markdown:
Bài Tham Luận Hội Thảo
MỐI QUAN HỆ TAM GIÁO TRONG THỜI LÝ Phật Giáo Thời Lý với 1000 Năm Thăng Long
Mối quan hệ tam giáo trong thời Lý
Từ ngàn
xưa, nước ta tuy là một nước bé nhỏ nghèo nàn,lại chịu
nhiều cực khổ lầm than trước sự xâm lăng,đô hộ của
phương Bắc, nhưng dân tộc ta luôn tôn trọng đạo lý,một
thứ đạo mà tổ tiên ta gọi là " đạo làm người", dù sống chết
cũng không xa rời. Bởi thế nên ngay từ thế kỷ thứ II,
thứ III, khi đất nước còn nội thuộc nhà Hán, đã có
đến 3 tôn giáo lớn được du nhập và truyền bá ở nước
ta, được nhiều tầng lớp dân ta đón nhận, từ vua quan
cho đến thứ dân. Đó là Nho giáo, Phật giáo và Lão giáo.
Thông thường,
tôn giáo nào cũng có những điểm ưu việt, nhưng bên cạnh
đó không tránh khỏi những điểm dị biệt hay thái quá
bất cập, khó hòa hợp. Thế nhưng tổ tiên ta đã khéo
léo điều hợp và chọn lọc ra những điểm ưu việt để
vận dụng vào đời sống xã hội, văn hóa, chính trị,
thậm chí còn đưa vào quốc sách qua nhiều triều đại
đã đưa đất nước tới một vị trí tự chủ vững vàng
mà đỉnh cao là ở thời Lý.
Để tìm
hiểu sự điều hợp tuyệt vời giữa ba tôn giáo Nho, Phật,
Lão mà tổ tiên ta đã khéo léo thực hiện, trước hết
ta hãy tìm hiểu riêng từng tôn giáo:
1. Nho
giáo : hay đạo Nho do đức Khổng tử (551-479 tr TL),
người nước Lỗ sáng lập bằng cách gom góp những bài
học đạo đức của người xưa, tóm tắt thành những cương
lãnh tôn chỉ cho người đời noi theo và rèn luyện để
thành những con người hoàn thiện hữu ích.
Tôn chỉ
của đạo Nho là: Tam cương (Quân, Sư, Phụ) và ngũ thường
(Nhân, Nghĩa, Lễ ,Trí, Tín) dành cho nam giới để hướng
tới một mẫu người "quân tử" cao đẹp vượt
hẳn trên hạng người tầm thường nhỏ nhen gọi là "tiểu
nhân". Điều đáng nhấn mạnh ở đây là trong tam cương,
Vua được đặt lên vị trí hàng đầu trên cả Thầy và
Cha. Tư tưởng Trung Quân Ái Quốc này có phần máy móc thái
quá, cần được xét lại trong từng trường hợp. Riêng
đối với phụ nữ thì tôn chỉ là: Tam tòng (tại gia tòng
phụ xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử) và Tứ đức (Công,
Dung, Ngôn, Hạnh) .Quan niệm tứ đức này cũng chưa hẳn
là hợp lý, còn có những ngoại lệ tốt đẹp (sẽ bàn
sau).
Giáo lý cơ
bản của đạo Nho được tóm tắt và diễn giải trong bộ
sách Tứ Thư dịch ra quốc ngữ lưu hành ở Việt Nam gồm
4 cuốn:
1) Đại
học : dạy đạo của người quân tử từng bước phải
theo là: tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.
2) Trung
dung : người quân tử luôn phải giữ đúng mực, không
thái quá, không bất cập trong mọi hành động và thái độ
xử thế.
3) Luận
ngữ : Kể và bình luận những mẩu chuyện Khổng tử
đối thoại với học trò thể hiện đạo người quân tử
ứng dụng vào thực tiễn.
4) Mạnh
tử : là cuốn sách do một học giả đời sau lấy tên
là Mạnh tử (372_289 tr. TL) về đời chiến quốc, học trò
Tử Tư cháu đích tôn của Khổng tử, thừa kế và phát
huy đạo của Khổng tử viết nên cuốn sách này với nhiều
tư tưởng sáng tạo của ông
để dạy học trò và phổ biến lại cho người đời.
Ông cũng được coi là bậc á Thánh.
· Đạo Nho
được truyền sang nước ta cùng với chữ Nho ngay từ thời
nhà Hán xâm chiếm và đô hộ nước ta. Dân ta thời ấy
chưa có chữ viết chính thức nên được học chữ Nho cùng
với đạo lý của thánh hiền do các quan Tàu và các vị
thiền sư người Tàu dạy cho là điều rất quý - Không
những con cháu vua quan, giới qúy tộc mà cả thường dân
ai có khả năng và điều kiện cũng có thể học. Nhưng
chúng chỉ dạy đến một trình độ nào đó đủ để sử
dụng người học làm quan lại hay tay sai cho chúng. Ai có
chí lớn muốn học cao hơn thì phải xin sang du học ở nước
Tàu. Trong số này có nhiều người hiển đạt trở về
giúp nước.
2. Phật
giáo : Do đức Thích Ca hay Tất Đạt Đa (Siddhartha)
họ Cồ Đàm (Gotama) (563_483 tr .TL) người Ấn Độ sáng
lập nên. Xuất thân là một thái tử đã trưởng thành,
ngày ngày sống trong cung điện nguy nga, giao thiệp với toàn
hàng quý tộc, một hôm Ngài lẻn ra ngoài thành để tìm
hiểu cuộc sống ngoài dân gian. Nhìn thấy những cảnh khổ
sở điêu đứng của kiếp người mà không ai có thể tránh
khỏi qua sinh, già, bệnh, chết cùng bao nổi lo âu phiền
não khác, Ngài bức xúc quyết đi tìm một con đường thoát
khổ cho kiếp người. Thế rồi 29 tuổi đời, một đêm,
ngài quyết dứt bỏ cả ngai vàng cung điện cùng vợ đẹp
con xinh, sai người đánh xe ngựa đưa ra tận ven rừng, Ngài
xuống xe bảo người đánh xe dẫn xe ngựa về rồi một
mình đi lang thang len lỏi vào rừng sâu, chịu cảnh nằm
gai nếm mật, tu hành xác đến 6 năm trời mà chưa tìm được
chút gì gọi là chân lý.
Sau cùng bằng cách ngồi thiền
định dưới cội bồ đề sau 49 ngày Ngài hoạt nhiên giác
ngộ hoàn toàn, thấu suốt được chân lý vi diệu của
vạn vật. Ngài thấy được đời người là bể khổ trầm
luân hết kiếp này qua kiếp khác đọa đầy bởi quy luật
nhân quả không bao giờ thoát ra được. Nguyên nhân của
sự khổ là lòng tham ái sở hữu đối với những sự vật
vô thường kể cả thân xác mình. Và ngài đã tìm ra con
đường thoát khổ là phép Tứ Diệu Đế gồm 4 bước:
1/ Nhận ra
đời là bể khổ trầm luân qua nhiều kiếp.
2/ Nguyên
nhân sự khổ là lòng tham ái.
3/ Đoạn
diệt với nguyên nhân.
4/ Thực hành
bát chánh đạo.
Con đường
tu hành rất cam go nhưng nếu tin tưởng và quyết tâm sẽ
dẫn tới giải thoát khỏi luân hồi để đến niết bàn
hay cõi cực lạc. Giáo lý của đạo Phật còn gồm cả
lòng từ bi hỷ xả, thương xót đồng loại và cả chúng
sinh và mục đích của người tu hành không phải chỉ để
giải thoát cho chính mình mà còn là tự giác giác tha. Sau
khi chứng đạo rồi Ngài đã đi chu du khắp nơi để thuyết
pháp và truyền đạo. Đến đâu cũng được nhà vua và
hàng quý tộc trọng vọng và hàng ngàn người phát tâm
theo đạo. Ngài nhập diệt ở tuổi 80.
· Phật giáo
được truyền vào nước ta từ cuối thế kỷ thứ II khi
còn nội thuộc nhà Hán, bằng hai con đường:
1) Từ các
vị sư Tàu sang lánh nạn ở miền Bắc nước ta khi Hán
triều có nội loạn ở TK II-III.
2) Từ các
thiền sư từ Ấn Độ trực tiếp sang truyền đạo và lập
nên các thiền phái ở nước ta từ TK II-III kéo dài nhiều
đời.
Phật giáo
được lan truyền trong dân gian qua nhiều triều đại liên
tiếp không những thứ dân mà cả vua quan cũng tôn sùng.
Tới đây thì phật giáo đã đương nhiên trở thành quốc
giáo. Ở các triều Đinh và Lê, khi nền độc lập còn non
trẻ, các vị vua tuổi đời và trình độ học thức cũng
không cao đã mời các Thiền sư Nho học uyên bác, đạo
pháp cao thâm vào triều làm cố vấn chính trị và ngoại
giao. Thiền sư Ngô Chân Lưu đã được vua Đinh Tiên Hoàng
phong tặng danh hiệu Khuông Việt (hàm ý tích cực giúp nước
Việt) và được phong chức Tăng Thống. Thiền sư Vạn Hạnh,
người quán triệt cả tam giáo Phật, Lão, Khổng cũng được
vua Lê Đại Hành mời làm cố vấn quân sự khi phải đối
đầu với giặc Tống. Nhờ thế mà cả hai triều Đinh và
Lê đã giữ vững được thế lực và được vua quan nhà
Tống kính nể hơn.
3.Đạo
giáo : hay Lão giáo do Lão Tử, một triết gia nổi
tiếng người Trung Hoa sáng lập nên, không rõ ngày sinh và
mất, nhưng nhiều học giả Tàu cho rằng ông cùng thời
với Khổng Tử và hơn Khổng Tử vài chục tuổi nghĩa là
vào khoảng 570 đến 490 tr. Tây lịch. Khổng Tử đã có
lần tìm đến yết kiến ông để hỏi đôi điều. Ông
đã viết nên cuốn Đạo Đức Kinh được nhiều triết
gia Tây phương ngưỡng mộ , như René Bertrand đã viết:
"Ông chỉ viết có một cuốn sách rất vắn tắt "Đạ
o Đức Kinh"
-vài dòng chữ hợp thành cuốn sách ấy chứa đựng tất
cả sự khôn ngoan trên trái đất này"(sagesse perdue)
và E.V Zenker đã viết "Lão Tử đâu phải chỉ sống
cho nước Trung Hoa và thời buổi của ông mà thôi; ông là
một bậc thầy thuần túy nhất và sâu sắc nhất của nhân
loại" (Histoire de la Philosophie Chinoise).
Triết
lý của Lão tử được xoáy sâu vào một chữ ĐẠO. Ông
quan niệm Đạo là Mẹ của vũ trụ và vạn vật, một khái
niệm không thể mô phỏng hay hính dung bằng lý trí mà chỉ
có thể cảm nhận bằng tâm linh. Đạo là một khoảng hư
không rộng lớn vô biên, tồn tại trong thời gian vô thủy
vô chung, từ đó phát sinh ra hai khí âm dương đối lập
và vạn vật trong vũ trụ được chuyển động theo một
số quy luật đại thể, như "vật cùng tắc biến, vật
cực tắc phản", "âm dương hổ tương song hành",
"trong âm có dương trong dương có âm"... Những quy
luật này cũng là nền tảng của triết lý Đông Phương.
Ông
coi Đạo là một chân lý tuyệt đối, người ta có thể
hiểu bằng suy tưởng, bằng tâm linh và một khi đã hiểu
thì không thể dùng ngôn ngữ để nói ra chỉ dạy cho người
khác hiểu. Bởi thế nên có câu: "Đạo khả
đạo phi thường đạo"- Nghĩa là: Đạo mà có
thể nói ra hay chỉ dẫn cho người ta hiểu thì không phải
đúng nghĩa cái đạo mà ta muốn nói, chỉ là mô phỏng
thôi. Trong câu trên chữ " đạo" thứ nhất
và thứ hai được viết bằng cùng một chữ Nho nhưng nghĩa
khác nhau: chữ đạo thứ nhất là cái đạo mà ta muốn
nói (danh từ) chữ đạo thứ hai nghĩa là nói hay chỉ dẫn
(động từ). Đây cũng là một cách chơi chữ. Ngoài ra cái
tên mà ta thường gọi hay đặt cho một sự vật nào đó
cũng không nói lên được ý nghĩa thực của sự vật đó,
chỉ là quy ước hay mô phỏng thôi. Bởi vậy có câu: "Danh
khả danh phi thường danh". Điều này cho thấy
triết học của Lão Tử đề cao cái biết bằng suy tưởng
bằng tâm linh hơn là bằng lý trí qua lời nói hay sách vở
.Đó mới là cái biết sâu sắc nhất, nhất là đối với
những vấn đề lớn trừu tượng mơ hồ nhưng sâu sắc,
chỉ có suy tưởng và tâm linh mới đạt được.
·
Về thái độ xử thế và hành động, Lão tử chủ trương
"thanh tịnh,vô vi"- Mọi sự việc biến cố trên
trái đất này là do sự vận hành của Đạo. Con người
chỉ là một hạt bụi trong cái đạo lớn vô biên ấy,
có quay cuồng đến mấy cũng không biết cách nào mà can
thiệp vào hướng đi của đạo: vật cùng tắc biến,
vật cực tắc phản, thái cực bĩ lai, bĩ cực thái lai…
Được mất, thành bại, sống chết cũng chỉ là nhất thời.
Vả lại trong họa có phúc trong phúc có họa - chết cũng
chỉ là một sự chuyển đổi, có thể đến một cõi tốt
đẹp hơn hay xấu hơn chưa biết, có xấu thì cũng sẽ có
lúc tốt, cho ta hay cho con cháu. Câu chuyện Tái Ông mất
ngựa trong Cổ Học Tinh Hoa đã cho thấy được hay
mất chưa biết là tốt hay xấu. Bài thơ tự thuật
của Nguyễn Trãi: "Danh chẳng chuốc, lộc chẳng cầu.
Được ắt chẳng mừng, mất chẳng âu…" cũng nói
lên tư tưởng của Lão Tử. Vậy ta cứ sống ung dung tự
tại, phấn đấu vừa đủ để sinh tồn hài hòa cùng đồng
loại, và biết tri túc tri chỉ, đừng để
thái cực bĩ lai cũng đừng hăng say phấn đấu mong
thay đổi một tình thế. Một hạt cát nhỏ không thể ngăn
cản hay làm đổi hướng bánh xe vận hành của Đạo.
Đạo
giáo được truyền qua nước ta từ thời Bắc thuộc, nhưng
không có môn phái hệ thống gì. Cũng như Phật giáo nó
làm giảm đi lòng tham muốn của con người và chế bớt
sự hăng say của những nhà Nho cầu danh ham lợi, mang đến
cuộc sống an lành cho xã hội.
Những
điểm tương đồng và dị biệt giữa 3 tôn giáo:
Nho,
Phật, Lão :
·
Điểm tương đồng:
1)
Cả ba tôn giáo đều mang tính nhân bản rất đậm nét nên
được lòng người đón nhận như một chỗ dựa, một niềm
tin. Nó vừa gần gũi cho người ta với tới lại vừa cao
xa để người ta ngưỡng vọng.
2)
Cả ba đều mang tính vị tha, bao dung, độ lượng, xóa bỏ
được cái ta vị kỷ, nhỏ bé và những tư lợi nhỏ nhen.
Những giá trị tinh thần được đề cao.
3)
Một điểm tương đồng rõ nét nhất ở Phật giáo và Lão
giáo là giá trị tâm linh được đề cao và đây cũng là
bản sắc chung của cả hai tôn giáo, nó mang tính triết
học hơn là tôn giáo, gần gũi với quy luật thiên nhiên
và giúp ta hướng về đại ngã, quên đi cái ta tầm thường
nhỏ bé. Ở đây không có cái mà người ta gọi là Thượng
Đế như ở đạo Thiên Chúa, nhưng vẫn có những quy luật
thiên nhiên đại thể rất gần với khoa học tự nhiên,
như là luật nhân quả, luật bảo tồn vật chất và năng
lượng (loi de conservation de la matière et de l'énergie) "Không
có gì tự mất, không có gì tự tạo" (Rien ne se perd,
rien ne se creé). Dựa vào những quy luật này con người không
còn sợ mất mát, cũng không còn sợ chết và trở nên dũng
cảm khi làm những việc ích lợi cho cộng đồng.
·
Điểm dị biệt:
So
với Phật giáo và Lão giáo thì Nho giáo có phần tích cực
năng động hơn .Bởi đây là đạo của người quân tử
phải tự rèn luyện phấn đấu để thành người hoàn thiện
có khả năng ra giúp ích cho đời. Đỉnh cao của mục đích
là trị quốc, bình thiên hạ. Còn Phật giáo
và Lão giáo thì chủ trương ôn hòa, trầm tỉnh và hướng
nội.Tuy nhiên dù dị biệt nhưng không có mâu thuẫn mà
lại có thể dung hòa hay bổ sung cho nhau - cũng như một
bài thuốc hay phải được phối hợp một cách hợp lý
- Bài thuốc bổ dương không bao giờ thuần dương mà phải
có vị âm. Có vị cương thì phải có vị nhu. Có vị cấp
phải có vị hòa hoãn, vị an thần vv… Điều đáng kể
là ở liều lượng phối hợp, tùy theo từng trường hợp
mà gia giảm. Và đây cũng chính là bài thuốc mà nhà Lý
đã phối hợp khi sử dụng Tam giáo trong việc giữ gìn
độc lập, trị nước an dân.
