́
Khôi liên minh công – nông – trí thức là nong côt, tao thanh sức manh to lớn trong
́ ̀ ́ ̣ ̀ ̣
xây dựng kinh tế xã hôi chủ nghia. V.I. Lênin nhân manh: “Trước sự liên minh
̣ ̃ ́ ̣
cua cac đai biêu khoa hoc, giai câp vô san và giới kĩ thuât, không môt thê ́ l ực đen
̉ ́ ̣ ̉ ̣ ́ ̉ ̣ ̣
tôi nao đứng vững được”1.
́̀
- Nội dung văn hoá - xã hội của liên minh
+ Nâng cao dân trí, đưa tiến bộ khoa học - công ngh ệ vào nông nghi ệp,
nông thôn để tăng năng suất lao động, chuyển dịch nhanh cơ cấu kinh t ế, góp
phần cải thiện đời sống cho người lao động.
+ Xây dựng môt xã hôi nhân văn, nhân đao, coi con người là vốn quí của
̣ ̣ ̣
xã hội. Giữa dân tôc nay với dân tôc khac là quan hệ hữu nghi, tương trợ, giup đỡ
̣ ̀ ̣ ́ ̣ ́
̃
lân nhau.
+ Tao điêu kiên cho nhân dân lao đông, tham gia quan lí kinh tế – xã hôi,
̣ ̀ ̣ ̣ ̉ ̣
quan lí nhà nước. Vì vây, nhân dân phai có trinh độ văn hoa, hiêu biêu chinh sach
̉ ̣ ̉ ̀ ́ ̉ ́ ́ ́
xã hôi nhât đinh về nhà nước và chế độ xã hôi.
̣ ̣́ ̣
Nguyên tắc cơ bản của liên minh:
̣̀ ́ ̣ ̣
V.I.Lênin: Toan tâp, Nxb Tiên bô, M.1977, tâp 44, tr 218.
1
182
- Đam bao vai trò lanh đao cua giai câp công nhân thông qua Đang Công san
̉ ̉ ̃ ̣ ̉ ́ ̉ ̣ ̉
- Phải kết hợp đúng đắn và hài hoà giữa các lợi ích, nhất là lợi ích kinh tế,
đặc biệt chú ý giai cấp nông dân vì họ chi ếm đa s ố. Đ ối v ới giai c ấp nông dân,
họ thường kiểm nghiệm những lợi ích thiết thân hàng ngày. Nếu không được
đáp ứng kịp thời, công bằng, họ dễ mất lòng tin. Theo V.I.Lênin: "H ọ s ẽ đi theo
những mạch kinh tế ngầm với tư thương, tư sản, kết quả là chúng ta sẽ mất
một cơ sở kinh tế"1.
- Đam bao nguyên tăc tự nguyên trong liên minh.
̉ ̉ ́ ̣
III. Hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa
1. Xu thế tất yếu của sự ra đời hình thái kinh tế-xã hội cộng sản chủ nghĩa
Trong nhiêu tac phâm cua minh, đăc biêt là trong Tuyên ngôn cua Đang Công san và
̀́ ̉ ̉ ̀ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉
Chông Đuyring, C. Mác và Ph. Ăngghen đã khăng đinh sự ra đời cua chủ nghia tư ban là
́ ̉ ̣ ̉ ̃ ̉
môt giai đoan tât yêu cua nhân loai: “Giai câp tư san, trong quá trinh thông trị giai câp chưa
̣ ̣́́ ̉ ̣ ́ ̉ ̀ ́ ́
đây môt thế ki, đã tao ra những lực lượng san xuât nhiêu hơn và đồ sộ hơn lực lượng san
̀ ̣ ̉ ̣ ̉ ́ ̀ ̉
xuât cua tât cả cac thế hệ trước kia gôp lai”2. Tuy vây, trong quá trinh phat triên, lực
́̉́ ́ ̣̣ ̣ ̀ ́ ̉
lượng san xuât đat đên trinh độ xã hôi hoa ngay cang cao lam mâu thuân với quan
̉ ̣́́ ̀ ̣ ́ ̀ ̀ ̀ ̃
hệ san xuât mang tinh chât tư nhân tư ban chủ nghia cang thêm sâu săc, dân đên
̉ ́ ́ ́ ̉ ̃ ̀ ́ ̃ ́
cuôc đâu tranh giữa giai câp công nhân và tư san ngay cang trở nên căng thăng.
̣ ́ ́ ̉ ̀ ̀ ̉
Qua thực tiên đâu tranh khiên cho giai câp công nhân nhân th ức được răng muôn
̃ ́ ́ ́ ̣ ̀ ́
thăng lợi phai tiêp thu chủ nghia xã hôi khoa hoc, thiêt lâp chinh đang cua minh.
́ ̉ ́ ̃ ̣ ̣ ̣́ ́ ̉ ̉ ̀
Đang Công san ra đời hướng vao muc đich lât đổ nhà nước cua giai câp tư san,
̉ ̣ ̉ ̀ ̣ ́ ̣ ̉ ́ ̉
xac lâp nhà nước cua giai câp công nhân và nhân dân lao đông.
̣́ ̉ ́ ̣
Sự xuât hiên cua hinh thai kinh tế xã hôi công san chủ nghia có cac điêu
́ ̣ ̉ ̀ ́ ̣ ̣ ̉ ̃ ́ ̀
̣
kiên sau đây:
Thứ nhất, đó là tính gay gắt của mâu thuẫn trên lĩnh vực kinh tế của ch ủ
nghĩa tư bản. Mâu thuẫn này xuất phát từ trình độ xã h ội hóa ngày càng cao c ủa
những lực lượng sản xuất, đặc biệt là nền công nghiệp hiện đại.
V.I. Lênin đã dẫn 1978, t43, tr 371.
1
C. Mac và Ph. Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG, H 1995, tâp 4, tr 603.
́ ̣̀ ̣
2
183
Thứ hai, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất bi ểu
hiện về mặt xã hội là mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản và giai cấp t ư sản. Hai
giai cấp này mâu thuẫn với nhau ngày càng rõ rệt, trở nên không thể điều hòa.
Thứ ba, để đạt mục đích cao nhất là tăng thêm lợi nhuận, giai c ấp t ư s ản
phải thường xuyên cách mạng hóa công cụ sản xuất, bằng cách s ử d ụng nh ững
phát minh trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật. Chính đi ều đó làm gay g ắt thêm
mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất ngày càng mang tính chất xã hội hóa cao với
quan hệ sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ ngiã về tư liệu
sản xuất.
Với thắng lợi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa do giai cấp công nhân
lãnh đạo thông qua Đảng tiên phong của nó, cũng có nghĩa khi đó bắt đầu c ủa
một thời đại mới, với sự xuất hiện một hình thái kinh t ế - xã h ội m ới "l ọt lòng"
từ chủ nghĩa tư bản.
2. Các giai đoạn phát triển của hình thái kinh tế- xã hội cộng sản chủ nghĩa
a) Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
- Tinh tât yêu cua thời kì quá độ được luân giai từ cac căn cứ sau đây:
́ ́́ ̉ ̣ ̉ ́
Môt là, chủ nghia tư ban và chủ nghia xã hôi khac nhau về ban chât mà trước hêt là
̣ ̃ ̉ ̃ ̣ ́ ̉ ́ ́
về chế độ sở hữu tư liêu san xuât. Vì vây, cân có môt thời kì cai tao xã hôi cu, xây dựng xã
̣̉ ́ ̣ ̀ ̣ ̣̉ ̣̃
hôi mới.
̣
Hai là, chủ nghia xã hôi được xây dựng trên môt nên san xuât đai công nghiêp có
̃ ̣ ̣̀̉ ̣́ ̣
trinh độ cao mà quá trinh phat triên cua chủ nghia tư ban đã tao ra cơ sở vât chât – kĩ thuât
̀ ̀ ́ ̉ ̉ ̃ ̉ ̣ ̣ ́ ̣
nhât đinh cho chủ nghia xã hôi. Cơ sở đó muôn phuc vụ cho chủ nghia xã hôi cân có thời
̣́ ̃ ̣ ́ ̣ ̃ ̣̀
gian săp xêp, tổ chức lai.
́ ́ ̣
Ba là, cac quan hệ xã hôi chủ nghia không nay sinh trong xã hôi tư ban mà là kêt quả
́ ̣ ̃ ̉ ̣ ̉ ́
cua xây dựng và cai tao xã hôi chủ nghia, do vây, cân có môt thời gian nhât đinh.
̉ ̣̉ ̣ ̃ ̣ ̀ ̣ ̣́
Bôn la, công cuôc xây dựng chủ nghia xã hôi là môt sự nghiêp khó khăn, phức tap
́̀ ̣ ̃ ̣ ̣ ̣ ̣
và mới me, cân phai có thời gian để giai câp công nhân và nhân dân lao đông từng bước
̉̀ ̉ ́ ̣
thực hiên. ̣
- Đăc điêm và nôi dung kinh tế cua thời kì quá độ lên chủ nghia xã hôi: là sự đan xen
̣ ̉ ̣ ̉ ̃ ̣
giữa những yêu tố cua xã hôi cũ và xã hôi mới trong môi quan hệ vừa thông nhât, vừa đâu
́ ̉ ̣ ̣ ́ ́ ́ ́
tranh trên tât cả cac linh vực cua đời sông kinh tế – xã hôi.
́ ́̃ ̉ ́ ̣
184
Đăc điêm và nôi dung kinh tế:
̣ ̉ ̣
+ Tôn tai môt nên kinh tế nhiêu thanh phân trong môt hệ thông kinh tế quôc dân
̣̀ ̣̀ ̀ ̀ ̀ ̣ ́ ́
́ ́
thông nhât.
+ Tôn tai nhiêu loai hinh sở hữu về tư liêu san xuât với những hinh thức tổ chức
̣̀ ̀ ̣̀ ̣̉ ́ ̀
kinh tế đa dang và cac hinh thức phân phôi, trong đo, phân phôi theo lao đông giữ vai trò
̣ ́̀ ́ ́ ́ ̣
chủ đao. ̣
+ Thời kì quá độ lên chủ nghia xã hôi là thời kì bố trí lai lực lượng san xuât hiên co, ̃ ̣ ̣ ̉ ́ ̣ ́
cai tao quan hệ san xuât cu, xây dựng quan hệ san xuât mới nhăm xây dựng cơ sở vât chât
̣̉ ̉ ́̃ ̉ ́ ̀ ̣ ́
kĩ thuât cho chủ nghia xã hôi. Nhiêm vụ trong tâm là tiên trinh công nghiêp hoa, hiên đai hoa
̣ ̃ ̣ ̣ ̣ ́̀ ̣ ́ ̣ ̣́
nên kinh tế theo đinh hướng xã hôi chủ nghia.
̀ ̣ ̣ ̃
Đăc điêm và nôi dung chinh trị: Xã hôi có nhiêu giai tâng: công nhân, nông dân, trí
̣ ̉ ̣ ́ ̣ ̀ ̀
thức, những người san xuât nho, tâng lớp tư san. Cac giai tâng nay vừa hợp tac, vừa đâu
̉ ́ ̉̀ ̉ ́ ̀ ̀ ́ ́
tranh. Trong môt giai tâng cung có nhiêu bộ phân có trinh độ ý thức về chinh trị khac nhau.
̣ ̀ ̃ ̀ ̣ ̀ ́ ́
Nôi dung cơ ban trong linh vực chinh trị là tiên hanh cuôc đâu tranh chông lai những
̣ ̉ ̃ ́ ́ ̀ ̣́ ́ ̣
thế lực thù đich, xây dựng, cung cố nhà nước và nên dân chủ xã hôi chủ nghia, đam bao
̣ ̉ ̀ ̣ ̃ ̉ ̉
quyên lực cho nhân dân lao đông.
̀ ̣
Đăc điêm và nôi dung tư tưởng - văn hoa – xã hôi: thời kì quá độ lên chủ nghia xã
̣ ̉ ̣ ́ ̣ ̃
hôi tôn tai nhiêu yêu tố tư tưởng và văn hoa khac nhau. Bên canh tư tưởng xã hôi chủ
̣̣̀ ̀ ́ ́ ́ ̣ ̣
nghia là tư tưởng tư san, tiêu tư san, tâm lý tiêu nông. V.I. Lênin cho răng, tinh tự phat tiêu
̃ ̉ ̉ ̉ ̉ ̀ ́ ́̉
tư san la: “kẻ thù giâu măt hêt sức nguy hiêm, nguy hiêm hơn nhiêu so với bon phan cach
̉̀ ́ ̣́ ̉ ̉ ̀ ̣ ̉́
̣
mang công khai”1.
Nôi dung tư tưởng – văn hoa là thực hiên tuyên truyên, phổ biên tư tưởng khoa
̣ ́ ̣ ̀ ́
hoc, khăc phuc ý thức, tâm lý có anh hưởng tiêu cực đôi với xây dựng nên văn hoa xã hôi
̣ ́ ̣ ̉ ́ ̀ ́ ̣
chủ nghia, tiêp thụ cac giá trị tinh hoa cua cac nên văn hoa trên thế giới. Về xã hôi, thực hiên
̃ ́ ́ ̉́̀ ́ ̣ ̣
viêc khăc phuc những tệ nan do xã hôi cũ để lai. Từng bước khăc phuc sự chênh lêch về
̣ ́ ̣ ̣ ̣ ̣ ́ ̣ ̣
phat triên giữa cac vung miên, cac tâng lớp dân cư, thực hiên muc tiêu binh đăng xã hôi,
́ ̉ ́ ̀ ̀ ́̀ ̣ ̣ ̀ ̉ ̣
xây dựng môi quan hệ tôt đep giữa người với người trong xã hôi mới.
́ ̣́ ̣
b) Xã hôi xã hôi chủ nghĩa: là môt xã hôi có những đặc trưng cơ bản sau đây:
̣ ̣ ̣ ̣
+ Cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội là nền sản xuất công
nghiệp với trình độ hiện đại, tức lực lượng sản xuất c ủa xã h ội xã h ội ch ủ
nghĩa, khi nó hoàn thiện, phải cao hơn so với chủ nghĩa tư bản.
̣̀ ́ ̣
V.I. Lênin: Toan tâp, Nxb Tiên bô, M. 1978, t 36, tr 285-286.
1
185
+ Chủ nghĩa xã hội đã xóa bỏ chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ
nghĩa, thiết lập chế độ công hữu về những tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội.
Các nhà kinh điển Mác-Lênin đã chỉ rõ, chủ nghĩa xã hội không xóa bỏ chế
độ tư hữu nói chung mà là xóa bỏ chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa về tư liệu
sản xuất chủ yếu. Trong thời kỳ qúa độ lên chủ nghĩa xã h ội, về cơ sở kinh t ế
còn tồn tại nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo c ơ ch ế th ị
trường. V.I Lênin trong "Chính sách kinh tế mới" (NEP) cũng đã thừa nhận,
trong thời kỳ quá độ, nước Nga còn tồn tại nền kinh tế hàng hóa 5 thành ph ần.
