text:
- 749 trang
- Lượt xem: 3864
- Download: 1713
Giáo trình Pháp luật đại cương - Ths Bùi Huy Tùng
Chia sẻ: hata300190
Pháp luật đại cương là một môn học có phạm vi rất rộng rãi, đa dạng và phong phú. Ở đây chỉ là một tập bài giảng mang tính chất tóm tắt và cũng chỉ tập trung vào một số vấn đề, nội dung trọng tâm của môn học mà thôi. Yêu cầu nghiên cứu về pháp luật đại cương còn phải đầu tư tham khảo nhiều vấn đề.
Thể loại:Kinh Tế - Quản Lý » Luật học
Chủ đề liên quan:
Nội dung Text: Giáo trình Pháp luật đại cương - Ths Bùi Huy Tùng
PHÁP LUẬT
ĐẠI CƢƠNG
Ths. Bùi Huy Tùng – ĐHNH TPHCM
Tài liệu môn học
Bài giảng pháp luật đại cƣơng
Giáo trình pháp luật đại cƣơng
Hiến pháp Việt Nam 1992
Bộ luật dân sự 2005
Bộ luật tố tụng dân sự 2004
Bộ luật hình sự 1999
Bộ luật tố tụng hình sự 2003
Bộ luật lao động 1994 và các văn bản sửa
đổi, bổ sung.
NỘI DUNG MÔN HỌC:
CHƢƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ
NƢỚC
CHƢƠNG II: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ
PHÁP LUẬT
CHƢƠNG III: CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH PHÁP
LUẬT ĐỐI VỚI QUAN HỆ XÃ HỘI
CHƢƠNG IV: HÌNH THỨC VÀ HỆ THỐNG
PHÁP LUẬT VIỆT NAM
CHƢƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN
VỀ NHÀ NƢỚC
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU:
A: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÀ NƢỚC
B: NHÀ NƢỚC CHXHCN VIỆT NAM
A. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NN
CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:
I. NGUỒN GỐC NHÀ NƢỚC
II. BẢN CHẤT NHÀ NƢỚC
III. CÁC KIỂU LỊCH SỬ CỦA NHÀ NƢỚC
IV. HÌNH THỨC NN, CHẾ ĐỘ CHÍNH TRỊ
V. CHỨC NĂNG NHÀ NƢỚC
VI. BỘ MÁY NHÀ NƢỚC
I. NGUỒN GỐC NHÀ NƢỚC
Học thuyết Mác – Lênin và các học
thuyết khác về nguồn gốc nhà nƣớc
Quá trình hình thành nhà nƣớc theo
học thuyết Mác-Lênin
Học thuyết Mác – Lênin và các học
thuyết khác về nguồn gốc nhà nƣớc
Các học thuyết phi mác xít về nguồn gốc
nhà nƣớc
Học thuyết Mác – Lênin về nguồn gốc nhà
nƣớc
Các học thuyết phi mác xít về
nguồn gốc nhà nƣớc
Thuyết quyền gia trƣởng
Thuyết thần quyền
Thuyết khế ƣớc XH
Thuyết bạo lực
Thuyết tâm lý
Thuyết kỹ trị
Quan niệm về NN siêu trái đất
Thuyết quyền gia trƣởng
NN xuất hiện là kết quả phát triển của gia
đình và quyền gia trƣởng, NN là 1 gia tộc
mở rộng, quyền lực NN là quyền gia
trƣởng mở rộng.
Tổ chức và cơ chế thực hiện quyền lực NN
giống nhƣ tổ chức của gia đình và quyền
lực của ngƣời gia trƣởng.
Thuyết thần quyền:
Phái giáo quyền
Phái quân chủ
Phái dân quyền
.
HỌC THUYẾT THẦN QUYỀN VỀ NGUỒN GỐC NN
THUYẾT THẦN QUYỀN
THƢỢNG ĐẾ, CHÖA TRỜI
LÀ NGƢỜI TẠO RA NN
PHÁI PHÁI PHÁI
GIÁO QUYỀN QUÂN CHỦ DÂN QUYỀN
CHÖA TRỜI CHÖA TRỜI CHÖA TRỜI
TẠO RA NN TẠO RA NN TẠO RA NN
VÀ TRAO VÀ TRAO VÀ TRAO
QUYỀN CAI QUYỀN CAI QUYỀN CAI
TRỊ VÀ QL TRỊ, QL TRỊ, QL
XH CHO XH CHO XH CHO
GIÁO HỘI NHÀ VUA DÂN CHÖNG
Thuyết khế ƣớc XH:
Cho rằng con ngƣời sống trong tự nhiên và
XH đều có quyền tự do và bình đẳng nhƣng
họ không tự bảo vệ đƣợc q/lợi của mình.
→ Họ cùng ký kết 1 khế ƣớc để tổ chức ra NN
để bảo vệ lợi ích và q/lợi của các thành viên.
Vấn đề là nếu NN không bảo vệ đƣợc quyền
lợi của nhân dân, không thực hiện đƣợc vai
trò của mình, thì trách nhiệm của NN là nhƣ
thế nào?.
• Ý nghĩa của thuyết khế ƣớc XH:
Là cơ sở lý luận vững chắc của cách
mạng tƣ sản
Học thuyết hƣớng tới tự do, dân chủ
cho con ngƣời
Thuyết bạo lực:
Thuyết này dựa vào quan điểm: Chân lý
thuộc về kẻ mạnh, thị tộc mạnh hơn sẽ
sử dụng vũ lực đối với các thị tộc yếu
hơn và áp đặt sự cai trị đối với họ.
Thuyết tâm lí:
Tâm lý của ngƣời nguyên thuỷ muốn phụ
thuộc vào các thủ lĩnh, các giáo sỹ, các tù
trƣởng…
Thuyết kỹ trị:
Cho rằng NN là do những ngƣời thuộc tầng
lớp trên của XH, họ có học vấn, có trình độ
khoa học – kỹ thuật cao thành lập nên và
thực hiện quản lý đối với XH.
Quan niệm về NN siêu trái đất:
Cho rằng, sự xuất hiện của NN là sự du
nhập và thử nghiệm của những ngƣời
ngoài trái đất.
Tóm lại:
Các quan điểm, các học thuyết trên giải
thích nguồn gốc NN nhƣ là một hiện tƣợng
XH, tách rời NN với quá trình vận động và
phát triển của đời sống vật chất, không
nhìn thấy nguyên nhân vật chất của sự ra
đời của NN; cho rằng NN là bất biến, vĩnh
cữu, và NN là của mọi thành viên trong XH.
Học thuyết Mác–Lênin về nguồn
gốc NN
NN không phải là một hiện tƣợng XH bất
biến, vĩnh cửu, mà NN chỉ xuất hiện khi XH
đã phát triển đến một trình độ nhất định,
và khi XH không còn những điều kiện
khách quan cho NN tồn tại nữa thì NN sẽ
bị tiêu vong.
XH CXNT chƣa có NN, nhƣng sự tồn tại và
phát triển của XH này đã tạo ra những tiền
đề về KT và tiền đề về XH cho sự tan rã của
chế độ thị tộc, bộ lạc và cho sự xuất hiện
của NN.
Lƣợc sử thời gian
.
TĐ CN N2
NNCN –
XH đầu tiên NN đầu tiên
- XH CXNT
Hàng nghìn năm
Hàng vạn năm
Hàng triệu năm
Thời gian
Lƣợc sử thời gian (tt)
.
HTKTXH HTKTXH HTKTXH
HTKTXH
HTKTXH
PK TBCN XHCN
CHNL
CXNT
NNCN
Chƣa NNPK NNTS NNXHCN
xuất
hiện
PLCN PLPK PLTS PLXHCN
NN&PL
Học thuyết Mác–Lênin về nguồn gốc NN (tt)
CN tách khỏi TT
.
CCLĐ đƣợc
Thuần nhất TCN tách khỏi NN
cải tiến, NSLĐ
1 2 3
CM về LLSX 3 lần PCLĐ CC dƣ thừa
CXNT
BB PT, thƣơng
Công hữu ĐĐ, ĐĐ, ĐS
nghiệp ra đời GC bóc lột
4 5 6
Chiếm đoạt CC C/độ TH x/hiện Phân hóa GC
Ngƣời giàu, GC bị bóc lột
ngƣời có địa vị N/c cần phải có 1TC đứng ra
7 8
dập tắt xung đột GC, duy trì
>< GC gay gắt
trật tự XH để ổn định và PT
C/y >< về l/ích
NN là của GC nào 11 NN của
9 10
TC đó là NN
chiếm ƣu thế về KT GC thống trị
Quá trình hình thành nhà nƣớc
Công xã nguyên thủy và tổ chức thị tộc
- bộ lạc
Phân hoá giai cấp và sự xuất hiện NN
Những phƣơng thức hình thành NN đầu
tiên trong lịch sử
Công xã nguyên thủy và tổ chức
thị tộc - bộ lạc
Cơ sở KT của XH CXNT: Là chế độ sở
hữu chung về TLSX và SP lao động
Tổ chức xã hội của CXNT
Cơ sở KT của XH CXNT: Là chế độ sở
hữu chung về TLSX và SP lao động
Trình độ LLSX thấp kém, công cụ lao động
thô sơ, năng suất lao động thấp, sự bất lực
của con ngƣời trƣớc thiên nhiên và thú dữ.
Không có SP dƣ thừa nên không tạo ra khả
năng chiếm đoạt SP lao động làm của
riêng, không có tƣ hữu tài sản.
Tổ chức xã hội của CXNT
Thị tộc là tế bào, là cơ sở cấu thành XH.
Các thành viên cùng sở hữu chung về tài
sản, cùng lao động và cùng hƣởng thụ.
Đã có sự phân công lao động nhƣng phân
công lao động mang tính tự nhiên, chƣa
mang tính XH nên không tạo ra vị trí khác
nhau giữa các thành viên.
Tổ chức xã hội của CXNT (tt)
Cơ cấu tổ chức của XHCXNT
Hội đồng thị tộc:
Tù trƣởng:
Quyền lực trong CXNT là một đảm bảo cho
thị tộc tồn tại và phát triển, và có sức cƣỡng
chế mạnh mẽ, có hiệu lực cao nhƣng chỉ là
quyền lực XH, chƣa mang tính giai cấp.
Quyền lực ấy hòa nhập vào XH và thuộc về
tất cả các thành viên, nó không dựa trên bộ
máy cƣỡng chế tách biệt khỏi XH.
Tổ chức xã hội của CXNT (tt)
Quá trình phát triển của XH CXNT đã xuất
hiện những hình thức tổ chức cao hơn thị
tộc.
Đó là: bộ tộc, bộ lạc, liên minh bộ lạc.
Chúng đƣợc hình thành dựa trên cơ sở KT
và XH giống nhƣ thị tộc.
Do đó, tính chất quyền lực và cách thức tổ
chức quyền lực không có sự khác biệt so
với thị tộc.
Phân hoá giai cấp và sự xuất
hiện NN
XH CXNT là XH chƣa có NN, nhƣng quá
trình phát triển của nó đã làm xuất hiện
những tiền đề về vật chất cho sự tan rã tổ
chức thị tộc - bộ lạc và sự ra đời NN.
Vào thời kỳ cuối của XH CXNT đã lần
lƣợt diễn ra 3 lần phân công lao động XH.
Chăn nuôi tách khỏi trồng trọt
Thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp
Buôn bán phát triển thƣơng nghiệp ra đời
tách khỏi quá trình SX vật chất trực tiếp.
Phân hoá giai cấp và sự xuất
hiện NN (tt)
Tiền đề KT và tiền đề XH cho sự
xuất hiện NN.
Tiền đề KT: là chế độ tƣ hữu tài sản.
LLSX phát triển, công cụ lao động đƣợc cải
tiến, năng suất lao động tăng, SP làm ra
nhiều hơn so với mức cần thiết, đã xuất
hiện điều kiện chiếm đoạt của cải dƣ thừa
của những ngƣời có địa vị và uy tín → Chế
độ tƣ hữu đƣợc hình thành.
Tiền đề KT (tt)
Trƣớc đây, tù binh bị giết, nay giữ lại để bổ
sung lao động, và ngƣời có địa vị đã chiếm
hữu và khai thác lao động cho cá nhân họ.
Chế độ hôn nhân 1 vợ 1 chồng xuất hiện, gia
đình có cơ cấu nhỏ tách khỏi gia đình phụ hệ
có cơ cấu lớn, và tự chủ trong SX, độc lập về
tài sản và tự định đoạt SP lao động làm ra.
Ngƣời có công cụ tốt, có sức khoẻ, kinh
nghiệm thu đƣợc hiệu quả cao trong SX, ngày
càng giàu có.
Tiền đề XH: là sự phân hoá XH thành các giai
cấp, tầng lớp có lợi ích đối lập, và mâu thuẫn giữa
chúng gay gắt đến mức không thể điều hoà đƣợc.
Những biến đổi về mặt KT đã làm cho cộng đồng dân cƣ thuần
nhất của công xã phân hoá thành những bộ phận đối lập nhau
về mặt lợi ích.
Những ngƣời giàu có, chiếm đƣợc TLSX, bóc lột tù binh, bóc lột
nô lệ, bóc lột ngƣời nghèo đã dành đƣợc vị trí ƣu thế trong XH
và trở thành giai cấp bóc lột.
Ngƣời không có TLSX, tù binh, nô lệ bị bóc lột ngày càng nghèo
khó, bần cùng và trở thành giai cấp bị bóc lột.
Hai bộ phận này mâu thuẫn với nhau ngày càng gay gắt và
quyết liệt, quyền lực XH và hệ thống quản lý do các thành viên
thị tộc - bộ lạc tổ chức ra trƣớc đây nay không còn phù hợp
nữa.
Để duy trì trật tự và QLXH đã có những thay đổi rất căn bản đòi
hỏi phải có 1 tổ chức và 1 quyền lực mới khác về chất. Đó chính
là NN.
Khái niệm NN
Tổ chức do giai cấp chiếm đƣợc ƣu thế về
KT tổ chức ra để thực hiện sự thống trị giai
cấp, dập tắt sự xung đột công khai giữa
các giai cấp, giữ các xung đột ấy trong
vòng một trật tự, bảo vệ lợi ích và địa vị
của giai cấp thống trị. Đó là NN.
Những phƣơng thức hình
thành NN đầu tiên trong lịch sử
Sự ra đời của NN Aten
Sự ra đời của NN Giéc – manh
Sự ra đời của NN Rôma
Sự ra đời các NN phƣơng Đông cổ đại
Sự ra đời của NN Aten
• Là kết quả của sự vận động nội tại của
những nguyên nhân bên trong XH.
• Sự chiếm hữu tài sản làm xuất hiện chế độ
tƣ hữu, phân hoá giai cấp và mâu thuẫn
giai cấp gay gắt đến mức không thể điều
hoà đƣợc. Và NN ra đời thay thế cho tổ
chức thị tộc - bộ lạc.
Sự ra đời của NN Giéc – manh
o Do nhu cầu phải thiết lập sự cai trị đối với
vùng đất La mã sau chiến thắng của ngƣời
Giéc – manh đối với đế chế La mã mà NN
xuất hiện chứ không phải do yêu cầu đấu
tranh giai cấp trong XH Giéc – manh.
o Tuy nhiên, sau khi NN Giéc – manh ra đời,
sự phân hoá giai cấp đã rõ rệt, thì sự tồn
tại của NN đã đáp ứng đƣợc nhu cầu duy
trì sự xung đột giai cấp trong vòng trật tự.
Sự ra đời của NN Rôma
NN Rôma ra đời là do sự thúc đẩy của cuộc
đấu tranh của những ngƣời bình dân sống
ngoài các thị tộc Rôma chống lại giới quý
tộc của các thị tộc Rôma.
Sự ra đời của các NN phƣơng
Đông cổ đại
Do nhu cầu tự vệ và yêu cầu sản xuất nhƣ khai khẩn
đất đai, trị thuỷ, chống thiên tai đòi hỏi con ngƣời
phải tập hợp lại thành cộng đồng, tổ chức có sự liên
hệ cao hơn gia đình, thị tộc với bộ máy có quyền lực
tập trung, thống nhất hơn để điều hành và quản lý
các công việc chung, đó là NN.
NN ra đời không phải do đòi hỏi bức thiết của đấu
tranh giai cấp.
Khi XH đã có sự phân hoá giai cấp rõ rệt, mâu thuẫn
giai cấp gay gắt thì sự tồn tại của NN đã đáp ứng
đƣợc đòi hỏi của XH.
II. BẢN CHẤT NHÀ NƢỚC
Các vấn đề nghiên cứu:
Tính chất giai cấp của NN
Vai trò XH của NN
Các đặc trƣng (dấu hiệu) của NN
Tính chất giai cấp của NN
Các nhà tƣ tƣởng cổ đại và sau này là các nhà
tƣ tƣởng tƣ sản đều không thừa nhận bản
chất g/c của NN.
Một số nhà tƣ tƣởng tƣ sản hiện đại tuy thừa
nhận bản chất g/c của NN, nhƣng cho rằng
NN tƣ sản hiện nay đã điều hoà đƣợc lợi ích
giữa các g/c.
Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác–Lênin
cho rằng, NN mang bản chất g/c sâu sắc.
Tính chất giai cấp của NN (tt)
Sự thống trị giai cấp, xét về mặt nội dung,
thể hiện ở ba mặt: KT, chính trị và tƣ tƣởng.
Về kinh tế: Bằng NN, giai cấp thống trị bóc lột có
hiệu quả hơn.
Về chính trị: Khi nắm đƣợc quyền lực NN, giai cấp
thống trị về KT trở thành giai cấp thống trị về chính
trị.
Ý chí giai cấp thống trị đƣợc thể hiện tập trung,
biến thành ý chí NN bắt các thành viên phải tuân
theo
Về tƣ tƣởng: Cũng bằng NN, hệ tƣ tƣởng giai cấp
thống trị biến thành hệ tƣ tƣởng thống trị trong XH.
Vai trò XH của NN
NN tồn tại trong XH với cơ cấu nhiều giai cấp,
gồm giai cấp thống trị và các g/c, tầng lớp
khác, và bản thân g/c thống trị cũng chỉ tồn
tại trong MQH với các giai tầng khác.
→ Ngoài tính g/c, NN còn phải thể hiện vai trò
XH.
Vai trò XH của NN thể hiện khác nhau ở các
kiểu NN khác nhau.
Trong 1 kiểu NN ở các giai đoạn khác nhau,
vai trò XH cũng có những nội dung không
giống nhau.
Các đặc trƣng (dấu hiệu) NN
NN là 1 tổ chức quyền lực chính trị công cộng
đặc biệt, có bộ máy chuyên thực hiện cƣỡng
chế và q/lý những công việc chung.
NN quản lý dân cƣ theo lãnh thổ (phân chia
lãnh thổ thành các đơn vị hành chính – lãnh
thổ) không phụ thuộc vào chính kiến, huyết
thống, nghề nghiệp.
NN có chủ quyền quốc gia.
NN ban hành PL và q/lý bắt buộc đối với CD.
NN đặt ra thuế và thu dƣới hình thức bắt
buộc.
.
CÁC ĐẶC TRƢNG (THUỘC TÍNH, DẤU HIỆU) CỦA NN
CÁC ĐẶC TRƢNG CỦA NN
(THUỘC TÍNH, DẤU HIỆU)
BAN HÀNH
ĐẶT RA
TỔ CHỨC PHÁP LUẬT
PHÂN CHIA CÁC LOẠI
QUYỀN LỰC CÓ CHỦ (QUY TẮC
DÂN CƢ THUẾ
CHÍNH TRỊ QUYỀN QUẢN LÝ
(THU DƢỚI
THEO
CÔNG CỘNG QUỐC GIA MANG TÍNH
LÃNH THỔ HÌNH THỨC
ĐẶC BIỆT BẮT BUỘC
BẮT BUỘC)
CHUNG)
NN là 1 tổ chức quyền lực chính trị công
cộng đặc biệt, có bộ máy chuyên thực hiện
cƣỡng chế và q/lý những công việc chung.
Quyền lực này không “hoà nhập” vào XH
mà “tách” khỏi XH.
Để thực hiện quyền lực và QLXH, giai cấp
thống trị tổ chức ra 1 hệ thống các cơ quan
hình thành BMNN.
NN quản lý dân cƣ theo lãnh thổ (phân chia
lãnh thổ thành các đơn vị hành chính – lãnh
thổ) không phụ thuộc vào chính kiến, huyết
thống, nghề nghiệp.
Các cấp chính quyền của VN:
Cấp trung ƣơng
Cấp tỉnh: tỉnh, thành phố trực thuộc trung
ƣơng.
Cấp huyện: huyện, quận, thị xã, thành phố
trực thuộc tỉnh.
Cấp xã: xã, phƣờng, thị trấn.
Các cấp chính quyền ở VN
CẤP
.
TRUNG ƢƠNG
CẤP TỈNH (2)
(Tỉnh và TP trực thuộc TW)
(63 đơn vị)
CẤP HUYỆN (4)
(Huyện, quận, TX, TP thuộc tỉnh)
(Khoảng 600 đơn vị)
CẤP XÃ (3)
(Xã, phƣờng, thị trấn)
(Khoảng 12.000 đơn vị)
CƠ CẤU VÀ PHÂN CẤP CHÍNH QUYỀN
.
THEO LÃNH THỔ Ở VIỆT NAM
CHÍNH QUYỀN TRUNG ƢƠNG
CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH
(TỈNH VÀ THÀNH PHỐ
TRỰC THUỘC TRUNG ƢƠNG)
CHÍNH QUYỀN CẤP HUYỆN
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ
(XÃ, PHƢỜNG, THỊ TRẤN)
CÁC TỈNH VÀ THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TW
.
CỦA VIỆT NAM
Tp Hà Nội Tỉnh Khánh Hoà Tỉnh Quảng Ngãi
Tp Hải Phòng
Thành phố HCM Tỉnh Kiên Giang Tỉnh Quảng Ninh
Tp Đà Nẵng
Tỉnh An Giang Tỉnh Kon Tum Tỉnh Quảng Trị
Tỉnh Gia Lai
Tỉnh Bà Rịa - VT Tỉnh Lai Châu Tỉnh Sóc Trăng
Tỉnh Hoà Bình
Tỉnh Bạc Liêu Tỉnh Long An Tỉnh Sơn La
Tỉnh Hà Giang
Tỉnh Bắc Giang Tỉnh Lào Cai Tỉnh Thanh Hoá
Tỉnh Hà Nam
Tỉnh Bắc Kạn Tỉnh Lâm Đồng Tỉnh Thái Bình
Tỉnh Hà Tĩnh
Tỉnh Bắc Ninh Tỉnh Lạng Sơn Tỉnh TháiNguyên
Tỉnh Hƣng Yên
Tỉnh Bến Tre Tỉnh Nam Định Tỉnh TT - Huế
Tỉnh Hải Dƣơng
Tỉnh Bình Dƣơng Tỉnh Nghệ An Tỉnh Tiền Giang
Tỉnh Hậu Giang
Tỉnh Bình Định Tỉnh Ninh Bình Tỉnh Trà Vinh
Tỉnh Điện Biên
Tỉnh Bình Phƣớc Tỉnh Ninh Thuận TỉnhTuyênQuang
Tỉnh Đăk Lăk
Tỉnh Bình Thuận Tỉnh Phú Thọ Tỉnh Tây Ninh
Tỉnh Đăk Nông
Tỉnh Cao Bằng Tỉnh Phú Yên Tỉnh Vĩnh Long
Tỉnh Đồng Nai
Tỉnh Cà Mau Tỉnh Quảng Bình Tỉnh Vĩnh Phúc
Tỉnh Đồng Tháp
Tp Cần Thơ Tỉnh Quảng Nam Tỉnh Yên Bái
NN có chủ quyền quốc gia
Thể hiện ở quyền tự quyết của NN về tất
cả các vấn đề thuộc chính sách đối nội và
đối ngoại, là thuộc tính không tách rời NN.
Quyền lực NN có hiệu lực trên toàn phạm
vi lãnh thổ.
Làm xuất hiện quan hệ về quốc tịch, tức là
quan hệ giữa NN và công dân về quyền và
nghĩa vụ.
NN ban hành PL và quản lý bắt
buộc đối với CD.
Để quản lý và duy trì trật tự XH, NN trên
cơ sở ý chí của giai cấp thống trị ban hành
các quy tắc quản lý (PL) và đảm bảo thực
hiện trong đời sống.
NN đặt thuế và thu dƣới hình
thức bắt buộc.
NN tổ chức ra bộ máy bao gồm một lớp
ngƣời tách khỏi quá trình SX ra của cải vật
chất trực tiếp cho XH, chuyên làm chức
năng quản lý, vì vậy cần phải có kinh phí
cho bộ máy đó hoạt động.
Để thực hiện vai trò XH, thực hiện các
chức năng của mình, NN cũng phải cần đến
những nguồn lực.
► Định nghĩa
Từ sự phân tích về nguồn gốc, tính chất
giai cấp, vai trò XH, những đặc trƣng NN:
NN là 1 tổ chức đặc biệt của quyền lực
chính trị, có bộ máy chuyên làm nhiệm vụ
cƣỡng chế và thực hiện chức năng quản lý
nhằm duy trì trật tự XH, bảo vệ địa vị và lợi
ích của giai cấp thống trị trong XH có giai
cấp.
III. CÁC KIỂU LỊCH SỬ CỦA NN
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm kiểu lịch sử của NN
Các kiểu NN chủ nô, phong kiến, tƣ
sản và XH chủ nghĩa
Khái niệm kiểu lịch sử của NN
Học thuyết M-L về hình thái KT-XH là cơ sở lý luận
của sự phân chia các NN trong lịch sử thành 4 kiểu:
NN chủ nô
NN phong kiến
NN tƣ sản
NN XHCN.
Khái niệm kiểu lịch sử của NN (tt)
Kiểu NN là tổng thể những đặc điểm cơ
bản của NN thể hiện bản chất giai cấp, vai
trò XH, những điều kiện phát sinh, tồn tại
và phát triển của NN trong một hình thái
KT-XH có giai cấp nhất định.
CÁC HTKTXH VÀ CÁC KIỂU NN VÀ CÁC KIỂU PL
.
HTKTXH
PTSX
LLSX QHSX
CSHT
KTTT:
Quan điểm chính trị, PL,
triết học, đạo đức, tôn giáo,
nghệ thuật,..và các thiết chế
tƣơng ứng: NN, đảng
phái, giáo hội,…
Các kiểu NN chủ nô, phong kiến,
tƣ sản và XHCN
NN chủ nô
NN phong kiến
NN tƣ sản
NN XHCN
NN chủ nô
Là kiểu NN đầu tiên trong lịch sử.
Xét về bản chất là công cụ bạo lực thực hiện
chuyên chính chủ nô.
Cơ sở KT: là chế độ sở hữu của chủ nô đối với TLSX
và nô lệ.
Cơ cấu XH: gồm hai giai cấp chính là chủ nô và nô
lệ, ngoài ra còn có tầng lớp thợ thủ công và những
ngƣời lao động tự do khác.
Chế độ chiếm hữu nô lệ gồm hai loại: là chế độ nô
lệ cổ điển và chế độ nô lệ phƣơng Đông cổ đại.
Chức năng, nhiệm vụ của NN chủ nô.
Tổ chức bộ máy của NN chủ nô còn đơn giản mang
nhiều dấu ấn của tổ chức thị tộc.
NN phong kiến
Sự ra đời NN phong kiến.
Về bản chất, nó là công cụ của g/c địa chủ phong
kiến.
Cơ cở KT là chế độ sở hữu của địa chủ phong kiến
đối với TLSX mà chủ yếu là ruộng đất.
Cơ cấu XH: XH phong kiến có kết cấu giai cấp phức
tạp, địa chủ và nông dân là hai giai cấp chính, ngoài
ra còn có thợ thủ công, thƣơng nhân… với nhiều
đẳng cấp với nhiều thứ bậc và những đặc quyền
khác nhau.
Về chức năng, nhiệm vụ của NN phong kiến.
NN tƣ sản
Sự ra đời NN tƣ sản.
Con đƣờng cơ bản và phổ biến nhất để
giành quyền lực chính trị là cách mạng XH.
Tuy nhiên, sự ra đời của NN ở từng nƣớc
khác nhau là khác nhau.
NN tƣ sản (tt)
Lịch sử đã ghi nhận những phƣơng thức
điển hình cho sự ra đời của NN tƣ sản sau:
Thông qua các cuộc cách mạng tƣ sản.
Bằng cải cách, thỏa hiệp tƣ sản.
Sự hình thành NN tƣ sản ở những vùng
vốn là thuộc địa của Anh và các nƣớc châu
Âu.
NN tƣ sản (tt)
Sự ra đời NN tƣ sản đánh dấu sự tiến bộ
to lớn trong lịch sử phát triển của nhân
loại.
Cơ sở KT của NN tƣ sản là QHSX tƣ bản
chủ nghĩa dựa trên chế độ tƣ hữu về TLSX
và bóc lột giá trị thặng dƣ.
Cơ cấu giai cấp gồm hai giai cấp chính là
tƣ sản và vô sản, ngoài ra còn có giai cấp
nông dân, tầng lớp tiểu tƣ sản, trí thức…
NN tƣ sản (tt)
Quá trình phát triển NN tƣ sản có thể chia
làm bốn giai đoạn chính:
Thời kỳ thắng lợi cách mạng tƣ sản đến 1871: quá
trình hình thành, củng cố NN và các thiết chế tƣ
sản.
Từ 1871 – 1917: chủ nghĩa tƣ bản phát triển thành
chủ nghĩa tƣ bản độc quyền và chủ nghĩa đế quốc.
Từ 1917 - 1945: giai đoạn khủng hoảng nghiêm
trọng của chủ nghĩa tƣ bản.
Từ 1945 đến nay: giai đoạn phục hồi và cũng cố sự
phát triển của NN tƣ sản.
NN XHCN
Là kiểu NN cuối cùng, sự ra đời NN XHCN mang
tính tất yếu khách quan, phù hợp với quy luật vận
động và phát triển của XH. Nguyên nhân dẫn đến sự
ra đời NNXHCN là những tiền đề về KT, XH và chính
trị sau.
Tiền đề KT
Tiền đề XH
Về tƣ tƣởng và chính trị
Ngoài ra, sự ra đời của NNXHCN còn chịu sự tác
động mạnh mẽ của các điều kiện lịch sử, thời đại và
yếu tố dân tộc ở từng quốc gia, từng vùng trên thế
giới.
NN XHCN (tt)
Lịch sử đấu tranh giành chính quyền của
giai cấp vô sản trên thế giới đã chứng kiến ba
hình thức ra đời NN XHCN.
Công xã Pari năm 1971
Cách mạng tháng Mƣời Nga năm 1917
NN dân chủ nhân dân
NN XHCN (tt)
Cơ sở KT, XH của NN XHCN.
Cơ sở KT là QHSX XH chủ nghĩa dựa trên
chế độ công hữu về TLSX.
Cơ sở XH, giai cấp công nhân là giai cấp
lãnh đạo NN và XH, quyền lực NN thuộc về
giai cấp công nhân và nhân dân lao động.
NN là công cụ duy trì sự thống trị của đa
số đối với thiểu số là các giai cấp bóc lột,
thực hiện dân chủ với đa số là nhân dân
lao động, chuyên chính với thiểu số bóc
lột, chống đối.
IV. HÌNH THỨC NHÀ NƢỚC
☻Các vấn đề nghiên cứu:
Hình thức chính thể
Hình thức cấu trúc
Chế độ chính trị
◙ Khái niệm
Hình thức NN phản ánh cách thức tổ chức
quyền lực NN của mỗi kiểu NN trong một
hình thái KT XH nhất định.
.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC NHÀ NƢỚC
HÌNH THỨC NN
CHẾ ĐỘ
HT HT
CHÍNH THỂ CẤU TRÖC C/TRỊ
.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC NHÀ NƢỚC (tt)
.
HÌNH THỨC NN
HT CHÍNH THỂ HT CẤU TRÖC CHẾ ĐỘ C/TRỊ
C/ĐỘ C/ĐỘ
CT CT NN NN
C/TRỊ C/TRỊ
QUÂN CỘNG ĐƠN LIÊN
DÂN PHẢN
CHỦ HÕA NHẤT BANG
CHỦ DC
QUÂN QUÂN CỘNG CỘNG
CHỦ CHỦ HÕA HÕA
CHUYÊN LẬP QUÝ DÂN
CHẾ HIẾN TỘC CHỦ
CỘNG
CỘNG CỘNG CỘNG
HÕA
HÕA HÕA HÕA
XÃ HỘI
TỔNG ĐẠI LƢỠNG
CHỦ
THỐNG NGHỊ TÍNH
NGHĨA
Hình thức chính thể
◙ KN: Là cách thức tổ chức, trình tự thành lập
và quan hệ giữa các cơ quan quyền lực NN tối
cao cũng nhƣ mức độ tham gia của nhân dân
vào việc thiết lập các cơ quan này.
◙ Có hai loại chính thể:
Chính tể quân chủ
Chính thể cộng hòa
.
.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC CHÍNH THỂ
HT CHÍNH THỂ
CT CT
QUÂN CHỦ CỘNG HÕA
QUÂN CHỦ QUÂN CHỦ CỘNG CỘNG
CHUYÊN LẬP HIẾN HÕA HÕA
CHẾ (QC HẠN CHẾ QUÝ DÂN
(TUYỆT ĐỐI) QC ĐẠI NGHỊ) TỘC CHỦ
Chính thể quân chủ
KN: Quyền lực NN tối cao tập trung toàn bộ
hay một phần chủ yếu vào tay ngƣời đứng đầu
NN theo nguyên tắc thừa kế (vua, quốc vƣơng,
hoàng đế).
Chính thể quân chủ lại đƣợc chia thành:
Quân chủ tuyệt đối: Ngƣời đứng đầu NN có
quyền lực vô hạn.
Quân chủ hạn chế: Quyền lực tối cao của
NN đƣợc phân chia cho ngƣời đứng đầu
NN và một CQNN
.
CHÍNH THỂ QUÂN CHỦ (tt)
CHÍNH THỂ
QUÂN CHỦ
QUÂN CHỦ QC LẬP HIẾN
CHUYÊN CHẾ (QC HẠN CHẾ
(TUYỆT ĐỐI) QC ĐẠI NGHỊ)
CÁC NHÀ NƢỚC CÓ CHÍNH THỂ QUÂN CHỦ
.
16. CÁC TIỂU VQ ARAB
1. VQ ANH
2. VQ CAMPUCHIA THỐNG NHẤT (U.A.E)
3. VQ HÀ LAN
17. VQ JOOCDANI
4. VQ ĐAN MẠCH
18. VQ OMAN
5. VQ BỈ
19. VQ XAMOA
6. VQ LUXEMBOURG
7. VQ TÂY BAN NHA 20. VQ NAUY
8. VQ MONACO 21. VQ BAHRAIN
9. VQ MAROC 22. VQ NHẬT BẢN
10. VQ THỤY ĐIỂN 23. VQ BRUNAY
11. VQ THÁI LAN 24. VQ BUTAN
12. VQ TONGA 25. VQ LETHOSO
13. VQ MALAYSIA 26. VQ LIECHTENXTEIN
14. VQ KUWAIT 27. VQ XOAZILEN
28. VQ QATAR
15. VQ ARAB SAUDI
Chính thể cộng hòa
KN: Quyền lực NN tối cao thuộc về một cơ
quan tập thể đƣợc bầu ra trong thời hạn
nhất định.
Chính thể cộng hòa (tt)
◙ Có hai loại chính thể cộng hòa
Cộng hòa quý tộc: quyền bầu cử chỉ dành
riêng cho giới quý tộc, do PL quy định và
bảo đảm thực hiện.
Cộng hòa dân chủ: PL quy định quyền bầu
cử cho công dân để thành lập cơ quan
quyền lực NN tối cao.
Chính thể CHDC đƣợc chia thành:
Cộng hòa tổng thống
Cộng hòa đại nghị
Cộng hòa lƣỡng tính
Cộng hòa XH chủ nghĩa
.
CHÍNH THỂ CỘNG HÕA DÂN CHỦ (tt)
CỘNG HÕA
DÂN CHỦ
CỘNG CỘNG CỘNG CỘNG
HÕA HÕA HÕA HÕA
TỔNG ĐẠI LƢỠNG XH CHỦ
THỐNG NGHỊ TÍNH NGHĨA
SƠ ĐỒ PHÂN BIỆT CÁC HÌNH THỨC NN TƢ SẢN
.
TRONG CHÍNH THỂ CỘNG HÕA DÂN CHỦ
CHÍNH CỘNG HÒA CỘNG HÒA CỘNG HÒA
THỂ TỔNG THỐNG ĐẠI NGHỊ LƯỠNG TÍNH
THIẾT CHẾ
DO DÂN BẦU DO DÂN BẦU DO DÂN BẦU
QUỐC HỘI
DO DÂN BẦU DO QH BẦU DO QH BẦU VÀ
CHÍNH PHỦ
DÂN BẦU
ĐỘC LẬP ĐỘC LẬP ĐỘC LẬP
TÒA ÁN
TỔNG THỐNG THỦ TƯỚNG THỦ TƯỚNG
NGƯỜI
DO DÂN BẦU DO QH BẦU DO QH BẦU VÀ
ĐỨNG ĐẦU
TỔNG THỐNG
CHÍNH PHỦ
DO DÂN BẦU
TỔNG THỐNG TỔNG TỔNG THỐNG
NGUYÊN
DO DÂN BẦU THỐNG DO DÂN BẦU
THỦ QUỐC
DO QH BẦU
GIA
Cộng hòa tổng thống
Cộng hòa đại nghị
Cộng hòa lƣỡng tính
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa
► Kết luận
Chính thể quân chủ và chính thể cộng hòa có
những đặc điểm khác nhau ở những giai đoạn
lịch sử khác nhau, tùy thuộc vào bản chất giai
cấp, nhiệm vụ, mục tiêu của NN, tập quán
chính trị, mức độ đấu tranh giai cấp, tƣơng
quan lực lƣợng chính trị…
Bởi vậy, cần phân biệt những hình thức này
dƣới chế độ chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tƣ
sản, và cả những biến dạng của chúng trong
cùng một chế độ KT - XH nhất định.
Hình thức cấu trúc
KN: Hình thức cấu trúc là sự cấu tạo (tổ
chức) NN thành các đơn vị hành chính – lãnh
thổ và tính chất quan hệ giữa các bộ phận cấu
thành NN với nhau, giữa các CQNN ở trung
ƣơng với các CQNN ở địa phƣơng.
Có hai hình thức cấu trúc NN:
NN đơn nhất
NN liên bang
.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC CẤU TRÖC NHÀ NƢỚC
HÌNH THỨC CẤU TRÖC
NHÀ NƢỚC NHÀ NƢỚC
ĐƠN NHẤT LIÊN BANG
NN đơn nhất
Có chủ quyền chung, có lãnh thổ toàn vẹn,
thống nhất, các bộ phận hợp thành NN là
các đơn vị hành chính - lãnh thổ không có
chủ quyền.
Có một hệ thống các CQNN thống nhất từ
trung ƣơng đến địa phƣơng.
Có một hệ thống pháp luật thống nhất
trên toàn lãnh thổ quốc gia, công dân có
một quốc tịch.
NN liên bang
Là NN gồm hai hay nhiều thành viên hợp
thành, có các đặc điểm sau:
Có chủ quyền chung, đồng thời mỗi NN thành viên
cũng có chủ quyền riêng.
Có 2 hệ thống các CQNN - một của NN liên bang,
một của NN thành viên.
Có 2 hệ thống PL - của NN toàn liên bang và của
NN thành viên, công dân có 2 quốc tịch.
.
CÁC NN CÓ HÌNH THỨC CẤU TRÖC LIÊN BANG
1. HCQ HOA KỲ 9. CHLB BOLIVIA
2. CHLB NGA 10. CHLB BRAZIN
3. CHLB ẤN ĐỘ 11. CHLB ACHENTINA
12. CHLB ĐỨC
4. CHLB VENEZUELA
5. LB CANADA 13. LB AUSTRALIA
6. LB MALAYSIA 14. CHLB MEXICO
7. LB MIANMA 15. CHLB MICRONESIA
8. CHLB THỤY SỸ 16. CHLB NEPAL
Chế độ chính trị
KN1: Là toàn bộ các phƣơng pháp, thủ
đoạn, cách thức mà giai cấp thống trị sử
dụng để thực hiện quyền lực NN.
KN2: Chế độ chính trị là phƣơng pháp cai
trị và QLXH của giai cấp cầm quyền nhằm
thực hiện những mục tiêu chính trị nhất
định.
Phân loại chế độ chính trị
Từ khi NN xuất hiện cho tới nay, các giai
cấp cầm quyền đã sử dụng nhiều phƣơng
pháp cai trị khác nhau, nhƣng nhìn chung
có hai phƣơng pháp chính là phƣơng pháp
dân chủ và phƣơng pháp phản dân chủ.
Tƣơng ứng với hai phƣơng pháp ấy là hai
chế độ NN: chế độ dân chủ và chế độ phản
dân chủ.
Phân loại chế độ chính trị (tt)
.
CHẾ ĐỘ C/TRỊ
(BIỆN PHÁP, CÁCH
THỨC CAI TRỊ VÀ
QUẢN LÝ XÃ HỘI)
C/ĐỘ C/TRỊ C/ĐỘ C/TRỊ
DÂN CHỦ PHẢN DÂN CHỦ
(BIỆN PHÁP CAI (BIỆN PHÁP CAI
TRỊ DÂN CHỦ) TRỊ PHẢN DÂN CHỦ)
.
Phân loại chế độ chính trị (tt)
.
CHẾ ĐỘ CHÍNH TRỊ
(PHƢƠNG PHÁP CAI
TRỊ VÀ QLXH)
PP CAI TRỊ PP CAI TRỊ
DÂN CHỦ PHẢN DÂN CHỦ
CHẾ ĐỘ C/TRỊ CHẾ ĐỘ C/TRỊ
DÂN CHỦ PHẢN DÂN CHỦ
CHẾ CHẾ CHẾ CHẾ ĐỘ CHẾ
CHẾ CHẾ
ĐỘC TÀI ĐỘ
ĐỘ
ĐỘ ĐỘ
ĐỘ ĐỘ CHUYÊN ĐỘC
ĐỘC TÀI
DC
DC
DC DC CHẾ TÀI
QUÝ CHUYÊN
XHCN
CHỦ PHÁT
PHONG
TỘC PK CHẾ
TS KIẾN XÍT
CHỦ NÔ
NÔ TS
V. CHỨC NĂNG NHÀ NƢỚC
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm chức năng NN
Phân loại chức năng NN
Sự phát triển của các chức năng NN
Khái niệm
Chức năng NN là những phƣơng hƣớng,
phƣơng diện hoặc mặt hoạt động chủ yếu
của NN nhằm thực hiện các nhiệm vụ cơ
bản của NN.
Khái niệm (tt)
Chức năng NN do bản chất, cơ sở KT - XH
và nhiệm vụ cơ bản của NN quy định.
Phân biệt chức năng NN với nhiệm vụ
cơ bản của NN.
Nhiệm vụ cơ bản của NN là những vấn đề
chủ yếu đƣợc đặt ra trƣớc NN phải giải
quyết, là cái đích phải đi tới.
Trong MQH này thì nhiệm vụ cơ bản là cơ
sở để xác định số lƣợng, nội dung, hình
thức thực hiện các chức năng của NN, còn
chức năng NN là phƣơng tiện thực hiện
nhiệm vụ cơ bản của NN.
Phân loại chức năng NN
Căn cứ vào phạm vi hoạt động của NN:
Chức năng đối nội là những mặt hoạt
động chủ yếu của NN trong nội bộ đất
nƣớc,
Chức năng đối ngoại là những phƣơng
hƣớng hoạt động cơ bản của NN trong
quan hệ quốc tế.
Quan hệ giữa chức năng đối nội
và chức năng đối ngoại:
Chúng có liên quan chặt chẽ, tác động, hỗ
trợ lẫn nhau, trong đó chức năng đối nội
giữ vai trò chủ đạo, có tính quyết định đối
với chức năng đối ngoại.
Chức năng đối ngoại phải xuất phát từ
chức năng đối nội và nhằm phục vụ chức
năng đối nội.
Phân loại chức năng NN (tt)
Chức năng cơ bản
Chức năng không cơ bản
Chức năng lâu dài
Chức năng tạm thời
…….
Mối quan hệ giữa chức năng NN
và chức năng CQNN
Chức năng NN cũng liên quan chặt chẽ
với chức năng CQNN.
Chức năng NN là chức năng tổng thể,
bao trùm, còn chức năng CQNN là chức
năng của NN giao cho các CQNN.
Muốn thực hiện chức năng NN thì phải
thực hiện chức năng của các CQNN.
Chức năng NN đƣợc thực hiện
thông qua ba hình thức:
Lập pháp: Ban hành pháp luật
Hành pháp: Thi hành pháp luật
Tƣ pháp: Bảo vệ pháp luật
Chức năng NN đƣợc thực hiện thông
qua hai phƣơng pháp:
Phƣơng pháp thuyết phục
Phƣơng pháp cƣỡng chế
Sự phát triển của các chức năng NN
Các chức năng của NN luôn phát triển
cùng với sự phát triển của NN và XH.
Sự biến đổi về số lƣợng và nội dung của
các chức năng tùy thuộc trƣớc hết vào bản
chất, nhiệm vụ, mục tiêu cơ bản của NN
cũng nhƣ khả năng, điều kiện của XH,
hoàn cảnh trong nƣớc và quốc tế.
Tóm lại
Tính giai cấp của NN không thay đổi nhƣng
các chức năng của các NN biến đổi không
ngừng cả về số lƣợng, quy mô, nội dung
lẫn hình thức và phƣơng pháp thể hiện.
Tiến trình đó diễn ra theo chiều hƣớng
nào, nhanh hay chậm… hoàn toàn phụ
thuộc vào những điều kiện, hoàn cảnh
thực tiễn khách quan trong nƣớc và ngoài
nƣớc mà trong những điều kiện, hoàn cảnh
đó NN tồn tại và phát triển.
VI. BỘ MÁY NHÀ NƢỚC
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm
Sự phát triển của bộ máy nhà nƣớc
.
CƠ CẤU QUYỀN LỰC CỦA NHÀ NƢỚC
QUYỀN LỰC
NHÀ NƢỚC
QUYỀN
QUYỀN QUYỀN
LẬP PHÁP HÀNH PHÁP TƢ PHÁP
(Xây dựng, (Thi hành PL) (Bảo vệ PL)
ban hành PL) - CHÍNH PHỦ
- NỘI CÁC
- TÕA ÁN
- HĐ BỘ TRƢỞNG
- QUỐC HỘI
- CÔNG TỐ
- HĐ CHÍNH PHỦ
- NGHỊ VIỆN
- HĐ HÀNH PHÁP
- HĐ LẬP PHÁP (VIỆN KIỂM SÁT)
Khái niệm
BMNN là hệ thống các CQNN từ trung
ƣơng đến địa phƣơng, đƣợc tổ chức và
hoạt động theo những nguyên tắc chung,
thống nhất nhằm thực hiện những nhiệm
vụ và chức năng của NN, vì lợi ích của giai
cấp thống trị.
Phân biệt BMNN với hệ thống chuyên
chính g/c (hệ thống chính trị)
BMNN gồm các CQNN từ TW → ĐP.
Hệ thống chính trị là một khái niệm rộng
hơn khái niệm BMNN.
Hệ thống chính trị bao gồm BMNN và các
tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã
hội.v.v… - là những tổ chức thực hiện
chuyên chính giai cấp.
Các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã
hội, nhƣ: MTTQVN, ĐCS, HLHPN, LĐLĐVN,
ĐTNCSHCM, HCCB, HND,…
Đặc điểm chung của các BMNN
Là công cụ chuyên chính của giai cấp
thống trị.
Nắm giữ đồng thời ba loại quyền lực trong
XH: KT; chính trị; tinh thần.
Sử dụng pháp luật để QLXH.
Vận dụng hai phƣơng pháp chung, cơ bản
là thuyết phục và cƣỡng chế để QLXH.
Mối quan hệ giữa BMNN và CQNN
BMNN không phải là tập hợp đơn giản các
CQNN mà là một hệ thống thống nhất có
sự liên hệ chặt chẽ, tác động qua lại nhau,
hỗ trợ nhau cùng thực hiện mục tiêu
chung.
BMNN có nhiệm vụ, chức năng, mục tiêu
chung và mỗi CQNN cũng có nhiệm vụ,
chức năng riêng nhằm tham gia thực hiện
nhiệm vụ, chức năng, mục tiêu chung của
BMNN.
Mối quan hệ giữa BMNN và CQNN (tt)
CQNN là bộ phận cấu thành BMNN, là một
tổ chức chính trị có tính độc lập tƣơng đối
về cơ cấu tổ chức bao gồm một nhóm công
chức đƣợc NN giao cho những quyền hạn
và nghĩa vụ nhất định.
Đặc điểm cơ bản nhất của CQNN là tính
quyền lực NN thể hiện ở thẩm quyền đƣợc
NN trao mà tiêu biểu nhất là quyền ban
hành những VBPL có tính bắt buộc thi
hành đối với cá nhân, tổ chức, CQNN có
liên quan.
Phân biệt CQNN với các tổ chức khác
CQNN do NN thành lập và tổ chức hoạt
động
CQNN có quyền lực của NN do NN trao
Hoạt động của CQNN mang tính công vụ
Phân biệt công chức với các cá nhân khác
Công chức do NN tuyển dụng và trả lƣơng
Công chức có quyền do NN trao
Hoạt động của công chức mang tính công
vụ
Sự phát triển của bộ máy nhà nƣớc
BMNN chủ nô
BMNN phong kiến
BMNN tƣ sản
BMNN XH chủ nghĩa
BMNN chủ nô
Ban đầu BMNN đƣợc cấu tạo đơn giản
theo mô hình quân sự - hành chính.
Đứng đầu là vua, dƣới vua là các cơ quan
cƣỡng chế và 1 vài cơ quan khác.
Sự phân chia nhiệm vụ, chức năng giữa
các cơ quan chƣa đƣợc cụ thể, rõ ràng.
BMNN chủ nô (tt)
Về sau, do sự phát triển của chế độ chiếm
hữu nô lệ và tính chất ác liệt của cuộc đấu
tranh giai cấp nên BMNN ngày càng hoàn
thiện và trở nên khá phức tạp.
Trong BMNN, nhiều cơ quan mới đã đƣợc
thành lập và đã có sự phân định chức
năng, nhiệm vụ của mỗi cơ quan và sự
phối kết hợp giữa các cơ quan cũng đƣợc
tăng cƣờng.
BMNN phong kiến
So với BMNN chủ nô thì BMNN phong kiến đã
p/t hơn cả về số lƣợng và chất lƣợng.
NN phong kiến phát triển qua hai giai đoạn
chủ yếu là NN quân chủ phân quyền cát cứ và
NN quân chủ trung ƣơng tập quyền.
Nhìn chung BMNN của cả hai giai đoạn này
đƣợc tổ chức theo mô hình giống nhau.
Cụ thể, đứng đầu là vua, dƣới vua là các quan
đại thần và các CQNN từ trung ƣơng đến địa
phƣơng.
BMNN phong kiến (tt)
Tuy vậy, BMNN ở mỗi giai đoạn cũng có những biểu
hiện khác nhau.
Ở thời kỳ phân quyền cát cứ, BMNN trung ƣơng yếu
vì lãnh thổ NN bị phân chia thành các lãnh địa dƣới
sự quản lý của các lãnh chúa.
Sang thời kì NN trung ƣơng tập quyền, quyền lực
NN trung ƣơng đã đƣợc tăng cƣờng, với một bộ máy
quan lại khổng lồ từ trung ƣơng đến địa phƣơng
mang nặng tính quan liêu, độc tài, chuyên chế, đƣợc
phân hàng theo chế độ đẳng cấp đặc quyền, đặc lợi.