Sự
điều hợp Tam giáo của nhà Lý:
Người
đầu tiên đặt nền móng dựng nên triều Lý là Lý Công
Uẩn. Xuất thân từ một cậu bé mồ côi từ khi mới lọt
lòng, cậu bé được một ngôi chùa nuôi nấng và khi đến
tuổi đi học lại được Thiền sư Vạn Hạnh, một vị
cao tăng uyên bác cả Tam giáo chăm nom dạy dỗ thật chu
đáo. Lớn lên cậu tỏ ra một chàng trai thông minh mẫn
tiệp và có chí lớn. Trong một dịp về kinh thành Hoa Lư,
Công Uẩn được vua Lê Đại Hành biết đến và cho giữ
một chức quan trong triều đình. Đến đời vua Lê Ngọa
Triều Long Đĩnh, nhìn thấy rõ sự suy vong của nhà Lê và
nhắm trước thời cơ, Thiền sư Vạn Hạnh đã có ý đồ
đưa Lý Công Uẩn ra gánh vác giang sơn khi nền độc lập
còn non trẻ trước nguy cơ xâm lược của nhà Tống. Và
quả đúng như ý đồ tốt của Thiền sư Vạn Hạnh, khi
vua Lê Ngọa Triều tàn ác Long Đĩnh mất, vị quan nhân hậu
đĩnh đạc ở tuổi 36 Lý Công Uẩn đã được triều đình
tôn lên làm vua mở ra cơ ngiệp nhà Lý. Sẵn vốn kiến
thức Nho học, đức độ khoan dung và tư tưởng Tam giáo
do thiền sư Vạn Hạnh truyền cho, cùng kinh nghiệm nhiều
năm làm quan trong triều Lê, Lý Công Uẩn đường đường
lên ngôi với danh hiệu Lý Thái Tổ. Một bầu trời mới
đầy hứa hẹn đã mở ra cho nước Đại Việt với kinh
đô mới là Thăng Long do chính Ngài chọn. Với sự cộng
tác và cố vấn của các thiền sư đạo cao đức trọng,
nền văn hóa, kinh tế và xã hội dần dần phát triển qua
các đời vua liên tiếp đi đến đỉnh cao của sự cường
thịnh.
Đặc
biệt ở triều Lý đã có những điểm son nổi bật.
1/
Về Nho giáo:
·
Năm 1070, vua Lý Thánh Tôn cho dựng Văn Miếu ở Thăng Long
để thờ đức Khổng Tử và các bậc tiên hiền.
·
Năm 1075, vua Lý Nhân Tôn đặt ra Quốc tử giám, chọn các
quan có văn học cử vào đây coi việc giảng dạy.
·
Năm 1076, vua Lý Nhân Tôn mở khoa thi Tam Trường để kén
người minh kinh bác học (rõ về kinh sách và học rộng)
và cũng bắt đầu từ đấy nước ta có chế
độ khoa cử.
·
Năm 1195, vua Lý Cao Tôn bắt đầu mở khoa thi Tam giáo (Nho,
Phật, Lão). Điều này chứng tỏ các nhân tài được tuyển
chọn để ra giúp nước phải am hiểu cả 3 tôn giáo này
và sự kết hợp nhuần nhuyễn của nó trong việc trị nước
an dân.
2/
Về Phật giáo: Các chùa chiền lớn nhỏ được
dựng lên rất nhiều. Đặc biệt nhất phải kể đến chùa
Một Cột tức chùa Diên Hựu, một di tích ngàn năm cho Thăng
Long. Chùa được xây như một bông sen lớn mọc trên một
hồ nước trên có Phật Quan Âm ngồi như hình trong giấc
mơ của vua Lý Thánh Tôn đã được nhà sư Thiền Tuệ đoán
mộng và gợi ý cho vua xây năm 1049.
. Năm 1056 dựng
chùa Sùng Khánh và Tháp Báo Thiên 12 tầng cao 80m tại Thăng
Long với quả chuông lớn nặng 1254kg đồng.
. Năm 1100 Xây chùa
Vĩnh Phúc ở núi Tiên Du, Hà Bắc.
. Năm 1114 Xây chùa
Thắng Nghiêm, đặt pháp đường ở 4 phía với lầu Thiên
Phật chứa được 1000 pho tượng.
. Năm 1118 Khánh
thành chùa Sùng Nghiêm ở Thanh Hóa được khởi công từ
1116.
. Năm 1121 Dựng
chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
. Năm 1122 Khánh
thành bảo tháp Sùng Thiện ở núi Dọi, Hà Nam Ninh. Tháp
cao 13 tầng (khởi công từ 1118) tầng trên để Xá Lợi
Phật.
. Năm 1123 khánh
thành chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
Ngoài ra còn
hàng trăm chùa khác. Các chùa trong nước được chia làm
3 hạng: Đại danh lam, trung danh lam và tiểu danh lam. Mỗi
chùa có điền nô và quan văn cấp cao được cử đến để
quản lý chùa.
- Các nhà
vua sùng đạo Phật tôn cao tăng làm quốc sư để bàn việc
nước.
- Các vua
Lý Thánh Tôn, Lý Anh Tôn và Lý Cao Tôn tu theo Thiền phái
của Thiền sư Thảo Đường. Riêng vua Lý Thái Tôn theo Thiền
phái của thiền sư Vô Ngôn Thông.
Nói chung
thời Lý đạo Phật đã ở vào đỉnh cao được coi như
quốc giáo.
3/
Về Lão giáo: tuy không lập đền thờ nhưng các
nho sĩ và tăng sĩ đều biết rõ về triết lý sâu xa của
đạo giáo.
Một nét
nổi bật nữa ở triều Lý cũng như các triều Đinh, Lê,
Trần là sự tham gia chính trị của các tăng sĩ để giúp
triều đình trong các việc quốc sự. Họ phá chấp chăng?
Điều này đúng hay sai? Trong giáo lý nhà Phật không thấy
nói đến chính trị. Và trong nhiều thời đại người đời
thường không hoan nghênh các nhà sư tham gia chính trị mà
còn cho rằng đây không phải phạm vi trách nhiệm của họ,
ngoại trừ một vài trường hợp quyết tử vì nước hay
vì đạo. Thế nhưng suy nghĩ sâu hơn,với lòng từ bi thương
xót chúng sinh, trước cảnh điêu đứng gian nan của đồng
bào dưới ách đô hộ của ngoại bang, thử hỏi có vị
tăng nào có thể ngồi yên trong chùa tu hành tinh tấn đợi
ngày chứng quả rồi sẽ trở lại độ thoát cho đồng
bào? Cho nên họ đã phá chấp đón lấy thời cơ, đem lòng
từ bi kết hợp với trí tuệ, đem tri thức chuyển sang
hành động để mà ứng phó với thời cuộc. Vả lại khi
giúp nhàvua trong các vấn đề quốc sự, dù ở địa vị
quốc sư, họ chỉ giữ vai trò cố vấn không tham gia trực
tiếp vào việc chính trị. Xong việc rồi họ lại trở
về với ngôi chùa của họ để làm Phật sự hay tiếp
tục tu hành, không mong được một danh lợi gì cả.
· Một nét
son tuyệt đẹp nữa là sự phá chấp của Nguyên Phi Ỷ
Lan. Xuất thân từ một thôn nữ nghèo, nhưng có chút ít
kiến thức của đạo Nho, khi được tuyển vào cung, bà
đã không trau chuốt dung nhan để được vua yêu mà ra công
tự học để thông tỏ việc nước, việc triều đình và
dũng cảm bước ra khỏi bức tường Công, Dung, Ngôn, Hạnh
của Nho giáo để đảm đương lo việc nhiếp chính trong
khi vua lo dẹp loạn ngoài biên cương. Năm ấy nước ta có
nạn lụt và mất mùa, dân đói nổi loạn khắp nơi. Ỷ
Lan đã cho mở kho cứu đói, loạn lạc được dẹp yên.
Nhờ kế sách trị nước đúng đắn của bà, dân trở lại
yên bình và tôn vinh bà là Quan Âm nữ, lập bàn thờ tạ
ơn bà. Vua đánh giặc lâu ngày không thắng, nghe tin nhà
bất an liền giao quân cho Lý Thường Kiệt, trở về thăm
tin tức nhà. Về gần tới nhà thì nghe tin Ỷ Lan đã thay
vua vượt ngàn dặm giải tỏa được muôn vàn khó khăn.
Vua hổ thẹn liền quay lại quyết đánh giặc cho đến thắng
mới trở về. Thật là một vết son tuyệt đẹp của giới
nữ nhi mà thời Lý đã để lại cho ngàn đời sau.
Nói chung,
ở thời Lý cả 3 tôn giáo Nho, Phật, Lão luôn được kết
hợp và vận dụng một cách thích nghi với mọi tình huống.
Nhờ thế triều Lý đã đưa đất nước từ một nền độc
lập còn non trẻ bấp bênh tới một vị trí cường thịnh
lâu bền sáng chói trong lịch sử.
Nhìn lại
quá khứ của lịch sử với 1000 năm Thăng Long, chúng ta
nghiêng mình trước các vị anh quân thời Lý, với niềm
tự hào về một triều đại huy hoàng của nước Đại
Việt. Ước sao mối quan hệ Tam giáo, nền tảng của truyền
thống đạo đức dân tộc mà triều Lý đã khéo léo vận
dụng sẽ còn tồn tại ít nhiều trong lòng dân tộc để
được điều chỉnh và phát huy sao cho thích ứng với thời
đại mới ngày nay.
Tháng 6/2010
______________________
© Tác giả giữ bản quyền.
. Đăng ngày 06.11.2010 theo nguyên bản của tác giả từ Sài Gòn.
. TRÍCH ĐĂNG LẠI VUI LÒNG GHI RÕ NGUỒN NEWVIETART.COM .
TIỂU SỬ & TÁC PHẨM CỦA THÙY DƯƠNG
TRỞ VỀ TRANG BIÊN LUẬN TRƯỚC
TRANG BIÊN LUẬN TIẾP THEO
Mối quan hệ tam giáo trong thời Lý
Từ ngàn
xưa, nước ta tuy là một nước bé nhỏ nghèo nàn,lại chịu
nhiều cực khổ lầm than trước sự xâm lăng,đô hộ của
phương Bắc, nhưng dân tộc ta luôn tôn trọng đạo lý,một
thứ đạo mà tổ tiên ta gọi là " đạo làm người", dù sống chết
cũng không xa rời. Bởi thế nên ngay từ thế kỷ thứ II,
thứ III, khi đất nước còn nội thuộc nhà Hán, đã có
đến 3 tôn giáo lớn được du nhập và truyền bá ở nước
ta, được nhiều tầng lớp dân ta đón nhận, từ vua quan
cho đến thứ dân. Đó là Nho giáo, Phật giáo và Lão giáo.
Thông thường,
tôn giáo nào cũng có những điểm ưu việt, nhưng bên cạnh
đó không tránh khỏi những điểm dị biệt hay thái quá
bất cập, khó hòa hợp. Thế nhưng tổ tiên ta đã khéo
léo điều hợp và chọn lọc ra những điểm ưu việt để
vận dụng vào đời sống xã hội, văn hóa, chính trị,
thậm chí còn đưa vào quốc sách qua nhiều triều đại
đã đưa đất nước tới một vị trí tự chủ vững vàng
mà đỉnh cao là ở thời Lý.
Để tìm
hiểu sự điều hợp tuyệt vời giữa ba tôn giáo Nho, Phật,
Lão mà tổ tiên ta đã khéo léo thực hiện, trước hết
ta hãy tìm hiểu riêng từng tôn giáo:
1. Nho
giáo : hay đạo Nho do đức Khổng tử (551-479 tr TL),
người nước Lỗ sáng lập bằng cách gom góp những bài
học đạo đức của người xưa, tóm tắt thành những cương
lãnh tôn chỉ cho người đời noi theo và rèn luyện để
thành những con người hoàn thiện hữu ích.
Tôn chỉ
của đạo Nho là: Tam cương (Quân, Sư, Phụ) và ngũ thường
(Nhân, Nghĩa, Lễ ,Trí, Tín) dành cho nam giới để hướng
tới một mẫu người "quân tử" cao đẹp vượt
hẳn trên hạng người tầm thường nhỏ nhen gọi là "tiểu
nhân". Điều đáng nhấn mạnh ở đây là trong tam cương,
Vua được đặt lên vị trí hàng đầu trên cả Thầy và
Cha. Tư tưởng Trung Quân Ái Quốc này có phần máy móc thái
quá, cần được xét lại trong từng trường hợp. Riêng
đối với phụ nữ thì tôn chỉ là: Tam tòng (tại gia tòng
phụ xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử) và Tứ đức (Công,
Dung, Ngôn, Hạnh) .Quan niệm tứ đức này cũng chưa hẳn
là hợp lý, còn có những ngoại lệ tốt đẹp (sẽ bàn
sau).
Giáo lý cơ
bản của đạo Nho được tóm tắt và diễn giải trong bộ
sách Tứ Thư dịch ra quốc ngữ lưu hành ở Việt Nam gồm
4 cuốn:
1) Đại
học : dạy đạo của người quân tử từng bước phải
theo là: tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.
2) Trung
dung : người quân tử luôn phải giữ đúng mực, không
thái quá, không bất cập trong mọi hành động và thái độ
xử thế.
3) Luận
ngữ : Kể và bình luận những mẩu chuyện Khổng tử
đối thoại với học trò thể hiện đạo người quân tử
ứng dụng vào thực tiễn.
4) Mạnh
tử : là cuốn sách do một học giả đời sau lấy tên
là Mạnh tử (372_289 tr. TL) về đời chiến quốc, học trò
Tử Tư cháu đích tôn của Khổng tử, thừa kế và phát
huy đạo của Khổng tử viết nên cuốn sách này với nhiều
tư tưởng sáng tạo của ông
để dạy học trò và phổ biến lại cho người đời.
Ông cũng được coi là bậc á Thánh.
· Đạo Nho
được truyền sang nước ta cùng với chữ Nho ngay từ thời
nhà Hán xâm chiếm và đô hộ nước ta. Dân ta thời ấy
chưa có chữ viết chính thức nên được học chữ Nho cùng
với đạo lý của thánh hiền do các quan Tàu và các vị
thiền sư người Tàu dạy cho là điều rất quý - Không
những con cháu vua quan, giới qúy tộc mà cả thường dân
ai có khả năng và điều kiện cũng có thể học. Nhưng
chúng chỉ dạy đến một trình độ nào đó đủ để sử
dụng người học làm quan lại hay tay sai cho chúng. Ai có
chí lớn muốn học cao hơn thì phải xin sang du học ở nước
Tàu. Trong số này có nhiều người hiển đạt trở về
giúp nước.
2. Phật
giáo : Do đức Thích Ca hay Tất Đạt Đa (Siddhartha)
họ Cồ Đàm (Gotama) (563_483 tr .TL) người Ấn Độ sáng
lập nên. Xuất thân là một thái tử đã trưởng thành,
ngày ngày sống trong cung điện nguy nga, giao thiệp với toàn
hàng quý tộc, một hôm Ngài lẻn ra ngoài thành để tìm
hiểu cuộc sống ngoài dân gian. Nhìn thấy những cảnh khổ
sở điêu đứng của kiếp người mà không ai có thể tránh
khỏi qua sinh, già, bệnh, chết cùng bao nổi lo âu phiền
não khác, Ngài bức xúc quyết đi tìm một con đường thoát
khổ cho kiếp người. Thế rồi 29 tuổi đời, một đêm,
ngài quyết dứt bỏ cả ngai vàng cung điện cùng vợ đẹp
con xinh, sai người đánh xe ngựa đưa ra tận ven rừng, Ngài
xuống xe bảo người đánh xe dẫn xe ngựa về rồi một
mình đi lang thang len lỏi vào rừng sâu, chịu cảnh nằm
gai nếm mật, tu hành xác đến 6 năm trời mà chưa tìm được
chút gì gọi là chân lý.
Sau cùng bằng cách ngồi thiền
định dưới cội bồ đề sau 49 ngày Ngài hoạt nhiên giác
ngộ hoàn toàn, thấu suốt được chân lý vi diệu của
vạn vật. Ngài thấy được đời người là bể khổ trầm
luân hết kiếp này qua kiếp khác đọa đầy bởi quy luật
nhân quả không bao giờ thoát ra được. Nguyên nhân của
sự khổ là lòng tham ái sở hữu đối với những sự vật
vô thường kể cả thân xác mình. Và ngài đã tìm ra con
đường thoát khổ là phép Tứ Diệu Đế gồm 4 bước:
1/ Nhận ra
đời là bể khổ trầm luân qua nhiều kiếp.
2/ Nguyên
nhân sự khổ là lòng tham ái.
3/ Đoạn
diệt với nguyên nhân.
4/ Thực hành
bát chánh đạo.