Đó là một đặc trưng kinh tế của thời kỳ quá độ lên ch ủ nghĩa xã h ội. Do đó,
việc xóa bỏ một cách vội vàng những đặc điểm và nôi dung kinh tế trên là ch ủ
̣
quan duy ý chí trong mấy thập kỷ cuối th ế kỷ XX của các nước xã h ội ch ủ
nghĩa, là trái với quan điểm của V.I.Lênin về nền kinh tế quá độ lên chủ nghĩa
xã hội.
+ Chủ nghia xã hôi là chế độ tao ra được hình th ức và ph ương pháp t ổ
̃ ̣ ̣
chức, kỷ luật lao động mới
Chủ nghĩa xã hội là một chế độ xã hội mới do những người lao động làm
chủ. Trong sự nghiệp kiến thiết chế độ xã hội mới, các nhà kinh điển của chủ
nghĩa xã hội khoa học rất quan tâm và coi trọng việc tổ ch ức lao đ ộng và k ỹ
thuật lao động mới vừa có tinh kỷ luật chặt chẽ theo những quy định chung của
́
luật pháp, pháp chế xã hội chủ nghĩa, vừa có tính tự giác, kỷ luật tự cao, khăc ́
phuc tư tưởng, tac phong cua người san xuât nhỏ trong quá trinh xây dựng chủ
̣ ́ ̉ ̉ ́ ̀
nghia xã hôi.
̃ ̣
+ Thực hiện nguyên tắc phân phối theo lao động, coi đây là nguyên tăc c ơ
́
ban nhât, làm cơ sở cho mọi quan hệ phân phối của toàn xã hội
̉ ́
Theo nguyên tắc này, mỗi người lao động sẽ được nhận từ xã h ội m ột s ố
lượng sản phẩm tiêu dùng có giá trị tương đương số lượng chất lượng và hiệu
quả lao động của họ đã cung cấp cho xã hội, sau khi đã trừ đi một s ố kho ản
đóng góp chung cho xã hội. Nguyên tắc phân phối này là phù hợp với tính chất
và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa xã h ội, tức giai
đoạn của của cải làm ra chưa đạt tới mức thật dồi dào nh ư trong ch ủ nghĩa
cộng sản. Đồng thời nguyên tắc này thể hiện sự công bằng dưới chủ nghĩa xã
hội.
186
+ Nhà nước xã hội chủ nghĩa "của dân, do dân, vì dân" và h ệ th ống chính
trị mang bản chất - giai cấp công nhân, tính nhân dân rộng rãi và tính dân t ộc sâu
sắc
Nhà nước xã hội chủ nghĩa (hay nhà nước chuyên chính vô sản) là nhà
nước kiểu mới - nhà nước được xác lập do thắng lợi của cách mạng xã h ội ch ủ
nghĩa.
Thực chất của nhà nước đó là sự lãnh đạo của chính Đảng của giai cấp
công nhân, được nhân dân tổ chức ra. Thông qua nhà nước mà đảng lãnh đ ạo
toàn xã hội về mọi mặt và nhân dân lao động thực hiện quyền lực và lợi ích của
mình trên mọi mặt của xã hội.
+ Con người được giải phóng khỏi chế độ tư hữu - áp bức - bóc lột, bình
đẳng trước pháp luật và có những điều kiện cho moi người phát triển toàn diện ̣
Giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột, thực hiện bình đẳng xã hội,
tạo điều kiện cho con người phát triển toàn diện, đó là mục tiêu cao nhất của
chủ nghĩa xã hội. Nhờ xóa bỏ chế độ chiếm hữu tư nhân đối với tư liệu sản
xuất cơ bản, cho phép chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản th ực hi ện được
việc loại bỏ những tai họa lớn nhất của loài người là tình trạng người bóc lột
người, tình trạng nô dịch và áp b ức dân t ộc; th ực hi ện đ ược s ự công b ằng, bình
đẳng xã hội, trước hết là bình đẳng về địa vị xã h ội c ủa con ng ười, g ắn li ền
với nó, là bình đẳng nam - n ữ, bình đ ẳng gi ữa các dân t ộc và đoàn k ết toàn dân
tộc.
Trên cơ sở toàn bộ những cải biến xã hội lịch sử nói trên, ch ủ nghĩa xã
hội tạo ra những điều kiện để từng bước tiến tới giải phóng tri ệt đ ể con ng ười
và phát triển con người một cách toàn diện.
c) Giai đoạn cao của xã hội cộng sản chủ nghĩa
Trên cơ sở nghiên cứu quá trinh phat triên cua lực lượng san xuât cua xã
̀ ́ ̉ ̉ ̉ ́ ̉
hôi loai người, C. Mac đã dự bao về sự xuât hiên cua hinh thai kinh tế xã hôi công
̣ ̀ ́ ́ ́ ̣ ̉̀ ́ ̣̣
san chủ nghia, giai đoan cao cua chủ nghia công san:
̉ ̃ ̣ ̉ ̃ ̣ ̉
Về kinh tê, lực lượng san xuât phat triên vô cung manh me, cua cai xã hôi
́ ̉ ́ ́ ̉ ̀ ̣ ̃ ̉ ̉ ̣
dôi dao, khoa hoc kĩ thuât phat triên, lao đông cua con người được giam nhe.
̀̀ ̣ ̣ ́ ̉ ̣ ̉ ̉ ̣
Về xã hôi, con người có điêu kiên phat triên năng lực cua minh, không con
̣ ̀ ̣ ́ ̉ ̉ ̀ ̀
sự phân biêt giữa thanh thị và nông thôn, giai câp và nhà nước tự tiêu vong. Theo
̣ ̀ ́
187
V.I. Lênin: “Chung ta chỉ có quyên noi răng nhà nước tât nhiên sẽ tiêu vong, đông
́ ̀ ́̀ ́ ̀
thời nhân manh vao tinh chât lâu dai cua quá trinh ây, sự phụ thuôc cua quá trinh
́ ̣ ̀́ ́ ̀ ̉ ̀ ́ ̣ ̉ ̀
ây vao tôc độ phat triên cua giai đoan cao cua chủ nghia công san”1.
́ ̀ ́ ́ ̉ ̉ ̣ ̉ ̃ ̣ ̉
Qua phân tich cua C. Mac, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin về giai đoan cao cua
́ ̉ ́ ̣ ̉
hinh thai kinh tế – xã hôi công san chủ nghia, cho thây:
̀ ́ ̣̣ ̉ ̃ ́
Môt là, chỉ có thể đat đên giai đoan cao khi xã hôi đã đủ điêu kiên tiên đề
̣ ̣ ́ ̣ ̣ ̀ ̣ ̀
phù hợp.
Hai là, sự xuât hiên giai đoan cao là môt quá trinh lâu dai thông qua s ự phat
́ ̣ ̣ ̣ ̀ ̀ ́
triên manh mẽ cua lực lượng san xuât, cua xã hôi giao duc và tinh thân tự giac cua
̉ ̣ ̉ ̉ ́ ̉ ̣ ́ ̣ ̀ ́ ̉
con người.
Ba là, sự xuât hiên cua giai đoan cao tuy thuôc vao điêu kiên cua môi nước
́ ̣ ̉ ̣ ̀ ̣ ̀ ̀ ̣ ̉ ̃
diên ra băng sự nỗ lực phân đâu về moi phương diên.
̃ ̀ ́ ́ ̣ ̣
Tiên trinh phat triên cua lich sử là con đường trai qua những bước thăng
́ ̀ ́ ̉ ̣̉ ̉
trâm, thâm chí những bước thut lui, khung hoang tam thời trên con đường phat
̀ ̣ ̣̀ ̉ ̉ ̣ ́
triên đó. Đây chinh là quy luât khach quan cua xã hôi, chiu sự tac đông cua nhiêu
̉ ́ ̣ ́ ̉ ̣ ̣ ́ ̣ ̉ ̀
nhân tố chủ quan trong những điêu kiên xac đinh, tao nên tinh phong phu, đa dang ̀ ̣ ̣́ ̣ ́ ́ ̣
cua tiên trinh lich sử.
̉ ́ ̀ ̣
Chương VIII:
NHƯNG VÂN ĐỀ CHINH TRỊ – XÃ HÔI CÓ TINH QUY LUÂT
̃ ́ ́ ̣ ́ ̣
TRONG TIÊN TRINH CACH MANG XÃ HÔI CHỦ NGHIA
́ ̀ ́ ̣ ̣ ̃
Thời lượng: 8 giờ tín chỉ (4 lý thuyết, 2 thảo luận, 2 tự học)
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Nắm vững quan niệm dân chủ, nền dân chủ, đặc trưng cơ bản của nền dân chủ
xã hội chủ nghĩa
- Hiểu được đặc trưng chức năng, nhiệm vụ của nhà nước xã hội chủ nghĩa
- Nêu được khái niệm văn hóa, nền văn hóa và nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
- Hiểu được nội dung, phương thức xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
- Nắm được khái niệm dân tộc và những nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác –
Lênin trong giải quyết vấn đề dân tộc
- Phân tích được nguyên nhân tồn tại của tôn giáo trong xã hội chủ nghĩa
̣̀ ́ ̣
V.I.Lênin: Toan tâp, Nxb Tiên bô, M.1976, t 33, tr 118.
1
188
Phân tích được đường lối, chính sách giải quyết vấn đề dân tộc và tôn giáo hiện
-
nay của Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa
I. Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và nhà nước xã hội chủ nghĩa
1 . Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
a) Quan niệm dân chủ và nền dân chủ
- Cuối thời kỳ cộng sản nguyên thuỷ đã tồn tại một hình th ức đ ầu tiên
của dân chủ mà Ph. Ăngghen gọi là “dân chủ quân s ự”, “ dân ch ủ nguyên thu ỷ”.
Trong các kỳ “Đại hội nhân dân”, mọi người đều được tự do phát bi ểu và bi ểu
quyết những vấn đề quan trọng của thị tộc, bầu ra những th ủ lĩnh của mình.
Trong quan hệ dân chủ nguyên thuỷ đó, quyền lực của nhân dân được coi là
thiêng liêng bất khả xâm phạm, quyền lực mà mọi người đều thực hi ện một
cách tự nguyện và tự nhiên trong tư tưởng, tình cảm và hành động của mình.
- Chế độ nguyên thuỷ: vào thời kì này, cộng đồng thị tộc đã biết tổ chức
sinh hoạt dân chủ đơn sơ. Họ bầu ra những chức vụ quan trọng của thị tộc, có
quyền phát biểu ý kiến quyết định những vấn đề lớn của cộng đ ồng b ằng cách
giơ tay hoặc hoan hô khi họ đồng ý. Trong xã hội nguyên thuỷ, việc "cử ra và
phế bỏ người đứng đầu" là do quyền lực của dân.
- Dân chủ với tư cách là chế độ nhà nước lần đầu tiên xuất hiện trong
chế độ chiếm hữu nô lệ ở Hy Lạp, La Mã cổ đại - quyền l ực thu ộc v ề giai c ấp
chủ nô và một bộ phận dân cư (trừ giai cấp nô lệ).
- Vào thế kỉ XVII, chủ nghĩa tư bản lần lượt ra đời ở một s ố n ước châu
Âu. Giai cấp tư sản thiết lập nền dân ch ủ tư sản. Nh ững đ ại bi ểu xu ất s ắc nh ư
Lốc cơ (1632 - 1704), Môngtexkiơ (1689 - 1755), Rút xô (1712 - 1778), đã đặt
nền móng cho việc hình thành nhà nước pháp quy ền và ch ế độ dân ch ủ t ư s ản.
Các nhà tư tưởng tư sản đã đưa ra tư tưởng "tam quyền phân lập" để ch ế ước
và kiểm soát lẫn nhau về quyền lực. C.Mác đã đánh giá cao tư tưởng dân ch ủ tư
sản. Ông coi đây là một tiến bộ lớn mở đường cho lực lượng s ản xu ất phát
triển.
- Khi chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn độc quyền thì tính chất tiến
bộ và cách mạng của giai cấp tư sản mất dần, thay vào đó là t ư t ưởng b ảo th ủ
và phản động. V.I.Lênin cho rằng: dân chủ tư sản trong thời kì độc quyền là th ứ
189
dân chủ phục vụ cho lợi ích của giai cấp tư sản. Dân ch ủ t ư s ản là thiên đ ường
của giai cấp tư sản, nhưng chỉ là miếng mồi giả tạo đối với giai c ấp công nhân
và nhân dân lao động.
b) Quan niêm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nên dân chủ xã hôi chủ nghia
̣ ̀ ̣ ̃
Dân chủ là một phạm trù lịch sử phụ thuộc vào trình độ kinh tế - xã h ội
và sự xuất hiện của hệ thống pháp luật mà nhân dân tự giác thực hiện quy ền
lợi, nghĩa vụ của mình.
- Chủ nghĩa Mác - Lênin kế thừa những nhân tố hợp lí trong hoạt động
thực tiễn và nhận thức của nhân dân về dân chủ, đặc biệt là ý kiến cho rằng:
dân chủ là nhu cầu khách quan, là quyền lực của nhân dân.
- Khi xã hội phân chia giai cấp và xuất hiện nhà nước, chế độ dân chủ thể
hiện chủ yếu qua nhà nước, khi đó không có dân chủ thuần tuý, phi giai c ấp.
Trái lại, mỗi chế độ dân chủ gắn với nhà nước đều mang bản ch ất giai c ấp
thống trị xã hội.
Từ khi có nhà nước thì dân chủ còn với ý nghĩa là một ch ế độ chính trị.
Trong đó, có các quyền bầu cử và bãi miễn các thành viên của nhà nước. Việc
quản lí xã hội được thực hiện bằng pháp luật và thừa nhận ở nhà nước đó
"quyền lực thuộc về nhân dân". Quan niêm Nhân dân là ai phụ thuộc vào bản
̣
chất giai cấp thống trị xã hội qui định, gắn liền với một h ệ th ống chuyên chính
của giai cấp thống trị.
Một chế độ dân chủ và một nhà nước tương ứng đều do một giai c ấp
thống trị cầm quyền chi phối mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Do v ậy, tính
giai cấp gắn liền và chi phối tính dân tộc, chi phối tính chất của ch ế đ ộ chính
trị, kinh tế, văn hoá, xã hội của mỗi quốc gia - dân tộc cụ thể.
c) Những đăc trưng cơ ban của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
̣ ̉
Môt là, với tư cach là môt chế độ nhà nước do nhân dân lao đông sang tao
̣ ́ ̣ ̣ ́ ̣
ra, dưới sự lanh đao cua Đang Công san, dân chủ xã hôi chủ nghia đam bao moi
̃ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣ ̃ ̉ ̉ ̣
quyên lực thuôc về nhân dân. Nhà nước là môt thiêt chế chủ yêu để th ực thi dân
̀ ̣ ̣ ́ ́
chu. Đây là đăc trưng ban chât chinh trị cua nên dân chủ xã hôi chủ nghia.
̉ ̣ ̉ ́ ́ ̉ ̀ ̣ ̃
190
Hai là, đăc trưng kinh tế của nên dân chủ xã hôi chủ nghia với cơ sở kinh
̣ ̀ ̣ ̃
tế là chế độ công hữu về tư liêu san xuât chủ yêu nhăm thoa man không ng ừng vê ̀ ̣ ̉ ́ ́ ̀ ̉ ̃
nhu câu vât chât và tinh thân cua nhân dân lao đông.
