text:
- 96 trang
- Lượt xem: 232
- Download: 108
Luận văn: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
Chia sẻ: cancer23
Trong những sáng tác dân gian, ca dao là một thể loại khá tiêu biểu và có một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Tìm hiểu và nghiên cứu ca dao, ta sẽ thấy cách thể hiện độc đáo và sâu sắc về đời sống tâm hồn con người Việt Nam qua bao thế hệ. Trong tiến trình lịch sử, thể loại ca dao đã có sự vận động rõ rệt từ bộ phận ca dao truyền thống đến bộ phận ca dao hiện đại. Đặc biệt bộ phận ca dao hiện đại. Đây thực sự...
Thể loại:Luận Văn - Báo Cáo » Thạc Sĩ - Tiến Sĩ - Cao học
Chủ đề liên quan:
Nội dung Text: Luận văn: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
--------------- ---------------
ĐỖ THỊ TUYẾT LAN
KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC NGỮ VĂN
THÁI NGUYÊN – 2007
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
--------------- ---------------
ĐỖ THỊ TUYẾT LAN
KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
Chuyên ngành : VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số : 60. 22. 34
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN HẰNG PHƯƠNG
THÁI NGUYÊN – 2007
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
MỤC LỤC
Mở đầu
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.......................................................................... 2
3. Mục đích nghiên cứu .................................................................................. 7
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .............................................................. 7
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 8
6. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................ 8
7. Bố cục luận văn .......................................................................................... 9
Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TẾ CÓ LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI .......................................................................................................... 10
1.1. Khái niệm thi pháp văn học dân gian ...................................................... 10
1.2. Khái niệm ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại ....................................... 13
1.2.1. Ca dao cổ truyền ......................................................................... 13
1.2.2. Ca dao hiện đại ........................................................................... 14
1.3. Khái niệm không gian nghệ thuật và vấn đề nghiên cứu không gian
nghệ thuật trong ca dao ........................................................................................... 15
1.3.1. Khái niệm không gian nghệ thuật .............................................. 15
1.3.2. Vấn đề nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao. ........... 17
1.4. Đời sống và sinh mệnh của ca dao hiện đại ............................................ 18
1.4.1. Đời sống của ca dao hiện đại qua các thời kỳ lịch sử ................ 18
1.4.2. Những yếu tố tạo tiền đề để ca dao hiện đại tồn tại và phát triển ... 27
Tiểu kết ................................................................................................ 30
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA
DAO HIỆN ĐẠI .................................................................................................... 31
2.1. Tính phiếm chỉ và tính cá biệt hoá của không gian nghệ thuật ............... 31
2.1.1. Tính phiếm chỉ............................................................................ 31
2.1.2. Tính cá biệt hoá............................................................................ 34
2.2. Không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc và không gian khoáng đạt,
hùng vĩ ..................................................................................................................... 40
2.2.1. Không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc ................................... 40
2.2.2. Không gian khoáng đạt, hùng vĩ ................................................ 53
2.3. Không gian mới lạ. .................................................................................. 57
Tiểu kết .......................................................................................................... 64
Kết luận .................................................................................................................. 65
Phần phụ lục .......................................................................................................... 68
[1] Những lời ca dao hiện đại do tác giả tập hợp, sưu tầm ............................ 68
[2] Những lời nhận xét về văn học dân gian và ca dao hiện đại .................... 87
[3] Một số tranh ảnh liên quan đến sinh hoạt văn hoá dân gian thời đại ....... 89
Danh mục tài liệu tham khảo ............................................................................... 93
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
Trong những sáng tác dân gian, ca dao là một thể loại khá tiêu biểu và có
một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Tìm hiểu và nghiên cứu ca dao, ta
sẽ thấy cách thể hiện độc đáo và sâu sắc về đời sống tâm hồn con người Việt
Nam qua bao thế hệ.
Trong tiến trình lịch sử, thể loại ca dao đã có sự vận động rõ rệt từ bộ
phận ca dao truyền thống đến bộ phận ca dao hiện đại. Đặc biệt bộ phận ca
dao hiện đại. Đây thực sự là một “chân trời mới lạ” nên có nhiều điều để
khám phá. Nó có sức cuốn hút mạnh mẽ và lạ lùng đối với tác giả luận văn.
Theo các nhà nghiên c ứu, bộ phận ca dao hi ện đại được tính từ năm
1945 đến nay. Vì đây là một bộ phận mới nên còn ít các công trình nghiên
cứu về nó. Và càng hi ếm hoi hơn nh ững công trình nghiên c ứu ca dao hiện
đại theo hướng tiếp cận của Thi pháp học - một khoa học văn học có tính
thời đại. Nghiên cứu ca dao hiện đại theo hướng tiếp cận thi pháp, người ta
có thể tìm hiểu ở các phương di ện đề tài, cảm hứng sáng tác, nhân v ật trữ
tình, không gian - thời gian ngh ệ thuật, hình th ức diễn xướng… Trong đó
không gian ngh ệ thuật được coi là yếu tố có ý nghĩa đặc biệt quan trọng
trong việc thể hiện nội dung và ý đồ nghệ thuật của tác phẩm. Vì thế chúng
tôi quyết định chọn: Không gian ngh ệ thuật trong ca dao hiện đại làm đề
tài nghiên cứu của luận văn.
Ở luận văn này, chúng tôi mới bước đầu nghiên cứu những tác phẩm cụ
thể đã được biên soạn và sưu tầm, với mong muốn chỉ ra được đặc điểm của
không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại. Từ đó thấy được sự kế thừa và
sáng tạo trong việc thể hiện của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại
với ca dao cổ truyền. Ý nghĩa của nó với việc thể hiện không gian nghệ thuật
của thể loại ca dao nói chung. Và như vậy chúng tôi có thể khám phá được hết
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1
chiều sâu tư tưởng và giá trị nghệ thuật đặc sắc của những lời ca dao hiện đại
trong quá trình nghiên cứu.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghiên cứu tác phẩm văn học theo hướng tiếp cận thi pháp là hướng
nghiên cứu mới mẻ và hứa hẹn nhiều triển vọng. Trong số các tài liệu chúng
tôi có trong tay, những tài liệu sau là kết quả nghiên cứu ca dao Việt Nam
theo hướng tiếp cận thi pháp:
Trong bài viết “Về một phương diện nghệ thuật của ca dao tình yêu”,
tác giả Trần Thị An đã đưa ra một số nhận xét có sức thuyết phục về thời gian
nghệ thuật trong ca dao tình yêu. Trước tiên tác giả khẳng định, thời gian
nghệ thuật là một yếu tố trong chỉnh thể nghệ thuật của ca dao tình yêu. Đặc
điểm lớn nhất của thời gian nghệ thuật trong ca dao tình yêu là ước lệ, cho
nên cảm giác về một dòng thời gian cá nhân riêng biệt, thời gian khách quan,
thời gian xã hội bị nhạt nhòa. Bên cạnh đó tác giả cũng đặt vấn đề xem xét
thời gian nghệ thuật trong mối quan hệ với không gian nghệ thuật [1, tr.54-59]
Với chuyên luận Thi pháp ca dao, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Kính
tìm hiểu các vấn đề ngôn ngữ, hình tượng, kết cấu, thể thơ, thi pháp diễn
xướng, thời gian và không gian nghệ thuật của ca dao truyền thống. Về không
gian nghệ thuật, tác giả chú ý đến “không gian vật lý”, “không gian xã hội”
Theo tác giả thì không gian nghệ thuật trong ca dao truyền thống chủ yếu là
không gian trần thế, đời thường, bình dị, phiếm chỉ với những nhân vật chưa
được cá thể hóa, mang tâm trạng tình cảm chung của nhiều người. [22, tr.
177-184]
Trong Những thế giới nghệ thuật ca dao, tác giả Phạm Thu Yến đề
cập đến vấn đề “Thời gian và không gian nghệ thuật trong ca dao”. Viết về
vấn đề này tác giả khẳng định, không gian nghệ thuật trong ca dao gồm không
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
2
gian vật lý và không gian tâm lý. Từ việc khảo sát những lời ca dao cổ truyền,
tác giả đã rút ra đặc điểm và ý nghĩa của yếu tố nghệ thuật này. [45, tr.145-
151]
Trong cuốn Thi pháp văn học dân gian, nhà nghiên cứu Lê Trường
Phát cũng đã tìm hiểu vấn đề không gian nghệ thuật trong ca dao. Tác giả
khẳng định, không gian trong ca dao là không gian vật lý. Đó là không gian
thực tại khách quan như nó vốn có. Ngoài ra còn có không gian xã hội - nơi
diễn ra mọi hoạt động của đời sống với những mối quan hệ giữa con người
với con người. Không gian xã hội này nhiều khi trở thành không gian tâm
trạng mang tính tượng trưng, ước lệ, chỉ có trong tưởng tượng của nhân vật
trữ tình. [30, tr.133-135]
Từ những công trình nghiên cứu trên đây, chúng tôi có thể nhận diện rõ
hơn về không gian nghệ thuật trong ca dao truyền thống. Từ đó thấy được sự kế
thừa của việc thể hiện không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại với ca dao
truyền thống.
Với luận án “Sự chuyển đổi thi pháp từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện
đại” tác giả Nguyễn Hằng Phương đã đặt ra vấn đề nghiên cứu các yếu tố thi
pháp ca dao trong “trạng thái động”, và bước đầu nhận diện, lý giải những
quy luật cơ bản chi phối sự chuyển đổi thi pháp của loại thơ dân gian này
trong tiến trình lịch sử. Đây thực sự là những vấn đề khoa học quý báu, giúp
tác giả luận văn có cái nhìn cụ thể và toàn diện về đối tượng nghiên cứu.[33]
Ca dao là thể loại tiêu biểu và có sức sống lâu bền trong sáng tác dân
gian. Hơn thế, thể loại này còn có ý nghĩa đặc biệt với việc thể hiện đời sống
tâm hồn người Việt bao thế hệ. Có nhiều công trình nghiên cứu, tìm hiểu về
thể loại văn học này. Trong đó có những tài liệu sau liên quan đến đề tài mà
chúng tôi nghiên cứư:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3
Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam, nhóm tác giả Đinh Gia Khánh,
Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn đã đề cập tới cách cấu tứ trong thơ trữ tình
dân gian, truyền thống nghệ thuật của ca dao và bước đầu phân loại ca dao
Việt Nam. Đặc biệt các tác giả đã giới thiệu sơ lược lịch sử văn học dân gian
Việt Nam từng thời kỳ và việc sưu tầm, nghiên cứu văn học dân gian ở Việt
Nam [12]. Tài liệu này giúp chúng tôi thấy được bên cạnh bộ phận ca dao
truyền thống còn có sự xuất hiện và tồn tại của ca dao mới từ sau năm 1945.
Mảng ca dao hiện đại từ năm 1945 đến nay cũng đã được các nhà nghiên
cứu quan tâm, song việc tìm hiểu về nó còn rất hạn chế. Tuy nhiên đã có một
số công trình quan tâm đến nội dung và hình thức nghệ thuật của bộ phận thơ
dân gian này. Theo các tài liệu mà chúng tôi bao quát được, những tài liệu sau
có liên quan đến đề tài nghiên cứu:
Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã bàn đến việc “Phát huy nghệ thuật
truyền thống của ca dao xưa trong sáng tác ca dao mới” trong một bản tham
luận tại Đại hội văn nghệ toàn quốc lần thứ tư. Ở bản tham luận này tác giả đã
nhấn mạnh vai trò quan trọng của hình thức nghệ thuật ca dao; so sánh ca dao
cũ và ca dao mới về nhiều phương diện hình thức nghệ thuật khác nhau, trong
đó ít nhiều có đề cập đến không gian nghệ thuật.[31, tr.57- 64]
Trong bài viết “Vấn đề nghiên cứu văn học dân gian hiện đại”, nhà
nghiên cứu Chu Xuân Diên đã chính thức đặt vấn đề thảo luận về văn học dân
gian hiện đại. Tác giả cho rằng phải đứng trên quan điểm lịch sử thì mới có
thể nhìn nhận đánh giá đúng về bộ phận văn học dân gian mới này. Tác giả
nhấn mạnh đến các vấn đề như bản chất thẩm mĩ, đặc trưng loại biệt của văn
học dân gian; đối tượng của văn học dân gian hiện đại; mối quan hệ giữa văn
học dân gian hiện đại với văn học quần chúng và văn học thành văn; Cơ sở
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
4
lịch sử, xã hội của văn học dân gian hiện đại. Đây là những vấn đề hết sức
nhạy cảm và đang gây tranh luận trong giới nghiên cứu.[10, tr.34-53]
Đặng Văn Lung trong bài “Điểm qua ý kiến của một số tác giả xung
quanh vấn đề văn học dân gian hiện đại” tiếp tục nêu vấn đề thảo luận về văn
học dân gian hiện đại. Cụ thể là: Những đặc trưng của văn học dân gian tồn
tại và biến đổi như thế nào trong sáng tác của nhân dân ta hiện nay? Những
sáng tác mới của quần chúng vẫn mang những đặc trưng của văn học dân gian
thì có nên gọi là văn học dân gian hiện đại không? Quan hệ của văn học dân
gian hiện đại với văn học quần chúng và văn học chuyên nghiệp như thế nào?
Trong điều kiện xã hội lịch sử xã hội hiện nay thì thái độ của chúng ta đối với
bộ phận văn học dân gian hiện đại này ra sao? Như vậy, bài viết này lại đề cập
đến vấn đề thời sự nóng hổi – vấn đề văn học dân gian hiện đại.[28, tr.57 - 60]
Trong bài viết “Một ít ca dao chống Mĩ ở nông thôn hiện nay”, tác giả
Dương Tất Từ đã có một và suy nghĩ về tinh thần chống Mĩ trong ca dao mới.
Những phân tích và dẫn liệu về ca dao chống Mĩ ở nông thôn đã cho ta thêm
những tư liệu sống về sự tồn tại và vai trò của ca dao mới trong đời sống hôm
nay.[41, tr.108-111]
Tác giả Trần Tiến trong bài “Một số suy nghĩ về văn học dân gian hiện
đại”, đã đề cập đến tình hình văn học dân gian từ Cách mạng tháng Tám đến
nay. Từ đó tác giả kết luận: Văn học dân gian hiện đại trong đó có thể loại ca
dao vẫn cứ là một tồn tại khách quan như chính bản thân cuộc sống vậy. Bài
viết này đã giúp tác giả luận văn thêm một lần nữa khẳng định sự tồn tại và
phát triển của văn học dân gian hiện đại trong đó có ca dao hiện đại. [42,
tr.46-54]
Trong bài viết “Văn học dân gian hôm nay”, Trần Gia Linh đã đưa ra
những vấn đề bức xúc, đang gây tranh luận xung quanh sự tồn tại của văn học
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
5
dân gian trong đời sống xã hội hiện đại. Trong đó đáng chú ý là những phân
tích và dẫn liệu về ca dao mới - một bộ phận tiêu biểu, có sức sống lâu bền
trong sáng tác dân gian. Những dẫn liệu về văn học dân gian mới trong đó có
ca dao ở bài viết này tuy thiên về chủ đề châm biếm, phê phán song cũng cho
ta thêm những tư liệu sống về sự tồn tại và vai trò của văn học dân gian, của
ca dao mới trong đời sống hôm nay.[25, tr.44-49]
Nguyễn Nghĩa Dân trong Ca dao Việt Nam 1945 – 1975 đã giới thiệu
về đặc điểm nghệ thuật của ca dao thời kỳ chống Pháp và chống Mĩ - “Đó là
sự kế thừa và phát huy những phần ưu tú của nghệ thuật ca dao cổ truyền”.
Trong đó tác giả chú ý đến ngôn ngữ, cách cấu tứ theo kiểu phú, tỷ, hứng và
một số truyền thống nghệ thuật khác như lối mở đầu bằng mô típ có sẵn, việc
sử dụng thể thơ lục bát…Những phân tích bước đầu về nghệ thuật của những
lời ca dao này là cơ sở đáng tin cậy để tác giả luận văn nghiên cứu yếu tố
không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại.[9]
Xem xét các tài liệu nói trên chúng tôi thấy, các tác giả đều chỉ mới
dừng lại ở việc khẳng định sự tồn tại và ý nghĩa của ca dao hiện đại trong tiến
trình phát triển của văn học dân gian nói chung và ca dao nói riêng. Tuy nhiên
những tài liệu này là cơ sở đáng tin cậy để chúng tôi tìm hiểu về đời sống và
sinh mệnh của ca dao hiện đại trong quá trình nghiên cứu.
Có thể thấy rằng ở mảng ca dao hiện đại, sự nghiên cứu cũng mới chỉ là
những khám phá bước đầu. Tính đến thời điểm hiện nay, không gian nghệ
thuật trong ca dao hiện đại vẫn là mảng đề tài còn để trống, chưa có công
trình nghiên cứu nào đề cập đến vấn đề này một cách hệ thống.
Mặc dù vậy, công trình nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao
hiện đại sẽ được kế thừa từ những công trình đi trước những thông tin khoa
học bổ ích, những phương pháp nghiên cứu khoa học đạt hiệu quả. Đó sẽ là
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
6
những tiền đề khoa học quý báu, là nền tảng vững chắc cho chúng tôi thực
hiện đề tài này. Thực hiện đề tài này, chúng tôi mong muốn có những đóng
góp nhất định vào việc nghiên cứu thi pháp ca dao hiện đại nói riêng và thi
pháp dân gian nói chung.
3. Mục đích nghiên cứu
3.1.Tìm hiểu một yếu tố thi pháp của ca dao hiện đại, đó là không gian
nghệ thuật.
3.2.Trong điều kiện có thể, chúng tôi sẽ so sánh đối chiếu giữa không
gian nghệ thuật của ca dao hiện đại với không gian nghệ thuật của ca dao cổ
truyền để tìm ra những nét tương đồng và dị biệt.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1.Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những lời ca dao hiện đại được sưu
tầm, biên soạn và xuất bản dưới dạng văn bản viết.
Những đối tượng khác được nhắc tới trong đề tài chỉ nhằm mục đích liên
hệ, so sánh làm nổi bật lên đặc điểm của đối tượng nghiên cứu.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi chỉ xem xét một yếu tố thi pháp
tiêu biểu, đó là không gian nghệ thuật trong những lời ca dao hiện đại được
sưu tầm và biên soạn từ năm 1945 đến 1975.
Về tư liệu khảo sát: Chúng tôi chọn sử dụng một số cuốn sách ca dao có
ghi rõ nguồn gốc, cách thức sưu tầm biên soạn. Bao gồm :
Ca dao Việt Nam 1945-1975 (745 lời), (Nguyễn Nghĩa Dân. Nhà xuất
bản Văn hoá thông tin, Hà Nội, 1997).
Ca dao chống Mĩ tập1 (97 lời), tập 3 (100 lời), tập 4 (100lời) (Nhà xuất
bản, Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1970,1972,1974).
Ca dao chiến sĩ tập 5 (90 lời) (Nhà xuất bản, Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1975).
Thay người đi xa (101 lời) (Nhà xuất bản, Phụ nữ, Hà Nội, 1973).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7
Cụ Hồ ở giữa lòng dân (171 lời) (Lê Tiến Dũng và Trần Hoàng sưu tầm,
Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế, 2000)
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu chúng tôi thưc hiện một số nhiệm vụ
nghiên cúu cụ thể sau:
5.1.Tìm hiểu những vấn đề lí luận và thực tế có liên quan đến đề tài làm
cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu.
5.2.Trên cơ sở lí luận người nghiên cứu tiến hành khảo sát, thống kê
1404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn; phân tích, so sánh, đối
chiếu để rút ra những đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện
đại.
6. Phương pháp nghiên cứu
Căn cứ vào mục đích, đối tượng của đề tài, luận văn sử dụng các phương
pháp nghiên cứu sau:
6.1. Phương pháp phân tích - tổng hợp
Bằng phương pháp này, chúng tôi có thể phân tích tài liệu lý thuyết về
Thi pháp học, Thi pháp văn học dân gian, Thi pháp ca dao, vấn đề ca dao hiện
đại và những lời ca dao hiện đại…Trên cơ sở phân tích đó, chúng tôi có thể
tổng hợp những dấu hiệu đặc thù thành hệ thống. Qua đó giúp chúng tôi hiểu
sâu sắc và toàn diện hơn những vấn đề có liên quan đến đề tài và bản thân đối
tượng nghiên cứu.
6.2. Phương pháp thống kê
Sử dụng phương pháp thống kê vào đề tài này, chúng tôi đã tiến hành
khảo sát 1404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn. Sau đó lập
bảng thống kê số lời, tỷ lệ % và tên gọi cụ thể của không gian nghệ thuật. Từ
đó phân tích và khái quát lên đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca
dao hiện đại.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
8
6.3. Phương pháp so sánh đối chiếu
Cùng với phương pháp thống kê, chúng tôi tiến hành so sánh, đối chiếu
những lời ca dao hiện đại với những lời ca dao cổ truyền. Sử dụng phương
pháp này, chúng tôi có thể khái quát được đặc điểm của không gian nghệ
thuật trong ca dao hiện đại, nhận rõ sự kế thừa và sáng tạo trong việc thể hiện
không gian nghệ thuật của ca dao hiện đại với ca dao cổ truyền.
6.4. Phương pháp điền dã văn học
Qua những cuộc trao đổi trực tiếp với người dân trong những lần điền dã
ở một số địa phương, chúng tôi đã sưu tầm được những lời ca dao đang được
lưu truyền trong đời sống xã hội hiện đại mà chưa có một tài liệu nào ghi chép
và xuất bản thành sách. Ngoài ra chúng tôi còn sưu tầm được những tranh ảnh
có liên quan trực tiếp đến sinh hoạt văn hóa dân gian thời hiện đại. Phương
pháp này giúp cho người nghiên cứu hiểu rõ hơn về sự tồn tại và phát triển
của ca dao hiện đại trong đời sống hôm nay.
7. Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm có hai chương và phần phụ lục:
- Chương 1: Một số vấn đề lí luận và thực tế có liên quan đến đề tài.
- Chương 2: Đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại.
- Phần phụ lục:
Những lời ca dao hiện đại do tác giả tập hợp, sưu tầm.
Những ý kiến nhận xét, đánh giá khác nhau về văn học dân gian
hiện đại và ca dao hiện đại của các nhà nghiên cứu.
Một số tranh ảnh liên quan đến sinh hoạt văn hóa dân gian thời
hiện đại.
Cuối cùng là Danh mục tài liệu tham khảo gồm 45 đơn vị tư liệu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
Chương1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
VÀ THỰC TẾ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
Nghiên cứu khoa học nói chung và nghiên cứu khoa học văn học nói
riêng, ta không thể không dựa trên cơ sở lý luận và thực tế của chuyên ngành.
Những cơ sở khoa học này sẽ là công cụ hữu ích giúp người nghiên cứu phát
hiện ra chân lý mới về đối tượng mà mình đang theo đuổi.
Thực hiện luận văn Không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại cũng
cần đi theo con đường nhận thức trên. Ở chương này chúng tôi xin đưa ra các
khái niệm đã được thống nhất và một số vấn đề có liên quan đến đối tượng
nghiên cứu. Đặc biệt chúng tôi quan tâm đến những vấn đề có mối quan hệ với
ca dao hiện đại - “một bộ phận thơ dân gian có tính chất thời sự nóng hổi”.
1.1. Khái niệm thi pháp văn học dân gian
Nhìn một cách khái quát thì lịch sử thi pháp học là một quá trình phát
triển theo chiều hướng tích cực. Cùng với bước đi của thời gian, bộ môn khoa
học này càng ngày càng được chuyên biệt hóa, lúc đầu nó là một bộ phận nằm
trong mỹ học và lý luận văn học, sau tách ra trở thành bộ môn khoa học độc
lập. Đối tượng nghiên cứu của bộ môn khoa học này cũng dần được mở rộng,
đầu tiên là thơ sau đó là cả thơ và văn xuôi; đầu tiên là văn học viết sau đó là
cả văn học viết và văn học dân gian. Việc nghiên cứu thi pháp văn học dân
gian không chỉ mở rộng phạm vi, đối tượng nghiên cứu của khoa học thi pháp
mà còn đem đến cho bộ môn khoa học này những kết quả khả quan và mở ra
những hướng nghiên cứu có hiệu quả. Vậy thi pháp văn học dân gian là gì?
Nghiên cứu thi pháp văn học dân gian là nghiên cứu những vấn đề gì?
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
10
Crapxốp (1906 - 1980) – nhà pholklore học Xô viết cho rằng: “Thi
pháp với tư cách là tổng hợp những đặc điểm hình thức nghệ thuật của các tác
phẩm ngôn từ bao gồm:
a. Những đặc điểm của cấu trúc tác phẩm;
b. Hệ thống những phương tiện phản ánh, nhờ những phương tiện này
mà văn học viết và văn học dân gian xây dựng những bức tranh về cuộc sống,
những hình tượng về con người và tái tạo những hiện tượng khác nhau của
thực tại (các sự kiện lịch sử; sinh hoạt và đạo đức của con người; thiên nhiên);
c. Những chức năng tư tưởng thẩm mĩ của cấu trúc tác phẩm và những
chức năng tư tưởng thẩm mĩ của các phương tiện thể hiện tác phẩm (sự thể
hiện một cách xúc cảm trước hiện thực, sự đánh giá những sự kiện và hành vi
của nhân vật, sự khám phá ý đồ sáng tạo cùng giá trị tư tưởng nghệ thuật và
tay nghề sáng tạo ra tác phẩm )” [ Dẫn theo 22, tr.27-28]
Crapxốp còn cho rằng văn học dân gian và văn học viết có cái
chung, nhưng đồng thời văn học dân gian có đặc điểm riêng là sáng tạo của
quần chúng nhân dân. Ông còn khẳng định, thi pháp văn học dan gian còn là
những đặc điểm của hình thức, của cách thức thể hiện và biểu hiện riêng của
từng nghệ nhân. Cuối cùng thi pháp bao gồm cả những đặc điểm của dân tộc
[Dẫn theo 22, tr.27-28].
Như vậy, tuy chưa chính thức định nghĩa về thi pháp văn học dân gian
song Crapxốp đã có ý thức phân biệt sự khác nhau giữa thi pháp văn học viết
và thi pháp văn học dân gian khi đưa ra khái niệm về thi pháp. Có thể nói
Crapxốp đã gián tiếp phát biểu định nghĩa thi pháp văn học dân gian và thực
chất, khái niệm thi pháp văn học dân gian đã được nhà folklore học Xô viết
này xác định.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
11
Chu Xuân Diên trong bài viết Về việc nghiên cứu thi pháp văn học dân
gian cũng đã khẳng định tầm quan trọng của việc nghiên cứu thi pháp văn học
dân gian và định nghĩa như sau:
“Thi pháp văn học dân gian là toàn bộ các đặc điểm về hình thức nghệ
thuật, về phương thức và thủ pháp miêu tả biểu hiện, về cách cấu tạo đề tài,
cốt truyện và phương pháp xây dựng hình tượng con người... Việc nghiên cứu
thi pháp văn học dân gian bao gồm từ việc khảo sát những yếu tố thi pháp
riêng lẻ như phép so sánh thơ ca, các biểu tượng và luật thơ, các mô típ và
cách cấu tạo cốt truyện, cách mô tả diện mạo bên ngoài và tâm lý bên trong
của nhân vật... đến việc khảo sát những đặc điểm thi pháp chung của từng thể
loại, và cuối cùng là nêu lên những đặc điểm phổ thông và những đặc điểm
dân tộc của thi pháp học văn học dân gian nói chung. Nghiên cứu thi pháp
văn học dân gian còn bao gồm cả việc khảo sát những đặc điểm phong cách
cá nhân của người sáng tạo và diễn xướng trong mối quan hệ với những đặc
điểm thi pháp truyền thống”.[11, tr.19]
Các định nghĩa ở trên cho thấy thi pháp nói chung, thi pháp văn học dân
gian nói riêng là vấn đề khá rộng. Nó không chỉ bao gồm các yếu tố hình thức
nghệ thuật đơn thuần mà còn là những yếu tố nội dung mang tính hình thức. Đó
là những yếu tố nằm trong văn bản. Riêng với bộ phận văn học dân gian, ngoài
những yếu tố nằm trong văn bản được coi là đối tượng khảo sát chính, yếu tố
ngoài văn bản như đặc điểm phong cách cá nhân của người sáng tạo, phương
thức diễn xướng ... cũng cần được xem xét. Bởi nó góp phần làm nên nét riêng
biệt của tác phẩm văn học dân gian, tạo ra thi pháp văn học dân gian.
Quy chiếu vào luận văn, chúng tôi xác định yếu tố thi pháp chủ yếu cần
nghiên cứu là không gian nghệ thuật. Yếu tố thi pháp này không chỉ giữ một
vai trò quan trọng trong văn bản trữ tình, mà còn là một yếu tố có sự biến đổi
khá rõ nét từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện đại.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
12
1.2. Khái niệm ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại
1.2.1. Ca dao cổ truyền
Thuật ngữ ca dao đã từng được dùng với nhiều nghĩa rộng, hẹp khác
nhau. Theo nghĩa gốc thì “ca là bài hát có khúc điệu, dao là bài hát không có
khúc điệu” [15, tr. 26]
Và một thời “ca dao là danh từ chung chỉ toàn bộ những bài hát lưu
hành phổ biến trong dân gian có hoặc không có khúc điệu” [15, tr.26]. Trong
trường hợp này, ca dao đồng nghĩa với dân ca.
Nhưng trên thực tế, nội hàm khái niệm ca dao đã dần dần có sự thu hẹp.
Hiện nay, các nhà nghiên cứu cơ bản thống nhất “ dùng danh từ ca dao để chỉ
riêng thành phần nghệ thuật ngôn từ (phần lời thơ) của dân ca ( không kể
những tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi) ” [15,tr. 26]. Với nghĩa này, ca dao
là bộ phận chủ yếu và quan trọng nhất của thơ dân gian truyền thống.
Thí dụ lời ca dao:
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ
Năm canh chày thức đủ vừa năm
được xem là rút ra từ bài dân ca Nam Bộ Ru con với những tiếng đệm, tiếng
láy, tiếng đưa hơi như sau: Gió mùa thu mẹ ru ( mà) con ngủ (u). Năm (ơ)
canh chày (là) năm (ơ) canh chày, thức đủ vừa năm...
Hay lời ca dao:
“Ngựa ô anh thắng kiệu vàng
Anh tra khớp bạc đưa nàng về dinh”
vốn được xem là lời thơ cốt lõi của bài dân ca Lý ngựa ô có phần lời đầy đủ
(bao gồm cả tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi) như sau:
Ngựa ô anh thắng (anh thắng) kiệu vàng
Anh tra khớp bạc, lục lạc đồng đen
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
13
Bông sen là rậm, dây cương hồng thắm
Cán roi anh bịt đồng (hứ hư là)…
Anh ( í anh ) đưa nàng
Anh đưa nàng về dinh ( ứ ư…) [40]
Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, giới nghiên cứu nước ta đã sử dụng
tập hợp từ ca dao hiện đại (hay ca dao mới) để phân biệt với ca dao cổ truyền
(còn gọi là ca dao cổ).
Như vậy, ca dao cổ truyền (hay ca dao cổ) là khái niệm chỉ riêng thành
phần nghệ thuật ngôn từ (phần lời thơ) của dân ca (không kể tiếng đệm, tiếng
láy, tiếng đưa hơi) được sáng tác và sưu tầm chủ yếu từ Cách mạng Tháng
Tám trở vể trước.
1.2.2. Ca dao hiện đại
Khác với ca dao cổ truyền, ca dao hiện đại ra đời và tồn tại trong giai
đoạn lịch sử mới. Bởi vậy, hoàn cảnh sáng tác, lực lượng sáng tác, hệ thống
đề tài, chủ đề cùng những phương thức và phương tiện sáng tác lưu truyền
phổ biến có nhiều nét khác biệt. Ca dao cổ truyền chủ yếu là lời của những
sáng tác dân ca, ra đời trong các sinh hoạt ca hát dân ca. Lực lượng tham gia
sáng tác chủ yếu là tầng lớp nông dân. Đề tài và chủ đề cũng khá phong phú.
Phương thức sáng tác tập thể và phương tiện lưu truyền bằng miệng chiếm ưu
thế.Trong khi đó ca dao hiện đại lại ra đời trong những hoàn cảnh hết sức đặc
biệt: trong những cuộc bộ đội hành quân, trong các đợt dân công đi tiếp vận,
trong các sinh hoạt câu lạc bộ, trong những cuộc thi sáng tác ca dao... Điều
đáng lưu ý là, ca dao hiện đại không chỉ gồm phần lời của các làn điệu dân ca,
mà còn là những lời thơ cất lên trong các sinh hoạt văn hóa văn nghệ đa dạng
của quần chúng. Ca dao hiện đại không chỉ được sáng tác và phổ biến bằng
hình thức truyền miệng mà còn được lưu truyền bằng văn tự. Phạm vi đề tài
trong ca dao hiện đại cũng được mở rộng: Bên cạnh các đề tài truyền thống,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
14
những đề tài mới mang hơi thở thời đại được bổ sung và chiếm vị trí chủ chốt.
Hệ thống chủ đề trong ca dao hiện đại vì thế trở nên hết sức đa dạng, phong
phú. Ra đời trong hoàn cảnh lịch sử mới, lực lượng sáng tác và lưu truyền ca
dao hiện đại cũng có những thay đổi cơ bản. Không chỉ có nông dân mà công
nhân, bộ đội, dân công, trí thức… đều tham gia vào hình thức sinh hoạt văn
hóa văn nghệ dân gian này.
Điểm khác biệt trên giữa ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại chứng tỏ
thể loại ca dao đã có sự vận động, biến đổi mạnh mẽ trong tiến trình lịch sử.
Điều đó kéo theo việc phải có những điều chỉnh nhất định trong khái niệm ca
dao hiện đại.
Tác giả công trình Sự chuyển đổi thi pháp từ ca dao cổ truyền đến ca
dao hiện đại đã điịnh nghĩa: Ca dao hiện đại là khái niệm chỉ thành phần nghệ
thuật ngôn từ của các loại dân ca (không kể những tiếng đệm, tiếng láy, tiếng
đưa hơi) và những lời thơ mang truyền thống nghệ thuật dân gian, ra đời và
tồn tại trong thời kỳ hiện đại. [33, tr.54]
1.3. Khái niệm không gan nghệ thuật và vấn đề nghiên cứu không
gian nghệ thuật trong ca dao
1.3.1. Khái niệm không gian nghệ thuật
Không gian nghệ thuật là một yếu tố thi pháp được một số nhà nghiên
cứu quan tâm. Song đến nay, khái niệm không gian nghệ thuật vẫn chưa thật
sự thống nhất.
Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa như sau: “Không gian nghệ
thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể
của nó. Sự miêu tả trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một
điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ
thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
15
tục, cách quãng, nối tiếp, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài.. tạo thành viễn cảnh
nghệ thuật”. [15, tr.134-135]
Giáo trình Dẫn luận thi pháp học nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cho
rằng: “Không gian nghệ thuật là mô hình không gian của thế giới nghệ thuật
và cũng là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật”. Trong thực tế “không có
hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, và bản thân người kể chuyện
hay nhà thơ trữ tình cũng nhìn sự vật trong một khoảng cách, góc nhìn nhất
định. Nhờ có điểm nhìn của chủ thể mà không gian có chiều cao - thấp, rộng-
hẹp, xa - gần, sâu - cạn … Có thể nói, không gian nghệ thuật là sản phẩm
sáng tạo của người nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một phương
diện nhất định của cuộc sống”. [36, tr 107 -108]
Phạm Thu Yến trong Những thế giới nghệ thuật ca dao đã đưa ra ý
kiến: “Không gian nghệ thuật là một trong những phạm trù quan trọng của thi
pháp. Vừa là đại lượng chỉ địa điểm, vừa gắn với trường nhìn điểm nhìn, môi
trường hoạt động, không gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời
sống, nhiều khi mang ý nghĩa biểu rượng nghệ thuật. Là một hiện tượng nghệ
thuật, không gian nghệ thuật mang tính ước lệ, mang ý nghĩa cảm xúc tâm
tưởng”. [45, tr.146]
Như vậy, có thể thấy không gian nghệ thuật là một dạng tồn tại đặc
biệt, có quan hệ mật thiết với không gian vật lí và không gian địa lí. Nhưng
giữa hai kiểu không gian này lại có những điểm khác biệt. Nếu như không
gian địa lý, không gian vật lý tồn tại một cách khách quan ngoài ý thức của
con người thì không gian nghệ thuật lại mang đậm dấu ấn chủ quan của chủ
thể sáng tạo. Đó là không gian tinh thần của con người, là không gian sống
mà con người cảm thấy. Hay nói cách khác không gian nghệ thuật là sản
phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nó gợi lên trong trí tưởng tượng của chúng ta qua
các tín hiệu ngôn từ và mang tính vận động rõ nét.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
16
Không gian nghệ thuật không chỉ mang tính chủ quan mà còn mang
tính tượng trưng, quan niệm. Nghĩa là chủ thể sáng tạo luôn tạo ra không gian
nghệ thuật để thể hiện một quan niệm nhất định của mình về thế giới và cuộc
sống con người. Không những vậy không gian nghệ thuật còn mang một cấu
trúc đặc biệt, nó gắn liền với điểm nhìn của con người trong tác phẩm văn
học.
1.3.2. Vấn đề nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao
Muốn phát hiện ra những đặc điểm riêng biệt của không gian nghệ thuật
trong văn học dân gian nói chung và ca dao hiện đại nói riêng người nghiên
cứu phải so sánh không gian mang tính chủ quan mà tác giả dân gian tạo nên
với không gian hiện thực khách quan ở ngoài đời để tìm ra những nét tương
đồng và dị biệt. Nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại,
chúng ta cũng đi theo định hướng khoa học nói trên.
Nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao chúng ta cần lưu ý tới
đặc trưng loại hình, đặc trưng thể loại của nó. Nếu như không gian nghệ thuật
trong các tác phẩm tự sự thường được miêu tả rất cụ thể, tỉ mỉ và chi tiết, thì
không gian nghệ thuật trong các tác phẩm trữ tình trong đó có ca dao, chỉ
được miêu tả một cách chấm phá, điểm xuyết hoặc là họ không miêu tả mà
mặc nhiên công nhận không gian nghệ thuật ấy. Riêng với ca dao, không gian
nghệ thuật mang đặc trưng thể loại rất rõ nét. Qua nghiên cứu ta thấy không
gian nghệ thuật trong ca dao mang tính phiếm chỉ. Tuy nhiên tính phiếm chỉ
ấy có khi thể hiện trên văn bản là rất cụ thể (không gian bến đò, dòng sông,
cánh đồng…) nhưng chúng ta không thể xác định được nó ở địa điểm nào.