Con đường
tu hành rất cam go nhưng nếu tin tưởng và quyết tâm sẽ
dẫn tới giải thoát khỏi luân hồi để đến niết bàn
hay cõi cực lạc. Giáo lý của đạo Phật còn gồm cả
lòng từ bi hỷ xả, thương xót đồng loại và cả chúng
sinh và mục đích của người tu hành không phải chỉ để
giải thoát cho chính mình mà còn là tự giác giác tha. Sau
khi chứng đạo rồi Ngài đã đi chu du khắp nơi để thuyết
pháp và truyền đạo. Đến đâu cũng được nhà vua và
hàng quý tộc trọng vọng và hàng ngàn người phát tâm
theo đạo. Ngài nhập diệt ở tuổi 80.
· Phật giáo
được truyền vào nước ta từ cuối thế kỷ thứ II khi
còn nội thuộc nhà Hán, bằng hai con đường:
1) Từ các
vị sư Tàu sang lánh nạn ở miền Bắc nước ta khi Hán
triều có nội loạn ở TK II-III.
2) Từ các
thiền sư từ Ấn Độ trực tiếp sang truyền đạo và lập
nên các thiền phái ở nước ta từ TK II-III kéo dài nhiều
đời.
Phật giáo
được lan truyền trong dân gian qua nhiều triều đại liên
tiếp không những thứ dân mà cả vua quan cũng tôn sùng.
Tới đây thì phật giáo đã đương nhiên trở thành quốc
giáo. Ở các triều Đinh và Lê, khi nền độc lập còn non
trẻ, các vị vua tuổi đời và trình độ học thức cũng
không cao đã mời các Thiền sư Nho học uyên bác, đạo
pháp cao thâm vào triều làm cố vấn chính trị và ngoại
giao. Thiền sư Ngô Chân Lưu đã được vua Đinh Tiên Hoàng
phong tặng danh hiệu Khuông Việt (hàm ý tích cực giúp nước
Việt) và được phong chức Tăng Thống. Thiền sư Vạn Hạnh,
người quán triệt cả tam giáo Phật, Lão, Khổng cũng được
vua Lê Đại Hành mời làm cố vấn quân sự khi phải đối
đầu với giặc Tống. Nhờ thế mà cả hai triều Đinh và
Lê đã giữ vững được thế lực và được vua quan nhà
Tống kính nể hơn.
3.Đạo
giáo : hay Lão giáo do Lão Tử, một triết gia nổi
tiếng người Trung Hoa sáng lập nên, không rõ ngày sinh và
mất, nhưng nhiều học giả Tàu cho rằng ông cùng thời
với Khổng Tử và hơn Khổng Tử vài chục tuổi nghĩa là
vào khoảng 570 đến 490 tr. Tây lịch. Khổng Tử đã có
lần tìm đến yết kiến ông để hỏi đôi điều. Ông
đã viết nên cuốn Đạo Đức Kinh được nhiều triết
gia Tây phương ngưỡng mộ , như René Bertrand đã viết:
"Ông chỉ viết có một cuốn sách rất vắn tắt "Đạ
o Đức Kinh"
-vài dòng chữ hợp thành cuốn sách ấy chứa đựng tất
cả sự khôn ngoan trên trái đất này"(sagesse perdue)
và E.V Zenker đã viết "Lão Tử đâu phải chỉ sống
cho nước Trung Hoa và thời buổi của ông mà thôi; ông là
một bậc thầy thuần túy nhất và sâu sắc nhất của nhân
loại" (Histoire de la Philosophie Chinoise).
Triết
lý của Lão tử được xoáy sâu vào một chữ ĐẠO. Ông
quan niệm Đạo là Mẹ của vũ trụ và vạn vật, một khái
niệm không thể mô phỏng hay hính dung bằng lý trí mà chỉ
có thể cảm nhận bằng tâm linh. Đạo là một khoảng hư
không rộng lớn vô biên, tồn tại trong thời gian vô thủy
vô chung, từ đó phát sinh ra hai khí âm dương đối lập
và vạn vật trong vũ trụ được chuyển động theo một
số quy luật đại thể, như "vật cùng tắc biến, vật
cực tắc phản", "âm dương hổ tương song hành",
"trong âm có dương trong dương có âm"... Những quy
luật này cũng là nền tảng của triết lý Đông Phương.
Ông
coi Đạo là một chân lý tuyệt đối, người ta có thể
hiểu bằng suy tưởng, bằng tâm linh và một khi đã hiểu
thì không thể dùng ngôn ngữ để nói ra chỉ dạy cho người
khác hiểu. Bởi thế nên có câu: "Đạo khả
đạo phi thường đạo"- Nghĩa là: Đạo mà có
thể nói ra hay chỉ dẫn cho người ta hiểu thì không phải
đúng nghĩa cái đạo mà ta muốn nói, chỉ là mô phỏng
thôi. Trong câu trên chữ " đạo" thứ nhất
và thứ hai được viết bằng cùng một chữ Nho nhưng nghĩa
khác nhau: chữ đạo thứ nhất là cái đạo mà ta muốn
nói (danh từ) chữ đạo thứ hai nghĩa là nói hay chỉ dẫn
(động từ). Đây cũng là một cách chơi chữ. Ngoài ra cái
tên mà ta thường gọi hay đặt cho một sự vật nào đó
cũng không nói lên được ý nghĩa thực của sự vật đó,
chỉ là quy ước hay mô phỏng thôi. Bởi vậy có câu: "Danh
khả danh phi thường danh". Điều này cho thấy
triết học của Lão Tử đề cao cái biết bằng suy tưởng
bằng tâm linh hơn là bằng lý trí qua lời nói hay sách vở
.Đó mới là cái biết sâu sắc nhất, nhất là đối với
những vấn đề lớn trừu tượng mơ hồ nhưng sâu sắc,
chỉ có suy tưởng và tâm linh mới đạt được.
·
Về thái độ xử thế và hành động, Lão tử chủ trương
"thanh tịnh,vô vi"- Mọi sự việc biến cố trên
trái đất này là do sự vận hành của Đạo. Con người
chỉ là một hạt bụi trong cái đạo lớn vô biên ấy,
có quay cuồng đến mấy cũng không biết cách nào mà can
thiệp vào hướng đi của đạo: vật cùng tắc biến,
vật cực tắc phản, thái cực bĩ lai, bĩ cực thái lai…
Được mất, thành bại, sống chết cũng chỉ là nhất thời.
Vả lại trong họa có phúc trong phúc có họa - chết cũng
chỉ là một sự chuyển đổi, có thể đến một cõi tốt
đẹp hơn hay xấu hơn chưa biết, có xấu thì cũng sẽ có
lúc tốt, cho ta hay cho con cháu. Câu chuyện Tái Ông mất
ngựa trong Cổ Học Tinh Hoa đã cho thấy được hay
mất chưa biết là tốt hay xấu. Bài thơ tự thuật
của Nguyễn Trãi: "Danh chẳng chuốc, lộc chẳng cầu.
Được ắt chẳng mừng, mất chẳng âu…" cũng nói
lên tư tưởng của Lão Tử. Vậy ta cứ sống ung dung tự
tại, phấn đấu vừa đủ để sinh tồn hài hòa cùng đồng
loại, và biết tri túc tri chỉ, đừng để
thái cực bĩ lai cũng đừng hăng say phấn đấu mong
thay đổi một tình thế. Một hạt cát nhỏ không thể ngăn
cản hay làm đổi hướng bánh xe vận hành của Đạo.
Đạo
giáo được truyền qua nước ta từ thời Bắc thuộc, nhưng
không có môn phái hệ thống gì. Cũng như Phật giáo nó
làm giảm đi lòng tham muốn của con người và chế bớt
sự hăng say của những nhà Nho cầu danh ham lợi, mang đến
cuộc sống an lành cho xã hội.
Những
điểm tương đồng và dị biệt giữa 3 tôn giáo:
Nho,
Phật, Lão :
·
Điểm tương đồng:
1)
Cả ba tôn giáo đều mang tính nhân bản rất đậm nét nên
được lòng người đón nhận như một chỗ dựa, một niềm
tin. Nó vừa gần gũi cho người ta với tới lại vừa cao
xa để người ta ngưỡng vọng.
2)
Cả ba đều mang tính vị tha, bao dung, độ lượng, xóa bỏ
được cái ta vị kỷ, nhỏ bé và những tư lợi nhỏ nhen.
Những giá trị tinh thần được đề cao.
3)
Một điểm tương đồng rõ nét nhất ở Phật giáo và Lão
giáo là giá trị tâm linh được đề cao và đây cũng là
bản sắc chung của cả hai tôn giáo, nó mang tính triết
học hơn là tôn giáo, gần gũi với quy luật thiên nhiên
và giúp ta hướng về đại ngã, quên đi cái ta tầm thường
nhỏ bé. Ở đây không có cái mà người ta gọi là Thượng
Đế như ở đạo Thiên Chúa, nhưng vẫn có những quy luật
thiên nhiên đại thể rất gần với khoa học tự nhiên,
như là luật nhân quả, luật bảo tồn vật chất và năng
lượng (loi de conservation de la matière et de l'énergie) "Không
có gì tự mất, không có gì tự tạo" (Rien ne se perd,
rien ne se creé). Dựa vào những quy luật này con người không
còn sợ mất mát, cũng không còn sợ chết và trở nên dũng
cảm khi làm những việc ích lợi cho cộng đồng.
·
Điểm dị biệt:
So
với Phật giáo và Lão giáo thì Nho giáo có phần tích cực
năng động hơn .Bởi đây là đạo của người quân tử
phải tự rèn luyện phấn đấu để thành người hoàn thiện
có khả năng ra giúp ích cho đời. Đỉnh cao của mục đích
là trị quốc, bình thiên hạ. Còn Phật giáo
và Lão giáo thì chủ trương ôn hòa, trầm tỉnh và hướng
nội.Tuy nhiên dù dị biệt nhưng không có mâu thuẫn mà
lại có thể dung hòa hay bổ sung cho nhau - cũng như một
bài thuốc hay phải được phối hợp một cách hợp lý
- Bài thuốc bổ dương không bao giờ thuần dương mà phải
có vị âm. Có vị cương thì phải có vị nhu. Có vị cấp
phải có vị hòa hoãn, vị an thần vv… Điều đáng kể
là ở liều lượng phối hợp, tùy theo từng trường hợp
mà gia giảm. Và đây cũng chính là bài thuốc mà nhà Lý
đã phối hợp khi sử dụng Tam giáo trong việc giữ gìn
độc lập, trị nước an dân.
Sự
điều hợp Tam giáo của nhà Lý:
Người
đầu tiên đặt nền móng dựng nên triều Lý là Lý Công
Uẩn. Xuất thân từ một cậu bé mồ côi từ khi mới lọt
lòng, cậu bé được một ngôi chùa nuôi nấng và khi đến
tuổi đi học lại được Thiền sư Vạn Hạnh, một vị
cao tăng uyên bác cả Tam giáo chăm nom dạy dỗ thật chu
đáo. Lớn lên cậu tỏ ra một chàng trai thông minh mẫn
tiệp và có chí lớn. Trong một dịp về kinh thành Hoa Lư,
Công Uẩn được vua Lê Đại Hành biết đến và cho giữ
một chức quan trong triều đình. Đến đời vua Lê Ngọa
Triều Long Đĩnh, nhìn thấy rõ sự suy vong của nhà Lê và
nhắm trước thời cơ, Thiền sư Vạn Hạnh đã có ý đồ
đưa Lý Công Uẩn ra gánh vác giang sơn khi nền độc lập
còn non trẻ trước nguy cơ xâm lược của nhà Tống. Và
quả đúng như ý đồ tốt của Thiền sư Vạn Hạnh, khi
vua Lê Ngọa Triều tàn ác Long Đĩnh mất, vị quan nhân hậu
đĩnh đạc ở tuổi 36 Lý Công Uẩn đã được triều đình
tôn lên làm vua mở ra cơ ngiệp nhà Lý. Sẵn vốn kiến
thức Nho học, đức độ khoan dung và tư tưởng Tam giáo
do thiền sư Vạn Hạnh truyền cho, cùng kinh nghiệm nhiều
năm làm quan trong triều Lê, Lý Công Uẩn đường đường
lên ngôi với danh hiệu Lý Thái Tổ. Một bầu trời mới
đầy hứa hẹn đã mở ra cho nước Đại Việt với kinh
đô mới là Thăng Long do chính Ngài chọn. Với sự cộng
tác và cố vấn của các thiền sư đạo cao đức trọng,
nền văn hóa, kinh tế và xã hội dần dần phát triển qua
các đời vua liên tiếp đi đến đỉnh cao của sự cường
thịnh.
Đặc
biệt ở triều Lý đã có những điểm son nổi bật.
1/
Về Nho giáo:
·
Năm 1070, vua Lý Thánh Tôn cho dựng Văn Miếu ở Thăng Long
để thờ đức Khổng Tử và các bậc tiên hiền.
·
Năm 1075, vua Lý Nhân Tôn đặt ra Quốc tử giám, chọn các
quan có văn học cử vào đây coi việc giảng dạy.
·
Năm 1076, vua Lý Nhân Tôn mở khoa thi Tam Trường để kén
người minh kinh bác học (rõ về kinh sách và học rộng)
và cũng bắt đầu từ đấy nước ta có chế
độ khoa cử.
·
Năm 1195, vua Lý Cao Tôn bắt đầu mở khoa thi Tam giáo (Nho,
Phật, Lão). Điều này chứng tỏ các nhân tài được tuyển
chọn để ra giúp nước phải am hiểu cả 3 tôn giáo này
và sự kết hợp nhuần nhuyễn của nó trong việc trị nước
an dân.
2/
Về Phật giáo: Các chùa chiền lớn nhỏ được
dựng lên rất nhiều. Đặc biệt nhất phải kể đến chùa
Một Cột tức chùa Diên Hựu, một di tích ngàn năm cho Thăng
Long. Chùa được xây như một bông sen lớn mọc trên một
hồ nước trên có Phật Quan Âm ngồi như hình trong giấc
mơ của vua Lý Thánh Tôn đã được nhà sư Thiền Tuệ đoán
mộng và gợi ý cho vua xây năm 1049.
. Năm 1056 dựng
chùa Sùng Khánh và Tháp Báo Thiên 12 tầng cao 80m tại Thăng
Long với quả chuông lớn nặng 1254kg đồng.
. Năm 1100 Xây chùa
Vĩnh Phúc ở núi Tiên Du, Hà Bắc.
. Năm 1114 Xây chùa
Thắng Nghiêm, đặt pháp đường ở 4 phía với lầu Thiên
Phật chứa được 1000 pho tượng.
. Năm 1118 Khánh
thành chùa Sùng Nghiêm ở Thanh Hóa được khởi công từ
1116.
. Năm 1121 Dựng
chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
. Năm 1122 Khánh
thành bảo tháp Sùng Thiện ở núi Dọi, Hà Nam Ninh. Tháp
cao 13 tầng (khởi công từ 1118) tầng trên để Xá Lợi
Phật.
. Năm 1123 khánh
thành chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
Ngoài ra còn
hàng trăm chùa khác. Các chùa trong nước được chia làm
3 hạng: Đại danh lam, trung danh lam và tiểu danh lam. Mỗi
chùa có điền nô và quan văn cấp cao được cử đến để
quản lý chùa.
- Các nhà
vua sùng đạo Phật tôn cao tăng làm quốc sư để bàn việc
nước.
- Các vua
Lý Thánh Tôn, Lý Anh Tôn và Lý Cao Tôn tu theo Thiền phái
của Thiền sư Thảo Đường. Riêng vua Lý Thái Tôn theo Thiền
phái của thiền sư Vô Ngôn Thông.
Nói chung
thời Lý đạo Phật đã ở vào đỉnh cao được coi như
quốc giáo.
3/
Về Lão giáo: tuy không lập đền thờ nhưng các
nho sĩ và tăng sĩ đều biết rõ về triết lý sâu xa của
đạo giáo.
Một nét
nổi bật nữa ở triều Lý cũng như các triều Đinh, Lê,
Trần là sự tham gia chính trị của các tăng sĩ để giúp
triều đình trong các việc quốc sự. Họ phá chấp chăng?
Điều này đúng hay sai? Trong giáo lý nhà Phật không thấy
nói đến chính trị. Và trong nhiều thời đại người đời
thường không hoan nghênh các nhà sư tham gia chính trị mà
còn cho rằng đây không phải phạm vi trách nhiệm của họ,
ngoại trừ một vài trường hợp quyết tử vì nước hay
vì đạo. Thế nhưng suy nghĩ sâu hơn,với lòng từ bi thương
xót chúng sinh, trước cảnh điêu đứng gian nan của đồng
bào dưới ách đô hộ của ngoại bang, thử hỏi có vị
tăng nào có thể ngồi yên trong chùa tu hành tinh tấn đợi
ngày chứng quả rồi sẽ trở lại độ thoát cho đồng
bào? Cho nên họ đã phá chấp đón lấy thời cơ, đem lòng
từ bi kết hợp với trí tuệ, đem tri thức chuyển sang
hành động để mà ứng phó với thời cuộc. Vả lại khi
giúp nhàvua trong các vấn đề quốc sự, dù ở địa vị
quốc sư, họ chỉ giữ vai trò cố vấn không tham gia trực
tiếp vào việc chính trị. Xong việc rồi họ lại trở
về với ngôi chùa của họ để làm Phật sự hay tiếp
tục tu hành, không mong được một danh lợi gì cả.