̀ ̣ ́ ̀ ̉ ̣
Ba là, nên dân chủ xã hôi chủ nghia là sự kêt hợp hai hoa lợi ich cua toan xã
̀ ̣ ̃ ́ ̀ ̀ ́ ̉ ̀
hôi do nhà nước cua giai câp công nhân đai diên nhăm đông viên thu hut moi tiêm
̣ ̉ ́ ̣ ̣ ̀ ̣ ́ ̣ ̀
năng sang tao cua nhân dân trong sự nghiêp xây dựng xã hôi mới.
́ ̣ ̉ ̣ ̣
Bôn la, nên dân chủ xã hôi chủ nghia cân có những điêu kiên tôn tai với tư
́ ̀̀ ̣ ̃ ̀ ̀ ̣ ̀ ̣
cach là nên dân chủ rông rai nhât trong lich sử mang ban chât giai câp công nhân,
́ ̀ ̣ ̃ ́ ̣ ̉ ́ ́
thực hiên trân ap với thiêu số giai câp boc lôt và phan đông. Trong nên dân chủ đo,
̣ ́́ ̉ ́ ̣́ ̉ ̣ ̀ ́
chuyên chinh và dân chủ là hai măt có qui đinh tac đông lân nhau.
́ ̣ ̣ ́ ̣ ̃
d) Tinh tât yêu cua xây dựng nên dân chủ xã hôi chủ nghia
́ ́́ ̉ ̀ ̣ ̃
Theo cac nhà kinh điên cua chủ nghia Mac – Lênin thì xây dựng và phat
́ ̉ ̉ ̃ ́ ́
triên nên dân chủ xã hôi chủ nghia là môt quá trinh . Dân chủ được mở rông nhăm
̉ ̀ ̣ ̃ ̣ ̀ ̣ ̀
phat huy tinh tich cực sang tao cua nhân dân tham gia vao quan li ́ nha ̀ nước: “V ới
́ ́ ́ ́ ̣ ̉ ̀ ̉
viêc phat triên chế độ dân chủ môt cach đây đu, nghia là với viêc lam cho toan thê ̉
̣ ́ ̉ ̣́ ̀ ̉ ̃ ̣̀ ̀
quân chung nhân dân tham gia thực sự binh đăng và thực sự rông rai vao moi
̀ ́ ̀ ̉ ̣ ̃ ̀ ̣
công viêc quan lý nhà nước”1. ̣ ̉
Xây dựng chủ nghia xã hôi là môt quá trinh vân đông và thực hanh dân chủ
̃ ̣ ̣ ̀ ̣ ̣ ̀
trên tât cả cac linh vực cua đời sông xã hôi nhăm đưa những chuân mực, nguyên
́ ́̃ ̉ ́ ̣ ̀ ̉
tăc cua dân chủ vao thực tiên. Xây dựng nên dân chủ xã hôi chủ nghia cung là môt
́ ̉ ̀ ̃ ̀ ̣ ̃ ̃ ̣
cuôc cach mang chuyên giao quyên lực thực sự cho nhân dân. Nhân tố quan trong
̣ ́ ̣ ̉ ̀ ̣
trong quá trinh thực hiên dân chủ hoa đời sông xã hôi là vai trò lanh đao cua Đang
̀ ̣ ́ ́ ̣ ̃ ̣ ̉ ̉
Công san nhăm chông lai những biêu hiên dân chủ cực đoan vô chinh phu, ngăn
̣ ̉ ̀ ́ ̣ ̉ ̣ ́ ̉
ngừa moi hanh vi coi thường kỉ cương phap luât.
̣̀ ́ ̣
2. Xây dựng nhà nước xã hôi chủ nghia
̣ ̃
a) Khai niêm nhà nước xã hôi chủ nghia
́ ̣ ̣ ̃
C. Mác cho rằng "Nhà nước chẳng qua chỉ là một bộ máy của một giai
cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác" 2 là bộ máy dùng để duy trì sự thống
̣̀ ́ ̣
V.I.Lênin: Toan tâp, Nxb Tiên bô, M.1981, t 30, tr 93.
1
C. Mác-Ph. Ăngghen; Toàn tập, Nxb. CTQG, H1995, t22, tr 290
2
191
trị của giai cấp này đối với giai cấp khác, là cơ quan quyền lực của một giai cấp
đồi với toàn xã hội.
V.I. Lênin cho rằng "Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện c ủa nh ững mâu
thuẫn giai cấp không thể điều hoà được. Bất cứ ở đâu, h ễ lúc nào và ch ừng nào
mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không th ể đi ều hoà đ ược thì
nhà nước xuất hiện."1
Nhà nước xã hội chủ nghĩa là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng dựa
trên cơ sở kinh tế của chủ nghĩa xã hội, là một trong nh ững t ổ ch ức chính tr ị c ơ
bản nhất của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, là công cụ quản lí mà đảng
cộng sản và nhân dân tổ chức ra để thực hiện quyền lực, lợi ích của giai c ấp
công nhân và nhân dân lao động.
b) Đặc trưng và chức năng, nhiệm vụ của nhà nước xã hội chủ nghĩa
Nhà nước xã hội chủ nghĩa mang bản chất giai cấp công nhân, là giai c ấp
gắn bó và đại biểu cho lợi ích của nhân dân lao động và cả dân tộc. Do vậy, nhà
nước xã hội chủ nghĩa vừa có bản chất giai cấp công nhân, vừa có tính nhân dân
rộng rãi và tính dân tộc sâu sắc. Nhà nước xã hội chủ nghĩa ở bất cứ quốc gia,
dân tộc nào cũng đều có điểm chung là: chính quyền của đa số nhân dân lao
động do Đảng cộng sản lãnh đạo.
Chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa
Nhà nước xã hội chủ nghĩa có hai chức năng cơ bản: Chức năng trấn áp
và chức năng tổ chức, xây dựng
Cũng như mọi hình thức nhà nước khác đã có trong lịch sử loài ng ười, nhà
nước xã hội chủ nghĩa không chỉ có chức năng trấn áp mà chủ yếu là tổ chức
một phương thức sản xuất mới, một xã hội mới cao hơn chủ nghĩa tư bản.
Bạo lực, trấn áp là bản chất vốn có của mọi nhà nước, nhưng đối với nhà
nước xã hội chủ nghĩa chức năng tổ chức và xây dựng xã h ội m ới là ch ức năng
căn bản. Đặt mối tương quan với chức năng tổ chức xây dựng theo V.I. Lênin
thì chức năng trấn áp chỉ là việc “quét sạch các đống rác rưởi tr ước khi xây
dựng”.
Nhiệm vụ chủ yếu của nhà nước xã hội chủ nghĩa
V.I. Lênin đã dẫn, 1976, t33, tr 9.
1
192
Nhiệm vụ của nhà nước xã hội chủ nghĩa đã được C. Mác và Ph. Ăngghen
nêu ra ngay từ năm 1847. Sau khi thiết lập chuyên chính vô sản ở Nga năm 1917,
V.I. Lênin đã có sự phát triển mới về mặt lý luận liên quan đến tổ ch ức và xây
dựng xã hội mới. Ông coi việc tích cực xây dựng chủ nghĩa c ộng s ản, thi ết l ập
những quan hệ kinh tế mới là nhiệm vụ cấp bách nhất. V.I. Lênin cũng coi
trọng nhiệm vụ trấn áp nhằm đập tan sự phản k háng của giai cấp tư sản. Ông
dành sự chú ý đặc biệt cho nhiệm vụ quản lý xã h ội mà th ực ch ất là qu ản lý
kinh tế.
c) Tính tất yếu của việc xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa
Sau khi năm chinh quyên, giai câp công nhân phai thực hiên nhiêm vụ xây
́ ́ ̀ ́ ̉ ̣ ̣
dựng nhà nước xã hôi chủ nghia. Nhà nước là môt công cụ để trân ap cac thê ́ l ực
̣ ̃ ̣ ́́ ́
đi ngược lai lợi ich cua nhân dân nhăm bao vệ thanh quả cua chủ nghia xã hôi.
̣ ́ ̉ ̀ ̉ ̀ ̉ ̃ ̣
Tinh tât yêu phai xac lâp chuyên chinh vô san con xuât phat từ nhiêm vụ thực tiên
́ ́́ ̣̉́ ́ ̉ ̀ ́ ́ ̣ ̃
cua thời kì quá độ lên chủ nghia xã hôi con tôn tai cac giai câp boc lôt chông lai sự
̉ ̃ ̣̀ ̣̀́ ́ ̣́ ́ ̣
nghiêp xây dựng chủ nghia xã hôi.
̣ ̃ ̣
Để mở rông dân chủ với moi tâng lớp nhân dân dâu tranh chông lai moi
̣ ̣̀ ́ ́ ̣ ̣
hanh vi vi pham dân chu, đoi hoi phai có môt thiêt chế nhà nước phu ̀ h ợp. Do đo,
̀ ̣ ̉ ̀ ̉ ̉ ̣ ́ ́
xây dựng nhà nước xã hôi chủ nghia là môt quá trinh tât yêu khach quan găn liên
̣ ̃ ̣ ̀ ́ ́ ́ ́ ̀
với xây dựng nên dân chủ xã hôi chủ nghia. Xây dựng nhà nước xã hôi chủ nghia
̀ ̣ ̃ ̣ ̃
là quá trinh cai tao xã hôi cu, xây dựng xã hôi mới trên moi linh vực: kinh tê,
̀ ̣̉ ̣ ̃ ̣ ̣̃ ́
chinh tri, văn hoa, tư tưởng. Với ý nghia đo, nhà nước xã hôi chủ nghia là
́ ̣ ́ ̃ ́ ̣ ̃
phương thức, phương tiên và công cụ chủ yêu cua nhân dân. Bởi vây, xây dựng
̣ ́ ̉ ̣
nhà nước xã hôi chủ nghia là môt tât yêu khach quan trong tiên trinh cach mang.
̣ ̃ ̣́́ ́ ́ ̀ ́ ̣
II. Xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
1. Khái niệm nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
a) Khái niệm văn hóa, nền văn hóa và nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Văn hoa là toan bộ những giá trị vât chât và tinh thân do con người sang tao ra
́ ̀ ̣ ́ ̀ ́ ̣
băng lao đông và hoat đông thực tiên, biêu hiên trinh độ phat triên xã hôi trong từng
̀ ̣ ̣ ̣ ̃ ̉ ̣ ̀ ́ ̉ ̣
thời kì lich sử nhât đinh. C. Mac và Ph. Ăngghen đã khai quat thanh 2 hoat đông cơ ban
̣ ̣́ ́ ́ ́ ̀ ̣̣ ̉
cua xã hôi, đó là san xuât vât chât và san xuât tinh thân. Do đo, văn hoa bao gôm cả văn
̉ ̣ ̉ ̣́ ́ ̉ ́ ̀ ́ ́ ̀
hoa vât chât và văn hoa tinh thân.
́ ̣ ́ ́ ̀
193
Văn hoa vât chât là năng lực sang tao cua con người, được thể hiên và kêt tinh
́ ̣ ́ ́ ̣ ̉ ̣ ́
̉ ̉ ̣ ́
trong san phâm vât chât.
Văn hoa tinh thân là tông thể tư tưởng lý luân và cac giá trị được sang tao ra
́ ̀ ̉ ̣ ́ ́ ̣
trong đời sông tinh thân cua con người. Noi tới văn hoa là noi tới con người trong viêc
́ ̀ ̉ ́ ́ ́ ̣
phat huy năng lực thuôc ban chât cua con người nhăm hoan thiên xã hôi, do đo, văn hoa
́ ̣ ̉ ́̉ ̀ ̀ ̣ ̣ ́ ́
có măt trong moi hoat đông cua con người.
̣ ̣ ̣̣ ̉
Với tư cach là hoat đông tinh thân thuôc về ý thức cua con người nên văn hoa
́ ̣̣ ̀ ̣ ̉ ́
chiu tac đông và qui đinh cua cơ sở kinh tê, chinh tri. Tach rời kinh tế và chinh trị sẽ
̣́ ̣ ̣ ̉ ́ ́ ̣ ́ ́
không hiêu được nôi dung ban chât cua văn hoa. Trong xã hôi có giai câp, văn hoa
̉ ̣ ̉ ́̉ ́ ̣ ́ ́
mang tinh giai câp. Moi nên văn hoa trong xã hôi có giai câp đêu găn với ban chât giai
́ ́ ̣̀ ́ ̣ ́ ̀ ́ ̉ ́
câp câm quyên. Văn hoa luôn có tinh kế thừa được biêu hiên qua môi thời kì lich sử
́ ̀ ̀ ́ ́ ̉ ̣ ̃ ̣
trên cơ sở kinh tế – chinh trị cua no. ́ ̉ ́
b) Đặc trưng của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Sự ra đời cua nên văn hoa xã hôi chủ nghia là môt tât yêu trong quá trinh
̉ ̀ ́ ̣ ̃ ̣́ ́ ̀
phat triên cua lich sử: “Văn hoa vô san không phai bông nhiên mà co, nó không
́ ̀ ̣̉ ́ ̉ ̉ ̃ ́
phai do những người tự cho minh là chuyên gia về văn hoa vô san, phat minh ra.
̉ ̀ ́ ̉ ́
Văn hoa vô san phai là sự phat triên hợp quy luât cua tông số những kiên th ức mà
́ ̉ ̉ ́ ̉ ̣̉̉ ́
loai người đã tich luy được dưới ach thông trị cua xã hôi tư ban, xã hôi cua bon
̀ ́ ̃ ́ ́ ̉ ̣ ̉ ̣ ̉ ̣
đia chủ và xã hôi cua bon quan liêu”1.
̣ ̣̉ ̣
Nên văn hoa xã hôi chủ nghia được xây dựng và phat triên trên nên tang cua
̀ ́ ̣ ̃ ́ ̉ ̀̉ ̉
giai câp công nhân do Đang Công san lanh đao, nhăm thoa man không ng ừng nhu
́ ̉ ̣ ̉ ̃ ̣ ̀ ̉ ̃
câu ngay cang cao về đời sông tinh thân cua nhân dân, đưa nhân dân lao đông tr ở
̀ ̀ ̀ ́ ̀ ̉ ̣
thanh chủ thể sang tao và hưởng thụ văn hoa.
̀ ́ ̣ ́
Nên văn hoa xã hôi chủ nghia có cac đăc trưng cơ ban sau đây:
̀ ́ ̣ ̃ ́ ̣ ̉
Môt là, hệ tư tưởng cua giai câp công nhân là nôi dung côt loi giữ vai trò
̣ ̉ ́ ̣ ́̃
chủ đao quyêt đinh phương hướng phat triên nên văn hoa xã hôi chủ nghia. Đây là
̣ ̣́ ́ ̉ ̀ ́ ̣ ̃
đăc trưng noi lên tinh chât giai câp cua nên văn hoa xã hôi chủ nghia.