Bộ máy nhà nƣớc tƣ sản
BMNN tƣ sản phát triển hơn nhiều so với NN
phong kiến, NN chủ nô, và đã đạt tới mức độ
hoàn thiện khá cao, trong đó các cơ quan
đƣợc phân định rõ ràng, cụ thể về chức
năng, nhiệm vụ và đều đƣợc PL quy định.
BMNN đƣợc tổ chức và hoạt động khá khoa
học, hợp lý trên cơ sở PL và nhằm thực thi
PL, bảo đảm nguyên tắc pháp chế tƣ sản.
Bộ máy nhà nƣớc tƣ sản (tt)
BMNN tƣ sản đƣợc cấu tạo khá giống
nhau và đều dựa trên nguyên tắc phân
quyền.
Có nghĩa là, quyền lực NN đƣợc phân chia
thành ba quyền độc lập: quyền lập pháp,
quyền hành pháp, quyền tƣ pháp.
Ba cơ quan thực hiện ba quyền này cũng
độc lập và chế ƣớc lẫn nhau nhằm không
để quyền lực tập trung quá nhiều vào một
cơ quan nào, vì rất dễ nảy sinh độc đoán,
chuyên quyền.
HỌC THUYẾT TAM QUYỀN PHÂN LẬP
.
QUYỀN
TƢ PHÁP KIỀM CHẾ
ĐỘC LẬP
QUYỀN
BA QUYỀN LP, HP, TP:
HÀNH PHÁP
ĐỐI TRỌNG
- ĐỘC LẬP VỚI NHAU
- CÂN BẰNG, KIỀM CHẾ,
CÂN BẰNG
ĐỐI TRONG, CHẾ ƢỚC
VÀ KiỂM SOÁT LẪN NHAU
CHẾ ƢỚC
QUYỀN
LẬP PHÁP
VD về sự cân bằng, độc lập, kiềm chế, đối
trọng, chế ƣớc trong HT tam quyền phân lập
Cả Quốc hội (lập pháp) và Chính phủ (hành
pháp) đều do dân bầu từ hai cuộc bầu cử.
Quốc hội có quyền thông qua dự án luật
Tổng thống (CP) có quyền phủ quyết dự án
luật.
Tổng thống có quyền bổ nhiệm thẩm phán
tòa án liên bang Thẩm phán tòa án liên
bang có quyền xét xử tổng thống.
Quốc hội có quyền phê chuẩn các bộ trƣởng
do Tổng thống chỉ định.
……
Bộ máy nhà nƣớc xã hội chủ nghĩa
Nguyên tắc tổ chức BMNN XHCN:
Quyền lực NN là thống nhất, có sự phân công,
phối hợp giữa các CQNN trong việc thực hiện
các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp.
Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng;
Tập trung dân chủ;
Thu hút rộng rãi nhân dân lao động tham gia
quản lý NN;
Pháp chế XHCN.
Quyền lực NN là thống nhất, có sự phân
công, phối hợp giữa các CQNN trong việc thực
hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp.
Quyền lực NN tập trung thống nhất trong tay nhân
dân, do nhân dân, vì nhân dân;
Các CQNN khác đều do cơ quan quyền lực thành lập
và chịu trách nhiệm trƣớc các cơ quan đó;
Có sự phân công, phân nhiệm rành mạch giữa các
cơ quan lập pháp, hành pháp, tƣ pháp và các cơ
quan khác nhằm tránh sự chồng chéo, mâu thuẫn,
lẫn lộn giữa ba quyền trên cũng nhƣ giữa các chức
năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, bảo đảm phối kết
hợp giữa các cơ quan với nhau.
Các cơ quan trong BMNN
Các cơ quan quyền lực
Các cơ quan hành chính
Các cơ quan xét xử
Các cơ quan kiểm sát
Nguyên thủ quốc gia
Và các cơ quan khác nhƣ quân đội,
cảnh sát, nhà tù…
B. NN CHXHCN VIỆT NAM
Nội dung nghiên cứu:
Bản chất NN CHXHCN Việt Nam
Bộ máy NN CHXHCN Việt Nam
Vấn đề xây dựng NN pháp quyền
Việt Nam
Bản chất NN CHXHCN Việt Nam
Bản chất của NN CHXHCN Việt Nam thể hiện ở tính
nhân dân của NN, đó là “… NN của dân, do dân và vì
dân. Tất cả quyền lực NN thuộc về nhân dân …” (Đ.
2 HP 1992).
Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực NN.
Nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông qua
Quốc hội và HĐND và thông qua việc kiểm tra, giám
sát hoạt động của các CQNN, trực tiếp trình bày các
yêu cầu, kiến nghị của mình với CQNN.
Bản chất NN CHXHCN VN (tt)
NN CHXHCN Việt Nam là NN của tất cả các dân tộc
sống trên lãnh thổ Việt Nam.
NN đƣợc tổ chức và hoạt động trên cơ sở nguyên
tắc bình đẳng trong MQH giữa công dân và NN.
NN CHXHCN Việt Nam là NN dân chủ rộng rãi và
thực sự. Dân chủ XHCN vừa là mục tiêu, vừa là động
lực, là thuộc tính của NN XHCN.
Bản chất NN CHXHCN VN (tt)
Về KT, NN chủ trƣơng phát triển KT hàng
hóa nhiều thành phần…
Về chính trị, NN tạo ra cơ sở pháp lý vững
chắc bảo đảm các quyền tự do dân chủ của
công dân đƣợc tôn trọng.
Về văn hóa – XH, NN thực hiện chủ trƣơng
tự do tƣ tƣởng, giải phóng mọi khả năng
sáng tạo của con ngƣời, quy định các
quyền tự do.
Bản chất NN CHXHCN VN (tt)
NN quan tâm giải quyết các vấn đề XH,
quan tâm phát triển văn hóa, giáo dục,
khoa học, công nghệ, bảo vệ sức khỏe
nhân dân.
NN kiên quyết trừng trị các hành vi phá
hoại, lật đổ, xâm phạm an ninh quốc gia…
NN thực hiện chính sách đối ngoại rộng
mở… đồng thời tích cực ủng hộ cuộc đấu
tranh của nhân dân thế giới vì hòa bình,
độc lập, dân chủ và tiến bộ XH.
Bộ máy NNCHXHCN Việt Nam
Nội dung nghiên cứu
Khái niệm
Nguyên tắc hoạt động của BMNN
Cơ cấu của BMNN
Khái niệm
BMNN là hệ thống các CQNN từ trung
ƣơng đến địa phƣơng, đƣợc tổ chức và
hoạt động theo những nguyên tắc chung
thống nhất nhằm thực hiện những chức
năng của NN.
Nguyên tắc hoạt động của BMNN
Đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng
Tập trung dân chủ
Quyền lực NN là thống nhất, có sự phân
công, phối hợp giữa các cơ quan
Pháp chế XH chủ nghĩa
Đảm bảo sự tham gia của nhân dân vào
quản lý BMNN
Cơ cấu của BMNN
Quốc hội
Chủ tịch nƣớc
Chính phủ
TAND và VKSND
Quốc hội SƠ ĐỒ TỔ CHỨC QUỐC HỘI
.
Quốc hội (tt)
◙ Vị trí pháp lý của Quốc hội:
Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất
của nhân dân
Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nƣớc
cao nhất
.
.
VỊ TRÍ PHÁP LÝ CỦA QH
(ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA QH)
CƠ QUAN QUYỀN LỰC CƠ QUAN ĐẠI BIỂU CAO
NHÀ NƢỚC CAO NHẤT NHẤT CỦA NHÂN DÂN
Quốc hội (tt)
◙ Chức năng của Quốc hội
Chức năng lập pháp (lập hiến và lập
pháp)
Chức năng quyết định những vấn đề cơ
bản, quan trọng của đất nƣớc
Chức năng giám sát tối cao (cao nhất)
.
.
Chức năng của Quốc hội
BA CHỨC NĂNG
CỦA QUỐC HỘI
LẬP PHÁP QUYẾT ĐỊNH GIÁM SÁT
(LẬP HIẾN NHỮNG VẤN ĐỀ TỐI CAO
VÀ LẬP PHÁP) CB, Q/TRỌNG (GS CAO NHẤT)
.
HỘI ĐỒNG DÂN TỘC VÀ CÁC ỦY CỦA QH
Hội đồng Dân tộc
Đây là các cơ quan
Các Uỷ ban của QH:
Chuyên môn giúp
Uỷ ban pháp luật
việc cho QH
Uỷ ban tƣ pháp
Uỷ ban kinh tế
Uỷ ban tài chính, ngân sách
Uỷ ban quốc phòng và an ninh
Uỷ ban văn hoá, giáo dục, thanh niên, thiếu
niên và nhi đồng
Uỷ ban về các vấn đề xã hội
Uỷ ban khoa học, công nghệ và môi trƣờng
Uỷ ban đối ngoại
.
.
HAI HÌNH THỨC
DÂN CHỦ
DÂN CHỦ DÂN CHỦ
TRỰC TIẾP ĐẠI DIỆN
.
.
HAI HÌNH THỨC
THÔNG QUA
QUYẾT ĐỊNH
ĐA SỐ ĐA SỐ
TƢƠNG ĐỐI TUYỆT ĐỐI
(Đ/SỐ QUÁ BÁN,>50%) (LỚN HƠN 2/3)
Một số thông tin khác về Quốc hộiVN
Quốc hội VN hoạt động không chuyên
trách (kiêm nhiệm)
Quốc hội gồm 500 đại biểu – đại diện cho
mọi g/c, tầng lớp, thành phần, vùng miền.
Nhiệm kì của Quốc hội là 5 năm, hiện nay
là Quốc hội khóa XII.
Chủ tịch nƣớc
Chủ tịch nƣớc là ngƣời đứng đầu NN
(nguyên thủ quốc gia), thay mặt nƣớc
CHXHCNVN về đối nội và đối ngoại
(Đ102 HP92).
.
Chính phủ
Cơ cấu của Chính phủ Việt Nam
THỦ TƢỚNG
(NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CP)
CÁC PHÓ THỦ TƢỚNG
(GIÖP ViỆC THỦ TƢỚNG)
CÁC CƠ QUAN
CÁC BỘ
NGANG BỘ (4)
(18 BỘ)
Do QH lập ra Do QH lập ra
CÁC CƠ QUAN
THUỘC CP (8)
Do CP lập ra
Chính phủ (tt)
◙ Địa vị pháp lý của Chính phủ
CP là cơ quan chấp hành của QH, cơ quan
hành chính nhà nƣớc cao nhất
CP thống nhất quản lý việc thực hiện các
nhiệm vụ chính trị, KT, văn hóa, XH, quốc
phòng, an ninh và đối ngoại
CP chịu trách nhiệm trƣớc QH và báo cáo
công tác với QH, UBTVQH và CTN
CÁC BỘ CỦA CHÍNH PHỦ VIỆT NAM
.
1. Bộ Công an
Bộ do QH
2. Bộ Ngoại giao
quyết định
3. Bộ Tƣ pháp
thành lập
4. Bộ Tài chính
hoặc bãi bỏ
5. Bộ Công thƣơng
6. Bộ Lao động, Thƣơng binh và Xã hội theo đề nghị
7. Bộ Giao thông vận tải của TTg.
8. Bộ Xây dựng
9. Bộ Thông tin và Truyền thông
10. Bộ Giáo dục và Đào tạo
11. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
12. Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ
13. Bộ Nội vụ
14. Bộ Y tế
15. Bộ Khoa học và Công nghệ
16. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
17. Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng
18. Bộ Quốc phòng
.
CÁC CƠ QUAN NGANG BỘ
Cơ quan ngang
1. Thanh tra Chính phủ bộ do QH quyết
2. Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam định bãi bỏ theo
thành lập
hoặc
3. Uỷ ban Dân tộc đề nghị của TTg.
4. Văn phòng Chính phủ
.
CÁC CƠ QUAN THUỘC CHÍNH PHỦ
1. Ban Quản lý Lăng Chủ tịch HCM
2. Bảo hiểm Xã hội Việt Nam Cơ quan thuộc
CP do CP quyết
3. Thông tấn xã Việt Nam
định thành lập
4. Đài Tiếng nói Việt Nam hoặc bãi bỏ theo
đề nghị của TTg.
5. Đài Truyền hình Việt Nam
6. Học viện Chính trị-Hành chính Quốc gia HCM
7. Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
8. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam
◙ Quy trình bầu cử nhân sự cao cấp
QH khóa mới (500 Giới thiệu
Giới thiệu
ĐB) nhóm họp với Ngƣời làm ứng
sự tham gia của
>50% ĐB cử viên CTQH >50% ĐB
BLĐ QH khóa
có mặt có mặt
trƣớc
Giới thiệu Giới thiệu
Ứng cử viên Chủ Thủ tƣớng
tịch nƣớc Các Phó CTN >50% ĐB
>50% ĐB
Các ứng cử viên có mặt
CATANDTC
có mặt
Phó Chủ tịch QH VTVKSNDTC
Các phó thủ tƣớng
Các thứ trƣởng và
Giới thiệu
Các bộ trƣởng
các chức vụ tƣơng
Các thủ trƣởng cơ
đƣơng để thủ
quan ngang bộ tƣớng quyết định
Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát
nhân dân
◙ TAND và VKSND có nhiệm vụ:
Bảo vệ pháp chế XHCN;
Bảo vệ chế độ XHCN và quyền làm chủ của
nhân dân;
Bảo vệ tài sản của NN, của tập thể;
Bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự
và nhân phẩm của công dân.
Tòa án nhân dân
TANDTC, các TAND địa phƣơng, các Tòa án
quân sự và các Tòa án khác do luật định là
những cơ quan xét xử của nƣớc
CHXHCNVN (Đ127 HP92).
Tòa án nhân dân (tt)
Sơ đồ tổ chức tòa án nhân dân Việt Nam
.
HỆ THỐNG TÕA ÁN VIỆT NAM
TÕA ÁN
NHÂN DÂN TỐI CAO
TÕA ÁN TÕA ÁN
ND CẤP TỈNH QUÂN SỰ
(TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC
QUÂN KHU
THUỘC TRUNG ƢƠNG)
TÕA ÁN TÕA ÁN
ND CẤP HUYỆN QUÂN SỰ
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
KHU VỰC
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
.
CÁC TÕA CHUYÊN TRÁCH CỦA
HỆ THỐNG TÕA ÁN VN
CÁC TÕA
CHUYÊN TRÁCH
TÕA TÕA TÕA TÕA TÕA
HÌNH DÂN HÀNH
KINH LAO
SỰ SỰ TẾ CHÍNH ĐỘNG
◙ Các thông tin khác về TAND
Ngƣời đứng đầu TAND gọi là CATAND
Ngƣời đúng ra xét xử đƣợc gọi là thẩm
phán
Thẩm phán đƣợc hình thành không phải do
bầu cử mà do bổ nhiệm trên cơ sở hội đủ
các điều kiện theo pháp luật.
Thẩm phán và hội thẩm nhân dân xét xử
độc lập và chỉ tuân theo pháp luật
Viện kiểm sát nhân dân
VKSNDTC thực hành quyền công tố và
kiểm sát các hoạt động tƣ pháp, góp phần
bảo đảm cho pháp luật đƣợc chấp hành
nghiêm chỉnh và thống nhất
Các VKSND địa phƣơng, các VKS quân sự
thực hành quyền công tố và kiểm sát các
hoạt động tƣ pháp trong phạm vi trách
nhiệm do luật định (Đ137 HP92).
.
HỆ THỐNG VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN VIỆT NAM
VIỆN KIỂM SÁT
NHÂN DÂN TỐI CAO
VIỆN KIỂM SÁT VIỆN KIỂM SÁT
ND CẤP TỈNH QUÂN SỰ
(TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC
QUÂN KHU
THUỘC TRUNG ƢƠNG)
VIỆN KIỂM SÁT VIỆN KIỂM SÁT
ND CẤP HUYỆN QUÂN SỰ
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
KHU VỰC
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
.
CHỨC NĂNG CHỦ YẾU CỦA VIỆN KIỂM SÁT
HAI CHỨC NĂNG
CHỦ YẾU CỦA
VIỆN KIỂM SÁT
CHỨC NĂNG CHỨC NĂNG
THỰC HÀNH KIỂM SÁT CÁC H/
QUYỀN CÔNG TỐ ĐỘNG TƢ PHÁP
(TRUY TỐ, CÔNG TỐ, (KIỂM SÁT CÁC
BUỘC TỘI BẰNG HOẠT ĐỘNG
BẢN CÁO TRẠNG) BẢO VỆ PL)
◙ Các thông tin khác về VKSND
Ngƣời đứng đầu VKSND gọi là VTVKSND
Các thành viên của VKSND đƣợc hình
thành không phải do bầu cử mà do bổ
nhiệm trên cơ sở hội đủ các điều kiện theo
pháp luật.
Hệ thống VKSND hoạt động theo ngành
dọc
Vấn đề xây dựng NN pháp quyền VN
Có một HTPL hoàn chỉnh, phản ánh đúng
yêu cầu khách quan của QLNN và QLXH.
Các đạo luật phải có vai trò tối thƣợng
trong HTPL.
NN và các thiết chế của nó phải đƣợc xác
định rõ ràng về mặt PL, tất cả các CQNN,
các TCXH, viên chức NN và CD phải tuân
thủ nghiêm chỉnh và triệt để PL.
Vấn đề xây dựng NN pháp quyền VN (tt)
Mọi CD đều bình đẳng trƣớc pháp luật. Quan hệ
giữa CD và NN là quan hệ bình đẳng về quyền và
nghĩa vụ
Mọi hành vi xâm phạm các quyền và lợi ích hợp
pháp của CD do bất kỳ CQNN, ngƣời có chức quyền
hay CD nào thực hiện đều phải bị phát hiện và
nghiêm trị.
Quyền lực NN về hành pháp, lập pháp, tƣ pháp phải
đƣợc phân định rõ ràng, hợp lý cho ba hệ thống
CQNN tƣơng ứng trong một cơ chế kiểm tra giám
sát và chế ƣớc lẫn nhau tạo thành cơ chế đồng bộ
bảo đảm sự thống nhất của quyền lực NN.
Vấn đề xây dựng NN pháp quyền VN (tt)
◙ Tóm lại
NN pháp quyền phải là NN của dân, do dân
và vì dân, tất cả quyền lực NN thực sự
thuộc về nhân dân, PL có tính pháp lý và
công bằng, thể hiện đầy đủ các giá trị cao
cả của XH và của con ngƣời, PL phải giữ
vai trò chủ đạo trong mọi hoạt động, trong
xử sự của các chủ thể và toàn XH.
CHƢƠNG II: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ
PHÁP LUẬT
Các nội dung nghiên cứu:
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT
II. BẢN CHẤT VÀ VAI TRÕ XÃ HỘI CỦA PHÁP
LUẬT
III. CHỨC NĂNG CỦA PHÁP LUẬT
IV. KIỂU LỊCH SỬ CỦA PHÁP LUẬT
V. HÌNH THỨC CỦA PHÁP LUẬT
◙ QUAN HỆ CỦA CON NGƢỜI NÓI CHUNG
Quan hệ hôn nhân và gia đình
Quan hệ lao động
Quan hệ tài sản
Quan hệ đạo đức
Quan hệ con ngƣời và máy móc
Quan hệ con ngƣời và thiên nhiên
v.v...
.
.
CON NGƢỜI
CÓ HAI LOẠI QUAN HỆ
QUAN HỆ XÃ HỘI QUAN HỆ KỸ THUẬT
QH giữa ngƣời với QH giữa ngƣời và
ngƣời, giữa ngƣời với thiên nhiên, giữa
TC, giữa TC với TC ngƣời và máy móc
QUY PHẠM XÃ HỘI QUY PHẠM KỸ THUẬT
ĐỂ ĐIỀU CHỈNH CÁC ĐỂ ĐIỀU CHỈNH CÁC
QUAN HỆ XÃ HỘI QUAN HỆ KỸ THUẬT
◙ KHÁI NIỆM QUY PHẠM (QUY TẮC HÀNH VI, QUY
TẮC ỨNG XỬ, QUY TẮC XỬ SỰ, KHUÔN MẪU, MỆNH LỆNH)
Quy phạm: theo tiếng La tinh là quy tắc,
khuôn mẫu, mệnh lệnh xác định. Hay nói
cách khác, quy phạm là quy tắc hành vi
cần thiết trong những điều kiện xác định.
◙ KHÁI NIỆM QUY PHẠM XÃ HỘI
QPXH dựa trên nhận thức của các quy luật
vận động của xã hội; điều chỉnh hành vi
trong mối quan hệ qua lại giữa con ngƣời
với nhau; sự vi phạm QPXH sẽ bị phản ứng
từ phía xã hội.
◙ KHÁI NIỆM QUY PHẠM KỸ THUẬT
QPKT là mệnh lệnh dựa trên những nhận
thức về các quy luật tự nhiên; điều chỉnh
hành vi trong mối quan hệ “con ngƣời –
máy móc”; sự không tuân thủ QPKT sẽ bị
phản ứng từ phía tự nhiên.
◙ CÁC QUY PHẠM XÃ HỘI (HAY QUY TẮC XỬ
SỰ, HAY QUY TẮC HÀNH VI)
QUY TẮC (QP) PHÁP LUẬT
QPPL mang
tính bắt buộc
QUY TẮC (QP) ĐẠO ĐỨC
chung còn
các QPXH
QUY TẮC (QP) TẬP QUÁN
khác chỉ
QUY TẮC (QP) TIỀN LỆ (ÁN LỆ)
mang tính bắt
buộc trong
QUY TẮC (QP) TÔN GIÁO
phạm vi mà
nó điều chỉnh
QUY TẮC (QP) CỦA CÁC TCXH
…..
QPPL đƣợc đảm bảo thực hiện
bởi NN còn các QPXH khác đƣợc
đảm bảo thực hiện bởi lƣơng tâm,
dƣ luận xã hội, các tổ chức quản
lý các đối tƣợng đó.
◙ Lấy ví dụ về quy phạm xã hội
(Hay quy tắc xử sự, quy tắc hành vi)
Quy phạm đạo đức: Ngƣời thầy thuốc phải có nghĩa vụ
chăm sóc bệnh nhân một cách tận tình, nếu không thực
hiện sẽ bị xã hội lên án, đồng nghiệp xa lánh.
Quy phạm tập quán: Ngƣời Việt Nam có phong tục tập
quán thờ cúng tổ tiên. Nếu không thực hiện sẽ bị xã hội
lên án, làng xóm chê trách.
Quy phạm tôn giáo: Ngƣời nào vào nhà thờ thì phải đi
đứng nhẹ nhàng, ăn nói nhỏ nhẹ. Nếu không chấp hành
thì bị mời ra ngoài.
Quy phạm pháp luật: Công dân không đƣợc buôn bán,
vận chuyển chất ma túy, nếu vi phạm thì bị xử lý theo
pháp luật.
Quy phạm của tổ chức xã hội: Sinh viên ĐHNH phải mặc
đồng phục thứ 2 và thứ 6. Nếu vi phạm sẽ bị kỷ luật.
Quy phạm tiền lệ (án lệ): Nếu ngƣời nào thực hiện trộm
cắp nhiều lần thì có thể bị ném đá đến chết.
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT
◙ HT M-L về nhà nƣớc và PL
Theo HT M–L, NN và PL là hai hiện tƣợng l/sử
cơ bản nhất của đời sống chính trị XH.
Hai hiện tƣợng LS đồng hành: cùng xuất hiện,
phát triển, cùng tồn tại, cùng tiêu vong.
Những nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của NN
cũng chính là những nguyên nhân làm xuất
hiện PL.
Ngoài ra, còn có các HT, quan điểm khác, nhƣ:
thuyết thần học, thuyết PL tự nhiên,…
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ QPXH thời kì công xã nguyên thủy
XH nguyên thuỷ chƣa có NN và PL nhƣng
XH đó cũng đã cần đến trật tự và ổn định,
đó chính là những quy tắc xử sự chung;
các quy tắc đó chủ yếu là tập quán và tín
điều tôn giáo
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ Đặc điểm của QPXH thời kì nguyên thủy
Thể hiện ý chí chung, phù hợp với lợi ích
chung;
Mang nội dung, tinh thần hợp tác, giúp đỡ,
tính cộng đồng, bình đẳng; nhƣng nhiều QP có
nội dung vô cùng lạc hậu, thể hiện lối sống
hoang dã;
Mang tính manh mún, tản mạn và chỉ có hiệu
lực trong phạm vi thị tộc - bộ lạc;
Chủ yếu đƣợc thực hiện một cách tự nguyện
trên cơ sở thói quen, niềm tin tự nhiên, nhiều
khi cũng cần sự cƣỡng chế.
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ Ba con đƣờng hình thành nên pháp luật
Tập quán pháp (TQP) – con đƣờng thứ
nhất hình thành nên PL.
Tiền lệ pháp (TLP) – con đƣờng thứ hai
hình thành nên PL.
Văn bản pháp luật (VBPL): Xây dựng và
ban hành những quy tắc xử sự mới - con
đƣờng thứ ba hình thành nên PL.
.
NGUỒN GỐC CỦA PL
(CÁC CON ĐƢỜNG HÌNH THÀNH NÊN PL)
TẬP QUÁN TIỀN LỆ VĂN BẢN
PHÁP PHÁP PHÁP LUẬT
(Con đƣờng (Con đƣờng (Con đƣờng
thứ nhất) thứ hai) thứ ba)
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ PL có các đặc điểm khác với QPXH thời nguyên thủy
Thể hiện ý chí của giai cấp thống trị;
Nội dung thể hiện quan hệ bất bình đẳng
trong XH;
Tính bắt buộc chung, tính hệ thống và
thống nhất cao;
Đƣợc bảo đảm thực hiện bằng NN, chủ yếu
bởi sự cƣỡng chế.
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ Định nghĩa
PL là hệ thống những quy tắc xử sự
(hệ thống những QP) do NN đặt ra
hoặc thừa nhận và bảo đảm thực
hiện, thể hiện ý chí của giai cấp
thống trị nhằm điều chỉnh các QHXH
phù hợp với lợi ích của giai cấp mình.
II. BẢN CHẤT VÀ VAI TRÕ XÃ HỘI CỦA
PHÁP LUẬT
Các vấn đề nghiên cứu:
Các thuộc tính (đặc trƣng) của PL
Tính giai cấp và giá trị XH của PL
Vai trò của PL XHCN
Các thuộc tính (đặc trƣng) của PL
Tính bắt buộc chung (hay tính quy phạm
phổ biến)
Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức
Tính đƣợc đảm bảo thực hiện bằng NN
.
BA THUỘC TÍNH
(ĐẶC TRƢNG, DẤU HIỆU) CỦA PL
TÍNH XÁC ĐỊNH TÍNH ĐƢỢC BẢM
TÍNH BẮT
CHẶT CHẼ VỀ BẢO THỰC HIỆN
BUỘC CHUNG
MẶT HÌNH THỨC BỞI NHÀ NƢỚC
Tính bắt buộc chung (hay tính
quy phạm phổ biến)
PL là hệ thống quy tắc xử sự, tức là hệ
thống QP.
Mọi quy tắc xử sự đều là khuôn mẫu hành
vi mà một phạm vi các cá nhân, tổ chức
(đối tƣợng) nhất định phải tuân theo.
Nhƣng QPPL thì mang tính bắt buộc phải
tuân theo đối với mọi đối tƣợng thuộc
phạm vi quản lý của NN.
Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức
Những QPXH khác có hình thức không xác định và
không chặt chẽ.
Về hình thức pháp lý: PL đƣợc thể hiện thành văn
bản, có tên gọi xác định, do CQNN có thẩm quyền
ban hành và đƣợc quy định trong VBQPPL.
Về hình thức cấu trúc: PL đƣợc viết bằng lời văn rõ
ràng, ngắn gọn, dễ hiểu, không đa nghĩa; cấu trúc
chặt chẽ và đƣợc mẫu hóa bởi chính cơ quan có
thẩm quyền.
Tính đƣợc đảm bảo thực hiện bằng NN
NN bằng trí tuệ và uy tín của mình là ngƣời bảo đảm
tính khoa học, hợp lý của PL, khiến cho PL có khả
năng thực hiện thuận lợi trong cuộc sống.
NN tạo điều kiện, giúp đỡ để các chủ thể tự mình
thực hiện.
PL là hình thức thể hiện tập trung nhất ý chí của NN,
do đó nó luôn mang tính cƣỡng chế NN.
Tính giai cấp và giá trị XH của PL
◙ Nội dung nghiên cứu
Tính giai cấp của PL
Giá tri XH của PL
Tính giai cấp của PL
Cùng với NN, PL mang tính giai cấp sâu
sắc.
Mức độ thể hiện của tính giai cấp phụ
thuộc vào tƣơng quan, đối sánh lực lƣợng,
tính khốc liệt hay không khốc liệt của mâu
thuẫn giai cấp.
Ngoài ra, tính giai cấp còn phụ thuộc vào
sự phát triển KT, truyền thống, tôn giáo,
đạo đức, dân tộc, bối cảnh quốc tế, lịch sử,
thậm chí còn phụ thuộc vào cả điều kiện tự
nhiên…
Tính giai cấp của PL (tt)
“PL của các ông là ý chí của giai cấp các
ông đƣợc đề lên thành luật, cái ý chí mà
nội dung là do các điều kiện sinh hoạt vật
chất của giai cấp các ông quyết định”
(Tuyên ngôn ĐCS).
Giá trị XH của PL
PL là công cụ điều chỉnh hành vi con ngƣời có hiệu
lực nhất (giá trị công cụ điều chỉnh hành vi). Để trở
thành công cụ nhƣ vậy, ngoài những thuộc tính, PL
còn là phƣơng tiện ghi nhận những quy luật khách
quan của những cách xử sự hợp lí.
PL mang trong mình những giá trị nhân đạo to lớn,
nhƣ: công lí, lẽ công bằng, nhân đạo… và truyền tải
những giá trị chung đó của XH đến với từng cá
nhân, là công cụ nhận thức và giáo dục, cải biến bản
thân con ngƣời.
Giá trị XH của các kiểu PL khác nhau rất khác nhau.
Trong mỗi kiểu PL, vào mỗi giai đoạn khác nhau thì
giá trị của PL cũng khác nhau.
Cùng với quá trình lịch sử, giá trị XH của PL ngày
càng tăng lên.
Vai trò của PL XHCN (Mối quan hệ
giữa PL với các hiện tƣợng XH khác)
PL và KT
PL và chính trị
PL với các QPXH khác
PL và ý thức XH
PL và các TCXH
PL và NN
PL và KT
PL thuộc kiến trúc thƣợng tầng nên nó bị quy định
bởi cơ sở hạ tầng; nhƣng PL không phụ thuộc máy
móc vào cơ sở KT mà nó có tính độc lập tƣơng đối.
Thời kỳ là cơ chế kế hoạch hóa tập trung.
Thời kì cơ chế KTTT, PL là nhân tố tích cực, có vai
trò to lớn đóng góp vào sự phát triển.
PL và chính trị
Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế thông
qua pháp luật
PL là công cụ, phƣơng tiện đƣa chính trị vào cuộc
sống;
Đƣờng lối chính trị của các đảng chính trị, đảng cầm
quyền đƣợc thể hiện trong PL;
Khi đó, đƣờng lối chính trị trở thành ý chí của NN,
mang tính bắt buộc chung.
Trong NN hiện đại khi vai trò của PL đƣợc đề cao thì
chính trị lại đƣợc giới hạn trong khuôn khổ PL.
PL với các QPXH khác
Các QPXH đều có vai trò điều chỉnh hành vi con
ngƣời, nhƣng vai trò của QPPL là quan trọng nhất.
PL là hạt nhân của hệ thống các QPXH.
PL tác động mạnh mẽ tới các QPXH. PL có nội dung
tiến bộ sẽ ảnh hƣởng tích cực tới đạo đức XH, tập
quán, truyền thống, và ngƣợc lại.
Những quy tắc đạo đức, tập quán quan trọng, tốt
đẹp, có giá trị chung đa phần có thể đƣợc ban hành
thành những QPPL. PL tiến bộ phải thấm nhuần
những giá trị đạo đức, truyền thống tốt đẹp của XH.
PL là ý chí NN nên các QP của các TCXH không đƣợc
trái với luật.
PL và ý thức XH
Có thể coi ý thức XH là cầu nối giữa PL và các QPXH nhƣ
đạo đức, tập quán, truyền thống…
Bởi vì, ý thức PL là một loại hình ý thức XH.
Khi đã đƣợc xây dựng và thực hiện trên cơ sở ý thức PL,
PL với tƣ cách là phƣơng tiện truyền tải những thông tin
về các giá trị XH tiên tiến, lại tác động ngƣợc trở lại tới ý
thức PL XH bằng cách nâng ý thức PL cá nhân lên ngang
tầm ý thức PL XH, và do đó, nó tác động tích cực tới ý
thức XH nói chung.
Ngƣợc lại, ý thức XH đƣợc hình thành từ lâu đời dƣới ảnh
hƣởng của các quy tắc tập quán, truyền thống, đạo đức,
PL cũ cũng ảnh hƣởng tới PL thông qua sự ảnh hƣởng tới
ý thức PL hiện tồn.
PL và các TCXH
Các TCXH là các tổ chức “phi” NN, không mang tính
NN, do đó, có tính độc lập đối với NN. Nhƣng tổ
chức nào cũng đặt trong một hoặc một số NN, nên
tính độc lập chỉ mang ý nghĩa tƣơng đối.
Các TCXH hoạt động trong khuôn khổ PL. PL tạo ra
hành lang pháp lý cho việc thành lập, tổ chức và
hoạt động của các TCXH. Bằng PL, NN tạo điều kiện
cho các TCXH phát triển, kể cả các điều kiện vật
chất.
Ngƣợc lại, các TCXH có trách nhiệm phối hợp, hỗ trợ
NN trong việc thực hiện những chức năng, nhiệm vụ
của mình, trong đó có hoạt động xây dựng, hoàn
thiện và thực hiện tốt PL.
PL và NN
NN không thể tồn tại thiếu PL. PL là công cụ cực kỳ
quan trọng để NN điều chỉnh các QHXH, hƣớng
chúng phát triển phù hợp với ý chí NN. Các chức
năng, nhiệm vụ của NN có thể đƣợc thực hiện bằng
nhiều hình thức khác nhau, nhƣng quan trọng nhất
là hình thức pháp lý.
Ngƣợc lại, mặc dầu PL do NN đặt ra nhƣng NN phải
hoạt động trong khuôn khổ PL. Mặt khác, PL chỉ có
thể đƣợc thực hiện trong đời sống khi có sự đảm
bảo của NN.
III. CHỨC NĂNG CỦA PHÁP LUẬT
◙ Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm
Các chức năng của PL
Khái niệm
Chức năng PL là những phƣơng diện,
mặt hoạt động chủ yếu của PL.
Các chức năng của PL
Chức năng điều chỉnh
Chức năng bảo vệ
Chức năng giáo dục
Chức năng điều chỉnh QHXH
Là sự tác động trực tiếp của PL tới các
QHXH bằng cách ghi nhận, cũng cố những
quan hệ cơ bản,quan trọng và tạo lập hành
lang pháp lý.
Đòi hỏi sự điều chỉnh phải đƣợc thực hiện
phù hợp với quy luật phát triển của cơ sở
KT và các quy luật khác.
Chức năng bảo vệ
PL quy định những phƣơng tiện nhằm mục
đích bảo vệ những QHXH là cơ sở, nền tảng
trƣớc các vi phạm và loại trừ những QHXH
lạc hậu không phù hợp với bản chất chế
độ.
Những phƣơng tiện đó chủ yếu là những
quy định xử phạt.
Chức năng giáo dục
Thể hiện ở sự tác động gián tiếp của PL tới
các QHXH thông qua ý thức con ngƣời,
hƣớng con ngƣời tới những cách xử sự hợp
lý, phù hợp với QPPL, lợi ích của XH và của
bản thân.
Các QPPL tiến bộ, với hoạt động thực hiện
và ADPL đúng đắn có tác dụng giáo dục rất
to lớn.
IV. KIỂU LỊCH SỬ CỦA PHÁP LUẬT
◙ Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm kiểu lịch sử của PL
Các kiểu lịch sử của PL
PL Việt Nam XHCN
Khái niệm kiểu lịch sử của PL
Kiểu PL là tổng thể những dấu hiệu, đặc
điểm cơ bản của PL, thể hiện bản chất
giai cấp, vai trò XH và những điều kiện
tồn tại và phát triển của PL tƣơng ứng
trong một HTKTXH nhất định.
Khái niệm kiểu lịch sử của PL (tt)
Kiểu HTKTXH, kiểu PTSX quyết định kiểu
NN và PL; tƣơng ứng với bốn kiểu NN là
bốn kiểu PL.
Ba kiểu PL chủ nô, phong kiến, tƣ sản bảo
vệ chế độ tƣ hữu; còn kiểu PLXHCN dựa
trên chế độ công hữu về TLSX.
Khái niệm kiểu lịch sử của PL (tt)
Sự thay thế các kiểu PL trong lịch sử thể hiện quá
trình tiến hóa XH, đƣợc thực hiện thông qua các
cuộc cách mạng XH.
Cơ sở khách quan của quá trình đó là sự vận động
của các QHKT, của PTSX, trong đó quy luật cơ bản là
QHSXphải phù hợp với tính chất vàtrình độ của
LLSX.
Ở các nƣớc khác nhau sự thay thế các kiểu PL cũng
diễn ra rất khác nhau. Không phải nƣớc nào cũng
trải qua bốn kiểu PL.
Kiểu PL sau mang tính kế thừa kiểu PL trƣớc và bao
giờ cũng tiến bộ hơn.
Các kiểu lịch sử của PL
PL chủ nô
PL phong kiến
PL tƣ sản
PL XHCN
PL chủ nô
Công khai bảo vệ và củng cố quyền tƣ hữu
của chủ nô đối với TLSX và nô lệ, hợp pháp
hóa chế độ bóc lột tàn nhẫn và trắng trợn
đối với nô lệ và tình trạng vô quyền của nô
lệ; nô lệ đƣợc coi là “công cụ biết nói”.
Bảo vệ ách thống trị về chính trị và tƣ
tƣởng của giai cấp chủ nô, tổ chức và bảo
vệ quyền lực NN của giai cấp chủ nô, hợp
pháp hóa sự đàn áp công khai của chủ nô
đối với nô lệ.
Quy định, củng cố tình trạng bất bình đẳng
trong XH.
PL chủ nô (tt)
Quy định và củng cố sự thống trị tuyệt đối của
ngƣời gia trƣởng trong quan hệ gia đình.
Về hình thức mang nặng dấu ấn của QPXH của chế
độ thị tộc - bộ lạc: tản mạn, chủ yếu sử dụng TQP và
TLP; VBPL xuất hiện muộn và chủ yếu là bộ luật
tổng hợp mà mọi chế tài đều mang tính chất hình
sự, nội dung của PL lạc hậu, mang đậm màu sắc tôn
giáo.
Tuy vậy, PL chủ nô đóng vai trò quan trọng trong tổ
chức, quản lý XH, và dƣới góc độ này cũng đóng vai
trò tích cực nhất định so với QPXH nguyên thủy.
PL phong kiến
Bảo vệ chế độ tƣ hữu của giai cấp phong
kiến đối với đất đai và chế độ bóc lột địa
tô, bảo vệ ách thống trị về chính trị và tƣ
tƣởng của giai cấp phong kiến.
Bảo vệ chế độ đẳng cấp và đặc quyền của
giai cấp phong kiến.
Hợp pháp hóa bạo lực và sự chuyên quyền
tùy tiện của phong kiến; là “PL quả đấm” -
thừa nhận bạo lực là phƣơng tiện bảo vệ
lợi ích và giải quyết tranh chấp.
PL phong kiến (tt)
Quy định những hình phạt tàn bạo đối với những
hành vi xâm phạm đến trật tự phong kiến.
Chịu ảnh hƣởng của tôn giáo và đạo đức phong
kiến.
Là PL tản mạn, không có tính thống nhất cao, TQP
và TLP vẫn đóng vai trò chủ yếu; VBPL xuất hiện
muộn và cũng là những bộ luật có nội dung tổng
hợp mà chế tài đều mang tính chất hình sự.
Tuy nhiên, PL phong kiến cũng đóng vai trò quan
trọng trong việc xác lập, ghi nhận và phát triển một
hệ thống QHXH mới tiến bộ hơn so với PL chủ nô,
thúc đẩy sự phát triển của XH.
PL tƣ sản
PL tƣ sản, cả về nội dung lẫn hình thức, đã
đánh dấu một bƣớc tiến bộ vƣợt bậc của
lịch sử nhân loại.
PL tƣ sản bảo vệ chế độ tƣ hữu và chế độ
bóc lột giá trị thặng dƣ, ghi nhận và bảo vệ
sự thống trị về chính trị và tƣ tƣởng của
giai cấp tƣ sản.
Lần đầu tiên xuất hiện khái niệm “công
dân” và tuyên bố các quyền tự do, dân chủ
rộng rãi.
PL tƣ sản (tt)
Tuyên bố nguyên tắc “tự do hợp đồng”. Chế định
này cùng với chế định công dân tạo nên bộ khung
pháp lý cho XH dân sự, giải phóng con ngƣời.
Nguyên tắc pháp chế lần đầu tiên đƣợc thể hiện
trong PL.
Về hình thức, PL tƣ sản rất phát triển cả về nội dung
lẫn kỹ thuật lập pháp, phạm vi điều chỉnh rộng. HP -
đạo luật cơ bản cho tổ chức và hoạt động của NN,
lần đầu tiên đƣợc ban hành. PL tƣ sản đƣợc chia
thành hai hệ thống là Ănglơ - Xắcxông và châu Âu
lục địa.
PL xã hội chủ nghĩa
Đây là kiểu PL cuối cùng trong lịch sử và
hình thành dần cùng với sự ra đời và phát
triển của NN XHCN, là PL kiểu mới, nội dung
của nó hoàn toàn phủ nhận chế độ bóc lột,
hạn chế và dần đi đến xóa bỏ chế độ tƣ hữu,
xác lập và ngày càng phát triển quan hệ
bình đẳng, tự do, dân chủ, bác ái thật sự,
những quan hệ hoàn toàn mới giữa con
ngƣời với con ngƣời.
Tuy nhiên, chƣa có PL XHCN đích thực mà
kiểu PL này đang dần dần đƣợc hình thành
cùng với sự phát triển của NN XHCN.
PL Việt Nam XHCN
PLVN là hệ thống các quy tắc xử sự do NN
ban hành hoặc thừa nhận và bảo đảm thực
hiện, thể hiện ý chí của đại đa số nhân dân
lao động dƣới sự lãnh đạo của ĐCSVN,
đƣợc quy định bởi cơ sở KT của CNXH
trong giai đoạn mới, là công cụ chủ yếu
điều chỉnh các QHXH nhằm xây dựng một
XH công bằng, dân chủ, phồn vinh và văn
minh.
PL Việt Nam XHCN (tt)
◙ Bản chất của PLVN XHCN
Mang tính nhân dân sâu sắc, bởi vì PL do NN đại diện cho tuyệt
đại đa số nhân dân ban hành. Nhân dân có điều kiện tham gia
rộng rãi vào quá trình xây dựng PL. PL quy định các quyền tự
do, dân chủ và đặt ra các đảm bảo cần thiết cho việc thực hiện,
ghi nhận chủ quyền nhân dân.
Khẳng định đƣờng lối và tạo lập hành lang pháp lý cho sự phát
triển của nền KTHH nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị
trƣờng định hƣớng XHCN, trong đó sở hữu toàn dân và sở hữu
tập thể có vai trò nền tảng, khuyến khích các tổ chức, cá nhân
nƣớc ngoài đầu tƣ vào nƣớc ta.
Tính cƣỡng chế mang nội dung hoàn toàn khác với các kiểu PL
trƣớc, đƣợc áp dụng vì lợi ích, nhu cầu của đại đa số, kết hợp
chặt chẽ với thuyết phục, giáo dục, trên cơ sở thuyết phục.
◙ Bản chất của PLVN XHCN (tt)
Có phạm vi điều chỉnh rộng, điều chỉnh cả
lĩnh vực trực tiếp tổ chức, quản lý của các
đối tƣợng điều chỉnh.
Quan hệ mật thiết với các QPXH khác. PL
thể chế hóa các quy tắc đạo đức, tập quán
tiến bộ, hạn chế, loại trừ những tập tục lạc
hậu, và là công cụ thực hiện các đƣờng lối,
chủ trƣơng của Đảng.
Về hình thức, PL chia thành các ngành, và
về nguyên tắc, chỉ có một loại nguồn là
VBQPPL.
CHƢƠNG III: CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH
PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI CÁC QHXH
Các vấn đề nghiên cứu:
A. QUY PHẠM PHÁP LUẬT
B. QUAN HỆ PHÁP LUẬT
C. THỰC HIỆN PHÁP LUẬT, VI PHẠM PHÁP
LUẬT VÀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ
D. Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ PHÁP CHẾ
A. QUY PHẠM PHÁP LUẬT
◙ Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm quy phạm pháp luật
Cơ cấu quy phạm pháp luật
Hình thức thể hiện của quy phạm
pháp luật
Phân loại quy phạm pháp luật
Khái niệm quy phạm pháp luật
Khái niệm quy phạm
QP là quy tắc xử sự mang tính bắt buộc
quy định hành vi đƣợc làm, hành vi bị
cấm, thực hiện hành vi đó nhƣ thế nào.
Ví dụ về quy phạm xã hội
(quy tắc xử sự, quy tắc hành vi)
QP đạo đức: Ngƣời thầy thuốc phải có nghĩa vụ chăm sóc
bệnh nhân một cách tận tình, nếu không thực hiện sẽ bị
xã hội lên án, đồng nghiệp xa lánh.
QP tập quán: Ngƣời VN có phong tục tập quán thờ cúng
tổ tiên. Nếu không thực hiện sẽ bị xã hội lên án, làng
xóm chê trách.
QP tôn giáo: Ngƣời nào vào nhà thờ thì phải đi đứng nhẹ
nhàng, ăn nói nhỏ nhẹ. Nếu không chấp hành thì bị mời
ra ngoài.
QP pháp luật: Công dân không đƣợc buôn bán, vận
chuyển chất ma túy, nếu vi phạm thì bị xử lý theo pháp
luật.
QP của tổ chức xã hội: Sinh viên ĐHNH phải mặc đồng
phục thứ 2 và thứ 6. Nếu vi phạm sẽ bị kỷ luật.
QP tiền lệ (án lệ): Nếu ngƣời nào thực hiện trộm cắp
nhiều lần thì có thể bị ném đá đến chết.
Khái niệm quy phạm pháp luật
(tt)
Các bộ phận của quy phạm
Tình huống, điều kiện, chủ thể, hoàn cảnh
đƣợc chỉ ra trong QP (giả định).
Hành vi bắt buộc thực hiện khi gặp điều
kiện, hoàn cảnh, tình huống trên (quy
định).
Hậu quả phải gánh chịu nếu không thực
hiện hành vi (chế tài).
Khái niệm quy phạm pháp luật (tt)
QPPL là quy tắc xử sự (quy tắc hành vi)
mang tính bắt buộc chung do NN đặt ra
hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí của NN và
đƣợc NN bảo đảm thực hiện nhằm điều
chỉnh các QHXH, thực hiện các nhiệm vụ
đặt ra trƣớc NN.
QPPL là
một loại QPXH
Khái niệm quy phạm pháp luật
(tt)
Những đặc trƣng, dấu hiệu của QPPL:
Quy tắc xử sự (quy tắc hành vi).
NN ban hành hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí NN (có
thể do các TCXH ban hành khi đƣợc NN trao quyền).
Mang tính bắt buộc chung và đƣợc NN bảo đảm
thực hiện.
Nhằm điều chỉnh các QHXH, thực hiện các nhiệm vụ
đặt ra trƣớc NN.
Cơ cấu quy phạm pháp luật
Giả định (GĐ)
Cơ cấu của QPPL
Quy định (QĐ) cũng là cơ cấu của
quy phạm nói chung,
Chế tài (CT) đều gồm ba bộ phận
☻Ví dụ về quy phạm pháp luật
► QPPL1: Ngƣời nào tham gia giao thông đƣờng
bộ ngồi trên xe mô tô gắn máy thì phải đội
nón bảo hiểm. Nếu vi phạm sẽ bị phạt từ
150.000 → 200.000đ.
► QPPL2: Công dân không đƣợc buôn bán, tàng
trữ, vận chuyển trái phép chất ma túy. Nếu vi
phạm từ 100gram trở lên sẽ bị tử hình.
► QPPL3: Trong trƣờng hợp vay mƣợn tiền thì
ngƣời cho vay có nghĩa vụ giao tiền còn ngƣời
đi vay có nghĩa vụ hoàn trả cả gốc và lãi khi
đáo hạn. Nếu ai vi phạm sẽ bị phạt 10% trên
tổng số tiền vi phạm.
.
CƠ CẤU CỦA QUY PHẠM PHÁP LUẬT
QUY PHẠM
PHÁP LUẬT
GIẢ ĐỊNH QUY ĐỊNH CHẾ TÀI
Tình huống, Hành vi Hậu quả
điều kiện, bắt buộc phải
chủ thể, thực hiện gánh
hoàn cảnh khi gặp điều chịu nếu
đƣợc chỉ kiện, hoàn không
ra trong cảnh, tình thực hiện
quy phạm. huống trên. hành vi.
Giả định (GĐ)
Khái niệm giả định pháp luật
GĐ quy định địa điểm, thời gian, chủ thể,
các hoàn cảnh, tình huống có thể xảy ra
trong thực tế mà nếu tồn tại chúng thì
phải hành động theo quy tắc mà QP đặt ra
(GĐ là môi trƣờng tác động của QPPL).
Giả định (tt)
Phân loại giả định pháp luật:
GĐ đơn giản (chỉ bao gồm một điều
kiện tác động của QP) hoặc GĐ phức
tạp (bao gồm nhiều điều kiện tác động
của QP)
GĐ xác định và GĐ xác định tƣơng đối
GĐ cụ thể và GĐ trừu tƣợng…
Quy định (QĐ)
Khái niệm quy định pháp luật
Là bộ phận trung tâm của QPPL, vì
chính đây là quy tắc xử sự thể hiện ý
chí NN mà mọi ngƣời phải thi hành
khi xuất hiện những điều kiện mà
phần GĐ đã đặt ra.
Quy định (tt)
Phân loại quy định pháp luật:
Phụ thuộc vào vai trò của chúng trong điều chỉnh các
QHXH, có QĐ: điều chỉnh; bảo vệ; định nghĩa.
Phụ thuộc vào mức độ xác định của quy tắc hành vi, có
QĐ: xác định; tùy nghi (xác định tƣơng đối); nguyên tắc.
Phụ thuộc vào phƣơng pháp, cách thức tác động lên các
QHXH, có QĐ: cấm; bắt buộc; cho phép; lựa chọn; trao
quyền kiến nghị.
Phụ thuộc vào tính phức tạp của nó, có QĐ: đơn giản;
phức tạp.
Phụ thuộc vào phƣơng thức thể hiện nội dung, có hai hệ
thống phân loại: quy định trực tiếp, dẫn chiếu và mẫu
hoặc quy định liệt kê và khái quát…
Chế tài
Khái niệm chế tài pháp luật
Là bộ phận của QPPL chỉ ra những biện
pháp tác động mà NN sẽ áp dụng đối với
các chủ thể không thực hiện hoặc thực
hiện không đúng mệnh lệnh của NN đã nêu
trong phần quy định của QPPL.
Chế tài (tt)
Phân loại chế tài pháp luật
Tùy theo mức độ xác định, có CT: xác
định; xác định tƣơng đối; lựa chọn.
Theo tính chất các biện pháp đƣợc áp
dụng, có CT: hình phạt; khôi phục PL;
Hoặc chế tài đơn giản (chỉ gồm một biện
pháp tác động), chế tài phức tạp (gồm
nhiều biện pháp tác động).