· Một nét
son tuyệt đẹp nữa là sự phá chấp của Nguyên Phi Ỷ
Lan. Xuất thân từ một thôn nữ nghèo, nhưng có chút ít
kiến thức của đạo Nho, khi được tuyển vào cung, bà
đã không trau chuốt dung nhan để được vua yêu mà ra công
tự học để thông tỏ việc nước, việc triều đình và
dũng cảm bước ra khỏi bức tường Công, Dung, Ngôn, Hạnh
của Nho giáo để đảm đương lo việc nhiếp chính trong
khi vua lo dẹp loạn ngoài biên cương. Năm ấy nước ta có
nạn lụt và mất mùa, dân đói nổi loạn khắp nơi. Ỷ
Lan đã cho mở kho cứu đói, loạn lạc được dẹp yên.
Nhờ kế sách trị nước đúng đắn của bà, dân trở lại
yên bình và tôn vinh bà là Quan Âm nữ, lập bàn thờ tạ
ơn bà. Vua đánh giặc lâu ngày không thắng, nghe tin nhà
bất an liền giao quân cho Lý Thường Kiệt, trở về thăm
tin tức nhà. Về gần tới nhà thì nghe tin Ỷ Lan đã thay
vua vượt ngàn dặm giải tỏa được muôn vàn khó khăn.
Vua hổ thẹn liền quay lại quyết đánh giặc cho đến thắng
mới trở về. Thật là một vết son tuyệt đẹp của giới
nữ nhi mà thời Lý đã để lại cho ngàn đời sau.
Nói chung,
ở thời Lý cả 3 tôn giáo Nho, Phật, Lão luôn được kết
hợp và vận dụng một cách thích nghi với mọi tình huống.
Nhờ thế triều Lý đã đưa đất nước từ một nền độc
lập còn non trẻ bấp bênh tới một vị trí cường thịnh
lâu bền sáng chói trong lịch sử.
Nhìn lại
quá khứ của lịch sử với 1000 năm Thăng Long, chúng ta
nghiêng mình trước các vị anh quân thời Lý, với niềm
tự hào về một triều đại huy hoàng của nước Đại
Việt. Ước sao mối quan hệ Tam giáo, nền tảng của truyền
thống đạo đức dân tộc mà triều Lý đã khéo léo vận
dụng sẽ còn tồn tại ít nhiều trong lòng dân tộc để
được điều chỉnh và phát huy sao cho thích ứng với thời
đại mới ngày nay.
Tháng 6/2010
______________________
© Tác giả giữ bản quyền.
. Đăng ngày 06.11.2010 theo nguyên bản của tác giả từ Sài Gòn.
. TRÍCH ĐĂNG LẠI VUI LÒNG GHI RÕ NGUỒN NEWVIETART.COM .
TIỂU SỬ & TÁC PHẨM CỦA THÙY DƯƠNG
TRỞ VỀ TRANG BIÊN LUẬN TRƯỚC
TRANG BIÊN LUẬN TIẾP THEO
Mối quan hệ tam giáo trong thời Lý
Từ ngàn
xưa, nước ta tuy là một nước bé nhỏ nghèo nàn,lại chịu
nhiều cực khổ lầm than trước sự xâm lăng,đô hộ của
phương Bắc, nhưng dân tộc ta luôn tôn trọng đạo lý,một
thứ đạo mà tổ tiên ta gọi là " đạo làm người", dù sống chết
cũng không xa rời. Bởi thế nên ngay từ thế kỷ thứ II,
thứ III, khi đất nước còn nội thuộc nhà Hán, đã có
đến 3 tôn giáo lớn được du nhập và truyền bá ở nước
ta, được nhiều tầng lớp dân ta đón nhận, từ vua quan
cho đến thứ dân. Đó là Nho giáo, Phật giáo và Lão giáo.
Thông thường,
tôn giáo nào cũng có những điểm ưu việt, nhưng bên cạnh
đó không tránh khỏi những điểm dị biệt hay thái quá
bất cập, khó hòa hợp. Thế nhưng tổ tiên ta đã khéo
léo điều hợp và chọn lọc ra những điểm ưu việt để
vận dụng vào đời sống xã hội, văn hóa, chính trị,
thậm chí còn đưa vào quốc sách qua nhiều triều đại
đã đưa đất nước tới một vị trí tự chủ vững vàng
mà đỉnh cao là ở thời Lý.
Để tìm
hiểu sự điều hợp tuyệt vời giữa ba tôn giáo Nho, Phật,
Lão mà tổ tiên ta đã khéo léo thực hiện, trước hết
ta hãy tìm hiểu riêng từng tôn giáo:
1. Nho
giáo : hay đạo Nho do đức Khổng tử (551-479 tr TL),
người nước Lỗ sáng lập bằng cách gom góp những bài
học đạo đức của người xưa, tóm tắt thành những cương
lãnh tôn chỉ cho người đời noi theo và rèn luyện để
thành những con người hoàn thiện hữu ích.
Tôn chỉ
của đạo Nho là: Tam cương (Quân, Sư, Phụ) và ngũ thường
(Nhân, Nghĩa, Lễ ,Trí, Tín) dành cho nam giới để hướng
tới một mẫu người "quân tử" cao đẹp vượt
hẳn trên hạng người tầm thường nhỏ nhen gọi là "tiểu
nhân". Điều đáng nhấn mạnh ở đây là trong tam cương,
Vua được đặt lên vị trí hàng đầu trên cả Thầy và
Cha. Tư tưởng Trung Quân Ái Quốc này có phần máy móc thái
quá, cần được xét lại trong từng trường hợp. Riêng
đối với phụ nữ thì tôn chỉ là: Tam tòng (tại gia tòng
phụ xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử) và Tứ đức (Công,
Dung, Ngôn, Hạnh) .Quan niệm tứ đức này cũng chưa hẳn
là hợp lý, còn có những ngoại lệ tốt đẹp (sẽ bàn
sau).
Giáo lý cơ
bản của đạo Nho được tóm tắt và diễn giải trong bộ
sách Tứ Thư dịch ra quốc ngữ lưu hành ở Việt Nam gồm
4 cuốn:
1) Đại
học : dạy đạo của người quân tử từng bước phải
theo là: tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.
2) Trung
dung : người quân tử luôn phải giữ đúng mực, không
thái quá, không bất cập trong mọi hành động và thái độ
xử thế.
3) Luận
ngữ : Kể và bình luận những mẩu chuyện Khổng tử
đối thoại với học trò thể hiện đạo người quân tử
ứng dụng vào thực tiễn.
4) Mạnh
tử : là cuốn sách do một học giả đời sau lấy tên
là Mạnh tử (372_289 tr. TL) về đời chiến quốc, học trò
Tử Tư cháu đích tôn của Khổng tử, thừa kế và phát
huy đạo của Khổng tử viết nên cuốn sách này với nhiều
tư tưởng sáng tạo của ông
để dạy học trò và phổ biến lại cho người đời.
Ông cũng được coi là bậc á Thánh.
· Đạo Nho
được truyền sang nước ta cùng với chữ Nho ngay từ thời
nhà Hán xâm chiếm và đô hộ nước ta. Dân ta thời ấy
chưa có chữ viết chính thức nên được học chữ Nho cùng
với đạo lý của thánh hiền do các quan Tàu và các vị
thiền sư người Tàu dạy cho là điều rất quý - Không
những con cháu vua quan, giới qúy tộc mà cả thường dân
ai có khả năng và điều kiện cũng có thể học. Nhưng
chúng chỉ dạy đến một trình độ nào đó đủ để sử
dụng người học làm quan lại hay tay sai cho chúng. Ai có
chí lớn muốn học cao hơn thì phải xin sang du học ở nước
Tàu. Trong số này có nhiều người hiển đạt trở về
giúp nước.
2. Phật
giáo : Do đức Thích Ca hay Tất Đạt Đa (Siddhartha)
họ Cồ Đàm (Gotama) (563_483 tr .TL) người Ấn Độ sáng
lập nên. Xuất thân là một thái tử đã trưởng thành,
ngày ngày sống trong cung điện nguy nga, giao thiệp với toàn
hàng quý tộc, một hôm Ngài lẻn ra ngoài thành để tìm
hiểu cuộc sống ngoài dân gian. Nhìn thấy những cảnh khổ
sở điêu đứng của kiếp người mà không ai có thể tránh
khỏi qua sinh, già, bệnh, chết cùng bao nổi lo âu phiền
não khác, Ngài bức xúc quyết đi tìm một con đường thoát
khổ cho kiếp người. Thế rồi 29 tuổi đời, một đêm,
ngài quyết dứt bỏ cả ngai vàng cung điện cùng vợ đẹp
con xinh, sai người đánh xe ngựa đưa ra tận ven rừng, Ngài
xuống xe bảo người đánh xe dẫn xe ngựa về rồi một
mình đi lang thang len lỏi vào rừng sâu, chịu cảnh nằm
gai nếm mật, tu hành xác đến 6 năm trời mà chưa tìm được
chút gì gọi là chân lý.
Sau cùng bằng cách ngồi thiền
định dưới cội bồ đề sau 49 ngày Ngài hoạt nhiên giác
ngộ hoàn toàn, thấu suốt được chân lý vi diệu của
vạn vật. Ngài thấy được đời người là bể khổ trầm
luân hết kiếp này qua kiếp khác đọa đầy bởi quy luật
nhân quả không bao giờ thoát ra được. Nguyên nhân của
sự khổ là lòng tham ái sở hữu đối với những sự vật
vô thường kể cả thân xác mình. Và ngài đã tìm ra con
đường thoát khổ là phép Tứ Diệu Đế gồm 4 bước:
1/ Nhận ra
đời là bể khổ trầm luân qua nhiều kiếp.
2/ Nguyên
nhân sự khổ là lòng tham ái.
3/ Đoạn
diệt với nguyên nhân.
4/ Thực hành
bát chánh đạo.
Con đường
tu hành rất cam go nhưng nếu tin tưởng và quyết tâm sẽ
dẫn tới giải thoát khỏi luân hồi để đến niết bàn
hay cõi cực lạc. Giáo lý của đạo Phật còn gồm cả
lòng từ bi hỷ xả, thương xót đồng loại và cả chúng
sinh và mục đích của người tu hành không phải chỉ để
giải thoát cho chính mình mà còn là tự giác giác tha. Sau
khi chứng đạo rồi Ngài đã đi chu du khắp nơi để thuyết
pháp và truyền đạo. Đến đâu cũng được nhà vua và
hàng quý tộc trọng vọng và hàng ngàn người phát tâm
theo đạo. Ngài nhập diệt ở tuổi 80.
· Phật giáo
được truyền vào nước ta từ cuối thế kỷ thứ II khi
còn nội thuộc nhà Hán, bằng hai con đường:
1) Từ các
vị sư Tàu sang lánh nạn ở miền Bắc nước ta khi Hán
triều có nội loạn ở TK II-III.
2) Từ các
thiền sư từ Ấn Độ trực tiếp sang truyền đạo và lập
nên các thiền phái ở nước ta từ TK II-III kéo dài nhiều
đời.
Phật giáo
được lan truyền trong dân gian qua nhiều triều đại liên
tiếp không những thứ dân mà cả vua quan cũng tôn sùng.
Tới đây thì phật giáo đã đương nhiên trở thành quốc
giáo. Ở các triều Đinh và Lê, khi nền độc lập còn non
trẻ, các vị vua tuổi đời và trình độ học thức cũng
không cao đã mời các Thiền sư Nho học uyên bác, đạo
pháp cao thâm vào triều làm cố vấn chính trị và ngoại
giao. Thiền sư Ngô Chân Lưu đã được vua Đinh Tiên Hoàng
phong tặng danh hiệu Khuông Việt (hàm ý tích cực giúp nước
Việt) và được phong chức Tăng Thống. Thiền sư Vạn Hạnh,
người quán triệt cả tam giáo Phật, Lão, Khổng cũng được
vua Lê Đại Hành mời làm cố vấn quân sự khi phải đối
đầu với giặc Tống. Nhờ thế mà cả hai triều Đinh và
Lê đã giữ vững được thế lực và được vua quan nhà
Tống kính nể hơn.
3.Đạo
giáo : hay Lão giáo do Lão Tử, một triết gia nổi
tiếng người Trung Hoa sáng lập nên, không rõ ngày sinh và
mất, nhưng nhiều học giả Tàu cho rằng ông cùng thời
với Khổng Tử và hơn Khổng Tử vài chục tuổi nghĩa là
vào khoảng 570 đến 490 tr. Tây lịch. Khổng Tử đã có
lần tìm đến yết kiến ông để hỏi đôi điều. Ông
đã viết nên cuốn Đạo Đức Kinh được nhiều triết
gia Tây phương ngưỡng mộ , như René Bertrand đã viết:
"Ông chỉ viết có một cuốn sách rất vắn tắt "Đạ
o Đức Kinh"
-vài dòng chữ hợp thành cuốn sách ấy chứa đựng tất
cả sự khôn ngoan trên trái đất này"(sagesse perdue)
và E.V Zenker đã viết "Lão Tử đâu phải chỉ sống
cho nước Trung Hoa và thời buổi của ông mà thôi; ông là
một bậc thầy thuần túy nhất và sâu sắc nhất của nhân
loại" (Histoire de la Philosophie Chinoise).
Triết
lý của Lão tử được xoáy sâu vào một chữ ĐẠO. Ông
quan niệm Đạo là Mẹ của vũ trụ và vạn vật, một khái
niệm không thể mô phỏng hay hính dung bằng lý trí mà chỉ
có thể cảm nhận bằng tâm linh. Đạo là một khoảng hư
không rộng lớn vô biên, tồn tại trong thời gian vô thủy
vô chung, từ đó phát sinh ra hai khí âm dương đối lập
và vạn vật trong vũ trụ được chuyển động theo một
số quy luật đại thể, như "vật cùng tắc biến, vật
cực tắc phản", "âm dương hổ tương song hành",
"trong âm có dương trong dương có âm"... Những quy
luật này cũng là nền tảng của triết lý Đông Phương.
Ông
coi Đạo là một chân lý tuyệt đối, người ta có thể
hiểu bằng suy tưởng, bằng tâm linh và một khi đã hiểu
thì không thể dùng ngôn ngữ để nói ra chỉ dạy cho người
khác hiểu. Bởi thế nên có câu: "Đạo khả
đạo phi thường đạo"- Nghĩa là: Đạo mà có
thể nói ra hay chỉ dẫn cho người ta hiểu thì không phải
đúng nghĩa cái đạo mà ta muốn nói, chỉ là mô phỏng
thôi. Trong câu trên chữ " đạo" thứ nhất
và thứ hai được viết bằng cùng một chữ Nho nhưng nghĩa
khác nhau: chữ đạo thứ nhất là cái đạo mà ta muốn
nói (danh từ) chữ đạo thứ hai nghĩa là nói hay chỉ dẫn
(động từ). Đây cũng là một cách chơi chữ. Ngoài ra cái
tên mà ta thường gọi hay đặt cho một sự vật nào đó
cũng không nói lên được ý nghĩa thực của sự vật đó,
chỉ là quy ước hay mô phỏng thôi. Bởi vậy có câu: "Danh
khả danh phi thường danh". Điều này cho thấy
triết học của Lão Tử đề cao cái biết bằng suy tưởng
bằng tâm linh hơn là bằng lý trí qua lời nói hay sách vở
.Đó mới là cái biết sâu sắc nhất, nhất là đối với
những vấn đề lớn trừu tượng mơ hồ nhưng sâu sắc,
chỉ có suy tưởng và tâm linh mới đạt được.
·
Về thái độ xử thế và hành động, Lão tử chủ trương
"thanh tịnh,vô vi"- Mọi sự việc biến cố trên
trái đất này là do sự vận hành của Đạo. Con người
chỉ là một hạt bụi trong cái đạo lớn vô biên ấy,
có quay cuồng đến mấy cũng không biết cách nào mà can
thiệp vào hướng đi của đạo: vật cùng tắc biến,
vật cực tắc phản, thái cực bĩ lai, bĩ cực thái lai…
Được mất, thành bại, sống chết cũng chỉ là nhất thời.
Vả lại trong họa có phúc trong phúc có họa - chết cũng
chỉ là một sự chuyển đổi, có thể đến một cõi tốt
đẹp hơn hay xấu hơn chưa biết, có xấu thì cũng sẽ có
lúc tốt, cho ta hay cho con cháu. Câu chuyện Tái Ông mất
ngựa trong Cổ Học Tinh Hoa đã cho thấy được hay
mất chưa biết là tốt hay xấu. Bài thơ tự thuật
của Nguyễn Trãi: "Danh chẳng chuốc, lộc chẳng cầu.
Được ắt chẳng mừng, mất chẳng âu…" cũng nói
lên tư tưởng của Lão Tử. Vậy ta cứ sống ung dung tự
tại, phấn đấu vừa đủ để sinh tồn hài hòa cùng đồng
loại, và biết tri túc tri chỉ, đừng để
thái cực bĩ lai cũng đừng hăng say phấn đấu mong
thay đổi một tình thế. Một hạt cát nhỏ không thể ngăn
cản hay làm đổi hướng bánh xe vận hành của Đạo.
Đạo
giáo được truyền qua nước ta từ thời Bắc thuộc, nhưng
không có môn phái hệ thống gì. Cũng như Phật giáo nó
làm giảm đi lòng tham muốn của con người và chế bớt
sự hăng say của những nhà Nho cầu danh ham lợi, mang đến
cuộc sống an lành cho xã hội.