Không gian phiếm chỉ này rất phù hợp với đặc trưng của thể loại ca dao. Khi
tìm hiểu không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại, người nghiên cứu cũng
cần bám sát vào những đặc điểm khoa học trên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
17
1.4. Đời sống và sinh mệnh của ca dao hiện đại
1.4.1. Đời sống của ca dao hiện đại qua các thời kỳ lịch sử
Từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đ ến nay (đặc biệt vào năm
1969), vấn đề văn học dân gian hiện đại đã được đặt ra.Nhiều cuộc thảo
luận được tổ chức và đã thu hút s ự chú ý của các nhà nghiên cứu ở Việt
Nam
Một số ý kiến cho rằng, từ sau Cách mạng tháng Tám, văn học dân gian
dần dần mất đi và chỉ còn văn học thành văn phát triển rộng rãi trong quần
chúng nhân dân lao động. Một số khác không phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại
của văn học dân gian hiện đại mà lại cho rằng, trong điều kiện lịch sử mới
không thể có một loại hình văn học dân gian riêng biệt mà nó phát triển lẫn
cùng với văn học thành văn. Tuy nhiên, phần đông các nhà nghiên cứu vẫn
khẳng định sự tồn tại tự nhiên của văn học dân gian hiện đại với tư cách là
một loại hình văn học nghệ thuật riêng biệt. Chẳng hạn ý kiến của các tác giả
Vũ Ngọc Phan, Chu Xuân Diên, Cao Huy Đỉnh, Đặng Văn Lung, Trần Gia
Linh, Dương Tất Từ, Trần Tiến… đều khẳng định sự tồn tại của văn học dân
gian hiện đại trong đời sống xã hội hiện đại.
Trong những sáng tác dân gian hiện đại, ca dao là một thể loại khá tiêu
biểu và có một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Cùng với sự thay đổi
của đời sống xã hội, ca dao hiện đại cũng có sự vận động khá rõ nét qua các
giai đoạn lịch sử. Việc phân chia thành các giai đoạn phát triển của ca dao
hiện đại chỉ mang tính chất tương đối, bởi vì trong thực tế có những lời ca dao
không thể xác định rõ thuộc giai đoạn lịch sử nào. Hiện nay, có thể chia ca
dao hiện đại thành ba giai đoạn :
Từ năm 1945 đến năm 1954.
Từ năm 1954 đến năm 1975.
Từ năm 1975 đến nay.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
18
Vậy trong từng giai đoạn lịch sử ca dao hiện đại tồn tại và phát triển
như thế nào?
1.4.1.1. Từ năm 1945 đến năm 1954
Thời kỳ này xuất hiện rất nhiều những lời ca dao trong quần chúng nhân
dân mà chủ yếu là ở những làng quê, thôn bản, sau đó là ở các nhà máy, xí
nghiệp và công trường. Ngoài ra văn học dân gian trong đó có ca dao hi ện đại
còn xuất hiện ở môi trường lao động và chiến đấu chẳng hạn trong các cuộc
tải lương, tải đạn ra chiến trường.
So với ca dao những giai đoạn trước, ca dao thời kỳ này có nhiều điểm đổi
mới về nội dung phản ánh cũng như phương thức sáng tác, và lưu truyền. Trong
điều kiện lao động, chiến đấu và sinh hoạt mới của nhân dân thì phương thức
sáng tác, lưu truyền mới của ca dao xuất hiện là một điều tất yếu.
Lực lượng sáng tác ca dao đông đảo và phong phú hơn bao giờ hết. Đó là
người nông dân, công nhân, trí thức, là anh vệ quốc quân, chị thanh niên xung
phong, các em thiếu nhi, các cụ phụ lão… Công việc chính của họ là học tập,
sản xuất, và chiến đấu, nhưng với phẩm chất nghệ sĩ đã thấm đượm trong tâm
hồn, mà cảm hứng thi ca đến với họ ngay trong lúc thực hiện chính những
công việc ấy. Họ cất lên những lời ca, câu hát đọc lên những vần thơ để giãi
bày tâm trạng, cảm xúc, bộc lộ ý chí quyết tâm chiến đấu và thể hiện tấm lòng
yêu nước của mình. Những sáng tác hay được chép truyền tay nhau viết trong
cuốn sổ tay, chép lên báo tường, viết trên chuối non, trong lòng máng trăng
của tranh tre… rồi dán lên báng súng, tông dao, lưỡi mác, bi đông thậm chí ca
dao còn được dán lên cả nồi niêu, xoong chảo, gửi theo nắm cơn ra trận địa …
Cứ như vậy, ca dao theo chân anh bộ đội, chị dân công, mà lưu truyền ngày
càng sâu rộng hơn trong lòng quần chúng.
Do tính chất đa dạng của sinh hoạt lao động, chiến đấu và vui chơi của
nhân dân mà phong trào ấy có những biểu hiện vô cùng phong phú: Mùa hè
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
19
năm 1949, nhà thơ Tố Hữu đi với tiểu đoàn Phủ Thông tham gia chiến dịch
Sông Thao. Trong mười năm ngày cùng bộ đôị hành quân, chiến đấu nhà thơ
đã thu lượm được 350 bài ca dao trong đó có nhiều bài có chất lượng cao.
Nhà thơ kể lại rằng, thường trung đội nào cũng có báo, “…báo ra không khó
khăn gì hết. Ra trong lúc hành quân, trong lúc đánh trận. Cứ như vậy mà anh
nào cũng cố viết, vừa lau súng, vừa lẩm nhẩm mấy câu ca dao. Chợt nghĩ ra
họ viết và dán ngay lên súng, lên nồi chảo, ống loa, mìn, bom…Đến một trình
độ: một hôm xuất phát có thể động viên một lúc 500 bài”. [Dẫn theo 12]
Lưu Quý Kỳ đã kể lại một câu chuyện trong thực tiễn văn nghệ kháng
chiến Nam Bộ như sau: “Ở Nam Bộ vào thời có chủ trương đẩy mạnh việc
xây dựng bộ đội địa phương, các đơn vị quân đội chính quy đem súng ống -
chiến lợi phẩm của mình tặng cho du kích và trao nhiệm vụ cho họ thành lập
bộ đội địa phương. Lúc đó cán bộ văn nghệ trong quân đội đã vận động mỗi
chiến sỹ làm một câu ca dao dán vào báng súng để nói lên tâm tình của mình
trước khi gửi khẩu súng lại cho người tiếp nhận. Chỉ một vài tiếng đồng hồ,
một tiểu đoàn vào khoảng 400 chiến sĩ đã có trên 500 câu ca dao được ra
đời”. [Dẫn theo 12]
Còn Hoài Thanh, trong “Nói chuyện thơ kháng chiến ở chiến dịch Cao -
Bắc - Lạng” (1950) thì kể lại, một đồng chí cấp dưỡng gài vào nắm cơm gánh
ra trận địa cho bộ đội mấy câu thơ:
Mời anh xơi nắm cơm chay
Ăn no lấy sức phanh thây quân thù.
Bộ đội chiến đấu ngoài mặt trận đáp lại cũng bằng cách dán trả mấy câu
thơ vào chiếc đòn gánh gánh cơm:
Hôm nay tớ nhận cơm chay
Ngày mai tớ gửi mười Tây làm qùa. [Dẫn theo12]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
20
Khoảng cuối những năm 50 trong những đoàn dân công đi tiếp vận chuyển
thóc gạo ra chiến trường bắt đầu xuất hiện những câu hò tiếp vận đầu tiên ở
Thanh Hóa, Nghệ An. Những điệu hò này được kế thừa trên cơ sở tiếp thu
những điệu hò trong lao động và hò đối đáp trước Cách mạng.
Chẳng hạn:
Hò ớ ơ …
Trời chưa khô lại mòng những nước
Dân công hò vội bước theo quân
Đỉnh đèo vừa dốc vừa trơn
Chim bay rã cánh, người còn dẻo chân.
Hò ớ ơ …
Tiếng đàn của chị văn công
Tình tinh tính tỉnh tinh thần anh em
Một đoàn súng ống vừa lên
Một đoàn gồng gánh theo liền sau lưng.
Bên cạnh đó, trong ca dao chống Pháp còn xuất hiện hình thức diễn
xướng dân gian bằng lối đối đáp nam - nữ rất hồn nhiên, đáng yêu.
Thí dụ:
- Đường đi vượt núi băng rừng,
Nam:
Thấy em vác đạn anh thương em nhiều.
Nữ: - Anh ơi dù mấy núi đèo
Súng đi nên đạn phải theo đi cùng.
- Đôi ta súng thép, đạn đồng
Súng thầm hẹn đạn tiến công đến cùng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
21
Hay nhà thơ Trần Hữu Thung kể lại rằng, trong một đêm trăng xuôi
dòng sông Lam để đi công tác vào Bình Trị Thiên nhà thơ đã được nghe câu
hò trên chiếc thuyền vận tải:
Thuyền ai xuôi chợ Vực
Thuyền ai ngược sông Đô Lương
Thuyền ai chở khách chở phường
Thuyền em chỉ chở công lương cho cụ Hồ.
Từ thực tế sáng tác và sưu tầm ở trên, ta thấy rằng: Trong giai đoạn kháng
chiến chống thực dân Pháp ca dao hiện đại vẫn tồn tại và phát triển một cách
mạnh mẽ trong quần chúng nhân dân. Sự tồn tại và phát triển của nó trước hết
xuất phát từ nhu cầu và khả năng sáng tạo, thưởng thức văn nghệ của đại bộ
phận quần chúng nhân dân. Tất nhiên do đòi hỏi cấp thiết của cuộc sống lao
động và chiến đấu, thời gian dành cho việc gọt rũa, trau chuốt không nhiều
nên nhiều tác phẩm ca dao hiện đại còn ở dạng phác thảo, chưa hoàn thiện về
nội dung cũng như hình thức nghệ thuật, cá biệt có những lời ca dao thuần tuý
mang tính tuyên truyền, hô khẩu hiệu, ít chất thơ. Sau đó phải kể đến vai trò
định hướng của Đảng và nhà nước đối với văn hóa văn nghệ dân gian nói
chung và ca dao hiện đại những năm chống Pháp nói riêng.
1.4.1.2. Từ năm 1954 đến năm 1975
Thời kỳ dân tộc ta phát động cuộc kháng chi ến chống đế quốc Mỹ
xâm lược ở Miền Nam và xây d ựng chủ nghĩa xã hội ở Miền Bắc. Trong
giai đoạn này, phong trào sinh ho ạt văn hóa văn ngh ệ dân gian ngày càng
được đẩy mạnh và phát triển rầm rộ hơn bao giờ hết. Đặc biệt nhân dân và
quân đội ta đã sáng tác nhi ều ca dao để kịp thời góp phần đẩy mạnh tinh
thần chiến đấu và ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ca ngợi cuộc
sống lao động, sản xuất.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
22
Phong trào sáng tác ca dao chống Mỹ đã phát triển mạnh mẽ với những
hình thức đa dạng, phong phú. Những tập Ca dao chống Mỹ, Ca dao chiến sỹ
liên tục được ra đời trong những phong trào sáng tác, sưu tầm ở tiền tuyến.
Còn ở hậu phương, các tập ca dao với chủ đề sản xuất và xây dựng cuộc sống
mới cũng lần lượt được xuất bản: như Thay người đi xa, Hàng về (ca dao về
nông nghiệp); Ngàn xanh (ca dao về lâm nghiệp); Khơi dòng nước lên (ca dao
về thuỷ lợi)…Các nhà xuất bản thời đó, đặc biệt là Nhà xuất bản Quân đội
nhân dân đã góp phần không nhỏ trong việc sưu tầm tuyển chọn ca dao, nhất
là những bài ca dao đặc sắc, mang đậm giá trị tư tưởng cũng như đáp ứng yêu
cầu hình thức nghệ thuật. Nhà xuất bản này còn mở thêm chuyên mục phản
ánh tình hình sáng tác, sưu tầm và hướng dẫn cách thức sáng tác, sưu tầm ca
dao cho quần chúng nhất là các chiến sỹ ngoài mặt trận. Ban biên tập còn
phân tích nội dung và hình thức nghệ thuật một số lời ca dao tiêu biểu có nội
dung chống Mỹ với nhan đề: “Cần thêm rất nhiều thơ ca căm thù như thế”
[5]
Ở thời kỳ này, những sinh hoạt văn hóa văn nghệ dân gian mang tính tập
thể như hò tiếp vận, hò đối đáp vẫn tiếp tục được duy trì, phát triển và trở
thành phong trào ca hát quần chúng sôi nổi, mạnh mẽ trong các đơn vị bộ đội,
nông thôn, nhà máy, công trường, cơ quan, trường học… Hơn thế phong trào
“Tiếng hát át tiếng bom” cũng góp phần tích cực vào việc khởi dậy niềm say
mê sáng tạo thơ ca của quần chúng. Có thể nói, các hình thức ca hát trên là
mảnh đất màu mỡ để ca dao nảy mầm và phát triển.
Sau đây là một vài minh chứng cho phong trào sáng tạo và thưởng thức
ca dao chống Mỹ. Tác giả Đặng Văn Lung trong bài viết Những người sáng
tác ca dao ở nông thôn hiện nay đã miêu tả một đêm lao động và sáng tác ca
dao như sau: “Ở đây không thể có sự thống kê chính xác nào về số lượng ca
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
23
dao hôm ấy. Câu này tiếp câu kia như tranh lợp nhà, khi giống nhau ở phần
đầu, khi giống nhau ở phần giữa hay phần cuối, thậm chí giống nhau hai phần
hay cũng bài ấy đổi đi mấy chữ. Người ta không nghĩ đến chất lượng câu ca
dao vừa làm, cũng chẳng nghĩ tới việc ghi lại, sửa chữa để gửi đến một bài
báo nào, chỉ miễn sao động viên được mọi người vui vẻ, hăng hái hoàn thành
công việc của mình. Người ta cũng không thể nhớ được câu ca dao ấy do ai
làm ra”. [26]
Đó chỉ là một trong những hình thức sáng tác ca dao của giai đoạn
kháng chiến chống Mỹ. Còn biết bao nhiêu lời ca dao khác đã được ra đời
trong cuộc sống sinh hoạt, chiến đấu, lao động như thế mà chúng ta chưa sưu
tầm được.
1.4.1.3 Từ năm 1975 đến nay
Từ khi đất nước thống nhất đến nay, sáng tác dân gian ngày càng phải
đối mặt với một thực tế: tự vận động để tồn tại bên cạnh những loại hình văn
học nghệ thuật chuyên nghiệp và bán chuyên nghiệp vốn có nhiều ưu thế về
nội dung và hình thức biểu hiện. Song văn học dân gian hiện đại trong đó có
ca dao, vẫn tiếp tục tồn tại và vẫn được lưu truyền trong đời sống sinh hoạt
của quần chúng.
Bên cạnh những lời ca dao mang âm hưởng ngợi ca: Ca ngợi Đảng, Bác
Hồ, ca ngợi cuộc sống mới, ca ngợi những con người dũng cảm trong cuộc
chiến chống kẻ thù xâm lược… còn có không ít những lời ca dao đang được
lưu truyền trong sinh hoạt của quần chúng nhưng vì những lý do khách quan
và chủ quan mà ta chưa sưu tầm, tuyển chọn được. Bộ phận ca dao này, ngoài
một số lời mang âm hưởng ngợi ca, còn có những lời chứa đựng nội dung hài
hước, châm biếm, phê bình giáo dục mang tính thời sự sâu sắc.
Có thể đó là những lời ca dao châm biếm nhẹ nhàng hoặc phê phán
những thói hư tật xấu của con người trong xã hội ngày nay:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
24
- Một cây làm chẳng lên non
Ba cô chụm lại mỏi mòn lỗ tai.
- Ầu ơ…
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ
Năm canh dài cha nhậu đủ cả năm canh.
- Con cò đi uống rượu đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao
Còn anh chả uống ngụm nào
Cũng say ngây ngất, ngã vào lòng em.
Đặc biệt có những lời ca dao lên án những tệ nạn xã hội một cách nhẹ
nhàng mà sâu sắc:
- Cờ bạc là bác thằng hèn
Áo quần bán hết tòng teng đi… ăn mày.
- Sáng trăng chiếu chải hai hàng
Bên anh “xập xám” bên làng “tiến lên”.
- Người ta đi cấy lấy công
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề
Trông qua trông lại trông về
Trông khi chủ vắng đánh đề kiếm thêm.
Cũng xuất hiện không ít trong ca dao hiện đại những lời ca dao có nội
dung lên án lối sống thực dụng, trọng đồng tiền của một số người hiện nay:
- Đi đâu cho thiếp theo cùng
No thì thiếp ở, lạnh lùng thiếp…bye!
Má ơi đừng gả con xa
-
Chim kêu, vượn hú biết nhà má đâu
Thôi má hãy gả nhà giàu
Có tiền chỉnh mặt, làm đầu cho con.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
25
Cùng với nội dung mang tính hài hước, châm biếm một số lời ca dao còn
được sáng tạo trên cơ sở kế thừa những yếu tố truyền thống, có tính dị bản và
đang được lưu truyền trong đời sống xã hội:
- Còn duyên bán nhẫn bán vàng
Hết duyên vẫn bán nhẫn vàng như xưa.
Dị bản: - Còn duyên bán nhẫn bán vàng
Hết duyên bán mít cho chồng gặm xơ.
- Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ ở nhà lầu ngồi chơi.
Dị bản: - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ cấy con trâu đi nằm.
Trong thời kỳ này còn xuất hiện một số người hay làm thơ theo kiểu
dân gian, tiêu biểu là Nguyễn Bảo Sinh. Ông được biết đến với tư cách là nhà
thơ “ hậu bút tre” cùng với những vần thơ mang đậm “chất dân gian”. Ở mọi
nơi, mọi chỗ ông đều có thơ dưới nhiều hình thức. Viết trên giấy, trên khung
treo tường, khắc trên đá… ngoài ra ông còn in thành nhiều tập thơ lấy tên là
Huyền Thi. Thơ của ông đa dạng phong phú, khéo léo và bất ngờ. Với nhiều
lối nói như ngắt câu, ép vần, nói lái, nói ngược, có khi rất ngộ nghĩnh, có khi
ngang phè ẩn nghĩa, cho nên dễ ấn tượng, dễ nhớ, hiệu quả gây cười cao.
“Ông làm thơ như một cách ghi nhật ký, ghi lại ý nghĩ bất chợt khi ông nghĩ
ra một điều gì đấy trên cơ sở quan sát hiện thực và mỗi khi ông rút ra được
kinh nghiệm gì đấy từ cuộc đời ông”. [43 tr.15]
Chẳng hạn như một vài vần thơ dưới đây:
Ghế thì ít, đít thì nhiều
Cho nên đấu đá là điều tất nhiên
Ba lạng ở chốn động Tiên
Thừa chỗ đủ để cưỡi lên vạn người.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
26
Xung quanh chuyện ái tình ông thường viết rất tế nhị khiến người “có
tật” cũng không giật mình, không tự ái:
- Đàn bà lưu luyến tình xưa
Đàn ông say đắm tình vừa mới quen.
- Im lặng vợ bảo giận gì
Tươi cười vợ bảo chắc đi với bồ.
- Ái tình nếu uống đủ liều
Loài người sẽ thoát được điều tà tâm.
Nhiều lúc nhà thơ lắng lại những suy tư gợi mở về lẽ sống, tình đời và
muốn được cảm thông, chia sẻ:
- Quạnh hiu ngay giữa đất trời
Còn hơn hiu quạnh giữa người thân thương.
- Người mạnh nào cũng cô đơn
Bởi vì kẻ yếu đông hơn rất nhiều.
Nguyễn Bảo Sinh là một nhà thơ không chuyên, hóm hỉnh có tài. Thơ
ông sẽ trở thành thơ dân gian nếu như những sáng tác đó không những được
công chúng đón nhận mà còn lưu truyền gìn giữ theo quy luật của sáng tạo văn
học nghệ thuật dân gian.
Những phân tích bước đầu trên đây một lần nữa khẳng định ca dao hiện
đại luôn luôn vận động và phát triển trong thời kỳ hiện đại. Ở mỗi một giai
đoạn lịch sử ấy ca dao hiện đại đã có một diện mạo riêng, và đời sống riêng.
1.4.2 Những yếu tố tạo tiền đề để ca dao hiện đại tồn tại và phát triển
Hiện nay các nhà nghiên cứu vẫn khẳng định sự tồn tại tự nhiên của
văn học dân gian hiện đại trong đó có ca dao hiện đại. Vậy ca dao hiện đại tồn
tại và phát triển được là nhờ những yếu tố tiền đề nào?
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
27
Trước hết theo chúng tôi ca dao hiện đại tồn tại, phát triển được là do
nhu cầu và khả năng sáng tạo, thưởng thức văn nghệ của quần chúng nhân
dân trong thời kỳ lịch sử mới của đất nước. Nói như nhà thơ Xuân Diệu, đó là
sự tồn tại khách quan, không thể cưỡng lại được của hình thức sáng tạo nghệ
thuật theo phương thức tập thể và truyền miệng ngay cả trong những điều
kiện lịch sử mới của nhân dân. Hình thức sáng tạo này tuy không còn là hình
thức duy nhất xưa kia, song vẫn tiếp tục tồn tại để đáp ứng một loại nhu cấu
sáng tạo tinh thần mà những hình thức sáng tạo theo phương thức văn học
thành văn không thể thỏa mãn được.[Dẫn theo12]. Ngược dòng thời gian
chúng ta thấy có một dòng chảy thơ ca dân gian trong suốt quá trình lịch sử.
Dân tộc ta là một dân tộc vốn yêu thích ca hát, làm thơ, thích được giãi bày
những cảm xúc, tình cảm của mình đối với thế giới xung quanh. Từ Cách
mạng tháng tám năm 1945 đến năm 1975, đất nước ta có hoàn cảnh lịch sử
đặc biệt. Đó là hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ trường kỳ gian
khổ. Chính hoàn cảnh lao động chiến đấu mới này đã nảy sinh những tình
cảm, quan điểm, thái độ, những nhu cầu giao tiếp và sáng tạo mới của con
người. Chính vì thế mà trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ
những lời hát đối đáp, những lời ngâm, điệu hò, những lời ca dao vẫn tiếp tục
ra đời nhưng mang hơi thở mới- hơi thở của thời đại. Có thể nói nhu cầu sáng
tạo và thưởng thức văn nghệ của quần chúng nhân dân chính là yếu tố tiền đề
đầu tiên và quan trọng nhất để ca dao hiện đại tồn tại và phát triển.
Yếu tố tiền đề thứ hai tác động tới đời sống sinh mệnh của ca dao hiện
đại là sự định hướng của Đảng. Chủ trương văn nghệ phục vụ cuộc sống lao
động và chiến đấu, văn nghệ trở về với cội nguồn dân tộc của Đảng là nhân tố
quan trọng thúc đẩy phong trào văn hóa văn nghệ của quần chúng, góp phần
bảo lưu và phát triển các hình thức sáng tạo văn nghệ dân gian cổ truyền trong
đó có thơ ca. Nhà nghiên cứu Bùi Văn Nguyên đã có nhận xét “Dòng văn học
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
28
quần chúng hiện nay không phải là dòng văn học tự phát như xưa mà có
hướng tiến lên theo đường lối văn nghệ của Đảng” [Dẫn theo 28]. Từ nhận
xét trên có thể khẳng định rằng, cũng giống như trong Văn học Viết, các văn
nghệ sỹ đã nhận được sự định hướng của Bác Hồ: “Văn nghệ cũng là một mặt
trận, anh chị em là chiến sỹ trên mặt trận ấy” (Bài phát biểu của Bác tại Đại
hội các nhà văn năm 1951) thì trong văn h ọc dân gian hiện đại (trong đó có
thể loại ca dao) các tác giả dân gian cũng nhận được sự định hướng kịp thời
của Đảng trong việc sáng tác, sưu tầm và tuyển chọn những lời ca dao hay -
"những hạt vàng, hạt ngọc trong bể cát mênh mông của văn học dân gian" [5]
để phục vụ cho hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc. Tất nhiên mục
đích lớn nhất của văn nghệ là vì Tổ quốc, vì Chủ nghĩa xã hội. Chẳng hạn
Đảng đã định hướng cho các nhà xuất bản (đặc biệt là nhà xuất bản Quân đội
nhân dân) mở các chuyên mục góp ý kiến cho việc sưu tầm và định hướng
sáng tác cho các nghệ sỹ dân gian. Nhà xuất bản đã nhấn mạnh yêu cầu sáng
tác ca dao hiện đại: “Các đồng chí nên thuộc nhiều ca dao truyền thống, học
lấy cách suy nghĩ bằng hình tượng của nhân dân lao động, học lấy lời ăn tiếng
nói của nhân dân, học cả lối biểu hiện nữa...” [5, tr.71].
Yếu tố thứ ba có ý nghĩa tiền đề đối với sự tồn tại và phát triển của ca
dao hiện đại chính là đặc trưng thể loại ca dao. Thể loại ca dao có ưu thế hơn
nhiều so với các thể loại khác của văn học dân gian. Đó là sự ngắn gọn, dễ
thuộc, dễ nhớ, vần điệu hài hòa - cân đối, tạo được sự hấp dẫn và thích thú đối
với mọi người. Mặt khác ca dao phản ánh rất sâu sắc và sinh động đời sống
tâm hồn của con người. Vì thế người ta thường mượn ca dao để giãi bày
những suy nghĩ, tâm tư, tình cảm của mình. Từ những đặc trưng thể loại trên
mà ca dao hiện đại dễ được lưu truyền trong mọi không gian và thời gian.
Với những yếu tố tiền đề nói trên, ca dao hiện đại có cơ sở để tồn tại và
phát triển. Bắt nguồn từ truyền thống thơ ca dân gian, truyền thông văn hóa
văn nghệ của dân tộc, ca dao hiện đại đã khẳng định được sự tồn tại của mình
trong xã hội ngày nay.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
29
Tiểu kết
Tuy chưa nghiên cứu một cách đầy đủ những vấn đề có liên quan đến thi
pháp văn học dân gian, thi pháp ca dao, nhưng tìm hi ểu các khái niệm đó và
những quan điểm khác nhau về nó trong lịch sử nghiên cứu đã tạo cho ta một
cái nhìn đa diện nhưng thống nhất khi vận dụng những lý luận của khoa học
thi pháp vào nghiên cứu một vấn đề cụ thể. Thi pháp văn học dân gian không
chỉ đơn giản là sự cụ thể hóa các đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu so với thi
pháp học, mà còn là hệ thống quan điểm, phương thức nghệ thuật riêng biệt
của một bộ phận văn học có những đặc thù về nội dung và hình thức thể hiện.
Ở chương này khái niệm ca dao cổ truyền và khái niệm ca dao hiện đại
cũng được xem xét. Mặt khác, chúng tôi đã chỉ rõ diện mạo và sự vận động
của ca dao hiện đại trong từng thời kỳ lịch sử. Đồng thời bước đầu đưa ra
những yếu tố tiền đề có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của ca
dao hiện đại trong thời kỳ hiện đại. Đây là những cơ sở lý luận cơ bản để
chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
30
Chương 2
ĐẶC ĐIỂM CỦA KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
Qua việc khảo sát 1404 lời ca dao hiện đại chúng tôi phát hiện ra rằng:
ngoài những đặc điểm tương đồng với không gian nghệ thuật trong ca dao
truyền thống thì không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại còn mang những
đặc điểm lý thú, mới lạ. Với những nghiên cứu bước đầu, chúng tôi mạnh dạn
phân tích và lý giải những đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca dao
hiện đại ở chương này.
2.1. Tính phiếm chỉ và cá biệt hoá của không gian nghệ thuật
2.1.1. Tính phiếm chỉ
Không gian mang tính phiếm chỉ là những không gian mang những đặc
điểm chung nhất, phổ biến nhất. Những không gian này không cụ thể và khó
xác định.
Qua việc khảo sát 1404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn
chúng tôi thấy đặc điểm nổi bật trong không gian nghệ thuật của ca dao hiện
đại là mang tính phiếm chỉ. Đấy cũng là điểm tương đồng giữa không gian
nghệ thuật trong ca dao hiện đại với không gian nghệ thuật trong ca dao cổ
truyền.
Phần lớn các lời ca dao hiện đại đều nhắc đến không gian dòng sông, cánh
đồng, con đường, chiến trường, mặt trận… Đó là nơi để nhân vật sinh sống, gặp
gỡ, lao động, trò chuyện, ca hát. Những không gian này không cụ thể, khó xác
định, và mang những đặc điểm chung nhất, phổ biến nhất của dải đất Việt Nam.
Dưới đây là một số không gian nghệ thuật mang tính phiếm chỉ tiêu biểu trong ca
dao hiện đại
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
31
2.1.1.1 Không gian dòng sông
Không gian dòng sông trong ca dao hiện đại thường gắn với hình ảnh
con đò chở đoàn chiến sĩ qua sông trong những năm kháng chiến.
“Tay chèo nhẹ khoả sóng trăng
Đưa đoàn chiến sĩ qua sông đêm này
Chúc anh mạnh khoẻ hăng say
Giết xong giặc Mỹ mau ngày về qua
Đò em đợi bến sông nhà
Nước sông lại vỗ thiết tha mái chèo”.
Mới đọc lời ca dao, ta tưởng đó là địa điểm đã được xác định cụ thể,
nhưng thực tế ta không thể xác định được đây là dòng sông nào? ở đâu?
Cũng là không gian dòng sông với những hình ảnh con thuyền tải đạn
trong một đêm trăng thơ mộng:
“Đêm nay trong ánh trăng vàng
Thuyền em tải đạn nhẹ nhàng vượt sông”.
nhưng ta đâu có thể biết được dòng sông này ở đâu? Chỉ biết rằng đây là
không gian xuất hiện rất phổ biến trong những năm kháng chiến chống Pháp,
chống Mỹ trên đất nước ta.
Không gian mang tính phiếm chỉ này đã khái quát được nét chung nhất
về những dòng sông - nơi diễn ra các hoạt động phục vụ đắc lực cho cuộc
kháng chiến trường kỳ của dân tộc. Đặc biệt không gian dòng sông ấy đã để
lại ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc về một vẻ đẹp thiên nhiên thơ
mộng cùng tình cảm gắn bó tha thiết giữa con ng ười với con người trong
những năm tháng chiến tranh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
32
2.1.1.2 Không gian cánh đồng
Không gian cánh đồng cũng xuất hiện rất phổ biến trong ca dao hiện đại.
Đây là không gian cánh đồng non xanh mơn mởn nhờ mồ hôi, công sức của
bao người chăm bón:
“Cánh đồng bát ngát xanh tươi
Lúa như con gái đang thời non tơ
Nào ai đắp đập be bờ
Sao cho ruộng nước bao giờ cũng no
Thì thùm tát nước thi đua
Ấy ta thực hiện vụ mùa sinh sôi”.
và:
“Yêu sao những cánh đồng này
Dòng mương uốn lượn hàng cây đôi bờ
Bèo dâu xanh bến đồng xa
Mưa xuân dải bụi phất cờ lúa lên
Xanh đồng dưới, mượt đồng trên
Bàn tay ai đó dịu hiền đảm đang
Đẹp như cây lúa đồng làng
Vẫy chào súng thép, đồng vang tiếng cười
Lúa xanh xanh cả đất trời
Bước hành quân rộn niềm vui xóm làng”
Khi đọc lời ca dao ta chỉ cảm nhận được đây là không gian quen thuộc,
dường như đã gặp ở đâu đó và dường như ta đã từng gắn bó với nó. Nhưng
không ai có thể khẳng định đó là cánh đồng của quê hương mình hay là một
cánh đồng nào đó? Ở đâu? Không gian phiếm chỉ này đã khái quát được những
nét chung nhất của cánh đồng lúa Việt Nam và giúp người đọc thấy được tình
cảm chan chứa, yêu thương, gắn bó của con người trên mảnh đất này.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
33
Bên cạnh những cánh đồng xanh mượt đầy sức sống, thì còn có những
cánh đồng chịu sự tàn phá khắc nghiệt của thiên nhiên:
“Hạn hán như lửa cháy nhà
Lúa rơi giữa ruộng, lửa sa đầy đồng
Nhìn thân cây lúa ngậm đồng
Lúa ơi, lúa hỡi đau lòng lắm thay”.
Lời ca dao trên đã tạo nên ấn tượng đặc biệt trong lòng người đọc về một
cánh đồng héo úa, xác xơ bởi sự tàn phá khắc nghiệt của thiên nhiên. Đó là
cái héo úa, xác xơ của cánh đồng lúa quê mình hay một nơi nào đó mình đã
từng gặp khiến họ có chung tâm trạng đau đớn, xót xa với nhân vật trữ tình
trong lời ca.
Tóm lại: Một trong những đặc điểm cơ bản của không gian nghệ thuật
trong ca dao hiện đại là tính phiếm chỉ. Không gian nghệ thuật này hoàn toàn
phù hợp và góp phần đắc lực vào việc thể hiện tâm trạng, cảm nghĩ chung của
nhiều lớp người trong xã hội. Chính vì vậy, cũng g iống như ca dao cổ truyền
ca dao hiện đại cũng thường không mổ xẻ, khám phá những tâm trạng riêng,
thường không nói bằng cách nói cá biệt. Ng ười sáng tác ca dao nói như tập
thể nói. Thế nên khi đọc ca dao nói chung và ca dao hiện đại nói riêng người
ta dễ tìm thấy sự đồng cảm, gần gũi, tưởng như những lời ca ấy là tiếng lòng,
là cảm xúc được ngân rung lên từ chính tâm hồn mình vậy.
2.1.2. Tính cá biệt hoá
Không gian mang tính cá biệt hóa là không gian mang tính riêng biệt, cụ
thể và có thể xác định được. Khi tìm hiểu ca dao hiện đại, chúng tôi nhận
thấy, không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại có tính cá biệt hoá cao ở
những lời ca dao miêu tả, tường thuật lại những chiến công lịch sử lẫy lừng
của quân và dân ta trong những năm kháng chiến. Ở đó tên địa phương đã trở
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
34
thành những yếu tố độc lập để ghi nhớ những chiến công lịch sử đáng tự hào
của dân tộc Việt Nam
Trong ca dao cổ truyền cũng thỉnh thoảng xuất hiện một số tên địa danh
như Xứ Nghệ, Xứ Lạng, Xứ Huế..nhưng những địa danh này không nhiều và
không có tính cá thể hoá trong sự miêu tả. Vì thế ở nhiều câu ca dao có thể
thay địa danh này bằng địa danh khác mà nội dung vẫn phù hợp.
Ví dụ:
- “Non Hồng ai đắp mà cao
Sông Lam ai bới, ai đào mà sâu”.
và:
- “Núi Truồi ai đắp mà cao
Sông Dinh ai bới, ai đào mà sâu”.
- “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ”.
và:
“Đường vô xứ Huế quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ”.
“Ai vô xứ Huế thì vô”. [Dẫn theo 26,tr.148]
Hay trong bài viết Những yếu tố trùng lặp trong ca dao trữ tình tác giả
Đặng Văn Lung cũng cho rằng: “Đặc điểm có sông nước, có cát bồi là chung
cho tất cả những làng xóm định cư theo dọc bờ sông, ở đâu có đặc điểm ấy
đều có thể thay tên địa phương mình vào lời ca dao” [Dẫn theo 21]
- “Nước Thổ Hà vừa trong vừa mát
Đường Vạn Vân lắm cát dễ đi”.
(Hà Bắc)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
35
- “Nước Trịnh Thôn vừa trong vừa mát
và:
Đường Trịnh Thôn lắm cát dễ đi”.
(Thanh Hoá)
- “Nước Ngọc Sơn vừa trong vừa mát
và:
Đường Nam Giang lắm cát dễ đi ”.
(Nghệ An)
Trong ca dao hiện đại, hiện tượng trùng lặp này cũng xuất hiện nhưng ít
hơn hẳn. Có thể lý giải điều này với những nguyên nhân sau: Thứ nhất, vì
khối lượng ca dao hiện đại ít hơn nhiều so với ca dao cổ truyền. Thứ hai, do
ca dao hiện đại mang tính lịch sử nên ít có hoặc không có sự trùng lặp giữa
địa danh này với địa danh khác.
Có thể nhận thấy, trong ca dao hiện đại vẫn cùng một kết cấu có sẵn,
nhưng để có thể thay tên địa phương khác vào thì tác giả dân gian buộc phải
thay đổi cách miêu tả, thay đổi cả những chiến công lịch sử nữa. Đây là đặc
điểm rất khác biệt so với không gian nghệ thuật trong ca dao truyền thống.
Chẳng hạn:
- “Hoan hô du kích Bắc Giang
Đã vác đòn gánh mà phang quân thù
Quấy rối đột kích lu bù
Cắt dây điện thoại, địch tru tréo trời ”.
- “Hoan hô du kích Bắc Ninh
Mìn nổ đánh uỳnh diệt đứt ba xe
Cổ Giang, Trung Chính, Trịnh Khê
Đánh cho quân giặc bò lê bò càng”.
- “Hoan hô du kích Phúc Yên
Đánh mấy đêm liền đạp bảy tháp canh
Yên Lãng, Đa Phúc, Đông Anh
Phản động nộp súng, lưu mạnh nộp mình”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
36
Bên cạnh trường hợp có thể thay thế địa danh phù hợp với những chiến
công lịch sử riêng như đã nêu trên, trong ca dao hiện đại còn xuất hiện những
trường hợp không gian mang tính cá biệt hóa cao. Không gian này được biểu
hiện ở những lời ca dao miêu tả, tường thuật lại những chiến công lịch sử,
những trận thắng oai hùng của dân tộc ta trong những n ăm kháng chiến.
Đó là không gian Điện Biên - mảnh đất anh hùng đã ghi dấu mốc son
chói lọi trong lịch sử của đất nước:
- “Súng vang trên khắp chiến trường
Điện Biên súng đã mở đường tiến công”
- “Cây lúa thơm lấn vành đai trắng
Thêm ngô khoai để thả quân thù
Điện Biên quân giặc thua to
Hậu phương ta cất câu hò tăng gia”.