̣ ́ ́ ́ ́ ̉ ̀ ́ ̣ ̃
Hai là, nên văn hoa có tinh nhân dân rông rai, tinh dân tôc sâu săc, thê ̉ hiên
̀ ́ ́ ̣ ̃́ ̣ ́ ̣
muc đich và đông lực nôi tai cua quá trinh xây dựng nên văn hoa trong xã hôi mới.
̣́ ̣ ̣̣̉ ̀ ̀ ́ ̣
Văn hoa phuc vụ giai câp công nhân, nhân dân lao đông va ̀ toan thê ̉ dân tôc, đông
́ ̣ ́ ̣ ̀ ̣ ̀
thời họ là chủ thể sang tao và hưởng thụ văn hoa. Văn hoa xã hôi chủ nghia trên ́ ̣ ́ ́ ̣ ̃
̣̀ ́ ̣ ̣
V.Lênin: Toan tâp, Nxb Tiên bô, M.1978, tâp 41, tr 361 .
1
194
cơ sở kế thừa những di san cua quá khứ, tiêp tuc sang tao ra những giá trị mới
̉ ̉ ́ ̣ ́ ̣
tiên tiên, hiên đai hướng tới nhân dân và dân tôc.
́ ̣ ̣ ̣
Ba là, nên văn hoa xã hôi chủ nghia được hinh thanh và phat triên môt cach
̀ ́ ̣ ̃ ̀ ̀ ́ ̉ ̣́
tự giac dưới sự lanh đao cua Đang Công san và sự quan lý cua nhà nước xã hôi
́ ̃ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ̉ ̉ ̣
chủ nghia. ̃
c) Tính tất yếu của việc xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Xây dựng nên văn hoa xã hôi chủ nghia xuât phat từ những căn cứ sau đây:
̀ ́ ̣ ̃ ́ ́
Thứ nhât, xuât phat từ tinh triêt để và toan diên cua cach mang xã hôi chủ
́ ́ ́ ́ ̣ ̀ ̣ ̉ ́ ̣ ̣
nghia về thay đôi phương thức san xuât đời sông tinh thân phù hợp với phương
̃ ̉ ̉ ́ ́ ̀
thức san xuât vât chât cua xã hôi mới.
̉ ̣́ ́̉ ̣
Thứ hai, xây dựng nên văn hoa xã hôi chủ nghia là tât yêu trong quá trinh
̀ ́ ̣ ̃ ́ ́ ̀
cai tao tâm ly, ý thức và đời sông tinh thân nhăm giai phong nhân dân thoat khoi
̣̉ ́ ́ ̀ ̀ ̉ ́ ́ ̉
ảnh hưởng cua tư tưởng, ý thức cũ lac hâu. Về thực chât, đây là cuôc đâu tranh
̉ ̣ ̣ ́ ̣ ́
trên linh vực tư tưởng trong quá trinh phat triên xã hôi.
̃ ̀ ́ ̉ ̣
Thứ ba, xây dựng nên văn hoa xã hôi chủ nghia là quá trinh nâng cao trinh
̀ ́ ̣ ̃ ̀ ̀
độ văn hoa cho nhân dân lao đông, là điêu kiên để chiên thăng ngheo nan, lac hâu.
́ ̣ ̀ ̣ ́ ́ ̀ ̀ ̣ ̣
V.I. Lênin đã chỉ ra ba kẻ thù cua chủ nghia xã hôi là “bênh kiêu ngao công san, ̉ ̃ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉
nan mù chữ và nan hôi lô” .
̣ ̣ ̣́ 1
Thứ tư, xây dựng nên văn hoa xã hôi chủ nghia là môt yêu câu khach quan
̀ ́ ̣ ̃ ̣ ̀ ́
bởi vì văn hoa vừa là muc tiêu, vừa là đông lực trong xây dựng xã hôi m ới. Văn
́ ̣ ̣ ̣
hoa là những tiên đề quan trong để nâng cao phâm chât, năng l ực hoc vân, tao c ơ
́ ̀ ̣ ̉ ́ ̣ ́ ̣
sở để nâng cao năng suât lao đông. ́ ̣
2. Nội dung và phương thức xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
a) Nội dung cơ bản của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Xây dựng nên văn hoa xã hôi chủ nghia bao gôm những nôi dung chinh sau
̀ ́ ̣ ̃ ̀ ̣ ́
đây:
Môt là, cân phai nâng cao trinh độ dân tri, hinh thanh đôi ngũ trí thức cua xã
̣ ̀ ̉ ̀ ́̀ ̀ ̣ ̉
hôi mới. Trí tuệ khoa hoc và cach mang là yêu tố quan trong đôi với công cuôc
̣ ̣ ́ ̣ ́ ̣ ́ ̣
xây dựng chủ nghia xã hôi. Do đo, nâng cao dân tri, tao nguôn lao đông có chât
̃ ̣ ́ ̣́ ̀ ̣ ́
lượng cao, bôi dưỡng nhân tai vừa là nhu câu câp bach vừa là nhu câu lâu dai cua
̀ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ̀̉
1
̣̀ ́ ̣ ̣
V.Lênin: Toan tâp, Nxb Tiên bô, M.1978, tâp 44, tr 217.
195
sự nghiêp xây dựng chủ nghia xã hôi. Sự nghiêp nay là cua quân chung nhân dân:
̣ ̃ ̣ ̣ ̀ ̉ ̀ ́
“Chủ nghia xã hôi sinh đông, sang tao là sự nghiêp cua ban thân quân chung nhân
̃ ̣ ̣ ́ ̣ ̣ ̉ ̉ ̀ ́
dân” 2.
Hai là, xây dựng con người mới phat triên toan diên. Đó là con người có ́ ̉ ̀ ̣
tinh thân và năng lực, là người lao đông mới, có tinh thân yêu nước chân chinh và
̀ ̣ ̀ ́
tinh thân quôc tế trong sang; là con người có lôi sông tinh nghia và tinh công đông
̀ ́ ́ ́́ ̀ ̃ ́ ̣ ̀
cao.
Ba là, xây dựng lôi sông mới xã hôi chủ nghia. Đây là đăc trưng có tinh ́ ́ ̣ ̃ ̣ ́
nguyên tăc được xây dựng trên cơ sở chế độ công hữu về tư liêu san xuât, trong
́ ̣ ̉ ́
đó sở hữu toan dân giữ vai trò chủ đao, quyên lực thuôc về nhân dân, hệ tư tưởng
̀ ̣ ̀ ̣
khoa hoc và cach mang cua giai câp công nhân đong vai trò chủ đao; xoa bỏ tinh
̣ ́ ̣ ̉ ́ ́ ̣ ́ ̀
trang bât binh đăng dân tôc, giới tinh, thể hiên công băng dân chủ trên moi linh
̣ ́̀ ̉ ̣ ́ ̣ ̀ ̣̃
vực.
Bôn là, xây dựng gia đinh văn hoa xã hôi chủ nghia. Gia đinh là hinh thức
́ ̀ ́ ̣ ̃ ̀ ̀
công đông đăc biêt găn bó với nhau bởi hai môi quan hệ cơ ban: hôn nhân va ̀
̣ ̀ ̣ ̣ ́ ́ ̉
huyêt thông: “Hang ngay tai tao ra đời sông cua ban thân minh, con người băt đâu
́ ́ ̀ ̣̀́ ́ ̉ ̉ ̀ ́̀
tao ra những người khac, sinh sôi, nay nở, đó là quan hệ giữa chông và vợ, cha
̣ ́ ̉ ̀
mẹ và con cai, đó là gia đinh” . ́ ̀ 1
Ngoai hai môi quan hệ cơ ban, gia đinh con có những môi quan hệ khac, đó
̀ ́ ̉ ̀ ̀ ́ ́
là công đông kinh tê, văn hoa, giao duc, là môt thiêt chế đăc biêt co ́ cach th ức vân
̣ ̀ ́ ́ ́ ̣ ̣ ́ ̣ ̣ ́ ̣
đông riêng. Gia đinh là môt giá trị văn hoa, xã hôi có sự tương tac găn bó với
̣ ̀ ̣ ́ ̣ ́ ́
công đông dân tôc, giai câp. Những điêu kiên kinh tê, xã hôi khac nhau là những
̣ ̀ ̣ ́ ̀ ̣ ́ ̣ ́
nhân tố qui đinh cac hinh thức tổ chức gia đinh khac nhau. Loai người đã trai qua
̣ ́̀ ̀ ́ ̀ ̉
cac hinh thức công đông gia đinh: gia đinh huyêt tôc, đôi ngâu, môt vợ môt chông.
́̀ ̣ ̀ ̀ ̀ ̣́ ́ ̃ ̣ ̣ ̀
Cach mang xã hôi chủ nghia là tiên đề quan trong để xây dựng gia đinh văn
́ ̣ ̣ ̃ ̀ ̣ ̀
hoa mới. Do gia đinh trong xã hôi, đăc biêt là trong thời kì quá độ lên chủ nghia xã
́ ̀ ̣ ̣ ̣ ̃
hôi có vai trò không giông nhau đôi với sự phat triên cua xã hôi. Vì vây, xây dựng
̣ ́ ́ ́ ̉ ̉ ̣ ̣
gia đinh văn hoa mới là môt yêu câu tât yêu cua xây dựng chủ nghia xã hôi. Gia
̀ ́ ̣ ̀ ́ ́ ̉ ̃ ̣
đinh là tế bao cua xã hôi. Sự hoa thuân, hanh phuc, ôn đinh cua gia đinh sẽ gop
̀ ̀ ̉ ̣ ̀ ̣ ̣ ́ ̉ ̣ ̉ ̀ ́
phân phat triên ôn đinh và lanh manh xã hôi và ngược lai, môt xã hôi phat triên ôn
̀ ́ ̉̉ ̣ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ́ ̉̉
̣̀ ́ ̣ ̣
V.Lênin: Toan tâp, Nxb Tiên bô, M.1978, tâp 35, tr 64.
2
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb CTQG H1995, tâp 3, tr 41 .
́ ̣̀ ̣
1
196
đinh và lanh manh sẽ lai tao điêu kiên cho gia đinh âm no, binh đăng và hanh phuc.
̣ ̀ ̣ ̣̣ ̀ ̣ ̀ ́ ̀ ̉ ̣ ́
Xây dựng gia đinh văn hoa mới là xây dựng gia đinh trên cơ sở gi ữ gin, phat huy
̀ ́ ̀ ̀ ́
những giá trị văn hoa tôt đep cua dân tôc, xoa bỏ những tan tich hôn nhân gia đinh
̣́́ ̉ ̣ ́ ̀́ ̀
lac hâu cua xã hôi cu, đông thời tiêp thu những giá trị tiên bộ cua nhân loai vê ̀ gia
̣ ̣ ̉ ̣̃ ̀ ́ ́ ̉ ̣
̀
đinh.
Xây dựng gia đinh văn hoa xã hôi chủ nghia là môt nôi dung thể hiên tinh
̀ ́ ̣ ̃ ̣ ̣ ̣́
ưu viêt cua xã hôi chủ nghia. Môi quan hệ trong gia đinh là môt bộ phân cua quan
̣ ̉ ̣ ̃ ́ ̀ ̣ ̣ ̉
hệ xã hôi, là biêu hiên cua quan hệ xã hôi. Binh đăng, yêu thương, tôn trong lân
̣ ̉ ̣ ̉ ̣ ̀ ̉ ̣ ̃
nhau giữa cac thanh viên trong gia đinh vừa là quan hệ huyêt thông, tinh cam, v ừa
́ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ̉
là trach nhiêm xã hôi.
́ ̣ ̣
b) Phương thức xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Để thực hiên được những nôi dung chủ yêu cua xây dựng nên văn hoa mới,
̣ ̣ ́ ̉ ̀ ́
cân phai thực hiên cac phương thức cơ ban sau đây:
̀ ̉ ̣ ́ ̉
Thứ nhât, giữ vững và tăng cường vai trò chủ đao cua hệ tư tưởng giai câp
́ ̣ ̉ ́
công nhân trong đời sông xã hôi. Trong quá trinh xây dựng chủ nghia xa ̃ hôi, giai
́ ̣ ̀ ̃ ̣
câp công nhân với tư cach là giai câp câm quyên, thông qua đôi ngũ cac nhà tư
́ ́ ́ ̀ ̀ ̣ ́
tưởng và cac thiêt chế tư tưởng cua minh phai chi phôi cac quan hệ tư tưởng
́ ́ ̉ ̀ ̉ ́ ́
trong xã hôi. Bởi vi: “Những tư tưởng thông trị cua môt thời đai bao giờ cung chỉ
̣ ̀ ́ ̉ ̣ ̣ ̃
là những tư tưởng cua giai câp thông tri”1. ̉ ́ ́ ̣
Thứ hai, không ngừng tăng cường sự lanh đao cua Đang Công san và vai ̃ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉
trò quan lý cua nhà nước xã hôi chủ nghia đôi với hoat đông văn hoa.
̉ ̉ ̣ ̃ ́ ̣ ̣ ́
Thứ ba, xây dựng nên văn hoa xã hôi chủ nghia phai theo ph ương th ức kêt
̀ ́ ̣ ̃ ̉ ́
hợp viêc kế thừa những giá trị trong di san văn hoa dân tôc và tiêp thụ có chon loc
̣ ̉ ́ ̣ ́ ̣ ̣
́ ̉ ̣
tinh hoa văn hoa cua nhân loai.
Thứ tư, tổ chức và lôi cuôn quân chung nhân dân vao cac hoat đông và sang ́ ̀ ́ ̀ ́ ̣ ̣ ́
̣ ́
tao văn hoa.
III. Giải quyết vấn đề dân tộc và tôn giáo
1.Vấn đề dân tộc và nguyên tắc cơ bản trong việc giải quyết vấn dề
dân tộc.
a) Khái niệm dân tộc, hai xu hướng của phong trào dân tộc
C.Mac và Ph.Ăngghen: Toan tâp, Nxb. CTQG, H.1995, tâp 4, tr 625.
́ ̣̀ ̣
1
197
Hiện nay, khái niệm dân tộc được hiểu theo nhiều nghĩa. Trong đó có ha i
nghĩa được dùng phổ biến nhất đó la:̀
Thứ nhất, dân tộc là một cộng đồng người có mối liên hệ chặt ch ẽ và
bền vững, có sinh hoạt kinh tế chung, có ngôn ngữ riêng và những nét văn hoá
đặc thù. Dân tộc xuất hiện sau bộ lạc, bộ tộc có tính kế thừa và phát triển cao
hơn những nhân tố tộc người ở bộ lạc, bộ tộc và th ể hiện thành ý thức tự giác
tộc người của cộng đồng dân cư đó. Với nghĩa này, dân tộc là một b ộ ph ận của
quốc gia. ( Chẳng hạn như: dân tộc Kinh, Tày, Nùng, Êđê, Bana,... ở nước ta)
Thứ hai, dân tộc là một cộng đồng người ổn định hợp thành nhân dân m ột
nước, có lãnh thổ, quốc gia, nền kinh tế th ống nhất, qu ốc ng ữ chung, có ý th ức
về sự thống nhất quốc gia của mình, gắn bó với nhau b ởi l ợi ích chính tr ị, kinh
tế, truyền thống văn hoá trong lịch sử dựng nước, giữ nước. ( Dân tộc Việt
Nam, Trung Hoa, Hoa Kì…)
b) Hai xu hướng khách quan của phong trào dân tộc
Nghiên cứu chủ nghĩa tư bản trong thời kì độc quyền, V.I. Lênin đã phát
hiện ra hai xu hướng khách quan của phong trào dân tộc.