Các phƣơng thức thể hiện của
QPPL trong điều luật
Phƣơng thức thể hiện trực tiếp
Phƣơng thức thể hiện viện dẫn
Phƣơng thức thể hiện mẫu
Phƣơng thức thể hiện trực tiếp
Tất cả các yếu tố cấu thành QPPL
đều đƣợc thể hiện một cách trực tiếp
trong điều luật.
Phƣơng thức thể hiện viện dẫn
Không trình bày toàn bộ các yếu tố cấu
thành QP trong một điều luật, mà đƣợc
viện dẫn ở một điều luật khác trong
cùng một văn bản QPPL.
Phƣơng thức thể hiện mẫu
Thể hiện giống nhƣ phƣơng thức viện dẫn,
nhƣng khác ở chỗ có một số điều luật thể
hiện một số bộ phận của QP chung cho
nhiều điều luật ở trong các VBQP khác
nhau mà không có ở trong cùng một VB.
Phân loại QP pháp luật
☻ Các tiêu chí phân loại:
◙ Phân loại dựa vào vai trò khác nhau trong
việc điều chỉnh các QHXH
◙ Phân loại dựa vào phạm vi và khối lƣợng
của sự tác động điều chỉnh
◙ Phân loại dựa vào phạm trù nội dung và
hình thức
◙ Dựa vào vai trò khác nhau trong
việc điều chỉnh các QHXH
QP điều chỉnh: Là QP thiết lập các quyền và nghĩa
vụ pháp lý của những ngƣời tham gia các QHXH. Các
QP này hƣớng đến hình thành các hành vi hợp pháp.
QP bảo vệ: Là QP xác định trƣớc các biện pháp tác
động mang tính cƣỡng chế NN đối với hành vi VPPL.
Đây là QP đối với hành vi không hợp pháp và luôn
luôn bị tác động bởi chế tài.
QP chuyên môn: Là những QP chứa đựng những
quy định nhằm đảm bảo hiệu lực của các QP điều
chỉnh và QP bảo vệ.
◙ Dựa vào phạm vi và khối lƣợng
của sự tác động điều chỉnh
QP chung: là QP điều chỉnh một loại,
một phạm vi các QHXH.
QP chuyên biệt: là các QP điều chỉnh
một dạng thuộc một loại QHXH.
QP đặc biệt: là QP tách ra từ QP chung
và QP chuyên biệt.
◙ Phân loại dựa vào phạm trù nội
dung và hình thức
QP nội dung là QP điều chỉnh mặt nội dung
của QHXH hiện thực, quy định quyền và
nghĩa vụ pháp lý của các bên tham gia.
QP hình thức là QP điều chỉnh thủ tục pháp
lý của hoạt động của các cơ quan có thẩm
quyền trong việc thực hiện và bảo vệ các
QP nội dung; quyền và lợi ích hợp pháp của
những ngƣời tham gia các QHXH về mặt
thủ tục.
B. QUAN HỆ PHÁP LUẬT
Các nội dung nghiên cứu:
I. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI
QUAN HỆ PHÁP LUẬT
II. THÀNH PHẦN CỦA QUAN HỆ PHÁP LUẬT
III. SỰ KIỆN PHÁP LÝ
I. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI
QUAN HỆ PHÁP LUẬT
◙ Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm
Đặc điểm quan hệ pháp luật
Phân loại quan hệ pháp luật
Khái niệm
QHPL là hình thức pháp lý của các
QHXH, xuất hiện trên cơ sở điều chỉnh
của QPPL đối với QHXH tƣơng ứng.
Khái niệm (tt)
Một QPPL thực hiện vai trò điều chỉnh một QHXH
bằng cách đặt cơ sở cho sự xuất hiện những QHPL
tƣơng ứng với QHXH đƣợc QPPL đó điều chỉnh.
Khi xuất hiện những tình huống, hoàn cảnh cùng
với những chủ thể nhất định nhƣ trong phần GĐ của
QPPL thì sẽ xuất hiện QHPL tƣơng ứng với QHXH
đƣợc QPPL điều chỉnh.
Các QPPL chỉ đặt cơ sở cho sự xuất hiện QHPL, chứ
không mặc nhiên sinh ra ngay QHPL tƣơng ứng. Để
QHPL xuất hiện phải có đầy đủ ba điều kiện: QPPL;
SKPL; chủ thể có năng lực hành vi.
.
Điều kiện để xuất hiện QHPL
QPPL
(GĐ, QĐ, CT)
QHPL CTQHPL
(Quy/đ Q và NV (Các CN, TC cụ thể)
p/lý của các bên
tham
gia QHPL đƣợc dự
kiến trƣớc trg
SKPL
QPPL)
(GĐ của QPPL
xảy ra trong thực tế)
Đặc điểm quan hệ pháp luật
Mang tính ý chí, bởi nó xuất hiện trên cơ sở QPPL -
thể hiện tập trung ý chí của NN;
Là một loại quan hệ tƣ tƣởng thuộc kiến trúc
thƣợng tầng xã hội;
Xuất hiện trên cơ sở QPPL;
Các bên tham gia (chủ thể) QHPL mang những
quyền và nghĩa vụ pháp lý mà QPPL dự kiến trƣớc;
Đƣợc bảo đảm thực hiện bằng NN;
Mang tính xác định cụ thể: nó chỉ xuất hiện trong
những trƣờng hợp xác định, giữa những chủ thể cụ
thể nhất định khi có đồng thời ba điều kiện: một
QPPL; những chủ thể xác định cụ thể; xuất hiện
SKPL.
Đặc điểm quan hệ pháp luật (tt)
QHPL và QHXH là hai khái niệm khác nhau, không
thể đồng nhất chúng với nhau, hoặc coi QHPL là
QHXH đƣợc QPPL điều chỉnh.
Một QHXH không mất đi hoặc biến thành QHPL khi
đƣợc QPPL điều chỉnh, mà nó đƣợc khoác lên mình
một chiếc áo (hình thức) pháp lý, nó vẫn tồn tại
song song với QHPL tƣơng ứng.
Phân loại quan hệ pháp luật
Theo tính chất quan hệ: quan hệ ngang và dọc;
Theo thời gian tồn tại: quan hệ thƣờng xuyên và tạm
thời;
Theo mức độ xác định: quan hệ xác định và quan hệ
xác định tƣơng đối;
Theo mức độ phức tạp: quan hệ đơn giản và quan hệ
phức tạp;
Theo ngành luật: QHPL hình sự, dân sự, hành chính…;
Theo tính chất nghĩa vụ ta có quan hệ tích cực và thụ
động;
Theo đặc trƣng của sự tác động tới các QHXH ta có
quan hệ điều chỉnh và bảo vệ;
Theo chủ đề v.v…
II. THÀNH PHẦN CỦA QHPL
QHPL bao gồm ba thành phần sau:
Chủ thể quan hệ pháp luật
Nội dung của quan hệ pháp luật (Quyền và
nghĩa vụ của các chủ thể)
Khách thể quan hệ pháp luật
Chủ thể quan hệ pháp luật
◙ Quan hệ giữa CTQHPL và CTPL
Muốn trở thành CTQHPL thì trƣớc hết phải là CTPL.
CTPL là những cá nhân, tổ chức có khả năng trở
thành các bên tham gia QHPL, có đƣợc những quyền
và nghĩa vụ pháp lý trên cơ sở sự ghi nhận của
những QPPL.
CTQHPL có liên quan mật thiết với CTPL, nhƣng
chúng không đồng nhất với nhau. CTQHPL có thể là
CD, công chức, viên chức, CQ, hoặc TCNN, hoặc CQ,
TCXH…, nghĩa là mọi CTPL. Nhƣng CTQHPL phải cụ
thể.
.
.
Đƣợc coi là
CTQHPL khi
CHỦ THỂ CTPL đó tham
PHÁP LUẬT gia vào các
QHPL cụ thể
NGƢỜI
NHÀ NGƢỜI
CÁ TỔ KHÔNG
NƢỚC NƢỚC
NHÂN CHỨC QUỐC
là CTPL
NGOÀI
TỊCH
đặc biệt
Chủ thể quan hệ pháp luật (tt)
◙ Năng lực chủ thể
CTPL có thuộc tính đặc biệt do NN trao
cho, đó là NLCT, tức là khả năng trở thành
CTPL, CTQHPL, mà khả năng đó đƣợc NN
thừa nhận.
CTQHPL phải có NLCT, nghĩa là phải có
năng lực pháp luật (NLPL) và năng lực
hành vi (NLHV) – hai bộ phận của NLCT.
◙ Năng lực chủ thể bao gồm:
► NLPL là khả năng của chủ thể có đƣợc các
quyền chủ thể và mang các nghĩa vụ pháp
lý mà NN thừa nhận. CTPL là các cá nhân,
tổ chức có NLPL.
► NLHV là khả năng của chủ thể, khả năng
này đƣợc NN thừa nhận, bằng các hành vi
của mình thực hiện các quyền chủ thể và
nghĩa vụ pháp lý, tham gia vào các QHPL.
.
NĂNG LỰC CHỦ THỂ
NĂNG LỰC
CHỦ THỂ
NĂNG LỰC NĂNG LỰC
PHÁP LUẬT HÀNH VI
KHẢ NĂNG K/NĂNG
C/THỂ CÓ CỦA C/THỂ
ĐƢỢC CÁC ĐƢỢC NN
QUYỀN VÀ THỪA NHẬN
MANG CÁC T/HIỆN CÁC
N/VỤ P/LÝ Q, N/VỤ P/LÝ
◙ Phân loại năng lực hành vi
☻Năng lực hành vi cá nhân đƣợc chia thành:
Năng lực hành vi đầy đủ
Không có năng lực hành vi
Năng lực hành vi chƣa đầy đủ
Bị hạn chế năng lực hành vi
Mất năng lực hành vi.
◙ Phân loại năng lực hành vi
☻ Theo các ngành luật khác nhau:
Năng lực hành vi dân sự
Năng lực hành vi hình sự
Năng lực hành vi hành chính
Năng lực hành vi lao động
…...
Nội dung của quan hệ pháp luật
(Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể)
◙ KN: Quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý là
nội dung của QHPL, xuất hiện ở các cá
nhân, tổ chức trên cơ sở những QPPL, khi
cá nhân, tổ chức đó trở thành CTQHPL.
Nội dung của quan hệ pháp luật (tt)
◙ Quyền chủ thể
KN: Quyền chủ thể trong QHPL là khả năng
xử sự của những ngƣời tham gia QHPL
đƣợc QPPL quy định trƣớc và đƣợc bảo vệ
bởi sự cƣỡng chế của NN.
Nội dung của quan hệ pháp luật (tt)
◙ Đặc điểm của quyền chủ thể
Khả năng đƣợc hành động trong khuôn
khổ do QPPL xác định trƣớc;
Khả năng yêu cầu bên kia thực hiện nghĩa
vụ của họ;
Khả năng yêu cầu các CQNN có thẩm
quyền áp dụng biện pháp cƣỡng chế cần
thiết đối với bên kia.
Nội dung của quan hệ pháp luật (tt)
◙ Nghĩa vụ pháp lý
KN: Nghĩa vụ pháp lý trong QHPL là cách
xử sự bắt buộc đƣợc QPPL xác định trƣớc
mà một bên phải tiến hành nhằm đáp ứng
việc thực hiện quyền chủ thể của bên kia.
Nội dung của quan hệ pháp luật (tt)
◙ Đặc điểm của nghĩa vụ pháp lý
Là sự bắt buộc phải có những xử sự nhất
định do QPPL xác định trƣớc;
Cách xử sự này nhằm thực hiện quyền chủ
thể của bên kia;
Trong trƣờng hợp cần thiết, nghĩa vụ pháp
lý sẽ đƣợc đảm bảo thực hiện bằng sự
cƣỡng chế NN.
Khách thể quan hệ pháp luật
Khách thể QHPL là cái mà QHPL đó tác
động tới. Đó là các hành vi của các CD, tổ
chức khi tham gia vào QHPL, thực hiện
quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý.
Các đối tƣợng cụ thể nhƣ tài sản, danh dự,
tự do, nhân phẩm của CD hay nhu cầu
tham gia sinh hoạt chính trị,… - đó lại là
khách thể của hành vi, nói cách khác, đó là
đối tƣợng của QHPL.
III. SỰ KIỆN PHÁP LÝ
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm sự kiện pháp lý
Phân loại sự kiện pháp lý
Khái niệm sự kiện pháp lý
SKPL là những điều kiện, hoàn cảnh, tình
huống của đời sống thực tế khách quan
đƣợc dự kiến trƣớc trong phần GĐ của
QPPL, mà nhà làm luật gắn sự phát sinh,
thay đổi hoặc chấm dứt những QHPL cụ
thể với sự tồn tại của nó.
Phân loại sự kiện pháp lý
◙ Phụ thuộc vào số lƣợng những điều kiện,
hoàn cảnh làm nảy sinh hậu quả pháp lý
SKPL giản đơn
SKPL phức tạp
Phân loại sự kiện pháp lý (tt)
◙ Nếu căn cứ vào hậu quả của sự kiện pháp lý
SKPL làm phát sinh QHPL
SKPL làm biến đổi QHPL
SKPL làm chấm dứt QHPL
Phân loại sự kiện pháp lý (tt)
◙ Nếu căn cứ theo dấu hiệu ý chí:
Sự biến: là những hiện tƣợng của đời sống
khách quan xảy ra không phụ thuộc vào ý
chí con ngƣời.
Hành vi: bao gồm hành động (cách xử sự
chủ động) và không hành động (cách xử
sự thụ động) là những sự kiện xảy ra phụ
thuộc trực tiếp vào ý chí con ngƣời. Hành
vi đƣợc chia thành hành vi hợp pháp và
hành vi bất hợp pháp.
C. THỰC HIỆN PHÁP LUẬT, VI PHẠM
PHÁP LUẬT VÀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ
Nội dung nghiên cứu:
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
VI PHẠM PHÁP LUẬT
TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
◙ Khái niệm
THPL là quá trình hoạt động có mục đích
mà các CTPL bằng hành vi của mình thực
hiện các quy định pháp luật trong thực tế
đời sống.
Hành vi THPL là những xử sự (hành động
hoặc không hành động) của các CTPL phù
hợp với những yêu cầu của các QPPL, có
ích cho xã hội, NN và cá nhân.
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT (tt)
◙ Các trƣờng hợp thực hiện pháp luật:
Tuân thủ pháp luật
Thi hành pháp luật
Sử dụng pháp luật
Áp dụng pháp luật
Tuân thủ pháp luật
► Là hình thức thực hiện những QPPL
mang tính chất ngăn cấm bằng hành vi
thụ động, trong đó các chủ thể pháp
luật kiềm chế không làm những việc mà
pháp luật cấm.
Thi hành pháp luật
► Là hình thức thực hiện những quy định
trao nghĩa vụ bắt buộc của pháp luật
một cách tích cực trong đó các chủ thể
thực hiện nghĩa vụ của mình bằng
những hành động tích cực.
Sử dụng pháp luật
► Là hình thức thực hiện những quy định
về quyền chủ thể của PL, trong đó các
CTPL chủ động, tự mình quyết định việc
thực hiện hay không thực hiện điều mà
PL cho phép.
Áp dụng pháp luật
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm áp dụng pháp luật
Những trƣờng hợp áp dụng pháp luật
Các giai đoạn áp dụng pháp luật
Áp dụng pháp luật tƣơng tự
Đặc điểm và vai trò của hình thức hoạt
động áp dụng pháp luật
Khái niệm áp dụng pháp luật
ADPL là hình thức THPL trong đó NN
(thông qua cơ quan hoặc ngƣời có thẩm
quyền) tổ chức cho các chủ thể khác THPL.
Khái niệm áp dụng pháp luật (tt)
Nếu ba hình thức THPL trên mọi chủ thể
đều có thể thực hiện, thì hình thức ADPL
chỉ do cơ quan hoặc ngƣời có thẩm quyền
thực hiện.
Cơ quan của các TCXH chỉ có thể thực hiện
hình thức này khi đƣợc NN trao quyền.
Đây là hình thức THPL quan trọng vì nó
đảm bảo cho việc thực hiện các hình thức
khác.
Khái niệm áp dụng pháp luật (tt)
Các CTPL không phải luôn làm đúng các yêu cầu
của PL, không thể biết phải làm nhƣ thế nào hoặc sẽ
làm không đúng nếu nhƣ không có sự can thiệp,
hoạt động của tổ chức NN.
Đối với CQNN và ngƣời có thẩm quyền thì hoạt
động ADPL của họ chính là thực hiện nghĩa vụ và
quyền hạn đƣợc NN trao.
Vì vậy, ADPL là hình thức thi hành pháp luật của
CQNN và ngƣời có thẩm quyền, đồng thời cũng là
một giai đoạn của quá trình THPL mà nội dung của
giai đoạn này là NN (thông qua cơ quan hoặc ngƣời
cóthẩm quyền) tổ chức cho các chủ thể khácthực
hiện.
Những trƣờng hợp áp dụng pháp luật
Một là, khi có VPPL xảy ra;
Hai là, khi có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ pháp
lý mà các chủ thể không tự giải quyết đƣợc;
Ba là, khi các quy định của PL không thể mặc nhiên
đƣợc thực hiện bởi các chủ thể nếu không có sự can
thiệp mang tính tổ chức của NN.
Bốn là, trong trƣờng hợp NN thấy cần thiết phải
tham gia vào một số QHPL cụ thể với mục đích kiểm
tra, giám sát nhằm bảo đảm tính đúng đắn của các
hành vi của các chủ thể.
Các giai đoạn áp dụng pháp luật
(1) Xác định đặc trƣng pháp lý
(2) Lựa chọn QPPL thích hợp
(3) Soạn thảo và ban hành quyết định áp
dụng pháp luật
(4) Thực hiện quyết định áp dụng pháp
luật
(1) Xác định đặc trƣng pháp lý
Xác định đặc trƣng pháp lý, tầm quan
trọng và những tình tiết cụ thể của sự
việc cần giải quyết.
(2) Lựa chọn QP pháp luật thích hợp
Lựa chọn QPPL thích hợp để áp dụng và
làm sáng tỏ nội dung tƣ tƣởng của QP
đó.
(3) Soạn thảo và ban hành quyết định
áp dụng pháp luật
☻ Quyết định ADPL có những đặc điểm:
Là hình thức pháp lý, hình thức thể hiện chính thức của
hoạt động ADPL;
Là một yếu tố cuối cùng và mấu chốt nhất của SKPL phức
tạp làm phát sinh QHPL;
Luôn mang tính chất cụ thể và cá biệt, vì đƣợc ban hành
chỉ để giải quyết những trƣờng hợp cá biệt - cụ thể;
Chỉ đƣợc thực hiện một lần và sẽ chấm dứt hiệu lực khi
đƣợc thực hiện.
Hình thức thể hiện không chỉ là VB mà có thể bằng miệng
(đƣợc áp dụng trong trƣờng hợp khẩn cấp); có những
tên gọi (hình thức pháp lý) nhất định theo quy định cụ
thể của PL.
☻ Quyết định ADPL có những đặc điểm (tt):
Thông thƣờng đƣợc ban hành bằng một thủ tục chặt
chẽ và cụ thể, nhƣng đôi khi cũng đƣợc ban hành
chớp nhoáng, không có đầy đủ các bƣớc để giải
quyết những công việc khẩn cấp.
Nội dung phải đúng thẩm quyền cơ quan và ngƣời
ký (ban hành) phải là ngƣời có thẩm quyền ký;
Phải phù hợp với VB của cấp trên; phải phù hợp với
lợi ích của NN và lợi ích hợp pháp của CD;
Phải đƣợc ban hành kịp thời; phải đúng hình thức
pháp lý và đúng mẫu quy định;
Nội dung phải cụ thể, lời văn phải rõ ràng, chính
xác, ngắn gọn…
(4)Thực hiện quyết định áp dụng pháp luật
Các đối tƣợng có liên quan có trách nhiệm thi hành
quyết định, cơ quan ban hành cũng nhƣ những cơ
quan có liên quan có trách nhiệm bảo đảm việc thi
hành.
Trƣớc hết là bằng các biện pháp vật chất, tổ chức,
kỹ thuật, kiểm tra việc thực hiện, và nếu cần có thể
áp dụng các biện pháp cƣỡng chế thi hành.
Áp dụng pháp luật tƣơng tự
☻ Lý do của việc áp dụng pháp luật tƣơng tự
◘ PL là sự phản ánh những QHXH thông qua ý chí chủ quan
của nhà làm luật. Do đó, không phải khi nào PL cũng bao
quát hết những QHXH, nghĩa là nó luôn có khoảng trống.
◘ Bởi vì hai lý do: một là, không phải khi nào nhà làm luật
cũng nhận thức một cách đầy đủ và chính xác nhu cầu
của những QHXH, phong phú, đa dạng và phức tạp; hai
là, các QHXH là một hệ thống “động”, luôn phát triển và
biến đổi mà nhà làm luật không thể dự liệu hết đƣợc.
◘ Điều này dẫn đến có những vụ việc quan trọng, có ý
nghĩa về mặt pháp lý nhƣng không có QPPL, thậm chí
không có QP trong lĩnh vực tƣơng tự. Trong trƣờng hợp
này nhà chức trách ADPL tƣơng tự.
Áp dụng pháp luật tƣơng tự (tt)
☻ Các trƣờng hợp áp dụng pháp luật tƣơng tự
◘ Áp dụng ◘ Áp dụng tƣơng tự
tƣơng tự QP pháp luật (hay
tƣơng tự luật)
Là khi có vụ việc
Là khi có vụ việc cần
cần giải quyết
giải quyết nhƣng
nhƣng không có
không tìm thấy cả QP
QPPL, mà có QP
tƣơng tự thì ngƣời áp
điều chỉnh cho
dụng phải dựa vào ý
trƣờng hợp
thức pháp luật của
tƣơng tự, thì có
mình, vào tinh thần
thể áp dụng QP
của PL để giải quyết.
tƣơng tự.
Đặc điểm và vai trò của hình thức
hoạt động áp dụng pháp luật
◘ Là hoạt động điều chỉnh cá biệt - cụ thể, là sự điều chỉnh
bổ sung tiếp nối sự điều chỉnh bằng các QPPL (điều chỉnh
QP). Thông qua hoạt động ADPL, những QPPL đƣợc cá
biệt hóa, cụ thể hóa vào những trƣờng hợp nhất định của
đời sống thực tiễn.
◘ Mang tính tổ chức quyền lực NN. Nghĩa là, hoạt động này
chỉ do những CQNN, ngƣời có thẩm quyền (và cả các
TCXH khi đƣợc NN trao quyền) tiến hành theo ý chí đơn
phƣơng của mình và ý chí đó có hiệu lực bắt buộc thi
hành, trong trƣờng hợp không tự nguyện thi hành thì cơ
quan có thẩm quyền có thể áp dụng các biện pháp cƣỡng
chế.
Đặc điểm và vai trò của hình thức
hoạt động áp dụng pháp luật (tt)
◘ ADPL đƣợc tiến hành theo hình thức thủ tục rất chặt chẽ, theo
trình tự đã đƣợc nghiên cứu ở phần trên.
◘ ADPL mang tính sáng tạo cao. QPPL chỉ đặt ra khuôn mẫu, mô
hình của cách xử sự hợp pháp cũng nhƣ không hợp pháp và
phƣơng án xử lý những vi phạm “mẫu”, nhƣng thực tiễn thì vô
cùng sinh động, phong phú và phức tạp. Do đó, đòi hỏi chủ thể
áp dụng phải có óc sáng tạo để có thể đánh giá đúng bản chất
của vụ việc và áp dụng đúng PL, kể cả trƣờng hợp ADPL tƣơng
tự.
◘ Vai trò to lớn của hoạt động ADPL thể hiện ở chỗ nó là một giai
đoạn của cơ chế điều chỉnh pháp luật, nếu tiến hành một cách
không đúng đắn, thì PL hoặc sẽ không thể đi vào cuộc sống,
hoặc là đi vào một cách sai lệch, làm giảm hiệu quả hoặc thậm
chí biến PL thành vô hiệu.
VI PHẠM PHÁP LUẬT
☻ Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm
Các dấu hiệu cơ bản của vi phạm pháp
luật
Cấu thành vi phạm pháp luật
Các loại vi phạm pháp luật
Nguyên nhân vi phạm pháp luật và nhiệm
vụ đấu tranh phòng chống vi phạm pháp
luật
Khái niệm
VPPL là hành vi trái PL xâm hại các QHXH
đƣợc PL bảo vệ do các chủ thể có NLHV
thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý gây hậu
quả thiệt hại cho XH.
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL
.
BỐN DẤU HIỆU
BỐN DẤU HIỆU
CỦA VPPL
CỦA VPPL
TRÁI PL CÓ LỖI
CÓ LỖI QUAN HỆ
QUAN HỆ
PL
HÀNHVI
HÀNH VI
TRÁI VỚI CHỦ THỂ NHÂN QUẢ
HÀNH ĐỘNG TRÁI VỚI NHÂN QUẢ
HÀNH ĐỘNG CT
QUY ĐỊNH NHẬN THỨC GIỮA HV
HOẶC KHÔNG QUY ĐỊNH NHẬN THỨC GIỮA HV
HOẶC KHÔNG
PHÁP LUẬT ĐƢỢC HV VÀ HẬU QUẢ
HÀNH ĐỘNG PHÁP LUẬT ĐƢỢC HV VÀ HẬU QUẢ
HÀNH ĐỘNG
VÀ HẬU QUẢ
VÀ HẬU QUẢ
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL
◙ (1) Hành vi
Hành vi là ý nghĩ, tƣ tƣởng của con ngƣời đã
đƣợc thể thể ra bên ngoài bằng hành động
(hành vi hành động) hoặc không hành động
(hành vi không hành động).
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL (tt)
◙ (2) Có tính chất trái pháp luật
Trái với yêu cầu cụ thể của các QPPL hay
trái với tinh thần của pháp luật.
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL (tt)
◙ (3) Có lỗi
► Lỗi thể hiện quan hệ, thái độ tâm lý tiêu cực
của chủ thể đối với hành vi trái PL của mình
và đối với hậu quả hành vi đó.
► VPPL là hành vi trái PL đƣợc thực hiện bởi
những chủ thể có khả năng nhận thức đƣợc
hành vi trái PL và hậu quả thiệt hại mà hành
vi đó có thể gây ra cho XH, nhƣng vẫn thực
hiện.
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL (tt)
◙ (4) Có quan hệ nhân quả
Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi
trái PL và hậu quả do hành vi đó gây ra.
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL (tt)
◙ Chú ý:
Để xác định rõ loại vi phạm và tên của 1 hành vi
VPPL cụ thể, ngoài bốn dấu hiệu cơ bản nêu trên,
ngƣời ta còn phải xác định rõ chủ thể vi phạm là ai,
QHXH bị xâm phạm (khách thể của VPPL), mức độ
thiệt hại cho XH (hậu quả), quan hệ nhân quả, động
cơ, mục đích, phƣơng tiện, thời gian, địa điểm vi
phạm…
Cấu thành vi phạm pháp luật
Cấu thành VPPL gồm bốn yếu tố sau:
◙ Chủ thể
◙ Mặt chủ quan
◙ Khách thể
◙ Mặt khách quan
◙ Chủ thể
Chủ thể của VPPL phải có NLHV. Đó có thể
là cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân. Nếu là cơ
quan, tổ chức thì luôn có NLHV, còn nếu là
cá nhân thì tùy theo từng quy định cụ thể
của PL.
◙ Mặt chủ quan
►Mặt chủ quan gồm các dấu hiệu thể hiện
trạng thái tâm lý của chủ thể, khía cạnh bên
trong của vi phạm, đó là các dấu hiệu: lỗi
của vi phạm thể hiện dƣới hình thức cố ý (cố
ý trực tiếp hoặc cố ý gián tiếp); hoặc vô ý
(vô ý do quá tự tin hoặc vô ý do cẩu thả),
động cơ, mục đích vi phạm.
►Hình thức lỗi, động cơ, mục đích vi phạm có
ý nghĩa vô cùng quan trọng để định tội danh
trong luật hình sự, nhƣng đối với nhiều vi
phạm hành chính khác thì nó không quan
trọng lắm.
◙ Khách thể
Khách thể của vi phạm là QHXH bị xâm
hại. Tính chất của khách thể là một tiêu chí
quan trọng để xác định mức độ tính nguy
hiểm của hành vi.
◙ Mặt khách quan
Yếu tố này bao gồm các dấu hiệu: hành vi
trái pháp luật, hậu quả, quan hệ nhân quả,
thời gian, địa điểm, phƣơng tiện vi phạm.
Các loại vi phạm pháp luật
◙ Vi phạm hình sự (tội phạm)
◙ Vi phạm hành chính
◙ Vi phạm kỷ luật
◙ Vi phạm dân sự
◙ Vi phạm hình sự (tội phạm)
VPHS – TP là hành vi nguy hiểm cao, gây
thiệt hại lớn cho XH, chỉ đƣợc quy định
trong BLHS.
◙ Vi phạm hành chính
VPHC – vi phạm quy định QLNN nhƣng
chƣa đến mức tội phạm (VPHS), là hành vi
ít nguy hiểm hơn và gây thiệt hại nhỏ hơn
cho XH so với tội phạm. Có nhiều VBPL quy
định về VPHC.
◙ Vi phạm kỷ luật
Là hành vi VPKL của NN, của các tổ chức
do cán bộ, công chức, viên chức, tổ chức,
ngƣời lao động thực hiện.
◙ Vi phạm dân sự
VPDS là những hành vi vi phạm quan hệ
dân sự, tức là quan hệ mà địa vị pháp lý
giữa các chủ thể đều bình đẳng.
Nguyên nhân vi phạm pháp luật và nhiệm
vụ đấu tranh phòng chống vi phạm pháp luật
Mâu thuẫn giữa QHSX và LLSX;
Tàn dƣ, tập tục đã lỗi thời của xã hội cũ còn rơi rớt
lại;
Trình độ dân trí và ý thức pháp luật thấp của nhiều
tầng lớp dân cƣ;
Hoạt động thù địch của các lực lƣợng phản động;
Những thiếu sót trong hoạt động quản lý của NN;
Tồn tại số ít ngƣời bẩm sinh có xu hƣớng tự do vô
tổ chức;…
TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm trách nhiệm pháp lý
Đặc điểm của trách nhiệm pháp lý
Các loại trách nhiệm pháp lý
Khái niệm trách nhiệm pháp lý
► TNPL thể hiện sự đánh giá xấu và sự lên
án của NN đối với hành vi VPPL và chủ thể
thực hiện hành vi đó.
► TNPL là sự phản ứng tiêu cực của NN đối
với các chủ thể thực hiện VPPL.
► Thể hiện ở việc áp dụng các biện pháp
mang tính chất trừng phạt hoặc khôi phục
lại những quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm
hại, gây cho chủ thể những thiệt hại nhất
định về vật chất hoặc tinh thần.
Đặc điểm của trách nhiệm pháp lý
◘ Cơ sở thực tế của TNPL là VPPL.
◘ Cơ sở pháp lý của việc truy cứu TNPL là quyết định
do CQNN hoặc ngƣời có thẩm quyền ban hành trên
cơ sở xem xét, giải quyết vụ việc vi phạm đã có hiệu
lực pháp luật.
◘ Các biện pháp TNPL là một loại biện pháp cƣỡng chế
NN đặc thù: mang tính chất trừng phạt hoặc khôi
phục lại những quyền và lợi ích bị xâm hại và đồng
thời đƣợc áp dụng chỉ trên cơ sở những quyết định
của cơ quan hoặc ngƣời có thẩm quyền.
Các loại trách nhiệm pháp lý
◙ Trách nhiệm hình sự
◙ Trách nhiệm hành chính
◙ Trách nhiệm dân sự
◙ Trách nhiệm kỷ luật
◙ Trách nhiệm vật chất
◙ Trách nhiệm hình sự
Do tính chất nghiêm trọng của VPHS nên đây là
trách nhiệm nghiêm khắc nhất.
Thủ tục áp dụng TNHS đƣợc PL quy định rất chặt
chẽ và chỉ có tòa án mới có quyền xét xử tội phạm
và ra các bản án hình sự.
Thể hiện sự bất bình đẳng về địa vị pháp lý giữa nhà
nƣớc và tội phạm.
Chỉ có cá nhân mới phải chịu TNHS; tổ chức không
phải chịu TNHS.
TNHS do chính cá nhân VPHS phải gánh chịu mà
không thể chuyển cho các chủ thể khác.
◙ Trách nhiệm hành chính (TNHC)
Là dạng trách nhiệm áp dụng đối với các hành vi ít
nguy hiểm hơn tội phạm nên hình phạt chính chỉ
cảnh cáo hoặc phạt tiền, thủ tục xử lý cũng đơn
giản.
Có nhiều cơ quan (chủ yếu là cơ quan hành chính
NN) có quyền ra quyết định xử phạt.
Có sự bất bình đẳng về địa vị pháp lý giữa cơ quan
áp dụng TNHC với ngƣời VPHV.
◙ Trách nhiệm dân sự
Là biện pháp chủ yếu mang tính chất bồi hoàn về
những thiệt hại đã gây ra do vi phạm nghĩa vụ trong
quan hệ dân sự mà tòa án hoặc CQNN nếu đứng ra
xử lý thì chỉ với tƣ cách trọng tài, tuy nhiên phán
xét của nó mang tính bắt buộc thi hành.
◙ Trách nhiệm kỷ luật
Đƣợc áp dụng đối với những VPKL trong nội bộ cơ
quan, tổ chức NN hoặc tổ chức kinh tế “phi NN”.
Nên biện pháp kỷ luật mang tính chất riêng: khiển
trách, cảnh cáo, đình chỉ công tác… buộc thôi việc
hoặc chấm dứt hợp đồng lao động trƣớc thời hạn
(sa thải).
Do cơ quan chủ quản áp dụng đối với các đƣơng sự
thuộc quyền quản lý của cơ quan đó.
◙ Trách nhiệm vật chất
Là loại biện pháp TNPL đặc biệt thể hiện ở việc công
chức, viên chức NN và ngƣời lao động khác phải bồi
hoàn cho NN, cho ngƣời sử dụng lao động khác thiệt
hại do hành vi trái PL của mình đã gây ra.
TNVC nói chung đƣợc áp dụng theo nguyên tắc của
TNDS, nhƣng cơ sở phát sinh TNVC có thể là VPHS,
VPHC, VPKL hoặc VPDS.
D. Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ PHÁP CHẾ
Các vấn đề nghiên cứu:
Ý THỨC PHÁP LUẬT
PHÁP CHẾ
TĂNG CƢỜNG PHÁP CHẾ XHCN TRONG
GIAI ĐOẠN CÁCH MẠNG HIỆN NAY
Ý THỨC PHÁP LUẬT
☻ Nội dung nghiên cứu
Khái niệm ý thức pháp luật
Quan hệ giữa ý thức pháp luật và pháp
luật
Khái niệm ý thức pháp luật
YTPL là tổng thể những học thuyết, tƣ tƣởng, tình
cảm của con ngƣời thể hiện thái độ, sự đánh giá về
tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay
không đúng đắn của PL hiện hành, PL trong quá khứ
và PL cần phải có, về tính hợp pháp hay không hợp
pháp trong cách xử sự của con ngƣời, trong hoạt
động của cơ quan, tổ chức.
Khái niệm ý thức pháp luật (tt)
Các bộ phận của ý thức pháp luật:
Tƣ tƣởng pháp luật: là tổng thể những tƣ tƣởng,
quan điểm, phạm trù, khái niệm, học thuyết về PL,
tức là mọi vấn đề lý luận về PL, về thƣợng tầng kiến
trúc pháp lý của XH.
Tâm lý pháp luật: đƣợc thể hiện qua thái độ, tình
cảm, tâm trạng, xúc cảm đối với PL và các hiện
tƣợng pháp luật khác, đƣợc hình thành một cách tự
phát thông qua giao tiếp và dƣới tác động của các
hiện tƣợng pháp lý, là phản ứng trực tiếp và ở cấp
độ đầu tiên, phản ứng một cách tự nhiên của con
ngƣời đối với các hiện tƣợng đó.
Quan hệ giữa ý thức pháp luật và PL
Một là, YTPL là tiền đề, cơ sở trực tiếp cho
hoạt động xây dựng pháp luật.
Hai là, YTPL là cơ sở cho sự THPL, bảo vệ
pháp luật, đặc biệt là cho hoạt động ADPL.
Ba là, pháp luật cũng tác động ngƣợc trở
lại tới YTPL.
PHÁP CHẾ
☻ Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm pháp chế
Những nguyên tắc của pháp chế
Những bảo đảm đối với pháp chế
Khái niệm pháp chế
► Pháp chế là sự yêu cầu, đòi hỏi mọi CTPL (các cơ
quan, công chức, viên chức NN, các TCKT, TCXH và
mọi CD) phải thực hiện một cách bình đẳng, nghiêm
minh và thống nhất pháp luật.
► Pháp chế còn đƣợc hiểu là phƣơng pháp, chế độ
QLXH, là nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ
máy NN và cả hệ thống chính trị, cũng là nguyên tắc
xử sự của mọi CD.
Những nguyên tắc của pháp chế
Bảo đảm tính thống nhất của pháp chế: PL phải
đƣợc nhận thức và thực hiện thống nhất trên toàn
bộ lãnh thổ và tất cả các ngành, các lĩnh vực.
Bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và các đạo luật.
Mọi chủ thể đều có nghĩa vụ phải chấp hành pháp
luật, bình đẳng trƣớc PL: hình phạt đối với mọi chủ
thể VPPL, cũng nhƣ quyền và nghĩa vụ của họ là
nhƣ nhau, không phân biệt tầng lớp, nguồn gốc
xuất thân, địa vị XH, nòi giống, tín ngƣỡng…
Thiết lập cơ chế để công dân thực hiện các quyền,
tự do đã đƣợc pháp luật ghi nhận và bảo vệ các
quyền, tự do đó trƣớc các vi phạm.
Những nguyên tắc của pháp chế (tt)
Phát hiện, ngăn chặn kịp thời và xử lý nhanh chóng,
công minh mọi VPPL. Nhiệm vụ này là của mọi CQNN,
TCXH và mọi CD, nhƣng trƣớc hết là của các cơ quan
bảo vệ pháp luật. Tức là pháp chế phải nghiêm minh.
Tính thống nhất của pháp chế phù hợp hài hòa với tính
hợp lí. Bởi vì, mỗi ngành, mỗi lĩnh vực, mỗi địa phƣơng
đều có những đặc điểm riêng, nên PL muốn đƣợc thi
hành thống nhất trong cả nƣớc thì nó phải có tính hợp
lí. Nghĩa là nó phải phù hợp với đặc điểm của địa
phƣơng, ngành, lĩnh vực, phải đặt trên cơ sở phát huy
quyền chủ động, sáng tạo của cơ sở trong khuôn khổ
PL. Khi có cơ sở thấy PL chƣa hợp lý thì vẫn phải chấp
hành, đồng thời kịp thời kiến nghị lên cấp trên.
Tuân thủ nghiêm minh kỷ luật NN và XH.
Những bảo đảm đối với pháp chế
Khái niệm
Những đảm bảo đối với pháp chế là những
điều kiện khách quan của sự phát triển xã
hội và những phƣơng tiện do NN và các
TCXH tạo ra nhằm đảm bảo cho các CTPL
thực hiện nghiêm chỉnh pháp luật.
Những bảo đảm đối với pháp chế
Những đảm bảo kinh tế - sự phát triển của nền kinh tế là
bảo đảm cơ bản đối với pháp chế. Những đảm bảo kinh tế
là cơ sở của tất cả những đảm bảo khác đối với pháp chế.
Những đảm bảo chính trị - đó là tất cả các yếu tố của hệ
thống chính trị, nền dân chủ.
Những đảm bảo tƣ tƣởng – là hệ tƣ tƣởng XHCN, những
giá trị tƣ tƣởng và đạo đức của dân tộc, sự thống nhất
của chính trị, tƣ tƣởng và đạo đức, tình hữu nghị quốc tế
vô sản, sự phát triển trình độ văn hóa đặc biệt là văn hóa
pháp lý của nhân dân.
Những đảm bảo pháp lý – là những hoạt động của cơ
quan bảo vệ PL nhằm đấu tranh với các vi phạm pháp
chế, bảo vệ lợi ích của XH, quyền và tự do của CD, ngăn
ngừa những VPPL.
Những bảo đảm xã hội là tổng thể những biện pháp do
các TCXH thực hiện nhằm đấu tranh chống những VPPL.
TĂNG CƢỜNG PHÁP CHẾ XHCN TRONG
GIAI ĐOẠN CÁCH MẠNG HIỆN NAY
Các nội dung nghiên cứu:
Đẩy mạnh công tác xây dựng pháp luật
Tổ chức tốt công tác THPL
Tiến hành thƣờng xuyên, kiên trì công
tác kiểm tra, giám sát, xử
Đẩy mạnh công tác xây dựng pháp luật
HTPL của ta chƣa hoàn thiện. Có những nhóm
QHXH quan trọng nhƣng chƣa đƣợc điều
chỉnh. Có những VBPL hiện hành còn chồng
chéo, mâu thuẫn hoặc đã lỗi thời. Công tác tập
hợp hóa và pháp điển hóa tiến hành chậm.
PL phải phản ánh đúng những quy luật và nhu
cầu khách quan của sự phát triển XH.
Cần tránh khuynh hƣớng chủ quan, nóng vội
hoặc bảo thủ, trì trệ.
Tổ chức tốt công tác THPL
Tăng cƣờng công tác giải thích PL, làm sáng
tỏ nội dung, ý nghĩa của các QPPL. Công tác
này đồng thời là cơ sở cho việc tuyên truyền
và giáo dục PL.
Đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền,
giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật
và văn hóa pháp lý của nhân dân.
Chú trọng đào tạo, bồi dƣỡng cán bộ pháp lý
và cán bộ hành chính NN.
Tổ chức tốt công tác THPL (tt)
Kiện toàn tổ chức các cơ quan làm công tác
pháp luật, pháp chế. Xác định rõ và đổi mới cơ
cấu tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn, nguyên tắc
hoạt động của các cơ quan này và phƣơng
thức lãnh đạo của các cấp ủy đảng cũng nhƣ
của cấp trên đối với chúng. Tạo ra những điều
kiện vật chất cần thiết để các cơ quan đó hoạt
động.
Phải có sự tổng kết rút kinh nghiệm thƣờng
xuyên để phát hiện và khắc phục những sai
sót trong quá trình tổ chức THPL.
Tiến hành thƣờng xuyên, kiên trì công
tác kiểm tra, giám sát, xử lý VPPL
Mọi hành vi VPPL phải đƣợc xử lý nghiêm
minh bảo đảm nguyên tắc mọi ngƣời đều bình
đẳng trƣớc pháp luật. Tiến hành thƣờng
xuyên công tác kiểm tra, giám sát, phát hiện
những sai sót trong hoạt động bảo vệ pháp
luật.
Các cơ quan làm công tác bảo vệ pháp luật
cần phản ứng nhanh chóng và hiệu quả đối
với các VPPL, phát hiện kịp thời, làm sáng tỏ
và xử lý các vụ vi phạm một cách đúng đắn,
kịp thời.
Tiến hành thƣờng xuyên, kiên trì công
tác kiểm tra, giám sát, xử lý VPPL (tt)
Để làm tốt công tác kiểm tra, giám sát, xử lý các vi phạm
cần kết hợp sức mạnh của các cơ quan bảo vệ pháp luật
với sức mạnh của dƣ luận quần chúng. Phải có những
hình thức phong phú để thu hút đông đảo nhân dân vào
hoạt động kiểm tra cũng nhƣ phát hiện và xử lý VPPL.
Ngoài các biện pháp trên, cần phải thấy rằng, sự lãnh
đạo của Đảng là một bảo đảm cao nhất đối với pháp chế.
Công tác tăng cƣờng pháp chế cần thiết phải đặt dƣới sự
lãnh đạo của Đảng. Hiện nay Đảng ta đang đổi mới hình
thức, phƣơng pháp và nội dung lãnh đạo của mình đối
với hoạt động bảo vệ pháp luật. Điều đó nhằm mục đích
tiến hành có hiệu quả hơn công tác tăng cƣờng pháp chế,
bảo vệ trật tự pháp luật.
CHƢƠNG IV: HÌNH THỨC VÀ HỆ
THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
Các vấn đề nghiên cứu:
A. HÌNH THỨC PHÁP LUẬT (HTBT&HTBN)
B. HỆ THỐNG VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP
LUẬT VIỆT NAM (HTBN)
C. HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM (HTBT)
D. KHÁI QUÁT VỀ CÁC NGÀNH LUẬT TRONG
HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
A. HÌNH THỨC PHÁP LUẬT
☻ Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm hình thức pháp luật
Hình thức bên trong của pháp luật
Hình thức bên ngoài của pháp luật
Khái niệm hình thức pháp luật
Hình thức của PL là sự biểu hiện ra bên
ngoài của PL, là phƣơng thức, dạng tồn
tại thực tế của PL.
Hình thức PL có hai dạng:
Hình thức bên trong
Hình thức bên ngoài
Hình thức bên trong của PL (HTPL)
◙ PL đƣợc xây dựng và ban hành dựa trên các nguyên tắc PL - là
những tƣ tƣởng cơ bản chỉ đạo hoạt động xây dựng và thực
hiện PL.
◙ Cấu trúc của PL bởi các bộ phận:
HTPL là một chỉnh thể thống nhất các bộ phận hợp thành
(ngành luật, chế định PL, QPPL) mang những đặc điểm, nội
dung đặt trên cơ sở những nguyên tắc thống nhất của PL một
QG.
Ngành luật là hệ thống các QPPL điều chỉnh một lĩnh vực QHXH
nhất định với những phƣơng pháp điều chỉnh nhất định, đặc
thù.
Chế định PL là hệ thống các QPPL điều chỉnh một nhóm các
QHXH cùng loại trong cùng một ngành luật.
QPPL là tế bào xây dựng nên toàn bộ HTPL, là bộ phận cấu
thành nhỏ nhất của nó.
HÌNH THỨC BÊN TRONG CỦA PL (HTPL)
.
NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH
LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT
NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH
LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT
NGÀNH NGÀNH NGÀNH
CHẾ CHẾ CHẾ
ĐỊNH ĐỊNH ĐỊNH
LUẬT LUẬT LUẬT
CHẾ CHẾ CHẾ
ĐỊNH ĐỊNH ĐỊNH
CHẾ CHẾ CHẾ
ĐỊNH ĐỊNH ĐỊNH
Hình thức bên ngoài của PL (nguồn
của PL)
◙ Là những cái chứa đựng các QPPL, là sự
thể hiện ra bên ngoài, dạng tồn tại thực tế
của các QPPL, còn gọi là nguồn của PL.
◙ Có ba loại nguồn phổ biến:
TQP
TLP
VBPL
Hình thức bên ngoài của PL (nguồn
của PL) (tt)
TQP là những tập quán lƣu truyền trong XH,
phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị đã
đƣợc NN thừa nhận, làm cho chúng trở thành
quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung và
đƣợc NN đảm bảo thực hiện.
TLP là các quyết định, cách giải quyết vụ việc
của các cơ quan hành chính hoặc xét xử đƣợc
NN thừa nhận là khuôn mẫu để giải quyết
những vụ việc tƣơng tự.
VBPL là pháp luật do NN ban hành (đặt ra).
B. HỆ THỐNG VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP
LUẬT VIỆT NAM
☻Các nội dung nghiên cứu:
VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT
HIỆU LỰC CỦA VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP
LUẬT
VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật
Các loại văn bản quy phạm pháp luật của
Việt Nam
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật
◘ Phân biệt VBPL với VBQPPL
VBQPPL là một loại VBPL.
VBPL đƣợc hiểu là quyết định do CQNN
hoặc ngƣời có thẩm quyền ban hành.
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật (tt)
◘ VBPL có ba loại:
VB chủ đạo: là VB quy định các đƣờng lối, chủ
trƣơng, chính sách.
VBQPPL: là loại VB chứa đựng các QPPL.
VB cá biệt: là VBADPL, là một loại VB mang
tính cụ thể, cá biệt.
.
PHÂN BIỆT VBQPPL VỚI VBPL
VBPL
CQNN HOẶC NGƢỜI CÓ
THẨM QUYỀN BAN HÀNH
VB
VB VB
CHỦ ĐẠO CÁ BIỆT
QPPL
QUY ĐỊNH QUYẾT ĐỊNH
LOẠI VB
ĐƢỜNG LỐI, ADPL, MANG
CÓ CHỨA
CHỦ TRƢƠNG, TÍNH CÁ BIỆT,
QUY PHẠM
CHÍNH SÁCH CỤ THỂ
PHÁP LUẬT
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật (tt)
Kn: VBQPPL là hình thức thể hiện của các
quyết định PL do CQNN hoặc ngƣời có
thẩm quyền ban hành theo trình tự và với
tên gọi nhất định trực tiếp làm thay đổi hệ
thống QPPL nhằm điều chỉnh một loại
QHXH nhất định.
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật (tt)
◘ Một trong ba dấu hiệu nhận biết VBQPPL:
Có tính bắt buộc chung, tức là có hiệu lực đối với
một phạm vi đối tƣợng không xác định hoặc tƣơng
đối không xác định.
Đƣợc áp dụng nhiều lần và lâu dài - đây là tính chất
rõ ràng của quy tắc xử sự.
Nếu chỉ áp dụng 1 lần thì hiệu lực của VB vẫn tồn tại
mặc dù đã thực hiện - đây là loại VBQPPL đặc biệt.
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật (tt)
◘ Sự thay đổi hệ thống VBQPPL:
Sự thay đổi hệ thống VBQPPL có thể đƣợc
thực hiện bằng các cách khác nhau nhƣ:
ban hành mới, đình chỉ, sửa đổi, bãi bỏ
hoặc thay đổi phạm vi hiệu lực của nó.
Các loại VBQPPL của Việt Nam (Đ2
Luật ban hành VBQPPL)
(1) Hiến pháp, luật, nghị quyết của QH.
(2) Pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH.
(3) Lệnh, quyết định của CTN.
(4) Nghị định của CP.
(5) Quyết định của TTg.
(6) Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC, Thông tƣ của
CATANDTC.
(7) Thông tƣ của VTVKSNDTC.
(8) Thông tƣ của Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang bộ.
(9) Quyết định của Tổng Kiểm toán Nhà nƣớc.
(10) Nghị quyết liên tịch giữa UBTVQH hoặc giữa CP với cơ
quan trung ƣơng của tổ chức chính trị - xã hội.
(11) Thông tƣ liên tịch giữa CATANDTC với VTVKSNDTC; giữa
Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang bộ với CATANDTC,
VTVKSNDTC; giữa các Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang
bộ.
(12) VBQPPL của HĐND, UBND.
Hiến pháp của Quốc hội
Là luật cơ bản, luật gốc cho việc tổ chức và
hoạt động của NN và QLXH.
NN ta đã có bốn bản HP: 1946, 1959, 1980 và
1992 (có sửa đổi, bổ sung năm 2001).
Mỗi lần ban hành HP mới hoặc sửa đổi cơ bản
HP đều ghi nhận những bƣớc ngoặt lịch sử
quan trọng.
.
CÁC BẢN HIẾN PHÁP VIỆT NAM
1946 1959 1980 1992
1945 1954 1975 1986
(1) (5) (5) (6)
Hiến pháp của Quốc hội (tt)
Đặc điểm của Hiến pháp:
Quy định mọi vấn đề bao quát nhất của
NN và XH, điều chỉnh những QHXH quan
trọng và ổn định nhất;
Do cơ quan quyền lực NN cao nhất ban
hành;
Có hiệu lực pháp lý cao nhất.
Luật của Quốc hội
Luật là VB cụ thể hóa HP, điều chỉnh một loại
vấn đề, loại QHXH cơ bản, quan trọng.