Đó là Tây Bắc rộn rã mừng vui với những chiến thắng lẫy lừng của quân
và dân ta sau chiến dịch Thu – Đông:
“Mừng sau hai tháng Thu - Đông
Đánh miền Tây Bắc chiến công lẫy lừng
Thắng to vang dậy núi rừng
Xóm làng trên dưới tưng bừng truyền đi”.
Tây Bắc còn hiện lên với ý nghĩa là địa danh ghi lại những thất bại thảm
hại của giặc Pháp:
“Ai qua Nà Sản miền Tây
Mà xem quân Pháp sa lầy khốn nguy
Quân ta bao bọc bộn bề
Không hàng thì chết còn gì hỡi Tây”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
37
Đó là vùng đất Quảng Bình - địa danh đã để lại những sắc thái ấn tượng
trong ca dao hiện đại, là vùng đất sáng ngời tinh thần chiến đấu và ghi dấu
những chiến công oanh liệt:
“Quảng Bình đất lửa quê tôi
Dòng sông cồn cát cũng ngời chiến công”
Đó là Tây Nguyên anh hùng với chiến công diệt Mỹ trên khắp các chiến
trường:
“Đẹp hơn cả cánh Pơ - Lang
Tươi hơn Kơ - Nốt trên ngàn ngậm sương
Mùa hoa diệt Mỹ quê hương
Thi nhau nở rộ chiến trường Tây Nguyên”.
Đó còn là nhà tù Côn Đảo - bằng chứng cho tội ác tày trời của thực dân
Pháp, cũng chính là minh chứng cho lòng căm thù giặc, là ý chí dũng cảm
kiên cường, là lòng yêu nước thiết tha của dân tộc Việt Nam:
“Xa xa Côn Đảo nhà tù
Biển sâu mấy khúc căm thù bấy nhiêu”.
Qua khảo sát 1.404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn
chúng tôi nhận thấy rằng: Tháp Mười chính là địa danh được nhắc tới nhiều
nhất. Có tới 34 lời ca dao nói về Tháp Mười, trong đó có 13 lời bắt đầu bằng
tên địa danh này. (Đó là các câu 403, 404, 405, 406, 407, 408, 409, 719, 717,
718, 719, 720, 721 trong “Ca dao Việt Nam 1945 – 1975”). Trong đó có
những lời ca dao đã trở nên quen thuộc với mọi người dân, mọi tầng lớp trong
xã hội:
“Tháp Mười đẹp nhất bông sen
Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ
Bông sen dành để lễ chùa
Cụ Hồ mãi mãi tôn thờ trong tim”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
38
hay:
“Tháp Mười sen vẫn trổ bông
Bưng biền vẫn một tấm lòng xưa nay
Trông trời, trông đất trông mây
Trông ngày đón Bác sum vầy Bắc Nam”.
Những lời ca dao như thế đã khắc sâu trong tâm trí người dân Việt Nam
về hình ảnh vị lãnh tụ kính yêu. Quả đúng như Tiến sĩ Hà Công Tài đã nhận
xét:“Thơ ca về Bác, tên quê, tên đất không chỉ còn là miêu tả tự sự mà bộc lộ
tâm trạng con người”.[37]
Ngoài ra vẫn còn những địa danh khác được nhắc tới trong ca dao hiện
đại và chúng đều gắn liền với những chiến công vẻ vang oanh liệt:
“Sớm nay rực sáng nắng hồng
Em ngồi em xếp những dòng chiến công
Sài Gòn, Thành Huế, Tây Ninh
Trị Thiên, Đà Nẵng, Long Bình, Quảng Nam
Cà Mau, Quảng Ngãi, Hội An
Tin vui chiến thắng rộn ràng làm sao…”
Tóm lại: Không gian nghệ thuật mang tính cụ thể, cá biệt, xác định và
xuất hiện một cách dày đặc trong ca dao hiện đại chính là nét đổi mới, nét
khác biệt giữa ca dao hiện đại với ca dao cổ truyền. Đặc điểm này hoàn toàn
phù hợp với hiện thực lịch sử của đất nước. Chúng ta có quyền tự hào với
những chiến công oanh liệt mà quân và dân ta đã dành được trên khắp các mặt
trận trong những năm tháng chiến đấu đánh đuổi kẻ thù xâm lược. Vì thế, khi
cần ghi lại những chiến công lịch sử đó, thì những tên đất, tên làng sẽ trở
thành những yếu tố độc lập, không thể thay đổi, không thể thêm bớt.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
39
2.2. Không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc và không gian khoáng
đạt, hùng vĩ
2.2.1. Không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc
Tiếp nối mạch nguồn của ca dao cổ truyền, không gian nghệ thuật trong
ca dao hiện đại cũng mang những nét bình dị, gần gũi, quen thuộc. Không
gian bình dị, gần gũi, quen thuộc là những không gian gắn bó mật thiết với
cuộc sống thường nhật của con người Việt Nam Đó là nơi mà họ sinh ra và
lớn lên cùng với những kỷ niệm buồn vui của cuộc đời. Tuy nhiên không gian
bình dị, gần gũi, quen thuộc trong ca dao truyền thống th ường gắn liền với
cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của người dân, còn trong ca dao hiện đại nó
không chỉ gắn với sinh hoạt hằng ngày mà còn gắn liền với công cuộc lao
động và chiến đấu của toàn quân và dân ta. Những không gian bình dị, gần
gũi, quen thuộc mà ta thường bắt gặp trong ca dao truyền thống cũng như
trong ca dao hiện đại là không gian ngôi nhà, căn hầm, phố chợ, dòng sông,
cánh đồng, con đường…
2.2.1.1. Không gian ngôi nhà, căn hầm
Tìm hiểu những lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn chúng
tôi nhận thấy không gian ngôi nhà và căn hầm xuất hiện ở một số lời ca dao.
Chẳng hạn:
Trong ca dao cổ truyền Nhà vốn là không gian gần gũi, thân thuộc với
những sinh hoạt riêng tư của cuộc sống gia đình:
“Hôm qua anh đến chơi nhà
Thấy mẹ nằm võng, thấy cha nằm giường
Thấy em nằm đất anh thương
Anh đi mua gỗ đóng giường tám thang
Bốn góc anh dặm bằng vàng
Tứ vi bít bạc cho nàng nằm chơi”
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
40
Nhưng trong lời ca dao hiện đại sau đây không gian ngôi nhà ấy đã mất
hẳn đi tính riêng tư vốn có của nó mà trở thành không gian xã hội thu nhỏ:
“Hôm qua anh đến chơi nhà
Thấy mẹ dệt vải thấy cha đi bừa
Thấy nàng mải miết xe tơ
Thấy cháu i tờ ngồi học bi bô
Thì ra vâng lệnh cụ Hồ
Cả nhà yêu nước thi đua phen này”.
Không gian ngôi nhà trong lời ca dao trên rõ ràng là không gian mang
tính xã hội hóa rất cao. Trong ngôi nhà đó các thành viên của gia đình cùng
tích cực thực hiện hoạt động thi đua yêu nước. Đây là điểm mới của không
gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại so với ca dao cổ truyền.
Bên cạnh không gian ngôi nhà, ta còn thấy xuất hiện không gian căn hầm
nơi trú ẩn yên bình của mỗi gia đình trước những làn mưa bom đạn của kẻ
thù. Những căn hầm ấy giờ đây cũng là nơi diễn ra mọi hoạt động mang tính
xã hội của con người. Đó là những căn hầm che chở, nuôi dấu những người
con Cách mạng:
“Nhà tôi bố mẹ tôi làm
Nay tôi dỡ xuống lát hầm thênh thang
Hầm tôi sạch sẽ đàng hoàng
Họp đoàn, họp đội hai hàng song song
Một mai nêu có cưới chồng
Hầm này hai họ vào trong cũng vừa
Hầm tôi chẳng ngại gió mưa
Bom bi, róc - két vẫn trơ hầm này
Có đoàn bộ đội qua đây
Mẹ con tôi đã nhường ngay cả hầm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
41
Đánh Mỹ dù đán mấy năm
Đã có chiếc hầm tôi chẳng ngại chi
Tay cày tay súng đi về
Giữ làng giữ nước mọi bề đảm đang”.
Có thể nói không gian ngôi nhà và căn hầm trong những lời ca dao hiện
đại trên đã thiên về không gian xã hội. Đây là một đặc điểm mới mà khi
nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại ta không thể bỏ qua.
2.2.1.2. Không gian chợ
Bên cạnh không gian ngôi nhà và căn hầm, thì chợ là một trong những
không gian được nhắc tới khá nhiều trong ca dao hiện đại. Tuy nhiên, vì gắn
liền với hiện thực xã hội mà không gian chợ trong ca dao hiện đại cũng có sự
thay đổi rất nhiều so với ca dao cổ truyền.
Nếu như trong ca dao xưa, chợ là không gian diễn ra việc mua bán, trao
đổi, là nơi để người dân lao động, đặc biệt là các nam thanh, nữ tú gặp gỡ làm
quen và trò chuyện với nhau:
“Anh hai buông áo em ra
Để em đi chợ kẻo mà chợ trưa
Chợ trưa rau đó héo đi
Lấy gì nuôi mẹ, lấy gì nuôi em”.
thì thật thú vị, cả trong 11 lời ca dao hiện đại, chợ đều được nhắc tới vai
trò là nơi kiểm tra việc học chữ quốc ngữ, diệt giặc dốt của nhân dân ta:
“Hôm qua đi chợ đường xa
Thấy người mũ chữ chui qua cổng mù
Nàng ơi một chữ i tờ
Sao nàng không học để mà phải chui…”
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
42
hay:
“Người ta đi chợ thì vui
Tôi nay đi chợ những chui cùng luồn
Còn trời, còn nước, còn non
Còn chưa biết chữ thì còn phải chui”.
Không gian chợ được mô tả khá chân thực với những cổng mù để người
chưa biết chữ phải chui qua hoặc phải nộp tiền mới được vào. Vì thế mới có
cảnh:
“Người thông đến chợ vô liền
Người dốt đến chợ nộp tiền mới vô
Chữ không có phấn có hồ
Mà sao khéo điểm, khéo tô mặt người”.
hay:
“Anh ơi! bỏ nón tôi ra
Để tôi đi chợ kẻo mà chợ trưa
Chợ trưa thì mặc chợ chưa
Ai chưa biết chữ thì chưa cho vào ”.
Cũng như không gian ngôi nhà, căn hầm không gian chợ cũng là không
gian quen thuộc, gần gũi với cuộc sống của con ng ười. Tuy nhiên trong ca
dao hiện đại, không gian này có sự thay đổi về chất. Nó không chỉ là nơi buôn
bán, gặp gỡ của mọi người mà còn là nơi thể hiện rõ nhất nét riêng biệt của
thời đại – khi mà đất nước ta thực hiện chính sách xóa nạn mù chữ cho toàn
dân.
2.2.1.3.Không gian dòng sông
Không gian dòng sông là một hình ảnh rất gần gũi, thường xuyên xuất
hiện trong ca dao. Tuy nhiên do hiện thực lịch sử thay đổi nên các phương
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
43
diện thể hiện về tính bình dị, gần gũi, thân quen của không gian dòng sông
trong ca ca dao truyền thống và ca dao hiện đại cũng có sự khác biệt.
Nếu như không gian dòng sông trong ca dao truyền thống thường gắn liền
với những tâm tư tình cảm, nỗi niềm buồn nhớ của những người con gái lấy
chồng xa quê:
“Chiều chiều ra đứng bờ sông
Muốn về quê mẹ mà không có đò”.
hay sự cách trở, chia lìa của những đôi trai gái yêu nhau say đắm mà không
thể đến được với nhau:
“Cách sông em chẳng sang đâu
Anh về mua chỉ bắc cầu em sang
Chỉ xanh, chỉ đỏ, chỉ vàng
Một trăm thứ chỉ bắc ngang sông này”.
hay:
“Cách nhau có một con sông
Muốn sang với bạn mà không có đò”,
thì đến ca dao hiện đại, không gian dòng sông lại gắn liền với niềm tin,
sự gắn bó thủy chung của con người với con người. Trước tiên, đó là sự gắn
bó thủy chung giữa tình yêu nam nữ:
“Hai con sông nước mênh mông
Nhà em sông Hậu nhà anh sông Tiền
Cách nhau một dải đất liền
Hai con sông nước chảy riêng hai dòng
Ta cùng uống nước Cửu Long
Nước sông càng ngọt, lúa đồng càng xanh
Dù em cách trở xa anh
Cách trăm quả núi cùng nghìn con sông
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
44
Chúng ta một dạ một lòng
Mối thù đế quốc ta đồng chung lo
Cùng nhau xây dựng cơ đồ
Nước nhà hết giặc bây giờ mới yên”.
và là sự chờ đợi, mong nhớ trong tình yêu:
“Em ở bên ni Hiền Lương đêm mong ngày đợi
Anh ở bên tê Bến Hải ngày đợi đêm mong
Hai ta chung nước một dòng
Nước sông kia mát rượi nhưng đôi lòng nóng ran”.
Đó còn là sự gắn bó thâm tình của tình quân dân:
“Bên tê sông mẹ trong còn vời vợi
Bên này sông ruột con chói tựa kim châm
Cha đời quân cấm chợ ngăn sông
Đố bay ngăn được tình quân dân ruột già ”.
Bên cạnh đó dòng sông giờ đã trở thành chiến trường, là mồ chôn quân
giặc, là nơi ghi dấu những chiến công chói lọi của quân và dân ta:
“Mỗi lần giặc ngược sông Lô
Là bao xác giặc thành mồ bên sông
Căm thù giết giặc lập công
Lại bao chiến sĩ anh hùng nêu gương”.
hay:
“Ai qua phố Phủ Đoan Hùng
Hỏi rằng còn nhớ voi gầm Sông Thao
Rừng xanh khói lửa mịt mù
Nước sông đỏ máu quân thù chưa phai
Luyện quân, voi luyện cho tài
Lập công voi xé một vài ca nô
Dòng sông nước đục lờ đờ
Bên kia bãi cát nấm mồ thực dân ”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
45
Trong số 1.404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn, chúng
tôi khảo sát và nhận thấy không gian dòng sông được nhắc tới trong 104 lời.
Trong đó không gian dòng sông chủ yếu hiện lên là không gian xã hội, không
gian công cộng.
Không gian dòng sông trong ca dao hiện đại là nơi chứng kiến biết bao
hoạt động vất vả của quân và dân ta cho cuộc kháng chiến:
“Tay chèo nhẹ khoả sóng trăng
Đưa đoàn chíến sĩ qua sông đêm này…”
hay:
“Đêm nay trong ánh trăng vàng
Thuyền em tải đạn nhẹ nhàng vượt sông”.
Không gian dòng sông cũng là nơi chứng kiến những cuộc chia tay đầy
lưu luyến, thắm đượm tình nghĩa quân dân, tình yêu đôi lứa hoà quện trong
tình yêu quê hương đất nước:
“Ba phen đưa về quốc đoàn
Bến sông ở lại gửi chàng câu thơ
Câu thơ ba bốn câu thơ
Câu đợi, câu chờ, câu nhớ, câu thương”.
hay:
“Đò em đợi bến sông này
Đưa đoàn chiến sĩ đêm nay lên đường
Đò em chở bạn tình thương
Chở lòng yêu nước can trường qua sông”.
Và dòng sông cũng chính là nơi sum họp, đoàn tụ trong cảnh thanh bình,
hạnh phúc:
“Hôm đi thuyển bến nặng chờ
Hôm về thuyền bến câu hò lại vang”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
46
hay:
“Anh đi ra tận chiến trường
Ngày về xin hẹn Sông Thương dừng chèo”
Có thể nói, dòng sông không còn là nơi chất chứa những giọt nước mắt
cay đắng, tủi hờn của người mẹ phải xa con, vợ phải xa chồng của những kiếp
người đau khổ bất hạnh như xưa nữa, mà giờ đây không gian dòng sông gắn
với niềm tin, sự thủy chung, đợi chờ của con người trong xa cách, là nơi ghi
lại những chiến công oanh liệt, là nơi diễn ra các hoạt động phục vụ kháng
chiến của toàn đân tộc. Đó chính là không gian gần gũi, gắn bó với con người
trong đời sống lao động cũng như trong chiến đấu.
2.2.1.4. Không gian cánh đồng
Không gian cánh đồng cũng được nhắc tới rất nhiều trong ca dao hiện
đại. Tuy nhiên do sự thay đổi của hiện thực lịch sử mà không gian cánh đồng
trong ca dao hiện đại cũng có những nét khác biệt so với không gian cánh
đồng trong ca dao cổ truyền.
Nếu như trong ca dao cổ truyền không gian cánh đồng được hiện lên với
tất cả những nỗi vất vả nhọc nhằn của người nông dân :
Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần,
thì trong ca dao hiện đại không gian cánh đồng là nơi diễn ra các hoạt động
lao động tập thể. Ở đó người nông dân vừa thi đua sản xuất, vừa chuyện trò,
ca hát cho với đi nỗi vất vả của công việc đồng áng:
“Bên này các chị đi cày
Giục trâu hối hả suốt ngày chưa thôi
Bên kia lúa biếc chân đồi
Các cô làm cỏ nói cười râm ran”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
47
hay:
- “Xôn xao tiếng hát trên đồng
Tin anh vệ quốc lập công chào mừng”.
- “Ùm ùm tát nước gầu giai
Ruộng cao ta lại tát hai gàu sòng
Bà con trong xóm đổi công
Đêm đêm tát nước ngoài đồng vui ghê”.
Cánh đồng còn là nơi ghi dấu tội ác của quân giặc và sự căm hờn muôn
đời của nhân dân Việt Nam đối với chúng:
“Nhìn đàn cò trắng bay qua
Nhìn đồng lúa ở quê nhà héo hon
Xung quanh đồng lúa những đồn
Lúa héo bao ngọn căm hờn bấy nhiêu
Đêm nay sóng lúa rào rào
Hạ đồn lúa dậy vẫy chào đoàn quân ”.
Đồng thời cánh đồng cũng là nơi ghi lại những nỗi đau chiến tranh cùng
những mất mát lớn lao của con người.Thật xúc động biết bao trước tâm sự
của một người con mất mẹ - mất đi người thân yêu nhất của mình:
“Trận bom giặc trút xuống dồng
Mẹ tôi đi gặt đã không trở về
Mẹ ơi đau đớn ê chề
Lúa bầm máu mẹ, con tê tái lòng
Nấm mồ của mẹ giữa đồng
Đêm qua bom giội lại không còn mồ
Khóc nhiều nước mắt đã khô
Lòng con đau xé căm thù cháy gan
Vì quân giặc Mỹ dã man
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
48
Mẹ tôi phải chết hai lần đớn đau
Mẹ ơi oán nặng thù sâu
Giết trăm tên Mỹ vơi đâu oán thù”.
Tóm lại: Không gian cánh đồng được nhắc tới trong ca dao hiện đại là
một tronh những không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc với cuộc sống con
người Việt Nam. Đây là sự kế thừa từ đặc điểm không gian nghệ thuật trong
ca dao cổ truyền. Tuy vậy, nét bình dị, gần gũi của không gian cánh đồng
trong ca dao hiện đại cũng được thể hiện khác biệt so với không gian cánh
đồng trong ca dao truyền thống.
2.2.1.5. Không gian con đường
Qua khảo sát 1404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn
chúng tôi nhận thấy, không gian con đường xuất hiện trong 64 lời ca dao.
Như đã nói ở trên do sự thay đổi của hiện thực lịch sử mà không gian con
đường trong ca dao hiện đại cũng có những nét khác biệt với không gian con
đường trong ca dao cổ truyền.
Nếu như trong ca dao cổ truyền không gian con đường chủ yếu là không
gian điểm “giữa đường”. Đó là “điểm hẹn, nơi gặp, nơi chia xa ” của những
chàng trai, cô gái đang độ tuổi yêu đương [45, tr.146].
-“Từ những ngày gặp gỡ giữa đường
Những lời bạn nói nhớ thương vô chừng”.
-“Từ ngày gặp mặt giữa đường
Thiếp quyết thương chàng cha mẹ nào hay”.
- “Yêu nhau chưa ráo mồ hôi
Chưa tan buổi chợ, đã chia đôi ngả đường”,
thì trong ca dao hiện đại không gian con đường lại được tạo dựng lên là
không gian mặt phẳng, không gian hình tuyến. Con đường hiện lên trước hết
với sự mô tả chân thực những tính chất đa dạng của nó.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
49
Đó là con đường tải đạn, tải lương trơn tuột, xa lắc và cao vút:
-“Róc ra róc rách
Nước ngập đường trơn
Đường trơn thì mặc đường trơn
Gió mưa chẳng quẩn, pháo bom chẳng sờn
Ôi em vận tải chiến trường
Em về nắng sẽ trải đường đón em ”.
- “Chập chùng bước thấp bước cao
Đường xa dặm thẳm biết bao nhọc nhằn
Trên vai đan mấy mươi cân
Đem đi bắn nát đầu quân bạo tàn”
hay:
-“Đường lên tóc gội mây trời
Gạo lên theo với tiếng cười giòn tan”.
Đó là con đường được hiện lên với những nét vẽ thật sinh động:
-“Đường em kẻ tựa bàn cờ
Đường em đẹp tựa bài thơ chung tình”.
- “Đường như mắc cửi em ơi
Nên xe anh hoá con thoi xuyên rừng” .
hay rạng rỡ hơn với con đường chiến thắng:
-“Con đường như sợi chỉ màu
Thêu nên chiến thắng từ đầu mùa xuân
Con đường rạng rỡ tiến quân
Qua bao gian khổ muôn ngàn bàn tay ”.
Nhưng được nhắc tới nhiều nhất có lẽ là con đường với chức năng của
không gian công cộng, không gian xã hội. Trên con đường ấy ta có thể gặp đủ
mọi tầng lớp tham gia kháng chiến: Từ Bác Hồ với b ước chân mở đường, tới
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
50
các anh bộ đội trên đường hành quân; Từ các chị em tải lương, tải đạn, đến
các anh vệ quốc quân, rồi chị dân quân du kích; Từ các cụ già đến các em
thiếu nhi… Con đường là không gian của ngày hội. Ở đó ta bắt gặp âm thanh
reo vui, náo nức trong tâm hồn những người chiến sĩ trên đường ra mặt trận:
“Đường ra mặt trận vui sao
Quân đi thác chảy ào ào rừng xanh
Bắc Nam là nghĩa là tình
Ta đi núi cũng chuyển mình đi theo”
Ở đó ta thấy được niềm tự hào về một dân tộc anh hùng và lòng quyết
tâm đánh đuổi kẻ thù của các anh bộ đội trên đường ra mặt trận:
“Trên mình tổ quốc thân yêu
Ở đâu có giặc vạn đèo cũng qua
Đất này thấm máu ông cha
Ngàn năm giục bước chân ta lên đường”.
Đó là con đường hành quân tràn ngập ánh trăng, gợi lên bao cảm súc lạc
quan, yêu đời trong tâm hồn người lính trẻ.
“Ta đi trăng cũng đi theo
Đường ta dốc núi đỉnh đèo trăng treo
Bây giờ trăng đã ngủ rồi
Ta đi lòng vẫn sáng ngời ánh trăng”.
Và cũng trên con đường đó, ta bắt gặp tâm trạng hân hoan, phấn khởi
tràn đầy niềm vui của những người lính lái xe ra chiến trường:
“Bom thù hòng chặn đường ta
Vẫn không ngăn nổi xe ra xe vào
Rừng cây cháy sém hôm nao
Màu xanh lại nhuộm đường vào lối ra
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
51
Đêm đêm mỗi chuyến xe qua
Rộn ràng tiếng hát đậm đà tình thương
Bao ngày nắng rội đêm sương
Bom cày lửa đốt con đường vẫn xanh
Quân đi rực rỡ bình minh
Xe đi đường cũng vươn mình theo xe”.
Ở đó, ta còn bắt gặp sự quan tâm ân cần, cùn g san sẻ những khó khăn
của những con người chung lý tưởng, chung mục đích:
“O ghé vai vào
Tôi trao gánh lúa
Đường trơn kẻo bổ
Thong thả o ơi!
Gặp nhau một buối tối trời
Ghé nhìn cho kỹ để rồi tìm nhau”.
Cũng có khi con đường lại có tính “thời gian” [35, tr.173]. Đó là con đường
mang ý nghĩa khái quát, trừu tượng - đường Cách mạng, đường về Tổ quốc,
đường chiến thắng, đường thống nhất, đường của trái tim đến với trái tim:
- “Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ câu Bác dạy, nhớ lời Bác khuyên
Ghi lời vàng ngọc không quên
Con đường thống nhất càng bền đấu tranh”.
- “Ai ơi nghĩ lại cho từng
Đường về Tổ quốc là đường vinh quang”.
- “Ở đây heo hút đèo xa
Đường về nơi Bác vẫn là tấc gang”.
Tìm hiều về không gian con đường, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã
nhận định: “Cảm thức con đường là cảm thức có thật của con người Việt Nam
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
52
từ sau 1945, nó là cảm thức điển hình nhất, phổ biến nhất. Cuộc cách mạng đã
lôi kéo mọi người ra khỏi gia đình, ngôi nhà riêng tư để hành quân đi vào đội
ngũ mới, thời đại mới, đến những miền đất mới” và “con đường là nơi chúng
ta gặp nhau, là nơi ta làm quen với mọi miền khác nhau của đất nước, là nơi ta
tiếp xúc với mọi cái mới của cuộc sống, cách mạng, là n ơi đầu tiên con người
mới hiện ra, là nơi ta ngoái trông quá khứ, nhìn trước tương lai, ngẩng nhìn
bầu trời cao rộng, cảm xúc trên đường là mới mẻ nhất, điển hình nhất của dân
tộc trong thế kỉ XX”. [35, tr.174].
Nhận định trên đã một lần nữa khẳng định không gian con đường chiếm
vị trí quan trọng và trở thành phổ biến trong ca dao dao hiện đại, nhất là thời
kỳ kháng chiến chồng Pháp và chống Mỹ.
Có thể nói không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại là không gian
bình dị, gần gũi, thân thuộc với cuộc sống con ng ười. Nhưng không gian
nghệ thuật ấy cũng có những nét vận động và biến đổi so với ca dao cổ
truyền. Sự vận động và biến đổi của đặc điểm không gian nghệ thuật này
hoàn toàn phù hợp với sự vận động của lịch sử xã hội.
2.2.2. Không gian khoáng đạt, hùng vĩ
Bên cạnh không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc với cuộc sống con
người, tìm hiểu ca dao hiện đại ta còn bắt gặp nhiều không gian khoáng đạt,
hùng vĩ, mang tầm vóc và vẻ đẹp của vũ trụ như Núi Thái Sơn, nước Nam
Hải, nước trong nguồn, dải Trường Sơn, nước Cửu Long, muôn dặm trùng
dương, mặt trăng, mặt trời…
Nếu như ca dao cổ truyền mượn những không gian mang sắc thái lớn lao,
bền vững của vũ trụ để so sánh với tình cảm con người, đặc biệt với công lao
trời biển của cha mẹ:
- “Ngó lên trời, trời cao lồng lộng
Ngó xuống đất, đất rộng mênh mông
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
53
Biết rằng chừ cá gáy hoa rồng
Đền công ơn cha mẹ lao tâm sinh thành”.
- “Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ nhe nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”.
hay những cặp từ chỉ không gian sóng đôi như: đất - trời, sông - núi, biển -
rừng… giúp con người chỉ trời vạch đất, thề nguyền, ước hẹn:
- “Rủ nhau xuống bể mò cua
Đem về nấu quả mơ chua trên rừng
Em ơi chua ngọt đã từng
Non xanh nước bạc ta đừng quên nhau”.
- “Non non nước nước khơi chừng
Ái ân đôi chữ xin đừng có quên”,
thì nay, trong ca dao hiện đại do hiện thực lịch sử xã hội mới nên những cặp
không gian sóng đôi và những không gian mang sắc thái lớn lao, bền vững ấy lại
được dùng đề so sánh với công lao vĩ đại của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Như chúng ta đã biết, trong tâm tưởng mỗi người dân Đảng cộng sản
Việt Nam vừa gần gũi, vừa thân thương:
“Nước trong nguồn chảy ra mãi mãi
Cây trên rừng vạn đại Trường Sơn
Đảng thương dân như mẹ thương con
Nói sao cho hết được công ơn Đảng mình”
vừa thiêng liêng, cao quý:
“Ta quý gì bằng ta quý Đảng
Mặt trăng, mặt trời cho ta ánh sáng
Đất ruộng trâu cày thì Đảng cho ta”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
54
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân ta luôn vững tin vào sự chiến thắng
của cuộc kháng chiến trường kỳ:
“Dải Trường Sơn xanh rờn thăm thẳm
Công ơn Đảng lao động muôn dặm trùng dương
Vững lòng tin quân dân ta chiến đấu quật cường
Có Đảng cầm sào đứng mũi dẫn đường đấu tranh”.
Công lao của Đảng là không gì so sánh nổi:
“Đếm sao cho hết là rừng
Đo sao cho hết được lòng Đảng ta
Trời cao biểu rộng bao la
Rộng sao bằng Đảng cho ta chủ quyền
Ngầm ngày rồi lại ngẫm đêm
Nghĩ nhờ ơn Đảng mới nên áo lành”.
Bên cạnh việc ca dao hiện đại sử dụng các cặp không gian sóng đôi và
những không gian mang sắc thái lớn lao, bền vững để so sánh với công lao to
lớn của Đảng thì những cặp không gian ấy cũng được dùng để ca ngợi công
lao của Bác Hồ - vị lãnh tụ kính yêu, vị cha già của dân tộc Việt Nam.
Công ơn Bác Hồ đối với nhân dân ta như biển rộng trời cao, không thể
nào kể hết. Nhân dân ta ví tình thương của Bác như mạch nước trong nguồn
trong mát chảy mãi muôn đời:
“Nước trên nguồn chảy ra mãi mãi
Cây trên rừng vạn đại Trường Sơn
Cụ Hồ thương dân như mẹ thương con
Nói sao cho hết công ơn biển trời”.
Dù biển Nam Hải có sâu chừng nào, dải Trường Sơn có dài rộng bao nhiêu
cũng vẫn không sao sánh bằng công ơn to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
55
“Ơn Bác Hồ to hơn Nam Hải
Công Bác Hồ to hơn dải Trương Sơn
Nam Hải sâu ta còn đo được
Trường Sơn dài ta cũng vượt qua
Công ơn của Bác bao la
Nhân dân kể đến bao giờ cho xong”.
Quả đúng như tác giả Nguyễn Nghĩa Dân đã nhận xét: “Trong tâm niệm
của nhân dân, Bác Hồ là “sao Bắc đẩu”, là “vừng Thái dương” là “ánh sao
Rua” là vị cứu tinh, là người dẫn đường của cách mạng Việt Nam. Trong lòng
biết ơn của nhân dân, Bác là “Nam Hải” là “Trường Sơn” là “gương Hồ
Thuỷ” là “hòn Thái Sơn” [9, tr.29].
Cùng với ý nghĩa biểu tượng cho hình ảnh của Đảng, Bác Hồ, những
không gian khoáng đạt, hùng vĩ ấy còn được dùng để nhấn mạnh quyết tâm chiến
đấu, sức mạnh đoàn kết và tấm lòng son sắc của toàn thể dân tộc Việt Nam:
- “Cho dù tát cạn biển đông
Cho dù đếm được chim muông trên rừng
Cho dù san phẳng Trường Sơn
Bác ơi cháu chỉ sắt son một lòng
Đấu tranh thống nhất non sông
Giấc ngàn thu thoả ước mong Bác Hồ”.
- “Đố ai quét sạch lá rừng
Đố ai ngăn nổi sức toàn dân ta
Toàn dân ta muôn người một dạ
Cùng đứng lên tất cả như nhau”.
Có thể thấy rằng: Vẫn là sự kế thừa những thành tựu của ca dao cổ
truyền nhưng tác giả dân gian đã đưa vào ca dao hiện đại những không gian
nghệ thuật khoáng đạt, hùng vĩ nhưng với những nét khác lạ, độc đáo. Nét
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
56
khác lạ độc đáo đó chính là việc sử dụng những cặp không gian sóng đôi,
mang sắc thái lớn lao bền vững để so sánh với công lao to lớn của Đảng, Bác
Hồ và sức mạnh đoàn kết của dân tộc Việt Nam.
2.3. Không gian mới lạ
Khảo sát ca dao hiện đại, chúng tôi đã phát hiện ra rất nhiều không gian
chưa từng gặp hoặc rất hiếm khi thấy xuất hiện trong ca dao cổ truyền. Lời ca
dao sau là một minh chứng cụ thể:
“Đi từ tháng chín hăm ba
Mười chín tháng chạp trải qua bao đường
Đi thông khắp các chiến trường
Đồng bằng, biên giới đến đường Điện Biên
Đi vào xí nghiệp chủ quyền
Nông thôn cải cách chợ phiên rộn ràng
Đi vào trường học thênh thang
Nhà thương lộng lẫy, không gian tràn trề
Bước đi khắp nẻo đồng quê
Người người hoan hỉ, nghề nghề phồn vinh”.
Thật khó có thể tìm thấy trong ca dao cổ truyền một lời ca lại có không
gian nghệ thuật mới lạ như thế. Đọc lời ca dao ta có cảm giác như cả dải đất
Việt Nam đang hiện ra trước mắt. Từ đồng bằng, trung du đến miền núi, từ
nông thôn đến thành thị, từ miền xuôi lên miền ngược, đâu đâu cũng khang
trang, mới mẻ. Chỉ một vài câu thơ, tác giả dân gian đã vẽ ra biết bao không
gian: con đường, chiến trường, đồng bằng, biên giới, xí nghiệp, nông thôn,
chợ phiên, trường học, nhà thương… Lời ca dao đã thể hiện một đặc điểm cơ
bản của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại - không gian nghệ thuật
mới lạ, mang tính xã hội hoá cao.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
57
2.3.1. Không gian lớp học bình dân
Như trên đã nói, trong ca dao hiện đại xuất hiện rất nhiều không gian
chưa từng gặp hoặc hiếm khi xuất hiện trong ca dao cổ truyền. Không gian
lớp học bình dân là một ví dụ điển hình.
Không gian lớp học bình dân được dựng lên ngay giữa ruộng đồng, hay
bên một gốc đa. Đây là nơi mà bà con cùng nhau học chữ quốc ngữ, thi đua
diệt giặc dốt để cuộc đời này thêm ý nghĩa, thêm no ấm:
“Lớp bình dân mở không xa
Cách một lối rẽ cách ba dặm trầu
Đằng trước nương dâu
Đằng sau ruộng mạ
Ta học quốc ngữ cho thông
Kẻo mà hổ thẹn cùng chồng ai ơi!”.
hay:
“Cây đa bóng mát vây tròn
Phên thay chữ mới, vôi còn khoe tươi
Cây đa lớp học đông người
Bình công chấm điểm dịch đôi câu vần
Khó khăn xin chớ ngại ngần
Quên mình lao động thêm phần ấm no”.
. Không gian lớp học bình dân là một trong những không gian nghệ
thuật mới chưa được nhắc tới trong ca dao cổ truyền. Sự xuất hiện của không
gian nghệ thuật này là hoàn toàn phù hợp với sự thay đổi của hoàn cảnh xã
hội, khi mà Đảng và nhà nước có chủ trưong xóa nạn mù chữ trong nhân dân.
Vì thế mà phong trào thi đua học chữ quốc ngữ diệt giặc dốt và mở mang dân
trí diễn ra một cách sôi nổi ở khắp mọi nơi.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
58
2.3.2. Không gian chiến trường, sa trường, thao trường
Không gian chiến trường được khắc họa đậm nét trong ca dao hiện đại.
Theo khảo sát của chúng tôi không gian chiến trường xuất hiện ở 63 lời ca
dao. Khung cảnh chiến trường được hiện lên với cuộc sống chiến đấu gian
khổ và thiếu thốn của những người lính:
“Mười năm gian khổ có nhau
Quên sao ống muối, quên sao rau rừng…”
Nhưng dù cuộc sống nơi chiến trường vất vả đến đâu thì những người
lính cụ Hồ vẫn chiến đấu anh dũng để tô đẹp thêm truyền thống quê hương:
“Mấy năm ở chốn phong ba
Sống trong khói lửa nên da tôi vàng
Bao phen quân địch kinh hoàng
Ghê danh Quảng Trị lên đường đấu tranh”.
Và không gian chiến trường còn được khắc hoạ qua tiếng súng tấn công,
tiếng súng báo hiệu những ngày vui chiến thắng đang đến rất gần:
“Súng vang trên khắp chiến trường
Điện Biên súng đã mở đường tiến công…”
Trong quan niệm của nhân dân ta lúc bấy giờ chiến trường, sa trường là
nơi tương phùng, hội ngộ của các chàng trai, là nơi tỏ chí nam nhi và thể hiện
tinh thần yêu nước:
“Mẹ khuyên con mẹ ra đi
Sa trường là chốn nam nhi vẫy vùng
Là trường thi của anh hùng
Là nơi hội ngộ tương phùng bạn trai”.
Bên cạnh đó chiến trường, sa trường cũng trở thành không gian của tiêu
chí đạo đức thẩm mĩ. Một chàng trai lý tưởng trong con mắt của các cô gái
những năm kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ phải là con ng ười đã từng lăn
lộn, nếm trải mùi đạn bom chốn sa trường:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
59
“Anh ơi! ra trận giết tây
Xung phong cướp súng về đây cho nhiều
Lấy em, em thách mấy điều
Chiến công oanh liệt bắt nhiều tù binh”.
hay
“Dù anh văn hoá lớp mười
Anh chưa ra trận em thời không yêu
Dù anh sắc sảo mỹ miều
Nếu không ra trận không yêu làm chồng”.
Ca dao hiện tại còn khắc hoạ khung cảnh thao trường - nơi quân và dân
ta tập kỹ thuật, chiến thuật để sẵn sàng chiến đấu chống quân thù:
“Một hai hai một thao trường
Bò, lê ngắm bắn, mọi đường tinh thông ”
Sự xuất hiện của không gian chiến trường, sa trường, thao trường là một
điểm mới của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại. Tìm hiểu những
không gian nghệ thuật này ta có thể thấy được quan niệm đạo đức thẩm mỹ
của con người trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, thấy được hình ảnh
những con người sống có lý tưởng, tràn đầy tinh thần yêu nước và sẵn sàng đi
theo tiếng gọi của Tổ quốc.