Xu hướng thứ nhất: tách ra để phát triển. Xu hướng này gắn liền với giai
đoạn đầu của chủ nghĩa tư bản do sự thức tỉnh và trưởng thành c ủa ý th ức dân
tộc. Biểu hiện của xu hướng này là kích thích đời sống và phong trào dân tộc,
xoá bỏ chế độ phong kiến cát cứ, thành lập các quốc gia độc lập có chính ph ủ,
hiến pháp, thị trường, phục vụ cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản.
Xu hướng thứ hai: liên kết lại để phát triển. Khi dân tộc ra đời gắn liền
với việc mở rộng và tăng cường quan hệ kinh tế, xoá bỏ sự ngăn cách gi ữa các
dân tộc, từ đó hình thành nên một thị trường thế giới, Chủ nghĩa t ư bản tr ở
thành một hệ thống. Chính sự phát triển của lực lượng sản xuất, của khoa h ọc -
công nghệ đã xuất hiện nhu cầu xoá bỏ sự ngăn cách giữa các dân tộc, thúc đ ẩy
các dân tộc xích lại gần nhau. Xu hướng này nổi bật trong giai đoạn đ ế quốc
chủ nghĩa.
Biểu hiện của hai xu hướng này trong thời đại hiện nay
Trong điều kiện chủ nghĩa xã hội, hai xu hướng phát huy tác động cùng
chiều, bổ sung, hỗ trợ cho nhau. Sự tự chủ, phồn vinh của mỗi dân tộc sẽ tạo
điều kiện vật chất - tinh thần để hợp tác với các dân tộc anh em. Tuy nhiên, s ự
198
hoà quyện giữa các dân tộc đã không làm mất sắc thái của từng dân t ộc. Ng ược
lại, nó được bảo lưu, giữ gìn và phát huy tinh hoa, bản sắc của từng dân tộc.
Xét trên phạm vi thế giới, sự tác động của hai xu hướng khách quan này
thể hiện ở những điểm sau đây:
Thời đại hiện nay là thời đại mà các dân tộc thu ộc đ ịa, ph ụ thu ộc đã
đứng lên xoá bỏ sự nô dịch, áp bức giành quyền tự chủ quyết định vận mệnh
dân tộc mình như lựa chọn nền chính trị, con đường phát triển của dân tộc,
quyền bình đẳng với dân tộc khác. Đây là mục tiêu vì độc lập dân tộc, thực chất
là chống chủ nghĩa đế quốc, chống kì thị dân tộc, phân biệt chủng tộc.
Các dân tộc ngày nay có xu hướng xích lại gần nhau để trở thành m ột
quốc gia thống nhất theo nguyên trạng của lịch sử.
Các dân tộc có sự tương đồng về địa lí, môi trường, một s ố giá trị văn
hoá, muốn tạo thành những liên minh dân tộc trên cơ sở những lợi ích chung,
muốn dựa vào nhau để khắc phục những khó khăn trước mắt nhằm phát triển
kinh tế và giải quyết một số vấn đề chung như chiến tranh, môi trường, dịch
bệnh, nghèo đói,...
Tóm lại, các dân tộc ngoài việc hội nhập còn phải tìm các giải pháp hữu
hiệu để giữ gìn và phát huy bản sắc của dân tộc mình. Chính sách đối ngoại của
Đảng Cộng sản Việt Nam là "Giữ vững độc lập, tự chủ đi đôi với m ở rộng
hợp tác quốc tế, đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ đối ngoại"1.
c) Những nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác– Lênin trong giải quyết
vấn đề dân tộc
Dựa trên quan điểm của C. Mác - Ph. Ăngghen về vấn đề dân tộc qua
tổng kết kinh nghiệm đấu tranh của phong trào cách mạng thế giới và cách
mạng Nga, đồng thời phân tích sâu sắc hai xu h ướng phat triên của phong trào
́ ̉
dân tộc gắn liền với quá trình vân đông của ch ủ nghĩa t ư bản, nh ất là giai đo ạn
̣ ̣
độc quyền, V.I. Lênin đã khái quát thành Cương lĩnh dân tộc. Trong tác ph ẩm
Về quyền dân tộc tự quyết , Người nêu rõ "Các dân tộc hoàn toàn bình đẳng, các
dân tộc được quyền tự quyết, liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc lại. Đó là
Cương lĩnh dân tộc mà chủ nghĩa Mác, kinh nghiệm toàn thế giới, kinh nghi ệm
Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội VIII đã dẫn, H1996, tr 84.
1
199
của nước Nga dạy cho công nhân"2. Cương lĩnh dân tộc của Đảng Cộng sản bao
gồm ba nội dung cơ bản sau đây:
+ Các dân tộc hoàn toàn bình đẳng
Bình đẳng là quyền thiêng liêng của các dân tộc, là m ục tiêu ph ấn đ ấu
của các dân tộc, đảm bảo cho các dân tộc không phân biệt số đông, số ít, trình
độ phát triển cao hay thấp đều có quyền lợi và nghĩa vụ ngang nhau. Đây là cơ
sở để xoá bỏ tình trạng nô dịch, áp bức dân tộc, từng bước kh ắc ph ục s ự chênh
lệch về sự phát triển giữa các dân tộc, xây dựng sự bình đẳng toàn diện gi ữa
các dân tộc về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội được pháp luật th ừa nhận và
được thực hiện trong cuộc sống.
+ Các dân tộc được quyền tự quyết
Quyền tự quyết thực chất là một nội dung của quyền bình đẳng. Đó là
quyền làm chủ của mỗi dân tộc đối với vận mệnh của dân tộc mình.
Quyền tự quyết có tính chất hai mặt. Một mặt, là quyền tự do phân lập
về chính trị, có nghĩa là sự phân lập của các dân tộc v ới t ư cách là m ột qu ốc gia
độc lập. Mặt khác, quyền dân tộc tự quyết còn là quyền tự nguy ện liên bang
với các dân tộc khác trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ.
Khi xem xét quyền tự quyết của dân tộc, cần đứng trên lập trường của
giai cấp vô sản là nhiệt tình ủng hộ các dân tộc phụ thuộc, thuộc địa đứng lên
chống ách thống trị, giành độc lập tự chủ. Đồng thời phải kiên quy ết ch ống th ủ
đoạn dùng chiêu bài "dân tộc tự quyết" để can thiệp công vi ệc n ội b ộ các nước,
kích động tâm lý đòi li khai dân tộc. V.I. Lênin vi ết "Yêu sách dân t ộc ph ải ph ục
tùng lợi ích của giai cấp vô sản" và "thừa nh ận hay không th ừa nh ận quy ền dân
tộc tự quyết đối với giai cấp vô sản trong cả hai trường h ợp đ ều c ần ph ải đ ảm
bảo sự phát triển của chính giai cấp mình"1.
+ Liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc
Liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc là tư tưởng cơ bản trong Cương
lĩnh dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin. Nó phản ánh bản ch ất quốc t ế c ủa
phong trào dân tộc và giai cấp. Liên hiệp công nhân các dân tộc thực chất là đoàn
kết, thống nhất các lực lượng tiến bộ đấu tranh vì hoà bình, vì sự nghi ệp gi ải
V.I. Lênin đã dẫn, 1980, t25, tr 37.
2
V.I. Lênin đã dẫn, 1980, t23, tr319.
1
200
phóng giai cấp và dân tộc. Khi chủ nghĩa tư bản trở thành m ột h ệ th ống, giai
cấp tư sản là một lực lượng quốc tế thì giai cấp vô sản phải liên hi ệp l ại đ ể
chống kẻ thù chung của mình, giải phóng mình, đồng th ời gi ải phóng toàn nhân
loại.
Tóm lại, ba nội dung của Cương lĩnh dân tộc là một thể thống nhất.
Trong đó, liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc là nội dung cơ bản nhất. Cương
lĩnh không chỉ là lời kêu gọi mà còn là biện pháp h ữu hi ệu đ ể đ ảm b ảo th ực
hiện quyền bình đẳng và quyền tự quyết dân tộc. Cương lĩnh cung c ấp ph ương
pháp đấu tranh cách mạng cho giai cấp vô sản thế giới. Vì vậy, cần vận dụng
phù hợp với điều kiện của từng quốc gia - dân tộc trong thời đại hiện nay.
2. Vấn đề tôn giáo và nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin
trong giải quyết vấn đề tôn giáo
a) Khái niệm tôn giáo và nguyên nhân tồn tại của tôn giáo trong ti ến trình
xây dựng chủ nghĩa xã hội
C. Mác và Ph. Ăngghen cho rằng tôn giáo là một hiện tượng xã hội, văn
hoá lịch sử, một lực lượng xã hội trần th ế: "Tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ
là sự phản ánh hư ảo vào trong đầu óc của con người - của nh ững lực l ượng ở
bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó
những lực lượng ở trần thế đã mang hình thức những lực lượng siêu trần thế".1
Tôn giáo là sản phẩm của con người, gắn với những điều kiện lịch sử-tự
nhiên - xã hội xác định. Tôn giáo thường gắn giáo lí, giáo lu ật, l ễ nghi và t ổ
chức giáo hội. Bất cứ tôn giáo nào cũng có tín ngưỡng. Do v ậy xu ất hi ện thu ật
ngữ tín ngưỡng tôn giáo. Tôn giáo là một hiện tượng xã hội tiêu cực, phản ánh
sự bất lực, bế tắc của con người trước tự nhiên - xã hội : "Sự nghèo nàn của tôn
giáo vừa là biểu hiện của sự nghèo nàn hiện th ực, vừa là s ự ph ản kháng ch ống
sự nghèo nàn hiện thực ấy. Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là
trái tim của thế giới không có trái tim, cũng giống nh ư nó là tinh th ần c ủa nh ững
trật tự không có tinh thần. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân"1.
. Mác- Ph. ăngghen: Toàn tập, Nxb. CTQG, H1994, t20, tr 437.
1
CácMác - ăngghen đã dẫn, t1, tr 570.
1
201
Các nhà duy vật cổ đại đã đưa ra luận điểm "Sự sợ hãi sinh ra thần linh".
Người đầu tiên đưa ra luận điểm này là thi sĩ Latin Lucrêce: th ế k ỉ I tr ước Công
nguyên. V.I. Lênin tán thành ý kiến đó và ông đã phân tích thêm "S ự s ợ hãi tr ước
thế lực mù quáng của tư bản - mù quáng vì quần chúng nhân dân không thể đoán
trước được nó - là thế lực bất cứ lúc nào trong đời sống của người vô sản và
tiểu chủ cũng bị đe doạ đem lại cho họ sự phá sản "đột ngột", "b ất ng ờ", "ng ẫu
nhiên", làm cho họ phải diệt vong, biến họ thành kẻ ăn xin, kẻ bần cùng, và dồn
họ vào cảnh chết đói, đó chính là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo hiện đại"2.
Tôn giáo sẽ tồn tại chừng nào con người chưa th ể khám phá nh ững bí ẩn
của tự nhiên - xã hội và sức mạnh của con người ch ưa có kh ả năng chi ph ối
được sức mạnh của tự nhiên: "Con người không chỉ mưu sự mà còn làm cho
thành sự nữa, thì chỉ khi đó, cái sức mạnh xa lạ cuối cùng hiện nay v ẫn đang
phản ánh vào tôn giáo mới sẽ mất đi, và cùng với nó, bản thân sự phản ánh có
tính chất tôn giáo cũng sẽ mất đi, vì khi đó sẽ không có gì để phản ánh nữa."3
Tôn giáo về cơ bản là tiêu cực nhưng mặt khác tôn giáo cũng có tính nhân
văn, nhân đạo và hướng thiện. Vì thế, còn nhiều người trong các t ầng l ớp xã
hội tin theo. Hiện nay, số lượng tín đồ của các tôn giáo chiếm tỉ lệ khá cao trong
dân số thế giới. Chỉ tính những tôn giáo lớn, đã có tới 2/3 dân số thế giới đi theo:
+ Kitô giáo (gồm Công giáo, Tin lành, Anh giáo và Chính th ống giáo): s ố
lượng tín đồ là 2 tỉ, chiếm 33% dân số thế giới.
+ Hồi giáo: số lượng tín đồ là 1,3 tỉ, chiếm 22% dân số thế giới
+ ấn Độ giáo: số lượng tín đồ là 900 triệu, chiếm 15% dân số thế giới
+ Phật giáo: số lượng tín đồ là 360 triệu, chiếm 6% dân số thế giới.1
b) Nguyên nhân tồn tại của tôn giáo trong tiên trinh xây dựng chủ nghĩa xã hội
́ ̀
Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, nhất là trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa
xã hội, tôn giáo vẫn tồn tại và có năm nguyên nhân cơ bản sau đây:
+ Nguyên nhân nhận thức:
Chưa có thời đại nào mà khoa học - công nghệ đạt được những bước phát
triển nhảy vọt như hiện nay. Những công nghệ mới như thông tin, sinh h ọc, v ật
liệu mới, phát triển mạnh mẽ. Nhưng thế giới là vô cùng, vô t ận và trình đ ộ
V.I. Lênin đã dẫn 1979, t17, tr 515 - 516.
2
C. Mác -Ph. Ăngghen đã dẫn, H 1995,t20, tr 439.
3
Bộ Giáo dục và Đào tạo: Vận dụng Nghị quyết Đại hội IX vào giảng dạy môn học CNXHKH, H2003 tr82.
1
202
khoa học - kĩ thuật hiện nay chưa cho phép con người chế ngự được hoàn toàn
sức mạnh của tự nhiên. Những bất hạnh, rủi ro mà con ng ười g ặp ph ải nh ư
động đất, núi lửa, chiến tranh, thất nghiệp, dịch bệnh, là những vấn đề của xã
hội hiện đại còn tồn tại thì con người vốn có tín ngưỡng, tôn giáo còn cầu xin
sự che chở, sự tha thứ, và "phù hộ độ trì" của thần linh.
+ Nguyên nhân kinh tế:
Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, nhất là giai đoạn đầu của th ời kì quá độ
vẫn còn tồn tại nhiều thành phần kinh tế, nhiều hình th ức sở hữu. Trong n ền
kinh tế vận hành theo kinh tế thị trường, con người luôn phải chịu sự chi phối
của những qui luật kinh tế khách quan đó. Đời sống vật chất, tinh thần của nhân
dân chưa cao, vì thế, con người vẫn tin vào lực lượng siêu nhiên, cầu xin công
việc làm ăn gặp nhiều may mắn.