Luật do QH ban hành và có hiệu lực pháp lý
cao, chỉ sau HP.
QH còn ban hành các bộ luật là VB thuộc loại
luật nhƣng có tính tổng hợp hơn luật, phạm vi
điều chỉnh rộng hơn, bao quát hơn, trọn vẹn
một lĩnh vực QHXH quan trọng.
Nghị quyết của Quốc hội
QH còn ban hành nghị quyết để chỉ đạo các
việc cụ thể.
Các nghị quyết của QH thông thƣờng không
phải là VBQPPL, tuy hiệu lực pháp lý của nó
rất cao.
Pháp lệnh của UBTV Quốc hội
Pháp lệnh của UBTVQH là VB cụ thể hóa
HP, có nội dung và vai trò gần nhƣ luật.
Do QH không họp thƣờng xuyên, nên
nhiều vấn đề đáng lẽ thuộc quyền hạn của
QH quy định bằng luật, nhƣng phải giao
cho UBTVQH ban hành bằng pháp lệnh.
Nghị quyết của UBTVQH
Nghị quyết của UBTVQH là các VB có thể
mang tính cá biệt hoặc QP
Nó quy định, giải quyết những vấn đề tổ
chức nội bộ.
Lệnh, quyết định của CTN
Lệnh: CTN ban hành lệnh và quyết định, nhƣng
thông thƣờng chỉ lệnh là VB có ý nghĩa chung,
thƣờng đƣợc sử dụng để công bố chính thức tất cả
các luật và pháp lệnh.
Quyết định: thƣờng đƣợc sử dụng để giải quyết
những vấn đề cụ thể thuộc thẩm quyền của CTN.
Nghị định của CP và quyết định
của TTg
Nghị định của CP: để cụ thể hóa luật, pháp lệnh,
hoặc để quy định, tổ chức các cơ quan trực thuộc bộ
máy hành pháp, quy định các vấn đề mới phát sinh
trong hoạt động quản lý và do đó nghị định luôn là
VBQP.
Quyết định của TTg: để TTg thực hiện quyền hạn
của mình, trong đó có nhiều VB mang tính QP.
Thông tƣ của bộ trƣởng, thủ
trƣởng cơ quan ngang bộ
Thông tƣ để giải quyết các vấn đề thuộc từng
ngành, lĩnh vực cụ thể thuộc phạm vi quyền
hạn của bộ và cơ quan ngang bộ.
Thông tƣ luôn mang tính QP nhƣng là QP
mang tính chất hƣớng dẫn, giải thích.
Quyết định của Tổng Kiểm toán Nhà nƣớc
Nghị quyết liên tịch giữa UBTVQH hoặc giữa CP với cơ
quan trung ƣơng của tổ chức chính trị - xã hội.
Thông tƣ liên tịch giữa CATANDTC với VTVKSNDTC; giữa Bộ
trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang bộ với CATANDTC,
VTVKSNDTC; giữa các Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang bộ
Nghị quyết của HĐND các cấp
Là VB điều chỉnh các QHXH trên các lĩnh
vực thuộc phạm vi thẩm quyền của chính
quyền ĐP, đƣợc ban hành trên kỳ họp của
HĐND bằng hình thức biểu quyết theo đa
số.
Quyết định, chỉ thị của UBND các cấp
Quyết định, chỉ thị của UBND các cấp và của
chủ tịch ủy ban đƣợc ban hành trong phạm vi
thẩm quyền của ủy ban để thực hiện những
VBPL của cấp trên và của HĐND cùng cấp.
Ngoài ra, các cơ quan chuyên môn của UBND cấp tỉnh
và cấp huyện (các sở, phòng, ban,…), các CQQLNN ở cơ
sở (ban lãnh đạo xí nghiệp, đơn vị sự nghiệp NN…) cũng
có quyền ban hành các quyết định để thực hiện nhiệm
vụ, chức năng của mình.
Hình thức VB của các cơ quan này thƣờng là
quyết định và chỉ thị.
HIỆU LỰC CỦA VBQPPL
☻ Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm
Hiệu lực theo không gian (lãnh thổ)
Hiệu lực theo thời gian
Hiệu lực theo đối tƣợng áp dụng
Khái niệm
Khi nói đến hiệu lực của VBQPPL hay của
bản thân QP chứa trong VB đó, là nói đến
cấp độ hiệu lực pháp lý cao hay thấp,
phạm vi tác động theo lãnh thổ (không
gian), theo thời gian và theo đối tƣợng thi
hành.
Hiệu lực theo không gian (lãnh thổ)
VBQPPL của CQTW có hiệu lực trong phạm vi
cả nƣớc; VB của CQNN ở ĐP chỉ có hiệu lực ở
phạm vi ĐP tƣơng ứng.
VB của bộ có hiệu lực phạm vi cả nƣớc nhƣng
chỉ giới hạn ở phạm vi ngành và lĩnh vực mà
bộ đó quản lý.
Ngoài ra, đôi khi VB của CQTW chỉ có hiệu lực
trong một vùng nhất định hoặc cũng có thể
chỉ trong phạm vi một ngành, lĩnh vực nhất
định.
Hiệu lực theo thời gian
Là khoảng thời gian có hiệu lực của VBQPPL, đƣợc xác
định:
Ngày bắt đầu có hiệu lực thƣờng đƣợc ghi trực tiếp ở
cuối VB. Nếu không thì áp dụng quy tắc: hiệu lực bắt đầu
từ ngày công bố, truyền đạt đến ngƣời thi hành hoặc
ngày thông qua.
Ngày chấm dứt hiệu lực là ngày thời hạn hiệu lực ghi
trong VB đã hết, hay là ngày đã bị một VB của cơ quan
hoặc ngƣời có thẩm quyền sửa đổi, đình chỉ hoặc bãi bỏ.
Hiệu lực của VB cũng có thể bị tạm thời đình chỉ bởi cơ
quan ban hành VB đó hoặc cơ quan cấp trên có thẩm
quyền.
Hiệu lực theo thời gian của VB cũng có thể chỉ xuất hiện
khi có những tình huống, hoàn cảnh nhất định đƣợc chỉ
rõ trong đó.
Hiệu lực theo thời gian (tt)
Hiệu lực hồi tố
NN ta không quy định hiệu lực trở về trƣớc
của VBPL - hiệu lực hồi tố - nghĩa là không áp
dụng những quy tắc trong VBPL cho những
trƣờng hợp xảy ra trƣớc thời điểm VB đó có
hiệu lực.
Trƣờng hợp ngoại lệ: vẫn áp dụng HLHT nếu
điều đó phù hợp với lợi ích chung, không trái
đạo lý, lẽ công bằng, chủ nghĩa nhân đạo.
.
HIỆU LỰC HỒI TỐ (tt)
QUY ĐỊNH TỬ HÌNH
KO QUY ĐỊNH TỬ HÌNH 1990 2004
BẮT ĐƢỢC
BLHS 1985 VPHS BLHS 1999
(Loại TP A)
QUY ĐỊNH TỬ HÌNH KO QUY ĐỊNH TỬ HÌNH
1991 2005
BẮT ĐƢỢC
BLHS 1985 BLHS 1999
VPHS
(Loại TP B)
Hiệu lực theo đối tƣợng áp dụng
Nhìn chung, các VBQPPL có hiệu lực đối
với mọi CD, cơ quan, tổ chức trong phạm vi
lãnh thổ tƣơng ứng thuộc quyền quản lý
của cơ quan ban hành
Nhƣng nhiều VB chỉ có hiệu lực đối với
những loại đối tƣợng nhất định.
C. HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
☻ Các nội dung nghiên cứu:
KHÁI NIỆM HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT
NAM
NHỮNG CĂN CỨ PHÂN ĐỊNH HỆ THỐNG
PHÁP LUẬT THÀNH NHỮNG NGÀNH LUẬT
PHÂN BIỆT HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VÀ HỆ
THỐNG VĂN BẢN PHÁP LUẬT
KHÁI NIỆM HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VN
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm
Đặc điểm HTPLVN
Các nguyên tắc của HTPLVN
QPPL, chế định PL hoặc phân ngành luật,
ngành luật
Khái niệm
HTPLVN là một chỉnh thể thống nhất cấu
thành bởi các ngành luật, các chế định PL
khác nhau, điều chỉnh những lĩnh vực,
nhóm QHXH cùng loại (có cùng nội dung,
đặc điểm và tính chất) tồn tại khách quan
phù hợp với sự phát triển khách quan của
chế độ KT, chính trị - XH.
Khái niệm (tt)
PL là hệ thống các quy tắc xử sự (QP) do NN
ban hành hoặc thừa nhận, là những quy tắc
nằm trong một chỉnh thể thống nhất, có quan
hệ chặt chẽ với nhau, tạo thành HTPL của QG.
Biểu hiện tính thống nhất của PL các nƣớc
XHCN là sự phân chia hệ thống ấy thành
những ngành, phân ngành, các chế định PL
điều chỉnh những lĩnh vực, nhóm QHXH nhất
định.
Những nhóm QHXH ấy giống nhau về nội
dung và tính chất, tồn tại khách quan.
Đặc điểm HTPLVN
◙ Tính khách quan
◙ Tính thống nhất, hài hòa bên trong
◙ Sự phân chia HTPL thành những bộ
phận cấu thành
◙ Tính khách quan
Tính khách quan: thể hiện tính phụ thuộc của cả
HTPL, của từng ngành luật, chế định PL và cả từng
QPPL vào tồn tại XH.
Nghĩa là các quan hệ KT, chính trị – XH của thực
tiễn khách quan quyết định sự tồn tại cũng nhƣ đặc
điểm, nội dung, tính chất của cả HTPL và từng bộ
phận cấu thành của nó.
◙ Tính thống nhất, hài hòa bên trong
Trƣớc hết, về mặt khách quan, nó đƣợc quyết định
bởi tính thống nhất của chế độ KT, chính trị - XH.
Trong các QG quyền lực bị chia sẽ, phân quyền cát
cứ thì khó có thể nói có HTPL thống nhất.
Hai là, hệ thống ấy đƣợc xây dựng và đƣợc thực
hiện dựa trên những nguyên tắc chung - những tƣ
tƣởng chỉ đạo thống nhất.
Ba là, sự liên kết chặt chẽ, hài hòa, không mâu
thuẫn nhau giữa các QPPL trong từng VB, từng chế
định, từng ngành luật và giữa tất cả các bộ phận ấy
với nhau trong HTPL.
◙ Sự phân chia HTPL thành những bộ
phận cấu thành
Một hệ thống có cơ cấu bên trong của nó.
HTPL bao gồm các tiểu hệ thống hợp thành là
các ngành luật.
Các ngành luật lại bao gồm các tiểu hệ thống
nhỏ hơn hợp thành là các chế định PL hoặc
phân ngành luật.
Các chế định đƣợc hợp thành từ những QPPL.
Các nguyên tắc của HTPLVN
◙ Nguyên tắc tất cả quyền lực thuộc về
nhân dân
◙ Nguyên tắc dân chủ XH chủ nghĩa
◙ Nguyên tắc nhân đạo
◙ Nguyên tắc thống nhất giữa quyền và
nghĩa vụ
◙ Nguyên tắc công bằng
◙ Nguyên tắc tất cả quyền lực thuộc về
nhân dân
Nội dung của PL cũng nhƣ hoạt động tổ chức
thực hiện, áp dụng PL phải thể hiện tính toàn
quyền của nhân dân, quán triệt tƣ tƣởng nhân
dân là chủ thể cao nhất của quyền lực.
Đƣợc ghi nhận tại Đ2, HP92.
◙ Nguyên tắc dân chủ xã hội chủ nghĩa
PLXHCN phải thể hiện các phƣơng diện
của nền dân chủ nhƣ:
Mở rộng các quyền tự do, dân chủ;
Định ra những hình thức và biện pháp hữu
hiệu để nhân dân tham gia quản lý các
công việc của NN;
Trừng trị nghiêm khắc những hành vi vi
phạm các quyền tự do, dân chủ của CD.
◙ Nguyên tắc nhân đạo
Toàn bộ HTPL phải thấm nhuần sự quan tâm
đối với con ngƣời.
Con ngƣời là trung tâm của mọi đƣờng lối,
chính sách và PL.
PL không chỉ là phƣơng tiện bảo vệ quyền và
lợi ích hợp pháp của CD, tính mạng và sức
khỏe của con ngƣời, mà còn tạo ra mọi điều
kiện để mỗi ngƣời tự xây dựng một cuộc sống
hạnh phúc.
◙ Nguyên tắc nhân đạo (tt)
Khi quy định trách nhiệm pháp lý, PL không có mục
đích gây đau khổ về mặt thể xác hoặc hạ thấp danh
dự của cá nhân mà mong muốn giáo dục con ngƣời
trở về với cuộc sống lƣơng thiện.
Phƣơng pháp tác động của PL lên đời sống XH là
giáo dục, thuyết phục là chủ yếu, còn cƣỡng chế
đƣợc áp dụng khi giáo dục, thuyết phục không đem
lại hiệu quả.
◙ Nguyên tắc thống nhất giữa quyền và
nghĩa vụ
Không thừa nhận đặc quyền của bất kỳ ai,
không ai có đặc ân đƣợc hƣởng nhiều quyền
mà lại không phải thực hiện nghĩa vụ.
Mặt khác, cũng không một ai chỉ có nghĩa vụ
mà không đƣợc hƣởng quyền.
Đ51 HP 92 quy định: “quyền CD không tách
rời khỏi nghĩa vụ CD”.
Trong xây dựng PL cần quán triệt tƣ tƣởng:
quyền phải đi đôi với nghĩa vụ, có quyền phải
có nghĩa vụ và ngƣợc lại, quyền và nghĩa vụ
phải tƣơng ứng, phù hợp với nhau.
◙ Nguyên tắc công bằng
Là nguyên tắc bao trùm của PL bởi PL theo nghĩa
chân chính là công lý, là những đại lƣợng biểu thị sự
công bằng.
PL thực định phải là sự công bằng đƣợc cũng cố về
mặt QP. Công bằng XH là sự công bằng trong quan
hệ của các thành viên XH mà tiêu chuẩn cơ bản của
nó là lợi ích của con ngƣời.
Trong phân phối sản phẩm, công bằng có nghĩa là
tƣơng quan hợp lý giữa một bên là hành vi của CD,
sự đóng góp công sức lao động của họ cho XH và
một bên là thái độ, sự đối xử của XH.
◙ Nguyên tắc công bằng (tt)
Trong QLNN, công bằng đòi hỏi sự xác lập phạm vi
tối thiểu nhất của công quyền và xác định đầy đủ
những đảm bảo cho ngƣời bị quản lý để phòng
chống các hiện tƣợng lạm dụng quyền lực, vi phạm
các quyền tự do, dân chủ của CD.
Trong cƣỡng chế NN, công bằng có nghĩa là chỉ phải
chịu trách nhiệm pháp lý khi vi phạm PL, mức độ
trách nhiệm phải tƣơng xứng với mức độ vi phạm.
Ngày nay, còn thƣờng nói đến hai nguyên tắc: đƣợc
làm tất cả những gì mà PL không cấm và chỉ đƣợc
làm những gì mà PL cho phép
QPPL, chế định PL hoặc phân ngành
luật, ngành luật
◙ QPPL
◙ Chế định PL
◙ Ngành luật
◙ QPPL
QPPL là phần tử cấu thành nhỏ nhất của
HTPL.
◙ Chế định pháp luật
Là hệ thống nhỏ trong ngành luật hoặc
phân ngành luật, là một nhóm những QPPL
có quan hệ chặt chẽ với nhau điều chỉnh
một nhóm các QHXH cùng loại - những
QHXH cùng nội dung, tính chất có liên hệ
mật thiết với nhau.
◙ Ngành luật
Ngành luật là một tiểu hệ thống lớn nhất
của HTPL của một QG.
Mỗi ngành luật điều chỉnh một lĩnh vực
QHXH nhất định có tính đặc thù.
Trong thành phần một vài ngành luật, bên
cạnh các chế định PL còn có những bộ
phận lớn hơn gọi là phân ngành luật.
Phân ngành luật là một nhóm QPPL
điều chỉnh một nhóm QHXH cùng loại cấu
thành đối tƣợng cơ bản của ngành luật.
NHỮNG CĂN CỨ PHÂN ĐỊNH HỆ THỐNG
PHÁP LUẬT THÀNH NHỮNG NGÀNH LUẬT
☻ Các vấn đề nghiên cứu:
Đặc điểm, cơ cấu bên trong của các
HTPL trên thế giới
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh
Đặc điểm, cơ cấu bên trong của các
HTPL trên thế giới
◙ HTPL Anh - Mỹ và thuộc Anh - Mỹ (hay còn gọi là thông luật
hay Common Law): là HTPL chủ yếu sử dụng án lệ làm nguồn
của PL.
◙ HTPL các nƣớc hồi giáo: là HTPL các nƣớc có quốc giáo là đạo
hồi, có tƣ nền tảng là Kinh thánh Coran.
◙ HTPL các nƣớc XHCN phân chia HTPL của mình thành các
ngành luật (phân ngành luật), chế định PL. HTPL này sử dụng
VBPL là nguồn luật chủ yếu.
◙ HTPL châu Âu lục địa phân chia HTPL thành công pháp và tƣ
pháp.
Công pháp: là lĩnh vực PL điều chỉnh những loại QHXH liên
quan tới lợi ích công cộng, lợi ích NN, bao gồm các ngành luật
nhƣ: luật NN (luật HP), LHC, luật tài chính, LHS,…
Tƣ pháp: là lĩnh vực PL điều chỉnh những QHXH liên quan tới lợi
ích riêng lẻ của CD, tổ chức, nhƣ: luật dân sự, luật lao động,
luật thƣơng mại…
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh
◙ Đối tƣợng điều chỉnh
Khoa học pháp lý XHCN quan niệm rằng sự khác
biệt về đối tƣợng điều chỉnh của PL (những QHXH
đƣợc PL tác động tới, hƣớng tới) là căn cứ để phân
định các ngành luật.
Mỗi ngành luật điều chỉnh một lĩnh vực QHXH đặc
thù – Đối tƣợng điều chỉnh.
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh (tt)
◙ Phƣơng pháp điều chỉnh
ĐTĐC chỉ là căn cứ đầu tiên, chủ yếu để phân định
ranh giới giữa các ngành luật.
Trong nhiều trƣờng hợp, có những QHXH rất gần
nhau, nhƣng PPĐC rất khác nhau, do đó các QPPL
điều chỉnh các QHXH đó cũng thuộc những ngành
luật khác nhau.
PPĐC là căn cứ thứ hai rất quan trọng có tính chất
bổ trợ cho căn cứ thứ nhất để xác định, phân định
chính xác ranh giới giữa các ngành luật.
◙ Phƣơng pháp điều chỉnh (tt)
PPĐC là cách thức mà NN sử dụng trong PL để
tác động tới cách xử sự của những chủ thể -
những cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia các
QHXH.
Căn cứ vào ĐTĐC và PPĐC, HTPL VN đƣợc
phân định thành những ngành luật cơ bản:
1) Ngành Luật NN (Ngành Luật HP); 2) Ngành
LHC; 3) Ngành Luật tài chính; 4) Ngành Luật đất
đai; 5) Ngành Luật dân sự; 6) Ngành Luật lao
động; 7) Ngành Luật hôn nhân và gia đình; 8)
Ngành Luật tố tụng dân sự; 9) Ngành LHS; 10)
Ngành Luật tố tụng hình sự; 11) Ngành Luật KT;
12) Ngành Luật quốc tế.
.
12 NGÀNH LUẬT CỦA HTPL VIỆT NAM
NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH
LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT
NHÀ HÀNH HÌNH TT HÌNH DÂN TT DÂN HN & KINH TÀI LAO ĐẤT QUỐC
NƢỚC CHÍNH SỰ SỰ SỰ SỰ GĐ TẾ CHÍNH ĐỘNG ĐAI TẾ
PHÂN BIỆT HTPL VÀ HTVBPL
HTPL là cơ cấu bên trong của PL, gồm các ngành
luật, các phân ngành luật và các chế định PL – là
những nhóm QPPL đƣợc tập hợp theo những tiêu
chuẩn khác nhau về phạm vi, đối tƣợng điều chỉnh
và phƣơng pháp điều chỉnh.
Còn HTVBPL là khái niệm liên quan tới hình thức
biểu hiện bên ngoài của PL, phản ánh tình trạng
nguồn của PL (các bộ luật, đạo luật, pháp lệnh, nghị
định, thông tƣ, quy chế, điều lệ, v.v…), quan hệ qua
lại giữa chúng trong một chỉnh thể thống nhất.
PHÂN BIỆT HTPL VÀ HTVBPL (tt)
Các QPPL phát sinh trên cơ sở nhu cầu điều chỉnh
của những QHXH tồn tại một cách khách quan.
Nhƣng hệ thống các VBQPPL chịu ảnh hƣởng bởi
yếu tố chủ quan – ý chí của nhà làm luật, nhƣ trình
độ kỹ thuật lập pháp, sự đánh giá tầm quan trọng
của từng loại QP….
PHÂN BIỆT HTPL VÀ HTVBPL (tt)
Giữa HTPL và HTVBPL có mối tƣơng quan chặt chẽ.
HTPL là cơ sở cho công tác hệ thống hóa các VBPL.
Bởi vì, HTPL là yếu tố quyết định việc hệ thống hóa
các nguồn của PL theo dấu hiệu ngành, tập trung
các QP hay các chế định PL trong các VB pháp điển
hóa hay các tuyển tập luật lệ.
Một nƣớc có HTVBPL hoàn chỉnh khi có đặc điểm:
Cơ cấu hoàn chỉnh, thống nhất và ổn định.
Đó là hệ thống đƣợc sắp xếp theo thứ bậc cao thấp về
hiệu lực pháp lý một cách hợp lý.
Đồng thời, mọi lĩnh vực QHXH quan trọng và cơ bản đều
đƣợc điều chỉnh, không có khoảng trống, không mâu
thuẫn, hài hòa không chỉ trong nội dung từng VB mà
trong cả ngành luật và giữa các ngành luật với nhau.
Các QPPL thƣờng có hiệu lực lâu dài, ít bị sửa đổi, bãi bỏ,
mặc dầu nó không cứng nhắc, bất biến.
Vai trò của các đạo luật ngày càng đƣợc đề cao.
Nội dung, hình thức (bao gồm hình thức pháp lý và hình
thức cơ cấu - kỹ thuật) cũng nhƣ trình tự ban hành các
VBPL phải thỏa mãn đầy đủ các yêu cầu hợp pháp và hợp
lý.
D. KHÁI QUÁT CÁC NGÀNH LUẬT TRONG
HTPLVN
I. NGÀNH LUẬT NN
II. NGÀNH LHC
III. NGÀNH LHS
IV. NGÀNH LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
V. NGÀNH LUẬT DÂN SỰ
VI. NGÀNH LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
D. KHÁI QUÁT CÁC NGÀNH LUẬT TRONG
HTPLVN (tt)
VII. NGÀNH LUẬT LAO ĐỘNG
VIII. NGÀNH LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH
IX. NGÀNH LUẬT KINH TẾ
X. NGÀNH LUẬT TÀI CHÍNH
XI. NGÀNH LUẬT ĐẤT ĐAI
XII. PHÁP LUẬT QUỐC TẾ
I. NGÀNH LUẬT NN
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm ngành Luật NN và HP
Tổ chức BMNNCHXHCNVN theo HP92
Tổ chức chính quyền NN ở ĐP
Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD
Chế độ kinh tế
Khái niệm ngành Luật NN và HP
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm ngành Luật NN (LNN)
HP là đạo luật cơ bản trong HTVBPL VN
Khái niệm ngành Luật NN
Khái niệm
Đối tƣợng điều chỉnh
Phƣơng pháp điều chỉnh
Chủ thể
Khái niệm
Những QPPL về tổ chức quyền lực NN
đƣợc tập trung lại thành một ngành luật
độc lập gọi là ngành LNN (ngành LHP).
Đối tƣợng điều chỉnh
Là những QHXH quan trọng liên quan đến
việc tổ chức quyền lực NN. Qua việc tổ
chức quyền lực NN mà PL xác lập nên chế
độ chính trị - đó là những quan hệ:
Đối tƣợng điều chỉnh (tt)
► Các QHXH thuộc ĐTĐC của ngành LNN
Liên quan đến nguồn gốc quyền lực NN, bản chất
NN;
Liên quan đến nguyên tắc tổ chức và hoạt động của
các cơ quan, các tổ chức, các cá nhân thực hiện
quyền lực NN, hay nói cách khác là NN đƣợc tổ chức
theo kiểu nào, hình dáng ra sao, cấu tạo bộ máy bao
gồm bao nhiêu bộ phận, chúng đƣợc thành lập nhƣ
thế nào, cách thức quan hệ giữa các bộ phận;
Liên quan đến việc xác định mối quan hệ giữa NN và
CD, tức là quan hệ về quyền và nghĩa vụ giữa chúng
với nhau, và mức độ tham gia của nhân dân vào việc
tổ chức NN.
Đối tƣợng điều chỉnh (tt)
► Vai trò của ngành LNN
Ngành LNN có một vị trí rất quan trọng, nó
làm cơ sở cho các ngành luật khác.
Ngành LNN quy định chế độ chính trị - vấn đề
có tính chất quyết định đến các chế độ khác
do các ngành luật khác điều chỉnh.
Các ngành luật khác đều phải tuân thủ và
không đƣợc trái với các quy định ngành LNN.
Các quy định của ngành LNN hầu nhƣ trở
thành những nguyên tắc của các ngành luật
khác.
Đối tƣợng điều chỉnh (tt)
► Vai trò của ngành LNN
Ngành LNN là một ngành luật chủ đạo trong hệ
thống các ngành luật, bao gồm tổng thể các QPPL
đƣợc chứa đựng rãi rác trong các VBPL khác nhau
đƣợc NN ban hành, từ VBPL có hiệu lực pháp lý cao
nhất là HP đến những VBPL có hiệu lực pháp lý thấp
hơn cùng điều chỉnh các mối QHXH có liên quan đến
việc tổ chức quyềnlực NN.
Ở mức độ khái quát hóa cao nhất, những quy định
đó cho phép xác định chế độ chính trị của NN – NN
của dân, do dân, vì dân và có mục tiêu xây dựng
một XH tốt đẹp hơn.
Phƣơng pháp điều chỉnh
PPĐC phụ thuộc vào các mối QHXH mà
ngành luật cần phải điều chỉnh và chủ thể
tham gia vào các mối QHXH đó.
Ngành luật này thƣờng sử dụng phƣơng
pháp định nghĩa, bắt buộc, quyền uy để
điều chỉnh các QHXH.
Chủ thể
Khác với các chủ thể của các ngành luật khác, chủ
thể của ngành LNN hết sức đa dạng, phong phú,
không cân bằng nhau về quyền lợi và trách nhiệm.
Đó là nhân dân, NN, dân tộc, tập thể ƣu tú, một
nhóm ngƣời khó xác định, một đơn vị hành chính
lãnh thổ, hay một cá nhân không có quốc tịch…- là
những khái niệm chung nhất.
HP là đạo luật cơ bản trong HTVBPL VN
Ngành LNN gồm nhiều VB khác nhau đƣợc gọi là nguồn
của ngành LNN.
HP là VB quan trọng và chủ yếu nhất, vì vậy còn gọi là
ngành LHP.
HP là đạo luật có hiệu lực pháp lý cao nhất (tối cao) quy
định cách thức tổ chức và hoạt động của NN.
Dƣới HP, nguồn của ngành LNN còn bao gồm nhiều đạo
luật khác.
Ngoài ra, còn có các pháp lệnh, nghị quyết của CQNN về
tổ chức NN.
HP là đạo luật cơ bản trong HTVBPLVN (tt)
HP là nguồn cơ bản nhất của ngành Luật NN
do QH ban hành quy định nguồn gốc, bản
chất, cách thức tổ chức NN và mối quan hệ
giữa NN và CD cũng nhƣ mức độ tham gia
của nhân dân vào công việc NN.
NN đã ban hành bốn HP: HP 1946; 1959;
1980; 1992.
Mỗi bản HP đƣợc ban hành phản ánh một
bƣớc ngoặt của một giai đoạn lịch sử cách
mạng VN.
Cơ cấu của BMNN
Quốc hội
Chủ tịch nƣớc
Chính phủ
TAND và VKSND
Quốc hội SƠ ĐỒ TỔ CHỨC QUỐC HỘI
.
Quốc hội (tt)
◙ Vị trí pháp lý của Quốc hội:
Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất
của nhân dân
Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà
nƣớc cao nhất
.
.
VỊ TRÍ PHÁP LÝ CỦA QH
(ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA QH)
CƠ QUAN QUYỀN LỰC CƠ QUAN ĐẠI BIỂU CAO
NHÀ NƢỚC CAO NHẤT NHẤT CỦA NHÂN DÂN
Quốc hội (tt)
◙ Chức năng của Quốc hội
Chức năng lập pháp (lập hiến và lập
pháp)
Chức năng quyết định những vấn đề cơ
bản, quan trọng của đất nƣớc
Chức năng giám sát tối cao (cao nhất)
.
.
Chức năng của Quốc hội
BA CHỨC NĂNG
CỦA QUỐC HỘI
LẬP PHÁP QUYẾT ĐỊNH GIÁM SÁT
(LẬP HIẾN NHỮNG VẤN ĐỀ TỐI CAO
VÀ LẬP PHÁP) CB, Q/TRỌNG (GS CAO NHẤT)
.
HỘI ĐỒNG DÂN TỘC VÀ CÁC ỦY CỦA QH
Hội đồng Dân tộc
Đây là các cơ quan
Các Uỷ ban của QH:
Chuyên môn giúp
Uỷ ban pháp luật
việc cho QH
Uỷ ban tƣ pháp
Uỷ ban kinh tế
Uỷ ban tài chính, ngân sách
Uỷ ban quốc phòng và an ninh
Uỷ ban văn hoá, giáo dục, thanh niên, thiếu
niên và nhi đồng
Uỷ ban về các vấn đề xã hội
Uỷ ban khoa học, công nghệ và môi trƣờng
Uỷ ban đối ngoại
.
.
HAI HÌNH THỨC
DÂN CHỦ
DÂN CHỦ DÂN CHỦ
TRỰC TIẾP ĐẠI DIỆN
.
.
HAI HÌNH THỨC
THÔNG QUA
QUYẾT ĐỊNH
ĐA SỐ ĐA SỐ
TƢƠNG ĐỐI TUYỆT ĐỐI
(Đ/SỐ QUÁ BÁN,>50%) (LỚN HƠN 2/3)
Một số thông tin khác về Quốc hội VN
Quốc hội VN hoạt động không chuyên
trách (kiêm nhiệm)
Quốc hội gồm 500 đại biểu – đại diện cho
mọi g/c, tầng lớp, thành phần, vùng miền.
Nhiệm kì của Quốc hội là 5 năm, hiện nay
là Quốc hội khóa XII.
Chủ tịch nƣớc
Chủ tịch nƣớc là ngƣời đứng đầu NN
(nguyên thủ quốc gia), thay mặt nƣớc
CHXHCNVN về đối nội và đối ngoại (Đ102
HP92).
Chính phủ
.
Cơ cấu của Chính phủ Việt Nam
THỦ TƢỚNG
(NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CP)
CÁC PHÓ THỦ TƢỚNG
(GIÖP ViỆC THỦ TƢỚNG)
CÁC CƠ QUAN
CÁC BỘ
NGANG BỘ (4)
(18 BỘ)
Do QH lập ra Do QH lập ra
CÁC CƠ QUAN
THUỘC CP (8)
Do CP lập ra
Chính phủ (tt)
◙ Địa vị pháp lý của Chính phủ
CP là cơ quan chấp hành của QH, cơ quan
hành chính nhà nƣớc cao nhất
CP thống nhất quản lý việc thực hiện các
nhiệm vụ chính trị, KT, văn hóa, XH, quốc
phòng, an ninh và đối ngoại
CP chịu trách nhiệm trƣớc QH và báo cáo
công tác với QH, UBTVQH và CTN
CÁC BỘ CỦA CHÍNH PHỦ VIỆT NAM
.
1. Bộ Công an
Bộ do QH
2. Bộ Ngoại giao
quyết định
3. Bộ Tƣ pháp
thành lập
4. Bộ Tài chính
5. Bộ Công thƣơng
hoặc bãi bỏ
6. Bộ Lao động, Thƣơng binh và Xã hội
theo đề nghị
7. Bộ Giao thông vận tải
của TTg.
8. Bộ Xây dựng
9. Bộ Thông tin và Truyền thông
10. Bộ Giáo dục và Đào tạo
11. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
12. Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ
13. Bộ Nội vụ
14. Bộ Y tế
15. Bộ Khoa học và Công nghệ
16. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
17. Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng
18. Bộ Quốc phòng
.
CÁC CƠ QUAN NGANG BỘ
Cơ quan ngang
1. Thanh tra Chính phủ bộ do QH quyết
2. Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Namđịnh thành lập
hoặc bãi bỏ
3. Uỷ ban Dân tộc theo đề nghị
của TTg.
4. Văn phòng Chính phủ
.
CÁC CƠ QUAN THUỘC CHÍNH PHỦ
1. Ban Quản lý Lăng Chủ tịch HCM
2. Bảo hiểm Xã hội Việt Nam Cơ quan thuộc
CP do CP quyết
3. Thông tấn xã Việt Nam định thành lập
hoặc bãi bỏ
4. Đài Tiếng nói Việt Nam
theo đề nghị
5. Đài Truyền hình Việt Nam của TTg.
6. Học viện Chính trị-Hành chính Quốc gia HCM
7. Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
8. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam
◙ Quy trình bầu cử nhân sự cao cấp
QH khóa mới (500 Giới thiệu
Ngƣời làm ứng cử Giới thiệu
ĐB) nhóm họp với
sự tham gia của
>50% ĐB viên đại biểu QH >50% ĐB
BLĐ QH khóa
có mặt có mặt
trƣớc
Giới thiệu Giới thiệu
Ứng cử viên Chủ Thủ tƣớng
tịch nƣớc Các Phó CTN >50% ĐB
>50% ĐB
Các ứng cử viên có mặt
CATANDTC
có mặt
Phó Chủ tịch QH VTVKSNDTC
Các phó thủ tƣớng
Các thứ trƣởng và
Giới thiệu
Các bộ trƣởng
các chức vụ tƣơng
Các thủ trƣởng cơ
đƣơng để thủ
quan ngang bộ tƣớng quyết định
Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát
nhân dân
◙ TAND và VKSND có nhiệm vụ:
Bảo vệ pháp chế XHCN;
Bảo vệ chế độ XHCN và quyền làm chủ của
nhân dân;
Bảo vệ tài sản của NN, của tập thể;
Bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự
và nhân phẩm của công dân.
Tòa án nhân dân
TANDTC, các TAND địa phƣơng, các Tòa
án quân sự và các Tòa án khác do luật
định là những cơ quan xét xử của nƣớc
CHXHCNVN (Đ127 HP92).
Tòa án nhân dân (tt)
Sơ đồ tổ chức tòa án nhân dân Việt Nam
.
HỆ THỐNG TÕA ÁN VIỆT NAM
TÕA ÁN
NHÂN DÂN TỐI CAO
TÕA ÁN TÕA ÁN
ND CẤP TỈNH QUÂN SỰ
(TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC
QUÂN KHU
THUỘC TRUNG ƢƠNG)
TÕA ÁN TÕA ÁN
ND CẤP HUYỆN QUÂN SỰ
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
KHU VỰC
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
.
CÁC TÕA CHUYÊN TRÁCH CỦA
HỆ THÔNG TÕA ÁN VN
CÁC TÕA
CHUYÊN TRÁCH
TÕA TÕA TÕA TÕA TÕA
HÌNH DÂN KINH HÀNH LAO
SỰ SỰ TẾ CHÍNH ĐỘNG
◙ Các thông tin khác về TAND
Ngƣời đứng đầu TAND gọi là CATAND
Ngƣời đúng ra xét xử đƣợc gọi là thẩm
phán
Thẩm phán đƣợc hình thành không phải do
bầu cử mà do bổ nhiệm trên cơ sở hội đủ
các điều kiện theo pháp luật.
Thẩm phán và hội thẩm nhân dân xét xử
độc lập và chỉ tuân theo pháp luật
Viện kiểm sát nhân dân
VKSNDTC thực hành quyền công tố và
kiểm sát các hoạt động tƣ pháp, góp phần
bảo đảm cho pháp luật đƣợc chấp hành
nghiêm chỉnh và thống nhất
Các VKSND địa phƣơng, các VKS quân sự
thực hành quyền công tố và kiểm sát các
hoạt động tƣ pháp trong phạm vi trách
nhiệm do luật định (Đ137 HP92).
.
HỆ THỐNG VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN VIỆT NAM
VIỆN KIỂM SÁT
NHÂN DÂN TỐI CAO
VIỆN KIỂM SÁT VIỆN KIỂM SÁT
ND CẤP TỈNH QUÂN SỰ
(TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC
QUÂN KHU
THUỘC TRUNG ƢƠNG)
VIỆN KIỂM SÁT VIỆN KIỂM SÁT
ND CẤP HUYỆN QUÂN SỰ
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
KHU VỰC
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
.
CHỨC NĂNG CHỦ YẾU CỦA VIỆN KIỂM SÁT
HAI CHỨC NĂNG
CHỦ YẾU CỦA
VIỆN KIỂM SÁT
CHỨC NĂNG CHỨC NĂNG
THỰC HÀNH KIỂM SÁT CÁC H/
QUYỀN CÔNG TỐ ĐỘNG TƢ PHÁP
(TRUY TỐ, CÔNG TỐ, (KIỂM SÁT CÁC
BUỘC TỘI BẰNG HOẠT ĐỘNG
BẢN CÁO TRẠNG) BẢO VỆ PL)
◙ Các thông tin khác về VKSND
Ngƣời đứng đầu VKSND gọi là VTVKSND
Các thành viên của VKSND đƣợc hình
thành không phải do bầu cử mà do bổ
nhiệm trên cơ sở hội đủ các điều kiện theo
pháp luật.
Hệ thống VKSND hoạt động theo ngành
dọc
Tổ chức chính quyền NN ở ĐP
“Nƣớc chia thành tỉnh, thành phố trực
thuộc trung ƣơng; tỉnh chia thành huyện,
thành phố trực thuộc tỉnh và thị xã; thành
phố trực thuộc trung ƣơng chia thành
quận, huyện và thị xã.
Huyện chia thành xã, thị trấn; thành
phố thuộc tỉnh, thị xã chia thành phƣờng,
xã; quận chia thành phƣờng” (Đ118
HP92).
CẤU TRÖC LÃNH THỔ CỦA NN VN
.
CHÍNH QUYỀN TW
THÀNH PHỐ
TỈNH
TRỰC THUỘC TW
THÀNH
THỊ PHỐ THỊ
HUYỆN HUYỆN QUẬN
XÃ THUỘC XÃ
TỈNH
THỊ THỊ
XÃ PHƢỜNG XÃ PHƢỜNG XÃ XÃ PHƢỜNG PHƢỜNG XÃ
TRẤN TRẤN
Tổ chức chính quyền NN ở ĐP (tt)
Hội đồng nhân dân:
Kn: HĐND là cơ quan quyền lực NN ở ĐP,
đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền
làm chủ của nhân dân, do nhân dân ĐP
bầu ra, chịu trách nhiệm trƣớc nhân dân
ĐP và CQNN cấp trên.
Hội đồng nhân dân có quyền ban hành
nghị quyết về:
Về các biện pháp bảo đảm thi hành nghiêm
chỉnh HP và PL ở ĐP, về kế hoạch phát
triển KT-XH và ngân sách;
Về quốc phòng, an ninh ở ĐP;
Về biện pháp ổn định và nâng cao đời sống
của nhân dân, hoàn thành mọi nhiệm vụ
cấp trên giao cho, làm tròn nghĩa vụ đối
với cả nƣớc.
Tổ chức chính quyền NN ở ĐP (tt)
Ủy ban nhân dân
Kn: UBND do HĐND bầu là cơ quan chấp
hành của HĐND, cơ quan hành chính NN ở
ĐP, chịu trách nhiệm chấp hành HP, luật,
các VB của các CQNN cấp trên và nghị
quyết của HĐND.
Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD
Mối quan hệ giữa NN và cá nhân chủ yếu
đƣợc thể hiện qua quy định về quyền và
nghĩa vụ cơ bản của CD.
CD là những cá nhân mang quốc tịch của
một NN.
Khi đã là CD của một NN, thì CD đó đƣợc
hƣởng các quyền và phải thực hiện những
nghĩa vụ mà PL quy định.
Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD(tt)
Quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD là những quyền,
nghĩa vụ đƣợc NN quy định trong HP.
HP quy định cho tất cả mọi CD, hoặc cho cả một tầng
lớp, một giai cấp, chứ không quy định cho từng con
ngƣời trong từng điều kiện, hoàn cảnh cụ thể.
Những quyền này thƣờng xuất phát từ quyền con
ngƣời mà không ai có thể xâm phạm và tƣớc đoạt.
Quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD là cơ sở chủ yếu để
xác định địa vị pháp lý của CD, là cơ sở cho mọi quyền
và nghĩa vụ cụ thể của mỗi một CD, thể hiện trình độ,
mức sống, nền văn minh của một NN.
Chế độ kinh tế
“NN xây dựng nền KT độc lập, tự chủ trên cơ
sở phát huy nội lực, chủ động hội nhập KTQT;
thực hiện CNH, HĐH đất nƣớc.
NN thực hiện nhất quán chính sách phát triển
nền KTTT định hƣớng XHCN.
Cơ cấu KT nhiều thành phần với các hình thức
tổ chức SX, KD đa dạng dựa trên chế độ sở
hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tƣ nhân,
trong đó sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể là
nền tảng” (Đ15 HP92).
Chế độ kinh tế (tt)
“Mục đích chính sách KT của NN là làm cho
dân giàu nƣớc mạnh, đáp ứng ngày càng tốt
hơn nhu cầu vật chất và tinh thần của nhân
dân trên cơ sở phát huy mọi năng lực sản
xuất, mọi tiềm năng của các thành phần KT
gồm KTNN, KT tập thể, KT cá thể, tiểu chủ, KT
tƣ bản tƣ nhân, KT tƣ bản NN và KT có vốn
đầu tƣ nƣớc ngoài dƣới nhiều hình thức, thúc
đẩy xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật, mở
rộng hợp tác KT, khoa học, kỹ thuật và giao
lƣu với thị trƣờng thế giới.
Chế độ kinh tế (tt)
Các thành phần KT đều là bộ phận cấu thành
quan trọng của nền KTTT định hƣớng XHCN.
Tổ chức, cá nhân thuộc các thành phần KT
đƣợc SX, KD trong những ngành, nghề mà PL
không cấm; cùng phát triển lâu dài, hợp tác,
bình đẳng và cạnh tranh theo PL.
NN thúc đẩy sự hình thành, phát triển và từng
bƣớc hoàn thiện các loại thị trƣờng theo định
hƣớng XHCN” (Đ16 HP92)
II. NGÀNH LUẬT HÀNH CHÍNH
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm ngành LHC
Nguồn của ngành LHC VN
Quan hệ pháp ngành LHC
Các hình thức và phƣơng pháp QLNN
Trách nhiệm hành chính
Tòa án hành chính
Khái niệm ngành LHC
Khái niệm
Đối tƣợng điều chỉnh của ngành LHC
Phƣơng pháp điều chỉnh của ngành
LHC
Khái niệm
Ngành LHC là ngành luật điều chỉnh những
QHXH phát sinh trong quá trình tổ chức và
thực hiện hoạt động chấp hành và điều
hành của các CQNN.
Khái niệm (tt)
Khái niệm “hoạt động chấp hành và điều
hành” có thể đƣợc hiểu với nội dung và
phạm vi gần nhƣ các khái niệm “hoạt động
hành pháp”, “hoạt động hành chính – NN”
hoặc “hoạt động QLNN”. → Ngành LHC là
ngành luật về QLNN.
Khái niệm (tt)
◘ QHXH mang tính chất chấp hành và điều hành
Những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành là những quan hệ quyền uy -
phục tùng, có tính mệnh lệnh, tức là tính
bất bình đẳng giữa các bên tham gia
những quan hệ đó.
Những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành có phạm vi rất rộng và có tính
chất rất phức tạp.
Đối tƣợng điều chỉnh của ngành LHC
ĐTĐC của ngành LHC là những QHXH
mang tính chất chấp hành và điều hành
phát sinh giữa các chủ thể tham gia hoạt
động của NN trong những trƣờng hợp:
Đối tƣợng điều chỉnh của ngành LHC (tt)
Tổ chức và thực hiện các nguyên tắc
QLNN.
Thành lập, sắp xếp, giải thể các CQQL…
Thành lập, sắp xếp, giải thể, kiểm tra,
giám sát hoạt động của các đối tƣợng bị
quản lý nhƣ các DN, đơn vị hành chính - sự
nghiệp…
Thực hiện kế hoạch hóa, quản lý vật giá,
chế độ lƣơng và trợ cấp lƣơng, phân phối
các nguồn dự trữ vật chất, quản lý nghiên
cứu khoa học, phát triển công nghệ và các
lĩnh vực quản lý liên ngành khác.
Đối tƣợng điều chỉnh của ngành LHC (tt)
Tổ chức và bảo đảm thực hiện trong thực tiễn của
hoạt động hành chính – NN những quyền và nghĩa
vụ cơ bản của CD về lĩnh vực hành chính – chính trị,
KT, văn hóa – XH.
Tham gia vào việc thành lập, sắp xếp, giám sát hoạt
động của các TCXH và các cơ quan XH.
Tổ chức và thực hiện hoạt động công vụ NN.
Bảo đảm trật tự an toàn trên các phƣơng tiện giao
thông, nơi công cộng, bảo vệ môi trƣờng, sinh thái…
Xử lý các hành vi VPHC, tức là các hành vi vi phạm
các quy tắc QLNN.
Các QHXH thuộc ĐTĐC của ngành LHC
có thể đƣợc khái quát thành ba nhóm:
Một là, những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành phát sinh trong hoạt động của các
CQQLNN - là nhóm lớn nhất, cơ bản nhất;
Hai là, những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành phát sinh trong hoạt động xây dựng, tổ
chức công tác nội bộ của các CQNN khác;
Ba là, những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành phát sinh trong hoạt động của các CQNN
khác hoặc các TCXH khi đƣợc NN trao quyền thực
hiện chức năng QLNN.
Phƣơng pháp điều chỉnh của ngành LHC
Ngành LHC sử dụng phƣơng pháp mệnh lệnh -
phục tùng để điều chỉnh các QHXH mang tính
chất chấp hành và điều hành.
Hoạt động quản lý, hoạt động chấp hành -
điều hành mang bản chất là tính quyền uy.
Phƣơng pháp quyền uy, phƣơng pháp mệnh
lệnh - phục tùng thể hiện các bên tham gia có
địa vị không bình đẳng về ý chí: một bên đƣa
ra lệnh, bên kia phải phục tùng.
Phƣơng pháp điều chỉnh của ngành LHC (tt)
Tuy nhiên, trong những trƣờng hợp đặc biệt,
ngành LHC cũng sử dụng phƣơng pháp thỏa
thuận, nhƣ trong trƣờng hợp ban hành các
quyết định liên tịch, kí kết và thực hiện các
hợp đồng hành chính.
Các bên tham gia trong những quan hệ này
bình đẳng, trong quá trình thỏa thuận không
có ai ra lệnh, ép buộc ai.
◙ Định nghĩa ngành LHC:
Ngành LHC là hệ thống các QPPL do NN
ban hành điều chỉnh những QHXH mang
tính chất chấp hành và điều hành phát
sinh trong hoạt động của các CQNN hoặc
TCXH khi đƣợc NN trao quyền thực hiện
chức năng QLNN.
Nguồn của ngành LHC VN
◙ Khái niệm
Nguồn của ngành LHC VN chƣa tồn tại dƣới
dạng tập quán pháp hay tiền lệ pháp mà chỉ
nằm trong các VB luật, và chỉ trong các VB do
cơ quan quyền lực NN và cơ quan hành chính
NN ban hành.
Ở nƣớc ta, các cơ quan TA và VKS không có
quyền đặt ra các quy tắc cho hoạt động QLNN.
Nguồn của ngành LHC VN (tt)
◙ Hệ thống nguồn của ngành LHC gồm:
HP, luật, nghị quyết của QH;
Pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH;
Lệnh, quyết định của CTN;
Nghị định CP; chỉ thị của TTg;
Thông tƣ của bộ trƣởng và thủ trƣởng cơ quan ngang bộ;
Nghị quyết của HĐND;
Quyết định, chỉ thị của UBND;
Quyết định, chỉ thị của các cơ quan chuyên môn thuộc UBND;
Quyết định, chỉ thị của các CQNN ở cơ sở (ban lãnh đạo các DN,
cơ quan, đơn vị hành chính sự nghiệp);
Nghị quyết liên tịch, thông tƣ liên ngành, liên bộ.
Nhƣng cần lƣu ý rằng không phải mọi VB có tên gọi nêu trên
đều là nguồn của ngành LHC, mà chỉ những VB có chứa các QP
hành chính mới là nguồn của ngành LHC.
Quan hệ pháp luật hành chính
Khái niệm
Chủ thể của quan hệ pháp luật hành
chính
Khái niệm
QHPLHC là hình thức pháp lý của QHXH
mang tính chất chấp hành và điều hành
xuất hiện trên cơ sở sự điều chỉnh của
QPPLHC tƣơng ứng với quan hệ đó, trong
quan hệ này các bên tham gia (các chủ
thể) đều mang những quyền và nghĩa vụ
pháp lý mà QP đã dự kiến trƣớc.
Khái niệm (tt)
◙ Điều kiện của QHPLHC:
QHPLHC xuất hiện khi đồng thời tồn tại 3 điều
kiện:
Tồn tại QPPLHC điều chỉnh quan hệ quản lý
tƣơng ứng
Xuất hiện sự kiện pháp lý
Tồn tại các chủ thể cụ thể.
Chủ thể của QHPLHC
◙ Khái niệm
Mọi CQNN, những ngƣời có chức vụ cũng
nhƣ mọi cán bộ, công chức, viên chức,
TCXH, cơ quan XH, CD, kể cả ngƣời nƣớc
ngoài và ngƣời không quốc tịch đều là chủ
thể của ngành LHC, có nghĩa là đều có thể
trở thành chủ thể của QHPLHC.
Chủ thể của QHPLHC (tt)
◙ QHPLHC có thể phát sinh giữa:
Một bên là CQNN (chủ yếu là cơ quan hành
chính – NN) với bên kia là CQNN khác, TCXH,
viên chức, CD;
Một bên là cơ quan tổ chức XH khi đƣợc NN
trao quyền thực hiện hoạt động chấp hành và
điều hành với bên kia là mọi chủ thể còn lại;
Một bên là cán bộ NN có thẩm quyền với bên
kia là mọi chủ thể còn lại.
Các hình thức và phƣơng pháp QLNN
Nội dung nghiên cứu:
Khái quát
Các hình thức QLNN
Các phƣơng pháp QLNN
Khái quát các hình thức và phƣơng pháp QLNN
Trong thực tiễn hoạt động quản lý, các chủ thể quản lý
sử dụng nhiều hình thức và phƣơng pháp quản lý khác
nhau đƣợc gọi là các hình thức và phƣơng pháp QLNN.
Các hình thức và phƣơng pháp này rất đa dạng, phụ
thuộc vào tính chất từng nhiệm vụ cụ thể cũng nhƣ vào
vị trí thẩm quyền của mỗi cơ quan.
Nhƣng điều đó không có nghĩa là bất kì một cơ quan nào
cũng có thể sử dụng bất cứ một hoạt động gì.