2.3.3. Không gian tiền tuyến - hậu phương
Trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, những người con trai ra trận
chiến đấu, người con gái trở về tiếp tục công việc lao động, sản xuất nơi quê
nhà. Vì thế mà không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại bắt đầu được phân
chia thành hai tuyến: không gian tiền tuyến (người ra đi) và không gian hậu
phương (người ở lại). Trong ca dao cổ truyền, cặp không gian này đã từng
xuất hiện nhưng chiếm số lượng ít và chủ yếu gợi ra sự chia lìa, cách trở
nghìn trùng giữa người ra đi và kẻ ở lại:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
60
“Anh đi theo chúa Tây Sơn
Em về cày cuốc mà thương mẹ già”
Đến ca dao hiện đại, cặp không gian tiền tuyến - hậu phương xuất hiện
đậm nét hơn và đã được nhắc tới trong 15 lời ca dao. Tiền tuyến là nơi mà
toàn quân đang trực tiếp chiến đấu và chiến thắng kẻ thù, còn hậu phương là
nơi mà toàn dân ta ra sức thi đua sản xuất để phục vụ tốt nhất cho tiền tuyến.
Sự đồng cảm, sẻ chia, động viên nhau, khích lệ nhau vì mục đích chung, lý
tưởng chung đã nối gần khoảng cách giữa tiền tuyền với hậu phương, giữa
người đi và kẻ ở lại:
“Giấc trưa trời nắng chang chang
Em đi cắt lúa lang thang giữa đồng
Em nguyện cắt lúa nuôi chồng
Trọn niềm chung thuỷ tấm lòng chẳng phai
Anh thì bổn phận làm trai
Ra đi giúp nước một mai thái bình
Em đi cắt lúa một mình
Cũng vì nhiệm vụ gia đình thiếu anh
Đêm khuya giặc bắn cầm canh
Em nằm phòng vắng nhớ anh mỏi mòn
Anh đi nhiệm vụ chưa tròn
Một ngày dân tộc hãy còn đau thương
Nên anh còn ở chiến trường”.
Cả người đi diệt thù và người ở lại tăng gia sản xuất đều thấu hiểu sâu
sắc vai trò, nhiệm vụ của mình đối với vận mệnh của đất nước. Vì thế mà:
“Mồ hôi đổ xuống ruộng bờ
Mới thành hạt lúa đổ kho lần này
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
61
Chiến trường bộ đội giết Tây
Hậu phương xin gửi kho đầy lúa thơm ”
Những con người ở hai mặt trận ấy đều ra sức thi đua, cùng quyết tâm
chiến đấu và chiến thắng kẻ thù:
“Tiền phương bộ đội thi đua
Đánh cho giặc Pháp chạy thua rụng rời
Hậu phương đóng thuế kịp thời
Làm cho giặc chết gấp mười, gấp trăm”.
Có thể thấy trong trái tim và dòng máu của họ đã có sự hoà quện sâu sắc
tình yêu đất nước - tình yêu đôi lứa:
“Em về lo việc hậu phương
Anh ra giết giặc chiến trường lập công
Tình thương non nước mênh mông
Nỗi niềm ân ái vợ chồng sá chi”.
Để có được điều đó, cả tiền tuyến và hậu phương đều tin tưởng vào một
ngày mai chiến thắng. Đất nước sẽ độc lập, thống nhất:
“Em về lo liệu việc nhà
Để anh yên dạ xông ra trận tiền
Giờ đây lệnh Tổng động viên
Việc quân tất cả thanh niên phải làm
Ruộng vườn em phải lo toan
Việc xóm, việc làng em phải thay anh
Bao giờ kháng chiến hoàn thành
Chắp cánh liền cành đũa lại sóng đôi”.
Như vậy, do ra đời trong hoàn cảnh lịch sử mới của đất nước, ca dao hiện
đại đã xây dựng lên cặp không gian tiền tuyến - hậu phương để phản ánh đời
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
62
sống lao động và chiến đấu hết sức khẩn chương của quân và dân ta trong một
thời kỳ lịch sử vĩ đại, hào hùng. Đây là một không gian nghệ thuật mới, tạo
được nét riêng biệt và hấp dẫn cho bộ phận ca dao hiện đại.
2.3.4. Không gian công trường, bệnh viện
Không gian công trường hiện lên trong ca dao hiện đại với không khí
nhộn nhịp khẩn trương - nơi ấy những con người mới đang vượt qua mọi gian
nan thử thách cống hiến sức mình cho công cuộc xây dựng kiến thiết đất nước
ngày càng giàu mạnh:
“Tầng cao cao ngút lưng trời
Xe lên lên mãi như đời đang lên
Xe lăn rầm rập ngày đêm
Chở đoàn thợ mỏ vào tim đất này”
hay:
“Rầm rầm đá chuyển
Bụi bay như mây
Tầng tầng đá lở dưới tay
Em đi dựng những đường ray xuyên rừng
Ở dây rừng tối mịt mùng
Mắt em đã thấy sáng bừng điện soi
Bà Nữ Oa xưa đội đá vá trời
Giờ em đi phá núi nối những chân trời tương lai”.
Còn đây là khung cảnh bệnh viện với những con người luôn hết lòng cứu
chữa và tận tình chăm sóc bệnh nhân:
“Về đây điều trị mấy tuần
Cái đau cái yếu mười phần còn ba
Về đây như thể ở nhà
Có em săn sóc như là người thân…
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
63
Có người ra viện hôm nay
Tặng cô y tá sổ tay của mình”.
Ngoài ra trong ca dao hiện đại ta còn thấy xuất hiện những không gian
khác như: Nhà máy, xí nghiệp, hợp tác xã, trại chăn nuôi… Đây là những
không gian mới mà chỉ đến khi tìm hiểu ca dao hiện đại ta mới bắt gặp.
Tiểu kết
Như vậy, ca dao hiện đại vẫn tiếp tục kế thừa truyền thống từ các lời ca
dao cổ truyền: Sử dụng những không gian nghệ thuật mang tính phiếm chỉ và
không gian nghệ thuật bình dị, gần gũi, quen thu ộc với đời sống con người
Việt Nam (ngôi nhà, phố chợ, dòng sông, bến n ước, con đò, cánh đồng, con
đường…); không gian khoáng đạt, hùng vĩ mang đặc tính to lớn, bền vững
của vũ trụ (sông - núi, biển - trời, đất - trời, núi Thái Sơn, biển Nam Hải, dải
Trường Sơn, nước Cửu Long…). Điều đáng nói ở đây là, mặc dù tái hiện lại
những không gian nghệ thuật không mới song nhân dân ta đã thổi vào ca dao
một không khí rất mới - không khí của những ngày cả nước nước cầm súng
chiến đấu chống kẻ thù xâm lược.
Đặc biệt ta thấy, trong ca dao hiện đại còn xuất hiện những không gian
nghệ thuật mang tính cá biệt hóa (Tháp Mười, Điện Biên, Tây Bắc, Quảng
Bình…) và những không gian nghệ thuật mới lạ (chiến trường, sa trường,
thao trường, bãi tập, nhà máy, xí nghiệp, công trường, lớp học bình dân, bệnh
viện…). Đây là kết quả của sự thay đổi đề tài, cảm hứng chủ đạo, quan niệm
sáng tác của chủ thể sáng tạo từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện đại. Tất cả
những điều đó làm cho ca dao hiện đại có nội dung riêng, diện mạo riêng và
để lại ấn tượng riêng trong lòng bạn đọc.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
64
KẾT LUẬN
Ra đời trong hoàn cảnh lịch sử đất nước đã có nhiều thay đổi, ca dao
hiện đại chính là tấm gương phản chiếu trung thành và sâu sắc hiện thực nóng
bỏng của cuộc chiến tranh kéo dài gần một thập kỷ. Để hoàn thành sứ mệnh
ấy của mình, ca dao hiện đại không chỉ đổi mới về nội dung mà còn đổi mới
cả về thi pháp. Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi đã đi sâu tìm hiểu một yếu
tố thi pháp của ca dao hiện đại - yếu tố không gian nghệ thuật. Qua nghiên
cứu đề tài này, chúng tôi đã có được những hiểu biết khoa học như sau:
1. Đầu tiên chúng tôi thấy được: Từ năm 1945 đến nay, ca dao hiện đại
đã có sự vận động và biến đổi không ngừng. Ở mỗi một thời kỳ lịch sử, chúng
tôi đã xác định rõ được diện mạo của ca dao hiện đại. Có thể thấy rằng, với
lực lượng sáng tác đông đảo cùng hình thức lưu truyền phong phú, ca dao
hiện đại đã ra đời và phát triển mạnh mẽ trong đời sống nhân dân. Nó đã góp
phần không nhỏ trong việc cổ vũ tinh thần chiến đấu, ca ngợi chủ nghĩa anh
hùng Cách mạng, ca ngợi cuộc sống lao động, sản xuất của toàn quân và dân
ta. Bên cạnh đó, còn không ít lời ca dao đang được lưu truyền trong sinh hoạt
của quần chúng mang nội dung hài hước, châm biếm… góp phần giáo dục
một cách sâu sắc con người hiện nay.
Trong luận văn này, chúng tôi đã bước đầu chỉ ra ba yếu tố tạo tiền đề để
ca dao hiện đại tồn tại và phát triển: Thứ nhất là do nhu cầu sáng tạo và
thưởng thức văn nghệ của đại bộ phận quần chúng nhân dân.Thứ hai phải kể
đến vai trò định hướng của Đảng đối với văn hóa văn nghệ dân gian nói
chung và ca dao hiện đại nói riêng. Thứ ba chính là nhờ đặc trưng thể loại ca
dao.
2. Qua những nghiên cứu bước đầu về Không gian nghệ thuật trong ca
dao hiện đại, chúng tôi thấy: Không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại vừa
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
65
mang những nét chung của ca dao truyền thống, vừa có những nét riêng, độc
đáo đặc thù.
2.1.Ca dao hiện đại vẫn xây dựng không gian nghệ thuật mang tính
phiếm chỉ như trong ca dao truyền thống. Đó là những không gian không cụ
thể, khó xác định và mang những đặc điểm chung nhất, phổ biến nhất của dải
đất nước Viêt Nam như: không gian dòng sông, cánh đồng, con đường, chiến
trường, mặt trận.... Song ca dao hiện đại chủ yếu phản ánh lịch sử của đất
nước nên một số tên địa phương đã được cá biệt hóa, và trở thành yếu tố độc
lập trong lời ca.
2.2. Trong ca dao hiện đại ta vẫn thấy xuất hiện những không gian nghệ
thuật đã trở thành truyền thống của ca dao x ưa - đó là không gian bình dị,
gần gũi, thân thuộc với cuộc sống ng ười dân đất Việt. Nhưng vì ra đời trong
hiện thực lịch sử xã hội mới, quan niệm thẩm mỹ của chủ thể sáng tạo mới
nên tính chất của không gian ấy cũng có sự thay đổi ít nhiều.
Bên cạnh đó, không gian khoáng đạt, hùng vĩ mang tầm vóc và vẻ đẹp
của vũ trụ cũng được ca dao hiện đại sử dụng khá đậm nét. Đặc điểm này
cũng tạo ra sự thay đổi đáng kể so với ca dao cổ truyền: Nếu như trong ca dao
cổ truyền dùng những không gian khoáng đạt, hùng vĩ mang tầm vóc và vẻ
đẹp của vũ trụ để so sánh với công lao sinh thành của cha mẹ, với những lời
thề thủy chung son sắt của nam nữ trong tình yêu, thì những không gian ấy
trong ca dao hiện đại lại dùng để khẳng định sự đoàn kết và quyết tâm chiến
đấu của toàn dân tộc, đặc biệt để ngợi ca công ơn to lớn của Đảng, Bác Hồ.
2.3. Trong ca dao hiện đại ta thấy có sự xuất hiện của các không gian
mới mang tính xã hội hóa cao mà hiếm khi xuất hiện trong ca dao cổ truyền
như: Không gian trường học, nhà máy, xí nghiệp, công trường, bệnh viện,
chiến trường, tiền tuyến - hậu phương…Sự biến đổi của không gian nghệ
thuật trên là kết quả tất yếu của sự thay đổi hiện thực lịch sử và cảm hứng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
66
sáng tác của các chủ thể sáng tạo văn học dân gian hiện đại nói chung và ca
dao hiện đại nói riêng.
3. Từ thực tế nghiên cứu đề tài chúng tôi đưa ra những khuyến nghị sau:
3.1. Cần phải có kế hoạch sưu tầm, nghiên cứu, xuất bản ca dao, đặc biệt
là ca dao hiện đại một cách đồng bộ nhất. Bởi trong thực tế hệ thống tư liệu
của ca dao hiện đại còn chưa hoàn thiện. Trong khi đó, nhiều lời ca dao hiện
đại vẫn đang được lưu truyền trong đời sống dân gian mà chúng ta chưa có
điều kiện ghi chép lại.
3.2. Việc hoàn thiện hệ thống tư liệu ca dao, đặc biệt là ca dao hiện đại
phải được tiến hành trên các nguyên tắc và tiêu chí của khoa học chuyên
ngành.
3.3. Để bảo tồn vốn di sản văn hóa dân gian phi vật thể (trong đó có ca
dao) các nhà nghiên cứu cần dùng những ph ương thức, phương tiện để có thể
ghi chép, ghi âm và lưu giữ hình ảnh các sinh hoạt văn hóa dân gian của nhân
dân; Cần bảo vệ các nghệ nhân dân gian, bảo vệ môi tr ường văn hóa dân gian
làm cho những sáng tác dân gian ấy tiếp tục sống, vận động và phát triển
mạnh mẽ.
* Hướng phát triển của đề tài
Cùng với kết quả thu được trong quá trình nghiên cứu và những khuyến
nghị như đã nói ở trên, chúng tôi thấy đề tài này có thể được phát triển theo
những hướng sau:
1. Tìm hiểu về mối quan hệ giữa không gian, thời gian nghệ thuật trong
ca dao hiện đại.
2. Sự biến đổi của yếu tố không gian nghệ thuật từ ca dao cổ truyền đến
cao dao hiện đại.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
67
PHẦN PHỤ LỤC
[1]. NHŨNG LỜI CA DAO HIỆN ĐẠI DO TÁC GIẢ SƯU TẦM.
1 - Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời gái chảnh mà thương trai nghèo.
2 - Chồng giận thì vợ lầm bầm
Ông này ngon thiệt tui bầm ông ra.
3 - Cá không ăn muối cá ươn
Em nghe lời dụ bụng trương chình bình.
4 - Lên non mới biết non cao
Có bồ mới biết là mau hết tiền.
5 - Bầu ơi thương lấy bí cùng
Mai sau có lúc nấu chung một nồi.
6 - Qua đình ngả nón trông đình
Nhìn anh ăn mặc thùng thình thấy ghê.
7 - Nhiễu điều phủ lấy giá gương
Mai sau có lúc ngoài đường đập nhau.
8 - Một con ngựa đau cả tàu bỏ chạy
Một người vô net cả nhà kẹt phone.
9 - Làm trai cho đáng nên trai
Đi làm để vợ shopping dài dài.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
68
10 - Đi đâu cho thiếp theo cùng
No thì thiếp ở, lạnh lùng thiếp ... bye.
11 - Thương anh chín đợi mười chờ
Đến khi mười một em lờ bỏ anh.
12 - Trai làm nên tiền ra như nước
Gái đoan trang lấy thước ra đong.
13 - Cô kia cắt cỏ một mình
Cớ sao không rủ người tình cắt chung ?
14 - Má ơi cứ gả con xa
Chàng mà nổi giận, chổi chà con quơ.
Má ơi đừng gả con gần
Con qua xúc gạo nhiều lần má ... hao.
15 - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cầy vợ cấy con trâu đi nằm.
16 - Trông nhìn ông bụt hiền từ
Ngó mặt em cái, ôi như bà chằn.
17 - Người ơi gặp gỡ làm chi
Để rồi hai đứa chia ly hai đường.
18 - Anh về em chẳng cho về
Nắm tay giữ lại khỏi dê nàng nào.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
69
19 - Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời chơi net không vương tơ tình.
20 - Còn thời lên ngựa bắn cung
Hết thời xuống ngựa lấy thun bắn ruồi.
21 - Đàn ông tập tạ thì đô
Đàn bà không tập vẫn đô như thường.
22 - Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ tô bún mắm, gỏi gà, chiếc nem.
23 - Nhớ luôn cả mấy hàng kem
Anh ăn cho đã chờ em trả tiền.
24 - Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu
Thôi má hãy gả nhà giàu
Có tiền chỉnh mặt, làm đầu cho con.
25 - Đói lòng ăn sạch thịt gà
Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.
26 - Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Nhìn em nhào lộn làm anh đau lòng.
27 - Người ta đi cấy lấy công
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
70
Trông qua, trông lại, trông về
Trông khi chủ vắng đánh đề kiếm thêm.
28 - Sáng trăng chiếu trai hai hàng
Bên anh"xập xám", bên nàng "tiến lên".
29 - Tháp Mười đẹp nhất bông sen
Thân em đẹp nhất tòng teng lắc vàng.
30 - Một cây làm chảng lên non
Ba cô chụm lại mỏi mòn ... lỗ tai.
31 - Ầu ơ
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ
Năm canh dài cha nhậu đủ cả năm canh.
32 - Cờ bạc là bác thằng hèn
Áo quần bán hết, tòng teng đi ... ăn mày.
33 - Yêu sao phụ bỏ người tình
Yêu sao phụ bỏ tấm lòng mình yêu.
34 - Yêu em hổng phải vì ham
Mà là anh hổng chịu cam cảnh nghèo.
35 - Yêu anh thì nói láo
Ghét anh thì nói xạo
Thương anh thì nói dóc
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
71
Nhớ anh thì nói móc
Giận anh thì muốn khóc
Sao mà anh thấy "sóc".
36 - Một thương em trắng như Miên
Hai thương miệng móm có duyên vô cùng
Ba thương ngáo ngáo khùng khùng
Bốn thương vừa mập vừa lùn rất xinh
Năm thương hai má em phình
Sáu thương mắt hí đa tình làm sao
Bảy thương răng tựu hàng rào
Tám thương đôi mắt giận nhau cả ngày
Chín thương nải chuối bàn tay
Mười thương mũi xẹp cả hai như mèo.
37 - Ăn quả phải tự trèo cây
Em ăn em bắt anh đây hái dùm.
38 - Làm rào phải mua kẽm gai
Làm vợ lãi nhãi ... em dai nhất nhà.
39 - Khi thương anh nói anh cười
Hết thương anh giống như người điếc câm.
40 - Yêu nhau mấy tháng đã đành
Nếu mà lâu quá chắc sanh một bầy.
41 - Yêu nhau không phải vì tình
Lấy anh vì biết là mình giàu to.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
72
42 - Biết em đã quyết lấy chồng
Thì anh cũng quyết là không cho về.
43 - Giấy rách còn giữ được bìa
Tình em xa cách bên kia anh buồn.
44 - Gió đưa bụi chuối sau nhà
Lỡ mê vợ bé vợ nhà vẫn thương.
45 - Còn duyên bán nhẫn bán vàng
Hết duyên vẫn bán nhẫn vàng như xưa.
46 - Còn duyên thì bán nhẫn vàng
Hết duyên bán mít cho chồng gặm xơ.
47 - Chim oanh hót tiếng rất thanh
Người yêu anh nói dịu dàng dễ thương.
48 - Yêu em anh vẫn ngóng trông
Nếu em lấy chồng anh sống sao đây ?
49 - Cây oằn bởi vì trái sai
Anh xa em bởi mai em lấy chồng.
50 - Đốn cây ai nỡ dứt chồi
Tình chồng nghĩa vợ giận rồi đi luôn.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
73
51 - Cá bống đi tu
Cá thu nó khóc
Cá lóc nó rầu
Phải chi ngoài biển có cầu
Anh ra ngoài đó giải sầu cho em.
52 - Anh đi ăn món giả cầy
Em đi shop mãi anh đây hết tiền.
53 - Ba đồng một mớ đàn ông
Chị nhốt vào lồng cho kiến nó tha
Năm hào một núi đàn bà
Anh vứt ra vườn cho gà nó tranh.
54 - Trèo lên cây khể mà rung
Khề rụng đùng đùng không biết khế ai
Khế ai thì mặc khế ai
Miễn em no bụng, dắt đai đem về.
55 - Nhà bè nước chảy chia hai
Cái nhà nhỏ xíu mà chia nỗi gì
Chịu khó nhường cho em đi
Vì là phận nữ anh tranh làm gì?
56 - Thức đêm mới biết đêm dài
Hai vợ mới biết thế nào là ghen.
57 - Áo nàng vàng anh về yêu hoa cúc
Áo nàng xanh anh bán cúc nuôi gà.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
74
58 - Người khoẻ thì rất cô đơn
Bởi vì người yếu đông hơn rất nhiều.
59 - Gọt xoài đừng để xoài chua!
Chọn bạn đừng để bạn cua bồ mình.
60 - Một tay làm chẳng nên non
Bốn tay chụm lại nên sòng tiến lên.
61 - Thằng cho vay là thằng dại
Thằng trả lại là thằng ngu!
62 - Trên đời gì rẻ bằng xôi
Anh đây chẳng tiếc mời em ăn cùng
Giờ đây em đã ăn rồi
Hai ngàn em nhớ trả giùm cho anh!
63 - Con người càng lúc càng đông
Thạch Sanh thì ít , Lý thông thì nhiều .
64 - Thân em như giếng giữa đàng
Người khôn rửa cẳng , người phàm rửa chân!
65 - Râu tôm nấu với ruột bầu
Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon
Chỉ tội cho cái thằng con
Đứng ngoài chầu chực biết ngon là gì.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
75
66 - Gió mùa thu anh ru em ngủ.
Em ngủ rồi……anh cạy tủ anh đi!
67 - Chắp tay lạy cụ tình yêu
Cho con lấy được nàng Kiều ngày nay
Cụ nhìn trợn mắt cau mày
Không đưa hối lộ thì đây đếch ừ.
68 - Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu vượn hú biết đâu mà lần
Má ơi đừng gả con gần
Con qua xúc gạo nhiều lần má la.
69 - Cá không ăn muối cá ươn
Chồng cãi lại vợ ra đường bơm xe.
70 - Qua cầu ngả nón trông cầu
Cầu bao nhiêu nhịp …tốn xăng dầu bấy nhiêu
71 - Làm trai cho đáng nên trai
Lang beng cũng trải, giang mai cũng từng!
72 - Hôm qua anh đến nhà em
Ra về mới nhớ để quên năm nghìn
Anh quay trở lại vội vàng
Em còn ngồi đó, năm nghìn…mất tiêu.
73 - Yêu em mấy núi cũng trèo
Đến khi em "bĩnh" mấy đèo anh cũng dông!
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
76
74 - Trên trời có đám mây xanh
Ở giữa mây trắng xung quanh mây vàng
Nếu mà anh lấy phải nàng
Anh thà thắt cổ cho nàng ở không.
75 - Giám thị nhìn em giám thị cười
Em nhìn giám thị lệ tuôn rơi
Cổng trường đại học cao vời vợi
Đồng ruộng mênh mông đón em về.
76 - Này cô con gái nhà ai
Cớ sao dám hái hoa nhài nhà tôi
Hái rồi thì hãy …lấy thôi
Còn chưa hái được để tôi…hái dùm.
77 - Chán đời cắt tóc đi tu
Nghĩ đi nghĩ nghĩ lại … đi tù sướng hơn
Trong tù làm chủ giang sơn
Một căn phòng đá với dăm ba thằng
Thằng nào cũng có khiếu năng
Thằng thì giỏi hoạ thằng thì làm thơ
Có thằng lại đứng ngẩn ngơ
Vì sao ta lại trở vô nhà tù?
78 - Cam sành lột vỏ còn chua
Thương em còn nhỏ anh cua để dành.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
77
79 - Vầng trăng ai xẻ làm đôi
Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường
Đêm qua anh ngủ trên giường
Nhớ em tỉnh giấc, lọt giường gãy xương.
80 - Cái giường mà biết nói năng
Thì ông hàng xóm hàm răng chẳng còn.
81 - Cứ chơi cho hết đời trai trẻ,
Rùi âm thầm lặng lẽ đạp xích lô.
82 - Ai mua tui bán cây…si,
Si tui tốt giống cành chi chít cành.
Hễ si mà gặp Đất lành,
Là si phát triển trở thành ..siđa.
83 - Ai vô xứ Nghệ thì vô,
Còn tui tui cứ thủ đô tui về.
84 - Quân tử đắn đo là quân tử dại
Quân tử làm đại là quân tử khôn.
85 - Thu đi để lại lá vàng,
Anh đi để lại cho nàng thằng cu.
Mùa thu nối tiếp mùa thu,
Thằng cu nối tiếp thằng cu ra đời.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
78
86 - Khi xưa vác bút theo thầy,
Bây giờ em lại vác cày theo trâu.
87 - Trời mưa bong bóng phập phồng,
Má đi lấy chồng con ở dzớí … boyfriend(s).
88 - Hoa chanh nở giữa vườn chanh
Còn em hoa súng thì đành ở … ao .
89 - Con cò đi uống rượu đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao
Còn anh chả uống ngụm nào
Cũng say ngây ngất ngã vào lòng em.
90 - Con vua thì lại làm vua
Con gái bác sỹ khó cua vô cùng
Kén canh chọn cá lung tung
Mai kia ở giá chiếu mùng lạnh tanh.
91 - Chiều chiều ra đứng ngõ sau.
Thấy em yểu điệu cầm daọ…mổ gà
Con gà em cắt làm ba
Trời ơi có phải em là...em không?
92 - Tóc thề em để ngang vai
Anh mà đụng tới bụp liền đó nghe.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
79
93 - Tóc thề em xoã ngang vai
Anh mà đụng tới bạt tai bây giờ.
94 - Tìm anh như thể tìm chim
Chim bay điện tử em tìm bi da
Hết tiền chim bay về nhà
Bố nổi giận sách chổi chà rượt chim.
95 - Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời chơi net không vương tơ tình
Trúc xinh trúc mọc đầu đình
Em xinh em bụng chình ình cũng xinh.
96 - Gió đưa bụi chuối sau hè
Giỡn chơi chút xíu ai dè… có con.
97 - Trăm năm trong cõi người ta
Ai ai cũng phải thở ra hít vào,
Trăm năm trong cõi người nào
Ai ai cũng phải thở vào hít ra.
98 - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ ở nhà lầu ngồi chơi.
99 - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Vợ chồng cấy cấy là thằng cu ra đời.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
80
100 - Trách người quân tử vô danh.
Chơi hoa xong lại… hái cành kế bên.
101 - Nam vô tửu như kỳ vô phong
Nữ vô phòng kỳ vô phong cũng phất!
102 - Biết em có tính hay ghen
Cho nên sáng tối anh bèn ... bướm ong.
103 - Cha già muộn con chơi vơi
Gần đất xa trời con rớt nơi nơi.
104 - Anh đi ăn món giả cầy
Em đi shop mãi anh đây hết tiền.
105 - Lời nói không tốn tiền mua
Lựa lời mà nói cho lòi tiền ra.
106 - Anh em là ruột là rà
Thiếu tiền không trả đốt nhà như chơi.
107 - Gió đưa cây cải về trời
Rau răm, trứng lộn, thành đôi vợ chồng.
108 - Cầm vàng mà lội qua sông
Long vương thấy ghét giữ không cho về.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
81
109- Trăm năm duyên nợ ba sinh
Một năm yêu lén vô tình sanh con.
110 - Trăm năm bia đá thì mòn
Bia chai cũng cạn chỉ còn bia ôm
Một đô hai ký chôm chôm
Trăm đô lạng quạng đi ôm bị tù.
111 - Gió đưa bụi chuối sau hè
Cha theo vợ bé Mẹ kè dượng ba
Nhà nghèo con gái đi xa
Đi đến khách sạn nhà ga bến tàu
Mang tiền về Mẹ làm giàu
Họ hàng xúm xít khen nhau hết lời.
112 - Tép đồng nấu với mồng tơi
Em nêm ngon miệng em xơi một mình.
113 - Tháng giêng gió bấc mưa phùn
Không tiền ăn nhậu anh chôm đồ nhà
Hột vịt lộn với hột gà
Hột nào cũng trắng thật là dể thương.
114 - Cá không ăn muối cá ươn
Con yêu mẹ cấm tìm đường con dông
Trai khôn tìm vợ chợ đông
Gái khôn tìm chồng nhiều của cao niên
Tôi ngu tôi cưới vợ hiền
Cầm gừng mà hỏi cũ riềng hả anh ...
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
82
115 - Yêu anh em để tóc thề
Ghét anh kéo bén tối về cắt ngay.
116 - Gió đưa bụi chuối sau hè
Giỡn chơi tí xíu ai dè sanh đôi...
117 - Mất đi một mảnh trăng vàng
Trần gian u tối... biết nàng nơi đâu
Tối về đốt đuốc tìm nhau
Tìm Em cho đến kiếp sau vẫn tìm !
118 - Vợ là gió mát, vợ là bão dông
Vợ như một đóa hoa hồng
Vợ là sư tử Hà Đông kinh người
Vợ là êm ái tuyệt vời
Vợ là bão táp rụng rời chân tay
Vợ là một chất men say
Vợ là cái đắng cái cay trong lòng
Có người nhờ vợ nên ông
Có người vì vợ mất không cơ đồ.
119 - Gọt xoài đừng để xoài chua!
Chọn bạn đừng để bạn cua bồ mình.
120 - Một tay làm chẳng nên non
Bốn tay chụm lại nên sòng tiến lên.
121 - Thằng cho vay là thằng dại.
Thằng trả lại là thằng ngu!
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
83
122 - Vợ là cơm nguội nhà ta
Lại là phở tái thằng cha láng giềng.
123 - Ra đường sợ nhất công nông
Về nhà sợ nhất vợ không nói gì
124 - Im lặng vợ bảo giận gì
Tươi cười vợ bảo chắc đi vời bồ.
125 - Thế gian được vợ hỏng chồng
Muốn chồng chung thủy vợ đừng chính chuyên.
126 - Đàn bà lưu luyến tình xưa
Đàn ông say đắm tình vừa mới quen.
127 - Vĩ nhân quân tử trên đời
Bên em cũng chỉ là người đàn ông.
128 - Bánh mì phải kẹp Patê
Đàn ông phải có máu dê trong người.
129 - Hãy cảnh giác với những gì miễn phí
Chẳng bao giờ tạo hóa lại cho không.
130 - Quạnh hiu ngay giữa đất trời
Còn hơn hiu quạnh giữa người thương yêu.
131 - Thanh Hóa có bán nem chua
Ăn vào ngứa cả rùa rùa ba ba
Quảng Bình có chợ Phú Gia
Gái quê toàn bán thịt gà mất trinh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
84
132 - Muốn đuổi khách ra khỏi nhà
Đọc thơ được giải họ ra tức thì.
133 - Muốn cho trộm chẳng đến nhà
Đề vào trước cửa đây là nhà thơ.
134 - Ghế thì ít, đít thì nhiều
Cho nên đấu đá là điều tất nhiên
Ba lạng ở chốn động tiên
Thừa chỗ đủ để cưỡi lên vạn người.
135 - Ái tình nếu uống đủ liều
Loài người sẽ thoát được điều tà tâm.
136 - Gái tơ cặp với bồ già
Như mai cổ thụ nở hoa bốn mùa.
137 - Đậm đà bản sắc chân quê
Thanh lâu xóa sạch, ca ve đầy đường.
138 - Sống như ta, nghĩ như Tây
Cội nguồn đau khổ chính là ở đây.
139 - Lên tỉnh ai cũng bảo quê
Về nhà cả xóm lại chê thị thành
Xót xa thân phận thôi đành
Nửa quê, nửa tỉnh chòng chành thân em.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
85
140 - Ngày xưa đất rẻ như bèo
Vườn chung ong bướm bay vèo là sang
Giậu mồng tơi cạnh nhà nàng
Nay xây tường kín, xin chàng bấm chuông.
141 - Mình ngu nhiều kẻ ngu hơn
Cho nên được gọi là khôn hơn người
Em xinh đâu bởi nụ cười
Em xinh là bởi nhiều người xấu hơn.
142 - Làm trai cho đáng nên trai
Đi đâu cũng có bộ bài dắt lưng.
143 - Bầm ra ruộng cấy bầm run
Chúng con uống rượu còn run hơn bầm.
144 - Trên rừng có thiếu gì giang
Vì sao anh phải đan sàng trên non.
145 - Con gì ăn ít, nói nhiều
Sống dai lâu chết miệng kêu tiền tiền,
Con gì ăn ít, uống nhiều
Sống dai lâu chết miệng kêu bồ bồ.
(Những lời ca dao trên chúng tôi đã sưu tầm tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên,
Vĩnh Phúc, và một số tỉnh Miền nam)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
86
[2]. NHỮNG LỜI NHÂN XÉT VỀ VĂN HỌC DÂN GIAN HIỆN ĐẠI VÀ CA
DAO HIỆN ĐẠI
1. “Dân tộc ta từ xưa vốn thích làm thơ, ngâm thơ. Từ Cách mạng tháng
Tám, số người thích làm thơ, ngâm thơ lại càng thêm nhiều. Một mặt, hàng triệu
người thoát nạn mù chữ, tham gia sinh hoạt văn hóa, văn nghệ; Một mặt khác,
cuộc sống kháng chiến gian nan và phong phú. Con người kháng chiến lo lắng,
hồi hộp, chờ đợi, hy vọng, phấn khởi, sống còn trong một hai năm, nhiều hơn
những cuộc sống kéo dài trong hàng thế kỷ. Do đó càng thấy cần phải có thơ,
các nhà thơ làm thơ, anh cán bộ chính trị, anh bộ đội quân sự, anh công an, anh
bình dân học vụ, anh thông tin, anh đội viên binh nhì, các chị phụ nữ, các em
thiếu nhi hết thảy đều biết làm thơ…Trong cuộc chiến tranh nhân dân của chúng
ta tiếng súng, tiếng nhạc, tiếng thơ cùng hòa điệu ”
[Hoài Thanh (1951), Nói chuyện thơ kháng chiến, Nhà xuất bản Hội văn nghệ
Việt Nam].
2. “Ngày nay, khi quần chúng bắt tay vào lao động với ý thức mới, với
niềm vui phấn khởi chưa từng có thì văn học xuất phát từ đời sống của quần
chúng, văn học do quần chúng sáng tác tức là văn học dân gian lại có điều kiện
phát triển hơn trước kia”.
[Đinh Gia Khánh (1962), Văn học dân gian Việt Nam , Nhà xuất bản Giáo dục,
Hà Nội, tr. 470]
3. “Muốn xây dựng một nền văn nghệ mới, không thể cắt đứt truyền thống
quá khứ của dân tộc và những di sản kiến thức của loài người để lại, trong đó
vốn cổ văn nghệ dân gian, đặc biệt là những tác phẩm biểu hiện ý thức đấu
tranh cách mạng giữ một vị trí quan trọng. Nhưng xây dựng một nền văn nghệ
mới chủ yếu phải xuất phát từ cuộc sống hiện thực của thời đại xã hội ngày nay.
Vì vậy sáng tác văn nghệ của quần chúng hiện đại càng cần được coi trọng, bởi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
87
vì nó ghi lại hình ảnh, tâm sự và nguyện vọng của những con người mới anh
hùng và cuộc sống mới vĩ đại trên đất nước”
[Hà Huy Giáp, (1967) tạp chí văn học (1)]
4. “Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ hiện nay, cũng như trong những
năm kháng chiến chống Thực Dân Pháp trước đây, ca dao phát triển rất mạnh.
Có thể nói nơi nào có những hoạt động của quần chúng là nơi đó có thơ ca . Giờ
đây lời thơ không những chỉ vang lên trong câu lạc bộ của các hợp tác xã, trong
các buổi liên hoan văn nghệ hoặc nơi xóm làng có tiếng ru của các bà mẹ, mà
còn vang lên cả trên những mâm pháo và các chiến hào còn sặc mùi thuốc súng
sau mỗi trận chiến đấu ác liệt”.
[Dương Tất Từ (1967),”Một ít ca dao chống Mỹ ở nông thôn ngày nay”, Tạp
chí Văn học (1), tr. 108]
5. “Có nhiều bằng chứng chứng tỏ rằng từ sau Cách mạng, nhân dân ta
vẫn không quên, không ngừng sáng tạo trong lĩnh vực văn học dân gian với
những thể loại và hình thức sinh hoạt truyền thống của nó.”
[Chu Xuân Diên (1969),”Vấn đề nghiên cưu văn học dân gian hiện đại”, Tạp
chí Văn học (4) tr.36]
6.“Bao giờ còn dân thì bấy giờ còn Phôncơlo”, “dân vạn đại” thì
Phôncơlo cũng “vạn đại”
[Trần Quốc Vượng (1990) “Phôncơlo Việt Nam: trữ lượng và viễn cảnh”, Tạp
chí nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật (5) ,tr. 76]
7. “Văn học dân gian ngày hôm nay vẫn tồn tại mang sức sống mạnh mẽ
và nó vẫn xứng đáng với vai trò “ngự sử” trong đời sống dư luận”
[Trần Gia Linh (1991), Tạp chí Văn học (2), tr. 47]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
88
[3]. CÁC TRANH ẢNH LIÊN QUAN ĐẾN SINH HOẠT VĂN HÓA DÂN GIAN
THỜI HIỆN ĐẠI
Sinh hoạt văn hóa văn nghệ của một đơn vị bộ đội
Hò kéo pháo
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
89
Tiếp vận và những điệu hò
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
90
Lễ hội văn hóa dân gian của đồng bào vùng cao
Làn điệu Then trên quê hương Thái Nguyên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
91
Điệu hò trên sông
(Những bức ảnh trên chúng tôi s ưu tầm tại các phòng truyền thống tại
Thái Nguyên, ảnh tư liệu lịch sử trên intenet, các h ãng phim (Hồ G ươm,
Bông Sen), và lễ hội của đồng bào tỉnh Bắc Kạn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
92
Top Download Thạc Sĩ - Tiến Sĩ - Cao Học
Tài Liệu Thạc Sĩ - Tiến Sĩ - Cao học Mới Xem thêm » Tài Liệu mới cập nhật Xem thêm »

markdown:
96 trang
Lượt xem: 232
Download: 108
# Luận văn: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
Chia sẻ:
[cancer23](http://tailieu.vn/user/cancer23)
Trong những sáng tác dân gian, ca dao là một thể loại khá tiêu biểu và có một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Tìm hiểu và nghiên cứu ca dao, ta sẽ thấy cách thể hiện độc đáo và sâu sắc về đời sống tâm hồn con người Việt Nam qua bao thế hệ. Trong tiến trình lịch sử, thể loại ca dao đã có sự vận động rõ rệt từ bộ phận ca dao truyền thống đến bộ phận ca dao hiện đại. Đặc biệt bộ phận ca dao hiện đại. Đây thực sự...