Những
điểm tương đồng và dị biệt giữa 3 tôn giáo:
Nho,
Phật, Lão :
·
Điểm tương đồng:
1)
Cả ba tôn giáo đều mang tính nhân bản rất đậm nét nên
được lòng người đón nhận như một chỗ dựa, một niềm
tin. Nó vừa gần gũi cho người ta với tới lại vừa cao
xa để người ta ngưỡng vọng.
2)
Cả ba đều mang tính vị tha, bao dung, độ lượng, xóa bỏ
được cái ta vị kỷ, nhỏ bé và những tư lợi nhỏ nhen.
Những giá trị tinh thần được đề cao.
3)
Một điểm tương đồng rõ nét nhất ở Phật giáo và Lão
giáo là giá trị tâm linh được đề cao và đây cũng là
bản sắc chung của cả hai tôn giáo, nó mang tính triết
học hơn là tôn giáo, gần gũi với quy luật thiên nhiên
và giúp ta hướng về đại ngã, quên đi cái ta tầm thường
nhỏ bé. Ở đây không có cái mà người ta gọi là Thượng
Đế như ở đạo Thiên Chúa, nhưng vẫn có những quy luật
thiên nhiên đại thể rất gần với khoa học tự nhiên,
như là luật nhân quả, luật bảo tồn vật chất và năng
lượng (loi de conservation de la matière et de l'énergie) "Không
có gì tự mất, không có gì tự tạo" (Rien ne se perd,
rien ne se creé). Dựa vào những quy luật này con người không
còn sợ mất mát, cũng không còn sợ chết và trở nên dũng
cảm khi làm những việc ích lợi cho cộng đồng.
·
Điểm dị biệt:
So
với Phật giáo và Lão giáo thì Nho giáo có phần tích cực
năng động hơn .Bởi đây là đạo của người quân tử
phải tự rèn luyện phấn đấu để thành người hoàn thiện
có khả năng ra giúp ích cho đời. Đỉnh cao của mục đích
là trị quốc, bình thiên hạ. Còn Phật giáo
và Lão giáo thì chủ trương ôn hòa, trầm tỉnh và hướng
nội.Tuy nhiên dù dị biệt nhưng không có mâu thuẫn mà
lại có thể dung hòa hay bổ sung cho nhau - cũng như một
bài thuốc hay phải được phối hợp một cách hợp lý
- Bài thuốc bổ dương không bao giờ thuần dương mà phải
có vị âm. Có vị cương thì phải có vị nhu. Có vị cấp
phải có vị hòa hoãn, vị an thần vv… Điều đáng kể
là ở liều lượng phối hợp, tùy theo từng trường hợp
mà gia giảm. Và đây cũng chính là bài thuốc mà nhà Lý
đã phối hợp khi sử dụng Tam giáo trong việc giữ gìn
độc lập, trị nước an dân.
Sự
điều hợp Tam giáo của nhà Lý:
Người
đầu tiên đặt nền móng dựng nên triều Lý là Lý Công
Uẩn. Xuất thân từ một cậu bé mồ côi từ khi mới lọt
lòng, cậu bé được một ngôi chùa nuôi nấng và khi đến
tuổi đi học lại được Thiền sư Vạn Hạnh, một vị
cao tăng uyên bác cả Tam giáo chăm nom dạy dỗ thật chu
đáo. Lớn lên cậu tỏ ra một chàng trai thông minh mẫn
tiệp và có chí lớn. Trong một dịp về kinh thành Hoa Lư,
Công Uẩn được vua Lê Đại Hành biết đến và cho giữ
một chức quan trong triều đình. Đến đời vua Lê Ngọa
Triều Long Đĩnh, nhìn thấy rõ sự suy vong của nhà Lê và
nhắm trước thời cơ, Thiền sư Vạn Hạnh đã có ý đồ
đưa Lý Công Uẩn ra gánh vác giang sơn khi nền độc lập
còn non trẻ trước nguy cơ xâm lược của nhà Tống. Và
quả đúng như ý đồ tốt của Thiền sư Vạn Hạnh, khi
vua Lê Ngọa Triều tàn ác Long Đĩnh mất, vị quan nhân hậu
đĩnh đạc ở tuổi 36 Lý Công Uẩn đã được triều đình
tôn lên làm vua mở ra cơ ngiệp nhà Lý. Sẵn vốn kiến
thức Nho học, đức độ khoan dung và tư tưởng Tam giáo
do thiền sư Vạn Hạnh truyền cho, cùng kinh nghiệm nhiều
năm làm quan trong triều Lê, Lý Công Uẩn đường đường
lên ngôi với danh hiệu Lý Thái Tổ. Một bầu trời mới
đầy hứa hẹn đã mở ra cho nước Đại Việt với kinh
đô mới là Thăng Long do chính Ngài chọn. Với sự cộng
tác và cố vấn của các thiền sư đạo cao đức trọng,
nền văn hóa, kinh tế và xã hội dần dần phát triển qua
các đời vua liên tiếp đi đến đỉnh cao của sự cường
thịnh.
Đặc
biệt ở triều Lý đã có những điểm son nổi bật.
1/
Về Nho giáo:
·
Năm 1070, vua Lý Thánh Tôn cho dựng Văn Miếu ở Thăng Long
để thờ đức Khổng Tử và các bậc tiên hiền.
·
Năm 1075, vua Lý Nhân Tôn đặt ra Quốc tử giám, chọn các
quan có văn học cử vào đây coi việc giảng dạy.
·
Năm 1076, vua Lý Nhân Tôn mở khoa thi Tam Trường để kén
người minh kinh bác học (rõ về kinh sách và học rộng)
và cũng bắt đầu từ đấy nước ta có chế
độ khoa cử.
·
Năm 1195, vua Lý Cao Tôn bắt đầu mở khoa thi Tam giáo (Nho,
Phật, Lão). Điều này chứng tỏ các nhân tài được tuyển
chọn để ra giúp nước phải am hiểu cả 3 tôn giáo này
và sự kết hợp nhuần nhuyễn của nó trong việc trị nước
an dân.
2/
Về Phật giáo: Các chùa chiền lớn nhỏ được
dựng lên rất nhiều. Đặc biệt nhất phải kể đến chùa
Một Cột tức chùa Diên Hựu, một di tích ngàn năm cho Thăng
Long. Chùa được xây như một bông sen lớn mọc trên một
hồ nước trên có Phật Quan Âm ngồi như hình trong giấc
mơ của vua Lý Thánh Tôn đã được nhà sư Thiền Tuệ đoán
mộng và gợi ý cho vua xây năm 1049.
. Năm 1056 dựng
chùa Sùng Khánh và Tháp Báo Thiên 12 tầng cao 80m tại Thăng
Long với quả chuông lớn nặng 1254kg đồng.
. Năm 1100 Xây chùa
Vĩnh Phúc ở núi Tiên Du, Hà Bắc.
. Năm 1114 Xây chùa
Thắng Nghiêm, đặt pháp đường ở 4 phía với lầu Thiên
Phật chứa được 1000 pho tượng.
. Năm 1118 Khánh
thành chùa Sùng Nghiêm ở Thanh Hóa được khởi công từ
1116.
. Năm 1121 Dựng
chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
. Năm 1122 Khánh
thành bảo tháp Sùng Thiện ở núi Dọi, Hà Nam Ninh. Tháp
cao 13 tầng (khởi công từ 1118) tầng trên để Xá Lợi
Phật.
. Năm 1123 khánh
thành chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
Ngoài ra còn
hàng trăm chùa khác. Các chùa trong nước được chia làm
3 hạng: Đại danh lam, trung danh lam và tiểu danh lam. Mỗi
chùa có điền nô và quan văn cấp cao được cử đến để
quản lý chùa.
- Các nhà
vua sùng đạo Phật tôn cao tăng làm quốc sư để bàn việc
nước.
- Các vua
Lý Thánh Tôn, Lý Anh Tôn và Lý Cao Tôn tu theo Thiền phái
của Thiền sư Thảo Đường. Riêng vua Lý Thái Tôn theo Thiền
phái của thiền sư Vô Ngôn Thông.
Nói chung
thời Lý đạo Phật đã ở vào đỉnh cao được coi như
quốc giáo.
3/
Về Lão giáo: tuy không lập đền thờ nhưng các
nho sĩ và tăng sĩ đều biết rõ về triết lý sâu xa của
đạo giáo.
Một nét
nổi bật nữa ở triều Lý cũng như các triều Đinh, Lê,
Trần là sự tham gia chính trị của các tăng sĩ để giúp
triều đình trong các việc quốc sự. Họ phá chấp chăng?
Điều này đúng hay sai? Trong giáo lý nhà Phật không thấy
nói đến chính trị. Và trong nhiều thời đại người đời
thường không hoan nghênh các nhà sư tham gia chính trị mà
còn cho rằng đây không phải phạm vi trách nhiệm của họ,
ngoại trừ một vài trường hợp quyết tử vì nước hay
vì đạo. Thế nhưng suy nghĩ sâu hơn,với lòng từ bi thương
xót chúng sinh, trước cảnh điêu đứng gian nan của đồng
bào dưới ách đô hộ của ngoại bang, thử hỏi có vị
tăng nào có thể ngồi yên trong chùa tu hành tinh tấn đợi
ngày chứng quả rồi sẽ trở lại độ thoát cho đồng
bào? Cho nên họ đã phá chấp đón lấy thời cơ, đem lòng
từ bi kết hợp với trí tuệ, đem tri thức chuyển sang
hành động để mà ứng phó với thời cuộc. Vả lại khi
giúp nhàvua trong các vấn đề quốc sự, dù ở địa vị
quốc sư, họ chỉ giữ vai trò cố vấn không tham gia trực
tiếp vào việc chính trị. Xong việc rồi họ lại trở
về với ngôi chùa của họ để làm Phật sự hay tiếp
tục tu hành, không mong được một danh lợi gì cả.
· Một nét
son tuyệt đẹp nữa là sự phá chấp của Nguyên Phi Ỷ
Lan. Xuất thân từ một thôn nữ nghèo, nhưng có chút ít
kiến thức của đạo Nho, khi được tuyển vào cung, bà
đã không trau chuốt dung nhan để được vua yêu mà ra công
tự học để thông tỏ việc nước, việc triều đình và
dũng cảm bước ra khỏi bức tường Công, Dung, Ngôn, Hạnh
của Nho giáo để đảm đương lo việc nhiếp chính trong
khi vua lo dẹp loạn ngoài biên cương. Năm ấy nước ta có
nạn lụt và mất mùa, dân đói nổi loạn khắp nơi. Ỷ
Lan đã cho mở kho cứu đói, loạn lạc được dẹp yên.
Nhờ kế sách trị nước đúng đắn của bà, dân trở lại
yên bình và tôn vinh bà là Quan Âm nữ, lập bàn thờ tạ
ơn bà. Vua đánh giặc lâu ngày không thắng, nghe tin nhà
bất an liền giao quân cho Lý Thường Kiệt, trở về thăm
tin tức nhà. Về gần tới nhà thì nghe tin Ỷ Lan đã thay
vua vượt ngàn dặm giải tỏa được muôn vàn khó khăn.
Vua hổ thẹn liền quay lại quyết đánh giặc cho đến thắng
mới trở về. Thật là một vết son tuyệt đẹp của giới
nữ nhi mà thời Lý đã để lại cho ngàn đời sau.
Nói chung,
ở thời Lý cả 3 tôn giáo Nho, Phật, Lão luôn được kết
hợp và vận dụng một cách thích nghi với mọi tình huống.
Nhờ thế triều Lý đã đưa đất nước từ một nền độc
lập còn non trẻ bấp bênh tới một vị trí cường thịnh
lâu bền sáng chói trong lịch sử.
Nhìn lại
quá khứ của lịch sử với 1000 năm Thăng Long, chúng ta
nghiêng mình trước các vị anh quân thời Lý, với niềm
tự hào về một triều đại huy hoàng của nước Đại
Việt. Ước sao mối quan hệ Tam giáo, nền tảng của truyền
thống đạo đức dân tộc mà triều Lý đã khéo léo vận
dụng sẽ còn tồn tại ít nhiều trong lòng dân tộc để
được điều chỉnh và phát huy sao cho thích ứng với thời
đại mới ngày nay.
Tháng 6/2010
______________________
© Tác giả giữ bản quyền.
. Đăng ngày 06.11.2010 theo nguyên bản của tác giả từ Sài Gòn.
. TRÍCH ĐĂNG LẠI VUI LÒNG GHI RÕ NGUỒN NEWVIETART.COM .
TIỂU SỬ & TÁC PHẨM CỦA THÙY DƯƠNG
TRỞ VỀ TRANG BIÊN LUẬN TRƯỚC
TRANG BIÊN LUẬN TIẾP THEO
Mối quan hệ tam giáo trong thời Lý
Từ ngàn
xưa, nước ta tuy là một nước bé nhỏ nghèo nàn,lại chịu
nhiều cực khổ lầm than trước sự xâm lăng,đô hộ của
phương Bắc, nhưng dân tộc ta luôn tôn trọng đạo lý,một
thứ đạo mà tổ tiên ta gọi là " đạo làm người", dù sống chết
cũng không xa rời. Bởi thế nên ngay từ thế kỷ thứ II,
thứ III, khi đất nước còn nội thuộc nhà Hán, đã có
đến 3 tôn giáo lớn được du nhập và truyền bá ở nước
ta, được nhiều tầng lớp dân ta đón nhận, từ vua quan
cho đến thứ dân. Đó là Nho giáo, Phật giáo và Lão giáo.
Thông thường,
tôn giáo nào cũng có những điểm ưu việt, nhưng bên cạnh
đó không tránh khỏi những điểm dị biệt hay thái quá
bất cập, khó hòa hợp. Thế nhưng tổ tiên ta đã khéo
léo điều hợp và chọn lọc ra những điểm ưu việt để
vận dụng vào đời sống xã hội, văn hóa, chính trị,
thậm chí còn đưa vào quốc sách qua nhiều triều đại
đã đưa đất nước tới một vị trí tự chủ vững vàng
mà đỉnh cao là ở thời Lý.
Để tìm
hiểu sự điều hợp tuyệt vời giữa ba tôn giáo Nho, Phật,
Lão mà tổ tiên ta đã khéo léo thực hiện, trước hết
ta hãy tìm hiểu riêng từng tôn giáo:
1. Nho
giáo : hay đạo Nho do đức Khổng tử (551-479 tr TL),
người nước Lỗ sáng lập bằng cách gom góp những bài
học đạo đức của người xưa, tóm tắt thành những cương
lãnh tôn chỉ cho người đời noi theo và rèn luyện để
thành những con người hoàn thiện hữu ích.
Tôn chỉ
của đạo Nho là: Tam cương (Quân, Sư, Phụ) và ngũ thường
(Nhân, Nghĩa, Lễ ,Trí, Tín) dành cho nam giới để hướng
tới một mẫu người "quân tử" cao đẹp vượt
hẳn trên hạng người tầm thường nhỏ nhen gọi là "tiểu
nhân". Điều đáng nhấn mạnh ở đây là trong tam cương,
Vua được đặt lên vị trí hàng đầu trên cả Thầy và
Cha. Tư tưởng Trung Quân Ái Quốc này có phần máy móc thái
quá, cần được xét lại trong từng trường hợp. Riêng
đối với phụ nữ thì tôn chỉ là: Tam tòng (tại gia tòng
phụ xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử) và Tứ đức (Công,
Dung, Ngôn, Hạnh) .Quan niệm tứ đức này cũng chưa hẳn
là hợp lý, còn có những ngoại lệ tốt đẹp (sẽ bàn
sau).
Giáo lý cơ
bản của đạo Nho được tóm tắt và diễn giải trong bộ
sách Tứ Thư dịch ra quốc ngữ lưu hành ở Việt Nam gồm
4 cuốn:
1) Đại
học : dạy đạo của người quân tử từng bước phải
theo là: tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.
2) Trung
dung : người quân tử luôn phải giữ đúng mực, không
thái quá, không bất cập trong mọi hành động và thái độ
xử thế.
3) Luận
ngữ : Kể và bình luận những mẩu chuyện Khổng tử
đối thoại với học trò thể hiện đạo người quân tử
ứng dụng vào thực tiễn.
4) Mạnh
tử : là cuốn sách do một học giả đời sau lấy tên
là Mạnh tử (372_289 tr. TL) về đời chiến quốc, học trò
Tử Tư cháu đích tôn của Khổng tử, thừa kế và phát
huy đạo của Khổng tử viết nên cuốn sách này với nhiều
tư tưởng sáng tạo của ông
để dạy học trò và phổ biến lại cho người đời.
Ông cũng được coi là bậc á Thánh.
· Đạo Nho
được truyền sang nước ta cùng với chữ Nho ngay từ thời
nhà Hán xâm chiếm và đô hộ nước ta. Dân ta thời ấy
chưa có chữ viết chính thức nên được học chữ Nho cùng
với đạo lý của thánh hiền do các quan Tàu và các vị
thiền sư người Tàu dạy cho là điều rất quý - Không
những con cháu vua quan, giới qúy tộc mà cả thường dân
ai có khả năng và điều kiện cũng có thể học. Nhưng
chúng chỉ dạy đến một trình độ nào đó đủ để sử
dụng người học làm quan lại hay tay sai cho chúng. Ai có
chí lớn muốn học cao hơn thì phải xin sang du học ở nước
Tàu. Trong số này có nhiều người hiển đạt trở về
giúp nước.