Việc mỗi CQNN đƣợc sử dụng những hình thức và
phƣơng pháp hoạt động gì không những có ý nghĩa quan
trọng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, mà còn có vai
trò to lớn bảo đảm pháp chế, trật tự và ổn định XH, bảo
vệ lợi ích của NN, quyền và lợi ích hợp pháp của CD.
Các hình thức QLNN
◙ Khái quát các hình thức QLNN
Hình thức QLNN là sự biểu hiện ra bên
ngoài của những hoạt động quản lý cùng
loại với cùng nội dung, tính chất và
phƣơng thức tác động của chủ thể lên
khách thể quản lý.
Những hình thức quản lý đƣợc phân loại
thành hai nhóm căn cứ vào quan hệ của
chúng với PL: những hình thức pháp lý và
những hình thức không hay ít mang tính
chất pháp lý.
Các hình thức QLNN (tt)
◙ Các hình thức pháp lý
Là những hình thức đƣợc PL quy định cụ thể
và gắn liền với việc ban hành những QPPL
và áp dụng PL, bao gồm:
Hoạt động ban hành những quyết định quản
lý chủ đạo;
Hoạt động ban hành những quyết định QP;
Hoạt động ban hành những quyết định cá
biệt - cụ thể.
Các hình thức QLNN (tt)
◙ Các hình thức ít hoặc không mang tính pháp lý
Là những hình thức, do đặc thù của chúng,
ít hoặc không đƣợc quy định cụ thể trong
PL.
Các hình thức QLNN (tt)
◙ Các hình thức ít hoặc không mang tính pháp lý (tt)
Hoạt động này đƣợc thể hiện dƣới những hình thức:
Những biện pháp tổ chức – XH trực tiếp: Đó là các hoạt
động tuyên truyền, giải thích, hƣớng dẫn thực hiện PL, tổ
chức thực hiện PL.
Những hoạt động tác nghiệp vật chất - kỹ thuật.
Những hành động mang tính quyền lực – pháp lý: là
những hoạt động thi hành các biện pháp cƣỡng chế.
Hợp đồng hành chính: là sự thỏa thuận (hợp đồng) giữa
các chủ thể QLNN để thực hiện nhiệm vụ, chức năng
quản lý mà việc thực hiện hợp đồng đó không xuất phát
trực tiếp từ thẩm quyền của các chủ thể này. Một bên
thực hiện hợp đồng đƣợc trả thù lao.
Các phƣơng pháp QLNN
Nội dung nghiên cứu:
◙ Khái niệm
◙ Phƣơng pháp thuyết phục và phƣơng
pháp cƣỡng chế
◙ Phƣơng pháp hành chính và phƣơng
pháp kinh tế
◙ Các phƣơng pháp QLNN khác
◙ Khái niệm
Phƣơng pháp QLNN là những phƣơng
thức, cách thức, biện pháp mà chủ thể
quản lý áp dụng để tác động lên khách thể
quản lý (hành vi của đối tƣợng bị quản lý)
nhằm đạt đƣợc những mục đích đề ra.
◙ Phƣơng pháp thuyết phục và
phƣơng pháp cƣỡng chế
Phƣơng pháp thuyết phục
Phƣơng pháp thuyết phục bao gồm những
biện pháp nhƣ: giáo dục chính trị, tƣ tƣởng,
đạo đức, áp dụng những biện pháp khuyến
khích về vật chất và tinh thần, tuyên truyền,
vận động, giải thích, hƣớng dẫn, v.v…
◙ Phƣơng pháp thuyết phục và
phƣơng pháp cƣỡng chế (tt)
Phƣơng pháp cƣỡng chế
Phƣơng pháp cƣỡng chế gồm những biện pháp:
Ban hành những quy định mang tính chất bắt buộc,
cấm;
Những quyết định cá biệt-cụ thể mang tính bắt
buộc;
Áp dụng những biện pháp xử phạt hoặc những biện
pháp cƣỡng chế mang tính chất phòng ngừa, ngăn
chặn VPPL.
◙ Phƣơng pháp hành chính và
phƣơng pháp kinh tế
Phƣơng pháp hành chính
Là những biện pháp tác động một cách
trực tiếp tới đối tƣợng bị quản lý bằng
cách trực tiếp quy định nghĩa vụ của họ
dƣới hình thức những mệnh lệnh mang
tính quyền lực NN.
◙ Phƣơng pháp hành chính và
phƣơng pháp kinh tế (tt)
Phƣơng pháp kinh tế
Là phƣơng thức tác động một cách gián tiếp tới đối
tƣợng bị quản lý thông qua việc sử dụng những đòn
bẩy KT nhằm tác động tới lợi ích của con ngƣời và
do đó, tăng cƣờng lòng nhiệt tình hăng say lao
động. Phƣơng pháp KT ngày càng có ý nghĩa to lớn.
Phƣơng pháp KT muốn đƣợc áp dụng cần phải thông
qua những VB theo những quy định của ngành LHC,
nghĩa là phƣơng pháp hành chính là phƣơng tiện
đƣa phƣơng pháp KT vào cuộc sống.
◙ Các phƣơng pháp QLNN khác
Ngƣời ta còn chia phƣơng pháp quản lý
thành những loại nhƣ: phƣơng pháp lãnh
đạo chung, phƣơng pháp điều chỉnh,
phƣơng pháp quản lý tác nghiệp, phƣơng
pháp quản lý theo chƣơng trình – mục
tiêu, v.v…
Trách nhiệm hành chính (TNHC)
☻ Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm trách nhiệm hành chính
Các biện pháp (hình thức) trách nhiệm
hành chính theo PL VN
Khái niệm trách nhiệm hành chính
◙ Khái niệm
Là sự áp dụng những biện pháp cƣỡng chế
hành chính mang tính chất xử phạt hoặc
khôi phục lại những quyền và lợi ích bị
xâm hại đƣợc quy định trong những chế tài
của QPPL hành chính bởi CQNN, ngƣời có
thẩm quyền đối với những chủ thể thực
hiện hành vi VPHC.
Khái niệm trách nhiệm hành chính (tt)
◙ Đặc điểm của trách nhiệm hành chính
Cơ sở của TNHC là VPHC: VPHC là những hành vi trái
PL do các chủ thể của ngành LHC thực hiện một cách
cố ý hoặc vô ý, xâm hại tới các QHXH do ngành LHC
bảo vệ và theo quy định của PL phải bị xử phạt VPHC.
Các biện pháp TNHC là một loại biện pháp cƣỡng chế
hành chính, nhƣng khác với các biện pháp cƣỡng chế
có tính chất phòng ngừa và ngăn chặn hành chính.
TNHC đƣợc áp dụng, cũng giống nhƣ các biện pháp
phòng ngừa và ngăn chặn hành chính, chủ yếu bởi cơ
quan hành chính – NN, ngƣời có thẩm quyền ngoài
trình tự xét xử tƣ pháp.
Các biện pháp (hình thức) trách
nhiệm hành chính theo PL VN
◙ Các hình thức (biện pháp) xử phạt
hành chính
◙ Các biện pháp khôi phục pháp luật
Các biện pháp (hình thức) TNHC (tt)
.
CÁC BIỆN PHÁP
TRÁCH NHIỆM HÀNH CHÍNH
CÁC BIỆN PHÁP XỬ CÁC BIỆN PHÁP KHÔI
PHẠT HÀNH CHÍNH PHỤC PHÁP LUẬT
KHÔI KHẮC BỒI TIÊU
XỬ PHẠT XỬ PHẠT
PHỤC PHỤC Ô THƢỜNG HỦY
CHÍNH BỔ SUNG
LẠI, NHIỄM, THIỆT VẬT
THÁO DỊCH HẠI ĐẾN PHẨM
DỠ BỆNH 1 TR GÂY HẠI
TƢỚC TỊCH THU
CẢNH PHẠT QUYỀN TANG VẬT,
CÁO TIỀN SỬ DỤNG P/TIỆN
GiẤY PHÉP VI PHẠM
◙ Các hình thức (biện pháp) xử
phạt hành chính
Cách thức áp dụng hình thức xử phạt chính
Hình thức xử phạt chính: là những hình phạt đƣợc
áp dụng độc lập, nghĩa là đối với mỗi VPHC cần và
chỉ có thể áp dụng một trong hai hình thức này.
Cảnh cáo đƣợc áp dụng đối với cá nhân, tổ chức có
VPHC nhỏ, vi phạm lần đầu, có tình tiết giảm nhẹ.
Phạt tiền là hình thức xử phạt phổ biến với khung
phạt từ 5.000 đồng đến 100.000.000 đồng.
◙ Các hình thức (biện pháp) xử phạt
hành chính (tt)
Cách thức áp dụng hình thức xử phạt bổ sung
Hình thức phạt bổ sung: là hình phạt không đƣợc áp
dụng độc lập, chỉ có thể kèm theo hình phạt chính, và có
thể đồng thời áp dụng cả hai hình phạt bổ sung.
Tƣớc quyền sử dụng giấy phép có thời hạn hoặc không có
thời hạn đƣợc áp dụng đối với cá nhân, tổ chức vi phạm
nghiêm trọng quy tắc sử dụng giấy phép.
Tịch thu tang vật, phƣơng tiện đƣợc sử dụng để thực
hiện VPHC là việc sung vào công quỹ tang vật, phƣơng
tiện có liên quan trực tiếp đến VPHC.
Không tịch thu tang vật, phƣơng tiện bị cá nhân, tổ chức
VPHC chiếm đoạt, mà trả lại cho chủ sở hữu hoặc ngƣời
quản lý hợp pháp.
◙ Các biện pháp khôi phục pháp luật
Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu đã bị
thay đổi hoặc buộc tháo dỡ công trình xây
dựng trái phép;
Buộc thực hiện các biện pháp khắc phục tình
trạng ô nhiễm môi trƣờng, lây lan dịch bệnh;
Buộc bồi thƣờng thiệt hại đến 1.000.000
đồng;
Buộc tiêu hủy vật phẩm gây hại cho sức khỏe
con ngƣời, văn hóa phẩm độc hại.
Tòa án hành chính
Khi TAHC chƣa đƣợc thành lập, mọi khiếu kiện của
CD, tổ chức, cơ quan đối với các hành vi hành chính,
các quyết định của các CQHC và những ngƣời có
chức vụ chỉ đƣợc giải quyết theo con đƣờng hành
chính bởi chính các CQHC.
Đây là hạn chế lớn trong việc bảo vệ quyền CD, tổ
chức, cơ quan trƣớc những hành vi lạm quyền của
bộ máy hành chính.
Với sự ra đời của TAHC thì CD, cơ quan, tổ chức,
trong những trƣờng hợp họ cho rằng, quyền, lợi ích
hợp pháp của họ bị vi phạm, có quyền khởi kiện ra
TAHC.
Tòa án hành chính (tt)
Đƣơng sự có quyền khởi kiện ra tòa án đối với một quyết
định hành chính hoặc hành vi hành chính, nhƣng trƣớc
hết, đƣơng sự phải khiếu nại với CQNN, ngƣời đã ra
quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính đó;
Trong trƣờng hợp đã hết thời hạn quy định mà khiếu nại
không đƣợc giải quyết hoặc ngƣời khiếu nại không đồng
ý với quyết định giải quyết khiếu nại, thì họ có thể kiện
ra tòa án (hoặc khiếu nại lên ngƣời có thẩm quyền giải
quyết khiếu nại tiếp theo).
Điều đó cũng có nghĩa là thủ tục khởi kiện vụ án hành
chính xuất phát từ chính thủ tục khiếu nại hành chính
thông thƣờng theo Luật khiếu nại, tố cáo.
TÍNH ĐỘC LẬP, KHÁCH QUAN VÀ CÔNG BẰNG TRONG VIỆC
.
GIẢI QUYẾT CÁC VỤ TRANH CHẤP HC TẠI CQHC
GIẢI QUYẾT CÁC VỤ
TRANH CHẤP HÀNH CHÍNH
TẠI CƠ QUAN HÀNH CHÍNH
KHÔNG ĐẢM BẢO TÍNH
ĐỘC LẬP, KHÁCH QUAN, CÔNG BẰNG
CQ GIẢI QUYẾT CƠ QUAN CƠ QUAN CQ GIẢI QUYẾT
TRANH CHẤP GIẢI QUYẾT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP,
ĐỒNG THỜI TRANH CHẤP TRANH CHẤP CQ BAN HÀNH
LÀ CQ CÓ CÁC ĐỒNG THỜI ĐỒNG THỜI VBQLNN, CQ
Q/ĐỊNH HAY LÀ CƠ QUAN LÀ CƠ QUAN THỰC HIỆN QLNN
HÀNH VI DẪN THỰC HIỆN BAN HÀNH THƢỜNG CÙNG
ĐẾN TR/CHẤP QLNN VBQLNN MỘT HỆ THỐNG
III. NGÀNH LHS
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm ngành LHS
Khái niệm tội phạm, cấu thành tội
phạm và trách nhiệm hình sự đối với
ngƣời phạm tội
Hình phạt và các biện pháp tƣ pháp
theo PL hình sự VN
Khái niệm ngành LHS
Định nghĩa
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh của ngành LHS
Bộ LHS - nguồn chủ yếu của ngành LHS
VN
Các nguyên tắc của ngành LHS VN
Định nghĩa
Ngành LHS gồm hệ thống những QPPL do
NN ban hành quy định những hành vi nguy
hiểm cho XH nào là tội phạm và hình phạt
với các tội phạm.
Chỉ có ngành LHS mới quy định tội phạm
và hình phạt.
Định nghĩa (tt)
◙ Các QPPL hình sự đƣợc chia làm hai loại:
Phần chung: quy định những nguyên tắc,
nhiệm vụ của ngành LHS, những vấn đề
chung về tội phạm và hình phạt,…
Phần các tội phạm: quy định các tội phạm
cụ thể, loại và mức hình phạt đối với các
loại tội phạm, tạo thành.
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh của ngành LHS
ĐTĐC: là những QHXH phát sinh giữa NN và ngƣời
phạm tội.
PPĐC: là phƣơng pháp quyền uy – phục tùng, là
phƣơng pháp sử dụng quyền lực NN trong việc điều
chỉnh các QHPL hình sự.
NN có quyền tối cao trong việc định đoạt số phận
của ngƣời phạm tội, buộc họ phải chịu TNHS.
TNHS thuộc về cá nhân ngƣời phạm tội, phải do
chính họ gánh chịu một cách trực tiếp.
Bộ LHS - nguồn chủ yếu của ngành LHS
Bộ LHS là một đạo luật do QH ban hành, quy định về tội
phạm, hình phạt cũng nhƣ các vấn đề khác liên quan đến
việc xác định tội phạm, đồng thời quy định nhiệm vụ và
những nguyên tắc chung của LHS.
Bộ LHS là nguồn chủ yếu của ngành LHS.
Các thông tƣ liên ngành, các nghị quyết, chỉ thị, tổng kết,
hƣớng dẫn của TANDTC là những VB hƣớng dẫn nghiệp
vụ chứ không phải là nguồn của ngành LHS.
Ngoài lời nói đầu, Bộ LHS đƣợc cấu tạo gồm hai phần:
phần chung và phần các tội phạm.
Mỗi phần đƣợc chia thành nhiều chƣơng.
Mỗi chƣơng có thể chia thành mục với nhiều điều luật.
Các nguyên tắc của ngành LHS
Nguyên tắc pháp chế XHCN:
Chỉ có PL hình sự mới quy định hành vi nào là tội
phạm, loại và mức hình phạt.
Các CQNN có thẩm quyền phải triệt để tuân thủ PL
khi thi hành chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn.
Nguyên tắc dân chủ XHCN: LHS tôn trọng và bảo vệ
quyền tự do dân chủ của CD. Mọi CD có quyền
ngang nhau, không phân biệt đối xử, tự mình hay
thông qua TCXH tham gia vào việc xây dựng và áp
dụng PL hình sự, đấu tranh phòng và chống tội
phạm.
Các nguyên tắc của ngành LHS (tt)
Nguyên tắc nhân đạo XHCN: Việc áp dụng hình phạt đối
với ngƣời phạm tội chủ yếu nhằm mục đích giáo dục và
cải tạo họ thành CD có ích cho XH. Khoan hồng đối với
ngƣời tự thú, thật thà khai báo, ăn năn hối cải, và có
những quy định tạo điều kiện cho ngƣời phạm tội tự cải
tạo sửa chữa sai lầm nhƣ miễn TNHS, miễn hình phạt, án
treo…
Nguyên tắc kết hợp hài hòa chủ nghĩa yêu nƣớc và tinh
thần quốc tế: Ngành LHS không chỉ trừng trị nghiêm
khắc hành vi phạm tội xâm phạm đến lợi ích của VN mà
còn trừng trị các hành vi phá hoại hòa bình, gây chiến
tranh xâm lƣợc, chống loài ngƣời, ghi nhận và bảo đảm
thực hiện các cam kết quốc tế trong cuộc đấu tranh
chung của loài ngƣời về một thế giới hòa bình, hợp tác,
tiến bộ.
Khái niệm tội phạm, cấu thành tội phạm và
trách nhiệm hình sự đối với ngƣời phạm tội
Khái niệm tội phạm
Cấu thành tội phạm
Trách nhiệm hình sự
Khái niệm tội phạm
◙ Định nghĩa
◙ Những dấu hiệu cơ bản của tội phạm
◙ Phân loại tội phạm
◙ Định nghĩa
ĐN1: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho XH, có lỗi,
trái PL hình sự và phải chịu hình phạt.
ĐN2: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho XH đƣợc
quy định trong BLHS, do ngƣời có NLTNHS thực hiện
một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ
quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của tổ quốc,
xâm phạm chế độ XHCN, chế độ KT và sở hữu XHCN,
xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân
phẩm, tự do, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp
khác của CD, xâm phạm những lĩnh vực khác của
trật tự PL XHCN (Đ8 BLHS1999).
◙ Những dấu hiệu cơ bản của tội phạm
Là hành vi
Tính trái PL hình sự
Tính có lỗi của tội phạm
Tính phải chịu hình phạt
Tính nguy hiểm cho XH
◙ Những dấu hiệu cơ bản của tội phạm(tt)
Năm dấu hiệu nêu trên có quan hệ chặt chẽ với
nhau. Tính nguy hiểm cho XH, tính có lỗi là những
dấu hiệu biểu hiện mặt nội dung, còn tính trái PL
hình sự, tính phải chịu hình phạt là những dấu hiệu
biểu hiện mặt hình thức của tội phạm.
Lỗi là thái độ tâm lý của một ngƣời đối với hành vi
nguy hiểm cho XH của mình và đối với hậu quả do
hành vi đó gây ra.
.
.
◙ PHÂN LOẠI TỘI PHẠM
TỘI PHẠM
TỘI PHẠM ÍT TỘI PHẠM TỘI PHẠM RẤT ĐẶC BIỆT
NGHIÊM TRỌNG NGHIÊM TRỌNG NGHIÊM TRỌNG NGHIÊM TRỌNG
KHUNG HÌNH KHUNG HÌNH KHUNG HÌNH KHUNG HÌNH
PHẠT DƢỚI PHẠT PHẠT PHẠT TỪ 15
3 NĂM TÙ DƢỚI 7 NĂM DƢỚI 15 NĂM NĂM ĐẾN
TỬ HÌNH
Cấu thành tội phạm
◙ Khái niệm
◙ Các yếu tố cấu thành tội phạm
◙ Phân loại cấu thành tội phạm
◙ Khái niệm
Cấu thành tội phạm là tổng hợp những dấu
hiệu chung có tính đặc trƣng cho một loại tội
phạm cụ thể đƣợc quy định trong LHS.
Cấu thành tội phạm là khái niệm pháp lý của
một loại tội, là sự mô tả khái quát một loại tội
phạm trong LHS.
Cấu thành tội phạm là cơ sở pháp lý của trách
nhiệm hình sự và là cơ sở pháp lý để định tội
danh.
◙ Các yếu tố cấu thành tội phạm
Khách thể của tội phạm là QHXH đƣợc LHS bảo vệ, và
bị tội phạm gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại.
Mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện của
tội phạm diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài thế giới khách
quan, nhƣ hành vi, hậu quả, mối quan hệ nhân quả,
phƣơng tiện, công cụ, phƣơng pháp, thời gian…
Chủ thể của tội phạm là con ngƣời cụ thể đã thực hiện
hành vi nguy hiểm đƣợc LHS quy định là tội phạm, có
NLTNHS và đạt độ tuổi theo quy định.
Mặt chủ quan của tội phạm là những diễn biến tâm lý
bên trong của tội phạm, bao gồm: lỗi, mục đích và
động cơ phạm tội.
◙ Phân loại cấu thành tội phạm
Theomức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội
đƣợc cấu thành tội phạm phản ánh:
Cấu thành tội phạm cơ bản là cấu thành tội phạm
bao gồm các dấu hiệu định tội.
Cấu thành tội phạm tăng nặng bao gồm những dấu
hiệu định tội và thêm dấu hiệu thể hiện mức độ
nguy hiểm cho XH của tội phạm tăng đáng kể so với
cấu thành cơ bản.
Cấu thành tội phạm giảm nhẹ bao gồm những dấu
hiệu định tội và thêm dấu hiệu thể hiện mức độ
nguy hiểm cho XH của tội phạm giảm đáng kể so với
cấu thành cơ bản.
◙ Phân loại cấu thành tội phạm (tt)
Dựa vào đặc điểm cấu trúc của các dấu hiệu
thuộc mặt khách quan:
Cấu thành tội phạm vật chất là cấu thành tội phạm
có các dấu hiệu của mặt khách quan là hành vi nguy
hiểm cho XH, hậu quả nguy hiểm cho XH và mối
quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả.
Cấu thành tội phạm hình thức là cấu thành tội phạm
mà mặt khách quan chỉ có dấu hiệu hành vi nguy
hiểm cho XH.
Trách nhiệm hình sự
◙ Khái niệm
TNHS là một dạng của trách nhiệm pháp
lý, là hậu quả đã thực hiện tội phạm mà
LHS quy định thể hiện ở sự áp dụng những
chế tài hình sự đối với ngƣời phạm tội theo
một trình tự do luật quy định.
Trách nhiệm hình sự (tt)
◙ Đặc điểm của TNHS:
Cơ sở của TNHS là cấu thành tội phạm.
Không có tội phạm thì không có TNHS.
TNHS, theo LHS VN, là trách nhiệm cá
nhân.
TNHS là dạng trách nhiệm pháp lý nghiêm
khắc nhất, bởi phƣơng tiện để thực hiện
TNHS là hình phạt.
Hình phạt và các biện pháp tƣ
pháp theo PLHS VN
Khái niệm hình phạt
Hệ thống hình phạt
Các biện pháp tƣ pháp trong LHS VN
Khái niệm hình phạt
Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế nghiêm
khắc nhất đƣợc quy định trong LHS do tòa
án nhân danh NN áp dụng đối với ngƣời
thực hiện tội phạm theo một trình tự riêng
biệt, nhằm trừng trị, cải tạo, giáo dục
ngƣời phạm tội và ngăn ngừa tội phạm.
Khái niệm hình phạt (tt)
◙ Đặc điểm của hình phạt
Là biện pháp cƣỡng chế NN nghiêm khắc nhất.
Hình phạt chỉ đƣợc quy định trong LHS và chỉ đƣợc
áp dụng cho chính cá nhân ngƣời đã thực hiện tội
phạm.
Hình phạt do tòa án nhân danh NN áp dụng đối với
ngƣời phạm tội, và đƣợc công bố công khai bằng
một bản án, quyết định, là kết quả của một phiên
tòa hình sự với các thủ tục đƣợc quy định trong
LTTHS.
Hình phạt là biện pháp đặc biệt đảm bảo cho LHS có
thể thực hiện đƣợc nhiệm vụ bảo vệ, giáo dục.
Hệ thống hình phạt
◙ Khái niệm
Hệ thống hình phạt là tổng thể các hình phạt
do NN quy định trong LHS và đƣợc sắp xếp
theo một trình tự nhất định tùy thuộc vào
mức độ nghiêm khắc của mỗi hình phạt.
Hệ thống hình phạt đƣợc chia thành hai
nhóm: Nhóm hình phạt chính và nhóm hình
phạt bổ sung.
.
Hệ thống hình phạt (tt)
HÌNH PHẠT CHÍNH
CẢI
TÙ
TẠO TÙ
CẢNH PHẠT TRỤC CÓ TỬ
KHÔNG CHUNG
CÁO TIỀN XUẤT THỜI HÌNH
GIAM THÂN
HẠN
GIỮ
Hệ thống hình phạt (tt)
◙ Cách thức áp dụng hình phạt chính
Hình phạt chính là hình phạt cơ bản đƣợc
áp dụng cho một tội phạm và đƣợc tuyên
độc lập.
Với mỗi tội phạm, tòa án chỉ có thể tuyên
độc lập một hình phạt chính.
.
Hệ thống hình phạt (tt)
HÌNH PHẠT BỔ SUNG
CẤM TƢỚC
TỊCH
THỰC CẤM 1 SỐ
QUẢN TRỤC THU PHẠT
HIỆN CƢ QUYỀN
CHẾ XUẤT TÀI TIỀN
1 SỐ TRÖ CÔNG
SẢN
C/VIỆC DÂN
Hệ thống hình phạt (tt)
◙ Cách thức áp dụng hình phạt bổ sung
Hình phạt bổ sung là hình phạt không
đƣợc tuyên độc lập mà chỉ có thể tuyên
kèm theo hình phạt chính, và tòa án có thể
tuyên một hay nhiều hình phạt bổ sung.
Các biện pháp tƣ pháp
◙ Khái niệm
Là những biện pháp cƣỡng chế hình sự đƣợc
áp dụng đối với ngƣời thực hiện hành vi phạm
tội hoặc có dấu hiệu của tội phạm.
Chúng có tác dụng hỗ trợ hình phạt, giúp cho
việc xử lý tội phạm đƣợc triệt để.
Trong nhiều trƣờng hợp đƣợc áp dụng với
ngƣời không có NLTNHS đã thực hiện hành vi
nguy hiểm cho XH.
Các biện pháp tƣ pháp hình sự gồm (tt):
Tịch thu vật và tiền bạc trực tiếp liên quan;
Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thƣờng
thiệt hại, buộc công khai xin lỗi;
Bắt buộc chữa bệnh;
Buộc phải chịu thử thách;
Đƣa vào trƣờng giáo dƣỡng.
Hai biện pháp sau cùng có tính chất giáo
dục, phòng ngừa, chỉ áp dụng đối với ngƣời
chƣa thành niên phạm tội.
IV. NGÀNH LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ (LTTHS)
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm tố tụng hình sự và ngành
luật tố tụng hình sự
Các nguyên tắc cơ bản của ngành luật
tố tụng hình sự
Chủ thể của quan hệ PL tố tụng hình sự
Các giai đoạn của hoạt động tố tụng
hình sự
Khái niệm tố tụng hình sự và
ngành luật tố tụng hình sự
Tố tụng hình sự
Ngành Luật tố tụng hình sự
Bộ luật tố tụng hình sự
Tố tụng hình sự
Là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến
hành tố tụng (cơ quan điều tra, viện kiểm sát,
tòa án), ngƣời tiến hành tố tụng và ngƣời
tham gia tố tụng, các cá nhân, CQNN và TCXH
góp phần vào việc giải quyết vụ án hình sự
theo quy định của LTTHS.
.
.
Các giai đoạn của tố tụng hình sự
5 GIAI ĐOẠN CỦA
TỐ TỤNG HÌNH SỰ
KHỞI ĐIỀU TRUY XÉT THI
TỐ TRA TỐ XỬ HÀNH
VỤ VỤ VỤ VỤ ÁN
ÁN ÁN ÁN ÁN
Các giai đoạn của tố tụng hình sự (tt)
Khởi tố vụ án hình sự: là giai đoạn đầu của hoạt động
TTHS. Các cơ quan có thẩm quyền xác định sự việc xảy ra
có hay không có dấu hiệu tội phạm để ra quyết định khởi
tố hay không khởi tố.
Điều tra: là việc cơ quan điều tra sử dụng mọi biện pháp
mà LTTHS quy định để thu thập các chứng cứ nhằm xác
định sự việc phạm tội và con ngƣời phạm tội làm cơ sở
cho việc truy tố và xử lý tội phạm.
Truy tố: là việc VKS căn cứ vào kết luận điều tra và căn
cứ vào LHS để truy tố bị can ra trƣớc tòa án bằng một
bản cáo trạng.
Xét xử: tòa án xử lý sự việc phạm tội và con ngƣời phạm
tội và quyết định áp dụng hình phạt nếu họ có tội bằng
các bản án và quyết định.
Thi hành án: nhằm thi hành các bản án và quyết định có
hiệu lực.
Ngành Luật tố tụng hình sự (LTTHS)
◙ Khái niệm
Ngành LTTHS là tổng thể các QPPL điều
chỉnh các QHXH phát sinh trong quá trình
khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và chấp
hành án hình sự
Ngành Luật tố tụng hình sự (tt)
◙ Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp điều chỉnh
ĐTĐC: là những QHXH phát sinh trong quá
trình giải quyết vụ án hình sự giữa các chủ thể
của QHPL TTHS.
PPĐC: là phƣơng pháp quyền uy và phối hợp,
chế ƣớc lẫn nhau giữa các cơ quan tiến hành
tố tụng để điều chỉnh các QHPL TTHS.
Bộ luật tố tụng hình sự
Bộ LTTHS- nguồn cơ bản của ngành
LTTHS.
Các QPPL TTHS đƣợc quy định nhiều ở các
VBPL khác nhau, trong đó chủ yếu đƣợc
quy định tập trung trong Bộ LTTHS.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS
◙ Khái niệm
Là những tƣ tƣởng chỉ đạo làm cơ sở cho
hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật
tố tụng hình sự.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS
◙ Các nguyên tắc chung:
Bảo đảm pháp chế XHCN trong TTHS.
Tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của CD.
Bảo đảm quyền bình đẳng của mọi CD trƣớc PL.
Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm thân thể của CD.
Bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm,
tài sản của CD.
Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, an toàn
và bí mật về thƣ tín, điện thoại, điện tín của CD.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS (tt)
◙ Các nguyên tắc riêng:
Xác định sự thật của vụ án.
Đảm bảo việc tham gia tố tụng của các TCXH và mọi CD.
Bảo đảm quyền bào chữa của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị
cáo.
Không ai bị coi là có tội khi chƣa có bản án kết tội của
Tòa án đã có hiệu lực PL.
Trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến
hành tố tụng.
Trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự.
Bảo đảm sự vô tƣ của những ngƣời tiến hành hoặc ngƣời
tham gia tố tụng.
Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo
PL.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS (tt)
◙ Các nguyên tắc riêng:
Thực hiện chế độ xét xử có Hội thẩm tham gia.
Tòa án xét xử tập thể.
Xét xử công khai.
Bảo đảm quyền bình đẳng trƣớc tòa án.
Thực hiện chế độ hai cấp xét xử
Giám đốc việc xét xử.
Bảo đảm hiệu lực của bản án và quyết định của
Tòa án.
Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân
theo PL trong tố tụng hình sự.
Tiếng nói và chữ viết dùng trong TTHS.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS (tt)
◙ Các nguyên tắc riêng:
Trách nhiệm của các tổ chức và CD trong đấu tranh phòng
ngừa và chống tội phạm.
Sự phối hợp giữa các CQNN với các cơ quan tiến hành tố
tụng.
Phát hiện và khắc phục nguyên nhân và điều kiện phạm tội.
Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự.
Bảo đảm quyền đƣợc bồi thƣờng thiệt hại và phục hồi danh
dự, quyền lợi của ngƣời bị oan.
Bảo đảm quyền đƣợc bồi thƣờng của ngƣời bị thiệt hại do cơ
quan hoặc ngƣời có thẩm quyền tiến hành TTHS gây ra.
Bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo trong TTHS.
Giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử đối với hoạt
động của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố
tụng.
Chủ thể của QHPL TTHS
Các cơ quan tiến hành tố tụng
Ngƣời tiến hành tố tụng
Ngƣời tham gia tố tụng
Các cơ quan tiến hành tố tụng
◙ Các cơ quan điều tra
◙ Viện kiểm sát
◙ Tòa án
◙ Các cơ quan điều tra
Các cơ quan điều tra bao gồm:
Cơ quan điều tra thuộc lực lƣợng cảnh sát nhân dân;
Cơ quan điều tra thuộc lực lƣợng an ninh nhân dân;
Cơ quan điều tra thuộc VKSND;
Cơ quan điều tra thuộc quân đội nhân dân.
Ngoài ra còn có một số cơ quan khác đƣợc thực hiện
một số hoạt động điều tra, nhƣ:
Cơ quan hải quan;
Cơ quan kiểm lâm;
Bộ đội biên phòng.
◙ Các cơ quan điều tra (tt)
Nhiệm vụ của các cơ quan điều tra:
Tiến hành điều tra tất cả các tội phạm;
Áp dụng mọi biện pháp do PL quy định để
xác định tội phạm và ngƣời phạm tội;
Lập hồ sơ đề nghị truy tố;
Tìm ra nguyên nhân và điều kiện phạm tội;
Yêu cầu các tổ chức hữu quan áp dụng các
biện pháp phòng ngừa tội phạm.
◙ Các cơ quan điều tra (tt)
Quyền hạn của các cơ quan điều tra:
Khởi tố vụ án, khởi tố bị can;
Tiến hành các hoạt động điều tra;
Áp dụng các biện pháp cƣỡng chế và các
biện pháp ngăn chặn của TTHS;
Làm biên bản kết luận điều tra và đề nghị
truy tố nếu có đủ chứng cứ để xác định có
tội phạm và ngƣời phạm tội.
◙ Viện kiểm sát
Chức năng của VKS
Kiểm sát việc tuân theo PL trong hoạt
động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử,
chấp hành án hình sự;
Thực hiện quyền công tố NN.
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn điều tra:
Phê chuẩn hoặc hủy bỏ các quyết định khởi tố;
Đề ra các yêu cầu trong giai đoạn điều tra;
Trực tiếp hỏi cung bị can khi thấy cần thiết;
Có quyền phê chuẩn hay không phê chuẩn các quyết
định của cơ quan điều tra,
Hủy bỏ quyết định trái PL của cơ quan điều tra;
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn điều
tra (tt):
Có quyền ra các quyết định cần thiết đối
với vụ án:
Áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp
ngăn chặn của TTHS,
Có quyền yêu cầu thủ trƣởng cơ quan điều
tra thay đổi điều tra viên khi VPPL.
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn điều
tra (tt):
Khi kết thúc điều tra có quyền:
Truy tố bị can trƣớc tòa án bằng cáo trạng;
Trả lại hồ sơ để cơ quan điều tra tiến hành
điều tra bổ sung, đình chỉ hoặc tạm đình
chỉ vụ án.
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn xét xử:
Tham gia phiên tòa để kiểm sát việc tuân theo PL
trong quá trình xét xử;
Đồng thời làm nhiệm vụ công tố trƣớc NN, trình bày
cáo trạng và các kết luận của mình trƣớc tòa;
Ra kháng nghị đối với các bản án của tòa án khi
chƣa có hiệu lực PL để xử lại theo trình tự phúc
thẩm;
Kháng nghị các bản án, quyết định của tòa án đã có
hiệu lực theo trình tự giám đốc thẩm và tái thẩm.
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn thi
hành án:
Tham gia hội đồng thi hành án tử hình;
Đề nghị tòa án hoãn chấp hành hình phạt
tù trong những trƣờng hợp luật định;
Tham gia hội đồng xét giảm thời hạn hoặc
miễn chấp hành hình phạt thể hiện bằng
VB về đơn xin xóa án với tòa án.
◙ Tòa án
Khái niệm
Tòa án Là cơ quan xét xử duy nhất, có
nhiệm vụ xét xử đúng ngƣời, đúng tội,
đúng PL, bảo đảm lợi ích hợp pháp của
những ngƣời tham gia tố tụng.
Khi xét xử, tòa án xét xử độc lập và chỉ
tuân theo PL
◙ Tòa án (tt)
Tòa án có quyền ra một trong các quyết định:
Đƣa vụ án ra xét xử nếu thấy có đủ chứng cứ.
Trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung.
Tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án.
Áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ các biện pháp ngăn
chặn, có quyền ra các quyết định cần thiết khác
nhƣ: quyết định trả tự do cho bị cáo sau khi tuyên
án.
Xử lại các bản án theo trình tự phúc thẩm hoặc giám
đốc thẩm, tái thẩm.
Đƣa các bản án đã có hiệu lực ra thi hành và theo
dõi việc thi hành án.
Ngƣời tiến hành tố tụng
Điều tra viên
◙
Thủ trƣởng cơ quan điều tra
◙
Kiểm sát viên
◙
Viện trƣởng viện kiểm sát các cấp
◙
Thẩm phán
◙
Chánh án tòa án nhân dân các cấp
◙
Hội thẩm nhân dân
◙
Thƣ kí phiên tòa
◙
◙ Điều tra viên
Điều tra viên là ngƣời tiến hành trực tiếp các
hoạt động điều tra trong TTHS.
Điều tra viên phải có các tiêu chuẩn: là ngƣời
VN, có phẩm chất đạo đức tốt, trung thực,
khách quan, có kiến thức pháp lý cần thiết, có
khả năng và kinh nghiệm điều tra.
◙ Điều tra viên (tt)
Điều tra viên có quyền:
Áp dụng mọi biện pháp mà LTTHS quy định để hoàn
thành nhiệm vụ;
Có quyền kiến nghị với thủ trƣởng cơ quan điều tra về
các biện pháp thuộc thẩm quyền của họ nhƣ:
Quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can;
Quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ các biện pháp
ngăn chặn.
Có quyền ƣu tiên đi lại trên các phƣơng tiện giao thông
khi làm nhiệm vụ;
Trong trƣờng hợp cần thiết có quyền trƣng dụng phƣơng
tiện và ngƣời điều khiển phƣơng tiện.
◙ Thủ trƣởng cơ quan điều tra
Là ngƣời đứng đầu cơ quan điều tra
◙ Kiểm sát viên
KSV là ngƣời tiến hành tố tụng để kiểm sát
việc tuân theo pháp luật và thực hiện
quyền công tố.
KSV có các tiêu chuẩn: là ngƣời Việt Nam,
trung thành với tổ quốc, có năng lực pháp
lí.
◙ Kiểm sát viên
Kiểm sát viên có quyền:
Đề ra yêu cầu điều tra;
Trả lại hồ sơ và yêu cầu cơ quan điều tra tiến
hành điều tra bổ sung;
Kiểm sát việc khám xét, khám nghiệm hiện
trƣờng;
Tham gia phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm;
Tham gia thi hành án tử hình;
Phát biểu về việc giảm hạn tù hoặc miễn chấp
hành hình phạt,…
◙ Viện trƣởng viện kiểm sát các cấp
Là ngƣời đứng đầu cơ quan kiểm sát.
◙ Thẩm phán
Thẩm phán là ngƣời đƣợc CTN bổ nhiệm
làm nhiệm vụ xét xử.
Thẩm phán có tiêu chuẩn là CDVN trung
thành với tổ quốc, có kiến thức pháp lý cần
thiết, có tinh thần kiên quyết bảo vệ pháp
chế.
Khi xét xử, thẩm phán độc lập và chỉ tuân
theo PL.
◙ Chánh án tòa án nhân dân các cấp
Chánh án là ngƣời đứng đầu tòa án
◙ Hội thẩm nhân dân
HTND là ngƣời thay mặt nhân dân tham gia
vào việc xét xử.
HTND là CDVN, trung thành với tổ quốc, đƣợc
HĐND cùng cấp bầu theo sự giới thiệu của
MTTQ.
HTND tham gia xét xử tại phiên tòa sơ thẩm,
khi cần thiết có thể tham gia xét xử phúc
thẩm.
Khi xét xử, hội thẩm ngang quyền với thẩm
phán.
◙ Thƣ kí phiên tòa
Thƣ kí tham gia phiên tòa để ghi chép biên
bản.
Kiểm tra và báo cáo danh sách những
ngƣời đƣợc triệu tập đến phiên tòa;
Kiểm tra xem bị cáo đã đƣợc tống đạt
quyết định xét xử và cáo trạng đúng PL
chƣa,…
◙ Ngƣời tiến hành tố tụng phải từ chối việc tiến
hành tố tụng hoặc sẽ bị thay đổi trong những
trƣờng hợp
Họ đồng thời là ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn
dân sự, ngƣời có quyền và lợi ích liên quan, là ngƣời đại
diện hợp pháp, ngƣời thân thích của những ngƣời đó
hoặc của bị can, bị cáo.
Họ tham gia với tƣ cách là bào chữa, làm chứng, phiên
dịch, giám định trong vụ án.
Có những căn cứ cho rằng họ không vô tƣ trong khi làm
nhiệm vụ.
Họ đồng thời giữ vai trò của ngƣời tiến hành tố tụng
khác trong cùng một vụ án.
◙ Ngƣời có quyền đề nghị thay đổi ngƣời
tiến hành tố tụng
Kiểm sát viên, bị can, bị cáo, ngƣời bị hại,
nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và ngƣời
đại diện hợp pháp của họ, ngƣời bào chữa.
Ngƣời tham gia tố tụng
Bị can, bị cáo
◙
Ngƣời bị tạm giữ
◙
Ngƣời bào chữa
◙
Ngƣời bị hại
◙
Nguyên đơn dân sự
◙
Bị đơn dân sự
◙
Ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan
◙
Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự
◙
Ngƣời làm chứng
◙
Ngƣời giám định
◙
Ngƣời phiên dịch
◙
◙ Bị can, bị cáo
Bị can là ngƣời đã thực hiện hành vi có dấu
hiệu tội phạm và đã có quyết định của ngƣời
có thẩm quyền khởi tố với tƣ cách bị can.
Bị cáo là ngƣời đã có quyết định đƣa ra xét xử
tại tòa.
◙ Bị can, bị cáo (tt)
Quyền của bị can, bị cáo
Đƣợc biết khởi tố về tội gì;
Nhận bản quyết định khởi tố và đƣợc giải thích các
quyền và nghĩa vụ;
Nhận bản sao quyết định áp dụng biện pháp ngăn
chặn;
Đƣa ra các chứng cứ và yêu cầu;
Khiếu nại các quyết định của cơ quan điều tra, viện
kiểm sát;
Xin thay đổi ngƣời tiến hành tố tụng;
◙ Bị can, bị cáo (tt)
Quyền của bị can, bị cáo
Tự bào chữa hoặc nhờ ngƣời khác bào chữa;
Nhận bản kết luận điều tra, cáo trạng;
Đƣợc thông báo về nội dung quyết định giám định;
Nhận quyết định đƣa ra xét xử chậm nhất là mƣời
ngày trƣớc khi xét xử;
Tham gia phiên tòa;
Nói lời sau cùng tại phiên tòa và kháng cáo đối với
bản án sơ thẩm của tòa án.
◙ Bị can, bị cáo (tt)
Nghĩa vụ của bị can, bị cáo
Phải có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan tiến
hành tố tụng;
Không sử dụng các biện pháp bào chữa trái PL;
Chấp hành các biện pháp ngăn chặn mà cơ quan
tiến hành tố tụng áp dụng;
Tuân thủ kỷ luật tại phiên tòa.
◙ Ngƣời bị tạm giữ
Là ngƣời bị bắt trong trƣờng hợp khẩn cấp
hoặc phạm tội quả tang và đã có quyết
định tạm giữ nhƣng chƣa bị khởi tố với tƣ
cách bị can.
◙ Ngƣời bị tạm giữ có quyền:
Đƣợc biết lý do bị bắt giữ;
Đƣợc giải thích các quyền và nghĩa vụ;
Đƣợc trình bày lời khai và đƣa ra các yêu
cầu;
Đƣợc khiếu nại về việc tạm giữ và các
quyết định khác có liên quan đến tạm giữ;
Phải thực hiện nghiêm chỉnh các quy định
về chế độ tạm giữ.
◙ Ngƣời bào chữa
Khái niệm
Ngƣời bào chữa là ngƣời tham gia tố tụng từ
khi khởi tố bị can, với tƣ cách bảo vệ lợi ích
hợp pháp của bị can, bị cáo và những ngƣời
tham gia tố tụng khác.
Ngƣời bào chữa có thể là luật sƣ, luật gia, bào
chữa viên nhân dân hoặc những ngƣời khác
đƣợc tòa án chấp nhận.
◙ Ngƣời bào chữa (tt)
Quyền của ngƣời bào chữa:
Có mặt khi hỏi cung bị can;
Nếu đƣợc điều tra viên đồng ý thì đƣợc hỏi cung bị
can và có mặt trong các trƣờng hợp điều tra khác;
Đƣợc đề nghị thay đổi ngƣời tiến hành tố tụng,
ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch theo quy định
của PL;
Đƣợc đƣa ra các chứng cứ và yêu cầu;
◙ Ngƣời bào chữa (tt)
Quyền của ngƣời bào chữa:
Đƣợc đọc hồ sơ vụ án và đƣợc ghi chép những điều cần
thiết khi kết thúc điều tra;
Đƣợc gặp bị can, bị cáo đang bị tạm giữ, tạm giam;
Đƣợc tham gia xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa;
Khiếu nại các quyết định của các cơ quan tiến hành tố
tụng;
Đƣợc kháng cáo trong trƣờng hợp bị cáo là ngƣời chƣa
thành niên, ngƣời có nhƣợc điểm về mặt thể chất, tinh
thần hoặc đƣợc ủy quyền.
◙ Ngƣời bào chữa (tt)
Nghĩa vụ của ngƣời bào chữa:
Bảo vệ lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo hoặc
ngƣời tham gia tố tụng khác;
Tôn trọng pháp chế và không đƣợc tiết lộ bí
mật mà mình biết khi làm nhiệm vụ.
◙ Ngƣời bị hại
Là ngƣời bị thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần do
hành vi phạm tội gây ra.
Ngƣời bị hại chỉ có thể là cá nhân chứ không phải
pháp nhân.
Nếu ngƣời bị hại là ngƣời chƣa thành niên hoặc
ngƣời có nhƣợc điểm thể chất, tinh thần thì ngƣời
đại diện hợp pháp của họ đƣợc tham gia tố tụng để
thực hiện quyền và nghĩa vụ của ngƣời đó.
◙ Nguyên đơn dân sự
Là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về
vật chất, tinh thần do tội phạm gây ra và có
đơn yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại.
◙ Bị đơn dân sự
Là cá nhân, cơ quan, tổ chức mà PL quy định
phải có trách nhiệm vật chất đối với thiệt hại
do hành vi phạm tội gây ra.
◙ Ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan
Ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến
vụ án là ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ bị ảnh
hƣởng bởi các quyết định của tòa án.
◙ Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự
Là ngƣời tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi
của ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, ngƣời có
quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến vụ án.
◙ Ngƣời làm chứng
Là ngƣời biết các sự việc, hiện tƣợng, tình tiết
liên quan đến vụ án và đƣợc cơ quan tiến
hành tố tụng triệu tập để khai báo những sự
việc cần xác minh.
◙ Ngƣời giám định
Là ngƣời có kiến thức chuyên môn cần thiết
về lĩnh vực cần giám định do cơ quan tiến
hành tố tụng yêu cầu.
◙ Ngƣời phiên dịch
Là ngƣời biết các ngôn ngữ khác, có khả năng
dịch chúng ra tiếng Việt và ngƣợc lại, đƣợc cơ
quan tiến hành tố tụng yêu cầu tham gia tố
tụng trong trƣờng hợp có ngƣời tham gia tố
tụng không sử dụng đƣợc tiếng Việt.
Các giai đoạn của hoạt động TTHS
Khởi tố vụ án hình sự
Điều tra vụ án hình sự
Truy tố vụ án hình sự
Xét xử sơ thẩm án hình sự
Xét lại bản án và quyết định chƣa có hiệu lực
PL theo thủ tục phúc thẩm.
Thi hành bản án và quyết định của tòa án
Xét lại các bản án, quyết định có hiệu lực PL
của tòa án theo trình tự giám đốc thẩm, tái
thẩm
Khởi tố vụ án hình sự
Các cơ quan có thẩm quyền xác định có hay
không có dấu hiệu phạm tội để ra quyết định
khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự.
Đƣợc bắt đầu từ khi các cơ quan có thẩm
quyền nhận đƣợc tin báo hoặc tố giác về tội
phạm và kết thúc khi ra quyết định khởi tố
vụ án hình sự.
Các cơ quan có thẩm quyền khởi tố là cơ
quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án, đơn vị
bộ đội biên phòng, cơ quan hải quan, kiểm
lâm.
Khởi tố vụ án hình sự (tt)
Căn cứ để khởi tố là khi thu thập đƣợc chứng cứ xác
định có dấu hiệu tội phạm và đƣợc thể hiện:
Ở tố giác của CD về tội phạm;
Tin báo về tội phạm của các CQNN hoặc TCXH;
Tin báo tội phạm trên phƣơng tiện thông tin đại
chúng
Cơ quan điều tra, tòa án, đơn vị bộ đội biên phòng,
hải quan, kiểm lâm trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội
phạm;
Ngƣời phạm tội tự thú.
Điều tra vụ án hình sự
Là việc cơ quan điều tra áp dụng mọi biện
pháp do LTTHS quy định để xác định tội phạm
và ngƣời thực hiện hành vi phạm tội làm cơ sở
cho việc xét xử của tòa.
Điều tra vụ án hình sự (tt)
Nhiệm vụ của CQĐT trong giai đoạn này:
Xác định tội phạm và ngƣời thực hiện tội
phạm;
Xác định thiệt hại do tội phạm gây ra;
Xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội;
Yêu cầu cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng
các biện pháp khắc phục và ngăn ngừa.
Điều tra vụ án hình sự (tt)
CQĐT đƣợc tiến hành các hoạt động:
Khởi tố bị can;
Hỏi cung bị can;
Lấy lời khai của ngƣời làm chứng, ngƣời bị hại;
Đối chất;
Nhận dạng;
Khám xét ngƣời, nhà ở, đồ vật, thƣ tín;
Thu giữ tài sản;
Tạm giữ tài sản;
Kê biên tài sản;
Khám nghiệm hiện trƣờng;
Khám nghiệm tử thi;
Thực nghiệm điều tra;
Giám định.
Điều tra vụ án hình sự (tt)
Thẩm quyền điều tra thuộc các cơ quan điều tra. Các
cơ quan hải quan, kiểm lâm, đơn vị bộ đội biên
phòng đƣợc thực hiện một số các hoạt động điều
tra.
Khi kết thúc điều tra, cơ quan điều tra làm bản kết
luận điều tra và đề nghị truy tố nếu có đủ chứng cứ
hoặc đình chỉ điều tra nếu không có đủ chứng cứ
hay đã hết thời hạn điều tra mà vẫn không chứng
minh đƣợc bị can là ngƣời thực hiện tội phạm.
Truy tố vụ án hình sự
Là việc VKS căn cứ vào kết luận điều tra và
căn cứ vào LHS để truy tố bị can ra trƣớc
tòa án bằng một bản cáo trạng.
Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
Xét xử sơ thẩm thuộc thẩm quyền của TAND cấp
huyện, TAQS khu vực đối với những vụ án mà BLHS
quy định từ 15 năm tù trở xuống trừ các tội phạm
thuộc thẩm quyền của tòa án cấp trên.
TAND cấp tỉnh, TAQS quân khu xét xử sơ thẩm
những vụ án không thuộc thẩm quyền của TAND
cấp huyện và tòa án quân sự khu vực hoặc những
vụ án thuộc thẩm quyền của cấp dƣới mà lấy lên để
xét xử.
Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự (tt)
TAQS xét xử những vụ án mà bị cáo là:
Quân nhân tại ngũ;
Công nhân viên chức quốc phòng;
Quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn
luyện hoặc kiểm tra tình trạng chiến đấu;
Dân quân tự vệ và những ngƣời khác đƣợc tập trung
làm nhiệm vụ quân sự do các đơn vị quân đội trực
tiếp quản lý;
Thƣờng dân phạm tội có liên quan đến bí mật quân
đội hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho quân đội.
Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự (tt)
Trình tự xét xử gồm các khâu:
Khai mạc;
Xét hỏi;
Tranh luận trƣớc tòa;
Nghị án;
Tuyên án.
TA chỉ xét xử những bị cáo, những hành vi
theo tội danh mà VKS truy tố và TA đã có
quyết định đƣa ra xét xử. Khi kết thúc xét xử,
hội đồng xét xử ra bản án, quyết định.
Xét lại bản án và quyết định chƣa có
hiệu lực PL theo thủ tục phúc thẩm.
Phúc thẩm là việc tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại
những bản án, quyết định sơ thẩm chƣa có hiệu lực
PL bị kháng cáo hoặc kháng nghị.
Quyền kháng cáo thuộc về bị cáo, ngƣời bào chữa,
ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và
ngƣời đại diện hợp pháp của họ, ngƣời có quyền lợi
và nghĩa vụ liên quan đến vụ án.
Thời hạn kháng cáo là 15 ngày kể từ ngày tuyên án.
Việc kháng cáo quá thời hạn có thể đƣợc chấp nhận
nếu có lý do chính đáng.
Xét lại bản án và quyết định chƣa có
hiệu lực PL theo thủ tục phúc thẩm (tt)
Quyền kháng nghị thuộc về VKS cùng cấp với tòa sơ
thẩm và VKS cấp trên.
Thời hạn kháng nghị của VKS cùng cấp là 15 ngày,
của VKS cấp trên là 30 ngày kể từ ngày tuyên án.
Tòa phúc thẩm trong thời hạn từ 60 ngày đến 90
ngày khi nhận đƣợc hồ sơ vụ án phải quyết định mở
phiên tòa.
Hội đồng xét xử chỉ xử lại những phần bị kháng cáo,
kháng nghị trong bản án của tòa sơ thẩm, nhƣng
trên cơ sở xem xét toàn bộ vụ án.
Xét lại bản án và quyết định chƣa có
hiệu lực PL theo thủ tục phúc thẩm (tt)
Tòa phúc thẩm có thể ra một trong các quyết định:
Bác kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên bản
án, quyết định sơ thẩm;
Sửa bản án, quyết định sơ thẩm;
Hủy bản án, quyết định sơ thẩm để điều tra
hoặc xét xử lại;
Hủy án sơ thẩm và đình chỉ vụ án.
Thi hành bản án và quyết định tòa án
Là giai đoạn hoạt động tố tụng của các cơ
quan công an, kiểm sát, tòa án, các CQNN và
các TCXH đƣợc NN trao quyền nhằm bảo đảm
cho bản án và quyết định có hiệu lực của tòa
án đƣợc thi hành một cách nghiêm chỉnh,
chính xác, kịp thời.
Xét lại các bản án, quyết định có hiệu lực PL
của tòa theo trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm
Để đảm bảo tính khách quan của vụ án, các
bản án, quyết định đã có hiệu lực sẽ đƣợc:
Xử lại theo trình tự giám đốc thẩm: nếu phát
hiện ra sai lầm về PL;
Xét xử lại theo trình tự tái thẩm: nếu phát
hiện ra tình tiết mới làm thay đổi tính chất của
vụ án.
Quyền kháng nghị đối với các bản án, quyết
định đã có hiệu lực thuộc thẩm quyền của
những ngƣời có thẩm quyền của TA và VKS.
V. NGÀNH LUẬT DÂN SỰ
Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm ngành luật dân sự
Nguồn của ngành luật dân sự
Quan hệ pháp luật dân sự
Một số chế định quan trọng của ngành
luật dân sự
Khái niệm ngành luật dân sự
Khái niệm
Đối tƣợng điều chỉnh
Phƣơng pháp điều chỉnh
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
Khái quát
Ngành Luật dân sự điều chỉnh các quan hệ tài
sản (QHTS) và quan hệ nhân thân (QHNT) của
các cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác,
đƣợc thực hiện trên cơ sở nguyên tắc bình
đẳng, tự nguyện và tự chịu trách nhiệm của
các bên.
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
Đối tƣợng điều chỉnh
ĐTĐC là những QHTS và QHNT
QHTS là quan hệ giữa ngƣời với ngƣời thông
qua một tài sản. Tài sản hiểu theo nghĩa rộng
gồm: tài sản, quyền tài sản và nghĩa vụ về tài
sản.
QHNT là quan hệ giữa ngƣời với ngƣời không
mang tính KT, không tính đƣợc thành tiền, nó
phát sinh do một giá trị tinh thần gắn liền với
một ngƣời hoặc một tổ chức và không chuyển
dịch đƣợc.
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
QHNT đƣợc chia thành hai loại:
QHNT không liên quan đến tài sản: là những
quan hệ gắn liền với tên gọi, danh dự, nhân
phẩm, uy tín của CD hoặc tổ chức nhất định.
Các giá trị tinh thần này không làm phát
sinh ở chủ thể của những giá trị ấy một lợi ích
vật chất nào.
QHNT có liên quan đến tài sản: là những
QHNT là cơ sở làm phát sinh QHTS tiếp sau.
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
Phƣơng pháp điều chỉnh
Là những biện pháp, cách thức mà NN tác
động lên các QHTS, các QHNT làm cho các
quan hệ này phát sinh, thay đổi, chấm dứt
theo ý chí của NN.
(Cách thức NN sử dụng trong QPPL, thông
qua hành vi của chủ thể, tác động đến các
QHXH theo ý chí của NN).
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
PPĐC của ngành LDS có đặc điểm:
Bảo đảm sự bình đẳng về mặt pháp lý giữa
các chủ thể (các bên) tham gia QHPL dân sự.
Bảo đảm quyền tự định đoạt của các chủ thể
(các bên).
Truy cứu trách nhiệm tài sản của ngƣời có
hành vi gây thiệt hại cho ngƣời khác nếu có
đủ điều kiện quy định về việc bồi thƣờng thiệt
hại.
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
Định nghĩa
Ngành LDS là tổng thể các QPPL điều chỉnh
các QHTS và các QHNT dựa trên nguyên
tắc bình đẳng về mặt pháp lý, quyền tự
định đoạt, quyền khởi kiện dân sự và trách
nhiệm tài sản của những ngƣời tham gia
quan hệ đó.
Nguồn của ngành luật dân sự
Những quy định cơ bản mang tính nguyên tắc của HP;
Bộ luật dân sự - nguồn cơ bản của ngành LDS;
Các đạo luật khác nhƣ: Luật đất đai; Luật hôn nhân và
gia đình; Luật doanh nghiệp;… có chứa đựng các QPPL
dân sự;
Các VB dƣới luật, nhƣ: pháp lệnh, sắc lệnh, nghị định,
quyết định, thông tƣ, có chứa đựng các QPPL dân sự;
Điều ƣớc hoặc hiệp định quốc tế mà nƣớc ta tham gia;
Tập quán giao lƣu dân sự;
Tiền lệ;
Tinh thần hợp lý, hợp tình, lẽ công bằng XH.
Quan hệ pháp luật dân sự
Khái niệm QHPLDS
Đặc điểm QHPLDS
Cơ cấu của QHPLDS
Khái niệm QHPLDS
QHPLDS là hình thức pháp lý của những QHTS
và QHNT xuất hiện trên cơ sở các QPPLDS.
Các QPPL dân sự quy định cho các bên tham
gia QHXH đó có thể hoặc cần phải thực hiện
những hành vi nhất định phù hợp với lợi ích
của NN;
Quy định cho họ những quyền và nghĩa vụ
pháp lý cũng nhƣ những trách nhiệm dân sự
nếu không thực hiện các quyền và nghĩa vụ đó
hoặc có hành vi vi phạm quyền và lợi ích hợp
pháp của bên kia.
Đặc điểm QHPLDS
Ngoài các đặc điểm của QHPL nói chung,
QHPL dân sự còn có những đặc điểm:
Tính ý chí: ý chí của NN và ý chí của các bên
tham gia quan hệ đó.
Là quan hệ bình đẳng giữa những ngƣời tham
gia.
Đƣợc bảo đảm và duy trì bằng sự cƣỡng chế
NN.
Cơ cấu của quan hệ pháp luật dân sự
QHPL gồm ba bộ phận:
◙ Chủ thể
◙ Khách thể
◙ Nội dung
◙ Chủ thể
Chủ thể: là những ngƣời tham gia vào QHPLDS
mang quyền và nghĩa vụ trong quan hệ đó.
Ngƣời nói ở đây bao gồm cá nhân, pháp nhân, hộ
gia đình và tổ hợp tác.
Hộ gia đình và tổ hợp tác là những chủ thể đặc biệt.
Mỗi chủ thể chỉ có thể tham gia vào những QHPLDS
nhất định.
Trong QHPLDS, chủ thể mang quyền bao giờ cũng
đƣợc xác định cụ thể, còn chủ thể mang nghĩa vụ thì
không phải trong mọi trƣờng hợp đều xác định
đƣợc.
◙ Chủ thể (tt)
Cá nhân
Cá nhân gồm CDVN, ngƣời nƣớc ngoài, ngƣời không
quốc tịch.
Nhƣng để trở thành CTQHPLDS thì cá nhân đó phải có
NLPL và NLHV.
NLPLDS của cá nhân là khả năng cá nhân đó có các
quyền dân sự và nghĩa vụ pháp lý do PL quy định.
NLPLDS của cá nhân, khác với các ngành luật khác,
xuất hiện khi con ngƣời sinh ra và chấm dứt khi con
ngƣời chết đi.
NLHVDS của cá nhân là khả năng cá nhân đó bằng
hành vi của mình xác lập và thực hiện quyền và nghĩa
vụ dân sự.
◙ Chủ thể (tt)
Cá nhân
Căn cứ vào độ tuổi và khả năng nhận thức,
PLDS chia NLHVDS cá nhân thành 5 nhóm:
NLHVDS đầy đủ;
NLHVDS chƣa đầy đủ;
Không có NLHVDS;
Bị mất NLHVDS;
Bị hạn chế NLHVDS.
◙ Chủ thể (tt)
Pháp nhân
Pháp nhân là khái niệm chỉ những tổ chức tham gia
vào QHPLDS với tƣ cách là những chủ thể độc lập,
riêng biệt. Một tổ chức đƣợc công nhận là pháp
nhân phải có đủ các điều kiện sau:
Đƣợc CQNN có thẩm quyền thành lập, cho phép
thành lập, đăng kí hoặc công nhận;
Có cơ cấu tổ chức chặt chẽ;
Có tài sản độc lập với cá nhân, tổ chức khác và chịu
trách nhiệm bằng tài sản đó;
Nhân danh mình tham gia các QHPL một cách độc
lập.
◙ Khách thể của QHPLDS
Khách thể của QHPLDS là hành vi của chủ
thể thực hiện các quyền và nghĩa vụ dân
sự.
◙ Nội dung của QHPLDS
Nội dung của QHPLDS là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ
của các bên tham gia vào quan hệ đó.
Quyền dân sự là cách xử sự đƣợc phép của ngƣời có
quyền năng, gồm:
Có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt những vật
thuộc sở hữu của mình trong khuôn khổ PL quy định.
Có quyền yêu cầu ngƣời khác thực hiện hoặc không thực
hiện những hành vi nhất định.
Khi các quyền dân sự bị xâm phạm, chủ thể có quyền sử
dụng các biện pháp bảo vệ mà PL cho phép để bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Nghĩa vụ dân sự là cách xử sự bắt buộc của ngƣời có
nghĩa vụ.
Một số chế định quan trọng của
ngành LDS VN
Chế định tài sản và quyền sở hữu
Chế định nghĩa vụ dân sự và hợp đồng dân
sự
Chế định quyền sở hữu trí tuệ và chuyển
giao công nghệ
Chế định quyền thừa kế
Chế định tài sản và quyền sở hữu
◙ Khái niệm tài sản
Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và
các quyền tài sản.
Quyền tài sản là quyền trị giá đƣợc bằng
tiền và có thể chuyển giao trong giao dịch
dân sự, kể cả quyền sở hữu trí tuệ.
Chế định tài sản và quyền sở hữu (tt)
◙ Phân loại tài sản
Bất động sản là các tài sản không di, dời đƣợc
trong không gian bao gồm:
Đất đai
Nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất đai, kể cả
các tài sản gắn liền với nhà, công trình xây dựng đó;
Các tài sản khác gắn liền với đất đai;
Các loại tài sản khác do pháp luật quy định
Động sản là những tài sản không phải là bất
động sản
Chế định tài sản và quyền sở hữu (tt)
◙ Khái niệm sở hữu
Sở hữu là một phạm trù KT khách quan,
phản ánh quan hệ giữa các cá nhân, các
tập đoàn, các giai cấp về việc chiếm giữ
những của cải vật chất.
Sở hữu là QHXH đƣợc biểu hiện ở việc nắm
giữ của cải vật chất thông qua quan hệ của
sở hữu chủ một vật đối với ngƣời khác.
Chế định quyền sở hữu (tt)
◙ Khái niệm quyền sở hữu
Khái niệm chung: Quyền sở hữu là một phạm trù
pháp lý gồm tổng hợp các QPPL điều chỉnh những
quan hệ về sở hữu đối với các lợi ích vật chất.
Theo nghĩa khách quan, quyền sở hữu là hệ thống
các QPPL điều chỉnh các QHXH trong lĩnh vực chiếm
hữu, sử dụng và định đoạt các TLSX và TLTD.
Theo nghĩa chủ quan thì quyền sở hữu là cách xử sự
của chủ sở hữu trong việc chiếm hữu, sử dụng và
định đoạt tài sản. Những quyền chủ quan này xuất
hiện trên cơ sở các QPPL khách quan và do các QPPL
đó quyết định.
Chế định quyền sở hữu (tt)
◙ Nội dung của quyền sở hữu
Quyền chiếm hữu: là quyền nắm giữ, quản
lý tài sản.
Quyền sử dụng: là quyền khai thác công
dụng, hƣởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản.
Quyền định đoạt: là quyền chuyển giao
quyền sở hữu tài sản hoặc từ bỏ quyền sở
hữu đó.
Chế định quyền sở hữu (tt)
◙ Các hình thức sở hữu ở VN:
Sở hữu nhà nƣớc
Sở hữu tập thể
Sở hữu tƣ nhân
Sở hữu chung
Sở hữu của tổ chức chính trị, tổ chức chính
trị- xã hội, tổ chức chính trị xã hội- nghề
nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội-
nghề nghiệp.
Chế định nghĩa vụ dân sự
◙ Khái niệm nghĩa vụ dân sự
Nghĩa vụ dân sự là việc mà một hoặc nhiều
chủ thể (bên có nghĩa vụ) phải chuyển
giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc
giấy tờ có giá, thực hiện công việc khác
hoặc không đƣợc thực hiện công việc nhất
định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể
khác (bên có quyền)" (Đ280 BLDS).
Chế định nghĩa vụ dân sự (tt)
◙ Các căn cứ phát sinh nghĩa vụ dân sự
Hợp đồng dân sự;
Hành vi pháp lý đơn phƣơng;
Thực hiện công việc không có uỷ quyền;
Chiếm hữu, sử dụng tài sản, đƣợc lợi về tài
sản không có căn cứ pháp luật;
Gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật;
Những căn cứ khác do pháp luật quy định
Chế định nghĩa vụ dân sự (tt)
◙ Các biện pháp bảo đảm thực hiện NVDS
Cầm cố tài sản
Thế chấp tài sản
Đặt cọc
Ký cƣợc
Ký quỹ
Bảo lãnh
Tín chấp
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Khái niệm hợp đồng dân sự
“Hợp đồng dân sự là sự thoả thuận giữa
các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc
chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Đ388
BLDS2005
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Phân loại hợp đồng dân sự
Theo tính chất của nghĩa vụ và hiệu lực
của hợp đồng:
Hợp đồng song vụ
Hợp đồng đơn vụ
Hợp đồng chính
Hợp đồng phụ
Hợp đồng vì lợi ích của ngƣời thứ ba
Hợp đồng có điều kiện
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Phân loại hợp đồng dân sự (tt)
Theo đặc điểm về nội dung của quan hệ
hợp đồng:
Hợp đồng dân sự thông dụng
Những hợp đồng chuyển quyền sử dụng
đất
Những hợp đồng trong lĩnh vực quyền sở
hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Hợp đồng dân sự thông dụng
Hợp đồng mua bán tài sản
Hợp đồng trao đổi tài sản
Hợp đồng tặng cho tài sản
Hợp đồng vay tài sản
Hợp đồng thuê tài sản
Hợp đồng mƣợn tài sản
Hợp đồng dịch vụ
Hợp đồng vận chuyển
Hợp đồng bảo hiểm
Hứa thƣởng và thi có giải …
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Hợp đồng chuyển quyền sử dụng đất
Hợp đồng chuyển đổi quyền sử dụng đất
Hợp đồng chuyển nhƣợng quyền sử dụng
đất
Hợp đồng thuê quyền sử dụng đất
Hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất
Hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất
Hợp đồng góp vốn bằng giá trị quyền sử
dụng đất
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Những hợp đồng trong lĩnh vực quyền sở
hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ
Hợp đồng chuyển giao các quyền tài sản thuộc
quyền tác giả, thuộc quyền liên quan
Hợp đồng chuyển giao quyền sở hữu công nghiệp
đối với các đối tƣợng là sáng chế, kiểu dáng công
nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, bí
mật kinh doanh, nhãn hiệu,…
Hợp đồng chuyển giao công nghệ đối với các đối
tƣợng là bí quyết kỹ thuật, kiến thức kỹ thuật về
công nghệ…
Những hợp đồng trong lĩnh vực này đều phải lập
thành văn bản.
Hợp đồng chuyển giao công nghệ phải đƣợc đăng ký
tại cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền trong trƣờng
hợp pháp luật có quy định.
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Giao kết hợp đồng dân sự
Nguyên tắc giao kết
Chủ thể của hợp đồng dân sự
Hình thức của hợp đồng dân sự
Nội dung của hợp đồng dân sự
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Nguyên tắc giao kết
Tự do giao kết hợp đồng nhƣng không đƣợc
trái pháp luật, đạo đức xã hội;
Tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác,
trung thực và ngay thẳng
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Chủ thể giao kết HĐDS
Cá nhân
Pháp nhân
Hộ gia đình
Tổ hợp tác
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Hình thức của HĐDS
Lời nói
Văn bản
Hành vi cụ thể
Thông điệp dữ liệu đƣợc xác định là các
hình thức có giá trị tƣơng đƣơng văn bản
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Nội dung của HĐDS
Tùy theo từng loại hợp đồng mà các bên có
thể thỏa thuận về những nội dung sau:
Đối tƣợng của hợp đồng là tài sản phải giao,
công việc phải làm hoặc không đƣợc làm;
Số lƣợng, chất lƣợng;
Giá, phƣơng thức thanh toán;
Thời hạn, địa điểm, phƣơng thức thực hiện
hợp đồng;
Quyền nghĩa vụ của các bên;
Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng;
Các nội dung khác.
TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ
Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp
đồng
Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài
hợp đồng
Trách nhiệm dân sự (tt)
TNDS do vi phạm hợp đồng
Là sự cƣỡng chế của NN buộc bên vi phạm
phải tiếp tục thực hiện hoặc phải bồi thƣờng
do hành vi không thực hiện, thực hiện không
đúng, không đầy đủ hợp đồng mà gây thiệt
hại cho bên kia.
Trách nhiệm dân sự (tt)
Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng
Chế định nghĩa vụ còn quy định ngƣời có hành vi
VPPL gây thiệt hại về tài sản, về danh dự, nhân
phẩm hoặc xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe của
ngƣời khác, phải bồi thƣờng thiệt hại. Đây là nghĩa
vụ phát sinh do gây thiệt hại.
TNDS phát sinh do gây thiệt hại là một QHPL, trong
đó bên bị thiệt hại (ngƣời có quyền) có quyền yêu
cầu bên gây thiệt hại (ngƣời có nghĩa vụ) phải bồi
thƣờng những thiệt hại, còn bên có nghĩa vụ phải
bồi thƣờng.
Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại
ngoài hợp đồng
Năng lực chịu trách nhiệm bồi thƣờng
thiệt hại của cá nhân
Bồi thƣờng thiệt hại của pháp nhân
Năng lực chịu trách nhiệm bồi
thƣờng thiệt hại của cá nhân
Ngƣời từ đủ 18 tuổi trở lên gây thiệt hại thì
phải tự bồi thƣờng
Ngƣời từ đủ 15 tuổi đến chƣa đủ 18 tuổi gây
thiệt hại thì phải bồi thƣờng bằng tài sản của
mình, nếu không đủ tài sản để bồi thƣờng thì
cha mẹ phải bồi thƣờng phần còn thiếu bằng
tài sản của mình.
Ngƣời dƣới 15 tuổi gây thiệt hại mà còn cha
mẹ, thì cha mẹ phải bồi thƣờng toàn bộ thiệt
hại, nếu tài sản của cha mẹ không đủ để bồi
thƣờng mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản
đó để bồi thƣờng phần còn thiếu.
Bồi thƣờng thiệt hại của pháp nhân
Pháp nhân phải bồi thƣờng thiệt hại do ngƣời
của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ
đƣợc pháp nhân giao.
Nếu pháp nhân đã bồi thƣờng thiệt hại thì có
quyền yêu cầu ngƣời có lỗi trong việc gây
thiệt hại phải hoàn trả khoản tiền mà mình đã
bồi thƣờng cho ngƣời bị thiệt hại.
Chế định quyền sở hữu trí tuệ và
chuyển giao công nghệ (gồm ba lĩnh vực)
◙ Quyền tác giả
Quyền tác giả là tổng hợp các quyền nhân
thân và quyền tài sản của tác giả bằng lao
động sáng tạo của mình tạo ra tác phẩm văn
học, nghệ thuật, khoa học.
Các QPPL về quyền tác giả quy định về việc
sáng tạo ra một tác phẩm của tác giả, trình tự
công nhận quyền tác giả, các quyền nhân
thân, quyền tài sản của tác giả, bảo hộ quyền
tác giả.
Chế định quyền sở hữu trí tuệ và
chuyển giao công nghệ (tt)
◙ Chuyển giao công nghệ
Chuyển giao công nghệ bao gồm các QPPL
quy định về đối tƣợng của chuyển giao công
nghệ, các quan hệ về hợp đồng của chuyển
giao công nghệ và chất lƣợng công nghệ đƣợc
chuyển giao,…
Chế định quyền sở hữu trí tuệ và
chuyển giao công nghệ (tt)
◙ Quyền sở hữu công nghiệp
Quyền sở hữu công nghiệp đƣợc hiểu theo hai cách:
Theo nghĩa khách quan: quyền sở hữu công nghiệp là tổng hợp các
QPPL điều chỉnh và bảo vệ các QHXH phát sinh trong quá trình sáng
tạo và áp dụng các sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công
nghiệp, nhãn hiệu hàng hóa và bảo vệ các quyền lợi cá nhân, tổ chức
sử dụng tên gọi xuất xứ hàng hóa.
Theo nghĩa chủ quan: quyền sở hữu công nghiệp là các quyền dân sự
của cá nhân hay pháp nhân là chủ thể của quyền sở hữu công nghiệp
đối với sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu
hàng hóa, quyền ngăn chặn những hành vi xâm phạm hoặc cạnh tranh
không lành mạnh đối với các quyền của những ngƣời tạo ra hoặc sử
dụng hợp pháp các đối tƣợng đó.
Quyền sở hữu công nghiệp thể hiện ở những QP xác nhận quyền của
tác giả, chủ văn bằng bảo hộ của những đối tƣợng sở hữu công nghiệp.
Chế định quyền thừa kế
◙ Khái niệm thừa kế
◙ Thừa kế theo di chúc
◙ Thừa kế theo pháp luật
Chế định quyền thừa kế (tt)
◙ Khái niệm
Thừa kế là loại QHXH tồn tại khách quan thể hiện
việc chuyển giao tài sản của ngƣời chết cho ngƣời
sống.
Thừa kế là một QHPLDS xuất hiện khi có sự điều
chỉnh của QPPL tƣơng ứng. Trong đó, các chủ thể
tham gia vào quan hệ là những ngƣời đƣợc hƣởng di
sản, xác định nội dung quyền nhận hoặc khƣớc từ
hƣởng di sản.
Trong chế định về quyền thừa kế gồm các quy định
về trình tự dịch chuyển tài sản của đã ngƣời chết
cho ngƣời còn sống, theo di chúc hoặc theo PL.
Chế định quyền thừa kế (tt)
◙ Thừa kế theo di chúc
Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân
nhằm chuyển tài sản của mình cho ngƣời
khác sau khi chết.
Thừa kế theo di chúc là việc chuyển di sản
của ngƣời chết cho ngƣời sống bằng chính
sự định đoạt của ngƣời có di sản theo di
chúc đƣợc lập ra khi họ còn sống.
Chế định quyền thừa kế (tt)
◙ Thừa kế theo pháp luật
Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa
kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy
định.
Diện thừa kế là phạm vi những ngƣời có quyền
hƣởng thừa kế xác định theo quan hệ hôn nhân,
quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dƣỡng giữa
ngƣời thừa kế với ngƣời để lại thừa kế.
Hàng thừa kế thể hiện thứ tự đƣợc hƣởng di sản của
những ngƣời thừa kế đƣợc pháp luật quy định thành
3 hàng.
◙ Thừa kế theo pháp luật
Các hàng thừa kế theo pháp luật
Hàng thừa kế thứ nhất: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ,
cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của ngƣời chết.
Hàng thừa kế thứ hai: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà
ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của ngƣời chết;
cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời chết là ông nội,
bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
Hàng thừa kế thứ ba: cụ nội, cụ ngoại của ngƣời
chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột
của ngƣời chết; cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời
chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột;
chắt ruột của ngƣời chết mà ngƣời chế là cụ nội, cụ
ngoại.
VI. NGÀNH LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm ngành luật tố tụng dân sự
Các nguyên tắc của ngành luật tố tụng
dân sự
Các chủ thể của ngành luật tố tụng dân
sự
Thủ tục giải quyết vụ án dân sự
Khái niệm ngành luật tố tụng dân sự
Là tổng thể các QPPL điều chỉnh các
quan hệ giữa TA, VKS với những ngƣời
tham gia tố tụng phát sinh trong quá
trình TA giải quyết vụ án dân sự.
Các nguyên tắc của ngành LTTDS
Bảo đảm pháp chế XHCN.
Quyền yêu cầu TA bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
Quyền quyết định và tự định đoạt của đƣơng sự.
Nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh
Trách nhiệm cung cấp chứng cứ của cá nhân, cơ quan, tổ
chức có thẩm quyền.
Bình đẳng về quyền và nghĩa vụ.
Bình đẳng quyền bảo vệ của đƣơng sự.
Nguyên tắc hòa giải.
HTND tham gia xét xử.
Thẩm phán và HTND xét xử độc lập và chỉ tuân theo PL.
Các nguyên tắc của ngành LTTDS (tt)
Trách nhiệm của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng.
Tòa án xét xử tập thể.
Xét xử công khai.
Bảo đảm sự vô tƣ của những ngƣời tiến hành hoặc tham
gia tố tụng.
Thực hiện chế độ hai cấp xét xử.
Giám đốc việc xét xử.
Bảo đảm hiệu lực của bản án, quyết định của TA.
Tiếng nói và chữ viết trong TTDS.
Kiểm sát việc tuân theo PL trong TTDS.
Trách nhiệm chuyển giao giấy tờ, tài liệu của TA.
Việc tham gia tố tụng của cá nhân, cơ quan, tổ chức.
Bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo trong TTDS.
Các chủ thể của ngành LTTDS
Có hai loại chủ thể:
Tòa án nhân dân
Ngƣời tham gia tố tụng
Tòa án nhân dân
◙ TAND có thẩm quyền giải quyết các việc:
Những việc dân sự;
Những việc về quan hệ hôn nhân và gia đình;
Một số việc về QHPL ngành LHC;
Một số việc khác do PL quy định.
Khi xét xử vụ án dân sự, TA có quyền hủy quyết
định rõ ràng là trái PL của cơ quan, tổ chức xâm
phạm quyền lợi hợp pháp của đƣơng sự trong vụ án
mà TA có nhiệm vụ giải quyết.
Tòa án nhân dân (tt)
◙ Thẩm quyền của tòa án cấp huyện:
Giải quyết theo thủ tục sơ thẩm các vụ án
thuộc thẩm quyền, trừ những vụ án thuộc
thẩm quyền của TA cấp tỉnh.
Tòa án nhân dân (tt)
◙ Thẩm quyền của tòa án cấp tỉnh:
Giải quyết theo thủ tục sơ thẩm các vụ án có đƣơng
sự là ngƣời nƣớc ngoài, ngƣời VN ở nƣớc ngoài,
tranh chấp về quyền sở hữu công nghiệp, quyền tác
giả;
Giải quyết theo thủ tục phúc thẩm các bản án, quyết
định chƣa có hiệu lực PL bị kháng cáo kháng nghị
của tòa án cấp dƣới;
Giải quyết theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm các
bản án, quyết định đã có hiệu lực PL của tòa án cấp
dƣới bị kháng nghị.
Tòa án nhân dân (tt)
◙ Thẩm quyền của tòa án tối cao:
Giải quyết theo thủ tục phúc thẩm các bản án,
quyết định chƣa có hiệu lực PL của TA cấp
dƣới bị kháng cáo, kháng nghị theo thẩm
quyền;
Giải quyết theo thủ tục giám đốc thẩm, tái
thẩm các bản án, quyết định đã có hiệu lực PL
bị kháng nghị.
Tòa án nhân dân (tt)
◙ Thẩm quyền của tòa án theo lãnh thổ:
Là TA nơi cƣ trú hoặc nơi làm việc của bị đơn; nếu bị
đơn là pháp nhân thì đó là TA nơi pháp nhân có trụ
sở.
Các đƣơng sự có thể thỏa thuận yêu cầu TA nơi
cƣ trú của nguyên đơn giải quyết.
Tranh chấp bất động sản do TA nơi có bất động sản
giải quyết.
Trong một số trƣờng hợp, nguyên đơn đƣợc lựa
chọn TA giải quyết.
Ngƣời tham gia tố tụng
◙ Đƣơng sự;
◙ Ngƣời đại diện;
◙ Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự;
◙ VKS khởi tố;
◙ TCXH khởi kiện vì lợi ích chung;
◙ Ngƣời làm chứng;
◙ Ngƣời giám định;
◙ Ngƣời phiên dịch.
◙ Đƣơng sự
Khái niệm: Đƣơng sự là cá nhân, pháp nhân hoặc chủ
thể khác có quyền, nghĩa vụ liên quan đến vụ án tham
gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi của mình, bao gồm:
Nguyên đơn là ngƣời khởi kiện yêu cầu TA bảo vệ
quyền lợi của mình. Trong trƣờng hợp TA khởi tố,
TCXH khởi kiện vì lợi ích chung thì ngƣời có quyền lợi
đƣợc bảo vệ có thể tham gia tố tụng với tƣ cách
nguyên đơn.
Bị đơn là ngƣời bị yêu cầu tham gia tố tụng để trả lời
về việc kiện.
Ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là ngƣời tham
gia vào vụ án đã xuất hiện giữa nguyên đơn và bị đơn
để bảo vệ quyền lợi của mình.
◙ Ngƣời đại diện, ngƣời bảo vệ quyền lợi của
đƣơng sự, TCXH khởi kiện vì lợi ích chung.
Ngƣời đại diện đƣơng sự là ngƣời thay mặt đƣơng
sự bảo vệ quyền lợi của họ, gồm: đại diện đƣơng
nhiên, đại diện do TA cử và đại diện do đƣơng sự ủy
quyền.
Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự là ngƣời tham
gia tố tụng để giúp đỡ đƣơng sự về mặt pháp lý
nhằm bảo vệ quyền lợi của họ.
TCXH khởi kiện vì lợi ích chung, gồm: UBMTTQ, các
tổ chức thành viên của MTTQ. VKS và TCXH khởi
kiện có quyền và nghĩa vụ nhƣ nguyên đơn, trừ hòa
giải.
◙ VKS tham gia tố tụng, ngƣời làm chứng,
ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch
VKS tham gia tố tụng thực hiện chức năng giám sát
việc tuân thủ PL trong quá trình TA giải quyết vụ án.
VKS chỉ tham gia vào vụ án nếu thấy cần thiết. VKS
tham gia tố tụng bằng các hình thức chủ yếu: khởi tố
vụ án, điều tra, tham gia phiên tòa, kháng nghị các
bản án, quyết định của TA.
Ngƣời làm chứng là ngƣời biết đƣợc bất cứ tình tiết
nào liên quan đƣợc TA, VKS triệu tập đến làm chứng.
Ngƣời giám định là ngƣời có kiến thức cần thiết về
lĩnh vực cần giám định mà TA hay VKS trƣng cầu.
Ngƣời phiên dịch do TA, VKS yêu cầu khi có ngƣời
tham gia tố tụng không sử dụng đƣợc tiếng Việt.
Thủ tục giải quyết vụ án dân sự
◙ Khởi kiện và khởi tố vụ án dân sự
◙ Lập hồ sơ vụ án
◙ Hòa giải vụ án
◙ Phiên tòa sơ thẩm
◙ Thủ tục phúc thẩm
◙ Thủ tục giám đốc thẩm
◙ Thủ tục tái thẩm
◙ Thi hành án dân sự
◙ Khởi kiện và khởi tố vụ án dân sự
Quyền khởi kiện thuộc về cá nhân, pháp
nhân hoặc các chủ thể khác có quyền lợi bị
xâm phạm. TCXH đƣợc khởi kiện một số vụ
án dân sự để bảo vệ lợi ích chung.
Quyền khởi tố vụ án dân sự thuộc về VKS.
VKS cũng có quyền khởi tố một vụ án dân sự
trên để bảo vệ lợi ích chung nếu không có ai
khởi kiện.
◙ Khởi kiện và khởi tố vụ án dân sự (tt)
Ngƣời khởi kiện phải làm đơn ghi rõ:
Họ tên, địa chỉ của mình và của bị đơn,
ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan;
Nội dung sự việc;
Yêu cầu của mình và những tài liệu, lý lẽ
chứng minh cho yêu cầu đó.
VKS khởi tố hoặc TCXH khởi kiên vì lợi
ích chung phải làm VB gửi cho TA.
◙ Lập hồ sơ vụ án
Lập hồ sơ vụ án thuộc trách nhiệm của thẩm phán
đƣợc phân công giải quyết vụ án, và thẩm phán có
thể tiến hành các biện pháp điều tra sau:
Lấy lời khai của các đƣơng sự, ngƣời làm chứng;
Yêu cầu CQNN, TCXH hữu quan hoặc CD cung cấp
bằng chứng;
Xem xét tại chỗ;
Trƣng cầu giám định;
Yêu cầu cơ quan chuyên môn định giá hoặc lập hội
đồng định giá tài sản có tranh chấp.
◙ Lập hồ sơ vụ án (tt)
Nếu cần điều tra ở ngoài địa hạt của mình
thì TA có thể ủy thác cho TA nơi cần phải
điều tra thực hiện.
VKS cũng có quyền yêu cầu TA hoặc tự
mình điều tra xác minh những vấn đề cần
làm sáng tỏ trong vụ án.
◙ Hòa giải vụ án
Hòa giải là một thủ TTDS để giúp các đƣơng sự thỏa
thuận với nhau về giải quyết vụ án.
Khi hòa giải, các đƣơng sự đều phải có mặt.
Nếu các đƣơng sự thỏa thuận đƣợc với nhau thì TA lập
biên bản hòa giải thành.
Bản sao biên bản phải đƣợc gửi ngay cho VKS, TCXH khởi
kiện.
Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày lập biên bản mà có
đƣơng sự thay đổi ý kiến hoặc VKS, TCXH khởi kiện phản
đối thì TA đƣa vụ án ra xét xử;
Nếu trong thời hạn đó không có sự thay đổi ý kiến hoặc
phản đối thì TA ra quyết định công nhận, và quyết định
này có hiệu lực PL.
Nếu các đƣơng sự không thỏa thuận đƣợc với nhau thì
TA lập biên bản hòa giải không thành và đƣa vụ án ra xét
xử.
◙ Hòa giải vụ án (tt)
Các trƣờng hợp không đƣợc hòa giải:
Hủy kết hôn trái PL;
Đòi bồi thƣờng thiệt hại tài sản của NN;
Những việc phát sinh từ giao dịch trái PL;
Những việc xác định CD mất tích hoặc đã
chết;
Những việc khiếu nại cơ quan hộ tịch;
Những việc khiếu nại danh sách cử tri.
◙ Phiên tòa sơ thẩm
Sau khi hòa giải không thành hoặc đối với các
việc không cần hòa giải thì TA ra quyết định
đƣa vụ án ra xét xử.
Phiên tòa đƣợc tiến hành với sự có mặt của
các đƣơng sự, ngƣời đại diện, ngƣời bảo vệ
quyền lợi của đƣơng sự, ngƣời làm chứng,
ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch.
Nếu VKS khởi tố, TCXH khởi kiện thì đại diện
của cơ quan, tổ chức đó phải có mặt tại phiên
tòa.
◙ Phiên tòa sơ thẩm (tt)
Thủ tục bắt đầu phiên tòa:
Chủ tọa đọc quyết định đƣa vụ án ra xét xử, kiểm
tra căn cƣớc của những ngƣời đƣợc triệu tập và giải
thích quyền và nghĩa vụ của họ; giới thiệu các thành
viên HĐXX, kiểm sát viên, thƣ kí, ngƣời giám định,
ngƣời phiên dịch.
Ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch cam đoan làm
tròn nhiệm vụ. Ngƣời làm chứng cam đoan không
khai gian dối.
HĐXX giải quyết các yêu cầu thay đổi các thành viên
của HĐXX, kiểm sát viên, thƣ kí phiên tòa, ngƣời
giám định, ngƣời phiên dịch; yêu cầu triệu tập thêm
ngƣời làm chứng hoặc cung cấp thêm chứng cứ mới.
◙ Phiên tòa sơ thẩm (tt)
Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa:
HĐXX phải xác định đầy đủ các tình tiết của
vụ án bằng cách nghe lời trình bày của những
ngƣời tham gia tố tụng, xem xét vật chứng.
Khi xét hỏi, HĐXX hỏi trƣớc, rồi đến kiểm sát
viên, ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự.
Những ngƣời tham gia tố tụng có quyền đề
xuất HĐXX những vấn đề cần đƣợc hỏi thêm.
◙ Phiên tòa sơ thẩm (tt)
Tranh luận tại phiên tòa:
Kết thúc việc xét hỏi, các đƣơng sự, ngƣời đại
diện của đƣơng sự, ngƣời bảo vệ quyền lợi
của đƣơng sự, ngƣời đại diện của các TCXH
khởi kiện trình bày ý kiến của mình về đánh
giá chứng cứ và đề xuất hƣớng giải quyết vụ
án.
Sau đó kiểm sát viên trình bày ý kiến về
hƣớng giải quyết vụ án.
◙ Phiên tòa sơ thẩm (tt)
Nghị án và tuyên án
Các thành viên của HĐXX thảo luận và
quyết định giải quyết vụ án theo đa số.
Sau khi tuyên án, chủ tọa phiên tòa cần
giải thích cho các đƣơng sự quyền kháng
cáo.
◙ Thủ tục phúc thẩm
Thủ tục phúc thẩm dân sự là thủ tục của
TTDS, trong đó TA cấp trên xét lại vụ án,
quyết định chƣa có hiệu lực PL của TA cấp
dƣới bị kháng cáo, kháng nghị.
Về phạm vi xét xử, TA cấp phúc thẩm xem xét
nội dung kháng cáo, kháng nghị và những
phần khác của bản án, quyết định có nội dung
liên quan đến kháng cáo, kháng nghị.
◙ Thủ tục phúc thẩm (tt)
Ngƣời có quyền kháng cáo: các đƣơng sự,
ngƣời đại diện của đƣơng sự, TCXH khởi
kiện.
VKS cùng cấp hoặc trên một cấp với TA đã
xét xử sơ thẩm có quyền kháng nghị.
Trƣớc và trong phiên tòa phúc thẩm, ngƣời
kháng cáo, kháng nghị có quyền sửa đổi nội
dung kháng cáo, kháng nghị hoặc rút kháng
cáo, kháng nghị.
◙ Thủ tục phúc thẩm (tt)
TA phải triệu tập ngƣời kháng cáo, TCXH khởi kiện,
ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan tham gia
phiên tòa.
VKS cùng cấp phải tham gia phiên tòa trong trƣờng
hợp VKS kháng nghị.
Phiên tòa phúc thẩm đƣợc tiến hành tƣơng tự nhƣ
phiên tòa sơ thẩm.
Riêng trƣờng hợp phúc thẩm quyết định của tòa án
cấp sơ thẩm, tòa án cấp phúc thẩm không phải mở
phiên tòa.
◙ Thủ tục phúc thẩm (tt)
Quyền của tòa án tại phiên tòa phúc thẩm
Giữ nguyên bản án, quyết định;
Sửa bản án, quyết định;
Hủy bản án, quyết định để xét xử lại;
Tạm đình chỉ hoặc đình chỉ việc giải quyết
vụ án.
Bản án, quyết định phúc thẩm là chung
thẩm, có hiệu lực thi hành ngay.
◙ Thủ tục giám đốc thẩm
Là thủ tục đặc biệt của TTDS, trong đó TA có
thẩm quyền xét lại vụ án mà bản án hoặc
quyết định đã có hiệu lực PL bị kháng nghị vì
phát hiện có VPPL, tức là khi có một trong
những căn cứ:
Việc điều tra không đầy đủ;
Kết luận trong bản án, quyết định không phù
hợp với tình tiết khách quan của vụ án;
Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng;
Có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng
PL.
◙ Thủ tục giám đốc thẩm (tt)
Ngƣời có quyền kháng nghị:
Chánh án TANDTC, Viện trƣởng VKSNDTC có
quyền kháng nghị đối với bản án, quyết định
của tòa án các cấp.
Phó Chánh án TANDTC, Phó Viện trƣởng
VKSNDTC, chánh án TA cấp tỉnh, viện trƣởng
VKSND cấp tỉnh có quyền kháng nghị đối với
bản án, quyết định của các tòa án cấp dƣới.
◙ Thủ tục giám đốc thẩm (tt)
Phiên tòa giám đốc thẩm không mở công
khai.
Tại phiên tòa một thành viên của HĐXX
trình bày nội dung vụ án, nội dung kháng
nghị, kiểm sát viên trình bày ý kiến kháng
nghị.
◙ Thủ tục giám đốc thẩm (tt)
HĐXX thảo luận và ra quyết định, với các quyền:
Giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu lực
PL;
Giữ nguyên bản án, quyết định đúng PL của
TA cấp dƣới đã bị hủy hoặc bị sửa;
Sửa bản án, quyết định đã có hiệu lực PL;
Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực PL để
xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm lại;
Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực PL và
đình chỉ việc giải quyết vụ án.
◙ Thủ tục tái thẩm
Khái niệm
Là thủ tục đặc biệt của TTDS, trong đó TA có
thẩm quyền xét lại vụ án mà bản án hoặc
quyết định đã có hiệu lực PL bị kháng nghị vì
mới phát hiện những tình tiết quan trọng làm
thay đổi nội dung vụ án.
◙ Thủ tục tái thẩm (tt)
Các căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm:
Mới phát hiện đƣợc tình tiết quan trọng của vụ án
mà đƣơng sự không thể biết đƣợc;
Đã xác định đƣợc lời khai của ngƣời làm chứng, kết
luận giám định hoặc lời dịch rõ ràng không đúng sự
thật hoặc đã có sự giả mạo bằng chứng;
Thẩm phán, hội thẩm, kiểm sát viên cố tình làm sai
lệch hồ sơ vụ án hoặc cố tình kết luận trái PL;
Bản án hình sự, dân sự hoặc quyết định của cơ
quan, tổ chức mà TA đã dựa vào để giải quyết đã bị
hủy.
◙ Thủ tục tái thẩm (tt)
Những ngƣời có quyền kháng nghị:
Chánh án TANDTC, Viện trƣởng VKSNDTC
có quyền kháng nghị đối với bản án, quyết
định của tòa án các cấp.
Chánh án TA cấp tỉnh, viện trƣởng VKS cấp
tỉnh có quyền kháng nghị bản án, quyết
định của tòa án cấp huyện.
◙ Thủ tục tái thẩm (tt)
Phiên tòa tái thẩm đƣợc tiến hành nhƣ phiên
tòa giám đốc thẩm, HĐXX có thẩm quyền:
Giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu
lực PL;
Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực PL
để xét xử sơ thẩm lại;
Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực PL
và đình chỉ việc giải quyết vụ án.
◙ Thi hành án dân sự
Là giai đoạn kết thúc quá trình tố tụng, trong
đó các bản án, quyết định dân sự của TA đƣợc
thi hành.
TA đã tuyên bản án hoặc quyết định đã có
hiệu lực PL phải cấp cho ngƣời đƣợc thi hành
án và ngƣời phải thi hành án bản sao bản án
hoặc quyết định có ghi “để thi hành”.
Căn cứ vào đó, ngƣời đƣợc thi hành án có
quyền yêu cầu ngƣời phải thi hành án thi
hành bản án, quyết định dân sự đó.
◙ Thi hành án dân sự (tt)
Nếu ngƣời phải thi hành án không tự nguyện thi
hành thì:
Trong thời hạn ba năm kể từ ngày bản án, quyết
định có hiệu lực PL ngƣời đƣợc thi hành án là cá
nhân;
Trong thời hạn một năm kể từ ngày bản án, quyết
định có hiệu lực PL ngƣời đƣợc thi hành án là tổ
chức
Trong thời hạn trên, ngƣời đƣợc thi hành án có
quyền gửi đơn đến cơ quan thi hành án, nơi tòa án
đã xét xử sơ thẩm vụ án để yêu cầu thi hành.
◙ Thi hành án dân sự (tt)
Trong thời hạn 15 ngày, kể từ khi nhận đƣợc yêu
cầu thi hành án, thủ trƣởng cơ quan thi hành án ra
quyết định thi hành và giao cho chấp hành viên thi
hành.
Đối với quyết định về trả lại tài sản hoặc bồi thƣờng
tài sản của NN, phạt tiền, tịch thu tài sản và án phí,
các quyết định khẩn cấp tạm thời thì thủ trƣởng cơ
quan thi hành án phải chủ động ra quyết định thi
hành án trong thời hạn bảy ngày kể từ ngày nhận
đƣợc bản sao bản án, quyết định.
◙ Thi hành án dân sự (tt)
Chấp hành viên định cho ngƣời phải thi hành
án không quá 30 ngày để tự nguyện thi hành.
Nếu hết thời hạn tự nguyện mà vẫn không thi
hành thì chấp hành viên áp dụng cƣỡng chế.
Ngƣời phải thi hành án phải chịu mọi chi phí
về cƣỡng chế.
VII. NGÀNH LUẬT LAO ĐỘNG
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm ngành luật lao động VN
Các chế định cơ bản của ngành luật
lao động
Khái niệm ngành luật lao động VN
Khái niệm ngành luật lao động
Các nguyên tắc cơ bản của ngành luật
lao động
Bộ luật lao động - nguồn chủ yếu của
ngành luật lao động
Vai trò của ngành luật lao động
Khái niệm ngành luật lao động
Khái niệm
Ngành luật lao động là tổng hợp những
QPPL do NN ban hành (thƣờng có sự tham
gia của công đoàn) điều chỉnh QHLĐ giữa
NLĐ làm công ăn lƣơng với NSDLĐ và các
QHXH liên quan trực tiếp với QHLĐ.
Khái niệm ngành luật lao động (tt)
Đối tƣợng điều chỉnh
Là QHLĐ (quan hệ về sử dụng lao động) và
những quan hệ liên quan trực tiếp đến
QHLĐ (quan hệ phát sinh trên cơ sở QHLĐ
hoặc là phái sinh của QHLĐ).
Đối tƣợng điều chỉnh (tt)
Nhóm QHLĐ giữa NLĐ làm công ăn lƣơng
với NSDLĐ thuộc mọi thành phần kinh tế.
Các QHXH liên quan trực tiếp với QHLĐ,
bao gồm:
quan hệ về việc làm và học nghề;
quan hệ giữa công đoàn với NSDLĐ;
quan hệ về BHXH;
quan hệ về bồi thƣờng thiệt hại vật chất;
quan hệ về giải quyết tranh chấp lao động;
quan hệ về quản lý và thanh tra lao động.
Khái niệm ngành luật lao động (tt)
Phƣơng pháp điều chỉnh
Xuất phát từ đối tƣợng điều chỉnh, ngành
luật lao động sử dụng tổng hợp ba loại
phƣơng pháp: thỏa thuận, mệnh lệnh và
sự tham gia của công đoàn.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành
luật lao động
Tự do lựa chọn việc làm, nơi làm việc và tự do thuê
mƣớn lao động.
Trả lƣơng (trả công) theo năng suất lao động, chất
lƣợng và hiệu quả công việc.
Thực hiện bảo hộ lao động toàn diện.
Đƣợc nghỉ ngơi theo chế độ có hƣởng lƣơng.
Đƣợc hƣởng BHXH, phúc lợi xã hội và các quyền lợi
khác.
Tôn trọng quyền tự do liên kết và lập hội của NLĐ và
của NSDLĐ.
Tuân thủ các quy định của pháp luật lao động.
Bộ luật lao động - nguồn chủ yếu
của ngành luật lao động
Nguồn của ngành luật lao động là những VBPL chứa
đựng những QPPLLĐ. Trong đó, BLLĐ là nguồn chủ
yếu của ngành luật lao động.
BLLĐ cụ thể hóa HP92 trong lĩnh vực lao động, sử
dụng và quản lý lao động. BLLĐ bảo vệ quyền làm
việc, lợi ích và các quyền khác của NLĐ, đồng thời
bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của NSDLĐ, bảo
đảm sự kết hợp hài hòa giữa chính sách kinh tế và
chính sách xã hội. BLLĐ cũng đảm bảo thực hiện các
điều ƣớc và thông lệ quốc tế mà VN có tham gia.
Vai trò của luật lao động
Ngành luật lao động có vai trò quan trọng trong việc
thực hiện và bảo vệ các quyền cơ bản của CD trong lĩnh
vực lao động, phát huy nhân tố con ngƣời, phát triển
kinh tế đất nƣớc. Bằng việc xác định đối tƣợng điều
chỉnh chủ yếu là các QHLĐ làm công ăn lƣơng, ngành
luật lao động đã thúc đẩy sự phát triển của loại QHLĐ
tiêu biểu và phổ biến của nền kinh tế thị trƣờng.
Với quan điểm trƣớc hết bảo vệ ngƣời lao động nhƣng
không coi nhẹ quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời sử
dụng lao động, ngành luật lao động tạo điều kiện cho
mối QHLĐ phát triển hài hòa, ổn định, góp phần phát huy
sáng tạo, tài năng của cả ngƣời lao động và ngƣời sử
dụng lao động nhằm đạt năng suất, chất lƣợng cao trong
lao động, sản xuất.
Với quan điểm kết họp hài hòa giữa chính sách kinh tế và
chính sách xã hội, ngành luật lao động còn góp phần vào
việc phát triển đất nƣớc trong sự ổn định và bền vững.
Trong chừng mực nào đó, ngành luật lao động còn đóng
vai trò nhƣ là một loại “quy phạm mẫu” trong việc xây
dựng và hoàn thiện các quy phạm của một số ngành luật
khác có liên quan đến việc sử dụng lao động.
Các chế định cơ bản của ngành
luật lao động
Việc làm và học nghề
Hợp đồng lao động
Thỏa ƣớc lao động tập thể
Tiền lƣơng
Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi
Kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất
Bảo hộ lao động
Bảo hiểm xã hội
Địa vị pháp lý của công đoàn
Giải quyết tranh chấp lao động
Việc làm và học nghề
Việc làm và học nghề: mọi hoạt động lao động tạo
ra nguồn thu nhập, không bị pháp luật cấm đều
đƣợc thừa nhận là việc làm.