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Luận Văn - Báo Cáo](http://tailieu.vn/luan-van-bao-cao/)» [Thạc Sĩ - Tiến Sĩ - Cao học](http://tailieu.vn/luan-van-bao-cao/thac-si-tien-si-cao-hoc/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Luận văn: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI**
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
--------------- ---------------
ĐỖ THỊ TUYẾT LAN
KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC NGỮ VĂN
THÁI NGUYÊN – 2007
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
--------------- ---------------
ĐỖ THỊ TUYẾT LAN
KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
Chuyên ngành : VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số : 60. 22. 34
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN HẰNG PHƯƠNG
THÁI NGUYÊN – 2007
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
MỤC LỤC
Mở đầu
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.......................................................................... 2
3. Mục đích nghiên cứu .................................................................................. 7
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .............................................................. 7
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 8
6. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................ 8
7. Bố cục luận văn .......................................................................................... 9
Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TẾ CÓ LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI .......................................................................................................... 10
1.1. Khái niệm thi pháp văn học dân gian ...................................................... 10
1.2. Khái niệm ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại ....................................... 13
1.2.1. Ca dao cổ truyền ......................................................................... 13
1.2.2. Ca dao hiện đại ........................................................................... 14
1.3. Khái niệm không gian nghệ thuật và vấn đề nghiên cứu không gian
nghệ thuật trong ca dao ........................................................................................... 15
1.3.1. Khái niệm không gian nghệ thuật .............................................. 15
1.3.2. Vấn đề nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao. ........... 17
1.4. Đời sống và sinh mệnh của ca dao hiện đại ............................................ 18
1.4.1. Đời sống của ca dao hiện đại qua các thời kỳ lịch sử ................ 18
1.4.2. Những yếu tố tạo tiền đề để ca dao hiện đại tồn tại và phát triển ... 27
Tiểu kết ................................................................................................ 30
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA
DAO HIỆN ĐẠI .................................................................................................... 31
2.1. Tính phiếm chỉ và tính cá biệt hoá của không gian nghệ thuật ............... 31
2.1.1. Tính phiếm chỉ............................................................................ 31
2.1.2. Tính cá biệt hoá............................................................................ 34
2.2. Không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc và không gian khoáng đạt,
hùng vĩ ..................................................................................................................... 40
2.2.1. Không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc ................................... 40
2.2.2. Không gian khoáng đạt, hùng vĩ ................................................ 53
2.3. Không gian mới lạ. .................................................................................. 57
Tiểu kết .......................................................................................................... 64
Kết luận .................................................................................................................. 65
Phần phụ lục .......................................................................................................... 68
[1] Những lời ca dao hiện đại do tác giả tập hợp, sưu tầm ............................ 68
[2] Những lời nhận xét về văn học dân gian và ca dao hiện đại .................... 87
[3] Một số tranh ảnh liên quan đến sinh hoạt văn hoá dân gian thời đại ....... 89
Danh mục tài liệu tham khảo ............................................................................... 93
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
Trong những sáng tác dân gian, ca dao là một thể loại khá tiêu biểu và có
một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Tìm hiểu và nghiên cứu ca dao, ta
sẽ thấy cách thể hiện độc đáo và sâu sắc về đời sống tâm hồn con người Việt
Nam qua bao thế hệ.
Trong tiến trình lịch sử, thể loại ca dao đã có sự vận động rõ rệt từ bộ
phận ca dao truyền thống đến bộ phận ca dao hiện đại. Đặc biệt bộ phận ca
dao hiện đại. Đây thực sự là một “chân trời mới lạ” nên có nhiều điều để
khám phá. Nó có sức cuốn hút mạnh mẽ và lạ lùng đối với tác giả luận văn.
Theo các nhà nghiên c ứu, bộ phận ca dao hi ện đại được tính từ năm
1945 đến nay. Vì đây là một bộ phận mới nên còn ít các công trình nghiên
cứu về nó. Và càng hi ếm hoi hơn nh ững công trình nghiên c ứu ca dao hiện
đại theo hướng tiếp cận của Thi pháp học - một khoa học văn học có tính
thời đại. Nghiên cứu ca dao hiện đại theo hướng tiếp cận thi pháp, người ta
có thể tìm hiểu ở các phương di ện đề tài, cảm hứng sáng tác, nhân v ật trữ
tình, không gian - thời gian ngh ệ thuật, hình th ức diễn xướng… Trong đó
không gian ngh ệ thuật được coi là yếu tố có ý nghĩa đặc biệt quan trọng
trong việc thể hiện nội dung và ý đồ nghệ thuật của tác phẩm. Vì thế chúng
tôi quyết định chọn: Không gian ngh ệ thuật trong ca dao hiện đại làm đề
tài nghiên cứu của luận văn.
Ở luận văn này, chúng tôi mới bước đầu nghiên cứu những tác phẩm cụ
thể đã được biên soạn và sưu tầm, với mong muốn chỉ ra được đặc điểm của
không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại. Từ đó thấy được sự kế thừa và
sáng tạo trong việc thể hiện của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại
với ca dao cổ truyền. Ý nghĩa của nó với việc thể hiện không gian nghệ thuật
của thể loại ca dao nói chung. Và như vậy chúng tôi có thể khám phá được hết
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1
chiều sâu tư tưởng và giá trị nghệ thuật đặc sắc của những lời ca dao hiện đại
trong quá trình nghiên cứu.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghiên cứu tác phẩm văn học theo hướng tiếp cận thi pháp là hướng
nghiên cứu mới mẻ và hứa hẹn nhiều triển vọng. Trong số các tài liệu chúng
tôi có trong tay, những tài liệu sau là kết quả nghiên cứu ca dao Việt Nam
theo hướng tiếp cận thi pháp:
Trong bài viết “Về một phương diện nghệ thuật của ca dao tình yêu”,
tác giả Trần Thị An đã đưa ra một số nhận xét có sức thuyết phục về thời gian
nghệ thuật trong ca dao tình yêu. Trước tiên tác giả khẳng định, thời gian
nghệ thuật là một yếu tố trong chỉnh thể nghệ thuật của ca dao tình yêu. Đặc
điểm lớn nhất của thời gian nghệ thuật trong ca dao tình yêu là ước lệ, cho
nên cảm giác về một dòng thời gian cá nhân riêng biệt, thời gian khách quan,
thời gian xã hội bị nhạt nhòa. Bên cạnh đó tác giả cũng đặt vấn đề xem xét
thời gian nghệ thuật trong mối quan hệ với không gian nghệ thuật [1, tr.54-59]
Với chuyên luận Thi pháp ca dao, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Kính
tìm hiểu các vấn đề ngôn ngữ, hình tượng, kết cấu, thể thơ, thi pháp diễn
xướng, thời gian và không gian nghệ thuật của ca dao truyền thống. Về không
gian nghệ thuật, tác giả chú ý đến “không gian vật lý”, “không gian xã hội”
Theo tác giả thì không gian nghệ thuật trong ca dao truyền thống chủ yếu là
không gian trần thế, đời thường, bình dị, phiếm chỉ với những nhân vật chưa
được cá thể hóa, mang tâm trạng tình cảm chung của nhiều người. [22, tr.
177-184]
Trong Những thế giới nghệ thuật ca dao, tác giả Phạm Thu Yến đề
cập đến vấn đề “Thời gian và không gian nghệ thuật trong ca dao”. Viết về
vấn đề này tác giả khẳng định, không gian nghệ thuật trong ca dao gồm không
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
2
gian vật lý và không gian tâm lý. Từ việc khảo sát những lời ca dao cổ truyền,
tác giả đã rút ra đặc điểm và ý nghĩa của yếu tố nghệ thuật này. [45, tr.145-
151]
Trong cuốn Thi pháp văn học dân gian, nhà nghiên cứu Lê Trường
Phát cũng đã tìm hiểu vấn đề không gian nghệ thuật trong ca dao. Tác giả
khẳng định, không gian trong ca dao là không gian vật lý. Đó là không gian
thực tại khách quan như nó vốn có. Ngoài ra còn có không gian xã hội - nơi
diễn ra mọi hoạt động của đời sống với những mối quan hệ giữa con người
với con người. Không gian xã hội này nhiều khi trở thành không gian tâm
trạng mang tính tượng trưng, ước lệ, chỉ có trong tưởng tượng của nhân vật
trữ tình. [30, tr.133-135]
Từ những công trình nghiên cứu trên đây, chúng tôi có thể nhận diện rõ
hơn về không gian nghệ thuật trong ca dao truyền thống. Từ đó thấy được sự kế
thừa của việc thể hiện không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại với ca dao
truyền thống.
Với luận án “Sự chuyển đổi thi pháp từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện
đại” tác giả Nguyễn Hằng Phương đã đặt ra vấn đề nghiên cứu các yếu tố thi
pháp ca dao trong “trạng thái động”, và bước đầu nhận diện, lý giải những
quy luật cơ bản chi phối sự chuyển đổi thi pháp của loại thơ dân gian này
trong tiến trình lịch sử. Đây thực sự là những vấn đề khoa học quý báu, giúp
tác giả luận văn có cái nhìn cụ thể và toàn diện về đối tượng nghiên cứu.[33]
Ca dao là thể loại tiêu biểu và có sức sống lâu bền trong sáng tác dân
gian. Hơn thế, thể loại này còn có ý nghĩa đặc biệt với việc thể hiện đời sống
tâm hồn người Việt bao thế hệ. Có nhiều công trình nghiên cứu, tìm hiểu về
thể loại văn học này. Trong đó có những tài liệu sau liên quan đến đề tài mà
chúng tôi nghiên cứư:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3
Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam, nhóm tác giả Đinh Gia Khánh,
Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn đã đề cập tới cách cấu tứ trong thơ trữ tình
dân gian, truyền thống nghệ thuật của ca dao và bước đầu phân loại ca dao
Việt Nam. Đặc biệt các tác giả đã giới thiệu sơ lược lịch sử văn học dân gian
Việt Nam từng thời kỳ và việc sưu tầm, nghiên cứu văn học dân gian ở Việt
Nam [12]. Tài liệu này giúp chúng tôi thấy được bên cạnh bộ phận ca dao
truyền thống còn có sự xuất hiện và tồn tại của ca dao mới từ sau năm 1945.
Mảng ca dao hiện đại từ năm 1945 đến nay cũng đã được các nhà nghiên
cứu quan tâm, song việc tìm hiểu về nó còn rất hạn chế. Tuy nhiên đã có một
số công trình quan tâm đến nội dung và hình thức nghệ thuật của bộ phận thơ
dân gian này. Theo các tài liệu mà chúng tôi bao quát được, những tài liệu sau
có liên quan đến đề tài nghiên cứu:
Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã bàn đến việc “Phát huy nghệ thuật
truyền thống của ca dao xưa trong sáng tác ca dao mới” trong một bản tham
luận tại Đại hội văn nghệ toàn quốc lần thứ tư. Ở bản tham luận này tác giả đã
nhấn mạnh vai trò quan trọng của hình thức nghệ thuật ca dao; so sánh ca dao
cũ và ca dao mới về nhiều phương diện hình thức nghệ thuật khác nhau, trong
đó ít nhiều có đề cập đến không gian nghệ thuật.[31, tr.57- 64]
Trong bài viết “Vấn đề nghiên cứu văn học dân gian hiện đại”, nhà
nghiên cứu Chu Xuân Diên đã chính thức đặt vấn đề thảo luận về văn học dân
gian hiện đại. Tác giả cho rằng phải đứng trên quan điểm lịch sử thì mới có
thể nhìn nhận đánh giá đúng về bộ phận văn học dân gian mới này. Tác giả
nhấn mạnh đến các vấn đề như bản chất thẩm mĩ, đặc trưng loại biệt của văn
học dân gian; đối tượng của văn học dân gian hiện đại; mối quan hệ giữa văn
học dân gian hiện đại với văn học quần chúng và văn học thành văn; Cơ sở
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
4
lịch sử, xã hội của văn học dân gian hiện đại. Đây là những vấn đề hết sức
nhạy cảm và đang gây tranh luận trong giới nghiên cứu.[10, tr.34-53]
Đặng Văn Lung trong bài “Điểm qua ý kiến của một số tác giả xung
quanh vấn đề văn học dân gian hiện đại” tiếp tục nêu vấn đề thảo luận về văn
học dân gian hiện đại. Cụ thể là: Những đặc trưng của văn học dân gian tồn
tại và biến đổi như thế nào trong sáng tác của nhân dân ta hiện nay? Những
sáng tác mới của quần chúng vẫn mang những đặc trưng của văn học dân gian
thì có nên gọi là văn học dân gian hiện đại không? Quan hệ của văn học dân
gian hiện đại với văn học quần chúng và văn học chuyên nghiệp như thế nào?
Trong điều kiện xã hội lịch sử xã hội hiện nay thì thái độ của chúng ta đối với
bộ phận văn học dân gian hiện đại này ra sao? Như vậy, bài viết này lại đề cập
đến vấn đề thời sự nóng hổi – vấn đề văn học dân gian hiện đại.[28, tr.57 - 60]
Trong bài viết “Một ít ca dao chống Mĩ ở nông thôn hiện nay”, tác giả
Dương Tất Từ đã có một và suy nghĩ về tinh thần chống Mĩ trong ca dao mới.
Những phân tích và dẫn liệu về ca dao chống Mĩ ở nông thôn đã cho ta thêm
những tư liệu sống về sự tồn tại và vai trò của ca dao mới trong đời sống hôm
nay.[41, tr.108-111]
Tác giả Trần Tiến trong bài “Một số suy nghĩ về văn học dân gian hiện
đại”, đã đề cập đến tình hình văn học dân gian từ Cách mạng tháng Tám đến
nay. Từ đó tác giả kết luận: Văn học dân gian hiện đại trong đó có thể loại ca
dao vẫn cứ là một tồn tại khách quan như chính bản thân cuộc sống vậy. Bài
viết này đã giúp tác giả luận văn thêm một lần nữa khẳng định sự tồn tại và
phát triển của văn học dân gian hiện đại trong đó có ca dao hiện đại. [42,
tr.46-54]
Trong bài viết “Văn học dân gian hôm nay”, Trần Gia Linh đã đưa ra
những vấn đề bức xúc, đang gây tranh luận xung quanh sự tồn tại của văn học
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
5
dân gian trong đời sống xã hội hiện đại. Trong đó đáng chú ý là những phân
tích và dẫn liệu về ca dao mới - một bộ phận tiêu biểu, có sức sống lâu bền
trong sáng tác dân gian. Những dẫn liệu về văn học dân gian mới trong đó có
ca dao ở bài viết này tuy thiên về chủ đề châm biếm, phê phán song cũng cho
ta thêm những tư liệu sống về sự tồn tại và vai trò của văn học dân gian, của
ca dao mới trong đời sống hôm nay.[25, tr.44-49]
Nguyễn Nghĩa Dân trong Ca dao Việt Nam 1945 – 1975 đã giới thiệu
về đặc điểm nghệ thuật của ca dao thời kỳ chống Pháp và chống Mĩ - “Đó là
sự kế thừa và phát huy những phần ưu tú của nghệ thuật ca dao cổ truyền”.
Trong đó tác giả chú ý đến ngôn ngữ, cách cấu tứ theo kiểu phú, tỷ, hứng và
một số truyền thống nghệ thuật khác như lối mở đầu bằng mô típ có sẵn, việc
sử dụng thể thơ lục bát…Những phân tích bước đầu về nghệ thuật của những
lời ca dao này là cơ sở đáng tin cậy để tác giả luận văn nghiên cứu yếu tố
không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại.[9]
Xem xét các tài liệu nói trên chúng tôi thấy, các tác giả đều chỉ mới
dừng lại ở việc khẳng định sự tồn tại và ý nghĩa của ca dao hiện đại trong tiến
trình phát triển của văn học dân gian nói chung và ca dao nói riêng. Tuy nhiên
những tài liệu này là cơ sở đáng tin cậy để chúng tôi tìm hiểu về đời sống và
sinh mệnh của ca dao hiện đại trong quá trình nghiên cứu.
Có thể thấy rằng ở mảng ca dao hiện đại, sự nghiên cứu cũng mới chỉ là
những khám phá bước đầu. Tính đến thời điểm hiện nay, không gian nghệ
thuật trong ca dao hiện đại vẫn là mảng đề tài còn để trống, chưa có công
trình nghiên cứu nào đề cập đến vấn đề này một cách hệ thống.
Mặc dù vậy, công trình nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao
hiện đại sẽ được kế thừa từ những công trình đi trước những thông tin khoa
học bổ ích, những phương pháp nghiên cứu khoa học đạt hiệu quả. Đó sẽ là
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
6
những tiền đề khoa học quý báu, là nền tảng vững chắc cho chúng tôi thực
hiện đề tài này. Thực hiện đề tài này, chúng tôi mong muốn có những đóng
góp nhất định vào việc nghiên cứu thi pháp ca dao hiện đại nói riêng và thi
pháp dân gian nói chung.
3. Mục đích nghiên cứu
3.1.Tìm hiểu một yếu tố thi pháp của ca dao hiện đại, đó là không gian
nghệ thuật.
3.2.Trong điều kiện có thể, chúng tôi sẽ so sánh đối chiếu giữa không
gian nghệ thuật của ca dao hiện đại với không gian nghệ thuật của ca dao cổ
truyền để tìm ra những nét tương đồng và dị biệt.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1.Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những lời ca dao hiện đại được sưu
tầm, biên soạn và xuất bản dưới dạng văn bản viết.
Những đối tượng khác được nhắc tới trong đề tài chỉ nhằm mục đích liên
hệ, so sánh làm nổi bật lên đặc điểm của đối tượng nghiên cứu.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi chỉ xem xét một yếu tố thi pháp
tiêu biểu, đó là không gian nghệ thuật trong những lời ca dao hiện đại được
sưu tầm và biên soạn từ năm 1945 đến 1975.
Về tư liệu khảo sát: Chúng tôi chọn sử dụng một số cuốn sách ca dao có
ghi rõ nguồn gốc, cách thức sưu tầm biên soạn. Bao gồm :
Ca dao Việt Nam 1945-1975 (745 lời), (Nguyễn Nghĩa Dân. Nhà xuất
bản Văn hoá thông tin, Hà Nội, 1997).
Ca dao chống Mĩ tập1 (97 lời), tập 3 (100 lời), tập 4 (100lời) (Nhà xuất
bản, Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1970,1972,1974).
Ca dao chiến sĩ tập 5 (90 lời) (Nhà xuất bản, Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1975).
Thay người đi xa (101 lời) (Nhà xuất bản, Phụ nữ, Hà Nội, 1973).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7
Cụ Hồ ở giữa lòng dân (171 lời) (Lê Tiến Dũng và Trần Hoàng sưu tầm,
Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế, 2000)
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu chúng tôi thưc hiện một số nhiệm vụ
nghiên cúu cụ thể sau:
5.1.Tìm hiểu những vấn đề lí luận và thực tế có liên quan đến đề tài làm
cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu.
5.2.Trên cơ sở lí luận người nghiên cứu tiến hành khảo sát, thống kê
1404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn; phân tích, so sánh, đối
chiếu để rút ra những đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện
đại.
6. Phương pháp nghiên cứu
Căn cứ vào mục đích, đối tượng của đề tài, luận văn sử dụng các phương
pháp nghiên cứu sau:
6.1. Phương pháp phân tích - tổng hợp
Bằng phương pháp này, chúng tôi có thể phân tích tài liệu lý thuyết về
Thi pháp học, Thi pháp văn học dân gian, Thi pháp ca dao, vấn đề ca dao hiện
đại và những lời ca dao hiện đại…Trên cơ sở phân tích đó, chúng tôi có thể
tổng hợp những dấu hiệu đặc thù thành hệ thống. Qua đó giúp chúng tôi hiểu
sâu sắc và toàn diện hơn những vấn đề có liên quan đến đề tài và bản thân đối
tượng nghiên cứu.
6.2. Phương pháp thống kê
Sử dụng phương pháp thống kê vào đề tài này, chúng tôi đã tiến hành
khảo sát 1404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn. Sau đó lập
bảng thống kê số lời, tỷ lệ % và tên gọi cụ thể của không gian nghệ thuật. Từ
đó phân tích và khái quát lên đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca
dao hiện đại.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
8
6.3. Phương pháp so sánh đối chiếu
Cùng với phương pháp thống kê, chúng tôi tiến hành so sánh, đối chiếu
những lời ca dao hiện đại với những lời ca dao cổ truyền. Sử dụng phương
pháp này, chúng tôi có thể khái quát được đặc điểm của không gian nghệ
thuật trong ca dao hiện đại, nhận rõ sự kế thừa và sáng tạo trong việc thể hiện
không gian nghệ thuật của ca dao hiện đại với ca dao cổ truyền.
6.4. Phương pháp điền dã văn học
Qua những cuộc trao đổi trực tiếp với người dân trong những lần điền dã
ở một số địa phương, chúng tôi đã sưu tầm được những lời ca dao đang được
lưu truyền trong đời sống xã hội hiện đại mà chưa có một tài liệu nào ghi chép
và xuất bản thành sách. Ngoài ra chúng tôi còn sưu tầm được những tranh ảnh
có liên quan trực tiếp đến sinh hoạt văn hóa dân gian thời hiện đại. Phương
pháp này giúp cho người nghiên cứu hiểu rõ hơn về sự tồn tại và phát triển
của ca dao hiện đại trong đời sống hôm nay.
7. Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm có hai chương và phần phụ lục:
- Chương 1: Một số vấn đề lí luận và thực tế có liên quan đến đề tài.
- Chương 2: Đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại.
- Phần phụ lục:
Những lời ca dao hiện đại do tác giả tập hợp, sưu tầm.
Những ý kiến nhận xét, đánh giá khác nhau về văn học dân gian
hiện đại và ca dao hiện đại của các nhà nghiên cứu.
Một số tranh ảnh liên quan đến sinh hoạt văn hóa dân gian thời
hiện đại.
Cuối cùng là Danh mục tài liệu tham khảo gồm 45 đơn vị tư liệu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
Chương1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
VÀ THỰC TẾ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
Nghiên cứu khoa học nói chung và nghiên cứu khoa học văn học nói
riêng, ta không thể không dựa trên cơ sở lý luận và thực tế của chuyên ngành.
Những cơ sở khoa học này sẽ là công cụ hữu ích giúp người nghiên cứu phát
hiện ra chân lý mới về đối tượng mà mình đang theo đuổi.
Thực hiện luận văn Không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại cũng
cần đi theo con đường nhận thức trên. Ở chương này chúng tôi xin đưa ra các
khái niệm đã được thống nhất và một số vấn đề có liên quan đến đối tượng
nghiên cứu. Đặc biệt chúng tôi quan tâm đến những vấn đề có mối quan hệ với
ca dao hiện đại - “một bộ phận thơ dân gian có tính chất thời sự nóng hổi”.
1.1. Khái niệm thi pháp văn học dân gian
Nhìn một cách khái quát thì lịch sử thi pháp học là một quá trình phát
triển theo chiều hướng tích cực. Cùng với bước đi của thời gian, bộ môn khoa
học này càng ngày càng được chuyên biệt hóa, lúc đầu nó là một bộ phận nằm
trong mỹ học và lý luận văn học, sau tách ra trở thành bộ môn khoa học độc
lập. Đối tượng nghiên cứu của bộ môn khoa học này cũng dần được mở rộng,
đầu tiên là thơ sau đó là cả thơ và văn xuôi; đầu tiên là văn học viết sau đó là
cả văn học viết và văn học dân gian. Việc nghiên cứu thi pháp văn học dân
gian không chỉ mở rộng phạm vi, đối tượng nghiên cứu của khoa học thi pháp
mà còn đem đến cho bộ môn khoa học này những kết quả khả quan và mở ra
những hướng nghiên cứu có hiệu quả. Vậy thi pháp văn học dân gian là gì?
Nghiên cứu thi pháp văn học dân gian là nghiên cứu những vấn đề gì?
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
10
Crapxốp (1906 - 1980) – nhà pholklore học Xô viết cho rằng: “Thi
pháp với tư cách là tổng hợp những đặc điểm hình thức nghệ thuật của các tác
phẩm ngôn từ bao gồm:
a. Những đặc điểm của cấu trúc tác phẩm;
b. Hệ thống những phương tiện phản ánh, nhờ những phương tiện này
mà văn học viết và văn học dân gian xây dựng những bức tranh về cuộc sống,
những hình tượng về con người và tái tạo những hiện tượng khác nhau của
thực tại (các sự kiện lịch sử; sinh hoạt và đạo đức của con người; thiên nhiên);
c. Những chức năng tư tưởng thẩm mĩ của cấu trúc tác phẩm và những
chức năng tư tưởng thẩm mĩ của các phương tiện thể hiện tác phẩm (sự thể
hiện một cách xúc cảm trước hiện thực, sự đánh giá những sự kiện và hành vi
của nhân vật, sự khám phá ý đồ sáng tạo cùng giá trị tư tưởng nghệ thuật và
tay nghề sáng tạo ra tác phẩm )” [ Dẫn theo 22, tr.27-28]
Crapxốp còn cho rằng văn học dân gian và văn học viết có cái
chung, nhưng đồng thời văn học dân gian có đặc điểm riêng là sáng tạo của
quần chúng nhân dân. Ông còn khẳng định, thi pháp văn học dan gian còn là
những đặc điểm của hình thức, của cách thức thể hiện và biểu hiện riêng của
từng nghệ nhân. Cuối cùng thi pháp bao gồm cả những đặc điểm của dân tộc
[Dẫn theo 22, tr.27-28].
Như vậy, tuy chưa chính thức định nghĩa về thi pháp văn học dân gian
song Crapxốp đã có ý thức phân biệt sự khác nhau giữa thi pháp văn học viết
và thi pháp văn học dân gian khi đưa ra khái niệm về thi pháp. Có thể nói
Crapxốp đã gián tiếp phát biểu định nghĩa thi pháp văn học dân gian và thực
chất, khái niệm thi pháp văn học dân gian đã được nhà folklore học Xô viết
này xác định.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
11
Chu Xuân Diên trong bài viết Về việc nghiên cứu thi pháp văn học dân
gian cũng đã khẳng định tầm quan trọng của việc nghiên cứu thi pháp văn học
dân gian và định nghĩa như sau:
“Thi pháp văn học dân gian là toàn bộ các đặc điểm về hình thức nghệ
thuật, về phương thức và thủ pháp miêu tả biểu hiện, về cách cấu tạo đề tài,
cốt truyện và phương pháp xây dựng hình tượng con người... Việc nghiên cứu
thi pháp văn học dân gian bao gồm từ việc khảo sát những yếu tố thi pháp
riêng lẻ như phép so sánh thơ ca, các biểu tượng và luật thơ, các mô típ và
cách cấu tạo cốt truyện, cách mô tả diện mạo bên ngoài và tâm lý bên trong
của nhân vật... đến việc khảo sát những đặc điểm thi pháp chung của từng thể
loại, và cuối cùng là nêu lên những đặc điểm phổ thông và những đặc điểm
dân tộc của thi pháp học văn học dân gian nói chung. Nghiên cứu thi pháp
văn học dân gian còn bao gồm cả việc khảo sát những đặc điểm phong cách
cá nhân của người sáng tạo và diễn xướng trong mối quan hệ với những đặc
điểm thi pháp truyền thống”.[11, tr.19]
Các định nghĩa ở trên cho thấy thi pháp nói chung, thi pháp văn học dân
gian nói riêng là vấn đề khá rộng. Nó không chỉ bao gồm các yếu tố hình thức
nghệ thuật đơn thuần mà còn là những yếu tố nội dung mang tính hình thức. Đó
là những yếu tố nằm trong văn bản. Riêng với bộ phận văn học dân gian, ngoài
những yếu tố nằm trong văn bản được coi là đối tượng khảo sát chính, yếu tố
ngoài văn bản như đặc điểm phong cách cá nhân của người sáng tạo, phương
thức diễn xướng ... cũng cần được xem xét. Bởi nó góp phần làm nên nét riêng
biệt của tác phẩm văn học dân gian, tạo ra thi pháp văn học dân gian.
Quy chiếu vào luận văn, chúng tôi xác định yếu tố thi pháp chủ yếu cần
nghiên cứu là không gian nghệ thuật. Yếu tố thi pháp này không chỉ giữ một
vai trò quan trọng trong văn bản trữ tình, mà còn là một yếu tố có sự biến đổi
khá rõ nét từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện đại.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
12
1.2. Khái niệm ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại
1.2.1. Ca dao cổ truyền
Thuật ngữ ca dao đã từng được dùng với nhiều nghĩa rộng, hẹp khác
nhau. Theo nghĩa gốc thì “ca là bài hát có khúc điệu, dao là bài hát không có
khúc điệu” [15, tr. 26]
Và một thời “ca dao là danh từ chung chỉ toàn bộ những bài hát lưu
hành phổ biến trong dân gian có hoặc không có khúc điệu” [15, tr.26]. Trong
trường hợp này, ca dao đồng nghĩa với dân ca.
Nhưng trên thực tế, nội hàm khái niệm ca dao đã dần dần có sự thu hẹp.
Hiện nay, các nhà nghiên cứu cơ bản thống nhất “ dùng danh từ ca dao để chỉ
riêng thành phần nghệ thuật ngôn từ (phần lời thơ) của dân ca ( không kể
những tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi) ” [15,tr. 26]. Với nghĩa này, ca dao
là bộ phận chủ yếu và quan trọng nhất của thơ dân gian truyền thống.
Thí dụ lời ca dao:
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ
Năm canh chày thức đủ vừa năm
được xem là rút ra từ bài dân ca Nam Bộ Ru con với những tiếng đệm, tiếng
láy, tiếng đưa hơi như sau: Gió mùa thu mẹ ru ( mà) con ngủ (u). Năm (ơ)
canh chày (là) năm (ơ) canh chày, thức đủ vừa năm...
Hay lời ca dao:
“Ngựa ô anh thắng kiệu vàng
Anh tra khớp bạc đưa nàng về dinh”
vốn được xem là lời thơ cốt lõi của bài dân ca Lý ngựa ô có phần lời đầy đủ
(bao gồm cả tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi) như sau:
Ngựa ô anh thắng (anh thắng) kiệu vàng
Anh tra khớp bạc, lục lạc đồng đen
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
13
Bông sen là rậm, dây cương hồng thắm
Cán roi anh bịt đồng (hứ hư là)…
Anh ( í anh ) đưa nàng
Anh đưa nàng về dinh ( ứ ư…) [40]
Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, giới nghiên cứu nước ta đã sử dụng
tập hợp từ ca dao hiện đại (hay ca dao mới) để phân biệt với ca dao cổ truyền
(còn gọi là ca dao cổ).
Như vậy, ca dao cổ truyền (hay ca dao cổ) là khái niệm chỉ riêng thành
phần nghệ thuật ngôn từ (phần lời thơ) của dân ca (không kể tiếng đệm, tiếng
láy, tiếng đưa hơi) được sáng tác và sưu tầm chủ yếu từ Cách mạng Tháng
Tám trở vể trước.
1.2.2. Ca dao hiện đại
Khác với ca dao cổ truyền, ca dao hiện đại ra đời và tồn tại trong giai
đoạn lịch sử mới. Bởi vậy, hoàn cảnh sáng tác, lực lượng sáng tác, hệ thống
đề tài, chủ đề cùng những phương thức và phương tiện sáng tác lưu truyền
phổ biến có nhiều nét khác biệt. Ca dao cổ truyền chủ yếu là lời của những
sáng tác dân ca, ra đời trong các sinh hoạt ca hát dân ca. Lực lượng tham gia
sáng tác chủ yếu là tầng lớp nông dân. Đề tài và chủ đề cũng khá phong phú.
Phương thức sáng tác tập thể và phương tiện lưu truyền bằng miệng chiếm ưu
thế.Trong khi đó ca dao hiện đại lại ra đời trong những hoàn cảnh hết sức đặc
biệt: trong những cuộc bộ đội hành quân, trong các đợt dân công đi tiếp vận,
trong các sinh hoạt câu lạc bộ, trong những cuộc thi sáng tác ca dao... Điều
đáng lưu ý là, ca dao hiện đại không chỉ gồm phần lời của các làn điệu dân ca,
mà còn là những lời thơ cất lên trong các sinh hoạt văn hóa văn nghệ đa dạng
của quần chúng. Ca dao hiện đại không chỉ được sáng tác và phổ biến bằng
hình thức truyền miệng mà còn được lưu truyền bằng văn tự. Phạm vi đề tài
trong ca dao hiện đại cũng được mở rộng: Bên cạnh các đề tài truyền thống,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
14
những đề tài mới mang hơi thở thời đại được bổ sung và chiếm vị trí chủ chốt.
Hệ thống chủ đề trong ca dao hiện đại vì thế trở nên hết sức đa dạng, phong
phú. Ra đời trong hoàn cảnh lịch sử mới, lực lượng sáng tác và lưu truyền ca
dao hiện đại cũng có những thay đổi cơ bản. Không chỉ có nông dân mà công
nhân, bộ đội, dân công, trí thức… đều tham gia vào hình thức sinh hoạt văn
hóa văn nghệ dân gian này.
Điểm khác biệt trên giữa ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại chứng tỏ
thể loại ca dao đã có sự vận động, biến đổi mạnh mẽ trong tiến trình lịch sử.
Điều đó kéo theo việc phải có những điều chỉnh nhất định trong khái niệm ca
dao hiện đại.
Tác giả công trình Sự chuyển đổi thi pháp từ ca dao cổ truyền đến ca
dao hiện đại đã điịnh nghĩa: Ca dao hiện đại là khái niệm chỉ thành phần nghệ
thuật ngôn từ của các loại dân ca (không kể những tiếng đệm, tiếng láy, tiếng
đưa hơi) và những lời thơ mang truyền thống nghệ thuật dân gian, ra đời và
tồn tại trong thời kỳ hiện đại. [33, tr.54]
1.3. Khái niệm không gan nghệ thuật và vấn đề nghiên cứu không
gian nghệ thuật trong ca dao
1.3.1. Khái niệm không gian nghệ thuật
Không gian nghệ thuật là một yếu tố thi pháp được một số nhà nghiên
cứu quan tâm. Song đến nay, khái niệm không gian nghệ thuật vẫn chưa thật
sự thống nhất.
Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa như sau: “Không gian nghệ
thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể
của nó. Sự miêu tả trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một
điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ
thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
15
tục, cách quãng, nối tiếp, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài.. tạo thành viễn cảnh
nghệ thuật”. [15, tr.134-135]
Giáo trình Dẫn luận thi pháp học nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cho
rằng: “Không gian nghệ thuật là mô hình không gian của thế giới nghệ thuật
và cũng là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật”. Trong thực tế “không có
hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, và bản thân người kể chuyện
hay nhà thơ trữ tình cũng nhìn sự vật trong một khoảng cách, góc nhìn nhất
định. Nhờ có điểm nhìn của chủ thể mà không gian có chiều cao - thấp, rộng-
hẹp, xa - gần, sâu - cạn … Có thể nói, không gian nghệ thuật là sản phẩm
sáng tạo của người nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một phương
diện nhất định của cuộc sống”. [36, tr 107 -108]
Phạm Thu Yến trong Những thế giới nghệ thuật ca dao đã đưa ra ý
kiến: “Không gian nghệ thuật là một trong những phạm trù quan trọng của thi
pháp. Vừa là đại lượng chỉ địa điểm, vừa gắn với trường nhìn điểm nhìn, môi
trường hoạt động, không gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời
sống, nhiều khi mang ý nghĩa biểu rượng nghệ thuật. Là một hiện tượng nghệ
thuật, không gian nghệ thuật mang tính ước lệ, mang ý nghĩa cảm xúc tâm
tưởng”. [45, tr.146]
Như vậy, có thể thấy không gian nghệ thuật là một dạng tồn tại đặc
biệt, có quan hệ mật thiết với không gian vật lí và không gian địa lí. Nhưng
giữa hai kiểu không gian này lại có những điểm khác biệt. Nếu như không
gian địa lý, không gian vật lý tồn tại một cách khách quan ngoài ý thức của
con người thì không gian nghệ thuật lại mang đậm dấu ấn chủ quan của chủ
thể sáng tạo. Đó là không gian tinh thần của con người, là không gian sống
mà con người cảm thấy. Hay nói cách khác không gian nghệ thuật là sản
phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nó gợi lên trong trí tưởng tượng của chúng ta qua
các tín hiệu ngôn từ và mang tính vận động rõ nét.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
16
Không gian nghệ thuật không chỉ mang tính chủ quan mà còn mang
tính tượng trưng, quan niệm. Nghĩa là chủ thể sáng tạo luôn tạo ra không gian
nghệ thuật để thể hiện một quan niệm nhất định của mình về thế giới và cuộc
sống con người. Không những vậy không gian nghệ thuật còn mang một cấu
trúc đặc biệt, nó gắn liền với điểm nhìn của con người trong tác phẩm văn
học.
1.3.2. Vấn đề nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao
Muốn phát hiện ra những đặc điểm riêng biệt của không gian nghệ thuật
trong văn học dân gian nói chung và ca dao hiện đại nói riêng người nghiên
cứu phải so sánh không gian mang tính chủ quan mà tác giả dân gian tạo nên
với không gian hiện thực khách quan ở ngoài đời để tìm ra những nét tương
đồng và dị biệt. Nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại,
chúng ta cũng đi theo định hướng khoa học nói trên.
Nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao chúng ta cần lưu ý tới
đặc trưng loại hình, đặc trưng thể loại của nó. Nếu như không gian nghệ thuật
trong các tác phẩm tự sự thường được miêu tả rất cụ thể, tỉ mỉ và chi tiết, thì
không gian nghệ thuật trong các tác phẩm trữ tình trong đó có ca dao, chỉ
được miêu tả một cách chấm phá, điểm xuyết hoặc là họ không miêu tả mà
mặc nhiên công nhận không gian nghệ thuật ấy. Riêng với ca dao, không gian
nghệ thuật mang đặc trưng thể loại rất rõ nét. Qua nghiên cứu ta thấy không
gian nghệ thuật trong ca dao mang tính phiếm chỉ. Tuy nhiên tính phiếm chỉ
ấy có khi thể hiện trên văn bản là rất cụ thể (không gian bến đò, dòng sông,
cánh đồng…) nhưng chúng ta không thể xác định được nó ở địa điểm nào.