2. Phật
giáo : Do đức Thích Ca hay Tất Đạt Đa (Siddhartha)
họ Cồ Đàm (Gotama) (563_483 tr .TL) người Ấn Độ sáng
lập nên. Xuất thân là một thái tử đã trưởng thành,
ngày ngày sống trong cung điện nguy nga, giao thiệp với toàn
hàng quý tộc, một hôm Ngài lẻn ra ngoài thành để tìm
hiểu cuộc sống ngoài dân gian. Nhìn thấy những cảnh khổ
sở điêu đứng của kiếp người mà không ai có thể tránh
khỏi qua sinh, già, bệnh, chết cùng bao nổi lo âu phiền
não khác, Ngài bức xúc quyết đi tìm một con đường thoát
khổ cho kiếp người. Thế rồi 29 tuổi đời, một đêm,
ngài quyết dứt bỏ cả ngai vàng cung điện cùng vợ đẹp
con xinh, sai người đánh xe ngựa đưa ra tận ven rừng, Ngài
xuống xe bảo người đánh xe dẫn xe ngựa về rồi một
mình đi lang thang len lỏi vào rừng sâu, chịu cảnh nằm
gai nếm mật, tu hành xác đến 6 năm trời mà chưa tìm được
chút gì gọi là chân lý.
Sau cùng bằng cách ngồi thiền
định dưới cội bồ đề sau 49 ngày Ngài hoạt nhiên giác
ngộ hoàn toàn, thấu suốt được chân lý vi diệu của
vạn vật. Ngài thấy được đời người là bể khổ trầm
luân hết kiếp này qua kiếp khác đọa đầy bởi quy luật
nhân quả không bao giờ thoát ra được. Nguyên nhân của
sự khổ là lòng tham ái sở hữu đối với những sự vật
vô thường kể cả thân xác mình. Và ngài đã tìm ra con
đường thoát khổ là phép Tứ Diệu Đế gồm 4 bước:
1/ Nhận ra
đời là bể khổ trầm luân qua nhiều kiếp.
2/ Nguyên
nhân sự khổ là lòng tham ái.
3/ Đoạn
diệt với nguyên nhân.
4/ Thực hành
bát chánh đạo.
Con đường
tu hành rất cam go nhưng nếu tin tưởng và quyết tâm sẽ
dẫn tới giải thoát khỏi luân hồi để đến niết bàn
hay cõi cực lạc. Giáo lý của đạo Phật còn gồm cả
lòng từ bi hỷ xả, thương xót đồng loại và cả chúng
sinh và mục đích của người tu hành không phải chỉ để
giải thoát cho chính mình mà còn là tự giác giác tha. Sau
khi chứng đạo rồi Ngài đã đi chu du khắp nơi để thuyết
pháp và truyền đạo. Đến đâu cũng được nhà vua và
hàng quý tộc trọng vọng và hàng ngàn người phát tâm
theo đạo. Ngài nhập diệt ở tuổi 80.
· Phật giáo
được truyền vào nước ta từ cuối thế kỷ thứ II khi
còn nội thuộc nhà Hán, bằng hai con đường:
1) Từ các
vị sư Tàu sang lánh nạn ở miền Bắc nước ta khi Hán
triều có nội loạn ở TK II-III.
2) Từ các
thiền sư từ Ấn Độ trực tiếp sang truyền đạo và lập
nên các thiền phái ở nước ta từ TK II-III kéo dài nhiều
đời.
Phật giáo
được lan truyền trong dân gian qua nhiều triều đại liên
tiếp không những thứ dân mà cả vua quan cũng tôn sùng.
Tới đây thì phật giáo đã đương nhiên trở thành quốc
giáo. Ở các triều Đinh và Lê, khi nền độc lập còn non
trẻ, các vị vua tuổi đời và trình độ học thức cũng
không cao đã mời các Thiền sư Nho học uyên bác, đạo
pháp cao thâm vào triều làm cố vấn chính trị và ngoại
giao. Thiền sư Ngô Chân Lưu đã được vua Đinh Tiên Hoàng
phong tặng danh hiệu Khuông Việt (hàm ý tích cực giúp nước
Việt) và được phong chức Tăng Thống. Thiền sư Vạn Hạnh,
người quán triệt cả tam giáo Phật, Lão, Khổng cũng được
vua Lê Đại Hành mời làm cố vấn quân sự khi phải đối
đầu với giặc Tống. Nhờ thế mà cả hai triều Đinh và
Lê đã giữ vững được thế lực và được vua quan nhà
Tống kính nể hơn.
3.Đạo
giáo : hay Lão giáo do Lão Tử, một triết gia nổi
tiếng người Trung Hoa sáng lập nên, không rõ ngày sinh và
mất, nhưng nhiều học giả Tàu cho rằng ông cùng thời
với Khổng Tử và hơn Khổng Tử vài chục tuổi nghĩa là
vào khoảng 570 đến 490 tr. Tây lịch. Khổng Tử đã có
lần tìm đến yết kiến ông để hỏi đôi điều. Ông
đã viết nên cuốn Đạo Đức Kinh được nhiều triết
gia Tây phương ngưỡng mộ , như René Bertrand đã viết:
"Ông chỉ viết có một cuốn sách rất vắn tắt "Đạ
o Đức Kinh"
-vài dòng chữ hợp thành cuốn sách ấy chứa đựng tất
cả sự khôn ngoan trên trái đất này"(sagesse perdue)
và E.V Zenker đã viết "Lão Tử đâu phải chỉ sống
cho nước Trung Hoa và thời buổi của ông mà thôi; ông là
một bậc thầy thuần túy nhất và sâu sắc nhất của nhân
loại" (Histoire de la Philosophie Chinoise).
Triết
lý của Lão tử được xoáy sâu vào một chữ ĐẠO. Ông
quan niệm Đạo là Mẹ của vũ trụ và vạn vật, một khái
niệm không thể mô phỏng hay hính dung bằng lý trí mà chỉ
có thể cảm nhận bằng tâm linh. Đạo là một khoảng hư
không rộng lớn vô biên, tồn tại trong thời gian vô thủy
vô chung, từ đó phát sinh ra hai khí âm dương đối lập
và vạn vật trong vũ trụ được chuyển động theo một
số quy luật đại thể, như "vật cùng tắc biến, vật
cực tắc phản", "âm dương hổ tương song hành",
"trong âm có dương trong dương có âm"... Những quy
luật này cũng là nền tảng của triết lý Đông Phương.
Ông
coi Đạo là một chân lý tuyệt đối, người ta có thể
hiểu bằng suy tưởng, bằng tâm linh và một khi đã hiểu
thì không thể dùng ngôn ngữ để nói ra chỉ dạy cho người
khác hiểu. Bởi thế nên có câu: "Đạo khả
đạo phi thường đạo"- Nghĩa là: Đạo mà có
thể nói ra hay chỉ dẫn cho người ta hiểu thì không phải
đúng nghĩa cái đạo mà ta muốn nói, chỉ là mô phỏng
thôi. Trong câu trên chữ " đạo" thứ nhất
và thứ hai được viết bằng cùng một chữ Nho nhưng nghĩa
khác nhau: chữ đạo thứ nhất là cái đạo mà ta muốn
nói (danh từ) chữ đạo thứ hai nghĩa là nói hay chỉ dẫn
(động từ). Đây cũng là một cách chơi chữ. Ngoài ra cái
tên mà ta thường gọi hay đặt cho một sự vật nào đó
cũng không nói lên được ý nghĩa thực của sự vật đó,
chỉ là quy ước hay mô phỏng thôi. Bởi vậy có câu: "Danh
khả danh phi thường danh". Điều này cho thấy
triết học của Lão Tử đề cao cái biết bằng suy tưởng
bằng tâm linh hơn là bằng lý trí qua lời nói hay sách vở
.Đó mới là cái biết sâu sắc nhất, nhất là đối với
những vấn đề lớn trừu tượng mơ hồ nhưng sâu sắc,
chỉ có suy tưởng và tâm linh mới đạt được.
·
Về thái độ xử thế và hành động, Lão tử chủ trương
"thanh tịnh,vô vi"- Mọi sự việc biến cố trên
trái đất này là do sự vận hành của Đạo. Con người
chỉ là một hạt bụi trong cái đạo lớn vô biên ấy,
có quay cuồng đến mấy cũng không biết cách nào mà can
thiệp vào hướng đi của đạo: vật cùng tắc biến,
vật cực tắc phản, thái cực bĩ lai, bĩ cực thái lai…
Được mất, thành bại, sống chết cũng chỉ là nhất thời.
Vả lại trong họa có phúc trong phúc có họa - chết cũng
chỉ là một sự chuyển đổi, có thể đến một cõi tốt
đẹp hơn hay xấu hơn chưa biết, có xấu thì cũng sẽ có
lúc tốt, cho ta hay cho con cháu. Câu chuyện Tái Ông mất
ngựa trong Cổ Học Tinh Hoa đã cho thấy được hay
mất chưa biết là tốt hay xấu. Bài thơ tự thuật
của Nguyễn Trãi: "Danh chẳng chuốc, lộc chẳng cầu.
Được ắt chẳng mừng, mất chẳng âu…" cũng nói
lên tư tưởng của Lão Tử. Vậy ta cứ sống ung dung tự
tại, phấn đấu vừa đủ để sinh tồn hài hòa cùng đồng
loại, và biết tri túc tri chỉ, đừng để
thái cực bĩ lai cũng đừng hăng say phấn đấu mong
thay đổi một tình thế. Một hạt cát nhỏ không thể ngăn
cản hay làm đổi hướng bánh xe vận hành của Đạo.
Đạo
giáo được truyền qua nước ta từ thời Bắc thuộc, nhưng
không có môn phái hệ thống gì. Cũng như Phật giáo nó
làm giảm đi lòng tham muốn của con người và chế bớt
sự hăng say của những nhà Nho cầu danh ham lợi, mang đến
cuộc sống an lành cho xã hội.
Những
điểm tương đồng và dị biệt giữa 3 tôn giáo:
Nho,
Phật, Lão :
·
Điểm tương đồng:
1)
Cả ba tôn giáo đều mang tính nhân bản rất đậm nét nên
được lòng người đón nhận như một chỗ dựa, một niềm
tin. Nó vừa gần gũi cho người ta với tới lại vừa cao
xa để người ta ngưỡng vọng.
2)
Cả ba đều mang tính vị tha, bao dung, độ lượng, xóa bỏ
được cái ta vị kỷ, nhỏ bé và những tư lợi nhỏ nhen.
Những giá trị tinh thần được đề cao.
3)
Một điểm tương đồng rõ nét nhất ở Phật giáo và Lão
giáo là giá trị tâm linh được đề cao và đây cũng là
bản sắc chung của cả hai tôn giáo, nó mang tính triết
học hơn là tôn giáo, gần gũi với quy luật thiên nhiên
và giúp ta hướng về đại ngã, quên đi cái ta tầm thường
nhỏ bé. Ở đây không có cái mà người ta gọi là Thượng
Đế như ở đạo Thiên Chúa, nhưng vẫn có những quy luật
thiên nhiên đại thể rất gần với khoa học tự nhiên,
như là luật nhân quả, luật bảo tồn vật chất và năng
lượng (loi de conservation de la matière et de l'énergie) "Không
có gì tự mất, không có gì tự tạo" (Rien ne se perd,
rien ne se creé). Dựa vào những quy luật này con người không
còn sợ mất mát, cũng không còn sợ chết và trở nên dũng
cảm khi làm những việc ích lợi cho cộng đồng.
·
Điểm dị biệt:
So
với Phật giáo và Lão giáo thì Nho giáo có phần tích cực
năng động hơn .Bởi đây là đạo của người quân tử
phải tự rèn luyện phấn đấu để thành người hoàn thiện
có khả năng ra giúp ích cho đời. Đỉnh cao của mục đích
là trị quốc, bình thiên hạ. Còn Phật giáo
và Lão giáo thì chủ trương ôn hòa, trầm tỉnh và hướng
nội.Tuy nhiên dù dị biệt nhưng không có mâu thuẫn mà
lại có thể dung hòa hay bổ sung cho nhau - cũng như một
bài thuốc hay phải được phối hợp một cách hợp lý
- Bài thuốc bổ dương không bao giờ thuần dương mà phải
có vị âm. Có vị cương thì phải có vị nhu. Có vị cấp
phải có vị hòa hoãn, vị an thần vv… Điều đáng kể
là ở liều lượng phối hợp, tùy theo từng trường hợp
mà gia giảm. Và đây cũng chính là bài thuốc mà nhà Lý
đã phối hợp khi sử dụng Tam giáo trong việc giữ gìn
độc lập, trị nước an dân.
Sự
điều hợp Tam giáo của nhà Lý:
Người
đầu tiên đặt nền móng dựng nên triều Lý là Lý Công
Uẩn. Xuất thân từ một cậu bé mồ côi từ khi mới lọt
lòng, cậu bé được một ngôi chùa nuôi nấng và khi đến
tuổi đi học lại được Thiền sư Vạn Hạnh, một vị
cao tăng uyên bác cả Tam giáo chăm nom dạy dỗ thật chu
đáo. Lớn lên cậu tỏ ra một chàng trai thông minh mẫn
tiệp và có chí lớn. Trong một dịp về kinh thành Hoa Lư,
Công Uẩn được vua Lê Đại Hành biết đến và cho giữ
một chức quan trong triều đình. Đến đời vua Lê Ngọa
Triều Long Đĩnh, nhìn thấy rõ sự suy vong của nhà Lê và
nhắm trước thời cơ, Thiền sư Vạn Hạnh đã có ý đồ
đưa Lý Công Uẩn ra gánh vác giang sơn khi nền độc lập
còn non trẻ trước nguy cơ xâm lược của nhà Tống. Và
quả đúng như ý đồ tốt của Thiền sư Vạn Hạnh, khi
vua Lê Ngọa Triều tàn ác Long Đĩnh mất, vị quan nhân hậu
đĩnh đạc ở tuổi 36 Lý Công Uẩn đã được triều đình
tôn lên làm vua mở ra cơ ngiệp nhà Lý. Sẵn vốn kiến
thức Nho học, đức độ khoan dung và tư tưởng Tam giáo
do thiền sư Vạn Hạnh truyền cho, cùng kinh nghiệm nhiều
năm làm quan trong triều Lê, Lý Công Uẩn đường đường
lên ngôi với danh hiệu Lý Thái Tổ. Một bầu trời mới
đầy hứa hẹn đã mở ra cho nước Đại Việt với kinh
đô mới là Thăng Long do chính Ngài chọn. Với sự cộng
tác và cố vấn của các thiền sư đạo cao đức trọng,
nền văn hóa, kinh tế và xã hội dần dần phát triển qua
các đời vua liên tiếp đi đến đỉnh cao của sự cường
thịnh.
Đặc
biệt ở triều Lý đã có những điểm son nổi bật.
1/
Về Nho giáo:
·
Năm 1070, vua Lý Thánh Tôn cho dựng Văn Miếu ở Thăng Long
để thờ đức Khổng Tử và các bậc tiên hiền.
·
Năm 1075, vua Lý Nhân Tôn đặt ra Quốc tử giám, chọn các
quan có văn học cử vào đây coi việc giảng dạy.
·
Năm 1076, vua Lý Nhân Tôn mở khoa thi Tam Trường để kén
người minh kinh bác học (rõ về kinh sách và học rộng)
và cũng bắt đầu từ đấy nước ta có chế
độ khoa cử.
·
Năm 1195, vua Lý Cao Tôn bắt đầu mở khoa thi Tam giáo (Nho,
Phật, Lão). Điều này chứng tỏ các nhân tài được tuyển
chọn để ra giúp nước phải am hiểu cả 3 tôn giáo này
và sự kết hợp nhuần nhuyễn của nó trong việc trị nước
an dân.
2/
Về Phật giáo: Các chùa chiền lớn nhỏ được
dựng lên rất nhiều. Đặc biệt nhất phải kể đến chùa
Một Cột tức chùa Diên Hựu, một di tích ngàn năm cho Thăng
Long. Chùa được xây như một bông sen lớn mọc trên một
hồ nước trên có Phật Quan Âm ngồi như hình trong giấc
mơ của vua Lý Thánh Tôn đã được nhà sư Thiền Tuệ đoán
mộng và gợi ý cho vua xây năm 1049.
. Năm 1056 dựng
chùa Sùng Khánh và Tháp Báo Thiên 12 tầng cao 80m tại Thăng
Long với quả chuông lớn nặng 1254kg đồng.
. Năm 1100 Xây chùa
Vĩnh Phúc ở núi Tiên Du, Hà Bắc.
. Năm 1114 Xây chùa
Thắng Nghiêm, đặt pháp đường ở 4 phía với lầu Thiên
Phật chứa được 1000 pho tượng.
. Năm 1118 Khánh
thành chùa Sùng Nghiêm ở Thanh Hóa được khởi công từ
1116.
. Năm 1121 Dựng
chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
. Năm 1122 Khánh
thành bảo tháp Sùng Thiện ở núi Dọi, Hà Nam Ninh. Tháp
cao 13 tầng (khởi công từ 1118) tầng trên để Xá Lợi
Phật.