+ Nguyên nhân chính trị - xã hội:
Tôn giáo về cơ bản là tiêu cực nhưng trong các nguyên tắc của tôn giáo
còn có những điểm phù hợp với chủ nghĩa xã hội về pháp luật, v ới đ ạo đ ức,
thuần phong, mĩ tục của dân tộc. Vì thế, tôn giáo t ồn t ại trong ch ủ nghĩa xã h ội
là một hiện tượng khách quan. Dưới chủ nghĩa xã hội, tôn giáo bi ến đ ổi theo xu
hướng "sống phúc âm giữa lòng dân tộc", "đồng hành với dân tộc". Nhà nước xã
hội chủ nghĩa không ngừng nâng cao địa vị của những người có đạo. Niềm tin
tôn giáo chân chính không đối lập với tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa.
Hiện nay cuộc đấu tranh giai cấp vẫn diễn ra dưới nhiều hình th ức ph ức
tạp. Một số thế lực đã sử dụng tôn giáo vì mục đích ngoài tôn giáo. Những cu ộc
chiến tranh cục bộ, xung đột dân tộc, tôn giáo, khủng bố, lật đổ vẫn diễn ra ở
nhiều nơi. Đây cũng là điều kiện thuận lợi cho tôn giáo tồn tại.
+ Nguyên nhân tâm lí:
Tôn giáo đã tồn tại lâu đời trong lịch sử nhân loại, ăn sâu vào ti ềm th ức
của nhiều người dân. Tôn giáo là một hình thái ý thức xã h ội b ảo th ủ nh ất.
Những niềm tin tôn giáo ảnh hưởng sâu đậm trong nếp nghĩ, lối sống của một
bộ phận nhân dân qua nhiều thế hệ đã trở thành một kiểu sinh ho ạt văn hoá tinh
thần không thể thiếu được của cuộc sống. Vì thế, dù hiện nay nhân loại đã và
đang có những biến đổi lớn lao về kinh tế - xã hội nhưng tín ngưỡng, tôn giáo
vẫn còn tồn tại bởi những lí do đó.
203
+ Nguyên nhân về văn hoá:
Đa số tín ngưỡng, tôn giáo đều gắn với sinh hoạt văn hoá của nhân dân.
Do vậy, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá dân t ộc đòi h ỏi ph ải b ảo t ồn
tôn giáo ở những mức độ nhất định (Nhà thờ, chùa, thánh địa,...). Mặt khác, tín
ngưỡng, tôn giáo có liên quan đến tình cảm, t ư t ưởng c ủa m ột b ộ ph ận dân c ư.
Vì vậy, sự tồn tại của tôn giáo trong xã hội xã hội chủ nghĩa như là m ột hi ện
tượng khách quan.
Tóm lại, tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội bảo th ủ h ơn so v ới t ồn t ại
xã hội. Vì thế, điều kiện kinh tế - xã hội đã có nh ững bi ến đ ổi to l ớn nh ưng tín
ngưỡng, tôn giáo cũng không thể thay đổi ngay theo sự biến đổi kinh t ế - xã h ội
mà nó phản ánh.
c) Nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin trong việc giải quyết v ấn
đề tôn giáo
Tín ngưỡng, tôn giáo là một vấn đề nhạy cảm và phức tạp. Vì vậy, giải
quyết những vấn đề nảy sinh từ tôn giáo đòi h ỏi ph ải th ận trọng, m ềm d ẻo,
linh hoạt. Theo quan điêm của chủ nghĩa Mác – Lênin là tôn trọng quy ền tự do
̉
tín ngưỡng và không tín ngưỡng của nhân dân.
Giải quyết vấn đề tôn giáo trong xã hội xã h ội chủ nghĩa c ần dựa trên
năm quan điểm chỉ đạo sau đây:
Một là, theo quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử mu ốn thay
đổi ý thức xã hội, cần phải thay đổi tồn tại xã hội, xoá bỏ nguồn gốc sinh ra tôn
giáo. Vì vậy, phải xác lập một thế giới hiện th ực không có áp b ức, bóc l ột, b ất
công. Mục tiêu này chỉ có thể thực hiện được bằng cách xoá bỏ chế độ chiếm
hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa, cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới.
Hai là, một khi tín ngưỡng, tôn giáo còn là nhu cầu sinh hoạt tinh thần của
một bộ phận nhân dân thì chính sách của các Đảng cộng sản và Nhà n ước xã
hội chủ nghĩa là tôn trọng, bảo đảm quyền tự do tín ng ưỡng, tôn giáo và không
tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân. Quyền này phải được th ể hi ện v ề mặt pháp
lí và được thực hiện trên thực tế. Mỗi người có quyền tự do theo hoặc không
theo một tôn giáo nào theo quy định của pháp luật. Có nghĩa là vi ệc vào đ ạo,
204
chuyển đạo, bỏ đạo phải theo qui định của pháp luật hiện hành và là quy ền tự
do của mỗi người.
Nhà nước xã hội chủ nghĩa đảm bảo bằng pháp luật cho công dân có đ ạo
và không có đạo đều bình đẳng, không phân biệt đối xử. Các tôn giáo đ ược nhà
nước thừa nhận đều bình đẳng trước pháp luật. Giáo h ội đ ộng viên tín đ ồ s ống
"tốt đời đẹp đạo" phù hợp với lợi ích quốc gia - dân tộc, chống mọi biểu hiện
lợi dụng tôn giáo để đi ngược lại lợi ích dân tộc.
Ba là, thực hiện đoàn kết rộng rãi giữa những người có đạo và không có
đạo. Động viên, khích lệ đồng bào có đạo, không có đạo chung tay xây dựng đất
nước, bảo vệ Tổ quốc. Biện pháp để đồng bào có đạo xích lại g ần v ới ch ế đ ộ
xã hội chủ nghĩa là phải nâng cao dân trí, ứng dụng khoa học - công ngh ệ vào
sản xuất, tăng năng suất lao động, xây dựng một cuộc sống hạnh phúc ngay ở
trần gian.
Bốn là, phân biệt rõ mối quan hệ hai mặt chính trị và tư tưởng trong vi ệc
giải quyết vấn đề tôn giáo.
+ Mặt tư tưởng thể hiện trong tín ngưỡng tôn giáo và th ực hành các l ễ
nghi tôn giáo đúng qui định
+ Mặt chính trị thể hiện việc sử dụng tôn giáo để chống lại s ự nghiệp
xây dựng chủ nghĩa xã hội của một số phần tử đội lốt tôn giáo. Đấu tranh lo ại
bỏ mặt chính trị phản động trong tôn giáo đòi h ỏi ph ải nâng cao c ảnh giác và là
một nhiệm vụ thường xuyên. Trong cuộc đấu tranh này, cần phải th ận trọng,
tránh nôn nóng, vội vàng. Quá trình đấu tranh cần ph ải đạt đ ược nh ững yêu c ầu
chính sau đây:
+ Đoàn kết rộng rãi đồng bào có đạo và không có đạo vì mục tiêu của ch ủ
nghĩa xã hội.
+ Chăm lo phát triển kinh tế, nâng cao dân trí, gi ải quy ết các m ối quan h ệ
xã hội một cách hài hoà.
+ Phát huy tinh thần yêu nước, thương dân, "chuyên cần việc đạo" c ủa
các vị chức sắc tôn giáo.
+ Kiên quyết trừng trị những kẻ lợi dụng tôn giáo chống phá cách mạng,
đi ngược lại lợi ích của nhân dân và dân tộc.
205
Năm là, phải có quan điểm lịch sử khi giải quyết vấn đề tôn giáo. Nh ững
thời kì lịch sử khác nhau, vai trò của tôn giáo, giáo hội, giáo sĩ, giáo dân luôn có
sự khác biệt. Vì vậy, cần có thái độ với tôn giáo trên quan điểm lịch sử cụ th ể
bởi vì trong lịch sử đã xuất hiện những tôn giáo khi mới ra đời gắn v ới một
phong trào bảo vệ nhân dân lao động. Về sau biến thành công cụ của giai cấp
thống trị chống lại người lao động. Thực tế có những giáo sĩ suốt đời chuyên
cần việc đạo, đồng hành với dân tộc, nhưng cũng có những người hợp tác với
các thế lực thù địch chống phá cách mạng. Trong lịch sử xuất hiện nhiêu vị ̀
"chân tu", nhưng đồng thời cũng có những người sẵn sàng hi sinh quy ền l ợi c ủa
Tổ quốc, của nhân dân vì lợi ích của giáo hội và cá nhân. Những biểu hiện đó
đòi hỏi nhà nước xã hội chủ nghĩa cần xem xét vấn đề tôn giáo m ột cách t ỉ m ỉ,
thận trọng, tránh khuynh hướng "tả" hoặc "hữu" trong việc giải quyết các vấn
đề nảy sinh từ tôn giáo.
Chương IX:
CHỦ NGHIA XÃ HÔI HIÊN THỰC VÀ TRIÊN VONG
̃ ̣ ̣ ̉ ̣
Thời lượng: 4 giờ tín chỉ (3 lý thuyết, 1 kiểm tra)
Mục tiêu của người học cần đạt được về kiến thức và kĩ năng:
- Hiểu về sự ra đời và phát triển của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa,
những thành tựu của chủ nghĩa xã hội hiện thực
- Nắm được nguyên nhân của sự khủng hoảng dẫn đến sự đổ vỡ của mô
hình chủ nghĩa xã hội
- Nhận định và đánh giá triển vọng của chủ nghĩa xã hội hiện nay
I. Chủ nghĩa xã hội hiện thực
1. Cách mạng Tháng Mười và mô hình chủ nghĩa xã hội hi ện th ực
đầu tiên trên thế giới
a) Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917
Dưới sự lanh đao cua V.I. Lênin, nhân dân và Hồng quân Nga đã phá tan
̃ ̣ ̉
dinh luy cuôi cung cua Chinh phủ lâm thời tư san, lâp nên Chinh quyên Xô viêt
̃ ́ ̀ ̉ ́ ̉ ̣ ́ ̀ ́
206
đâu tiên trong lich sử nhân loai: “Giông như măt trời choi loi, Cach mang Thang
̀ ̣ ̣ ́ ̣ ̣́ ́ ̣ ́
Mười chiêu sang khăp năm châu, thức tinh hang triêu người bị ap bức, boc lôt
́ ́ ́ ̉ ̀ ̣ ́ ́ ̣
trên Trai Đât. Trong lich sử loai người, chưa từng có cuôc cach mang nao có ý
́ ́ ̣ ̀ ̣ ́ ̣ ̀
nghia to lớn và sâu xa như thê” 1. Cach mang Thang Mười đã mở ra môt con
̃ ́ ́ ̣ ́ ̣
đường mới cho sự giai phong cac dân tôc bị chủ nghia thực dân ap bức, mở đâu ̉ ́ ́ ̣ ̃ ́ ̀
môt thời đai mới, quá độ từ chủ nghia tư ban lên chủ nghia xã hôi trên pham vi
̣ ̣ ̃ ̉ ̃ ̣ ̣
toan thế giới.
̀
b) Mô hình chủ nghĩa xã hội đầu tiên trên thế giới
Từ sau năm 1917 đên kêt thuc Chiên thanh Thế giới lân hai, Liên xô là ́ ́ ́ ́ ̀
nước xã hôi chủ nghia duy nhât. Điêu kiên xây dựng chế độ mới cực ki ̀ kho ́ khăn
̣ ̃ ́ ̀ ̣
và phức tap. Nên kinh tế lac hâu bị chiên tranh Thế giới lân thứ nhât, nôi chiên và
̣ ̀ ̣ ̣ ́ ̀ ́ ̣ ́
chiên tranh can thiêp cua 14 nước bao vây, câm vân về kinh tế tàn phá nặng nề.
́ ̣ ̉ ́ ̣
Từ năm 1918 đên năm 1921, để đam bao cung câp lương thực cho quân ́ ̉ ̉ ́
đôi, công nhân và nhân dân thanh thị trong điêu kiên lương thực cực kì khan
̣ ̀ ̀ ̣
hiêm, Đang Công san Nga mà đứng đâu là V.I. Lênin đã đề ra Chinh sach công san
́ ̉ ̣ ̉ ̀ ́ ́ ̣ ̉
thời chiên, tiên hanh quôc hữu hoa tai san, tư liêu san xuât quan trong nhât cua t ư
́ ́ ̀ ́ ́̀̉ ̣ ̉ ́ ̣ ́̉
san đôc quyên, đia chủ và cac thế lực chông phá cach mang khac. Thang 3 năm
̉ ̣ ̀ ̣ ́ ́ ́ ̣ ́ ́
1921, nôi chiên kêt thuc, tai Đai hôi X Đang Công san Nga, V.I. Lênin đã đưa ra
̣ ́ ́ ́ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉
Chinh sach kinh tế mới (NEP) với viêc sử dung cac hinh thức kinh tế quá độ cua
́ ́ ̣ ̣ ́ ̀ ̉
chủ nghia tư ban nhà nước là môt bộ phân quan trong cua chinh sach nay. V ới sự
̃ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉ ́ ́ ̀
câm quyên cua Nhà nước vô san, thông qua viêc sử dung chủ nghia tư ban nhà
̀ ̀ ̉ ̉ ̣ ̣ ̃ ̉
nước, giai câp vô san có thể hoc tâp, kêt thừa có chon loc những tai san vât chât,
́ ̉ ̣̣ ́ ̣ ̣ ̀̉ ̣ ́
kĩ thuât và tinh hoa tri thức trong kinh nghiêm san xuât kinh doanh, khoa hoc kĩ
̣ ̣ ̉ ́ ̣
thuât, trinh độ quan lý kinh tế cua cac chuyên gia tư san. Chủ nghia tư ban nhà
̣ ̀ ̉ ̉ ́ ̉ ̃ ̉
nước là phương tiên, con đường có hiêu quả trong viêc lam tăng lực lượng san ̣ ̣ ̣̀ ̉
xuât cua chủ nghia xã hôi.
́̉ ̃ ̣
Sau khi V.I. Lênin qua đời, chưa được bao lâu, vao cuôi những năm 20, ̀ ́
đâu những năm 30 cua thế kỉ XX, triêu chứng cua môt cuôc chiên tranh thế giới
̀ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ́
mới ngay cang bôc lô. Trong bôi canh đo, muôn biên nước Nga lac hâu thanh môt
̀ ̀ ̣̣ ́̉ ́ ́ ́ ̣ ̣ ̀ ̣
cường quôc công nghiêp, Nhà nước Xô Viêt không thể không ap dung cơ chế kế
́ ̣ ́ ́ ̣
hoach hoa tâp trung cao. Thực tê, Liên Xô đã thanh công rực rỡ trong sự nghiêp
̣ ̣́ ́ ̀ ̣
Hồ Chí Minh: Toan tâp, Nxb CTQG H 2000, tâp 12, tr 300.
̣̀ ̣
1
207
công nghiêp hoa với thời gian chưa đây 20 năm mà trong nửa thời gian đó là nôi
̣ ́ ̀ ̣
chiên, là chông can thiêp, là khôi phuc kinh tế sau chiên tranh.