Không gian phiếm chỉ này rất phù hợp với đặc trưng của thể loại ca dao. Khi
tìm hiểu không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại, người nghiên cứu cũng
cần bám sát vào những đặc điểm khoa học trên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
17
1.4. Đời sống và sinh mệnh của ca dao hiện đại
1.4.1. Đời sống của ca dao hiện đại qua các thời kỳ lịch sử
Từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đ ến nay (đặc biệt vào năm
1969), vấn đề văn học dân gian hiện đại đã được đặt ra.Nhiều cuộc thảo
luận được tổ chức và đã thu hút s ự chú ý của các nhà nghiên cứu ở Việt
Nam
Một số ý kiến cho rằng, từ sau Cách mạng tháng Tám, văn học dân gian
dần dần mất đi và chỉ còn văn học thành văn phát triển rộng rãi trong quần
chúng nhân dân lao động. Một số khác không phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại
của văn học dân gian hiện đại mà lại cho rằng, trong điều kiện lịch sử mới
không thể có một loại hình văn học dân gian riêng biệt mà nó phát triển lẫn
cùng với văn học thành văn. Tuy nhiên, phần đông các nhà nghiên cứu vẫn
khẳng định sự tồn tại tự nhiên của văn học dân gian hiện đại với tư cách là
một loại hình văn học nghệ thuật riêng biệt. Chẳng hạn ý kiến của các tác giả
Vũ Ngọc Phan, Chu Xuân Diên, Cao Huy Đỉnh, Đặng Văn Lung, Trần Gia
Linh, Dương Tất Từ, Trần Tiến… đều khẳng định sự tồn tại của văn học dân
gian hiện đại trong đời sống xã hội hiện đại.
Trong những sáng tác dân gian hiện đại, ca dao là một thể loại khá tiêu
biểu và có một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Cùng với sự thay đổi
của đời sống xã hội, ca dao hiện đại cũng có sự vận động khá rõ nét qua các
giai đoạn lịch sử. Việc phân chia thành các giai đoạn phát triển của ca dao
hiện đại chỉ mang tính chất tương đối, bởi vì trong thực tế có những lời ca dao
không thể xác định rõ thuộc giai đoạn lịch sử nào. Hiện nay, có thể chia ca
dao hiện đại thành ba giai đoạn :
Từ năm 1945 đến năm 1954.
Từ năm 1954 đến năm 1975.
Từ năm 1975 đến nay.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
18
Vậy trong từng giai đoạn lịch sử ca dao hiện đại tồn tại và phát triển
như thế nào?
1.4.1.1. Từ năm 1945 đến năm 1954
Thời kỳ này xuất hiện rất nhiều những lời ca dao trong quần chúng nhân
dân mà chủ yếu là ở những làng quê, thôn bản, sau đó là ở các nhà máy, xí
nghiệp và công trường. Ngoài ra văn học dân gian trong đó có ca dao hi ện đại
còn xuất hiện ở môi trường lao động và chiến đấu chẳng hạn trong các cuộc
tải lương, tải đạn ra chiến trường.
So với ca dao những giai đoạn trước, ca dao thời kỳ này có nhiều điểm đổi
mới về nội dung phản ánh cũng như phương thức sáng tác, và lưu truyền. Trong
điều kiện lao động, chiến đấu và sinh hoạt mới của nhân dân thì phương thức
sáng tác, lưu truyền mới của ca dao xuất hiện là một điều tất yếu.
Lực lượng sáng tác ca dao đông đảo và phong phú hơn bao giờ hết. Đó là
người nông dân, công nhân, trí thức, là anh vệ quốc quân, chị thanh niên xung
phong, các em thiếu nhi, các cụ phụ lão… Công việc chính của họ là học tập,
sản xuất, và chiến đấu, nhưng với phẩm chất nghệ sĩ đã thấm đượm trong tâm
hồn, mà cảm hứng thi ca đến với họ ngay trong lúc thực hiện chính những
công việc ấy. Họ cất lên những lời ca, câu hát đọc lên những vần thơ để giãi
bày tâm trạng, cảm xúc, bộc lộ ý chí quyết tâm chiến đấu và thể hiện tấm lòng
yêu nước của mình. Những sáng tác hay được chép truyền tay nhau viết trong
cuốn sổ tay, chép lên báo tường, viết trên chuối non, trong lòng máng trăng
của tranh tre… rồi dán lên báng súng, tông dao, lưỡi mác, bi đông thậm chí ca
dao còn được dán lên cả nồi niêu, xoong chảo, gửi theo nắm cơn ra trận địa …
Cứ như vậy, ca dao theo chân anh bộ đội, chị dân công, mà lưu truyền ngày
càng sâu rộng hơn trong lòng quần chúng.
Do tính chất đa dạng của sinh hoạt lao động, chiến đấu và vui chơi của
nhân dân mà phong trào ấy có những biểu hiện vô cùng phong phú: Mùa hè
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
19
năm 1949, nhà thơ Tố Hữu đi với tiểu đoàn Phủ Thông tham gia chiến dịch
Sông Thao. Trong mười năm ngày cùng bộ đôị hành quân, chiến đấu nhà thơ
đã thu lượm được 350 bài ca dao trong đó có nhiều bài có chất lượng cao.
Nhà thơ kể lại rằng, thường trung đội nào cũng có báo, “…báo ra không khó
khăn gì hết. Ra trong lúc hành quân, trong lúc đánh trận. Cứ như vậy mà anh
nào cũng cố viết, vừa lau súng, vừa lẩm nhẩm mấy câu ca dao. Chợt nghĩ ra
họ viết và dán ngay lên súng, lên nồi chảo, ống loa, mìn, bom…Đến một trình
độ: một hôm xuất phát có thể động viên một lúc 500 bài”. [Dẫn theo 12]
Lưu Quý Kỳ đã kể lại một câu chuyện trong thực tiễn văn nghệ kháng
chiến Nam Bộ như sau: “Ở Nam Bộ vào thời có chủ trương đẩy mạnh việc
xây dựng bộ đội địa phương, các đơn vị quân đội chính quy đem súng ống -
chiến lợi phẩm của mình tặng cho du kích và trao nhiệm vụ cho họ thành lập
bộ đội địa phương. Lúc đó cán bộ văn nghệ trong quân đội đã vận động mỗi
chiến sỹ làm một câu ca dao dán vào báng súng để nói lên tâm tình của mình
trước khi gửi khẩu súng lại cho người tiếp nhận. Chỉ một vài tiếng đồng hồ,
một tiểu đoàn vào khoảng 400 chiến sĩ đã có trên 500 câu ca dao được ra
đời”. [Dẫn theo 12]
Còn Hoài Thanh, trong “Nói chuyện thơ kháng chiến ở chiến dịch Cao -
Bắc - Lạng” (1950) thì kể lại, một đồng chí cấp dưỡng gài vào nắm cơm gánh
ra trận địa cho bộ đội mấy câu thơ:
Mời anh xơi nắm cơm chay
Ăn no lấy sức phanh thây quân thù.
Bộ đội chiến đấu ngoài mặt trận đáp lại cũng bằng cách dán trả mấy câu
thơ vào chiếc đòn gánh gánh cơm:
Hôm nay tớ nhận cơm chay
Ngày mai tớ gửi mười Tây làm qùa. [Dẫn theo12]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
20
Khoảng cuối những năm 50 trong những đoàn dân công đi tiếp vận chuyển
thóc gạo ra chiến trường bắt đầu xuất hiện những câu hò tiếp vận đầu tiên ở
Thanh Hóa, Nghệ An. Những điệu hò này được kế thừa trên cơ sở tiếp thu
những điệu hò trong lao động và hò đối đáp trước Cách mạng.
Chẳng hạn:
Hò ớ ơ …
Trời chưa khô lại mòng những nước
Dân công hò vội bước theo quân
Đỉnh đèo vừa dốc vừa trơn
Chim bay rã cánh, người còn dẻo chân.
Hò ớ ơ …
Tiếng đàn của chị văn công
Tình tinh tính tỉnh tinh thần anh em
Một đoàn súng ống vừa lên
Một đoàn gồng gánh theo liền sau lưng.
Bên cạnh đó, trong ca dao chống Pháp còn xuất hiện hình thức diễn
xướng dân gian bằng lối đối đáp nam - nữ rất hồn nhiên, đáng yêu.
Thí dụ:
- Đường đi vượt núi băng rừng,
Nam:
Thấy em vác đạn anh thương em nhiều.
Nữ: - Anh ơi dù mấy núi đèo
Súng đi nên đạn phải theo đi cùng.
- Đôi ta súng thép, đạn đồng
Súng thầm hẹn đạn tiến công đến cùng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
21
Hay nhà thơ Trần Hữu Thung kể lại rằng, trong một đêm trăng xuôi
dòng sông Lam để đi công tác vào Bình Trị Thiên nhà thơ đã được nghe câu
hò trên chiếc thuyền vận tải:
Thuyền ai xuôi chợ Vực
Thuyền ai ngược sông Đô Lương
Thuyền ai chở khách chở phường
Thuyền em chỉ chở công lương cho cụ Hồ.
Từ thực tế sáng tác và sưu tầm ở trên, ta thấy rằng: Trong giai đoạn kháng
chiến chống thực dân Pháp ca dao hiện đại vẫn tồn tại và phát triển một cách
mạnh mẽ trong quần chúng nhân dân. Sự tồn tại và phát triển của nó trước hết
xuất phát từ nhu cầu và khả năng sáng tạo, thưởng thức văn nghệ của đại bộ
phận quần chúng nhân dân. Tất nhiên do đòi hỏi cấp thiết của cuộc sống lao
động và chiến đấu, thời gian dành cho việc gọt rũa, trau chuốt không nhiều
nên nhiều tác phẩm ca dao hiện đại còn ở dạng phác thảo, chưa hoàn thiện về
nội dung cũng như hình thức nghệ thuật, cá biệt có những lời ca dao thuần tuý
mang tính tuyên truyền, hô khẩu hiệu, ít chất thơ. Sau đó phải kể đến vai trò
định hướng của Đảng và nhà nước đối với văn hóa văn nghệ dân gian nói
chung và ca dao hiện đại những năm chống Pháp nói riêng.
1.4.1.2. Từ năm 1954 đến năm 1975
Thời kỳ dân tộc ta phát động cuộc kháng chi ến chống đế quốc Mỹ
xâm lược ở Miền Nam và xây d ựng chủ nghĩa xã hội ở Miền Bắc. Trong
giai đoạn này, phong trào sinh ho ạt văn hóa văn ngh ệ dân gian ngày càng
được đẩy mạnh và phát triển rầm rộ hơn bao giờ hết. Đặc biệt nhân dân và
quân đội ta đã sáng tác nhi ều ca dao để kịp thời góp phần đẩy mạnh tinh
thần chiến đấu và ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ca ngợi cuộc
sống lao động, sản xuất.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
22
Phong trào sáng tác ca dao chống Mỹ đã phát triển mạnh mẽ với những
hình thức đa dạng, phong phú. Những tập Ca dao chống Mỹ, Ca dao chiến sỹ
liên tục được ra đời trong những phong trào sáng tác, sưu tầm ở tiền tuyến.
Còn ở hậu phương, các tập ca dao với chủ đề sản xuất và xây dựng cuộc sống
mới cũng lần lượt được xuất bản: như Thay người đi xa, Hàng về (ca dao về
nông nghiệp); Ngàn xanh (ca dao về lâm nghiệp); Khơi dòng nước lên (ca dao
về thuỷ lợi)…Các nhà xuất bản thời đó, đặc biệt là Nhà xuất bản Quân đội
nhân dân đã góp phần không nhỏ trong việc sưu tầm tuyển chọn ca dao, nhất
là những bài ca dao đặc sắc, mang đậm giá trị tư tưởng cũng như đáp ứng yêu
cầu hình thức nghệ thuật. Nhà xuất bản này còn mở thêm chuyên mục phản
ánh tình hình sáng tác, sưu tầm và hướng dẫn cách thức sáng tác, sưu tầm ca
dao cho quần chúng nhất là các chiến sỹ ngoài mặt trận. Ban biên tập còn
phân tích nội dung và hình thức nghệ thuật một số lời ca dao tiêu biểu có nội
dung chống Mỹ với nhan đề: “Cần thêm rất nhiều thơ ca căm thù như thế”
[5]
Ở thời kỳ này, những sinh hoạt văn hóa văn nghệ dân gian mang tính tập
thể như hò tiếp vận, hò đối đáp vẫn tiếp tục được duy trì, phát triển và trở
thành phong trào ca hát quần chúng sôi nổi, mạnh mẽ trong các đơn vị bộ đội,
nông thôn, nhà máy, công trường, cơ quan, trường học… Hơn thế phong trào
“Tiếng hát át tiếng bom” cũng góp phần tích cực vào việc khởi dậy niềm say
mê sáng tạo thơ ca của quần chúng. Có thể nói, các hình thức ca hát trên là
mảnh đất màu mỡ để ca dao nảy mầm và phát triển.
Sau đây là một vài minh chứng cho phong trào sáng tạo và thưởng thức
ca dao chống Mỹ. Tác giả Đặng Văn Lung trong bài viết Những người sáng
tác ca dao ở nông thôn hiện nay đã miêu tả một đêm lao động và sáng tác ca
dao như sau: “Ở đây không thể có sự thống kê chính xác nào về số lượng ca
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
23
dao hôm ấy. Câu này tiếp câu kia như tranh lợp nhà, khi giống nhau ở phần
đầu, khi giống nhau ở phần giữa hay phần cuối, thậm chí giống nhau hai phần
hay cũng bài ấy đổi đi mấy chữ. Người ta không nghĩ đến chất lượng câu ca
dao vừa làm, cũng chẳng nghĩ tới việc ghi lại, sửa chữa để gửi đến một bài
báo nào, chỉ miễn sao động viên được mọi người vui vẻ, hăng hái hoàn thành
công việc của mình. Người ta cũng không thể nhớ được câu ca dao ấy do ai
làm ra”. [26]
Đó chỉ là một trong những hình thức sáng tác ca dao của giai đoạn
kháng chiến chống Mỹ. Còn biết bao nhiêu lời ca dao khác đã được ra đời
trong cuộc sống sinh hoạt, chiến đấu, lao động như thế mà chúng ta chưa sưu
tầm được.
1.4.1.3 Từ năm 1975 đến nay
Từ khi đất nước thống nhất đến nay, sáng tác dân gian ngày càng phải
đối mặt với một thực tế: tự vận động để tồn tại bên cạnh những loại hình văn
học nghệ thuật chuyên nghiệp và bán chuyên nghiệp vốn có nhiều ưu thế về
nội dung và hình thức biểu hiện. Song văn học dân gian hiện đại trong đó có
ca dao, vẫn tiếp tục tồn tại và vẫn được lưu truyền trong đời sống sinh hoạt
của quần chúng.
Bên cạnh những lời ca dao mang âm hưởng ngợi ca: Ca ngợi Đảng, Bác
Hồ, ca ngợi cuộc sống mới, ca ngợi những con người dũng cảm trong cuộc
chiến chống kẻ thù xâm lược… còn có không ít những lời ca dao đang được
lưu truyền trong sinh hoạt của quần chúng nhưng vì những lý do khách quan
và chủ quan mà ta chưa sưu tầm, tuyển chọn được. Bộ phận ca dao này, ngoài
một số lời mang âm hưởng ngợi ca, còn có những lời chứa đựng nội dung hài
hước, châm biếm, phê bình giáo dục mang tính thời sự sâu sắc.
Có thể đó là những lời ca dao châm biếm nhẹ nhàng hoặc phê phán
những thói hư tật xấu của con người trong xã hội ngày nay:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
24
- Một cây làm chẳng lên non
Ba cô chụm lại mỏi mòn lỗ tai.
- Ầu ơ…
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ
Năm canh dài cha nhậu đủ cả năm canh.
- Con cò đi uống rượu đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao
Còn anh chả uống ngụm nào
Cũng say ngây ngất, ngã vào lòng em.
Đặc biệt có những lời ca dao lên án những tệ nạn xã hội một cách nhẹ
nhàng mà sâu sắc:
- Cờ bạc là bác thằng hèn
Áo quần bán hết tòng teng đi… ăn mày.
- Sáng trăng chiếu chải hai hàng
Bên anh “xập xám” bên làng “tiến lên”.
- Người ta đi cấy lấy công
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề
Trông qua trông lại trông về
Trông khi chủ vắng đánh đề kiếm thêm.
Cũng xuất hiện không ít trong ca dao hiện đại những lời ca dao có nội
dung lên án lối sống thực dụng, trọng đồng tiền của một số người hiện nay:
- Đi đâu cho thiếp theo cùng
No thì thiếp ở, lạnh lùng thiếp…bye!
Má ơi đừng gả con xa
-
Chim kêu, vượn hú biết nhà má đâu
Thôi má hãy gả nhà giàu
Có tiền chỉnh mặt, làm đầu cho con.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
25
Cùng với nội dung mang tính hài hước, châm biếm một số lời ca dao còn
được sáng tạo trên cơ sở kế thừa những yếu tố truyền thống, có tính dị bản và
đang được lưu truyền trong đời sống xã hội:
- Còn duyên bán nhẫn bán vàng
Hết duyên vẫn bán nhẫn vàng như xưa.
Dị bản: - Còn duyên bán nhẫn bán vàng
Hết duyên bán mít cho chồng gặm xơ.
- Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ ở nhà lầu ngồi chơi.
Dị bản: - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ cấy con trâu đi nằm.
Trong thời kỳ này còn xuất hiện một số người hay làm thơ theo kiểu
dân gian, tiêu biểu là Nguyễn Bảo Sinh. Ông được biết đến với tư cách là nhà
thơ “ hậu bút tre” cùng với những vần thơ mang đậm “chất dân gian”. Ở mọi
nơi, mọi chỗ ông đều có thơ dưới nhiều hình thức. Viết trên giấy, trên khung
treo tường, khắc trên đá… ngoài ra ông còn in thành nhiều tập thơ lấy tên là
Huyền Thi. Thơ của ông đa dạng phong phú, khéo léo và bất ngờ. Với nhiều
lối nói như ngắt câu, ép vần, nói lái, nói ngược, có khi rất ngộ nghĩnh, có khi
ngang phè ẩn nghĩa, cho nên dễ ấn tượng, dễ nhớ, hiệu quả gây cười cao.
“Ông làm thơ như một cách ghi nhật ký, ghi lại ý nghĩ bất chợt khi ông nghĩ
ra một điều gì đấy trên cơ sở quan sát hiện thực và mỗi khi ông rút ra được
kinh nghiệm gì đấy từ cuộc đời ông”. [43 tr.15]
Chẳng hạn như một vài vần thơ dưới đây:
Ghế thì ít, đít thì nhiều
Cho nên đấu đá là điều tất nhiên
Ba lạng ở chốn động Tiên
Thừa chỗ đủ để cưỡi lên vạn người.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
26
Xung quanh chuyện ái tình ông thường viết rất tế nhị khiến người “có
tật” cũng không giật mình, không tự ái:
- Đàn bà lưu luyến tình xưa
Đàn ông say đắm tình vừa mới quen.
- Im lặng vợ bảo giận gì
Tươi cười vợ bảo chắc đi với bồ.
- Ái tình nếu uống đủ liều
Loài người sẽ thoát được điều tà tâm.
Nhiều lúc nhà thơ lắng lại những suy tư gợi mở về lẽ sống, tình đời và
muốn được cảm thông, chia sẻ:
- Quạnh hiu ngay giữa đất trời
Còn hơn hiu quạnh giữa người thân thương.
- Người mạnh nào cũng cô đơn
Bởi vì kẻ yếu đông hơn rất nhiều.
Nguyễn Bảo Sinh là một nhà thơ không chuyên, hóm hỉnh có tài. Thơ
ông sẽ trở thành thơ dân gian nếu như những sáng tác đó không những được
công chúng đón nhận mà còn lưu truyền gìn giữ theo quy luật của sáng tạo văn
học nghệ thuật dân gian.
Những phân tích bước đầu trên đây một lần nữa khẳng định ca dao hiện
đại luôn luôn vận động và phát triển trong thời kỳ hiện đại. Ở mỗi một giai
đoạn lịch sử ấy ca dao hiện đại đã có một diện mạo riêng, và đời sống riêng.
1.4.2 Những yếu tố tạo tiền đề để ca dao hiện đại tồn tại và phát triển
Hiện nay các nhà nghiên cứu vẫn khẳng định sự tồn tại tự nhiên của
văn học dân gian hiện đại trong đó có ca dao hiện đại. Vậy ca dao hiện đại tồn
tại và phát triển được là nhờ những yếu tố tiền đề nào?
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
27
Trước hết theo chúng tôi ca dao hiện đại tồn tại, phát triển được là do
nhu cầu và khả năng sáng tạo, thưởng thức văn nghệ của quần chúng nhân
dân trong thời kỳ lịch sử mới của đất nước. Nói như nhà thơ Xuân Diệu, đó là
sự tồn tại khách quan, không thể cưỡng lại được của hình thức sáng tạo nghệ
thuật theo phương thức tập thể và truyền miệng ngay cả trong những điều
kiện lịch sử mới của nhân dân. Hình thức sáng tạo này tuy không còn là hình
thức duy nhất xưa kia, song vẫn tiếp tục tồn tại để đáp ứng một loại nhu cấu
sáng tạo tinh thần mà những hình thức sáng tạo theo phương thức văn học
thành văn không thể thỏa mãn được.[Dẫn theo12]. Ngược dòng thời gian
chúng ta thấy có một dòng chảy thơ ca dân gian trong suốt quá trình lịch sử.
Dân tộc ta là một dân tộc vốn yêu thích ca hát, làm thơ, thích được giãi bày
những cảm xúc, tình cảm của mình đối với thế giới xung quanh. Từ Cách
mạng tháng tám năm 1945 đến năm 1975, đất nước ta có hoàn cảnh lịch sử
đặc biệt. Đó là hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ trường kỳ gian
khổ. Chính hoàn cảnh lao động chiến đấu mới này đã nảy sinh những tình
cảm, quan điểm, thái độ, những nhu cầu giao tiếp và sáng tạo mới của con
người. Chính vì thế mà trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ
những lời hát đối đáp, những lời ngâm, điệu hò, những lời ca dao vẫn tiếp tục
ra đời nhưng mang hơi thở mới- hơi thở của thời đại. Có thể nói nhu cầu sáng
tạo và thưởng thức văn nghệ của quần chúng nhân dân chính là yếu tố tiền đề
đầu tiên và quan trọng nhất để ca dao hiện đại tồn tại và phát triển.
Yếu tố tiền đề thứ hai tác động tới đời sống sinh mệnh của ca dao hiện
đại là sự định hướng của Đảng. Chủ trương văn nghệ phục vụ cuộc sống lao
động và chiến đấu, văn nghệ trở về với cội nguồn dân tộc của Đảng là nhân tố
quan trọng thúc đẩy phong trào văn hóa văn nghệ của quần chúng, góp phần
bảo lưu và phát triển các hình thức sáng tạo văn nghệ dân gian cổ truyền trong
đó có thơ ca. Nhà nghiên cứu Bùi Văn Nguyên đã có nhận xét “Dòng văn học
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
28
quần chúng hiện nay không phải là dòng văn học tự phát như xưa mà có
hướng tiến lên theo đường lối văn nghệ của Đảng” [Dẫn theo 28]. Từ nhận
xét trên có thể khẳng định rằng, cũng giống như trong Văn học Viết, các văn
nghệ sỹ đã nhận được sự định hướng của Bác Hồ: “Văn nghệ cũng là một mặt
trận, anh chị em là chiến sỹ trên mặt trận ấy” (Bài phát biểu của Bác tại Đại
hội các nhà văn năm 1951) thì trong văn h ọc dân gian hiện đại (trong đó có
thể loại ca dao) các tác giả dân gian cũng nhận được sự định hướng kịp thời
của Đảng trong việc sáng tác, sưu tầm và tuyển chọn những lời ca dao hay -
"những hạt vàng, hạt ngọc trong bể cát mênh mông của văn học dân gian" [5]
để phục vụ cho hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc. Tất nhiên mục
đích lớn nhất của văn nghệ là vì Tổ quốc, vì Chủ nghĩa xã hội. Chẳng hạn
Đảng đã định hướng cho các nhà xuất bản (đặc biệt là nhà xuất bản Quân đội
nhân dân) mở các chuyên mục góp ý kiến cho việc sưu tầm và định hướng
sáng tác cho các nghệ sỹ dân gian. Nhà xuất bản đã nhấn mạnh yêu cầu sáng
tác ca dao hiện đại: “Các đồng chí nên thuộc nhiều ca dao truyền thống, học
lấy cách suy nghĩ bằng hình tượng của nhân dân lao động, học lấy lời ăn tiếng
nói của nhân dân, học cả lối biểu hiện nữa...” [5, tr.71].
Yếu tố thứ ba có ý nghĩa tiền đề đối với sự tồn tại và phát triển của ca
dao hiện đại chính là đặc trưng thể loại ca dao. Thể loại ca dao có ưu thế hơn
nhiều so với các thể loại khác của văn học dân gian. Đó là sự ngắn gọn, dễ
thuộc, dễ nhớ, vần điệu hài hòa - cân đối, tạo được sự hấp dẫn và thích thú đối
với mọi người. Mặt khác ca dao phản ánh rất sâu sắc và sinh động đời sống
tâm hồn của con người. Vì thế người ta thường mượn ca dao để giãi bày
những suy nghĩ, tâm tư, tình cảm của mình. Từ những đặc trưng thể loại trên
mà ca dao hiện đại dễ được lưu truyền trong mọi không gian và thời gian.
Với những yếu tố tiền đề nói trên, ca dao hiện đại có cơ sở để tồn tại và
phát triển. Bắt nguồn từ truyền thống thơ ca dân gian, truyền thông văn hóa
văn nghệ của dân tộc, ca dao hiện đại đã khẳng định được sự tồn tại của mình
trong xã hội ngày nay.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
29
Tiểu kết
Tuy chưa nghiên cứu một cách đầy đủ những vấn đề có liên quan đến thi
pháp văn học dân gian, thi pháp ca dao, nhưng tìm hi ểu các khái niệm đó và
những quan điểm khác nhau về nó trong lịch sử nghiên cứu đã tạo cho ta một
cái nhìn đa diện nhưng thống nhất khi vận dụng những lý luận của khoa học
thi pháp vào nghiên cứu một vấn đề cụ thể. Thi pháp văn học dân gian không
chỉ đơn giản là sự cụ thể hóa các đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu so với thi
pháp học, mà còn là hệ thống quan điểm, phương thức nghệ thuật riêng biệt
của một bộ phận văn học có những đặc thù về nội dung và hình thức thể hiện.
Ở chương này khái niệm ca dao cổ truyền và khái niệm ca dao hiện đại
cũng được xem xét. Mặt khác, chúng tôi đã chỉ rõ diện mạo và sự vận động
của ca dao hiện đại trong từng thời kỳ lịch sử. Đồng thời bước đầu đưa ra
những yếu tố tiền đề có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của ca
dao hiện đại trong thời kỳ hiện đại. Đây là những cơ sở lý luận cơ bản để
chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
30
Chương 2
ĐẶC ĐIỂM CỦA KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG CA DAO HIỆN ĐẠI
Qua việc khảo sát 1404 lời ca dao hiện đại chúng tôi phát hiện ra rằng:
ngoài những đặc điểm tương đồng với không gian nghệ thuật trong ca dao
truyền thống thì không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại còn mang những
đặc điểm lý thú, mới lạ. Với những nghiên cứu bước đầu, chúng tôi mạnh dạn
phân tích và lý giải những đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca dao
hiện đại ở chương này.
2.1. Tính phiếm chỉ và cá biệt hoá của không gian nghệ thuật
2.1.1. Tính phiếm chỉ
Không gian mang tính phiếm chỉ là những không gian mang những đặc
điểm chung nhất, phổ biến nhất. Những không gian này không cụ thể và khó
xác định.
Qua việc khảo sát 1404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn
chúng tôi thấy đặc điểm nổi bật trong không gian nghệ thuật của ca dao hiện
đại là mang tính phiếm chỉ. Đấy cũng là điểm tương đồng giữa không gian
nghệ thuật trong ca dao hiện đại với không gian nghệ thuật trong ca dao cổ
truyền.
Phần lớn các lời ca dao hiện đại đều nhắc đến không gian dòng sông, cánh
đồng, con đường, chiến trường, mặt trận… Đó là nơi để nhân vật sinh sống, gặp
gỡ, lao động, trò chuyện, ca hát. Những không gian này không cụ thể, khó xác
định, và mang những đặc điểm chung nhất, phổ biến nhất của dải đất Việt Nam.
Dưới đây là một số không gian nghệ thuật mang tính phiếm chỉ tiêu biểu trong ca
dao hiện đại
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
31
2.1.1.1 Không gian dòng sông
Không gian dòng sông trong ca dao hiện đại thường gắn với hình ảnh
con đò chở đoàn chiến sĩ qua sông trong những năm kháng chiến.
“Tay chèo nhẹ khoả sóng trăng
Đưa đoàn chiến sĩ qua sông đêm này
Chúc anh mạnh khoẻ hăng say
Giết xong giặc Mỹ mau ngày về qua
Đò em đợi bến sông nhà
Nước sông lại vỗ thiết tha mái chèo”.
Mới đọc lời ca dao, ta tưởng đó là địa điểm đã được xác định cụ thể,
nhưng thực tế ta không thể xác định được đây là dòng sông nào? ở đâu?
Cũng là không gian dòng sông với những hình ảnh con thuyền tải đạn
trong một đêm trăng thơ mộng:
“Đêm nay trong ánh trăng vàng
Thuyền em tải đạn nhẹ nhàng vượt sông”.
nhưng ta đâu có thể biết được dòng sông này ở đâu? Chỉ biết rằng đây là
không gian xuất hiện rất phổ biến trong những năm kháng chiến chống Pháp,
chống Mỹ trên đất nước ta.
Không gian mang tính phiếm chỉ này đã khái quát được nét chung nhất
về những dòng sông - nơi diễn ra các hoạt động phục vụ đắc lực cho cuộc
kháng chiến trường kỳ của dân tộc. Đặc biệt không gian dòng sông ấy đã để
lại ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc về một vẻ đẹp thiên nhiên thơ
mộng cùng tình cảm gắn bó tha thiết giữa con ng ười với con người trong
những năm tháng chiến tranh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
32
2.1.1.2 Không gian cánh đồng
Không gian cánh đồng cũng xuất hiện rất phổ biến trong ca dao hiện đại.
Đây là không gian cánh đồng non xanh mơn mởn nhờ mồ hôi, công sức của
bao người chăm bón:
“Cánh đồng bát ngát xanh tươi
Lúa như con gái đang thời non tơ
Nào ai đắp đập be bờ
Sao cho ruộng nước bao giờ cũng no
Thì thùm tát nước thi đua
Ấy ta thực hiện vụ mùa sinh sôi”.
và:
“Yêu sao những cánh đồng này
Dòng mương uốn lượn hàng cây đôi bờ
Bèo dâu xanh bến đồng xa
Mưa xuân dải bụi phất cờ lúa lên
Xanh đồng dưới, mượt đồng trên
Bàn tay ai đó dịu hiền đảm đang
Đẹp như cây lúa đồng làng
Vẫy chào súng thép, đồng vang tiếng cười
Lúa xanh xanh cả đất trời
Bước hành quân rộn niềm vui xóm làng”
Khi đọc lời ca dao ta chỉ cảm nhận được đây là không gian quen thuộc,
dường như đã gặp ở đâu đó và dường như ta đã từng gắn bó với nó. Nhưng
không ai có thể khẳng định đó là cánh đồng của quê hương mình hay là một
cánh đồng nào đó? Ở đâu? Không gian phiếm chỉ này đã khái quát được những
nét chung nhất của cánh đồng lúa Việt Nam và giúp người đọc thấy được tình
cảm chan chứa, yêu thương, gắn bó của con người trên mảnh đất này.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
33
Bên cạnh những cánh đồng xanh mượt đầy sức sống, thì còn có những
cánh đồng chịu sự tàn phá khắc nghiệt của thiên nhiên:
“Hạn hán như lửa cháy nhà
Lúa rơi giữa ruộng, lửa sa đầy đồng
Nhìn thân cây lúa ngậm đồng
Lúa ơi, lúa hỡi đau lòng lắm thay”.
Lời ca dao trên đã tạo nên ấn tượng đặc biệt trong lòng người đọc về một
cánh đồng héo úa, xác xơ bởi sự tàn phá khắc nghiệt của thiên nhiên. Đó là
cái héo úa, xác xơ của cánh đồng lúa quê mình hay một nơi nào đó mình đã
từng gặp khiến họ có chung tâm trạng đau đớn, xót xa với nhân vật trữ tình
trong lời ca.
Tóm lại: Một trong những đặc điểm cơ bản của không gian nghệ thuật
trong ca dao hiện đại là tính phiếm chỉ. Không gian nghệ thuật này hoàn toàn
phù hợp và góp phần đắc lực vào việc thể hiện tâm trạng, cảm nghĩ chung của
nhiều lớp người trong xã hội. Chính vì vậy, cũng g iống như ca dao cổ truyền
ca dao hiện đại cũng thường không mổ xẻ, khám phá những tâm trạng riêng,
thường không nói bằng cách nói cá biệt. Ng ười sáng tác ca dao nói như tập
thể nói. Thế nên khi đọc ca dao nói chung và ca dao hiện đại nói riêng người
ta dễ tìm thấy sự đồng cảm, gần gũi, tưởng như những lời ca ấy là tiếng lòng,
là cảm xúc được ngân rung lên từ chính tâm hồn mình vậy.
2.1.2. Tính cá biệt hoá
Không gian mang tính cá biệt hóa là không gian mang tính riêng biệt, cụ
thể và có thể xác định được. Khi tìm hiểu ca dao hiện đại, chúng tôi nhận
thấy, không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại có tính cá biệt hoá cao ở
những lời ca dao miêu tả, tường thuật lại những chiến công lịch sử lẫy lừng
của quân và dân ta trong những năm kháng chiến. Ở đó tên địa phương đã trở
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
34
thành những yếu tố độc lập để ghi nhớ những chiến công lịch sử đáng tự hào
của dân tộc Việt Nam
Trong ca dao cổ truyền cũng thỉnh thoảng xuất hiện một số tên địa danh
như Xứ Nghệ, Xứ Lạng, Xứ Huế..nhưng những địa danh này không nhiều và
không có tính cá thể hoá trong sự miêu tả. Vì thế ở nhiều câu ca dao có thể
thay địa danh này bằng địa danh khác mà nội dung vẫn phù hợp.
Ví dụ:
- “Non Hồng ai đắp mà cao
Sông Lam ai bới, ai đào mà sâu”.
và:
- “Núi Truồi ai đắp mà cao
Sông Dinh ai bới, ai đào mà sâu”.
- “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ”.
và:
“Đường vô xứ Huế quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ”.
“Ai vô xứ Huế thì vô”. [Dẫn theo 26,tr.148]
Hay trong bài viết Những yếu tố trùng lặp trong ca dao trữ tình tác giả
Đặng Văn Lung cũng cho rằng: “Đặc điểm có sông nước, có cát bồi là chung
cho tất cả những làng xóm định cư theo dọc bờ sông, ở đâu có đặc điểm ấy
đều có thể thay tên địa phương mình vào lời ca dao” [Dẫn theo 21]
- “Nước Thổ Hà vừa trong vừa mát
Đường Vạn Vân lắm cát dễ đi”.
(Hà Bắc)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
35
- “Nước Trịnh Thôn vừa trong vừa mát
và:
Đường Trịnh Thôn lắm cát dễ đi”.
(Thanh Hoá)
- “Nước Ngọc Sơn vừa trong vừa mát
và:
Đường Nam Giang lắm cát dễ đi ”.
(Nghệ An)
Trong ca dao hiện đại, hiện tượng trùng lặp này cũng xuất hiện nhưng ít
hơn hẳn. Có thể lý giải điều này với những nguyên nhân sau: Thứ nhất, vì
khối lượng ca dao hiện đại ít hơn nhiều so với ca dao cổ truyền. Thứ hai, do
ca dao hiện đại mang tính lịch sử nên ít có hoặc không có sự trùng lặp giữa
địa danh này với địa danh khác.
Có thể nhận thấy, trong ca dao hiện đại vẫn cùng một kết cấu có sẵn,
nhưng để có thể thay tên địa phương khác vào thì tác giả dân gian buộc phải
thay đổi cách miêu tả, thay đổi cả những chiến công lịch sử nữa. Đây là đặc
điểm rất khác biệt so với không gian nghệ thuật trong ca dao truyền thống.
Chẳng hạn:
- “Hoan hô du kích Bắc Giang
Đã vác đòn gánh mà phang quân thù
Quấy rối đột kích lu bù
Cắt dây điện thoại, địch tru tréo trời ”.
- “Hoan hô du kích Bắc Ninh
Mìn nổ đánh uỳnh diệt đứt ba xe
Cổ Giang, Trung Chính, Trịnh Khê
Đánh cho quân giặc bò lê bò càng”.
- “Hoan hô du kích Phúc Yên
Đánh mấy đêm liền đạp bảy tháp canh
Yên Lãng, Đa Phúc, Đông Anh
Phản động nộp súng, lưu mạnh nộp mình”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
36
Bên cạnh trường hợp có thể thay thế địa danh phù hợp với những chiến
công lịch sử riêng như đã nêu trên, trong ca dao hiện đại còn xuất hiện những
trường hợp không gian mang tính cá biệt hóa cao. Không gian này được biểu
hiện ở những lời ca dao miêu tả, tường thuật lại những chiến công lịch sử,
những trận thắng oai hùng của dân tộc ta trong những n ăm kháng chiến.
Đó là không gian Điện Biên - mảnh đất anh hùng đã ghi dấu mốc son
chói lọi trong lịch sử của đất nước:
- “Súng vang trên khắp chiến trường
Điện Biên súng đã mở đường tiến công”
- “Cây lúa thơm lấn vành đai trắng
Thêm ngô khoai để thả quân thù
Điện Biên quân giặc thua to
Hậu phương ta cất câu hò tăng gia”.