. Năm 1123 khánh
thành chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
. Năm 1056 dựng
chùa Sùng Khánh và Tháp Báo Thiên 12 tầng cao 80m tại Thăng
Long với quả chuông lớn nặng 1254kg đồng.
. Năm 1100 Xây chùa
Vĩnh Phúc ở núi Tiên Du, Hà Bắc.
. Năm 1114 Xây chùa
Thắng Nghiêm, đặt pháp đường ở 4 phía với lầu Thiên
Phật chứa được 1000 pho tượng.
. Năm 1118 Khánh
thành chùa Sùng Nghiêm ở Thanh Hóa được khởi công từ
1116.
. Năm 1121 Dựng
chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
. Năm 1122 Khánh
thành bảo tháp Sùng Thiện ở núi Dọi, Hà Nam Ninh. Tháp
cao 13 tầng (khởi công từ 1118) tầng trên để Xá Lợi
Phật.
. Năm 1123 khánh
thành chùa Quảng Giác ở núi Tiên Du.
Ngoài ra còn
hàng trăm chùa khác. Các chùa trong nước được chia làm
3 hạng: Đại danh lam, trung danh lam và tiểu danh lam. Mỗi
chùa có điền nô và quan văn cấp cao được cử đến để
quản lý chùa.
- Các nhà
vua sùng đạo Phật tôn cao tăng làm quốc sư để bàn việc
nước.
- Các vua
Lý Thánh Tôn, Lý Anh Tôn và Lý Cao Tôn tu theo Thiền phái
của Thiền sư Thảo Đường. Riêng vua Lý Thái Tôn theo Thiền
phái của thiền sư Vô Ngôn Thông.
Nói chung
thời Lý đạo Phật đã ở vào đỉnh cao được coi như
quốc giáo.
3/
Về Lão giáo: tuy không lập đền thờ nhưng các
nho sĩ và tăng sĩ đều biết rõ về triết lý sâu xa của
đạo giáo.
Một nét
nổi bật nữa ở triều Lý cũng như các triều Đinh, Lê,
Trần là sự tham gia chính trị của các tăng sĩ để giúp
triều đình trong các việc quốc sự. Họ phá chấp chăng?
Điều này đúng hay sai? Trong giáo lý nhà Phật không thấy
nói đến chính trị. Và trong nhiều thời đại người đời
thường không hoan nghênh các nhà sư tham gia chính trị mà
còn cho rằng đây không phải phạm vi trách nhiệm của họ,
ngoại trừ một vài trường hợp quyết tử vì nước hay
vì đạo. Thế nhưng suy nghĩ sâu hơn,với lòng từ bi thương
xót chúng sinh, trước cảnh điêu đứng gian nan của đồng
bào dưới ách đô hộ của ngoại bang, thử hỏi có vị
tăng nào có thể ngồi yên trong chùa tu hành tinh tấn đợi
ngày chứng quả rồi sẽ trở lại độ thoát cho đồng
bào? Cho nên họ đã phá chấp đón lấy thời cơ, đem lòng
từ bi kết hợp với trí tuệ, đem tri thức chuyển sang
hành động để mà ứng phó với thời cuộc. Vả lại khi
giúp nhàvua trong các vấn đề quốc sự, dù ở địa vị
quốc sư, họ chỉ giữ vai trò cố vấn không tham gia trực
tiếp vào việc chính trị. Xong việc rồi họ lại trở
về với ngôi chùa của họ để làm Phật sự hay tiếp
tục tu hành, không mong được một danh lợi gì cả.
· Một nét
son tuyệt đẹp nữa là sự phá chấp của Nguyên Phi Ỷ
Lan. Xuất thân từ một thôn nữ nghèo, nhưng có chút ít
kiến thức của đạo Nho, khi được tuyển vào cung, bà
đã không trau chuốt dung nhan để được vua yêu mà ra công
tự học để thông tỏ việc nước, việc triều đình và
dũng cảm bước ra khỏi bức tường Công, Dung, Ngôn, Hạnh
của Nho giáo để đảm đương lo việc nhiếp chính trong
khi vua lo dẹp loạn ngoài biên cương. Năm ấy nước ta có
nạn lụt và mất mùa, dân đói nổi loạn khắp nơi. Ỷ
Lan đã cho mở kho cứu đói, loạn lạc được dẹp yên.
Nhờ kế sách trị nước đúng đắn của bà, dân trở lại
yên bình và tôn vinh bà là Quan Âm nữ, lập bàn thờ tạ
ơn bà. Vua đánh giặc lâu ngày không thắng, nghe tin nhà
bất an liền giao quân cho Lý Thường Kiệt, trở về thăm
tin tức nhà. Về gần tới nhà thì nghe tin Ỷ Lan đã thay
vua vượt ngàn dặm giải tỏa được muôn vàn khó khăn.
Vua hổ thẹn liền quay lại quyết đánh giặc cho đến thắng
mới trở về. Thật là một vết son tuyệt đẹp của giới
nữ nhi mà thời Lý đã để lại cho ngàn đời sau.
Nói chung,
ở thời Lý cả 3 tôn giáo Nho, Phật, Lão luôn được kết
hợp và vận dụng một cách thích nghi với mọi tình huống.
Nhờ thế triều Lý đã đưa đất nước từ một nền độc
lập còn non trẻ bấp bênh tới một vị trí cường thịnh
lâu bền sáng chói trong lịch sử.
Nhìn lại
quá khứ của lịch sử với 1000 năm Thăng Long, chúng ta
nghiêng mình trước các vị anh quân thời Lý, với niềm
tự hào về một triều đại huy hoàng của nước Đại
Việt. Ước sao mối quan hệ Tam giáo, nền tảng của truyền
thống đạo đức dân tộc mà triều Lý đã khéo léo vận
dụng sẽ còn tồn tại ít nhiều trong lòng dân tộc để
được điều chỉnh và phát huy sao cho thích ứng với thời
đại mới ngày nay.

Server: Apache/2.2.22 (Ubuntu)

Accept-Ranges: bytes


markdown:
# Ôsin nam bị chủ nhà 'giăng bẫy'
## Mỗi lần đi tắm, chị chủ nhà xinh đẹp luôn viện cớ quên đồ lót dể nhờ Tùng mang vào giúp.
Sau một ngày làm ôsin vất vả, Tùng vẫn nụ cười hài hước tâm sự về công việc "nữ công gia chánh" của mình. Tùng cho biết do sức khỏe yếu từ nhỏ nên những việc nặng nhọc khó làm được. Cuộc sống sinh hoạt đắt đỏ nên cậu quyết định kiếm việc làm thêm. Lân la hỏi thăm và biết nghề giúp việc cho nam giới đang lên ngôi nên Tùng quyết định thử sức. Hơn nữa do có sở thích nấu ăn từ nhỏ, lại được mọi người nhận xét là chăm chỉ, chịu khó nên cậu nghĩ có thể mình sẽ phù hợp với công việc này.
Trước khi bước chân vào nghề, Tùng cũng lên mạng tìm hiểu qua về công việc, học hỏi từ đàn anh đi trước sau đó mới quyết định đi làm. Đây cũng là lần thứ hai Tùng làm ôsin. Lần đầu không làm hài lòng bà chủ nên cậu đã sớm rút lui.
Tùng tâm sự: "Con trai làm cái nghề này được xem là trái với những gì xã hội thường thấy. Mình là phận nam nhi đi giúp việc nên cũng mang nhiều điều tiếng không hay, người thì trêu và nói mình ẻo lả, người mạnh hơn thì kêu mình bị gay, lại đi làm những công việc của chị em phụ nữ. Tuy nhiên, không ít bạn nữ thì lại khen mình đảm đang. Vì cuộc sống nên mình vẫn phải cố gắng chấp nhận thôi, miễn sao làm đúng với lương tâm".
Trước khi đi làm, Tùng nghĩ công việc chắc sẽ đơn giản nhưng khi vào nghề Tùng mới thấm thía được những cám dỗ và cạm bẫy xung quanh. Nam giới làm giúp việc cũng có nỗi khổ của nam giới hoặc gặp những tình huống bi hài đều có thể xảy ra.
![]()
|
|
Mỗi lần tắm, chị chủ đều nhờ Tùng mang đồ nhạy cảm vào giúp.
Tùng nhớ lại lần đầu tiên làm giúp việc cho một gia đình vợ chồng trẻ chưa có con. Anh chồng đi công trình suốt, chị vợ làm ở văn phòng, lại đẹp và có sở thích đi mua sắm, lúc nào cũng chỉ lo chăm chút vóc dáng, làm đẹp. Bởi vậy, mọi việc nhà đều được giao tất cho Tùng, từ việc nấu cơm, rửa bát, quét dọn và giặt giũ. Thi thoảng bà chủ lại rủ Tùng đi mua sắm để cầm đồ và làm xế đi hóng gió những lúc rảnh rỗi.
Tuy nhiên, bà chủ thường xuyên bắt Tùng mang đồ nhạy cảm vào trong phòng tắm lúc đang tắm. Tùng rùng mình nhớ lại: "Ngày nào chị ta cũng lấy cớ quên đồ lót rồi gọi mình đem vào phòng tắm cho, lúc ấy mình ngượng cháy cả mặt. Chỉ dám ngoảnh mặt đi và thò tay đưa đồ vào, nhưng lần nào chị ta cũng mở phanh cửa phòng tắm, dùng mỗi cái khăn tắm che thân mà chẳng hề ngại ngùng gì. Sau đó mình có góp ý bảo lần sau chị nhớ chuẩn bị đồ trước khi tắm nhưng chị ta vẫn chứng nào tật nấy. Thật là không thể 'đỡ' được".
Tùng cho biết thêm, thi thoảng trong bữa cơm, chị ta thoải mái, vô tư liếc mắt đưa tình với cậu làm cậu ngại ngùng. Đó là chưa kể những lần chị ta cố ý đụng chân đụng tay, vỗ vai rồi khen Tùng đẹp trai phong độ. Tùng thở dài: "Chồng thì đi làm suốt để vợ ở nhà tự do thoải mái, người đẹp lại có tiền thế này dễ đi bồ bịch lắm". Sau nửa tháng Tùng lấy cớ gia đình có việc nên xin nghỉ, cũng may vẫn được trả tiền công nhưng kèm theo ánh mắt đưa tình khiến cậu ghê sợ.
Rút kinh nghiệm lần đầu, lần thứ hai Tùng mong muốn gặp mặt cả 2 vợ chồng và gia đình giúp việc lần này có cả 2 đứa con nên cũng an tâm hơn. Được lòng người nọ thì mất lòng người kia, Tùng vẫn cố gắng để làm tròn trách nhiệm và đúng với lương tâm.
**Cũng như nhiều người khác, cuộc sống sinh viên vất vả khoản trả cấp ít ỏi từ gia đình khiến Nam không thể chi tiêu đủ cho sinh hoạt hàng ngày.** Qua 4 năm làm sinh viên, Nam cũng nếm đủ mùi vị đắng cay của cuộc đời bằng những công việc làm thêm như bồi bàn, gia sư, nhân viên chuyển phát nhanh… Mỗi công việc chỉ làm được một thời gian là Nam bỏ vì nhiều lý do như không khớp với lịch học, hay vì mệt mỏi…
Nam đến với nghề giúp việc qua đăng tin trên mạng. Trước khi đến với nghề này, Nam cũng biết nó phù hợp với nữ hơn, nhưng sau khi tìm hiểu, suy nghĩ và phân tích kỹ, Nam biết cũng từng có người làm rồi nên cậu quyết tâm thử sức.
Nam tâm sự: "Lúc đầu mình cũng hơi phân vân, vì nhiệm vụ nội trợ lẽ ra phải là của phụ nữ nhưng vì thấy cũng đã có nhiều bạn nam làm rồi nên mình muốn thử. Từ trước tới giờ việc gì mình cũng từng trải qua nên cũng muốn thử xem làm ôsin như thế nào. Mình cũng thuộc tuýp người ưa mạo hiểm, thích khám phá".
Sau một ngày đăng tin, Nam nhận được cuộc điện thoại của khách hàng hẹn gặp trao đổi. Gia đình mà cậu tới giúp việc thuộc loại khá giả, chồng làm giám đốc công ty xuất nhập khẩu, vợ là hướng dẫn viên du lịch. Đó là những thông tin Nam nhận được qua lời giới thiệu của ông chủ, còn bà chủ thì chưa gặp mặt.
Những ngày mới đến chỉ có ông chủ ở nhà vì bà vợ đi tour vào TP HCM 5 ngày mới về. Công việc của Nam hàng ngày là nấu cơm, lau nhà cửa và giặt đồ cho ông chủ. Với Nam, đó là những công việc bình thường mà ai cũng có thể làm được, nhất là đối với người từng trải như Nam.
"Mới đầu nhận việc mình cũng hơi run vì sợ ông chủ khó tính, hoạnh họe đủ kiểu nhưng sau khi tiếp xúc lại thấy ông ấy cũng hiền lành, cũng bằng tuổi đàn anh mình nên cảm thấy rất thân thiện, thoải mái. Ông chủ đối xử với mình rất tốt, cho ở một phòng trong nhà. Buổi tối mình còn được ngồi xem phim và bóng đá với ông chủ".
Làm được đến ngày thứ 5 Nam thắc mắc sao bà chủ chưa về thì được ông chủ giải thích vì sự cố nên tour bị chậm lại mất vài ngày. Nam nhận ra điều gì đó giả dối và bất thường trong ánh mắt của ông chủ. Từ đó, cậu cảm thấy e dè hơn khi sinh hoạt cùng chủ nhà. Nam cảm nhận được sự yêu quý và cái nhìn khác thường của ông chủ dành cho mình.
"Có hôm 2 người đang ngồi ăn cơm thì ông ấy nhìn mình với ánh mắt rất đắm đuối. Mình ngạc nhiên và dừng lại hỏi thì ông ấy như người 'có tật giật mình'. Lúc ấy mình cũng hơi run và trong đầu chợt nảy ra ý nghĩ liệu có phải ông ta đồng tính? hay liệu mình đã làm sai điều gì?", Nam nhớ lại.
Có lần Nam tâm sự với ông chủ tại sao không tìm giúp việc nữ, chủ nhà cười gượng trả lời: "Vợ tôi có máu ghen tuông nên không cho tìm ôsin nữ. Tôi cũng thuộc dạng sợ vợ nên không dám làm trái ý cô ấy".
Một ngày cuối tuần, ông chủ nói với Nam hôm nay sẽ nấu nhiều món ngon để cả hai cùng ăn chơi xả láng. Nam vâng lời và đi chợ mua nhiều đồ ăn nhưng chưa được nhắm Nam đã phải bỏ chạy vì phát hiện ông chủ đồng tính. Mọi câu chuyện về gia đình đều do ông chủ bịa ra để lừa tình Nam.
Nam bàng hoàng nhớ lại: "Lúc mình đang nấu cơm chuẩn bị bữa tối cho cả hai thì bất thình lình ông chủ từ trên gác lù lù bước tới. Ông ta ôm chặt mình và nói ngấu nghiến những câu như lời tỏ tình của một người đàn ông yêu đơn phương người con gái khiến mình sởn da gà. Hoảng quá mình đẩy ông ấy ra, không kịp tháo tạp dề, mình vội lấy đồ và chạy thẳng".
Sau ngày đó, Nam quyết bỏ cái nghề giúp việc vốn không phù hợp với mình. Dù tiếc tiền công một tuần làm nhưng cậu đành chấp nhận vì không có can đảm để gặp lại ông chủ đồng tính.
*Người Đưa tin* [Bé 5 tuổi lạc cả gia đình trong vụ chìm phà Sewol(18/4)](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/24h/be-5-tuoi-lac-ca-gia-dinh-trong-vu-chim-pha-sewol-2979640.html) [Bố để quên con 9 tháng tuổi trong xe đến chết (18/4)](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/24h/bo-de-quen-con-9-thang-tuoi-trong-xe-den-chet-2979636.html) [Nữ sinh bị bạn trai cũ ép uống thuốc độc(18/4)](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/24h/nu-sinh-bi-ban-trai-cu-ep-uong-thuoc-doc-2979508.html) [Hoàng tử George giống hệt bố lúc nhỏ(17/4)](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/24h/hoang-tu-george-giong-het-bo-luc-nho-2979138.html) [Cô gái tìm được ân nhân sau 8 năm nhờ Facebook(17/4)](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/24h/co-gai-tim-duoc-an-nhan-sau-8-nam-nho-facebook-2979201.html)
|
|
|
|[GÁI MẠI DÂM U50 HỒN NHIÊN ĐI KHÁCH GIỮA CỐ ĐÔ HUẾ](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/24h/gai-mai-dam-u50-hon-nhien-di-khach-giua-co-do-hue-2965263.html)
|
|![](http://c0.f21.img.vnecdn.net/2014/03/25/0f191a653198968a86ed686c4c37df30.jpg)
![](http://c0.f21.img.vnecdn.net/2014/03/25/0f191a653198968a86ed686c4c37df30.jpg)
[Tin xem nhiều nhất](#)
CHUYỆN LẠ NHIỀU NGƯỜI XEM
-
[Ông chồng có 39 bà vợ](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/chuyen-la/ong-chong-co-39-ba-vo-2979298.html)
### Người đàn ông đứng đầu giáo phái đa thê ở Ấn Độ cưới được 39 người vợ, có 127 con cháu và cả đại gia đình sống trong ngôi nhà có 100 phòng.