́ ́ ̣ ̣ ́
2. Sự ra đời của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa và nh ững thành
tựu của nó
a) Sự ra đời và phát triển của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa thế
giới
Sau Chiên tranh Thế giới lân thứ hai, hệ thông xã hôi chủ nghia thế giới ra
́ ̀ ́ ̣ ̃
đời bao gôm cac nước Liên Xô, Công hoa Dân chủ Đức, Bungari, Ba Lan,
̀ ́ ̣ ̀
̣ ́ ̉ ́ ̀ ̣
Hungari, Rumani, Tiêp Khăc, Albani, Mông Cô, Trung Quôc, Triêu Tiên, Viêt
Nam, Cu Ba. Năm 1960, Tai Matxcova, Hôi nghị 81 Đang Công san va ̀ công nhân ̣ ̣ ̉ ̣ ̉
cac nước trên thế giới đã ra tuyên bố và khăng đinh: “Đăc điêm chủ yêu cua thời
́ ̉ ̣ ̣ ̉ ́ ̉
đai chung ta là hệ thông xã hôi chủ nghia thế giới đang trở thanh nhân tố quyêt
̣ ́ ́ ̣ ̃ ̀ ́
đinh sự phat triên cua xã hôi loai người”1.
̣ ́ ̉ ̉ ̣ ̀
b) Những thành tựu của chủ nghĩa xã hội hiện thực
Dù có nhiêu biên đông nhưng chủ nghia xã hôi đã đat được những thanh
̀ ́ ̣ ̃ ̣ ̣ ̀
tựu lớn sau đây:
Thứ nhât, chế độ xã hôi chủ nghia đã từng bước đưa nhân dân lao đông lên
́ ̣ ̃ ̣
lam chủ xã hôi, thuc đây trao lưu đâu tranh cho quyên tự do dân chu ̉ trên toan thê ́
̀ ̣ ́ ̉ ̀ ́ ̀ ̀
giới.
Thứ hai, sau hơn 70 năm xây dựng, chủ nghia xã hôi đã đat được những ̃ ̣ ̣
thanh tựu về kinh tê, đam bao tôt hơn đời sông vât chât tinh thân cua nhân dân.
̀ ́ ̉ ̉ ́ ́ ̣ ́ ̀ ̉
Nước Nga trước Cach mang Thang Mười lac hâu hơn so với cac nước phat triên
́ ̣ ́ ̣ ̣ ́ ́ ̉
từ 50 đên 100 năm. Khi băt tay vao xây dựng chủ nghia xã hôi, thu nhâp quôc dân
́ ́ ̀ ̃ ̣ ̣ ́
tinh theo đâu người chỉ băng 1/22 cua Mỹ cung thời đo. Chỉ sau môt th ời gian
́ ̀ ̀ ̉ ̀ ́ ̣
ngăn, Liên Xô đã trở thanh môt trong hai siêu cường quôc cua thế giới. Năm
́ ̀ ̣ ́ ̉
1985, thu nhâp quôc dân cua Liên Xô băng 66% cua My, san lượng công nghiêp
̣ ́ ̉ ̀ ̉ ̃̉ ̣
băng 85% cua My. Chỉ sau 20 năm xây dựng chủ nghia xã hôi, Liên Xô đa ̃ xoa bo ̉
̀ ̉ ̃ ̃ ̣ ́
nan mù chữ. Cuôi năm 1980, Liên Xô là nước có trinh độ hoc vân cao nhât thế
̣ ́ ̀ ̣ ́ ́
giới. Cac linh vực quân sự, quôc phong, khoa hoc vũ trụ là nh ững linh v ực manh
́̃ ́ ̀ ̣ ̃ ̣
̉
cua Liên Xô.
Hôi nghị Đang Công san và công nhân ở Matxcova 1960, Nxb Sự thât H.1961 .
̣ ̉ ̣ ̉ ̣
1
208
Thứ ba, chủ nghia xã hôi có anh hưởng lớn trong đời sông chinh trị cua thế
̃ ̣ ̉ ́ ́ ̉
giới, đong vai trò quyêt đinh đôi với sự sup đổ hệ thông thuôc đia cua chủ nghia
́ ̣́ ́ ̣ ́ ̣ ̣ ̉ ̃
đế quôc. Tinh đên nay, 100 nước đã danh được đôc lâp và tham gia vao Phong
́ ́ ́ ̀ ̣ ̣ ̀
̀ ́
trao không liên kêt.
Thứ tư, chủ nghia xã hôi hiên thực đong vai trò quyêt đinh trong viêc đây
̃ ̣ ̣ ́ ̣́ ̣ ̉
lui nguy cơ chiên tranh huy diêt, bao vệ hoa binh thế giới.
̀ ́ ̉ ̣ ̉ ̀̀
Thứ năm, với anh hưởng cua chủ nghia xã hôi ở cac nước phương tây,
̉ ̉ ̃ ̣ ́
nhân dân lao đông đã đâu tranh đoi quyên dân sinh dân chu, phuc lợi xã hôi va ̀ cac
̣ ́ ̀ ̀ ̉ ́ ̣ ́
nước phương tây đã phai nhượng bô, châp nhân thực tế nhiêu yêu sach đo.
̉ ̣ ́ ̣ ̀ ́ ́
Sự phat triên như vũ bao cua ba dong thac cach mang (hệ thống các nước
́ ̉ ̃ ̉ ̀ ́ ́ ̣
xã hội chủ nghĩa; phong trào giải phóng dân tộc và các nước độc lập dân tộc;
phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động ở các n ước t ư
bản chủ nghĩa) trong suôt mây thâp kỉ đã găn liên với sự tôn tai và phat triên cua
́ ́ ̣ ́ ̀ ̀ ̣ ́ ̉ ̉
hệ thông xã hôi chủ nghia.
́ ̣ ̃
II. Sự khủng hoảng, sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội Xô viết
1. Sự khủng hoảng và sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội Xô viết
a) Sự khủng hoảng của mô hình chủ nghĩa xã hội Xô viết
Lich sử nhân loai là môt quá trinh vân đông qua nhiêu con đường gâp khuc,
̣ ̣ ̣ ̀ ̣ ̣ ̀ ́ ́
quanh co và phong trao cach mang cung đã vân đông theo con đường phat triên và
̀ ́ ̣ ̃ ̣ ̣ ́ ̉
những thời kì thoai trao. Vao những năm 70 cua thế kì XIX, khi chủ nghia xã hôi con
́ ̀ ̀ ̉ ̃ ̣̀
là hoc thuyêt, sau thât bai cua Công xã Paris, cuôc khung hoang đâu tiên đã diên ra.
̣ ́ ̣́̉ ̣ ̉ ̉ ̀ ̃
Quôc tế I tan rã năm 1876. Nhưng từ trong sự khung hoang, sự phat triên cua lí luân
́ ̉ ̉ ́ ̉ ̉ ̣
thời kì nay đã phá vỡ sự bế tăc trong phong trao công nhân, dân đên sự ra đời cua
̀ ́ ̀ ̃ ́ ̉
Quôc tế II năm 1889.
́
Cuôi thế kỉ XIX, đâu thế kỉ XX, chủ nghia tư ban chuyên sang giai đoan đế
́ ̀ ̃ ̉ ̉ ̣
quôc chủ nghia, đăc biêt là sau khi Ph. Ăngghen qua đời, Quôc tế II phân thanh phai
́ ̃ ̣ ̣ ́ ̀ ́
hữu, phai tả và phai giữa. Sau thăng lợi cua Cach mang Thang Mười Nga, dưới sự
̉ ́ ́ ̉ ́ ̣ ́
lanh đao cua V.I.Lênin, Quôc tế III ra đời đã châm dứt sự khung hoang lân thứ hai.
̃ ̣ ̉ ́ ́ ̉ ̉ ̀
b) Sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên xô và các nước Đông Âu
Băt đâu cuôi những năm 80 cua thế kỉ XX, Liên xô và cac nước xã hôi chủ
́ ̀ ́ ̉ ́ ̣
nghia Đông Âu rơi vao thời kì khung hoang. Từ thang 4 năm 1989 trở đi, chủ nghia
̃ ̀ ̉ ̉ ́ ̃
209
xã hôi liên tiêp đổ vỡ ở Đông Âu. Chỉ trong vong 2 năm, đên thang 9 năm 1991, chế
̣ ́ ̀ ́ ́
độ xã hôi chủ nghia ở Liên xô và 6 nước Đông Âu sup đổ hoan toan. Sự đổ vỡ cung
̣ ̃ ̣ ̀ ̀ ̃
đông thời diên ra ở Mông Cổ và Albani.
̀ ̃
2. Nguyên nhân dẫn đến sự khủng hoảng và sụp đ ổ của mô hình ch ủ
nghĩa xã hội Xô viết
a) Nguyên nhân sâu xa là những sai lâm thuôc về mô hinh phat triên cua ̀ ̣ ̀ ́ ̉ ̉
chủ nghia xã hôi Xô viêt
̃ ̣ ́
Sự sup đổ cua mô hinh xã hôi chủ nghia Xô viêt có cac nguyên nhân sâu xa
̣ ̉ ̀ ̣ ̃ ́ ́
sau đây:
Thứ nhât, sau khi V.I. Lênin qua đời, NEP không được tiêp tuc thực hiên
́ ́ ̣ ̣
mà chuyên sang kế hoach hoa tâp trung cao đô. Th ời kì đâu, kê ́ hoach hoa tâp
̉ ̣ ́ ̣ ̣ ̀ ̣ ́ ̣
trung đã phat huy tac dung manh me, nhưng cang về sau đã biên dang chuyên
́ ́ ̣ ̣ ̃ ̀ ́ ̣ ̉
thanh kế hoach hoa tâp trung quan liêu bao câp. Sau Chiên tranh Thê ́ giới th ứ hai,
̀ ̣ ̣́ ́ ́
Liên xô vân tiêp tuc duy trì mô hinh nay, thực hiên chế độ bao câp tran lan, triêt
̃ ́ ̣ ̀ ̀ ̣ ́ ̀ ̣
tiêu tinh chủ đông, sang tao cua người lao đông.
́ ̣ ́ ̣ ̉ ̣
Thứ hai, do châm đôi mới cơ chế kinh tế và hệ thông quan lí nên gây hâu
̣ ̉ ́ ̉ ̣
quả châm phat triên về trinh độ phat triên kinh tê, thể hiên trong linh vực khoa hoc
̣ ́ ̉ ̀ ́ ̉ ́ ̣ ̃ ̣
– công nghệ và năng suât lao đông. Trong Cương linh xây dựng đât n ước th ời ki ̀
́ ̣ ̃ ́
quá độ năm 1991, Đang ta đã chỉ ro: “Do duy trì quá lâu những khuyêt tât cua mô
̉ ̃ ̣́ ̉
hinh cũ cua chủ nghia xã hôi, châm trễ trong cach mang khoa hoc và công nghê” 1
̀ ̉ ̃ ̣ ̣ ́ ̣ ̣ ̣
gây nên tinh trang trì trệ keo dai về kinh tế – xã hôi rôi đi tới khung hoang.
̀ ̣ ́ ̀ ̣̀ ̉ ̉
b) Nguyên nhân chủ yếu và trực tiếp
Môt là, trong cai tô, Đang Công san Liên xô đã măc sai lâm nghiêm trong về
̣ ̉̉ ̉ ̣ ̉ ́ ̀ ̣
đường lôi chinh tri, tư tưởng và tổ chức: hữu khuynh, cơ hôi và xet lai, thể hiên
́ ́ ̣ ̣ ̣́ ̣
trước hêt ở những người lanh đao cao nhât. Thực chât, trong cai tô, những người
́ ̃ ̣ ́ ́ ̉̉
lanh đao đã công khai tuyên bố từ bỏ những muc tiêu xã hôi chu ̉ nghia, từ bo ̉ chu ̉
̃ ̣ ̣ ̣ ̃
nghia Mac – Lênin và vai trò cua Đang Công san.
̃ ́ ̉ ̉ ̣ ̉
Chủ trương “tăng tôc” về kinh tế để châm dứt trì trệ nhưng không có câu trả
́ ́
lời đung đăn, cai tổ rơi vao thế bế tăc. Từ cai tổ về kinh tế đã chuyên nhanh sang
́ ́ ̉ ̀ ́ ̉ ̉
Đang Công san Viêt Nam: Cương linh xây dựng đât nước trong thời kì quá độ lên chủ nghia xã hôi,
̉ ̣ ̉ ̣ ̃ ́ ̃ ̣
1
Nxb Sự thât, H 1991, tr 6.
̣
210
cai tổ về chinh tri, coi đây là chia khoa cho moi vân đê. Tai Hôi nghị toan quôc lân
̉ ́ ̣ ̀ ́ ̣́ ̀ ̣ ̣ ̀ ́̀
thứ 19 năm 1988, Đang Công san Liên xô chuyên trong tâm sang cai tổ hệ thông ̉ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ́
chinh trị trên cơ sở cai goi là “tư duy chinh trị mới”. Thực chât đây là sự thoa
́ ́ ̣ ́ ́ ̉
hiêp vô nguyên tăc, là sự phan bôi Chủ nghia Mac – Lênin và chủ nghia xã hôi.
̣ ́ ̉ ̣ ̃ ́ ̃ ̣
Những người ngâm ngâm hoăc công khai thù đich với Chủ nghia Mac – Lênin
́ ̀ ̣ ̣ ̃ ́
chiêm cac vị trí chủ chôt trong bộ may Đang và Nhà nước.
́ ́ ́ ́ ̉
Từ lan song phê phan công kich dân đên bôi đen tât cả những gì găn với
̀ ́ ́ ́ ̃ ́ ́ ́
lich sử trên 70 năm xây dựng chủ nghia xã hôi, phủ đinh sach trơn những thanh
̣ ̃ ̣ ̣ ̣ ̀
tựu mà chủ nghia xã hôi đã đat được, gây hoang mang, xao đông đên cực độ tư
̃ ̣ ̣ ́ ̣ ́
tưởng xã hôi, phá vỡ niêm tin cua nhân dân vao chủ nghia xã hôi. Cac ph ương
̣ ̀ ̉ ̀ ̃ ̣ ́
tiên thông tin đai chung đây manh chiên dich tuyên truyên đao bới, phủ đinh quá
̣ ̣ ́ ̉ ̣ ́ ̣ ̀ ̀ ̣
khứ, được bao chí phương Tây tiêp thêm sức manh, lai theo những ý đồ đen tôi
́ ́ ̣ ́ ́
̉ ̣
cua ho.
Hai là, chủ nghia đế quôc can thiêp môt cach toan diên vừa tinh vi, vừa
̃ ́ ̣ ̣ ́ ̀ ̣
trăng trợn, thực hiên “diên biên hoa binh” trong nôi bộ Liên xô và cac nước Đông
́ ̣ ̃ ́ ̀̀ ̣ ́
́ ́ ́ ́ ̀ ́ ̉ ̀
Âu. Trong cuôn sach “Chiên thăng không cân chiên tranh” cua Nickson, cho răng:
“Măt trân tư tưởng là măt trân quyêt đinh nhât”. Ông ta viêt: “Toan bộ vũ khi ́ cua
̣ ̣ ̣ ̣ ̣́ ́ ́ ̀ ̉
chung ta, cac hiêp đinh mâu dich, viên trợ kinh tế sẽ không đi đên đâu nêu chung
́ ́ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ́ ́ ́
ta thât bai trên măt trân tư tưởng”.