Đó là Tây Bắc rộn rã mừng vui với những chiến thắng lẫy lừng của quân
và dân ta sau chiến dịch Thu – Đông:
“Mừng sau hai tháng Thu - Đông
Đánh miền Tây Bắc chiến công lẫy lừng
Thắng to vang dậy núi rừng
Xóm làng trên dưới tưng bừng truyền đi”.
Tây Bắc còn hiện lên với ý nghĩa là địa danh ghi lại những thất bại thảm
hại của giặc Pháp:
“Ai qua Nà Sản miền Tây
Mà xem quân Pháp sa lầy khốn nguy
Quân ta bao bọc bộn bề
Không hàng thì chết còn gì hỡi Tây”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
37
Đó là vùng đất Quảng Bình - địa danh đã để lại những sắc thái ấn tượng
trong ca dao hiện đại, là vùng đất sáng ngời tinh thần chiến đấu và ghi dấu
những chiến công oanh liệt:
“Quảng Bình đất lửa quê tôi
Dòng sông cồn cát cũng ngời chiến công”
Đó là Tây Nguyên anh hùng với chiến công diệt Mỹ trên khắp các chiến
trường:
“Đẹp hơn cả cánh Pơ - Lang
Tươi hơn Kơ - Nốt trên ngàn ngậm sương
Mùa hoa diệt Mỹ quê hương
Thi nhau nở rộ chiến trường Tây Nguyên”.
Đó còn là nhà tù Côn Đảo - bằng chứng cho tội ác tày trời của thực dân
Pháp, cũng chính là minh chứng cho lòng căm thù giặc, là ý chí dũng cảm
kiên cường, là lòng yêu nước thiết tha của dân tộc Việt Nam:
“Xa xa Côn Đảo nhà tù
Biển sâu mấy khúc căm thù bấy nhiêu”.
Qua khảo sát 1.404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn
chúng tôi nhận thấy rằng: Tháp Mười chính là địa danh được nhắc tới nhiều
nhất. Có tới 34 lời ca dao nói về Tháp Mười, trong đó có 13 lời bắt đầu bằng
tên địa danh này. (Đó là các câu 403, 404, 405, 406, 407, 408, 409, 719, 717,
718, 719, 720, 721 trong “Ca dao Việt Nam 1945 – 1975”). Trong đó có
những lời ca dao đã trở nên quen thuộc với mọi người dân, mọi tầng lớp trong
xã hội:
“Tháp Mười đẹp nhất bông sen
Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ
Bông sen dành để lễ chùa
Cụ Hồ mãi mãi tôn thờ trong tim”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
38
hay:
“Tháp Mười sen vẫn trổ bông
Bưng biền vẫn một tấm lòng xưa nay
Trông trời, trông đất trông mây
Trông ngày đón Bác sum vầy Bắc Nam”.
Những lời ca dao như thế đã khắc sâu trong tâm trí người dân Việt Nam
về hình ảnh vị lãnh tụ kính yêu. Quả đúng như Tiến sĩ Hà Công Tài đã nhận
xét:“Thơ ca về Bác, tên quê, tên đất không chỉ còn là miêu tả tự sự mà bộc lộ
tâm trạng con người”.[37]
Ngoài ra vẫn còn những địa danh khác được nhắc tới trong ca dao hiện
đại và chúng đều gắn liền với những chiến công vẻ vang oanh liệt:
“Sớm nay rực sáng nắng hồng
Em ngồi em xếp những dòng chiến công
Sài Gòn, Thành Huế, Tây Ninh
Trị Thiên, Đà Nẵng, Long Bình, Quảng Nam
Cà Mau, Quảng Ngãi, Hội An
Tin vui chiến thắng rộn ràng làm sao…”
Tóm lại: Không gian nghệ thuật mang tính cụ thể, cá biệt, xác định và
xuất hiện một cách dày đặc trong ca dao hiện đại chính là nét đổi mới, nét
khác biệt giữa ca dao hiện đại với ca dao cổ truyền. Đặc điểm này hoàn toàn
phù hợp với hiện thực lịch sử của đất nước. Chúng ta có quyền tự hào với
những chiến công oanh liệt mà quân và dân ta đã dành được trên khắp các mặt
trận trong những năm tháng chiến đấu đánh đuổi kẻ thù xâm lược. Vì thế, khi
cần ghi lại những chiến công lịch sử đó, thì những tên đất, tên làng sẽ trở
thành những yếu tố độc lập, không thể thay đổi, không thể thêm bớt.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
39
2.2. Không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc và không gian khoáng
đạt, hùng vĩ
2.2.1. Không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc
Tiếp nối mạch nguồn của ca dao cổ truyền, không gian nghệ thuật trong
ca dao hiện đại cũng mang những nét bình dị, gần gũi, quen thuộc. Không
gian bình dị, gần gũi, quen thuộc là những không gian gắn bó mật thiết với
cuộc sống thường nhật của con người Việt Nam Đó là nơi mà họ sinh ra và
lớn lên cùng với những kỷ niệm buồn vui của cuộc đời. Tuy nhiên không gian
bình dị, gần gũi, quen thuộc trong ca dao truyền thống th ường gắn liền với
cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của người dân, còn trong ca dao hiện đại nó
không chỉ gắn với sinh hoạt hằng ngày mà còn gắn liền với công cuộc lao
động và chiến đấu của toàn quân và dân ta. Những không gian bình dị, gần
gũi, quen thuộc mà ta thường bắt gặp trong ca dao truyền thống cũng như
trong ca dao hiện đại là không gian ngôi nhà, căn hầm, phố chợ, dòng sông,
cánh đồng, con đường…
2.2.1.1. Không gian ngôi nhà, căn hầm
Tìm hiểu những lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn chúng
tôi nhận thấy không gian ngôi nhà và căn hầm xuất hiện ở một số lời ca dao.
Chẳng hạn:
Trong ca dao cổ truyền Nhà vốn là không gian gần gũi, thân thuộc với
những sinh hoạt riêng tư của cuộc sống gia đình:
“Hôm qua anh đến chơi nhà
Thấy mẹ nằm võng, thấy cha nằm giường
Thấy em nằm đất anh thương
Anh đi mua gỗ đóng giường tám thang
Bốn góc anh dặm bằng vàng
Tứ vi bít bạc cho nàng nằm chơi”
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
40
Nhưng trong lời ca dao hiện đại sau đây không gian ngôi nhà ấy đã mất
hẳn đi tính riêng tư vốn có của nó mà trở thành không gian xã hội thu nhỏ:
“Hôm qua anh đến chơi nhà
Thấy mẹ dệt vải thấy cha đi bừa
Thấy nàng mải miết xe tơ
Thấy cháu i tờ ngồi học bi bô
Thì ra vâng lệnh cụ Hồ
Cả nhà yêu nước thi đua phen này”.
Không gian ngôi nhà trong lời ca dao trên rõ ràng là không gian mang
tính xã hội hóa rất cao. Trong ngôi nhà đó các thành viên của gia đình cùng
tích cực thực hiện hoạt động thi đua yêu nước. Đây là điểm mới của không
gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại so với ca dao cổ truyền.
Bên cạnh không gian ngôi nhà, ta còn thấy xuất hiện không gian căn hầm
nơi trú ẩn yên bình của mỗi gia đình trước những làn mưa bom đạn của kẻ
thù. Những căn hầm ấy giờ đây cũng là nơi diễn ra mọi hoạt động mang tính
xã hội của con người. Đó là những căn hầm che chở, nuôi dấu những người
con Cách mạng:
“Nhà tôi bố mẹ tôi làm
Nay tôi dỡ xuống lát hầm thênh thang
Hầm tôi sạch sẽ đàng hoàng
Họp đoàn, họp đội hai hàng song song
Một mai nêu có cưới chồng
Hầm này hai họ vào trong cũng vừa
Hầm tôi chẳng ngại gió mưa
Bom bi, róc - két vẫn trơ hầm này
Có đoàn bộ đội qua đây
Mẹ con tôi đã nhường ngay cả hầm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
41
Đánh Mỹ dù đán mấy năm
Đã có chiếc hầm tôi chẳng ngại chi
Tay cày tay súng đi về
Giữ làng giữ nước mọi bề đảm đang”.
Có thể nói không gian ngôi nhà và căn hầm trong những lời ca dao hiện
đại trên đã thiên về không gian xã hội. Đây là một đặc điểm mới mà khi
nghiên cứu không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại ta không thể bỏ qua.
2.2.1.2. Không gian chợ
Bên cạnh không gian ngôi nhà và căn hầm, thì chợ là một trong những
không gian được nhắc tới khá nhiều trong ca dao hiện đại. Tuy nhiên, vì gắn
liền với hiện thực xã hội mà không gian chợ trong ca dao hiện đại cũng có sự
thay đổi rất nhiều so với ca dao cổ truyền.
Nếu như trong ca dao xưa, chợ là không gian diễn ra việc mua bán, trao
đổi, là nơi để người dân lao động, đặc biệt là các nam thanh, nữ tú gặp gỡ làm
quen và trò chuyện với nhau:
“Anh hai buông áo em ra
Để em đi chợ kẻo mà chợ trưa
Chợ trưa rau đó héo đi
Lấy gì nuôi mẹ, lấy gì nuôi em”.
thì thật thú vị, cả trong 11 lời ca dao hiện đại, chợ đều được nhắc tới vai
trò là nơi kiểm tra việc học chữ quốc ngữ, diệt giặc dốt của nhân dân ta:
“Hôm qua đi chợ đường xa
Thấy người mũ chữ chui qua cổng mù
Nàng ơi một chữ i tờ
Sao nàng không học để mà phải chui…”
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
42
hay:
“Người ta đi chợ thì vui
Tôi nay đi chợ những chui cùng luồn
Còn trời, còn nước, còn non
Còn chưa biết chữ thì còn phải chui”.
Không gian chợ được mô tả khá chân thực với những cổng mù để người
chưa biết chữ phải chui qua hoặc phải nộp tiền mới được vào. Vì thế mới có
cảnh:
“Người thông đến chợ vô liền
Người dốt đến chợ nộp tiền mới vô
Chữ không có phấn có hồ
Mà sao khéo điểm, khéo tô mặt người”.
hay:
“Anh ơi! bỏ nón tôi ra
Để tôi đi chợ kẻo mà chợ trưa
Chợ trưa thì mặc chợ chưa
Ai chưa biết chữ thì chưa cho vào ”.
Cũng như không gian ngôi nhà, căn hầm không gian chợ cũng là không
gian quen thuộc, gần gũi với cuộc sống của con ng ười. Tuy nhiên trong ca
dao hiện đại, không gian này có sự thay đổi về chất. Nó không chỉ là nơi buôn
bán, gặp gỡ của mọi người mà còn là nơi thể hiện rõ nhất nét riêng biệt của
thời đại – khi mà đất nước ta thực hiện chính sách xóa nạn mù chữ cho toàn
dân.
2.2.1.3.Không gian dòng sông
Không gian dòng sông là một hình ảnh rất gần gũi, thường xuyên xuất
hiện trong ca dao. Tuy nhiên do hiện thực lịch sử thay đổi nên các phương
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
43
diện thể hiện về tính bình dị, gần gũi, thân quen của không gian dòng sông
trong ca ca dao truyền thống và ca dao hiện đại cũng có sự khác biệt.
Nếu như không gian dòng sông trong ca dao truyền thống thường gắn liền
với những tâm tư tình cảm, nỗi niềm buồn nhớ của những người con gái lấy
chồng xa quê:
“Chiều chiều ra đứng bờ sông
Muốn về quê mẹ mà không có đò”.
hay sự cách trở, chia lìa của những đôi trai gái yêu nhau say đắm mà không
thể đến được với nhau:
“Cách sông em chẳng sang đâu
Anh về mua chỉ bắc cầu em sang
Chỉ xanh, chỉ đỏ, chỉ vàng
Một trăm thứ chỉ bắc ngang sông này”.
hay:
“Cách nhau có một con sông
Muốn sang với bạn mà không có đò”,
thì đến ca dao hiện đại, không gian dòng sông lại gắn liền với niềm tin,
sự gắn bó thủy chung của con người với con người. Trước tiên, đó là sự gắn
bó thủy chung giữa tình yêu nam nữ:
“Hai con sông nước mênh mông
Nhà em sông Hậu nhà anh sông Tiền
Cách nhau một dải đất liền
Hai con sông nước chảy riêng hai dòng
Ta cùng uống nước Cửu Long
Nước sông càng ngọt, lúa đồng càng xanh
Dù em cách trở xa anh
Cách trăm quả núi cùng nghìn con sông
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
44
Chúng ta một dạ một lòng
Mối thù đế quốc ta đồng chung lo
Cùng nhau xây dựng cơ đồ
Nước nhà hết giặc bây giờ mới yên”.
và là sự chờ đợi, mong nhớ trong tình yêu:
“Em ở bên ni Hiền Lương đêm mong ngày đợi
Anh ở bên tê Bến Hải ngày đợi đêm mong
Hai ta chung nước một dòng
Nước sông kia mát rượi nhưng đôi lòng nóng ran”.
Đó còn là sự gắn bó thâm tình của tình quân dân:
“Bên tê sông mẹ trong còn vời vợi
Bên này sông ruột con chói tựa kim châm
Cha đời quân cấm chợ ngăn sông
Đố bay ngăn được tình quân dân ruột già ”.
Bên cạnh đó dòng sông giờ đã trở thành chiến trường, là mồ chôn quân
giặc, là nơi ghi dấu những chiến công chói lọi của quân và dân ta:
“Mỗi lần giặc ngược sông Lô
Là bao xác giặc thành mồ bên sông
Căm thù giết giặc lập công
Lại bao chiến sĩ anh hùng nêu gương”.
hay:
“Ai qua phố Phủ Đoan Hùng
Hỏi rằng còn nhớ voi gầm Sông Thao
Rừng xanh khói lửa mịt mù
Nước sông đỏ máu quân thù chưa phai
Luyện quân, voi luyện cho tài
Lập công voi xé một vài ca nô
Dòng sông nước đục lờ đờ
Bên kia bãi cát nấm mồ thực dân ”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
45
Trong số 1.404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn, chúng
tôi khảo sát và nhận thấy không gian dòng sông được nhắc tới trong 104 lời.
Trong đó không gian dòng sông chủ yếu hiện lên là không gian xã hội, không
gian công cộng.
Không gian dòng sông trong ca dao hiện đại là nơi chứng kiến biết bao
hoạt động vất vả của quân và dân ta cho cuộc kháng chiến:
“Tay chèo nhẹ khoả sóng trăng
Đưa đoàn chíến sĩ qua sông đêm này…”
hay:
“Đêm nay trong ánh trăng vàng
Thuyền em tải đạn nhẹ nhàng vượt sông”.
Không gian dòng sông cũng là nơi chứng kiến những cuộc chia tay đầy
lưu luyến, thắm đượm tình nghĩa quân dân, tình yêu đôi lứa hoà quện trong
tình yêu quê hương đất nước:
“Ba phen đưa về quốc đoàn
Bến sông ở lại gửi chàng câu thơ
Câu thơ ba bốn câu thơ
Câu đợi, câu chờ, câu nhớ, câu thương”.
hay:
“Đò em đợi bến sông này
Đưa đoàn chiến sĩ đêm nay lên đường
Đò em chở bạn tình thương
Chở lòng yêu nước can trường qua sông”.
Và dòng sông cũng chính là nơi sum họp, đoàn tụ trong cảnh thanh bình,
hạnh phúc:
“Hôm đi thuyển bến nặng chờ
Hôm về thuyền bến câu hò lại vang”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
46
hay:
“Anh đi ra tận chiến trường
Ngày về xin hẹn Sông Thương dừng chèo”
Có thể nói, dòng sông không còn là nơi chất chứa những giọt nước mắt
cay đắng, tủi hờn của người mẹ phải xa con, vợ phải xa chồng của những kiếp
người đau khổ bất hạnh như xưa nữa, mà giờ đây không gian dòng sông gắn
với niềm tin, sự thủy chung, đợi chờ của con người trong xa cách, là nơi ghi
lại những chiến công oanh liệt, là nơi diễn ra các hoạt động phục vụ kháng
chiến của toàn đân tộc. Đó chính là không gian gần gũi, gắn bó với con người
trong đời sống lao động cũng như trong chiến đấu.
2.2.1.4. Không gian cánh đồng
Không gian cánh đồng cũng được nhắc tới rất nhiều trong ca dao hiện
đại. Tuy nhiên do sự thay đổi của hiện thực lịch sử mà không gian cánh đồng
trong ca dao hiện đại cũng có những nét khác biệt so với không gian cánh
đồng trong ca dao cổ truyền.
Nếu như trong ca dao cổ truyền không gian cánh đồng được hiện lên với
tất cả những nỗi vất vả nhọc nhằn của người nông dân :
Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần,
thì trong ca dao hiện đại không gian cánh đồng là nơi diễn ra các hoạt động
lao động tập thể. Ở đó người nông dân vừa thi đua sản xuất, vừa chuyện trò,
ca hát cho với đi nỗi vất vả của công việc đồng áng:
“Bên này các chị đi cày
Giục trâu hối hả suốt ngày chưa thôi
Bên kia lúa biếc chân đồi
Các cô làm cỏ nói cười râm ran”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
47
hay:
- “Xôn xao tiếng hát trên đồng
Tin anh vệ quốc lập công chào mừng”.
- “Ùm ùm tát nước gầu giai
Ruộng cao ta lại tát hai gàu sòng
Bà con trong xóm đổi công
Đêm đêm tát nước ngoài đồng vui ghê”.
Cánh đồng còn là nơi ghi dấu tội ác của quân giặc và sự căm hờn muôn
đời của nhân dân Việt Nam đối với chúng:
“Nhìn đàn cò trắng bay qua
Nhìn đồng lúa ở quê nhà héo hon
Xung quanh đồng lúa những đồn
Lúa héo bao ngọn căm hờn bấy nhiêu
Đêm nay sóng lúa rào rào
Hạ đồn lúa dậy vẫy chào đoàn quân ”.
Đồng thời cánh đồng cũng là nơi ghi lại những nỗi đau chiến tranh cùng
những mất mát lớn lao của con người.Thật xúc động biết bao trước tâm sự
của một người con mất mẹ - mất đi người thân yêu nhất của mình:
“Trận bom giặc trút xuống dồng
Mẹ tôi đi gặt đã không trở về
Mẹ ơi đau đớn ê chề
Lúa bầm máu mẹ, con tê tái lòng
Nấm mồ của mẹ giữa đồng
Đêm qua bom giội lại không còn mồ
Khóc nhiều nước mắt đã khô
Lòng con đau xé căm thù cháy gan
Vì quân giặc Mỹ dã man
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
48
Mẹ tôi phải chết hai lần đớn đau
Mẹ ơi oán nặng thù sâu
Giết trăm tên Mỹ vơi đâu oán thù”.
Tóm lại: Không gian cánh đồng được nhắc tới trong ca dao hiện đại là
một tronh những không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc với cuộc sống con
người Việt Nam. Đây là sự kế thừa từ đặc điểm không gian nghệ thuật trong
ca dao cổ truyền. Tuy vậy, nét bình dị, gần gũi của không gian cánh đồng
trong ca dao hiện đại cũng được thể hiện khác biệt so với không gian cánh
đồng trong ca dao truyền thống.
2.2.1.5. Không gian con đường
Qua khảo sát 1404 lời ca dao hiện đại đã được sưu tầm và biên soạn
chúng tôi nhận thấy, không gian con đường xuất hiện trong 64 lời ca dao.
Như đã nói ở trên do sự thay đổi của hiện thực lịch sử mà không gian con
đường trong ca dao hiện đại cũng có những nét khác biệt với không gian con
đường trong ca dao cổ truyền.
Nếu như trong ca dao cổ truyền không gian con đường chủ yếu là không
gian điểm “giữa đường”. Đó là “điểm hẹn, nơi gặp, nơi chia xa ” của những
chàng trai, cô gái đang độ tuổi yêu đương [45, tr.146].
-“Từ những ngày gặp gỡ giữa đường
Những lời bạn nói nhớ thương vô chừng”.
-“Từ ngày gặp mặt giữa đường
Thiếp quyết thương chàng cha mẹ nào hay”.
- “Yêu nhau chưa ráo mồ hôi
Chưa tan buổi chợ, đã chia đôi ngả đường”,
thì trong ca dao hiện đại không gian con đường lại được tạo dựng lên là
không gian mặt phẳng, không gian hình tuyến. Con đường hiện lên trước hết
với sự mô tả chân thực những tính chất đa dạng của nó.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
49
Đó là con đường tải đạn, tải lương trơn tuột, xa lắc và cao vút:
-“Róc ra róc rách
Nước ngập đường trơn
Đường trơn thì mặc đường trơn
Gió mưa chẳng quẩn, pháo bom chẳng sờn
Ôi em vận tải chiến trường
Em về nắng sẽ trải đường đón em ”.
- “Chập chùng bước thấp bước cao
Đường xa dặm thẳm biết bao nhọc nhằn
Trên vai đan mấy mươi cân
Đem đi bắn nát đầu quân bạo tàn”
hay:
-“Đường lên tóc gội mây trời
Gạo lên theo với tiếng cười giòn tan”.
Đó là con đường được hiện lên với những nét vẽ thật sinh động:
-“Đường em kẻ tựa bàn cờ
Đường em đẹp tựa bài thơ chung tình”.
- “Đường như mắc cửi em ơi
Nên xe anh hoá con thoi xuyên rừng” .
hay rạng rỡ hơn với con đường chiến thắng:
-“Con đường như sợi chỉ màu
Thêu nên chiến thắng từ đầu mùa xuân
Con đường rạng rỡ tiến quân
Qua bao gian khổ muôn ngàn bàn tay ”.
Nhưng được nhắc tới nhiều nhất có lẽ là con đường với chức năng của
không gian công cộng, không gian xã hội. Trên con đường ấy ta có thể gặp đủ
mọi tầng lớp tham gia kháng chiến: Từ Bác Hồ với b ước chân mở đường, tới
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
50
các anh bộ đội trên đường hành quân; Từ các chị em tải lương, tải đạn, đến
các anh vệ quốc quân, rồi chị dân quân du kích; Từ các cụ già đến các em
thiếu nhi… Con đường là không gian của ngày hội. Ở đó ta bắt gặp âm thanh
reo vui, náo nức trong tâm hồn những người chiến sĩ trên đường ra mặt trận:
“Đường ra mặt trận vui sao
Quân đi thác chảy ào ào rừng xanh
Bắc Nam là nghĩa là tình
Ta đi núi cũng chuyển mình đi theo”
Ở đó ta thấy được niềm tự hào về một dân tộc anh hùng và lòng quyết
tâm đánh đuổi kẻ thù của các anh bộ đội trên đường ra mặt trận:
“Trên mình tổ quốc thân yêu
Ở đâu có giặc vạn đèo cũng qua
Đất này thấm máu ông cha
Ngàn năm giục bước chân ta lên đường”.
Đó là con đường hành quân tràn ngập ánh trăng, gợi lên bao cảm súc lạc
quan, yêu đời trong tâm hồn người lính trẻ.
“Ta đi trăng cũng đi theo
Đường ta dốc núi đỉnh đèo trăng treo
Bây giờ trăng đã ngủ rồi
Ta đi lòng vẫn sáng ngời ánh trăng”.
Và cũng trên con đường đó, ta bắt gặp tâm trạng hân hoan, phấn khởi
tràn đầy niềm vui của những người lính lái xe ra chiến trường:
“Bom thù hòng chặn đường ta
Vẫn không ngăn nổi xe ra xe vào
Rừng cây cháy sém hôm nao
Màu xanh lại nhuộm đường vào lối ra
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
51
Đêm đêm mỗi chuyến xe qua
Rộn ràng tiếng hát đậm đà tình thương
Bao ngày nắng rội đêm sương
Bom cày lửa đốt con đường vẫn xanh
Quân đi rực rỡ bình minh
Xe đi đường cũng vươn mình theo xe”.
Ở đó, ta còn bắt gặp sự quan tâm ân cần, cùn g san sẻ những khó khăn
của những con người chung lý tưởng, chung mục đích:
“O ghé vai vào
Tôi trao gánh lúa
Đường trơn kẻo bổ
Thong thả o ơi!
Gặp nhau một buối tối trời
Ghé nhìn cho kỹ để rồi tìm nhau”.
Cũng có khi con đường lại có tính “thời gian” [35, tr.173]. Đó là con đường
mang ý nghĩa khái quát, trừu tượng - đường Cách mạng, đường về Tổ quốc,
đường chiến thắng, đường thống nhất, đường của trái tim đến với trái tim:
- “Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ câu Bác dạy, nhớ lời Bác khuyên
Ghi lời vàng ngọc không quên
Con đường thống nhất càng bền đấu tranh”.
- “Ai ơi nghĩ lại cho từng
Đường về Tổ quốc là đường vinh quang”.
- “Ở đây heo hút đèo xa
Đường về nơi Bác vẫn là tấc gang”.
Tìm hiều về không gian con đường, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã
nhận định: “Cảm thức con đường là cảm thức có thật của con người Việt Nam
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
52
từ sau 1945, nó là cảm thức điển hình nhất, phổ biến nhất. Cuộc cách mạng đã
lôi kéo mọi người ra khỏi gia đình, ngôi nhà riêng tư để hành quân đi vào đội
ngũ mới, thời đại mới, đến những miền đất mới” và “con đường là nơi chúng
ta gặp nhau, là nơi ta làm quen với mọi miền khác nhau của đất nước, là nơi ta
tiếp xúc với mọi cái mới của cuộc sống, cách mạng, là n ơi đầu tiên con người
mới hiện ra, là nơi ta ngoái trông quá khứ, nhìn trước tương lai, ngẩng nhìn
bầu trời cao rộng, cảm xúc trên đường là mới mẻ nhất, điển hình nhất của dân
tộc trong thế kỉ XX”. [35, tr.174].
Nhận định trên đã một lần nữa khẳng định không gian con đường chiếm
vị trí quan trọng và trở thành phổ biến trong ca dao dao hiện đại, nhất là thời
kỳ kháng chiến chồng Pháp và chống Mỹ.
Có thể nói không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại là không gian
bình dị, gần gũi, thân thuộc với cuộc sống con ng ười. Nhưng không gian
nghệ thuật ấy cũng có những nét vận động và biến đổi so với ca dao cổ
truyền. Sự vận động và biến đổi của đặc điểm không gian nghệ thuật này
hoàn toàn phù hợp với sự vận động của lịch sử xã hội.
2.2.2. Không gian khoáng đạt, hùng vĩ
Bên cạnh không gian bình dị, gần gũi, quen thuộc với cuộc sống con
người, tìm hiểu ca dao hiện đại ta còn bắt gặp nhiều không gian khoáng đạt,
hùng vĩ, mang tầm vóc và vẻ đẹp của vũ trụ như Núi Thái Sơn, nước Nam
Hải, nước trong nguồn, dải Trường Sơn, nước Cửu Long, muôn dặm trùng
dương, mặt trăng, mặt trời…
Nếu như ca dao cổ truyền mượn những không gian mang sắc thái lớn lao,
bền vững của vũ trụ để so sánh với tình cảm con người, đặc biệt với công lao
trời biển của cha mẹ:
- “Ngó lên trời, trời cao lồng lộng
Ngó xuống đất, đất rộng mênh mông
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
53
Biết rằng chừ cá gáy hoa rồng
Đền công ơn cha mẹ lao tâm sinh thành”.
- “Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ nhe nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”.
hay những cặp từ chỉ không gian sóng đôi như: đất - trời, sông - núi, biển -
rừng… giúp con người chỉ trời vạch đất, thề nguyền, ước hẹn:
- “Rủ nhau xuống bể mò cua
Đem về nấu quả mơ chua trên rừng
Em ơi chua ngọt đã từng
Non xanh nước bạc ta đừng quên nhau”.
- “Non non nước nước khơi chừng
Ái ân đôi chữ xin đừng có quên”,
thì nay, trong ca dao hiện đại do hiện thực lịch sử xã hội mới nên những cặp
không gian sóng đôi và những không gian mang sắc thái lớn lao, bền vững ấy lại
được dùng đề so sánh với công lao vĩ đại của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Như chúng ta đã biết, trong tâm tưởng mỗi người dân Đảng cộng sản
Việt Nam vừa gần gũi, vừa thân thương:
“Nước trong nguồn chảy ra mãi mãi
Cây trên rừng vạn đại Trường Sơn
Đảng thương dân như mẹ thương con
Nói sao cho hết được công ơn Đảng mình”
vừa thiêng liêng, cao quý:
“Ta quý gì bằng ta quý Đảng
Mặt trăng, mặt trời cho ta ánh sáng
Đất ruộng trâu cày thì Đảng cho ta”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
54
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân ta luôn vững tin vào sự chiến thắng
của cuộc kháng chiến trường kỳ:
“Dải Trường Sơn xanh rờn thăm thẳm
Công ơn Đảng lao động muôn dặm trùng dương
Vững lòng tin quân dân ta chiến đấu quật cường
Có Đảng cầm sào đứng mũi dẫn đường đấu tranh”.
Công lao của Đảng là không gì so sánh nổi:
“Đếm sao cho hết là rừng
Đo sao cho hết được lòng Đảng ta
Trời cao biểu rộng bao la
Rộng sao bằng Đảng cho ta chủ quyền
Ngầm ngày rồi lại ngẫm đêm
Nghĩ nhờ ơn Đảng mới nên áo lành”.
Bên cạnh việc ca dao hiện đại sử dụng các cặp không gian sóng đôi và
những không gian mang sắc thái lớn lao, bền vững để so sánh với công lao to
lớn của Đảng thì những cặp không gian ấy cũng được dùng để ca ngợi công
lao của Bác Hồ - vị lãnh tụ kính yêu, vị cha già của dân tộc Việt Nam.
Công ơn Bác Hồ đối với nhân dân ta như biển rộng trời cao, không thể
nào kể hết. Nhân dân ta ví tình thương của Bác như mạch nước trong nguồn
trong mát chảy mãi muôn đời:
“Nước trên nguồn chảy ra mãi mãi
Cây trên rừng vạn đại Trường Sơn
Cụ Hồ thương dân như mẹ thương con
Nói sao cho hết công ơn biển trời”.
Dù biển Nam Hải có sâu chừng nào, dải Trường Sơn có dài rộng bao nhiêu
cũng vẫn không sao sánh bằng công ơn to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
55
“Ơn Bác Hồ to hơn Nam Hải
Công Bác Hồ to hơn dải Trương Sơn
Nam Hải sâu ta còn đo được
Trường Sơn dài ta cũng vượt qua
Công ơn của Bác bao la
Nhân dân kể đến bao giờ cho xong”.
Quả đúng như tác giả Nguyễn Nghĩa Dân đã nhận xét: “Trong tâm niệm
của nhân dân, Bác Hồ là “sao Bắc đẩu”, là “vừng Thái dương” là “ánh sao
Rua” là vị cứu tinh, là người dẫn đường của cách mạng Việt Nam. Trong lòng
biết ơn của nhân dân, Bác là “Nam Hải” là “Trường Sơn” là “gương Hồ
Thuỷ” là “hòn Thái Sơn” [9, tr.29].
Cùng với ý nghĩa biểu tượng cho hình ảnh của Đảng, Bác Hồ, những
không gian khoáng đạt, hùng vĩ ấy còn được dùng để nhấn mạnh quyết tâm chiến
đấu, sức mạnh đoàn kết và tấm lòng son sắc của toàn thể dân tộc Việt Nam:
- “Cho dù tát cạn biển đông
Cho dù đếm được chim muông trên rừng
Cho dù san phẳng Trường Sơn
Bác ơi cháu chỉ sắt son một lòng
Đấu tranh thống nhất non sông
Giấc ngàn thu thoả ước mong Bác Hồ”.
- “Đố ai quét sạch lá rừng
Đố ai ngăn nổi sức toàn dân ta
Toàn dân ta muôn người một dạ
Cùng đứng lên tất cả như nhau”.
Có thể thấy rằng: Vẫn là sự kế thừa những thành tựu của ca dao cổ
truyền nhưng tác giả dân gian đã đưa vào ca dao hiện đại những không gian
nghệ thuật khoáng đạt, hùng vĩ nhưng với những nét khác lạ, độc đáo. Nét
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
56
khác lạ độc đáo đó chính là việc sử dụng những cặp không gian sóng đôi,
mang sắc thái lớn lao bền vững để so sánh với công lao to lớn của Đảng, Bác
Hồ và sức mạnh đoàn kết của dân tộc Việt Nam.
2.3. Không gian mới lạ
Khảo sát ca dao hiện đại, chúng tôi đã phát hiện ra rất nhiều không gian
chưa từng gặp hoặc rất hiếm khi thấy xuất hiện trong ca dao cổ truyền. Lời ca
dao sau là một minh chứng cụ thể:
“Đi từ tháng chín hăm ba
Mười chín tháng chạp trải qua bao đường
Đi thông khắp các chiến trường
Đồng bằng, biên giới đến đường Điện Biên
Đi vào xí nghiệp chủ quyền
Nông thôn cải cách chợ phiên rộn ràng
Đi vào trường học thênh thang
Nhà thương lộng lẫy, không gian tràn trề
Bước đi khắp nẻo đồng quê
Người người hoan hỉ, nghề nghề phồn vinh”.
Thật khó có thể tìm thấy trong ca dao cổ truyền một lời ca lại có không
gian nghệ thuật mới lạ như thế. Đọc lời ca dao ta có cảm giác như cả dải đất
Việt Nam đang hiện ra trước mắt. Từ đồng bằng, trung du đến miền núi, từ
nông thôn đến thành thị, từ miền xuôi lên miền ngược, đâu đâu cũng khang
trang, mới mẻ. Chỉ một vài câu thơ, tác giả dân gian đã vẽ ra biết bao không
gian: con đường, chiến trường, đồng bằng, biên giới, xí nghiệp, nông thôn,
chợ phiên, trường học, nhà thương… Lời ca dao đã thể hiện một đặc điểm cơ
bản của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại - không gian nghệ thuật
mới lạ, mang tính xã hội hoá cao.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
57
2.3.1. Không gian lớp học bình dân
Như trên đã nói, trong ca dao hiện đại xuất hiện rất nhiều không gian
chưa từng gặp hoặc hiếm khi xuất hiện trong ca dao cổ truyền. Không gian
lớp học bình dân là một ví dụ điển hình.
Không gian lớp học bình dân được dựng lên ngay giữa ruộng đồng, hay
bên một gốc đa. Đây là nơi mà bà con cùng nhau học chữ quốc ngữ, thi đua
diệt giặc dốt để cuộc đời này thêm ý nghĩa, thêm no ấm:
“Lớp bình dân mở không xa
Cách một lối rẽ cách ba dặm trầu
Đằng trước nương dâu
Đằng sau ruộng mạ
Ta học quốc ngữ cho thông
Kẻo mà hổ thẹn cùng chồng ai ơi!”.
hay:
“Cây đa bóng mát vây tròn
Phên thay chữ mới, vôi còn khoe tươi
Cây đa lớp học đông người
Bình công chấm điểm dịch đôi câu vần
Khó khăn xin chớ ngại ngần
Quên mình lao động thêm phần ấm no”.
. Không gian lớp học bình dân là một trong những không gian nghệ
thuật mới chưa được nhắc tới trong ca dao cổ truyền. Sự xuất hiện của không
gian nghệ thuật này là hoàn toàn phù hợp với sự thay đổi của hoàn cảnh xã
hội, khi mà Đảng và nhà nước có chủ trưong xóa nạn mù chữ trong nhân dân.
Vì thế mà phong trào thi đua học chữ quốc ngữ diệt giặc dốt và mở mang dân
trí diễn ra một cách sôi nổi ở khắp mọi nơi.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
58
2.3.2. Không gian chiến trường, sa trường, thao trường
Không gian chiến trường được khắc họa đậm nét trong ca dao hiện đại.
Theo khảo sát của chúng tôi không gian chiến trường xuất hiện ở 63 lời ca
dao. Khung cảnh chiến trường được hiện lên với cuộc sống chiến đấu gian
khổ và thiếu thốn của những người lính:
“Mười năm gian khổ có nhau
Quên sao ống muối, quên sao rau rừng…”
Nhưng dù cuộc sống nơi chiến trường vất vả đến đâu thì những người
lính cụ Hồ vẫn chiến đấu anh dũng để tô đẹp thêm truyền thống quê hương:
“Mấy năm ở chốn phong ba
Sống trong khói lửa nên da tôi vàng
Bao phen quân địch kinh hoàng
Ghê danh Quảng Trị lên đường đấu tranh”.
Và không gian chiến trường còn được khắc hoạ qua tiếng súng tấn công,
tiếng súng báo hiệu những ngày vui chiến thắng đang đến rất gần:
“Súng vang trên khắp chiến trường
Điện Biên súng đã mở đường tiến công…”
Trong quan niệm của nhân dân ta lúc bấy giờ chiến trường, sa trường là
nơi tương phùng, hội ngộ của các chàng trai, là nơi tỏ chí nam nhi và thể hiện
tinh thần yêu nước:
“Mẹ khuyên con mẹ ra đi
Sa trường là chốn nam nhi vẫy vùng
Là trường thi của anh hùng
Là nơi hội ngộ tương phùng bạn trai”.
Bên cạnh đó chiến trường, sa trường cũng trở thành không gian của tiêu
chí đạo đức thẩm mĩ. Một chàng trai lý tưởng trong con mắt của các cô gái
những năm kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ phải là con ng ười đã từng lăn
lộn, nếm trải mùi đạn bom chốn sa trường:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
59
“Anh ơi! ra trận giết tây
Xung phong cướp súng về đây cho nhiều
Lấy em, em thách mấy điều
Chiến công oanh liệt bắt nhiều tù binh”.
hay
“Dù anh văn hoá lớp mười
Anh chưa ra trận em thời không yêu
Dù anh sắc sảo mỹ miều
Nếu không ra trận không yêu làm chồng”.
Ca dao hiện tại còn khắc hoạ khung cảnh thao trường - nơi quân và dân
ta tập kỹ thuật, chiến thuật để sẵn sàng chiến đấu chống quân thù:
“Một hai hai một thao trường
Bò, lê ngắm bắn, mọi đường tinh thông ”
Sự xuất hiện của không gian chiến trường, sa trường, thao trường là một
điểm mới của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại. Tìm hiểu những
không gian nghệ thuật này ta có thể thấy được quan niệm đạo đức thẩm mỹ
của con người trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, thấy được hình ảnh
những con người sống có lý tưởng, tràn đầy tinh thần yêu nước và sẵn sàng đi
theo tiếng gọi của Tổ quốc.