Giải quyết việc làm, bảo đảm cho mọi ngƣời đều có
cơ hội có việc làm là trách nhiệm của NN của DN và
của toàn xã hội.
NN, một mặt có các chƣơng trình, kế hoạch, biện
pháp giải quyết việc làm và học nghề, mặt khác
cũng có những quy định ngăn ngừa những ngƣời lợi
dụng danh nghĩa giới thiệu việc làm, học nghề để
trục lợi.
Hợp đồng lao động
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm, đặc điểm, nội dung của
QHLĐ trong DN
Khái niệm, đặc điểm của HĐLĐ
Giao kết HĐLĐ
Thực hiện, thay đổi, tạm hoãn, chấm
dứt HĐLĐ
Khái niệm, đặc điểm, nội dung của
QHLĐ trong DN
◙ Khái niệm QHLĐ
◙ Đặc điểm của QHLĐ trong DN
◙ Nội dung của QHLĐ trong DN
◙ Khái niệm QHLĐ
Quan hệ lao động là quan hệ giữa ngƣời
với ngƣời trong quá trình lao động.
◙ Phân loại quan hệ lao động
Căn cứ vào đặc điểm, tính chất của QHLĐ, có thể
phân biệt ba loại QHLĐ:
Thứ nhất, QHLĐ giữa NLĐ là cán bộ, công chức với
NSDLĐ là CQNN, đơn vị sự nghiệp, tổ chức chính trị,
tổ chức chính trị - xã hội;
Thứ hai, QHLĐ giữa NLĐ là xã viên hoặc là thành
viên của một TCKT tập thể với NSDLĐ là HTX hoặc
TCKT tập thể đó;
Thứ ba, QHLĐ giữa NLĐ làm công ăn lƣơng với
NSDLĐ là DN, cơ quan, tổ chức, cá nhân có nhu cầu
thuê mƣớn, sử dụng lao động.
QHLĐ trong DN thuộc loại thứ ba, là QHLĐ giữa
NLĐ làm công ăn lƣơng với NSDLĐ là DN thuộc mọi
thành phần kinh tế.
◙ Đặc điểm của QHLĐ trong DN
Một là, NLĐ là ngƣời làm công, tự nguyện đƣa lao
động phục vụ DN để đƣợc trả công; còn DN là chủ sở
hữu TLSX và tài sản, là ngƣời tổ chức mọi hoạt động
của DN.
Hai là, DN có quyền tuyển dụng, điều hành các hoạt
động lao động, và NLĐ có nghĩa vụ chấp hành sự
điều hành đó (Đ8 BLLĐ1994).
→ QHLĐ trong DN khác căn bản với QHLĐ trong
CQNN, mà lao động của cán bộ, công chức là lao
động QLNN; QHLĐ trong DN cũng khác với QHLĐ
trong HTX, là loại QHLĐ gắn liền với quan hệ sở hữu
và quan hệ quản lý HTX.
◙ Nội dung của QHLĐ trong DN
Quan hệ về việc tuyển dụng lao động;
Vấn đề phân công và hợp tác đối với NLĐ;
Phƣơng thức duy trì kỷ luật, trật tự trong DN;
Việc bảo đảm điều kiện làm việc cho NLĐ;
Tái sản xuất sức lao động.
◙ Các QHXH liên quan trực tiếp với QHLĐ
Quan hệ về tạo việc làm và tạo nghề cho NLĐ;
Quan hệ về bảo đảm vật chất cho NLĐ trong trƣờng
hợp bị ốm đau, tai nạn lao động hoặc bệnh nghề
nghiệp, thai sản, nghỉ hƣu, chết;
Quan hệ giữa tập thể lao động mà ngƣời đại diện là
tổ chức công đoàn với NSDLĐ;
QHXH về giải quyết các tranh chấp lao động;
Quan hệ QLNN, thanh tra NN về lao động.
Khái niệm, đặc điểm của HĐLĐ
◙ Khái niệm HĐLĐ
◙ Đặc điểm của HĐLĐ
◙ Khái niệm HĐLĐ
“HĐLĐ là sự thỏa thuận giữa NLĐ và NSDLĐ
về việc làm có trả công, điều kiện lao động,
quyền và nghĩa vụ của mỗi bên trong QHLĐ”
(Đ26 BLLĐ1994).
◙ Các dấu hiệu của HĐLĐ
Sự thỏa thuận tự nguyện giữa NLĐ và
NSDLĐ;
Nội dung thỏa thuận là việc làm có trả
công, điều kiện lao động và những nội
dung khác thể hiện trong các quyền và
nghĩa vụ pháp lý của mỗi bên.
◙ Đặc điểm của HĐLĐ
Ngoài các đặc điểm chung của hợp đồng trong
các QHPL dân sự-kinh tế, thì HĐLĐ còn có các
đặc điểm riêng:
Thứ nhất, NLĐ đảm nhiệm một công việc theo
một nghề chuyên môn hoặc một chức trách
nhất định.
Thứ hai, HĐLĐ tạo ra sự phụ thuộc pháp lý
giữa NLĐ và NSDLĐ.
Thứ ba, HĐLĐ phải do chính ngƣời ký kết hợp
đồng thực hiện.
Giao kết HĐLĐ
Nguyên tắc giao kết HĐLĐ
◙
Chủ thể giao kết HĐLĐ
◙
Các loại HĐLĐ
◙
Hình thức HĐLĐ
◙
Nội dung của HĐLĐ
◙
Phƣơng thức giao kết HĐLĐ
◙
Vấn đề làm thử (thử việc)
◙
Hiệu lực của HĐLĐ
◙
◙ Khái niệm
Giao kết HĐLĐ là việc các bên bày tỏ ý chí của
mình dựa trên những nguyên tắc và phƣơng
thức nhất định theo quy định của pháp luật
nhằm xác lập các quyền và nghĩa vụ đối với
nhau.
Nguyên tắc giao kết HĐLĐ (Đ9)
◙
Một là, tự nguyện, bình đẳng, hợp tác, tôn
trọng quyền và lợi ích hợp pháp của nhau;
Hai là, NN khuyến khích những thỏa thuận
bảo đảm cho NLĐ có những điều kiện thuận
lợi hơn so với những quy định của pháp luật;
Ba là, tôn trọng pháp luật và những điều đã
thỏa thuận trong thỏa ƣớc lao động tập thể.
◙ Chủ thể giao kết HĐLĐ (Đ6)
Chủ thể giao kết HĐLĐ là NLĐ và NSDLĐ.
NLĐ là ngƣời ít nhất đủ 15 tuổi, có khả
năng lao động và có giao kết HĐLĐ.
NSDLĐ là doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức
hoặc cá nhân, nếu là cá nhân thì ít nhất
phải đủ 18 tuổi, có thuê mƣớn, sử dụng và
trả công lao động.
◙ Các loại HĐLĐ (Đ27)
HĐLĐ không xác định thời hạn: hai bên không
xác định thời hạn, thời điểm chấm dứt hiệu
lực;
HĐLĐ xác định thời hạn: hai bên xác định thời
hạn, thời điểm chấm dứt hiệu lực trong
khoảng thời gian từ đủ 12 đến 36 tháng;
HĐLĐ theo mùa vụ hoặc một công việc nhất
định có thời hạn dƣới 12 tháng.
◙ Hình thức HĐLĐ (Đ28)
Việc giao kết HĐLĐ có thể thực hiện
bằng hình thức văn bản hoặc bằng miệng.
Văn bản hợp đồng phải tuân theo mẫu quy
định của Bộ LĐ, TB & XH.
Hình thức miệng chỉ áp dụng đối với một
số công việc có tính chất tạm thời mà thời
hạn dƣới 3 tháng hoặc đối với lao động
giúp việc gia đình.
◙ Nội dung của HĐLĐ
Có thể chia nội dung của HĐLĐ thành 3
loại điều khoản:
Những điều khoản chủ yếu (K1 Đ29 BLLĐ1994):
Công việc phải làm;
Thời gian làm việc, thời gian nghỉ ngơi;
Tiền lƣơng;
Địa điểm làm việc;
Thời hạn hợp đồng;
Điều kiện về an toàn lao động, vệ sinh lao động;
Bảo hiểm xã hội.
Đây là những điều khoản bắt buộc phải có.
◙ Nội dung của HĐLĐ (tt)
Có thể chia nội dung của HĐLĐ
thành 3 loại điều khoản:
Điều khoản tùy nghi:
Căn cứ vào khả năng và nhu cầu của mỗi bên
để các bên có thể thỏa thuận những nội dung
khác nhƣng không đƣợc trái với pháp luật và
đạo đức xã hội.
◙ Nội dung của HĐLĐ (tt)
Có thể chia nội dung của HĐLĐ
thành 3 loại điều khoản:
Điều khoản thƣờng lệ:
Là những nội dung đã đƣợc quy định trong pháp
luật, các bên có thể đƣa vào hoặc không đƣa vào
hợp đồng. Nếu đƣa vào thì phải phù hợp với pháp
luật, nếu không đƣa vào thì hai bên mặc nhiên thừa
nhận trong hợp đồng có những nội dung đó.
◙ Phƣơng thức giao kết HĐLĐ (Đ30)
HĐLĐ đƣợc giao kết trực tiếp giữa NLĐ và
NSDLĐ. HĐLĐ cũng có thể đƣợc ký kết giữa
NSDLĐ với ngƣời đƣợc ủy quyền hợp pháp
thay mặt cho nhóm NLĐ.
NLĐ có thể giao kết một hoặc nhiều HĐLĐ với
một hoặc nhiều NSDLĐ khác nhau, với điều
kiện phải bảo đảm thực hiện đầy đủ các hợp
đồng đã giao kết.
◙ Vấn đề làm thử (thử việc) (Đ32)
Khi giao kết HĐLĐ, hai bên có thể thỏa thuận
việc làm thử.
Thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận tùy thuộc
tính chất công việc, nhƣng không đƣợc quá 60 ngày
đối với lao động chuyên môn kỹ thuật cao và không
quá 30 ngày đối với các lao động khác.
Tiền lƣơng thử việc ít nhất phải bằng 70% mức
lƣơng cấp bậc của công việc đó.
Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền hủy bỏ
thỏa thuận làm thử; khi việc làm thử đạt yêu cầu thì
NSDLĐ phải nhận NLĐ vào làm việc.
◙ Hiệu lực của HĐLĐ
HĐLĐ có hiệu lực kể từ ngày giao kết, hoặc từ
ngày do hai bên thỏa thuận, hoặc từ ngày NLĐ
bắt đầu làm việc (K1 Đ33 BLLĐ1994).
HĐLĐ có thể bị coi là vô hiệu trong trƣờng
hợp hợp đồng có một phần hoặc toàn bộ nội
dung không bảo đảm các điều kiện quy định.
Pháp luật quy định hậu quả pháp lý của HĐLĐ
vô hiệu.
Thực hiện, thay đổi, tạm hoãn,
chấm dứt HĐLĐ
◙ Thực hiện HĐLĐ
◙ Thay đổi HĐLĐ
◙ Tạm hoãn thực hiện HĐLĐ
◙ Chấm dứt HĐLĐ
◙ Thực hiện HĐLĐ
Là nghĩa vụ pháp lý, mỗi bên phải tạo điều kiện cho
bên kia thực hiện quyền và nghĩa vụ. NSDLĐ không
đƣợc đòi hỏi NLĐ làm những công việc không có
thỏa thuận hoặc làm việc trong môi trƣờng không
an toàn.
Trƣờng hợp sáp nhập, hợp nhất, chia, tách DN,
chuyển quyền sở hữu, quyền quản lý hoặc quyền sử
dụng tài sản của DN thì NSDLĐ kế tiếp phải tiếp tục
thực hiện HĐLĐ với NLĐ (Đ31 BLLĐ1994).
◙ Thay đổi HĐLĐ
Thay đổi HĐLĐ là thay đổi các quyền và nghĩa vụ
của các bên.
Trong quá trình thực hiện hợp đồng, nếu một bên có
yêu cầu thay đổi thì phải báo cho bên kia biết trƣớc
ít nhất ba ngày; việc thay đổi đƣợc tiến hành bằng
cách sửa đổi, bổ sung HĐLĐ đã giao kết hoặc giao
kết HĐLĐ mới. Nếu hai bên không thỏa thuận đƣợc
việc thay đổi thì tiếp tục thực hiện HĐLĐ đã giao kết
hoặc thỏa thuận chấm dứt việc thực hiện HĐLĐ
(K2Đ33 BLLĐ1994).
Trƣờng hợp gặp khó khăn đột xuất hoặc do nhu cầu
SXKD, DN có quyền tạm thời chuyển NLĐ làm công
việc khác trái nghề (Đ34 BLLĐ1994).
◙ Tạm hoãn thực hiện HĐLĐ (Đ35)
Là việc tạm ngừng thực hiện các quyền và
nghĩa vụ trong một thời gian nhất định.
HĐLĐ đƣợc tạm hoãn thực hiện trong trƣờng
hợp NLĐ đi làm nghĩa vụ quân sự hoặc các
nghĩa vụ công dân khác; NLĐ bị tạm giữ, bị
tạm giam; các trƣờng hợp khác do hai bên
thỏa thuận.
◙ Chấm dứt HĐLĐ
Là chấm dứt việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ trong
HĐLĐ và cũng là chấm dứt QHLĐ.
Việc chấm dứt HĐLĐ có thể do thỏa thuận của hai bên,
do một ngƣời thứ ba hoặc một sự biến, do ý chí của một
bên (đơn phƣơng):
Chấm dứt do ý chí của hai bên: hợp đồng hết hạn, hoặc
NLĐ đã hoàn thành công việc, hoặc hai bên thỏa thuận
chấm dứt hợp đồng (K1, 2, 3 Đ36 BLLĐ1994).
Chấm dứt do ngƣời thứ ba: NLĐ bị kết án tù giam hoặc bị
cấm làm công việc cũ theo quyết định của tòa (K4 Đ36
BLLĐ1994).
Chấm dứt do sự biến: NLĐ chết hoặc mất tích theo tuyên
bố của tòa án (K5 Đ36 BLLĐ1994).
Chấm dứt do ý chí của một bên (đơn phƣơng chấm dứt):
có thể từ phía NLĐ hoặc NSDLĐ (Đ37, 38, 39, 40
BLLĐ1994).
◙ Chấm dứt HĐLĐ (Hậu quả pháp lý
chấm dứt HĐLĐ) (tt)
Chế độ trợ cấp mất việc làm và trợ cấp thôi
việc do DN trả cho NLĐ.
Trách nhiệm của DN cũng nhƣ của NLĐ trong
các trƣờng hợp đơn phƣơng chấm dứt HĐLĐ
trái pháp luật (Đ40 BLLĐ).
NLĐ bị chấm dứt hợp đồng do DN bị phá sản
thì quyền lợi đƣợc giải quyết theo LPS2004.
Thỏa ƣớc lao động tập thể
TULĐTT là văn bản thỏa thuận giữa tập thể lao động (mà
đại diện là ban chấp hành công đoàn cơ sở) và NSDLĐ
(mà đại diện là giám đốc DN hoặc ngƣời đƣợc ủy quyền)
về các điều kiện lao động và sử dụng lao động, quyền lợi
và nghĩa vụ của hai bên trong QHLĐ. Việc kí kết đƣợc
thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, công
khai.
TULĐTT có ý nghĩa bổ sung, nâng cao HĐLĐ, tạo điều
kiện cho NLĐ đƣợc hƣởng những điều kiện lao động tốt
hơn những điều kiện mà pháp luật quy định. Đồng thời
nó còn có ý nghĩa tăng cƣờng trách nhiệm của hai phía,
điều hòa mâu thuẫn, ngăn ngừa tranh chấp trong QHLĐ.
TULĐTT gồm các vấn đề nhƣ: các bên của thỏa ƣớc, nội
dung của thỏa ƣớc, thủ tục thƣơng lƣợng, kí kết và đăng
kí thỏa ƣớc, hiệu lực của thỏa ƣớc,…
Tiền lƣơng
Là số tiền mà NSDLĐ trả cho NLĐ khi họ hoàn thành
một công việc theo HĐLĐ phù hợp với PL.
Tiền lƣơng do hai bên thỏa thuận nhƣng không đƣợc
thấp hơn mức lƣơng tối thiểu. Các thang, bảng lƣơng
do NN công bố chỉ dùng làm cơ sở để tính các chế độ
BHXH, tiền lƣơng làm thêm giờ, làm đêm, ngừng việc,
nghỉ hàng năm,…
Có ba hình thức trả lƣơng: theo thời gian, theo sản
phẩm, theo khoán. Việc chọn hình thức nào là thuộc
quyền của NSDLĐ. PL còn quy định về khấu trừ tiền
lƣơng, cúp lƣơng,… Ngoài ra, PL còn quy định chế độ
tiền thƣởng, chế độ phụ cấp để bổ sung cho tiền
lƣơng.
Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi
Thời giờ làm việc là khoảng thời gian mà NLĐ phải
có mặt tại nơi làm việc để lao động theo nội quy của
đơn vị trên cơ sở quy định PL.
Thời giờ nghỉ ngơi là khoảng thời gian mà NLĐ đƣợc
quyền tự do sử dụng.
Ngày làm việc không quá 8 giờ/ngày, hoặc 48
giờ/tuần. Có thể thỏa thuận làm thêm nhƣng không
quá 4 giờ/ngày, 200 giờ/năm, trừ một số trƣờng
hợp đặc biệt đƣợc làm thêm không quá 300
giờ/năm. Một tuần đƣợc nghỉ ít nhất 1 ngày, ngoài
ra còn đƣợc nghỉ vào những ngày lễ (9 ngày), nghỉ
hàng năm (các mức 12, 14, 16 ngày), nghỉ về việc
riêng, nghỉ không hƣởng lƣơng,…
Kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất
Kỷ luật lao động là những quy định về việc tuân
theo thời gian, công nghệ và điều hành SX-KD đƣợc
thể hiện trong nội quy lao động.
Trách nhiệm vật chất là trách nhiệm bồi thƣờng
thiệt hại do hành vi vô ý làm mất mát, hƣ hỏng
dụng cụ, thiết bị, tài sản của DN.
Các hình thức kỷ luật: khiển trách; kéo dài thời hạn
nâng lƣơng không quá 6 tháng hoặc chuyển làm
công việc khác có mức lƣơng thấp hơn trong thời
hạn tối đa 6 tháng hoặc cách chức; sa thải.
Bảo hộ lao động
Là những quy định về ATLĐ, VSLĐ, nhằm
phòng tai nạn và bệnh nghề nghiệp, cũng nhƣ
những chế độ, chính sách, biện pháp nhằm
duy trì và phát triển sức khỏe NLĐ.
Những nội dung của chế độ BHLĐ gồm: quy
định về ATLĐ, VSLĐ; các chế độ về BHLĐ; quy
định về BHLĐ đối với một số loại lao động đặc
biệt. PL cũng quy định quyền và nghĩa vụ của
các bên trong việc BHLĐ, cũng nhƣ việc quản
lý và thanh tra nhà nƣớc về BHLĐ.
Bảo hiểm xã hội
Là những quy định về bảo đảm vật chất cho NLĐ và
những thành viên của gia đình họ trong những trƣờng
hợp họ gặp phải những biến cố hiểm nghèo dẫn đến
việc giảm sút hoặc mất nguồn thu nhập chủ yếu.
Có hai hình thức BHXH: hình thức bắt buộc đƣợc sử
dụng đối với DN, cơ quan, tổ chức có SDLĐ làm việc
theo HĐLĐ có thời hạn từ ba tháng trở lên và HĐLĐ
không xác định thời hạn; hình thức không bắt buộc áp
dụng đối với HĐLĐ dƣới ba tháng. Khi tham gia BHXH,
NSDLĐ hàng tháng phải đóng 15% tổng quỹ lƣơng,
NLĐ phải đóng 5% tiền lƣơng, ngoài ra còn có sự
đóng góp và hỗ trợ của NN.
Năm chế độ trợ cấp BHXH: trợ cấp ốm đau; trợ cấp khi
bị tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp; trợ cấp thai
sản; hƣu trí; tử tuất.
Địa vị pháp lý của công đoàn
Công đoàn là một tổ chức chính trị - xã hội đại diện cho
công nhân và NLĐ để bảo vệ lợi ích chính đáng và hợp
pháp của họ. Tùy theo từng cấp công đoàn mà có quyền
tham gia, đƣợc hỏi ý kiến hoặc đại diện trong những
trƣờng hợp thuộc từng lĩnh vực cụ thể sau:
Tham gia QLNN về lao động, QLSXKD, nhƣ tổ chức chỉ
đạo hội nghị công nhân viên chức, thay mặt NLĐ ký kết
TULĐTT, kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật về
lao động,…
Chăm lo giải quyết việc làm, cải thiện đời sống cho NLĐ,
nhƣ tham gia giải quyết việc làm, tiền lƣơng, KLLĐ,
TCLĐ, tổ chức nâng cao đời sống vật chất và văn hóa tinh
thần cho NLĐ,..
Đồng thời với các quyền của công đoàn, pháp luật cũng
quy định các trách nhiệm và nghĩa vụ tƣơng ứng từ phía
NSDLĐ.
Giải quyết tranh chấp lao động
TCLĐ đƣợc hiểu là những tranh chấp về quyền và lợi
ích liên quan đến việc làm, tiền lƣơng, thu nhập và
các điều kiện lao động khác, về thực hiện HĐLĐ, về
TULĐTT và trong quá trình học nghề.
Tƣơng ứng với hai loại QHLĐ (cá nhân và tập thể) là
hai loại hình TCLĐ: TCLĐ cá nhân và TCLĐ tập thể,
và cũng có hai cơ chế giải quyết trang chấp phù
hợp. Các cơ quan, tổ chức giải quyết TCLĐ gồm: hội
đồng hòa giải lao động cơ sở, hội đồng trọng tài lao
động cấp tỉnh và TAND.
Đình công là đỉnh cao của TCLĐ tập thể, thể hiện ở
sự ngừng việc của tập thể NLĐ nhằm gây sức ép
buộc NSDLĐ phải đáp ứng những yêu sách của họ.
Hòa giải, thƣơng lƣợng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp,
chính đáng của cả hai bên nhằm ổn định QHLĐ là
nguyên tắc xuyên suốt các quy định về giải quyết
TCLĐ.
Top Download Luật Học
-
Tài liệu: trích Bộ Luật Lao động
57p 1880 1303
-
-
Quản lý văn bản đi - đến : TS. Nguyễn Lệ Nhung
15p 614 478
-
101p 3447 1849
-
Pháp luật đại cương - ThS Nguyễn Thị Hồng Nhung
257p 5347 2078
-
Lịch sử nhà nước và pháp luật Thế Giới
98p 4202 1038
-
Bài tập tình huống luật kinh tế (có lời giải)
24p 3116 1102
-
18p 2546 954
-
66 câu hỏi môn luật hành chính có đáp án
47p 2863 1335
-
Giáo trình Luật thương mại quốc tế - ĐH Kinh Tế Quốc Dân
458p 2457 1514
Tài Liệu Luật học Mới Xem thêm » Tài Liệu mới cập nhật Xem thêm »

markdown:
749 trang
Lượt xem: 3864
Download: 1713
# Giáo trình Pháp luật đại cương - Ths Bùi Huy Tùng
Chia sẻ:
[hata300190](http://tailieu.vn/user/hata300190)
Pháp luật đại cương là một môn học có phạm vi rất rộng rãi, đa dạng và phong phú. Ở đây chỉ là một tập bài giảng mang tính chất tóm tắt và cũng chỉ tập trung vào một số vấn đề, nội dung trọng tâm của môn học mà thôi. Yêu cầu nghiên cứu về pháp luật đại cương còn phải đầu tư tham khảo nhiều vấn đề.
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Kinh Tế - Quản Lý](http://tailieu.vn/kinh-te-quan-ly/)» [Luật học](http://tailieu.vn/kinh-te-quan-ly/luat-hoc/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Giáo trình Pháp luật đại cương - Ths Bùi Huy Tùng**
PHÁP LUẬT
ĐẠI CƢƠNG
Ths. Bùi Huy Tùng – ĐHNH TPHCM
Tài liệu môn học
Bài giảng pháp luật đại cƣơng
Giáo trình pháp luật đại cƣơng
Hiến pháp Việt Nam 1992
Bộ luật dân sự 2005
Bộ luật tố tụng dân sự 2004
Bộ luật hình sự 1999
Bộ luật tố tụng hình sự 2003
Bộ luật lao động 1994 và các văn bản sửa
đổi, bổ sung.
NỘI DUNG MÔN HỌC:
CHƢƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ
NƢỚC
CHƢƠNG II: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ
PHÁP LUẬT
CHƢƠNG III: CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH PHÁP
LUẬT ĐỐI VỚI QUAN HỆ XÃ HỘI
CHƢƠNG IV: HÌNH THỨC VÀ HỆ THỐNG
PHÁP LUẬT VIỆT NAM
CHƢƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN
VỀ NHÀ NƢỚC
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU:
A: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÀ NƢỚC
B: NHÀ NƢỚC CHXHCN VIỆT NAM
A. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NN
CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:
I. NGUỒN GỐC NHÀ NƢỚC
II. BẢN CHẤT NHÀ NƢỚC
III. CÁC KIỂU LỊCH SỬ CỦA NHÀ NƢỚC
IV. HÌNH THỨC NN, CHẾ ĐỘ CHÍNH TRỊ
V. CHỨC NĂNG NHÀ NƢỚC
VI. BỘ MÁY NHÀ NƢỚC
I. NGUỒN GỐC NHÀ NƢỚC
Học thuyết Mác – Lênin và các học
thuyết khác về nguồn gốc nhà nƣớc
Quá trình hình thành nhà nƣớc theo
học thuyết Mác-Lênin
Học thuyết Mác – Lênin và các học
thuyết khác về nguồn gốc nhà nƣớc
Các học thuyết phi mác xít về nguồn gốc
nhà nƣớc
Học thuyết Mác – Lênin về nguồn gốc nhà
nƣớc
Các học thuyết phi mác xít về
nguồn gốc nhà nƣớc
Thuyết quyền gia trƣởng
Thuyết thần quyền
Thuyết khế ƣớc XH
Thuyết bạo lực
Thuyết tâm lý
Thuyết kỹ trị
Quan niệm về NN siêu trái đất
Thuyết quyền gia trƣởng
NN xuất hiện là kết quả phát triển của gia
đình và quyền gia trƣởng, NN là 1 gia tộc
mở rộng, quyền lực NN là quyền gia
trƣởng mở rộng.
Tổ chức và cơ chế thực hiện quyền lực NN
giống nhƣ tổ chức của gia đình và quyền
lực của ngƣời gia trƣởng.
Thuyết thần quyền:
Phái giáo quyền
Phái quân chủ
Phái dân quyền
.
HỌC THUYẾT THẦN QUYỀN VỀ NGUỒN GỐC NN
THUYẾT THẦN QUYỀN
THƢỢNG ĐẾ, CHÖA TRỜI
LÀ NGƢỜI TẠO RA NN
PHÁI PHÁI PHÁI
GIÁO QUYỀN QUÂN CHỦ DÂN QUYỀN
CHÖA TRỜI CHÖA TRỜI CHÖA TRỜI
TẠO RA NN TẠO RA NN TẠO RA NN
VÀ TRAO VÀ TRAO VÀ TRAO
QUYỀN CAI QUYỀN CAI QUYỀN CAI
TRỊ VÀ QL TRỊ, QL TRỊ, QL
XH CHO XH CHO XH CHO
GIÁO HỘI NHÀ VUA DÂN CHÖNG
Thuyết khế ƣớc XH:
Cho rằng con ngƣời sống trong tự nhiên và
XH đều có quyền tự do và bình đẳng nhƣng
họ không tự bảo vệ đƣợc q/lợi của mình.
→ Họ cùng ký kết 1 khế ƣớc để tổ chức ra NN
để bảo vệ lợi ích và q/lợi của các thành viên.
Vấn đề là nếu NN không bảo vệ đƣợc quyền
lợi của nhân dân, không thực hiện đƣợc vai
trò của mình, thì trách nhiệm của NN là nhƣ
thế nào?.
• Ý nghĩa của thuyết khế ƣớc XH:
Là cơ sở lý luận vững chắc của cách
mạng tƣ sản
Học thuyết hƣớng tới tự do, dân chủ
cho con ngƣời
Thuyết bạo lực:
Thuyết này dựa vào quan điểm: Chân lý
thuộc về kẻ mạnh, thị tộc mạnh hơn sẽ
sử dụng vũ lực đối với các thị tộc yếu
hơn và áp đặt sự cai trị đối với họ.
Thuyết tâm lí:
Tâm lý của ngƣời nguyên thuỷ muốn phụ
thuộc vào các thủ lĩnh, các giáo sỹ, các tù
trƣởng…
Thuyết kỹ trị:
Cho rằng NN là do những ngƣời thuộc tầng
lớp trên của XH, họ có học vấn, có trình độ
khoa học – kỹ thuật cao thành lập nên và
thực hiện quản lý đối với XH.
Quan niệm về NN siêu trái đất:
Cho rằng, sự xuất hiện của NN là sự du
nhập và thử nghiệm của những ngƣời
ngoài trái đất.
Tóm lại:
Các quan điểm, các học thuyết trên giải
thích nguồn gốc NN nhƣ là một hiện tƣợng
XH, tách rời NN với quá trình vận động và
phát triển của đời sống vật chất, không
nhìn thấy nguyên nhân vật chất của sự ra
đời của NN; cho rằng NN là bất biến, vĩnh
cữu, và NN là của mọi thành viên trong XH.
Học thuyết Mác–Lênin về nguồn
gốc NN
NN không phải là một hiện tƣợng XH bất
biến, vĩnh cửu, mà NN chỉ xuất hiện khi XH
đã phát triển đến một trình độ nhất định,
và khi XH không còn những điều kiện
khách quan cho NN tồn tại nữa thì NN sẽ
bị tiêu vong.
XH CXNT chƣa có NN, nhƣng sự tồn tại và
phát triển của XH này đã tạo ra những tiền
đề về KT và tiền đề về XH cho sự tan rã của
chế độ thị tộc, bộ lạc và cho sự xuất hiện
của NN.
Lƣợc sử thời gian
.
TĐ CN N2
NNCN –
XH đầu tiên NN đầu tiên
- XH CXNT
Hàng nghìn năm
Hàng vạn năm
Hàng triệu năm
Thời gian
Lƣợc sử thời gian (tt)
.
HTKTXH HTKTXH HTKTXH
HTKTXH
HTKTXH
PK TBCN XHCN
CHNL
CXNT
NNCN
Chƣa NNPK NNTS NNXHCN
xuất
hiện
PLCN PLPK PLTS PLXHCN
NN&PL
Học thuyết Mác–Lênin về nguồn gốc NN (tt)
CN tách khỏi TT
.
CCLĐ đƣợc
Thuần nhất TCN tách khỏi NN
cải tiến, NSLĐ
1 2 3
CM về LLSX 3 lần PCLĐ CC dƣ thừa
CXNT
BB PT, thƣơng
Công hữu ĐĐ, ĐĐ, ĐS
nghiệp ra đời GC bóc lột
4 5 6
Chiếm đoạt CC C/độ TH x/hiện Phân hóa GC
Ngƣời giàu, GC bị bóc lột
ngƣời có địa vị N/c cần phải có 1TC đứng ra
7 8
dập tắt xung đột GC, duy trì
>< GC gay gắt
trật tự XH để ổn định và PT
C/y >< về l/ích
NN là của GC nào 11 NN của
9 10
TC đó là NN
chiếm ƣu thế về KT GC thống trị
Quá trình hình thành nhà nƣớc
Công xã nguyên thủy và tổ chức thị tộc
- bộ lạc
Phân hoá giai cấp và sự xuất hiện NN
Những phƣơng thức hình thành NN đầu
tiên trong lịch sử
Công xã nguyên thủy và tổ chức
thị tộc - bộ lạc
Cơ sở KT của XH CXNT: Là chế độ sở
hữu chung về TLSX và SP lao động
Tổ chức xã hội của CXNT
Cơ sở KT của XH CXNT: Là chế độ sở
hữu chung về TLSX và SP lao động
Trình độ LLSX thấp kém, công cụ lao động
thô sơ, năng suất lao động thấp, sự bất lực
của con ngƣời trƣớc thiên nhiên và thú dữ.
Không có SP dƣ thừa nên không tạo ra khả
năng chiếm đoạt SP lao động làm của
riêng, không có tƣ hữu tài sản.
Tổ chức xã hội của CXNT
Thị tộc là tế bào, là cơ sở cấu thành XH.
Các thành viên cùng sở hữu chung về tài
sản, cùng lao động và cùng hƣởng thụ.
Đã có sự phân công lao động nhƣng phân
công lao động mang tính tự nhiên, chƣa
mang tính XH nên không tạo ra vị trí khác
nhau giữa các thành viên.
Tổ chức xã hội của CXNT (tt)
Cơ cấu tổ chức của XHCXNT
Hội đồng thị tộc:
Tù trƣởng:
Quyền lực trong CXNT là một đảm bảo cho
thị tộc tồn tại và phát triển, và có sức cƣỡng
chế mạnh mẽ, có hiệu lực cao nhƣng chỉ là
quyền lực XH, chƣa mang tính giai cấp.
Quyền lực ấy hòa nhập vào XH và thuộc về
tất cả các thành viên, nó không dựa trên bộ
máy cƣỡng chế tách biệt khỏi XH.
Tổ chức xã hội của CXNT (tt)
Quá trình phát triển của XH CXNT đã xuất
hiện những hình thức tổ chức cao hơn thị
tộc.
Đó là: bộ tộc, bộ lạc, liên minh bộ lạc.
Chúng đƣợc hình thành dựa trên cơ sở KT
và XH giống nhƣ thị tộc.
Do đó, tính chất quyền lực và cách thức tổ
chức quyền lực không có sự khác biệt so
với thị tộc.
Phân hoá giai cấp và sự xuất
hiện NN
XH CXNT là XH chƣa có NN, nhƣng quá
trình phát triển của nó đã làm xuất hiện
những tiền đề về vật chất cho sự tan rã tổ
chức thị tộc - bộ lạc và sự ra đời NN.
Vào thời kỳ cuối của XH CXNT đã lần
lƣợt diễn ra 3 lần phân công lao động XH.
Chăn nuôi tách khỏi trồng trọt
Thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp
Buôn bán phát triển thƣơng nghiệp ra đời
tách khỏi quá trình SX vật chất trực tiếp.
Phân hoá giai cấp và sự xuất
hiện NN (tt)
Tiền đề KT và tiền đề XH cho sự
xuất hiện NN.
Tiền đề KT: là chế độ tƣ hữu tài sản.
LLSX phát triển, công cụ lao động đƣợc cải
tiến, năng suất lao động tăng, SP làm ra
nhiều hơn so với mức cần thiết, đã xuất
hiện điều kiện chiếm đoạt của cải dƣ thừa
của những ngƣời có địa vị và uy tín → Chế
độ tƣ hữu đƣợc hình thành.
Tiền đề KT (tt)
Trƣớc đây, tù binh bị giết, nay giữ lại để bổ
sung lao động, và ngƣời có địa vị đã chiếm
hữu và khai thác lao động cho cá nhân họ.
Chế độ hôn nhân 1 vợ 1 chồng xuất hiện, gia
đình có cơ cấu nhỏ tách khỏi gia đình phụ hệ
có cơ cấu lớn, và tự chủ trong SX, độc lập về
tài sản và tự định đoạt SP lao động làm ra.
Ngƣời có công cụ tốt, có sức khoẻ, kinh
nghiệm thu đƣợc hiệu quả cao trong SX, ngày
càng giàu có.
Tiền đề XH: là sự phân hoá XH thành các giai
cấp, tầng lớp có lợi ích đối lập, và mâu thuẫn giữa
chúng gay gắt đến mức không thể điều hoà đƣợc.
Những biến đổi về mặt KT đã làm cho cộng đồng dân cƣ thuần
nhất của công xã phân hoá thành những bộ phận đối lập nhau
về mặt lợi ích.
Những ngƣời giàu có, chiếm đƣợc TLSX, bóc lột tù binh, bóc lột
nô lệ, bóc lột ngƣời nghèo đã dành đƣợc vị trí ƣu thế trong XH
và trở thành giai cấp bóc lột.
Ngƣời không có TLSX, tù binh, nô lệ bị bóc lột ngày càng nghèo
khó, bần cùng và trở thành giai cấp bị bóc lột.
Hai bộ phận này mâu thuẫn với nhau ngày càng gay gắt và
quyết liệt, quyền lực XH và hệ thống quản lý do các thành viên
thị tộc - bộ lạc tổ chức ra trƣớc đây nay không còn phù hợp
nữa.
Để duy trì trật tự và QLXH đã có những thay đổi rất căn bản đòi
hỏi phải có 1 tổ chức và 1 quyền lực mới khác về chất. Đó chính
là NN.
Khái niệm NN
Tổ chức do giai cấp chiếm đƣợc ƣu thế về
KT tổ chức ra để thực hiện sự thống trị giai
cấp, dập tắt sự xung đột công khai giữa
các giai cấp, giữ các xung đột ấy trong
vòng một trật tự, bảo vệ lợi ích và địa vị
của giai cấp thống trị. Đó là NN.
Những phƣơng thức hình
thành NN đầu tiên trong lịch sử
Sự ra đời của NN Aten
Sự ra đời của NN Giéc – manh
Sự ra đời của NN Rôma
Sự ra đời các NN phƣơng Đông cổ đại
Sự ra đời của NN Aten
• Là kết quả của sự vận động nội tại của
những nguyên nhân bên trong XH.
• Sự chiếm hữu tài sản làm xuất hiện chế độ
tƣ hữu, phân hoá giai cấp và mâu thuẫn
giai cấp gay gắt đến mức không thể điều
hoà đƣợc. Và NN ra đời thay thế cho tổ
chức thị tộc - bộ lạc.
Sự ra đời của NN Giéc – manh
o Do nhu cầu phải thiết lập sự cai trị đối với
vùng đất La mã sau chiến thắng của ngƣời
Giéc – manh đối với đế chế La mã mà NN
xuất hiện chứ không phải do yêu cầu đấu
tranh giai cấp trong XH Giéc – manh.
o Tuy nhiên, sau khi NN Giéc – manh ra đời,
sự phân hoá giai cấp đã rõ rệt, thì sự tồn
tại của NN đã đáp ứng đƣợc nhu cầu duy
trì sự xung đột giai cấp trong vòng trật tự.
Sự ra đời của NN Rôma
NN Rôma ra đời là do sự thúc đẩy của cuộc
đấu tranh của những ngƣời bình dân sống
ngoài các thị tộc Rôma chống lại giới quý
tộc của các thị tộc Rôma.
Sự ra đời của các NN phƣơng
Đông cổ đại
Do nhu cầu tự vệ và yêu cầu sản xuất nhƣ khai khẩn
đất đai, trị thuỷ, chống thiên tai đòi hỏi con ngƣời
phải tập hợp lại thành cộng đồng, tổ chức có sự liên
hệ cao hơn gia đình, thị tộc với bộ máy có quyền lực
tập trung, thống nhất hơn để điều hành và quản lý
các công việc chung, đó là NN.
NN ra đời không phải do đòi hỏi bức thiết của đấu
tranh giai cấp.
Khi XH đã có sự phân hoá giai cấp rõ rệt, mâu thuẫn
giai cấp gay gắt thì sự tồn tại của NN đã đáp ứng
đƣợc đòi hỏi của XH.
II. BẢN CHẤT NHÀ NƢỚC
Các vấn đề nghiên cứu:
Tính chất giai cấp của NN
Vai trò XH của NN
Các đặc trƣng (dấu hiệu) của NN
Tính chất giai cấp của NN
Các nhà tƣ tƣởng cổ đại và sau này là các nhà
tƣ tƣởng tƣ sản đều không thừa nhận bản
chất g/c của NN.
Một số nhà tƣ tƣởng tƣ sản hiện đại tuy thừa
nhận bản chất g/c của NN, nhƣng cho rằng
NN tƣ sản hiện nay đã điều hoà đƣợc lợi ích
giữa các g/c.
Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác–Lênin
cho rằng, NN mang bản chất g/c sâu sắc.
Tính chất giai cấp của NN (tt)
Sự thống trị giai cấp, xét về mặt nội dung,
thể hiện ở ba mặt: KT, chính trị và tƣ tƣởng.
Về kinh tế: Bằng NN, giai cấp thống trị bóc lột có
hiệu quả hơn.
Về chính trị: Khi nắm đƣợc quyền lực NN, giai cấp
thống trị về KT trở thành giai cấp thống trị về chính
trị.
Ý chí giai cấp thống trị đƣợc thể hiện tập trung,
biến thành ý chí NN bắt các thành viên phải tuân
theo
Về tƣ tƣởng: Cũng bằng NN, hệ tƣ tƣởng giai cấp
thống trị biến thành hệ tƣ tƣởng thống trị trong XH.
Vai trò XH của NN
NN tồn tại trong XH với cơ cấu nhiều giai cấp,
gồm giai cấp thống trị và các g/c, tầng lớp
khác, và bản thân g/c thống trị cũng chỉ tồn
tại trong MQH với các giai tầng khác.
→ Ngoài tính g/c, NN còn phải thể hiện vai trò
XH.
Vai trò XH của NN thể hiện khác nhau ở các
kiểu NN khác nhau.
Trong 1 kiểu NN ở các giai đoạn khác nhau,
vai trò XH cũng có những nội dung không
giống nhau.
Các đặc trƣng (dấu hiệu) NN
NN là 1 tổ chức quyền lực chính trị công cộng
đặc biệt, có bộ máy chuyên thực hiện cƣỡng
chế và q/lý những công việc chung.
NN quản lý dân cƣ theo lãnh thổ (phân chia
lãnh thổ thành các đơn vị hành chính – lãnh
thổ) không phụ thuộc vào chính kiến, huyết
thống, nghề nghiệp.
NN có chủ quyền quốc gia.
NN ban hành PL và q/lý bắt buộc đối với CD.
NN đặt ra thuế và thu dƣới hình thức bắt
buộc.
.
CÁC ĐẶC TRƢNG (THUỘC TÍNH, DẤU HIỆU) CỦA NN
CÁC ĐẶC TRƢNG CỦA NN
(THUỘC TÍNH, DẤU HIỆU)
BAN HÀNH
ĐẶT RA
TỔ CHỨC PHÁP LUẬT
PHÂN CHIA CÁC LOẠI
QUYỀN LỰC CÓ CHỦ (QUY TẮC
DÂN CƢ THUẾ
CHÍNH TRỊ QUYỀN QUẢN LÝ
(THU DƢỚI
THEO
CÔNG CỘNG QUỐC GIA MANG TÍNH
LÃNH THỔ HÌNH THỨC
ĐẶC BIỆT BẮT BUỘC
BẮT BUỘC)
CHUNG)
NN là 1 tổ chức quyền lực chính trị công
cộng đặc biệt, có bộ máy chuyên thực hiện
cƣỡng chế và q/lý những công việc chung.
Quyền lực này không “hoà nhập” vào XH
mà “tách” khỏi XH.
Để thực hiện quyền lực và QLXH, giai cấp
thống trị tổ chức ra 1 hệ thống các cơ quan
hình thành BMNN.
NN quản lý dân cƣ theo lãnh thổ (phân chia
lãnh thổ thành các đơn vị hành chính – lãnh
thổ) không phụ thuộc vào chính kiến, huyết
thống, nghề nghiệp.
Các cấp chính quyền của VN:
Cấp trung ƣơng
Cấp tỉnh: tỉnh, thành phố trực thuộc trung
ƣơng.
Cấp huyện: huyện, quận, thị xã, thành phố
trực thuộc tỉnh.
Cấp xã: xã, phƣờng, thị trấn.
Các cấp chính quyền ở VN
CẤP
.
TRUNG ƢƠNG
CẤP TỈNH (2)
(Tỉnh và TP trực thuộc TW)
(63 đơn vị)
CẤP HUYỆN (4)
(Huyện, quận, TX, TP thuộc tỉnh)
(Khoảng 600 đơn vị)
CẤP XÃ (3)
(Xã, phƣờng, thị trấn)
(Khoảng 12.000 đơn vị)
CƠ CẤU VÀ PHÂN CẤP CHÍNH QUYỀN
.
THEO LÃNH THỔ Ở VIỆT NAM
CHÍNH QUYỀN TRUNG ƢƠNG
CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH
(TỈNH VÀ THÀNH PHỐ
TRỰC THUỘC TRUNG ƢƠNG)
CHÍNH QUYỀN CẤP HUYỆN
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ
(XÃ, PHƢỜNG, THỊ TRẤN)
CÁC TỈNH VÀ THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TW
.
CỦA VIỆT NAM
Tp Hà Nội Tỉnh Khánh Hoà Tỉnh Quảng Ngãi
Tp Hải Phòng
Thành phố HCM Tỉnh Kiên Giang Tỉnh Quảng Ninh
Tp Đà Nẵng
Tỉnh An Giang Tỉnh Kon Tum Tỉnh Quảng Trị
Tỉnh Gia Lai
Tỉnh Bà Rịa - VT Tỉnh Lai Châu Tỉnh Sóc Trăng
Tỉnh Hoà Bình
Tỉnh Bạc Liêu Tỉnh Long An Tỉnh Sơn La
Tỉnh Hà Giang
Tỉnh Bắc Giang Tỉnh Lào Cai Tỉnh Thanh Hoá
Tỉnh Hà Nam
Tỉnh Bắc Kạn Tỉnh Lâm Đồng Tỉnh Thái Bình
Tỉnh Hà Tĩnh
Tỉnh Bắc Ninh Tỉnh Lạng Sơn Tỉnh TháiNguyên
Tỉnh Hƣng Yên
Tỉnh Bến Tre Tỉnh Nam Định Tỉnh TT - Huế
Tỉnh Hải Dƣơng
Tỉnh Bình Dƣơng Tỉnh Nghệ An Tỉnh Tiền Giang
Tỉnh Hậu Giang
Tỉnh Bình Định Tỉnh Ninh Bình Tỉnh Trà Vinh
Tỉnh Điện Biên
Tỉnh Bình Phƣớc Tỉnh Ninh Thuận TỉnhTuyênQuang
Tỉnh Đăk Lăk
Tỉnh Bình Thuận Tỉnh Phú Thọ Tỉnh Tây Ninh
Tỉnh Đăk Nông
Tỉnh Cao Bằng Tỉnh Phú Yên Tỉnh Vĩnh Long
Tỉnh Đồng Nai
Tỉnh Cà Mau Tỉnh Quảng Bình Tỉnh Vĩnh Phúc
Tỉnh Đồng Tháp
Tp Cần Thơ Tỉnh Quảng Nam Tỉnh Yên Bái
NN có chủ quyền quốc gia
Thể hiện ở quyền tự quyết của NN về tất
cả các vấn đề thuộc chính sách đối nội và
đối ngoại, là thuộc tính không tách rời NN.
Quyền lực NN có hiệu lực trên toàn phạm
vi lãnh thổ.
Làm xuất hiện quan hệ về quốc tịch, tức là
quan hệ giữa NN và công dân về quyền và
nghĩa vụ.
NN ban hành PL và quản lý bắt
buộc đối với CD.
Để quản lý và duy trì trật tự XH, NN trên
cơ sở ý chí của giai cấp thống trị ban hành
các quy tắc quản lý (PL) và đảm bảo thực
hiện trong đời sống.
NN đặt thuế và thu dƣới hình
thức bắt buộc.
NN tổ chức ra bộ máy bao gồm một lớp
ngƣời tách khỏi quá trình SX ra của cải vật
chất trực tiếp cho XH, chuyên làm chức
năng quản lý, vì vậy cần phải có kinh phí
cho bộ máy đó hoạt động.
Để thực hiện vai trò XH, thực hiện các
chức năng của mình, NN cũng phải cần đến
những nguồn lực.
► Định nghĩa
Từ sự phân tích về nguồn gốc, tính chất
giai cấp, vai trò XH, những đặc trƣng NN:
NN là 1 tổ chức đặc biệt của quyền lực
chính trị, có bộ máy chuyên làm nhiệm vụ
cƣỡng chế và thực hiện chức năng quản lý
nhằm duy trì trật tự XH, bảo vệ địa vị và lợi
ích của giai cấp thống trị trong XH có giai
cấp.
III. CÁC KIỂU LỊCH SỬ CỦA NN
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm kiểu lịch sử của NN
Các kiểu NN chủ nô, phong kiến, tƣ
sản và XH chủ nghĩa
Khái niệm kiểu lịch sử của NN
Học thuyết M-L về hình thái KT-XH là cơ sở lý luận
của sự phân chia các NN trong lịch sử thành 4 kiểu:
NN chủ nô
NN phong kiến
NN tƣ sản
NN XHCN.
Khái niệm kiểu lịch sử của NN (tt)
Kiểu NN là tổng thể những đặc điểm cơ
bản của NN thể hiện bản chất giai cấp, vai
trò XH, những điều kiện phát sinh, tồn tại
và phát triển của NN trong một hình thái
KT-XH có giai cấp nhất định.
CÁC HTKTXH VÀ CÁC KIỂU NN VÀ CÁC KIỂU PL
.
HTKTXH
PTSX
LLSX QHSX
CSHT
KTTT:
Quan điểm chính trị, PL,
triết học, đạo đức, tôn giáo,
nghệ thuật,..và các thiết chế
tƣơng ứng: NN, đảng
phái, giáo hội,…
Các kiểu NN chủ nô, phong kiến,
tƣ sản và XHCN
NN chủ nô
NN phong kiến
NN tƣ sản
NN XHCN
NN chủ nô
Là kiểu NN đầu tiên trong lịch sử.
Xét về bản chất là công cụ bạo lực thực hiện
chuyên chính chủ nô.
Cơ sở KT: là chế độ sở hữu của chủ nô đối với TLSX
và nô lệ.
Cơ cấu XH: gồm hai giai cấp chính là chủ nô và nô
lệ, ngoài ra còn có tầng lớp thợ thủ công và những
ngƣời lao động tự do khác.
Chế độ chiếm hữu nô lệ gồm hai loại: là chế độ nô
lệ cổ điển và chế độ nô lệ phƣơng Đông cổ đại.
Chức năng, nhiệm vụ của NN chủ nô.
Tổ chức bộ máy của NN chủ nô còn đơn giản mang
nhiều dấu ấn của tổ chức thị tộc.
NN phong kiến
Sự ra đời NN phong kiến.
Về bản chất, nó là công cụ của g/c địa chủ phong
kiến.
Cơ cở KT là chế độ sở hữu của địa chủ phong kiến
đối với TLSX mà chủ yếu là ruộng đất.
Cơ cấu XH: XH phong kiến có kết cấu giai cấp phức
tạp, địa chủ và nông dân là hai giai cấp chính, ngoài
ra còn có thợ thủ công, thƣơng nhân… với nhiều
đẳng cấp với nhiều thứ bậc và những đặc quyền
khác nhau.
Về chức năng, nhiệm vụ của NN phong kiến.
NN tƣ sản
Sự ra đời NN tƣ sản.
Con đƣờng cơ bản và phổ biến nhất để
giành quyền lực chính trị là cách mạng XH.
Tuy nhiên, sự ra đời của NN ở từng nƣớc
khác nhau là khác nhau.
NN tƣ sản (tt)
Lịch sử đã ghi nhận những phƣơng thức
điển hình cho sự ra đời của NN tƣ sản sau:
Thông qua các cuộc cách mạng tƣ sản.
Bằng cải cách, thỏa hiệp tƣ sản.
Sự hình thành NN tƣ sản ở những vùng
vốn là thuộc địa của Anh và các nƣớc châu
Âu.
NN tƣ sản (tt)
Sự ra đời NN tƣ sản đánh dấu sự tiến bộ
to lớn trong lịch sử phát triển của nhân
loại.