-
[Bé 12 tuổi có con với bạn trai 13 tuổi](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/chuyen-la/be-12-tuoi-co-con-voi-ban-trai-13-tuoi-2978909.html)
### Cặp đôi trở thành người cha và người mẹ trẻ tuổi nhất nước Anh từng được ghi nhận.
-
[Bé 6 tuổi được phong thần vì có đuôi](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/chuyen-la/be-6-tuoi-duoc-phong-than-vi-co-duoi-2978569.html)
### Bé trai ở Ấn Độ được cả làng tôn sùng như thần thánh vì đuôi tóc dài hơn 30 cm mọc sau lưng.
-
[Nói chuyện trực tuyến để kiếm tiền nâng ngực](http://ngoisao.net/tin-tuc/thoi-cuoc/chuyen-la/noi-chuyen-truc-tuyen-de-kiem-tien-nang-nguc-2978329.html)
### Một phụ nữ ở Anh kiếm được hơn 7.000 USD sau một thời gian làm nghề tâm tình qua mạng, đủ để thực hiện ca phẫu thuật cô mong đợi.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Content-Type: text/html

Connection: close

Content-Encoding: gzip

Vary: Accept-Encoding


markdown:
Phim sex les làm tình, xem phim sex les làm tình. Xem phim tình dục Les, lesbian đụ nhau. Thủ dâm cho nhau.
![](http://1.bp.blogspot.com/-1wK5aCmGR4E/T7ZDTrrq04I/AAAAAAAADf4/BOcUkwcWIPw/s300/phim-sex-les.jpg)
[Bạn đang xem ](http://www.phimsexphim.com/) [phim sex](http://www.phimsexphim.com/)trên hệ thống PhimsexPhim.com *(Phim sex, sex phim)*
Vui lòng đợi 10 giây để phim sex được tải về.
Trong quá trình xem phim sex nếu phim bị đứng, bị giựt hình thì hãy dừng trong 30 giây rồi tiếp tục xem.
Chúng tôi sẽ cập nhật thêm phim sex mỗi ngày, do đó nếu bạn cảm thấy hài lòng với website này, xin hãy giới thiệu nó cho bạn bè của bạn.
Trong trường hợp có phim sex bị die link, phiền bạn comment thông báo.
Những phim sex này được tìm thấy trên Internet, phimsexphim.com hoàn toàn không có tránh nhiệm bản quyền về nội dung của chúng.
Phimsexphim.com không trực tiếp lưu trữ phim sex, những phim sex này được lưu trữ tại xvideos.
Xem phim sex tại phimsexphim.com, tiện lợi, nhanh chóng, an toàn, không lo bị virus.
Hi vọng bạn cảm thấy hài lòng khi xem phim sex tại đây. Sự hài lòng của bạn chính là thành công của chúng tôi.
## 3 Comments
bitch dogs
gi zay Gà Kute
Ji thế gà ? 2 ng đó đang làm hi vậy ?
))))₫

Server: Apache

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


markdown:
## Xem Video Clip Phim Hương Bưởi Tập 2 - Phim Việt Nam - Huong Buoi Tap 2 Fulllượt xem
![](ip.temp/img/logo-fb.png)
[like](https://www.facebook.com/pages/Clip-Hot-Trên-Mạng/1457002611189754)để nhận được video hot mỗi ngày
Xem Phim Huong Buoi Tap 1 2 3 4 5 6 7 8, Phim Huong Buoi Tap 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19, Phim Huong Buoi Tap 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29, Phim Huong Buoi Tap 30, Phim Huong Buoi Tap Cuoi, Phim Huong Buoi Tron Bo
Hương Bưởi, Hương Bưởi, Hương Bưởi Vietsub, Hương Bưởi Online, Hương Bưởi Thuyết Minh, Hương Bưởi Lồng Tiếng, Hương Bưởi KST, Hương Bưởi Full HD, Vtv9, Vtv9 Vietsub, Vtv9 Online, Vtv9 Trọn Bộ, Vtv9 Youtube, Vtv9 Thuyết Minh, Vtv9 Lồng Tiếng, Vtv9 KST, Vtv9 Full HD,
Add Friend Facebook để nhận thông tin phim nhanh hơn: http://facebook.com/ndkphim
http://axemphim.com / http://phimtamlyhd.com
Xem Phim Hương Bưởi Trên THVL1
Đạo diễn: Nhâm Minh Hiền,
Diễn viên: Lê BêLa, Huỳnh Đông, Nhan Phúc Vinh, Hùng Thuận, Hoài An, Mai Sơn Lâm Nhã Phương, Quang Thảo, Phương Hằng Nghệ sỹ Kim Phương, Nghệ Sỹ Thanh Điền, Nghệ sỹ Quốc Hùng, Lê Văn Dũng, Thanh Hiền,
Thể loại: Phim Tình Cảm,
Quốc gia: Phim Việt Nam,
Thời lượng: 40 tập
Năm phát hành: 2012
Nội Dung Phim :phim huong buoi Phi Du (Nhan Phúc Vinh thủ vai) và Phương Thư (Lê Bê La thủ vai) được hứa hôn ngay từ khi chưa lọt lòng cũng chỉ vì danh dự của đời ông bà 2 bên. Khi lớn lên, Du và Thư lại chọn những con đường khác nhau nên không tham gia vào cuộc hôn nhân sắp đặt đó. Thư học năm cuối trường Marketing trong khi Du trở thành 1 tay ăn chơi sành sỏi và thường khiến cho gia đình lâm vào những tình huống dở khóc dở cười. Người anh trai tên Minh (Huỳnh Đông thủ vai) của Du lại trái ngược với anh, với lòng yêu miền quê và xót xa cho giống Bưởi Năm Roi quê nhà ngày càng héo úa, phim huong buoi Minh từ bỏ việc học y khoa để dành hết niềm đam mê cho Bưởi, về giống và công nghệ chăm sóc. Minh yêu y tá Thảo có hoàn cảnh khó khăn nhưng lại đồng ý đính hôn với Thư để gia đình không mất danh dự khi Du bỏ trốn, để lại Thảo với nỗi xót xa, đành kết hôn với người khác.
Chắc hẳn các bạn còn nhớ bộ phim mà Huỳnh Anh chàng ta được đóng chung với thầy của ngôi sao võ thuật Lý Liên Kiệt chứ? Hôm nay, một vài hình ảnh của bộ phim tiếp tục được hé lộ và nhân vật nữ chính chẳng phải ai xa lạ: hot girl Kelly.
Trong phim huong buoi , Kelly vào vai Linh còn Huỳnh Anh vai Hữu. Theo như Kelly chia sẻ trên facebook thì Huỳnh Anh và chị ấy sẽ "kết hôn". Nhìn vào những tấm hình cưới của Kelly và Huỳnh Anh có thể thấy, hai "vợ chồng" rất đẹp đôi. Kelly trông không quá "dừ" so với chàng thư sinh Huỳnh Anh.
Xem Phim Hương Bưởi, Xem Phim Huong Buoi, Phim Hương Bưởi Online, Xem Phim Hương Bưởi Tập 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Online, Xem Phim Hương Bưởi Full, Hương Bưởi HD, Hương Bưởi DVD, Hương Bưởi Vietsub Online, Hương Bưởi Tập Cuối, Hương Bưởi phimnhanh, Hương Bưởi v1vn, Hương Bưởi phim.let, Hương Bưởi let.vn, Hương Bưởi xuongphim, Download Phim Hương Bưởi, Huong Buoi HD, Huong Buoi DVDRip, Download Phim Huong Buoi
Huong Buoi,Huong Buoi,Huong Buoi Tap 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,Huong Buoi Tap 11,12,13,14,15,16,17,18,19,20,Huong Buoi Tap 21,22,23,24,25,26,27,28,29,30,Huong Buoi Tap 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,Huong Buoi Tap 11,12,13,14,15,16,17,18,19,20,Huong Buoi Tap 21,22,23,24,25,26,27,28,29,30,Phim Huong Buoi Tap Cuoi,Huong Buoi Vietsub,Huong Buoi Online,Huong Buoi Tron Bo,Huong Buoi Youtube,Huong Buoi Thuyet Minh,Huong Buoi Long Tieng,Huong Buoi HD,Huong Buoi Full,Huong Buoi KST,Huong Buoi Full HD,Huong Buoi Tap cuoi,Phim Huong Buoi Vietsub,Phim Huong Buoi Online,Phim Huong Buoi Tron Bo,Phim Huong Buoi Youtube,Phim Huong Buoi Thuyet Minh,Phim Huong Buoi Long Tieng,Phim Huong Buoi HD,Phim Huong Buoi Full,Phim Huong Buoi KST,Phim Huong Buoi Full HD,Phim Huong Buoi Tap cuoi,Xem Phim Huong Buoi Vietsub,Xem Phim Huong Buoi Online,Xem Phim ia Toc Day Song Tron Bo,Xem Phim Huong Buoi Youtube,Xem Phim Huong Buoi , Hương Bưởi - Tập 33, Hương Bưởi, Huong Buoi - tap 33, Hương Bưởi - Tập 33, Hương Bưởi, Huong Buoi - tap 33
Hương Bưởi, Hương Bưởi, Hương Bưởi Vietsub, Hương Bưởi Online, Hương Bưởi Thuyết Minh, Hương Bưởi Lồng Tiếng, Hương Bưởi KST, Hương Bưởi Full HD, Vtv9, Vtv9 Vietsub, Vtv9 Online, Vtv9 Trọn Bộ, Vtv9 Youtube, Vtv9 Thuyết Minh, Vtv9 Lồng Tiếng, Vtv9 KST, Vtv9 Full HD,
Add Friend Facebook để nhận thông tin phim nhanh hơn: http://facebook.com/ndkphim
http://axemphim.com / http://phimtamlyhd.com
Xem Phim Hương Bưởi Trên THVL1
Đạo diễn: Nhâm Minh Hiền,
Diễn viên: Lê BêLa, Huỳnh Đông, Nhan Phúc Vinh, Hùng Thuận, Hoài An, Mai Sơn Lâm Nhã Phương, Quang Thảo, Phương Hằng Nghệ sỹ Kim Phương, Nghệ Sỹ Thanh Điền, Nghệ sỹ Quốc Hùng, Lê Văn Dũng, Thanh Hiền,
Thể loại: Phim Tình Cảm,
Quốc gia: Phim Việt Nam,
Thời lượng: 40 tập
Năm phát hành: 2012
Nội Dung Phim :phim huong buoi Phi Du (Nhan Phúc Vinh thủ vai) và Phương Thư (Lê Bê La thủ vai) được hứa hôn ngay từ khi chưa lọt lòng cũng chỉ vì danh dự của đời ông bà 2 bên. Khi lớn lên, Du và Thư lại chọn những con đường khác nhau nên không tham gia vào cuộc hôn nhân sắp đặt đó. Thư học năm cuối trường Marketing trong khi Du trở thành 1 tay ăn chơi sành sỏi và thường khiến cho gia đình lâm vào những tình huống dở khóc dở cười. Người anh trai tên Minh (Huỳnh Đông thủ vai) của Du lại trái ngược với anh, với lòng yêu miền quê và xót xa cho giống Bưởi Năm Roi quê nhà ngày càng héo úa, phim huong buoi Minh từ bỏ việc học y khoa để dành hết niềm đam mê cho Bưởi, về giống và công nghệ chăm sóc. Minh yêu y tá Thảo có hoàn cảnh khó khăn nhưng lại đồng ý đính hôn với Thư để gia đình không mất danh dự khi Du bỏ trốn, để lại Thảo với nỗi xót xa, đành kết hôn với người khác.
Chắc hẳn các bạn còn nhớ bộ phim mà Huỳnh Anh chàng ta được đóng chung với thầy của ngôi sao võ thuật Lý Liên Kiệt chứ? Hôm nay, một vài hình ảnh của bộ phim tiếp tục được hé lộ và nhân vật nữ chính chẳng phải ai xa lạ: hot girl Kelly.
Trong phim huong buoi , Kelly vào vai Linh còn Huỳnh Anh vai Hữu. Theo như Kelly chia sẻ trên facebook thì Huỳnh Anh và chị ấy sẽ "kết hôn". Nhìn vào những tấm hình cưới của Kelly và Huỳnh Anh có thể thấy, hai "vợ chồng" rất đẹp đôi. Kelly trông không quá "dừ" so với chàng thư sinh Huỳnh Anh.
Xem Phim Hương Bưởi, Xem Phim Huong Buoi, Phim Hương Bưởi Online, Xem Phim Hương Bưởi Tập 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Online, Xem Phim Hương Bưởi Full, Hương Bưởi HD, Hương Bưởi DVD, Hương Bưởi Vietsub Online, Hương Bưởi Tập Cuối, Hương Bưởi phimnhanh, Hương Bưởi v1vn, Hương Bưởi phim.let, Hương Bưởi let.vn, Hương Bưởi xuongphim, Download Phim Hương Bưởi, Huong Buoi HD, Huong Buoi DVDRip, Download Phim Huong Buoi
Huong Buoi,Huong Buoi,Huong Buoi Tap 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,Huong Buoi Tap 11,12,13,14,15,16,17,18,19,20,Huong Buoi Tap 21,22,23,24,25,26,27,28,29,30,Huong Buoi Tap 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,Huong Buoi Tap 11,12,13,14,15,16,17,18,19,20,Huong Buoi Tap 21,22,23,24,25,26,27,28,29,30,Phim Huong Buoi Tap Cuoi,Huong Buoi Vietsub,Huong Buoi Online,Huong Buoi Tron Bo,Huong Buoi Youtube,Huong Buoi Thuyet Minh,Huong Buoi Long Tieng,Huong Buoi HD,Huong Buoi Full,Huong Buoi KST,Huong Buoi Full HD,Huong Buoi Tap cuoi,Phim Huong Buoi Vietsub,Phim Huong Buoi Online,Phim Huong Buoi Tron Bo,Phim Huong Buoi Youtube,Phim Huong Buoi Thuyet Minh,Phim Huong Buoi Long Tieng,Phim Huong Buoi HD,Phim Huong Buoi Full,Phim Huong Buoi KST,Phim Huong Buoi Full HD,Phim Huong Buoi Tap cuoi,Xem Phim Huong Buoi Vietsub,Xem Phim Huong Buoi Online,Xem Phim ia Toc Day Song Tron Bo,Xem Phim Huong Buoi Youtube,Xem Phim Huong Buoi , Hương Bưởi - Tập 33, Hương Bưởi, Huong Buoi - tap 33, Hương Bưởi - Tập 33, Hương Bưởi, Huong Buoi - tap 33
## Hình ảnh trong video Phim Hương Bưởi Tập 2 - Phim Việt Nam - Huong Buoi Tap 2 Full
![ Phim Hương Bưởi Tập 2 - Phim Việt Nam - Huong Buoi Tap 2 Full](http://i1.ytimg.com/vi/1lumsPpjHrY/0.jpg)
![ Phim Hương Bưởi Tập 2 - Phim Việt Nam - Huong Buoi Tap 2 Full](http://i1.ytimg.com/vi/1lumsPpjHrY/1.jpg)
![ Phim Hương Bưởi Tập 2 - Phim Việt Nam - Huong Buoi Tap 2 Full](http://i1.ytimg.com/vi/1lumsPpjHrY/2.jpg)
![ Phim Hương Bưởi Tập 2 - Phim Việt Nam - Huong Buoi Tap 2 Full](http://i1.ytimg.com/vi/1lumsPpjHrY/3.jpg)
Mã Nhúng Blog:
Mã Nhúng Forum:
Viết bình luận
Video liên quan

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache


markdown:
** **360p - Load Nhanh Nhất**
Tắt quảng cáo
Phóng To
Tắt Đèn
**+ Bạn Đang Xem Tập** **[136]**Của Bộ Phim Son Môi Hồng - Trọn Bộ, Tập Cuối, Lồng Tiếng
+ Nhấn nếu bạn yêu thích bộ phim
+ Nhấn nút
[](http://phimx4.com/huongdan.html)
## + Hướng dẫn Cài JAVA để Xem Phim Trên Server Việt Nam 2
-
Server Việt Nam 4 :
**1** **2** **3** **4** **5** **6** **7** **8** **9** **10** **11** **12** **13** **14** **15** **16** **17** **18** **19** **20** **21** **22** **23** **24** **25** **26** **27** **28** **29** **30** **31** **32** **33** **34** **35** **36** **37** **38** **39** **40** **41** **42** **43** **44** **45** **46** **47** **48** **49** **50** **51** **52** **53** **54** **55** **56** **57** **58** **59** **60** **61** **62** **63** **64** **65** **66** **67** **68** **69** **70** **71** **72** **73** **74** **75** **76** **77** **78** **79** **80** **81** **82** **83** **84** **85** **86** **87** **88** **89** **90** **91** **92** **93** **94** **95** **96** **97** **98** **99** **100** **101** **102** **103** **104** **105** **106** **107** **108** **109** **110** **111** **112** **113** **114** **115** **116** **117** **118** **119** **120** **121** **122** **123** **124** **125** **126** **127** **128** **129** **130** **131** **132** **133** **134** **135** **137** **138** **139** **140** **141** **142** **143** **144** **145** **146** **147** **148** **149 END**
Bình luận
**cảm nhận đầu tiên**đấy nhé!