2.3.3. Không gian tiền tuyến - hậu phương
Trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, những người con trai ra trận
chiến đấu, người con gái trở về tiếp tục công việc lao động, sản xuất nơi quê
nhà. Vì thế mà không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại bắt đầu được phân
chia thành hai tuyến: không gian tiền tuyến (người ra đi) và không gian hậu
phương (người ở lại). Trong ca dao cổ truyền, cặp không gian này đã từng
xuất hiện nhưng chiếm số lượng ít và chủ yếu gợi ra sự chia lìa, cách trở
nghìn trùng giữa người ra đi và kẻ ở lại:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
60
“Anh đi theo chúa Tây Sơn
Em về cày cuốc mà thương mẹ già”
Đến ca dao hiện đại, cặp không gian tiền tuyến - hậu phương xuất hiện
đậm nét hơn và đã được nhắc tới trong 15 lời ca dao. Tiền tuyến là nơi mà
toàn quân đang trực tiếp chiến đấu và chiến thắng kẻ thù, còn hậu phương là
nơi mà toàn dân ta ra sức thi đua sản xuất để phục vụ tốt nhất cho tiền tuyến.
Sự đồng cảm, sẻ chia, động viên nhau, khích lệ nhau vì mục đích chung, lý
tưởng chung đã nối gần khoảng cách giữa tiền tuyền với hậu phương, giữa
người đi và kẻ ở lại:
“Giấc trưa trời nắng chang chang
Em đi cắt lúa lang thang giữa đồng
Em nguyện cắt lúa nuôi chồng
Trọn niềm chung thuỷ tấm lòng chẳng phai
Anh thì bổn phận làm trai
Ra đi giúp nước một mai thái bình
Em đi cắt lúa một mình
Cũng vì nhiệm vụ gia đình thiếu anh
Đêm khuya giặc bắn cầm canh
Em nằm phòng vắng nhớ anh mỏi mòn
Anh đi nhiệm vụ chưa tròn
Một ngày dân tộc hãy còn đau thương
Nên anh còn ở chiến trường”.
Cả người đi diệt thù và người ở lại tăng gia sản xuất đều thấu hiểu sâu
sắc vai trò, nhiệm vụ của mình đối với vận mệnh của đất nước. Vì thế mà:
“Mồ hôi đổ xuống ruộng bờ
Mới thành hạt lúa đổ kho lần này
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
61
Chiến trường bộ đội giết Tây
Hậu phương xin gửi kho đầy lúa thơm ”
Những con người ở hai mặt trận ấy đều ra sức thi đua, cùng quyết tâm
chiến đấu và chiến thắng kẻ thù:
“Tiền phương bộ đội thi đua
Đánh cho giặc Pháp chạy thua rụng rời
Hậu phương đóng thuế kịp thời
Làm cho giặc chết gấp mười, gấp trăm”.
Có thể thấy trong trái tim và dòng máu của họ đã có sự hoà quện sâu sắc
tình yêu đất nước - tình yêu đôi lứa:
“Em về lo việc hậu phương
Anh ra giết giặc chiến trường lập công
Tình thương non nước mênh mông
Nỗi niềm ân ái vợ chồng sá chi”.
Để có được điều đó, cả tiền tuyến và hậu phương đều tin tưởng vào một
ngày mai chiến thắng. Đất nước sẽ độc lập, thống nhất:
“Em về lo liệu việc nhà
Để anh yên dạ xông ra trận tiền
Giờ đây lệnh Tổng động viên
Việc quân tất cả thanh niên phải làm
Ruộng vườn em phải lo toan
Việc xóm, việc làng em phải thay anh
Bao giờ kháng chiến hoàn thành
Chắp cánh liền cành đũa lại sóng đôi”.
Như vậy, do ra đời trong hoàn cảnh lịch sử mới của đất nước, ca dao hiện
đại đã xây dựng lên cặp không gian tiền tuyến - hậu phương để phản ánh đời
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
62
sống lao động và chiến đấu hết sức khẩn chương của quân và dân ta trong một
thời kỳ lịch sử vĩ đại, hào hùng. Đây là một không gian nghệ thuật mới, tạo
được nét riêng biệt và hấp dẫn cho bộ phận ca dao hiện đại.
2.3.4. Không gian công trường, bệnh viện
Không gian công trường hiện lên trong ca dao hiện đại với không khí
nhộn nhịp khẩn trương - nơi ấy những con người mới đang vượt qua mọi gian
nan thử thách cống hiến sức mình cho công cuộc xây dựng kiến thiết đất nước
ngày càng giàu mạnh:
“Tầng cao cao ngút lưng trời
Xe lên lên mãi như đời đang lên
Xe lăn rầm rập ngày đêm
Chở đoàn thợ mỏ vào tim đất này”
hay:
“Rầm rầm đá chuyển
Bụi bay như mây
Tầng tầng đá lở dưới tay
Em đi dựng những đường ray xuyên rừng
Ở dây rừng tối mịt mùng
Mắt em đã thấy sáng bừng điện soi
Bà Nữ Oa xưa đội đá vá trời
Giờ em đi phá núi nối những chân trời tương lai”.
Còn đây là khung cảnh bệnh viện với những con người luôn hết lòng cứu
chữa và tận tình chăm sóc bệnh nhân:
“Về đây điều trị mấy tuần
Cái đau cái yếu mười phần còn ba
Về đây như thể ở nhà
Có em săn sóc như là người thân…
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
63
Có người ra viện hôm nay
Tặng cô y tá sổ tay của mình”.
Ngoài ra trong ca dao hiện đại ta còn thấy xuất hiện những không gian
khác như: Nhà máy, xí nghiệp, hợp tác xã, trại chăn nuôi… Đây là những
không gian mới mà chỉ đến khi tìm hiểu ca dao hiện đại ta mới bắt gặp.
Tiểu kết
Như vậy, ca dao hiện đại vẫn tiếp tục kế thừa truyền thống từ các lời ca
dao cổ truyền: Sử dụng những không gian nghệ thuật mang tính phiếm chỉ và
không gian nghệ thuật bình dị, gần gũi, quen thu ộc với đời sống con người
Việt Nam (ngôi nhà, phố chợ, dòng sông, bến n ước, con đò, cánh đồng, con
đường…); không gian khoáng đạt, hùng vĩ mang đặc tính to lớn, bền vững
của vũ trụ (sông - núi, biển - trời, đất - trời, núi Thái Sơn, biển Nam Hải, dải
Trường Sơn, nước Cửu Long…). Điều đáng nói ở đây là, mặc dù tái hiện lại
những không gian nghệ thuật không mới song nhân dân ta đã thổi vào ca dao
một không khí rất mới - không khí của những ngày cả nước nước cầm súng
chiến đấu chống kẻ thù xâm lược.
Đặc biệt ta thấy, trong ca dao hiện đại còn xuất hiện những không gian
nghệ thuật mang tính cá biệt hóa (Tháp Mười, Điện Biên, Tây Bắc, Quảng
Bình…) và những không gian nghệ thuật mới lạ (chiến trường, sa trường,
thao trường, bãi tập, nhà máy, xí nghiệp, công trường, lớp học bình dân, bệnh
viện…). Đây là kết quả của sự thay đổi đề tài, cảm hứng chủ đạo, quan niệm
sáng tác của chủ thể sáng tạo từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện đại. Tất cả
những điều đó làm cho ca dao hiện đại có nội dung riêng, diện mạo riêng và
để lại ấn tượng riêng trong lòng bạn đọc.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
64
KẾT LUẬN
Ra đời trong hoàn cảnh lịch sử đất nước đã có nhiều thay đổi, ca dao
hiện đại chính là tấm gương phản chiếu trung thành và sâu sắc hiện thực nóng
bỏng của cuộc chiến tranh kéo dài gần một thập kỷ. Để hoàn thành sứ mệnh
ấy của mình, ca dao hiện đại không chỉ đổi mới về nội dung mà còn đổi mới
cả về thi pháp. Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi đã đi sâu tìm hiểu một yếu
tố thi pháp của ca dao hiện đại - yếu tố không gian nghệ thuật. Qua nghiên
cứu đề tài này, chúng tôi đã có được những hiểu biết khoa học như sau:
1. Đầu tiên chúng tôi thấy được: Từ năm 1945 đến nay, ca dao hiện đại
đã có sự vận động và biến đổi không ngừng. Ở mỗi một thời kỳ lịch sử, chúng
tôi đã xác định rõ được diện mạo của ca dao hiện đại. Có thể thấy rằng, với
lực lượng sáng tác đông đảo cùng hình thức lưu truyền phong phú, ca dao
hiện đại đã ra đời và phát triển mạnh mẽ trong đời sống nhân dân. Nó đã góp
phần không nhỏ trong việc cổ vũ tinh thần chiến đấu, ca ngợi chủ nghĩa anh
hùng Cách mạng, ca ngợi cuộc sống lao động, sản xuất của toàn quân và dân
ta. Bên cạnh đó, còn không ít lời ca dao đang được lưu truyền trong sinh hoạt
của quần chúng mang nội dung hài hước, châm biếm… góp phần giáo dục
một cách sâu sắc con người hiện nay.
Trong luận văn này, chúng tôi đã bước đầu chỉ ra ba yếu tố tạo tiền đề để
ca dao hiện đại tồn tại và phát triển: Thứ nhất là do nhu cầu sáng tạo và
thưởng thức văn nghệ của đại bộ phận quần chúng nhân dân.Thứ hai phải kể
đến vai trò định hướng của Đảng đối với văn hóa văn nghệ dân gian nói
chung và ca dao hiện đại nói riêng. Thứ ba chính là nhờ đặc trưng thể loại ca
dao.
2. Qua những nghiên cứu bước đầu về Không gian nghệ thuật trong ca
dao hiện đại, chúng tôi thấy: Không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại vừa
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
65
mang những nét chung của ca dao truyền thống, vừa có những nét riêng, độc
đáo đặc thù.
2.1.Ca dao hiện đại vẫn xây dựng không gian nghệ thuật mang tính
phiếm chỉ như trong ca dao truyền thống. Đó là những không gian không cụ
thể, khó xác định và mang những đặc điểm chung nhất, phổ biến nhất của dải
đất nước Viêt Nam như: không gian dòng sông, cánh đồng, con đường, chiến
trường, mặt trận.... Song ca dao hiện đại chủ yếu phản ánh lịch sử của đất
nước nên một số tên địa phương đã được cá biệt hóa, và trở thành yếu tố độc
lập trong lời ca.
2.2. Trong ca dao hiện đại ta vẫn thấy xuất hiện những không gian nghệ
thuật đã trở thành truyền thống của ca dao x ưa - đó là không gian bình dị,
gần gũi, thân thuộc với cuộc sống ng ười dân đất Việt. Nhưng vì ra đời trong
hiện thực lịch sử xã hội mới, quan niệm thẩm mỹ của chủ thể sáng tạo mới
nên tính chất của không gian ấy cũng có sự thay đổi ít nhiều.
Bên cạnh đó, không gian khoáng đạt, hùng vĩ mang tầm vóc và vẻ đẹp
của vũ trụ cũng được ca dao hiện đại sử dụng khá đậm nét. Đặc điểm này
cũng tạo ra sự thay đổi đáng kể so với ca dao cổ truyền: Nếu như trong ca dao
cổ truyền dùng những không gian khoáng đạt, hùng vĩ mang tầm vóc và vẻ
đẹp của vũ trụ để so sánh với công lao sinh thành của cha mẹ, với những lời
thề thủy chung son sắt của nam nữ trong tình yêu, thì những không gian ấy
trong ca dao hiện đại lại dùng để khẳng định sự đoàn kết và quyết tâm chiến
đấu của toàn dân tộc, đặc biệt để ngợi ca công ơn to lớn của Đảng, Bác Hồ.
2.3. Trong ca dao hiện đại ta thấy có sự xuất hiện của các không gian
mới mang tính xã hội hóa cao mà hiếm khi xuất hiện trong ca dao cổ truyền
như: Không gian trường học, nhà máy, xí nghiệp, công trường, bệnh viện,
chiến trường, tiền tuyến - hậu phương…Sự biến đổi của không gian nghệ
thuật trên là kết quả tất yếu của sự thay đổi hiện thực lịch sử và cảm hứng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
66
sáng tác của các chủ thể sáng tạo văn học dân gian hiện đại nói chung và ca
dao hiện đại nói riêng.
3. Từ thực tế nghiên cứu đề tài chúng tôi đưa ra những khuyến nghị sau:
3.1. Cần phải có kế hoạch sưu tầm, nghiên cứu, xuất bản ca dao, đặc biệt
là ca dao hiện đại một cách đồng bộ nhất. Bởi trong thực tế hệ thống tư liệu
của ca dao hiện đại còn chưa hoàn thiện. Trong khi đó, nhiều lời ca dao hiện
đại vẫn đang được lưu truyền trong đời sống dân gian mà chúng ta chưa có
điều kiện ghi chép lại.
3.2. Việc hoàn thiện hệ thống tư liệu ca dao, đặc biệt là ca dao hiện đại
phải được tiến hành trên các nguyên tắc và tiêu chí của khoa học chuyên
ngành.
3.3. Để bảo tồn vốn di sản văn hóa dân gian phi vật thể (trong đó có ca
dao) các nhà nghiên cứu cần dùng những ph ương thức, phương tiện để có thể
ghi chép, ghi âm và lưu giữ hình ảnh các sinh hoạt văn hóa dân gian của nhân
dân; Cần bảo vệ các nghệ nhân dân gian, bảo vệ môi tr ường văn hóa dân gian
làm cho những sáng tác dân gian ấy tiếp tục sống, vận động và phát triển
mạnh mẽ.
* Hướng phát triển của đề tài
Cùng với kết quả thu được trong quá trình nghiên cứu và những khuyến
nghị như đã nói ở trên, chúng tôi thấy đề tài này có thể được phát triển theo
những hướng sau:
1. Tìm hiểu về mối quan hệ giữa không gian, thời gian nghệ thuật trong
ca dao hiện đại.
2. Sự biến đổi của yếu tố không gian nghệ thuật từ ca dao cổ truyền đến
cao dao hiện đại.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
67
PHẦN PHỤ LỤC
[1]. NHŨNG LỜI CA DAO HIỆN ĐẠI DO TÁC GIẢ SƯU TẦM.
1 - Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời gái chảnh mà thương trai nghèo.
2 - Chồng giận thì vợ lầm bầm
Ông này ngon thiệt tui bầm ông ra.
3 - Cá không ăn muối cá ươn
Em nghe lời dụ bụng trương chình bình.
4 - Lên non mới biết non cao
Có bồ mới biết là mau hết tiền.
5 - Bầu ơi thương lấy bí cùng
Mai sau có lúc nấu chung một nồi.
6 - Qua đình ngả nón trông đình
Nhìn anh ăn mặc thùng thình thấy ghê.
7 - Nhiễu điều phủ lấy giá gương
Mai sau có lúc ngoài đường đập nhau.
8 - Một con ngựa đau cả tàu bỏ chạy
Một người vô net cả nhà kẹt phone.
9 - Làm trai cho đáng nên trai
Đi làm để vợ shopping dài dài.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
68
10 - Đi đâu cho thiếp theo cùng
No thì thiếp ở, lạnh lùng thiếp ... bye.
11 - Thương anh chín đợi mười chờ
Đến khi mười một em lờ bỏ anh.
12 - Trai làm nên tiền ra như nước
Gái đoan trang lấy thước ra đong.
13 - Cô kia cắt cỏ một mình
Cớ sao không rủ người tình cắt chung ?
14 - Má ơi cứ gả con xa
Chàng mà nổi giận, chổi chà con quơ.
Má ơi đừng gả con gần
Con qua xúc gạo nhiều lần má ... hao.
15 - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cầy vợ cấy con trâu đi nằm.
16 - Trông nhìn ông bụt hiền từ
Ngó mặt em cái, ôi như bà chằn.
17 - Người ơi gặp gỡ làm chi
Để rồi hai đứa chia ly hai đường.
18 - Anh về em chẳng cho về
Nắm tay giữ lại khỏi dê nàng nào.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
69
19 - Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời chơi net không vương tơ tình.
20 - Còn thời lên ngựa bắn cung
Hết thời xuống ngựa lấy thun bắn ruồi.
21 - Đàn ông tập tạ thì đô
Đàn bà không tập vẫn đô như thường.
22 - Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ tô bún mắm, gỏi gà, chiếc nem.
23 - Nhớ luôn cả mấy hàng kem
Anh ăn cho đã chờ em trả tiền.
24 - Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu
Thôi má hãy gả nhà giàu
Có tiền chỉnh mặt, làm đầu cho con.
25 - Đói lòng ăn sạch thịt gà
Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.
26 - Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Nhìn em nhào lộn làm anh đau lòng.
27 - Người ta đi cấy lấy công
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
70
Trông qua, trông lại, trông về
Trông khi chủ vắng đánh đề kiếm thêm.
28 - Sáng trăng chiếu trai hai hàng
Bên anh"xập xám", bên nàng "tiến lên".
29 - Tháp Mười đẹp nhất bông sen
Thân em đẹp nhất tòng teng lắc vàng.
30 - Một cây làm chảng lên non
Ba cô chụm lại mỏi mòn ... lỗ tai.
31 - Ầu ơ
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ
Năm canh dài cha nhậu đủ cả năm canh.
32 - Cờ bạc là bác thằng hèn
Áo quần bán hết, tòng teng đi ... ăn mày.
33 - Yêu sao phụ bỏ người tình
Yêu sao phụ bỏ tấm lòng mình yêu.
34 - Yêu em hổng phải vì ham
Mà là anh hổng chịu cam cảnh nghèo.
35 - Yêu anh thì nói láo
Ghét anh thì nói xạo
Thương anh thì nói dóc
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
71
Nhớ anh thì nói móc
Giận anh thì muốn khóc
Sao mà anh thấy "sóc".
36 - Một thương em trắng như Miên
Hai thương miệng móm có duyên vô cùng
Ba thương ngáo ngáo khùng khùng
Bốn thương vừa mập vừa lùn rất xinh
Năm thương hai má em phình
Sáu thương mắt hí đa tình làm sao
Bảy thương răng tựu hàng rào
Tám thương đôi mắt giận nhau cả ngày
Chín thương nải chuối bàn tay
Mười thương mũi xẹp cả hai như mèo.
37 - Ăn quả phải tự trèo cây
Em ăn em bắt anh đây hái dùm.
38 - Làm rào phải mua kẽm gai
Làm vợ lãi nhãi ... em dai nhất nhà.
39 - Khi thương anh nói anh cười
Hết thương anh giống như người điếc câm.
40 - Yêu nhau mấy tháng đã đành
Nếu mà lâu quá chắc sanh một bầy.
41 - Yêu nhau không phải vì tình
Lấy anh vì biết là mình giàu to.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
72
42 - Biết em đã quyết lấy chồng
Thì anh cũng quyết là không cho về.
43 - Giấy rách còn giữ được bìa
Tình em xa cách bên kia anh buồn.
44 - Gió đưa bụi chuối sau nhà
Lỡ mê vợ bé vợ nhà vẫn thương.
45 - Còn duyên bán nhẫn bán vàng
Hết duyên vẫn bán nhẫn vàng như xưa.
46 - Còn duyên thì bán nhẫn vàng
Hết duyên bán mít cho chồng gặm xơ.
47 - Chim oanh hót tiếng rất thanh
Người yêu anh nói dịu dàng dễ thương.
48 - Yêu em anh vẫn ngóng trông
Nếu em lấy chồng anh sống sao đây ?
49 - Cây oằn bởi vì trái sai
Anh xa em bởi mai em lấy chồng.
50 - Đốn cây ai nỡ dứt chồi
Tình chồng nghĩa vợ giận rồi đi luôn.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
73
51 - Cá bống đi tu
Cá thu nó khóc
Cá lóc nó rầu
Phải chi ngoài biển có cầu
Anh ra ngoài đó giải sầu cho em.
52 - Anh đi ăn món giả cầy
Em đi shop mãi anh đây hết tiền.
53 - Ba đồng một mớ đàn ông
Chị nhốt vào lồng cho kiến nó tha
Năm hào một núi đàn bà
Anh vứt ra vườn cho gà nó tranh.
54 - Trèo lên cây khể mà rung
Khề rụng đùng đùng không biết khế ai
Khế ai thì mặc khế ai
Miễn em no bụng, dắt đai đem về.
55 - Nhà bè nước chảy chia hai
Cái nhà nhỏ xíu mà chia nỗi gì
Chịu khó nhường cho em đi
Vì là phận nữ anh tranh làm gì?
56 - Thức đêm mới biết đêm dài
Hai vợ mới biết thế nào là ghen.
57 - Áo nàng vàng anh về yêu hoa cúc
Áo nàng xanh anh bán cúc nuôi gà.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
74
58 - Người khoẻ thì rất cô đơn
Bởi vì người yếu đông hơn rất nhiều.
59 - Gọt xoài đừng để xoài chua!
Chọn bạn đừng để bạn cua bồ mình.
60 - Một tay làm chẳng nên non
Bốn tay chụm lại nên sòng tiến lên.
61 - Thằng cho vay là thằng dại
Thằng trả lại là thằng ngu!
62 - Trên đời gì rẻ bằng xôi
Anh đây chẳng tiếc mời em ăn cùng
Giờ đây em đã ăn rồi
Hai ngàn em nhớ trả giùm cho anh!
63 - Con người càng lúc càng đông
Thạch Sanh thì ít , Lý thông thì nhiều .
64 - Thân em như giếng giữa đàng
Người khôn rửa cẳng , người phàm rửa chân!
65 - Râu tôm nấu với ruột bầu
Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon
Chỉ tội cho cái thằng con
Đứng ngoài chầu chực biết ngon là gì.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
75
66 - Gió mùa thu anh ru em ngủ.
Em ngủ rồi……anh cạy tủ anh đi!
67 - Chắp tay lạy cụ tình yêu
Cho con lấy được nàng Kiều ngày nay
Cụ nhìn trợn mắt cau mày
Không đưa hối lộ thì đây đếch ừ.
68 - Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu vượn hú biết đâu mà lần
Má ơi đừng gả con gần
Con qua xúc gạo nhiều lần má la.
69 - Cá không ăn muối cá ươn
Chồng cãi lại vợ ra đường bơm xe.
70 - Qua cầu ngả nón trông cầu
Cầu bao nhiêu nhịp …tốn xăng dầu bấy nhiêu
71 - Làm trai cho đáng nên trai
Lang beng cũng trải, giang mai cũng từng!
72 - Hôm qua anh đến nhà em
Ra về mới nhớ để quên năm nghìn
Anh quay trở lại vội vàng
Em còn ngồi đó, năm nghìn…mất tiêu.
73 - Yêu em mấy núi cũng trèo
Đến khi em "bĩnh" mấy đèo anh cũng dông!
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
76
74 - Trên trời có đám mây xanh
Ở giữa mây trắng xung quanh mây vàng
Nếu mà anh lấy phải nàng
Anh thà thắt cổ cho nàng ở không.
75 - Giám thị nhìn em giám thị cười
Em nhìn giám thị lệ tuôn rơi
Cổng trường đại học cao vời vợi
Đồng ruộng mênh mông đón em về.
76 - Này cô con gái nhà ai
Cớ sao dám hái hoa nhài nhà tôi
Hái rồi thì hãy …lấy thôi
Còn chưa hái được để tôi…hái dùm.
77 - Chán đời cắt tóc đi tu
Nghĩ đi nghĩ nghĩ lại … đi tù sướng hơn
Trong tù làm chủ giang sơn
Một căn phòng đá với dăm ba thằng
Thằng nào cũng có khiếu năng
Thằng thì giỏi hoạ thằng thì làm thơ
Có thằng lại đứng ngẩn ngơ
Vì sao ta lại trở vô nhà tù?
78 - Cam sành lột vỏ còn chua
Thương em còn nhỏ anh cua để dành.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
77
79 - Vầng trăng ai xẻ làm đôi
Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường
Đêm qua anh ngủ trên giường
Nhớ em tỉnh giấc, lọt giường gãy xương.
80 - Cái giường mà biết nói năng
Thì ông hàng xóm hàm răng chẳng còn.
81 - Cứ chơi cho hết đời trai trẻ,
Rùi âm thầm lặng lẽ đạp xích lô.
82 - Ai mua tui bán cây…si,
Si tui tốt giống cành chi chít cành.
Hễ si mà gặp Đất lành,
Là si phát triển trở thành ..siđa.
83 - Ai vô xứ Nghệ thì vô,
Còn tui tui cứ thủ đô tui về.
84 - Quân tử đắn đo là quân tử dại
Quân tử làm đại là quân tử khôn.
85 - Thu đi để lại lá vàng,
Anh đi để lại cho nàng thằng cu.
Mùa thu nối tiếp mùa thu,
Thằng cu nối tiếp thằng cu ra đời.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
78
86 - Khi xưa vác bút theo thầy,
Bây giờ em lại vác cày theo trâu.
87 - Trời mưa bong bóng phập phồng,
Má đi lấy chồng con ở dzớí … boyfriend(s).
88 - Hoa chanh nở giữa vườn chanh
Còn em hoa súng thì đành ở … ao .
89 - Con cò đi uống rượu đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao
Còn anh chả uống ngụm nào
Cũng say ngây ngất ngã vào lòng em.
90 - Con vua thì lại làm vua
Con gái bác sỹ khó cua vô cùng
Kén canh chọn cá lung tung
Mai kia ở giá chiếu mùng lạnh tanh.
91 - Chiều chiều ra đứng ngõ sau.
Thấy em yểu điệu cầm daọ…mổ gà
Con gà em cắt làm ba
Trời ơi có phải em là...em không?
92 - Tóc thề em để ngang vai
Anh mà đụng tới bụp liền đó nghe.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
79
93 - Tóc thề em xoã ngang vai
Anh mà đụng tới bạt tai bây giờ.
94 - Tìm anh như thể tìm chim
Chim bay điện tử em tìm bi da
Hết tiền chim bay về nhà
Bố nổi giận sách chổi chà rượt chim.
95 - Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời chơi net không vương tơ tình
Trúc xinh trúc mọc đầu đình
Em xinh em bụng chình ình cũng xinh.
96 - Gió đưa bụi chuối sau hè
Giỡn chơi chút xíu ai dè… có con.
97 - Trăm năm trong cõi người ta
Ai ai cũng phải thở ra hít vào,
Trăm năm trong cõi người nào
Ai ai cũng phải thở vào hít ra.
98 - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ ở nhà lầu ngồi chơi.
99 - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Vợ chồng cấy cấy là thằng cu ra đời.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
80
100 - Trách người quân tử vô danh.
Chơi hoa xong lại… hái cành kế bên.
101 - Nam vô tửu như kỳ vô phong
Nữ vô phòng kỳ vô phong cũng phất!
102 - Biết em có tính hay ghen
Cho nên sáng tối anh bèn ... bướm ong.
103 - Cha già muộn con chơi vơi
Gần đất xa trời con rớt nơi nơi.
104 - Anh đi ăn món giả cầy
Em đi shop mãi anh đây hết tiền.
105 - Lời nói không tốn tiền mua
Lựa lời mà nói cho lòi tiền ra.
106 - Anh em là ruột là rà
Thiếu tiền không trả đốt nhà như chơi.
107 - Gió đưa cây cải về trời
Rau răm, trứng lộn, thành đôi vợ chồng.
108 - Cầm vàng mà lội qua sông
Long vương thấy ghét giữ không cho về.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
81
109- Trăm năm duyên nợ ba sinh
Một năm yêu lén vô tình sanh con.
110 - Trăm năm bia đá thì mòn
Bia chai cũng cạn chỉ còn bia ôm
Một đô hai ký chôm chôm
Trăm đô lạng quạng đi ôm bị tù.
111 - Gió đưa bụi chuối sau hè
Cha theo vợ bé Mẹ kè dượng ba
Nhà nghèo con gái đi xa
Đi đến khách sạn nhà ga bến tàu
Mang tiền về Mẹ làm giàu
Họ hàng xúm xít khen nhau hết lời.
112 - Tép đồng nấu với mồng tơi
Em nêm ngon miệng em xơi một mình.
113 - Tháng giêng gió bấc mưa phùn
Không tiền ăn nhậu anh chôm đồ nhà
Hột vịt lộn với hột gà
Hột nào cũng trắng thật là dể thương.
114 - Cá không ăn muối cá ươn
Con yêu mẹ cấm tìm đường con dông
Trai khôn tìm vợ chợ đông
Gái khôn tìm chồng nhiều của cao niên
Tôi ngu tôi cưới vợ hiền
Cầm gừng mà hỏi cũ riềng hả anh ...
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
82
115 - Yêu anh em để tóc thề
Ghét anh kéo bén tối về cắt ngay.
116 - Gió đưa bụi chuối sau hè
Giỡn chơi tí xíu ai dè sanh đôi...
117 - Mất đi một mảnh trăng vàng
Trần gian u tối... biết nàng nơi đâu
Tối về đốt đuốc tìm nhau
Tìm Em cho đến kiếp sau vẫn tìm !
118 - Vợ là gió mát, vợ là bão dông
Vợ như một đóa hoa hồng
Vợ là sư tử Hà Đông kinh người
Vợ là êm ái tuyệt vời
Vợ là bão táp rụng rời chân tay
Vợ là một chất men say
Vợ là cái đắng cái cay trong lòng
Có người nhờ vợ nên ông
Có người vì vợ mất không cơ đồ.
119 - Gọt xoài đừng để xoài chua!
Chọn bạn đừng để bạn cua bồ mình.
120 - Một tay làm chẳng nên non
Bốn tay chụm lại nên sòng tiến lên.
121 - Thằng cho vay là thằng dại.
Thằng trả lại là thằng ngu!
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
83
122 - Vợ là cơm nguội nhà ta
Lại là phở tái thằng cha láng giềng.
123 - Ra đường sợ nhất công nông
Về nhà sợ nhất vợ không nói gì
124 - Im lặng vợ bảo giận gì
Tươi cười vợ bảo chắc đi vời bồ.
125 - Thế gian được vợ hỏng chồng
Muốn chồng chung thủy vợ đừng chính chuyên.
126 - Đàn bà lưu luyến tình xưa
Đàn ông say đắm tình vừa mới quen.
127 - Vĩ nhân quân tử trên đời
Bên em cũng chỉ là người đàn ông.
128 - Bánh mì phải kẹp Patê
Đàn ông phải có máu dê trong người.
129 - Hãy cảnh giác với những gì miễn phí
Chẳng bao giờ tạo hóa lại cho không.
130 - Quạnh hiu ngay giữa đất trời
Còn hơn hiu quạnh giữa người thương yêu.
131 - Thanh Hóa có bán nem chua
Ăn vào ngứa cả rùa rùa ba ba
Quảng Bình có chợ Phú Gia
Gái quê toàn bán thịt gà mất trinh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
84
132 - Muốn đuổi khách ra khỏi nhà
Đọc thơ được giải họ ra tức thì.
133 - Muốn cho trộm chẳng đến nhà
Đề vào trước cửa đây là nhà thơ.
134 - Ghế thì ít, đít thì nhiều
Cho nên đấu đá là điều tất nhiên
Ba lạng ở chốn động tiên
Thừa chỗ đủ để cưỡi lên vạn người.
135 - Ái tình nếu uống đủ liều
Loài người sẽ thoát được điều tà tâm.
136 - Gái tơ cặp với bồ già
Như mai cổ thụ nở hoa bốn mùa.
137 - Đậm đà bản sắc chân quê
Thanh lâu xóa sạch, ca ve đầy đường.
138 - Sống như ta, nghĩ như Tây
Cội nguồn đau khổ chính là ở đây.
139 - Lên tỉnh ai cũng bảo quê
Về nhà cả xóm lại chê thị thành
Xót xa thân phận thôi đành
Nửa quê, nửa tỉnh chòng chành thân em.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
85
140 - Ngày xưa đất rẻ như bèo
Vườn chung ong bướm bay vèo là sang
Giậu mồng tơi cạnh nhà nàng
Nay xây tường kín, xin chàng bấm chuông.
141 - Mình ngu nhiều kẻ ngu hơn
Cho nên được gọi là khôn hơn người
Em xinh đâu bởi nụ cười
Em xinh là bởi nhiều người xấu hơn.
142 - Làm trai cho đáng nên trai
Đi đâu cũng có bộ bài dắt lưng.
143 - Bầm ra ruộng cấy bầm run
Chúng con uống rượu còn run hơn bầm.
144 - Trên rừng có thiếu gì giang
Vì sao anh phải đan sàng trên non.
145 - Con gì ăn ít, nói nhiều
Sống dai lâu chết miệng kêu tiền tiền,
Con gì ăn ít, uống nhiều
Sống dai lâu chết miệng kêu bồ bồ.
(Những lời ca dao trên chúng tôi đã sưu tầm tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên,
Vĩnh Phúc, và một số tỉnh Miền nam)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
86
[2]. NHỮNG LỜI NHÂN XÉT VỀ VĂN HỌC DÂN GIAN HIỆN ĐẠI VÀ CA
DAO HIỆN ĐẠI
1. “Dân tộc ta từ xưa vốn thích làm thơ, ngâm thơ. Từ Cách mạng tháng
Tám, số người thích làm thơ, ngâm thơ lại càng thêm nhiều. Một mặt, hàng triệu
người thoát nạn mù chữ, tham gia sinh hoạt văn hóa, văn nghệ; Một mặt khác,
cuộc sống kháng chiến gian nan và phong phú. Con người kháng chiến lo lắng,
hồi hộp, chờ đợi, hy vọng, phấn khởi, sống còn trong một hai năm, nhiều hơn
những cuộc sống kéo dài trong hàng thế kỷ. Do đó càng thấy cần phải có thơ,
các nhà thơ làm thơ, anh cán bộ chính trị, anh bộ đội quân sự, anh công an, anh
bình dân học vụ, anh thông tin, anh đội viên binh nhì, các chị phụ nữ, các em
thiếu nhi hết thảy đều biết làm thơ…Trong cuộc chiến tranh nhân dân của chúng
ta tiếng súng, tiếng nhạc, tiếng thơ cùng hòa điệu ”
[Hoài Thanh (1951), Nói chuyện thơ kháng chiến, Nhà xuất bản Hội văn nghệ
Việt Nam].
2. “Ngày nay, khi quần chúng bắt tay vào lao động với ý thức mới, với
niềm vui phấn khởi chưa từng có thì văn học xuất phát từ đời sống của quần
chúng, văn học do quần chúng sáng tác tức là văn học dân gian lại có điều kiện
phát triển hơn trước kia”.
[Đinh Gia Khánh (1962), Văn học dân gian Việt Nam , Nhà xuất bản Giáo dục,
Hà Nội, tr. 470]
3. “Muốn xây dựng một nền văn nghệ mới, không thể cắt đứt truyền thống
quá khứ của dân tộc và những di sản kiến thức của loài người để lại, trong đó
vốn cổ văn nghệ dân gian, đặc biệt là những tác phẩm biểu hiện ý thức đấu
tranh cách mạng giữ một vị trí quan trọng. Nhưng xây dựng một nền văn nghệ
mới chủ yếu phải xuất phát từ cuộc sống hiện thực của thời đại xã hội ngày nay.
Vì vậy sáng tác văn nghệ của quần chúng hiện đại càng cần được coi trọng, bởi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
87
vì nó ghi lại hình ảnh, tâm sự và nguyện vọng của những con người mới anh
hùng và cuộc sống mới vĩ đại trên đất nước”
[Hà Huy Giáp, (1967) tạp chí văn học (1)]
4. “Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ hiện nay, cũng như trong những
năm kháng chiến chống Thực Dân Pháp trước đây, ca dao phát triển rất mạnh.
Có thể nói nơi nào có những hoạt động của quần chúng là nơi đó có thơ ca . Giờ
đây lời thơ không những chỉ vang lên trong câu lạc bộ của các hợp tác xã, trong
các buổi liên hoan văn nghệ hoặc nơi xóm làng có tiếng ru của các bà mẹ, mà
còn vang lên cả trên những mâm pháo và các chiến hào còn sặc mùi thuốc súng
sau mỗi trận chiến đấu ác liệt”.
[Dương Tất Từ (1967),”Một ít ca dao chống Mỹ ở nông thôn ngày nay”, Tạp
chí Văn học (1), tr. 108]
5. “Có nhiều bằng chứng chứng tỏ rằng từ sau Cách mạng, nhân dân ta
vẫn không quên, không ngừng sáng tạo trong lĩnh vực văn học dân gian với
những thể loại và hình thức sinh hoạt truyền thống của nó.”
[Chu Xuân Diên (1969),”Vấn đề nghiên cưu văn học dân gian hiện đại”, Tạp
chí Văn học (4) tr.36]
6.“Bao giờ còn dân thì bấy giờ còn Phôncơlo”, “dân vạn đại” thì
Phôncơlo cũng “vạn đại”
[Trần Quốc Vượng (1990) “Phôncơlo Việt Nam: trữ lượng và viễn cảnh”, Tạp
chí nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật (5) ,tr. 76]
7. “Văn học dân gian ngày hôm nay vẫn tồn tại mang sức sống mạnh mẽ
và nó vẫn xứng đáng với vai trò “ngự sử” trong đời sống dư luận”
[Trần Gia Linh (1991), Tạp chí Văn học (2), tr. 47]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
88
[3]. CÁC TRANH ẢNH LIÊN QUAN ĐẾN SINH HOẠT VĂN HÓA DÂN GIAN
THỜI HIỆN ĐẠI
Sinh hoạt văn hóa văn nghệ của một đơn vị bộ đội
Hò kéo pháo
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
89
Tiếp vận và những điệu hò
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
90
Lễ hội văn hóa dân gian của đồng bào vùng cao
Làn điệu Then trên quê hương Thái Nguyên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
91
Điệu hò trên sông
(Những bức ảnh trên chúng tôi s ưu tầm tại các phòng truyền thống tại
Thái Nguyên, ảnh tư liệu lịch sử trên intenet, các h ãng phim (Hồ G ươm,
Bông Sen), và lễ hội của đồng bào tỉnh Bắc Kạn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
92
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Thạc Sĩ - Tiến Sĩ - Cao Học
Tài Liệu Thạc Sĩ - Tiến Sĩ - Cao học Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/luan-van-bao-cao/thac-si-tien-si-cao-hoc/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)

Server: Apache