̣́ ̣ ̣
Sự phá hoai cua chủ nghia đế quôc cung với sự phan bôi từ trên bộ may
̣ ̉ ̃ ́ ̀ ̉ ̣ ́
chop bu là nguyên nhân trực tiêp lam cho Liên xô sup đô. Đây la ̀ hai nguyên nhân
́ ́̀ ̣ ̉
tac đông cung chiêu, công hưởng, tao nên môt cơn lôc chinh trị phá sâp ngôi nhà
́ ̣ ̀ ̀ ̣ ̣ ̣ ́ ́ ̣
xã hôi chủ nghia. ̣ ̃
III. Triển vọng của chủ nghĩa xã hội
1. Chủ nghĩa tư bản không phải là tương lai của xã hội loài người
Thứ nhât, ban chât cua chủ nghia tư ban không thay đôi. Măc dù trong mây
́ ̉ ́ ̉ ̃ ̉ ̉ ̣ ́
thâp kỉ qua, do biêt tự điêu chinh và thich ứng, đăc biêt là sử dung triêt đê ̉ nh ững
̣ ́ ̀ ̉ ́ ̣ ̣ ̣ ̣
thanh tựu khoa hoc và công nghê, cac nước tư ban không chỉ vượt qua những cơn
̀ ̣ ̣́ ̉
khung hoang mà con có khả năng phat triên manh hơn, nhưng ban chât cua họ vân
̉ ̉ ̀ ́ ̉ ̣ ̉ ́̉ ̃
là boc lôt vô nhân đao, gây ra những ung nhot không thể chữa khoi. Trong cuôn
́ ̣ ̣ ̣ ̉ ́
sach “Ngoai vong kiêm soat” xuât ban năm 1993, Brêdinxky đã cay đăng thừa
́ ̀ ̀ ̉ ́ ́ ̉ ́
211
nhân 20 khuyêt tât cua xã hôi Mỹ vao thời điêm đó và dự bao Mỹ sẽ mât vai trò
̣ ̣́ ̉ ̣ ̀ ̉ ́ ́
siêu cường quôc ở thế kỉ XXI. Trong cac khuyêt tât đo, nôi lên là chăm soc y tế
́ ́ ̣́ ́ ̉ ́
không đây đu, giao duc trung hoc kem chât lượng, phân biêt chung tôc, tôi ac và
̀ ̉ ́ ̣ ̣ ́ ́ ̣ ̉ ̣ ̣́
bao lực tran lan, tinh thân trông rông lam cho xã hôi khung hoang và vô phương
̣ ̀ ̀ ́ ̃ ̀ ̣ ̉ ̉
cứu chữa.
Chủ nghia tư ban hiên đai vân con có đên 1,2 tỉ người tiêp tuc chiu ngheo
̃ ̉ ̣ ̣ ̃ ̀ ́ ́ ̣ ̣ ̀
đoi, bênh tât, mù chữ, chiên tranh và mức thu nhâp dưới 1 đô la/ngay/người; 2,5
́ ̣ ̣ ́ ̣ ̀
tỉ người ngheo có tông thu nhâp chỉ băng cua 250 tỉ phu, triêu phú lớn nhât thế
̀ ̉ ̣ ̀ ̉ ́ ̣ ́
giới gôp lai; khoang 1 tỉ người thât nghiêp ở cac mức độ khac nhau. Chiên tranh,
̣ ̣ ̉ ́ ̣ ́ ́ ́
bênh tât vân tiêp tuc diên ra, mà thủ pham chủ yêu là cac nước tư ban đế quôc.
̣ ̣̃ ́ ̣ ̃ ̣ ́ ́ ̉ ́
Thứ hai, cac yêu tố xã hôi chủ nghia đang xuât hiên trong long xã hôi tư
́ ́ ̣ ̃ ́ ̣ ̀ ̣
ban. Trong khuôn khổ cua chủ nghia tư ban đã xuât hiên những yêu tố mới cua
̉ ̉ ̃ ̉ ́ ̣ ́ ̉
nên văn minh hâu công nghiêp, kinh tế tri thức nay sinh và phat triên. Tinh chât xa ̃
̀ ̣ ̣ ̉ ́ ̉ ́ ́
hôi cua sở hữu ngay cang gia tăng, sự điêu tiêt cua nhà nước đôi với thị trường
̣ ̉ ̀ ̀ ̀ ́ ̉ ́
ngay cang hữu hiêu. Tinh nhân dân và xã hôi cua nhà nước ngay cang tăng lên.
̀ ̀ ̣ ́ ̣ ̉ ̀ ̀
Những vân đề phuc lợi xã hôi và môi trường ngay cang được giai quyêt tôt hơn.
́ ́ ̣ ̀ ̀ ̉ ́́
Có thể coi những đăc điêm trên đây là những yêu tố mới chứa đựng trong xã hôi
̣ ̉ ́ ̣
tư ban và xã hôi tương lai.
̉ ̣
2. Chủ nghĩa xã hội – tương lai của loài người
a) Liên xô và các nước Đông Âu sụp đổ không có nghĩa là sự cáo chung
của chủ nghĩa xã hội
Sự sup đổ cua Liên xô và Đông Âu là sự sup đổ cua mô hinh xã hôi chủ
̣ ̉ ̣ ̉ ̀ ̣
nghia, nó không đông nghia với sự cao chung cua chủ nghia xã hôi với tư cach la ̀
̃ ̀ ̃ ́ ̉ ̃ ̣ ́
môt hinh thai kinh tế xã hôi mà loai người đang vươn tới.
̣̀ ́ ̣ ̀
b) Các nước xã hội chủ nghĩa còn lại tiến hành cải cách, mở cửa, đổi mới
và ngày càng đạt được những thành tựu to lớn
Khi Liên xô và Đông Âu sup đô, cac nước con lai, trong đó co ́ Trung Quôc
̣ ̉́ ̀ ̣ ́
và Viêt Nam đã tiên hanh công cuôc cai cach, đôi mới tương đôi thanh công. Măc
̣ ́ ̀ ̣ ̉́ ̉ ́ ̀ ̣
dù đường lôi cai cach và đôi mới cua hai nước có sự khac biêt về nhiêu phương
́̉́ ̉ ̉ ́ ̣ ̀
diên, nhưng có cac net tương đông sau:
̣ ́ ́ ̀
212
Thứ nhât, đã từ bỏ mô hinh kinh tế tâp trung, chuyên sang kinh tế thị
́ ̀ ̣ ̉
trường xã hôi chủ nghia ở Trung Quôc và đinh hướng xã hôi chủ nghia ở Viêt
̣ ̃ ́ ̣ ̣ ̃ ̣
Nam.
Thứ hai, xây dựng nhà nước phap quyên xã hôi chủ nghia, xây dựng hệ ́ ̀ ̣ ̃
thông phap luât hiên đai, phù hợp với những cam kêt quôc tê, thực hiên chế độ
́ ́ ̣ ̣ ̣ ́ ́ ́ ̣
dân chu, đăc biêt là dân chủ cơ sở theo hướng công khai, minh bach.
̣̉ ̣ ̣
Thứ ba, xây dựng cac tổ chức xã hôi phi chinh phu, đa dang về nghề ́ ̣ ́ ̉ ̣
̣ ́ ́
nghiêp, tôn giao, văn hoa.
Thứ tư, hôi nhâp quôc tế sâu rông, tham gia hâu hêt cac tổ chức quôc tê,
̣ ̣ ́ ̣ ̀ ́ ́ ́ ́
Liên hợp quôc, cac tổ chức khu vực. ́ ́
Thứ năm, đam bao sự câm quyên và lanh đao cua Đang Công san với công
̉ ̉ ̀ ̀ ̃ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉
cuôc xây dựng và phat triên đât nước.
̣ ́ ̉ ́
Trung Quôc đã tông kêt 30 năm cai cach mở cửa và Viêt Nam 20 năm đôi
́ ̉ ́ ̉́ ̣ ̉
mới, kinh tế – xã hôi đat được nhiêu thanh tựu quan trong. ̣̣ ̀ ̀ ̣
c) Thế giới đã xuất hiện xu hướng đi lên chủ nghĩa xã hội
Từ những năm 90 thế kỉ XX, nhiêu nơi trên thế giới, đăc biêt là My ̃ La tinh ̀ ̣ ̣
đã xuât hiên xu thế thiên tả và ngay cang phat triên manh thanh môt trao lưu đâu
́ ̣ ̀ ̀ ́ ̉ ̣ ̀ ̣ ̀ ̀
thế kỉ XXI. Từ 1998 đên nay, thông qua bâu cử dân chu, cac chinh phủ canh tả ́ ̀ ̉́ ́ ́
tiên bộ đã lên câm quyên ở 11 nước La tinh. Trong số cac nước đo, Venezuela đã
́ ̀ ̀ ́ ́
tuyên bố đi lên chủ nghia xã hôi. Thang 12 năm 2006, Tông thông Hugo Chavez ̃ ̣ ́ ̉ ́
đã nhiêu lân công khai tuyên bố đưa đât nước Venezuela đi lên chủ nghia xã hôi
̀ ̀ ́ ̃ ̣
với cac nôi dung cơ ban sau:
́ ̣ ̉
- Về tư tưởng, lây chủ nghia Mac – Lênin , tư tưởng cach mang cua Ximôn
́ ̃ ́ ́ ̣ ̉
Bôliva và tư tưởng nhân đao thiên chua giao lam nên tang. ̣ ́ ́̀ ̀̉
- Về chinh tri, nhân manh tư tưởng dân chủ nhân quyên trong đó nhân dân
́ ̣ ́ ̣ ̀
có trach nhiêm tham gia quyêt đinh vân mênh cua đât nước, xây dựng môt xã hôi
́ ̣ ̣́ ̣ ̣ ̉ ́ ̣ ̣
mà moi người dân đêu có chỗ đứng cho dù đó là môt thổ dân.
̣ ̀ ̣
- Về kinh tê, thực hiên kinh tế nhiêu thanh phân, trong đó nha ̀ nước va ̀ h ợp
́ ̣ ̀ ̀ ̀
tac xã năm vai trò chủ đao, nhân manh viêc gianh lai chủ quyên quôc gia, dân tôc
́ ́ ̣ ́ ̣ ̣ ̀ ̣ ̀ ́ ̣
đôi với tai nguyên thiên nhiên, đăc biêt là dâu mo, nước sach và môi sinh.
́ ̀ ̣ ̣ ̀ ̉ ̣
- Về xã hôi, thực hiên phân phôi công băng để giai quyêt vân đề bât binh
̣ ̣ ́ ̀ ̉ ́ ́ ́̀
đăng và phân hoa xã hôi.
̉ ́ ̣
213
- Về đôi ngoai, thuc đây khôi đai đoan kêt Mỹ La tinh và quan hê ̣ h ữu nghị
́ ̣ ́ ̉ ́ ̣ ̀ ́
với tât cả cac nước; lây hợp tac thay cho canh tranh, lây hôi nhâp thay cho boc lôt,
́ ́ ́ ́ ̣ ́ ̣ ̣ ̣́
đâu tranh vì môt thế giới đa cực, dân chu.
́ ̣ ̉
- Về phương phap, kế thừa những thanh tựu cua chủ nghia xã hôi không râp
́ ̀ ̉ ̃ ̣ ̣
khuôn, sao chep, coi trong kinh nghiêm cua cac nước xã hôi chủ nghia như Trung
́ ̣ ̣ ̉ ́ ̣ ̃
́ ̣
Quôc, Viêt Nam, Cu ba.
Ecuado và Nicaragoa cung đã tuyên bố lựa chon con đường xã hôi chủ
̃ ̣ ̣
nghia. Sự xuât hiên cua chủ nghia xã hôi Mỹ La tinh thế kỉ XXI, dù là môt hiên
̃ ́ ̣ ̉ ̃ ̣ ̣ ̣
tượng nhưng cung đã cung cố niêm tin về chủ nghia xã hôi.
̃ ̉ ̀ ̃ ̣
MỤC LỤC
T
rang
Chương mở đầu
Nhập môn
Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin 1
Phần thứ nhất
Thế giới quan và phương pháp luận triết học
của chủ nghĩa Mác - Lênin
Chương I: Chủ nghĩa duy vật biện chứng 9
Chương II: Phép biện chứng duy vật 21
Chương III: Chủ nghĩa duy vật lịch sử 50
Phần thứ hai
Học thuyết kinh tế của chủ nghĩa Mác - Lênin
về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa
Chương IV: Học thuyết giá trị 70
Chương V: Học thuyết giá trị thặng dư 83
Chương VI: Học thuyết về chủ nghĩa tư bản độc quyền 123
và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
Phần thứ ba
Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội
Chương VII: Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân 148
và cách mạng xã hội chủ nghĩa
Chương VIII: Những vấn đề chính trị-xã hội có tính quy luật 166
trong tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa
214
Chương IX: Chủ nghĩa xã hội hiện thực và triển vọng 182
215
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Triết Học
-
-
[Giáo trình và bài tập môn chính trị học](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-va-bai-tap-mon-chinh-tri-hoc-480716.html)
87p
2841
877
-
[ĐỀ VÀ ĐÁP ÁN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN](http://tailieu.vn/doc/de-va-dap-an-nhung-nguyen-ly-co-ban-cua-chu-nghia-mac-lenin-152477.html)
130p
19018
6224
-
[Giáo trình triết học - PGS.TS. Đoàn Quang Thọ](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-triet-hoc-pgs-ts-doan-quang-tho-1182783.html)
560p
942
578
-
172p
3197
1023
-
[Câu hỏi và trả lời môn: Nguyên lý cơ bản CN Mác - Lênin](http://tailieu.vn/doc/cau-hoi-va-tra-loi-mon-nguyen-ly-co-ban-cn-mac-lenin-543490.html)
103p
1858
761
-
[Giáo trình chính trị - Bộ giáo dục và đào tạo](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-chinh-tri-bo-giao-duc-va-dao-tao-335334.html)
248p
1290
630
-
[Giáo trình Chính trị học - Bùi Thanh Quang](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-chinh-tri-hoc-bui-thanh-quang-902966.html)
101p
497
225
-
[Đề cương bài giảng triết học Mác-Lênin](http://tailieu.vn/doc/de-cuong-bai-giang-triet-hoc-mac-lenin-72118.html)
27p
3239
693
-
-
[Bài giảng: chủ nghĩa xã hội khoa học](http://tailieu.vn/doc/bai-giang-chu-nghia-xa-hoi-khoa-hoc-210931.html)
103p
1133
611
-
153p
310
113
-
[Tài liệu thi cao học môn triết học Mác](http://tailieu.vn/doc/tai-lieu-thi-cao-hoc-mon-triet-hoc-mac-7641.html)
66p
3520
972
-
[Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lenin](http://tailieu.vn/doc/nhung-nguyen-ly-co-ban-cua-chu-nghia-mac-lenin-119574.html)
158p
35594
4380
-
172p
1657
676
-
0p
4266
1236
Tài Liệu Triết học Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/triet-hoc/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)
-
[V.I. Lê - nin toàn tập - Tập 2](http://tailieu.vn/doc/v-i-le-nin-toan-tap-tap-2-1659610.html)
440p
2
0
-
-
14p
3
1
-
-
-

Server: Apache/2.2.3 (CentOS)