Cơ sở KT của NN tƣ sản là QHSX tƣ bản
chủ nghĩa dựa trên chế độ tƣ hữu về TLSX
và bóc lột giá trị thặng dƣ.
Cơ cấu giai cấp gồm hai giai cấp chính là
tƣ sản và vô sản, ngoài ra còn có giai cấp
nông dân, tầng lớp tiểu tƣ sản, trí thức…
NN tƣ sản (tt)
Quá trình phát triển NN tƣ sản có thể chia
làm bốn giai đoạn chính:
Thời kỳ thắng lợi cách mạng tƣ sản đến 1871: quá
trình hình thành, củng cố NN và các thiết chế tƣ
sản.
Từ 1871 – 1917: chủ nghĩa tƣ bản phát triển thành
chủ nghĩa tƣ bản độc quyền và chủ nghĩa đế quốc.
Từ 1917 - 1945: giai đoạn khủng hoảng nghiêm
trọng của chủ nghĩa tƣ bản.
Từ 1945 đến nay: giai đoạn phục hồi và cũng cố sự
phát triển của NN tƣ sản.
NN XHCN
Là kiểu NN cuối cùng, sự ra đời NN XHCN mang
tính tất yếu khách quan, phù hợp với quy luật vận
động và phát triển của XH. Nguyên nhân dẫn đến sự
ra đời NNXHCN là những tiền đề về KT, XH và chính
trị sau.
Tiền đề KT
Tiền đề XH
Về tƣ tƣởng và chính trị
Ngoài ra, sự ra đời của NNXHCN còn chịu sự tác
động mạnh mẽ của các điều kiện lịch sử, thời đại và
yếu tố dân tộc ở từng quốc gia, từng vùng trên thế
giới.
NN XHCN (tt)
Lịch sử đấu tranh giành chính quyền của
giai cấp vô sản trên thế giới đã chứng kiến ba
hình thức ra đời NN XHCN.
Công xã Pari năm 1971
Cách mạng tháng Mƣời Nga năm 1917
NN dân chủ nhân dân
NN XHCN (tt)
Cơ sở KT, XH của NN XHCN.
Cơ sở KT là QHSX XH chủ nghĩa dựa trên
chế độ công hữu về TLSX.
Cơ sở XH, giai cấp công nhân là giai cấp
lãnh đạo NN và XH, quyền lực NN thuộc về
giai cấp công nhân và nhân dân lao động.
NN là công cụ duy trì sự thống trị của đa
số đối với thiểu số là các giai cấp bóc lột,
thực hiện dân chủ với đa số là nhân dân
lao động, chuyên chính với thiểu số bóc
lột, chống đối.
IV. HÌNH THỨC NHÀ NƢỚC
☻Các vấn đề nghiên cứu:
Hình thức chính thể
Hình thức cấu trúc
Chế độ chính trị
◙ Khái niệm
Hình thức NN phản ánh cách thức tổ chức
quyền lực NN của mỗi kiểu NN trong một
hình thái KT XH nhất định.
.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC NHÀ NƢỚC
HÌNH THỨC NN
CHẾ ĐỘ
HT HT
CHÍNH THỂ CẤU TRÖC C/TRỊ
.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC NHÀ NƢỚC (tt)
.
HÌNH THỨC NN
HT CHÍNH THỂ HT CẤU TRÖC CHẾ ĐỘ C/TRỊ
C/ĐỘ C/ĐỘ
CT CT NN NN
C/TRỊ C/TRỊ
QUÂN CỘNG ĐƠN LIÊN
DÂN PHẢN
CHỦ HÕA NHẤT BANG
CHỦ DC
QUÂN QUÂN CỘNG CỘNG
CHỦ CHỦ HÕA HÕA
CHUYÊN LẬP QUÝ DÂN
CHẾ HIẾN TỘC CHỦ
CỘNG
CỘNG CỘNG CỘNG
HÕA
HÕA HÕA HÕA
XÃ HỘI
TỔNG ĐẠI LƢỠNG
CHỦ
THỐNG NGHỊ TÍNH
NGHĨA
Hình thức chính thể
◙ KN: Là cách thức tổ chức, trình tự thành lập
và quan hệ giữa các cơ quan quyền lực NN tối
cao cũng nhƣ mức độ tham gia của nhân dân
vào việc thiết lập các cơ quan này.
◙ Có hai loại chính thể:
Chính tể quân chủ
Chính thể cộng hòa
.
.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC CHÍNH THỂ
HT CHÍNH THỂ
CT CT
QUÂN CHỦ CỘNG HÕA
QUÂN CHỦ QUÂN CHỦ CỘNG CỘNG
CHUYÊN LẬP HIẾN HÕA HÕA
CHẾ (QC HẠN CHẾ QUÝ DÂN
(TUYỆT ĐỐI) QC ĐẠI NGHỊ) TỘC CHỦ
Chính thể quân chủ
KN: Quyền lực NN tối cao tập trung toàn bộ
hay một phần chủ yếu vào tay ngƣời đứng đầu
NN theo nguyên tắc thừa kế (vua, quốc vƣơng,
hoàng đế).
Chính thể quân chủ lại đƣợc chia thành:
Quân chủ tuyệt đối: Ngƣời đứng đầu NN có
quyền lực vô hạn.
Quân chủ hạn chế: Quyền lực tối cao của
NN đƣợc phân chia cho ngƣời đứng đầu
NN và một CQNN
.
CHÍNH THỂ QUÂN CHỦ (tt)
CHÍNH THỂ
QUÂN CHỦ
QUÂN CHỦ QC LẬP HIẾN
CHUYÊN CHẾ (QC HẠN CHẾ
(TUYỆT ĐỐI) QC ĐẠI NGHỊ)
CÁC NHÀ NƢỚC CÓ CHÍNH THỂ QUÂN CHỦ
.
16. CÁC TIỂU VQ ARAB
1. VQ ANH
2. VQ CAMPUCHIA THỐNG NHẤT (U.A.E)
3. VQ HÀ LAN
17. VQ JOOCDANI
4. VQ ĐAN MẠCH
18. VQ OMAN
5. VQ BỈ
19. VQ XAMOA
6. VQ LUXEMBOURG
7. VQ TÂY BAN NHA 20. VQ NAUY
8. VQ MONACO 21. VQ BAHRAIN
9. VQ MAROC 22. VQ NHẬT BẢN
10. VQ THỤY ĐIỂN 23. VQ BRUNAY
11. VQ THÁI LAN 24. VQ BUTAN
12. VQ TONGA 25. VQ LETHOSO
13. VQ MALAYSIA 26. VQ LIECHTENXTEIN
14. VQ KUWAIT 27. VQ XOAZILEN
28. VQ QATAR
15. VQ ARAB SAUDI
Chính thể cộng hòa
KN: Quyền lực NN tối cao thuộc về một cơ
quan tập thể đƣợc bầu ra trong thời hạn
nhất định.
Chính thể cộng hòa (tt)
◙ Có hai loại chính thể cộng hòa
Cộng hòa quý tộc: quyền bầu cử chỉ dành
riêng cho giới quý tộc, do PL quy định và
bảo đảm thực hiện.
Cộng hòa dân chủ: PL quy định quyền bầu
cử cho công dân để thành lập cơ quan
quyền lực NN tối cao.
Chính thể CHDC đƣợc chia thành:
Cộng hòa tổng thống
Cộng hòa đại nghị
Cộng hòa lƣỡng tính
Cộng hòa XH chủ nghĩa
.
CHÍNH THỂ CỘNG HÕA DÂN CHỦ (tt)
CỘNG HÕA
DÂN CHỦ
CỘNG CỘNG CỘNG CỘNG
HÕA HÕA HÕA HÕA
TỔNG ĐẠI LƢỠNG XH CHỦ
THỐNG NGHỊ TÍNH NGHĨA
SƠ ĐỒ PHÂN BIỆT CÁC HÌNH THỨC NN TƢ SẢN
.
TRONG CHÍNH THỂ CỘNG HÕA DÂN CHỦ
CHÍNH CỘNG HÒA CỘNG HÒA CỘNG HÒA
THỂ TỔNG THỐNG ĐẠI NGHỊ LƯỠNG TÍNH
THIẾT CHẾ
DO DÂN BẦU DO DÂN BẦU DO DÂN BẦU
QUỐC HỘI
DO DÂN BẦU DO QH BẦU DO QH BẦU VÀ
CHÍNH PHỦ
DÂN BẦU
ĐỘC LẬP ĐỘC LẬP ĐỘC LẬP
TÒA ÁN
TỔNG THỐNG THỦ TƯỚNG THỦ TƯỚNG
NGƯỜI
DO DÂN BẦU DO QH BẦU DO QH BẦU VÀ
ĐỨNG ĐẦU
TỔNG THỐNG
CHÍNH PHỦ
DO DÂN BẦU
TỔNG THỐNG TỔNG TỔNG THỐNG
NGUYÊN
DO DÂN BẦU THỐNG DO DÂN BẦU
THỦ QUỐC
DO QH BẦU
GIA
Cộng hòa tổng thống
Cộng hòa đại nghị
Cộng hòa lƣỡng tính
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa
► Kết luận
Chính thể quân chủ và chính thể cộng hòa có
những đặc điểm khác nhau ở những giai đoạn
lịch sử khác nhau, tùy thuộc vào bản chất giai
cấp, nhiệm vụ, mục tiêu của NN, tập quán
chính trị, mức độ đấu tranh giai cấp, tƣơng
quan lực lƣợng chính trị…
Bởi vậy, cần phân biệt những hình thức này
dƣới chế độ chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tƣ
sản, và cả những biến dạng của chúng trong
cùng một chế độ KT - XH nhất định.
Hình thức cấu trúc
KN: Hình thức cấu trúc là sự cấu tạo (tổ
chức) NN thành các đơn vị hành chính – lãnh
thổ và tính chất quan hệ giữa các bộ phận cấu
thành NN với nhau, giữa các CQNN ở trung
ƣơng với các CQNN ở địa phƣơng.
Có hai hình thức cấu trúc NN:
NN đơn nhất
NN liên bang
.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC CẤU TRÖC NHÀ NƢỚC
HÌNH THỨC CẤU TRÖC
NHÀ NƢỚC NHÀ NƢỚC
ĐƠN NHẤT LIÊN BANG
NN đơn nhất
Có chủ quyền chung, có lãnh thổ toàn vẹn,
thống nhất, các bộ phận hợp thành NN là
các đơn vị hành chính - lãnh thổ không có
chủ quyền.
Có một hệ thống các CQNN thống nhất từ
trung ƣơng đến địa phƣơng.
Có một hệ thống pháp luật thống nhất
trên toàn lãnh thổ quốc gia, công dân có
một quốc tịch.
NN liên bang
Là NN gồm hai hay nhiều thành viên hợp
thành, có các đặc điểm sau:
Có chủ quyền chung, đồng thời mỗi NN thành viên
cũng có chủ quyền riêng.
Có 2 hệ thống các CQNN - một của NN liên bang,
một của NN thành viên.
Có 2 hệ thống PL - của NN toàn liên bang và của
NN thành viên, công dân có 2 quốc tịch.
.
CÁC NN CÓ HÌNH THỨC CẤU TRÖC LIÊN BANG
1. HCQ HOA KỲ 9. CHLB BOLIVIA
2. CHLB NGA 10. CHLB BRAZIN
3. CHLB ẤN ĐỘ 11. CHLB ACHENTINA
12. CHLB ĐỨC
4. CHLB VENEZUELA
5. LB CANADA 13. LB AUSTRALIA
6. LB MALAYSIA 14. CHLB MEXICO
7. LB MIANMA 15. CHLB MICRONESIA
8. CHLB THỤY SỸ 16. CHLB NEPAL
Chế độ chính trị
KN1: Là toàn bộ các phƣơng pháp, thủ
đoạn, cách thức mà giai cấp thống trị sử
dụng để thực hiện quyền lực NN.
KN2: Chế độ chính trị là phƣơng pháp cai
trị và QLXH của giai cấp cầm quyền nhằm
thực hiện những mục tiêu chính trị nhất
định.
Phân loại chế độ chính trị
Từ khi NN xuất hiện cho tới nay, các giai
cấp cầm quyền đã sử dụng nhiều phƣơng
pháp cai trị khác nhau, nhƣng nhìn chung
có hai phƣơng pháp chính là phƣơng pháp
dân chủ và phƣơng pháp phản dân chủ.
Tƣơng ứng với hai phƣơng pháp ấy là hai
chế độ NN: chế độ dân chủ và chế độ phản
dân chủ.
Phân loại chế độ chính trị (tt)
.
CHẾ ĐỘ C/TRỊ
(BIỆN PHÁP, CÁCH
THỨC CAI TRỊ VÀ
QUẢN LÝ XÃ HỘI)
C/ĐỘ C/TRỊ C/ĐỘ C/TRỊ
DÂN CHỦ PHẢN DÂN CHỦ
(BIỆN PHÁP CAI (BIỆN PHÁP CAI
TRỊ DÂN CHỦ) TRỊ PHẢN DÂN CHỦ)
.
Phân loại chế độ chính trị (tt)
.
CHẾ ĐỘ CHÍNH TRỊ
(PHƢƠNG PHÁP CAI
TRỊ VÀ QLXH)
PP CAI TRỊ PP CAI TRỊ
DÂN CHỦ PHẢN DÂN CHỦ
CHẾ ĐỘ C/TRỊ CHẾ ĐỘ C/TRỊ
DÂN CHỦ PHẢN DÂN CHỦ
CHẾ CHẾ CHẾ CHẾ ĐỘ CHẾ
CHẾ CHẾ
ĐỘC TÀI ĐỘ
ĐỘ
ĐỘ ĐỘ
ĐỘ ĐỘ CHUYÊN ĐỘC
ĐỘC TÀI
DC
DC
DC DC CHẾ TÀI
QUÝ CHUYÊN
XHCN
CHỦ PHÁT
PHONG
TỘC PK CHẾ
TS KIẾN XÍT
CHỦ NÔ
NÔ TS
V. CHỨC NĂNG NHÀ NƢỚC
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm chức năng NN
Phân loại chức năng NN
Sự phát triển của các chức năng NN
Khái niệm
Chức năng NN là những phƣơng hƣớng,
phƣơng diện hoặc mặt hoạt động chủ yếu
của NN nhằm thực hiện các nhiệm vụ cơ
bản của NN.
Khái niệm (tt)
Chức năng NN do bản chất, cơ sở KT - XH
và nhiệm vụ cơ bản của NN quy định.
Phân biệt chức năng NN với nhiệm vụ
cơ bản của NN.
Nhiệm vụ cơ bản của NN là những vấn đề
chủ yếu đƣợc đặt ra trƣớc NN phải giải
quyết, là cái đích phải đi tới.
Trong MQH này thì nhiệm vụ cơ bản là cơ
sở để xác định số lƣợng, nội dung, hình
thức thực hiện các chức năng của NN, còn
chức năng NN là phƣơng tiện thực hiện
nhiệm vụ cơ bản của NN.
Phân loại chức năng NN
Căn cứ vào phạm vi hoạt động của NN:
Chức năng đối nội là những mặt hoạt
động chủ yếu của NN trong nội bộ đất
nƣớc,
Chức năng đối ngoại là những phƣơng
hƣớng hoạt động cơ bản của NN trong
quan hệ quốc tế.
Quan hệ giữa chức năng đối nội
và chức năng đối ngoại:
Chúng có liên quan chặt chẽ, tác động, hỗ
trợ lẫn nhau, trong đó chức năng đối nội
giữ vai trò chủ đạo, có tính quyết định đối
với chức năng đối ngoại.
Chức năng đối ngoại phải xuất phát từ
chức năng đối nội và nhằm phục vụ chức
năng đối nội.
Phân loại chức năng NN (tt)
Chức năng cơ bản
Chức năng không cơ bản
Chức năng lâu dài
Chức năng tạm thời
…….
Mối quan hệ giữa chức năng NN
và chức năng CQNN
Chức năng NN cũng liên quan chặt chẽ
với chức năng CQNN.
Chức năng NN là chức năng tổng thể,
bao trùm, còn chức năng CQNN là chức
năng của NN giao cho các CQNN.
Muốn thực hiện chức năng NN thì phải
thực hiện chức năng của các CQNN.
Chức năng NN đƣợc thực hiện
thông qua ba hình thức:
Lập pháp: Ban hành pháp luật
Hành pháp: Thi hành pháp luật
Tƣ pháp: Bảo vệ pháp luật
Chức năng NN đƣợc thực hiện thông
qua hai phƣơng pháp:
Phƣơng pháp thuyết phục
Phƣơng pháp cƣỡng chế
Sự phát triển của các chức năng NN
Các chức năng của NN luôn phát triển
cùng với sự phát triển của NN và XH.
Sự biến đổi về số lƣợng và nội dung của
các chức năng tùy thuộc trƣớc hết vào bản
chất, nhiệm vụ, mục tiêu cơ bản của NN
cũng nhƣ khả năng, điều kiện của XH,
hoàn cảnh trong nƣớc và quốc tế.
Tóm lại
Tính giai cấp của NN không thay đổi nhƣng
các chức năng của các NN biến đổi không
ngừng cả về số lƣợng, quy mô, nội dung
lẫn hình thức và phƣơng pháp thể hiện.
Tiến trình đó diễn ra theo chiều hƣớng
nào, nhanh hay chậm… hoàn toàn phụ
thuộc vào những điều kiện, hoàn cảnh
thực tiễn khách quan trong nƣớc và ngoài
nƣớc mà trong những điều kiện, hoàn cảnh
đó NN tồn tại và phát triển.
VI. BỘ MÁY NHÀ NƢỚC
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm
Sự phát triển của bộ máy nhà nƣớc
.
CƠ CẤU QUYỀN LỰC CỦA NHÀ NƢỚC
QUYỀN LỰC
NHÀ NƢỚC
QUYỀN
QUYỀN QUYỀN
LẬP PHÁP HÀNH PHÁP TƢ PHÁP
(Xây dựng, (Thi hành PL) (Bảo vệ PL)
ban hành PL) - CHÍNH PHỦ
- NỘI CÁC
- TÕA ÁN
- HĐ BỘ TRƢỞNG
- QUỐC HỘI
- CÔNG TỐ
- HĐ CHÍNH PHỦ
- NGHỊ VIỆN
- HĐ HÀNH PHÁP
- HĐ LẬP PHÁP (VIỆN KIỂM SÁT)
Khái niệm
BMNN là hệ thống các CQNN từ trung
ƣơng đến địa phƣơng, đƣợc tổ chức và
hoạt động theo những nguyên tắc chung,
thống nhất nhằm thực hiện những nhiệm
vụ và chức năng của NN, vì lợi ích của giai
cấp thống trị.
Phân biệt BMNN với hệ thống chuyên
chính g/c (hệ thống chính trị)
BMNN gồm các CQNN từ TW → ĐP.
Hệ thống chính trị là một khái niệm rộng
hơn khái niệm BMNN.
Hệ thống chính trị bao gồm BMNN và các
tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã
hội.v.v… - là những tổ chức thực hiện
chuyên chính giai cấp.
Các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã
hội, nhƣ: MTTQVN, ĐCS, HLHPN, LĐLĐVN,
ĐTNCSHCM, HCCB, HND,…
Đặc điểm chung của các BMNN
Là công cụ chuyên chính của giai cấp
thống trị.
Nắm giữ đồng thời ba loại quyền lực trong
XH: KT; chính trị; tinh thần.
Sử dụng pháp luật để QLXH.
Vận dụng hai phƣơng pháp chung, cơ bản
là thuyết phục và cƣỡng chế để QLXH.
Mối quan hệ giữa BMNN và CQNN
BMNN không phải là tập hợp đơn giản các
CQNN mà là một hệ thống thống nhất có
sự liên hệ chặt chẽ, tác động qua lại nhau,
hỗ trợ nhau cùng thực hiện mục tiêu
chung.
BMNN có nhiệm vụ, chức năng, mục tiêu
chung và mỗi CQNN cũng có nhiệm vụ,
chức năng riêng nhằm tham gia thực hiện
nhiệm vụ, chức năng, mục tiêu chung của
BMNN.
Mối quan hệ giữa BMNN và CQNN (tt)
CQNN là bộ phận cấu thành BMNN, là một
tổ chức chính trị có tính độc lập tƣơng đối
về cơ cấu tổ chức bao gồm một nhóm công
chức đƣợc NN giao cho những quyền hạn
và nghĩa vụ nhất định.
Đặc điểm cơ bản nhất của CQNN là tính
quyền lực NN thể hiện ở thẩm quyền đƣợc
NN trao mà tiêu biểu nhất là quyền ban
hành những VBPL có tính bắt buộc thi
hành đối với cá nhân, tổ chức, CQNN có
liên quan.
Phân biệt CQNN với các tổ chức khác
CQNN do NN thành lập và tổ chức hoạt
động
CQNN có quyền lực của NN do NN trao
Hoạt động của CQNN mang tính công vụ
Phân biệt công chức với các cá nhân khác
Công chức do NN tuyển dụng và trả lƣơng
Công chức có quyền do NN trao
Hoạt động của công chức mang tính công
vụ
Sự phát triển của bộ máy nhà nƣớc
BMNN chủ nô
BMNN phong kiến
BMNN tƣ sản
BMNN XH chủ nghĩa
BMNN chủ nô
Ban đầu BMNN đƣợc cấu tạo đơn giản
theo mô hình quân sự - hành chính.
Đứng đầu là vua, dƣới vua là các cơ quan
cƣỡng chế và 1 vài cơ quan khác.
Sự phân chia nhiệm vụ, chức năng giữa
các cơ quan chƣa đƣợc cụ thể, rõ ràng.
BMNN chủ nô (tt)
Về sau, do sự phát triển của chế độ chiếm
hữu nô lệ và tính chất ác liệt của cuộc đấu
tranh giai cấp nên BMNN ngày càng hoàn
thiện và trở nên khá phức tạp.
Trong BMNN, nhiều cơ quan mới đã đƣợc
thành lập và đã có sự phân định chức
năng, nhiệm vụ của mỗi cơ quan và sự
phối kết hợp giữa các cơ quan cũng đƣợc
tăng cƣờng.
BMNN phong kiến
So với BMNN chủ nô thì BMNN phong kiến đã
p/t hơn cả về số lƣợng và chất lƣợng.
NN phong kiến phát triển qua hai giai đoạn
chủ yếu là NN quân chủ phân quyền cát cứ và
NN quân chủ trung ƣơng tập quyền.
Nhìn chung BMNN của cả hai giai đoạn này
đƣợc tổ chức theo mô hình giống nhau.
Cụ thể, đứng đầu là vua, dƣới vua là các quan
đại thần và các CQNN từ trung ƣơng đến địa
phƣơng.
BMNN phong kiến (tt)
Tuy vậy, BMNN ở mỗi giai đoạn cũng có những biểu
hiện khác nhau.
Ở thời kỳ phân quyền cát cứ, BMNN trung ƣơng yếu
vì lãnh thổ NN bị phân chia thành các lãnh địa dƣới
sự quản lý của các lãnh chúa.
Sang thời kì NN trung ƣơng tập quyền, quyền lực
NN trung ƣơng đã đƣợc tăng cƣờng, với một bộ máy
quan lại khổng lồ từ trung ƣơng đến địa phƣơng
mang nặng tính quan liêu, độc tài, chuyên chế, đƣợc
phân hàng theo chế độ đẳng cấp đặc quyền, đặc lợi.
Bộ máy nhà nƣớc tƣ sản
BMNN tƣ sản phát triển hơn nhiều so với NN
phong kiến, NN chủ nô, và đã đạt tới mức độ
hoàn thiện khá cao, trong đó các cơ quan
đƣợc phân định rõ ràng, cụ thể về chức
năng, nhiệm vụ và đều đƣợc PL quy định.
BMNN đƣợc tổ chức và hoạt động khá khoa
học, hợp lý trên cơ sở PL và nhằm thực thi
PL, bảo đảm nguyên tắc pháp chế tƣ sản.
Bộ máy nhà nƣớc tƣ sản (tt)
BMNN tƣ sản đƣợc cấu tạo khá giống
nhau và đều dựa trên nguyên tắc phân
quyền.
Có nghĩa là, quyền lực NN đƣợc phân chia
thành ba quyền độc lập: quyền lập pháp,
quyền hành pháp, quyền tƣ pháp.
Ba cơ quan thực hiện ba quyền này cũng
độc lập và chế ƣớc lẫn nhau nhằm không
để quyền lực tập trung quá nhiều vào một
cơ quan nào, vì rất dễ nảy sinh độc đoán,
chuyên quyền.
HỌC THUYẾT TAM QUYỀN PHÂN LẬP
.
QUYỀN
TƢ PHÁP KIỀM CHẾ
ĐỘC LẬP
QUYỀN
BA QUYỀN LP, HP, TP:
HÀNH PHÁP
ĐỐI TRỌNG
- ĐỘC LẬP VỚI NHAU
- CÂN BẰNG, KIỀM CHẾ,
CÂN BẰNG
ĐỐI TRONG, CHẾ ƢỚC
VÀ KiỂM SOÁT LẪN NHAU
CHẾ ƢỚC
QUYỀN
LẬP PHÁP
VD về sự cân bằng, độc lập, kiềm chế, đối
trọng, chế ƣớc trong HT tam quyền phân lập
Cả Quốc hội (lập pháp) và Chính phủ (hành
pháp) đều do dân bầu từ hai cuộc bầu cử.
Quốc hội có quyền thông qua dự án luật
Tổng thống (CP) có quyền phủ quyết dự án
luật.
Tổng thống có quyền bổ nhiệm thẩm phán
tòa án liên bang Thẩm phán tòa án liên
bang có quyền xét xử tổng thống.
Quốc hội có quyền phê chuẩn các bộ trƣởng
do Tổng thống chỉ định.
……
Bộ máy nhà nƣớc xã hội chủ nghĩa
Nguyên tắc tổ chức BMNN XHCN:
Quyền lực NN là thống nhất, có sự phân công,
phối hợp giữa các CQNN trong việc thực hiện
các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp.
Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng;
Tập trung dân chủ;
Thu hút rộng rãi nhân dân lao động tham gia
quản lý NN;
Pháp chế XHCN.
Quyền lực NN là thống nhất, có sự phân
công, phối hợp giữa các CQNN trong việc thực
hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp.
Quyền lực NN tập trung thống nhất trong tay nhân
dân, do nhân dân, vì nhân dân;
Các CQNN khác đều do cơ quan quyền lực thành lập
và chịu trách nhiệm trƣớc các cơ quan đó;
Có sự phân công, phân nhiệm rành mạch giữa các
cơ quan lập pháp, hành pháp, tƣ pháp và các cơ
quan khác nhằm tránh sự chồng chéo, mâu thuẫn,
lẫn lộn giữa ba quyền trên cũng nhƣ giữa các chức
năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, bảo đảm phối kết
hợp giữa các cơ quan với nhau.
Các cơ quan trong BMNN
Các cơ quan quyền lực
Các cơ quan hành chính
Các cơ quan xét xử
Các cơ quan kiểm sát
Nguyên thủ quốc gia
Và các cơ quan khác nhƣ quân đội,
cảnh sát, nhà tù…
B. NN CHXHCN VIỆT NAM
Nội dung nghiên cứu:
Bản chất NN CHXHCN Việt Nam
Bộ máy NN CHXHCN Việt Nam
Vấn đề xây dựng NN pháp quyền
Việt Nam
Bản chất NN CHXHCN Việt Nam
Bản chất của NN CHXHCN Việt Nam thể hiện ở tính
nhân dân của NN, đó là “… NN của dân, do dân và vì
dân. Tất cả quyền lực NN thuộc về nhân dân …” (Đ.
2 HP 1992).
Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực NN.
Nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông qua
Quốc hội và HĐND và thông qua việc kiểm tra, giám
sát hoạt động của các CQNN, trực tiếp trình bày các
yêu cầu, kiến nghị của mình với CQNN.
Bản chất NN CHXHCN VN (tt)
NN CHXHCN Việt Nam là NN của tất cả các dân tộc
sống trên lãnh thổ Việt Nam.
NN đƣợc tổ chức và hoạt động trên cơ sở nguyên
tắc bình đẳng trong MQH giữa công dân và NN.
NN CHXHCN Việt Nam là NN dân chủ rộng rãi và
thực sự. Dân chủ XHCN vừa là mục tiêu, vừa là động
lực, là thuộc tính của NN XHCN.
Bản chất NN CHXHCN VN (tt)
Về KT, NN chủ trƣơng phát triển KT hàng
hóa nhiều thành phần…
Về chính trị, NN tạo ra cơ sở pháp lý vững
chắc bảo đảm các quyền tự do dân chủ của
công dân đƣợc tôn trọng.
Về văn hóa – XH, NN thực hiện chủ trƣơng
tự do tƣ tƣởng, giải phóng mọi khả năng
sáng tạo của con ngƣời, quy định các
quyền tự do.
Bản chất NN CHXHCN VN (tt)
NN quan tâm giải quyết các vấn đề XH,
quan tâm phát triển văn hóa, giáo dục,
khoa học, công nghệ, bảo vệ sức khỏe
nhân dân.
NN kiên quyết trừng trị các hành vi phá
hoại, lật đổ, xâm phạm an ninh quốc gia…
NN thực hiện chính sách đối ngoại rộng
mở… đồng thời tích cực ủng hộ cuộc đấu
tranh của nhân dân thế giới vì hòa bình,
độc lập, dân chủ và tiến bộ XH.
Bộ máy NNCHXHCN Việt Nam
Nội dung nghiên cứu
Khái niệm
Nguyên tắc hoạt động của BMNN
Cơ cấu của BMNN
Khái niệm
BMNN là hệ thống các CQNN từ trung
ƣơng đến địa phƣơng, đƣợc tổ chức và
hoạt động theo những nguyên tắc chung
thống nhất nhằm thực hiện những chức
năng của NN.
Nguyên tắc hoạt động của BMNN
Đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng
Tập trung dân chủ
Quyền lực NN là thống nhất, có sự phân
công, phối hợp giữa các cơ quan
Pháp chế XH chủ nghĩa
Đảm bảo sự tham gia của nhân dân vào
quản lý BMNN
Cơ cấu của BMNN
Quốc hội
Chủ tịch nƣớc
Chính phủ
TAND và VKSND
Quốc hội SƠ ĐỒ TỔ CHỨC QUỐC HỘI
.
Quốc hội (tt)
◙ Vị trí pháp lý của Quốc hội:
Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất
của nhân dân
Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nƣớc
cao nhất
.
.
VỊ TRÍ PHÁP LÝ CỦA QH
(ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA QH)
CƠ QUAN QUYỀN LỰC CƠ QUAN ĐẠI BIỂU CAO
NHÀ NƢỚC CAO NHẤT NHẤT CỦA NHÂN DÂN
Quốc hội (tt)
◙ Chức năng của Quốc hội
Chức năng lập pháp (lập hiến và lập
pháp)
Chức năng quyết định những vấn đề cơ
bản, quan trọng của đất nƣớc
Chức năng giám sát tối cao (cao nhất)
.
.
Chức năng của Quốc hội
BA CHỨC NĂNG
CỦA QUỐC HỘI
LẬP PHÁP QUYẾT ĐỊNH GIÁM SÁT
(LẬP HIẾN NHỮNG VẤN ĐỀ TỐI CAO
VÀ LẬP PHÁP) CB, Q/TRỌNG (GS CAO NHẤT)
.
HỘI ĐỒNG DÂN TỘC VÀ CÁC ỦY CỦA QH
Hội đồng Dân tộc
Đây là các cơ quan
Các Uỷ ban của QH:
Chuyên môn giúp
Uỷ ban pháp luật
việc cho QH
Uỷ ban tƣ pháp
Uỷ ban kinh tế
Uỷ ban tài chính, ngân sách
Uỷ ban quốc phòng và an ninh
Uỷ ban văn hoá, giáo dục, thanh niên, thiếu
niên và nhi đồng
Uỷ ban về các vấn đề xã hội
Uỷ ban khoa học, công nghệ và môi trƣờng
Uỷ ban đối ngoại
.
.
HAI HÌNH THỨC
DÂN CHỦ
DÂN CHỦ DÂN CHỦ
TRỰC TIẾP ĐẠI DIỆN
.
.
HAI HÌNH THỨC
THÔNG QUA
QUYẾT ĐỊNH
ĐA SỐ ĐA SỐ
TƢƠNG ĐỐI TUYỆT ĐỐI
(Đ/SỐ QUÁ BÁN,>50%) (LỚN HƠN 2/3)
Một số thông tin khác về Quốc hộiVN
Quốc hội VN hoạt động không chuyên
trách (kiêm nhiệm)
Quốc hội gồm 500 đại biểu – đại diện cho
mọi g/c, tầng lớp, thành phần, vùng miền.
Nhiệm kì của Quốc hội là 5 năm, hiện nay
là Quốc hội khóa XII.
Chủ tịch nƣớc
Chủ tịch nƣớc là ngƣời đứng đầu NN
(nguyên thủ quốc gia), thay mặt nƣớc
CHXHCNVN về đối nội và đối ngoại
(Đ102 HP92).
.
Chính phủ
Cơ cấu của Chính phủ Việt Nam
THỦ TƢỚNG
(NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CP)
CÁC PHÓ THỦ TƢỚNG
(GIÖP ViỆC THỦ TƢỚNG)
CÁC CƠ QUAN
CÁC BỘ
NGANG BỘ (4)
(18 BỘ)
Do QH lập ra Do QH lập ra
CÁC CƠ QUAN
THUỘC CP (8)
Do CP lập ra
Chính phủ (tt)
◙ Địa vị pháp lý của Chính phủ
CP là cơ quan chấp hành của QH, cơ quan
hành chính nhà nƣớc cao nhất
CP thống nhất quản lý việc thực hiện các
nhiệm vụ chính trị, KT, văn hóa, XH, quốc
phòng, an ninh và đối ngoại
CP chịu trách nhiệm trƣớc QH và báo cáo
công tác với QH, UBTVQH và CTN
CÁC BỘ CỦA CHÍNH PHỦ VIỆT NAM
.
1. Bộ Công an
Bộ do QH
2. Bộ Ngoại giao
quyết định
3. Bộ Tƣ pháp
thành lập
4. Bộ Tài chính
hoặc bãi bỏ
5. Bộ Công thƣơng
6. Bộ Lao động, Thƣơng binh và Xã hội theo đề nghị
7. Bộ Giao thông vận tải của TTg.
8. Bộ Xây dựng
9. Bộ Thông tin và Truyền thông
10. Bộ Giáo dục và Đào tạo
11. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
12. Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ
13. Bộ Nội vụ
14. Bộ Y tế
15. Bộ Khoa học và Công nghệ
16. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
17. Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng
18. Bộ Quốc phòng
.
CÁC CƠ QUAN NGANG BỘ
Cơ quan ngang
1. Thanh tra Chính phủ bộ do QH quyết
2. Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam định bãi bỏ theo
thành lập
hoặc
3. Uỷ ban Dân tộc đề nghị của TTg.
4. Văn phòng Chính phủ
.
CÁC CƠ QUAN THUỘC CHÍNH PHỦ
1. Ban Quản lý Lăng Chủ tịch HCM
2. Bảo hiểm Xã hội Việt Nam Cơ quan thuộc
CP do CP quyết
3. Thông tấn xã Việt Nam
định thành lập
4. Đài Tiếng nói Việt Nam hoặc bãi bỏ theo
đề nghị của TTg.
5. Đài Truyền hình Việt Nam
6. Học viện Chính trị-Hành chính Quốc gia HCM
7. Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
8. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam
◙ Quy trình bầu cử nhân sự cao cấp
QH khóa mới (500 Giới thiệu
Giới thiệu
ĐB) nhóm họp với Ngƣời làm ứng
sự tham gia của
>50% ĐB cử viên CTQH >50% ĐB
BLĐ QH khóa
có mặt có mặt
trƣớc
Giới thiệu Giới thiệu
Ứng cử viên Chủ Thủ tƣớng
tịch nƣớc Các Phó CTN >50% ĐB
>50% ĐB
Các ứng cử viên có mặt
CATANDTC
có mặt
Phó Chủ tịch QH VTVKSNDTC
Các phó thủ tƣớng
Các thứ trƣởng và
Giới thiệu
Các bộ trƣởng
các chức vụ tƣơng
Các thủ trƣởng cơ
đƣơng để thủ
quan ngang bộ tƣớng quyết định
Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát
nhân dân
◙ TAND và VKSND có nhiệm vụ:
Bảo vệ pháp chế XHCN;
Bảo vệ chế độ XHCN và quyền làm chủ của
nhân dân;
Bảo vệ tài sản của NN, của tập thể;
Bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự
và nhân phẩm của công dân.
Tòa án nhân dân
TANDTC, các TAND địa phƣơng, các Tòa án
quân sự và các Tòa án khác do luật định là
những cơ quan xét xử của nƣớc
CHXHCNVN (Đ127 HP92).
Tòa án nhân dân (tt)
Sơ đồ tổ chức tòa án nhân dân Việt Nam
.
HỆ THỐNG TÕA ÁN VIỆT NAM
TÕA ÁN
NHÂN DÂN TỐI CAO
TÕA ÁN TÕA ÁN
ND CẤP TỈNH QUÂN SỰ
(TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC
QUÂN KHU
THUỘC TRUNG ƢƠNG)
TÕA ÁN TÕA ÁN
ND CẤP HUYỆN QUÂN SỰ
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
KHU VỰC
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
.
CÁC TÕA CHUYÊN TRÁCH CỦA
HỆ THỐNG TÕA ÁN VN
CÁC TÕA
CHUYÊN TRÁCH
TÕA TÕA TÕA TÕA TÕA
HÌNH DÂN HÀNH
KINH LAO
SỰ SỰ TẾ CHÍNH ĐỘNG
◙ Các thông tin khác về TAND
Ngƣời đứng đầu TAND gọi là CATAND
Ngƣời đúng ra xét xử đƣợc gọi là thẩm
phán
Thẩm phán đƣợc hình thành không phải do
bầu cử mà do bổ nhiệm trên cơ sở hội đủ
các điều kiện theo pháp luật.
Thẩm phán và hội thẩm nhân dân xét xử
độc lập và chỉ tuân theo pháp luật
Viện kiểm sát nhân dân
VKSNDTC thực hành quyền công tố và
kiểm sát các hoạt động tƣ pháp, góp phần
bảo đảm cho pháp luật đƣợc chấp hành
nghiêm chỉnh và thống nhất
Các VKSND địa phƣơng, các VKS quân sự
thực hành quyền công tố và kiểm sát các
hoạt động tƣ pháp trong phạm vi trách
nhiệm do luật định (Đ137 HP92).
.
HỆ THỐNG VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN VIỆT NAM
VIỆN KIỂM SÁT
NHÂN DÂN TỐI CAO
VIỆN KIỂM SÁT VIỆN KIỂM SÁT
ND CẤP TỈNH QUÂN SỰ
(TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC
QUÂN KHU
THUỘC TRUNG ƢƠNG)
VIỆN KIỂM SÁT VIỆN KIỂM SÁT
ND CẤP HUYỆN QUÂN SỰ
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
KHU VỰC
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
.
CHỨC NĂNG CHỦ YẾU CỦA VIỆN KIỂM SÁT
HAI CHỨC NĂNG
CHỦ YẾU CỦA
VIỆN KIỂM SÁT
CHỨC NĂNG CHỨC NĂNG
THỰC HÀNH KIỂM SÁT CÁC H/
QUYỀN CÔNG TỐ ĐỘNG TƢ PHÁP
(TRUY TỐ, CÔNG TỐ, (KIỂM SÁT CÁC
BUỘC TỘI BẰNG HOẠT ĐỘNG
BẢN CÁO TRẠNG) BẢO VỆ PL)
◙ Các thông tin khác về VKSND
Ngƣời đứng đầu VKSND gọi là VTVKSND
Các thành viên của VKSND đƣợc hình
thành không phải do bầu cử mà do bổ
nhiệm trên cơ sở hội đủ các điều kiện theo
pháp luật.
Hệ thống VKSND hoạt động theo ngành
dọc
Vấn đề xây dựng NN pháp quyền VN
Có một HTPL hoàn chỉnh, phản ánh đúng
yêu cầu khách quan của QLNN và QLXH.
Các đạo luật phải có vai trò tối thƣợng
trong HTPL.
NN và các thiết chế của nó phải đƣợc xác
định rõ ràng về mặt PL, tất cả các CQNN,
các TCXH, viên chức NN và CD phải tuân
thủ nghiêm chỉnh và triệt để PL.
Vấn đề xây dựng NN pháp quyền VN (tt)
Mọi CD đều bình đẳng trƣớc pháp luật. Quan hệ
giữa CD và NN là quan hệ bình đẳng về quyền và
nghĩa vụ
Mọi hành vi xâm phạm các quyền và lợi ích hợp
pháp của CD do bất kỳ CQNN, ngƣời có chức quyền
hay CD nào thực hiện đều phải bị phát hiện và
nghiêm trị.
Quyền lực NN về hành pháp, lập pháp, tƣ pháp phải
đƣợc phân định rõ ràng, hợp lý cho ba hệ thống
CQNN tƣơng ứng trong một cơ chế kiểm tra giám
sát và chế ƣớc lẫn nhau tạo thành cơ chế đồng bộ
bảo đảm sự thống nhất của quyền lực NN.
Vấn đề xây dựng NN pháp quyền VN (tt)
◙ Tóm lại
NN pháp quyền phải là NN của dân, do dân
và vì dân, tất cả quyền lực NN thực sự
thuộc về nhân dân, PL có tính pháp lý và
công bằng, thể hiện đầy đủ các giá trị cao
cả của XH và của con ngƣời, PL phải giữ
vai trò chủ đạo trong mọi hoạt động, trong
xử sự của các chủ thể và toàn XH.
CHƢƠNG II: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ
PHÁP LUẬT
Các nội dung nghiên cứu:
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT
II. BẢN CHẤT VÀ VAI TRÕ XÃ HỘI CỦA PHÁP
LUẬT
III. CHỨC NĂNG CỦA PHÁP LUẬT
IV. KIỂU LỊCH SỬ CỦA PHÁP LUẬT
V. HÌNH THỨC CỦA PHÁP LUẬT
◙ QUAN HỆ CỦA CON NGƢỜI NÓI CHUNG
Quan hệ hôn nhân và gia đình
Quan hệ lao động
Quan hệ tài sản
Quan hệ đạo đức
Quan hệ con ngƣời và máy móc
Quan hệ con ngƣời và thiên nhiên
v.v...
.
.
CON NGƢỜI
CÓ HAI LOẠI QUAN HỆ
QUAN HỆ XÃ HỘI QUAN HỆ KỸ THUẬT
QH giữa ngƣời với QH giữa ngƣời và
ngƣời, giữa ngƣời với thiên nhiên, giữa
TC, giữa TC với TC ngƣời và máy móc
QUY PHẠM XÃ HỘI QUY PHẠM KỸ THUẬT
ĐỂ ĐIỀU CHỈNH CÁC ĐỂ ĐIỀU CHỈNH CÁC
QUAN HỆ XÃ HỘI QUAN HỆ KỸ THUẬT
◙ KHÁI NIỆM QUY PHẠM (QUY TẮC HÀNH VI, QUY
TẮC ỨNG XỬ, QUY TẮC XỬ SỰ, KHUÔN MẪU, MỆNH LỆNH)
Quy phạm: theo tiếng La tinh là quy tắc,
khuôn mẫu, mệnh lệnh xác định. Hay nói
cách khác, quy phạm là quy tắc hành vi
cần thiết trong những điều kiện xác định.
◙ KHÁI NIỆM QUY PHẠM XÃ HỘI
QPXH dựa trên nhận thức của các quy luật
vận động của xã hội; điều chỉnh hành vi
trong mối quan hệ qua lại giữa con ngƣời
với nhau; sự vi phạm QPXH sẽ bị phản ứng
từ phía xã hội.
◙ KHÁI NIỆM QUY PHẠM KỸ THUẬT
QPKT là mệnh lệnh dựa trên những nhận
thức về các quy luật tự nhiên; điều chỉnh
hành vi trong mối quan hệ “con ngƣời –
máy móc”; sự không tuân thủ QPKT sẽ bị
phản ứng từ phía tự nhiên.
◙ CÁC QUY PHẠM XÃ HỘI (HAY QUY TẮC XỬ
SỰ, HAY QUY TẮC HÀNH VI)
QUY TẮC (QP) PHÁP LUẬT
QPPL mang
tính bắt buộc
QUY TẮC (QP) ĐẠO ĐỨC
chung còn
các QPXH
QUY TẮC (QP) TẬP QUÁN
khác chỉ
QUY TẮC (QP) TIỀN LỆ (ÁN LỆ)
mang tính bắt
buộc trong
QUY TẮC (QP) TÔN GIÁO
phạm vi mà
nó điều chỉnh
QUY TẮC (QP) CỦA CÁC TCXH
…..
QPPL đƣợc đảm bảo thực hiện
bởi NN còn các QPXH khác đƣợc
đảm bảo thực hiện bởi lƣơng tâm,
dƣ luận xã hội, các tổ chức quản
lý các đối tƣợng đó.
◙ Lấy ví dụ về quy phạm xã hội
(Hay quy tắc xử sự, quy tắc hành vi)
Quy phạm đạo đức: Ngƣời thầy thuốc phải có nghĩa vụ
chăm sóc bệnh nhân một cách tận tình, nếu không thực
hiện sẽ bị xã hội lên án, đồng nghiệp xa lánh.
Quy phạm tập quán: Ngƣời Việt Nam có phong tục tập
quán thờ cúng tổ tiên. Nếu không thực hiện sẽ bị xã hội
lên án, làng xóm chê trách.
Quy phạm tôn giáo: Ngƣời nào vào nhà thờ thì phải đi
đứng nhẹ nhàng, ăn nói nhỏ nhẹ. Nếu không chấp hành
thì bị mời ra ngoài.
Quy phạm pháp luật: Công dân không đƣợc buôn bán,
vận chuyển chất ma túy, nếu vi phạm thì bị xử lý theo
pháp luật.
Quy phạm của tổ chức xã hội: Sinh viên ĐHNH phải mặc
đồng phục thứ 2 và thứ 6. Nếu vi phạm sẽ bị kỷ luật.
Quy phạm tiền lệ (án lệ): Nếu ngƣời nào thực hiện trộm
cắp nhiều lần thì có thể bị ném đá đến chết.
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT
◙ HT M-L về nhà nƣớc và PL
Theo HT M–L, NN và PL là hai hiện tƣợng l/sử
cơ bản nhất của đời sống chính trị XH.
Hai hiện tƣợng LS đồng hành: cùng xuất hiện,
phát triển, cùng tồn tại, cùng tiêu vong.
Những nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của NN
cũng chính là những nguyên nhân làm xuất
hiện PL.
Ngoài ra, còn có các HT, quan điểm khác, nhƣ:
thuyết thần học, thuyết PL tự nhiên,…
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ QPXH thời kì công xã nguyên thủy
XH nguyên thuỷ chƣa có NN và PL nhƣng
XH đó cũng đã cần đến trật tự và ổn định,
đó chính là những quy tắc xử sự chung;
các quy tắc đó chủ yếu là tập quán và tín
điều tôn giáo
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ Đặc điểm của QPXH thời kì nguyên thủy
Thể hiện ý chí chung, phù hợp với lợi ích
chung;
Mang nội dung, tinh thần hợp tác, giúp đỡ,
tính cộng đồng, bình đẳng; nhƣng nhiều QP có
nội dung vô cùng lạc hậu, thể hiện lối sống
hoang dã;
Mang tính manh mún, tản mạn và chỉ có hiệu
lực trong phạm vi thị tộc - bộ lạc;
Chủ yếu đƣợc thực hiện một cách tự nguyện
trên cơ sở thói quen, niềm tin tự nhiên, nhiều
khi cũng cần sự cƣỡng chế.
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ Ba con đƣờng hình thành nên pháp luật
Tập quán pháp (TQP) – con đƣờng thứ
nhất hình thành nên PL.
Tiền lệ pháp (TLP) – con đƣờng thứ hai
hình thành nên PL.
Văn bản pháp luật (VBPL): Xây dựng và
ban hành những quy tắc xử sự mới - con
đƣờng thứ ba hình thành nên PL.
.
NGUỒN GỐC CỦA PL
(CÁC CON ĐƢỜNG HÌNH THÀNH NÊN PL)
TẬP QUÁN TIỀN LỆ VĂN BẢN
PHÁP PHÁP PHÁP LUẬT
(Con đƣờng (Con đƣờng (Con đƣờng
thứ nhất) thứ hai) thứ ba)
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ PL có các đặc điểm khác với QPXH thời nguyên thủy
Thể hiện ý chí của giai cấp thống trị;
Nội dung thể hiện quan hệ bất bình đẳng
trong XH;
Tính bắt buộc chung, tính hệ thống và
thống nhất cao;
Đƣợc bảo đảm thực hiện bằng NN, chủ yếu
bởi sự cƣỡng chế.
I. NGUỒN GỐC CỦA PHÁP LUẬT (tt)
◙ Định nghĩa
PL là hệ thống những quy tắc xử sự
(hệ thống những QP) do NN đặt ra
hoặc thừa nhận và bảo đảm thực
hiện, thể hiện ý chí của giai cấp
thống trị nhằm điều chỉnh các QHXH
phù hợp với lợi ích của giai cấp mình.
II. BẢN CHẤT VÀ VAI TRÕ XÃ HỘI CỦA
PHÁP LUẬT
Các vấn đề nghiên cứu:
Các thuộc tính (đặc trƣng) của PL
Tính giai cấp và giá trị XH của PL
Vai trò của PL XHCN
Các thuộc tính (đặc trƣng) của PL
Tính bắt buộc chung (hay tính quy phạm
phổ biến)
Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức
Tính đƣợc đảm bảo thực hiện bằng NN
.
BA THUỘC TÍNH
(ĐẶC TRƢNG, DẤU HIỆU) CỦA PL
TÍNH XÁC ĐỊNH TÍNH ĐƢỢC BẢM
TÍNH BẮT
CHẶT CHẼ VỀ BẢO THỰC HIỆN
BUỘC CHUNG
MẶT HÌNH THỨC BỞI NHÀ NƢỚC
Tính bắt buộc chung (hay tính
quy phạm phổ biến)
PL là hệ thống quy tắc xử sự, tức là hệ
thống QP.
Mọi quy tắc xử sự đều là khuôn mẫu hành
vi mà một phạm vi các cá nhân, tổ chức
(đối tƣợng) nhất định phải tuân theo.
Nhƣng QPPL thì mang tính bắt buộc phải
tuân theo đối với mọi đối tƣợng thuộc
phạm vi quản lý của NN.
Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức
Những QPXH khác có hình thức không xác định và
không chặt chẽ.
Về hình thức pháp lý: PL đƣợc thể hiện thành văn
bản, có tên gọi xác định, do CQNN có thẩm quyền
ban hành và đƣợc quy định trong VBQPPL.
Về hình thức cấu trúc: PL đƣợc viết bằng lời văn rõ
ràng, ngắn gọn, dễ hiểu, không đa nghĩa; cấu trúc
chặt chẽ và đƣợc mẫu hóa bởi chính cơ quan có
thẩm quyền.
Tính đƣợc đảm bảo thực hiện bằng NN
NN bằng trí tuệ và uy tín của mình là ngƣời bảo đảm
tính khoa học, hợp lý của PL, khiến cho PL có khả
năng thực hiện thuận lợi trong cuộc sống.
NN tạo điều kiện, giúp đỡ để các chủ thể tự mình
thực hiện.
PL là hình thức thể hiện tập trung nhất ý chí của NN,
do đó nó luôn mang tính cƣỡng chế NN.
Tính giai cấp và giá trị XH của PL
◙ Nội dung nghiên cứu
Tính giai cấp của PL
Giá tri XH của PL
Tính giai cấp của PL
Cùng với NN, PL mang tính giai cấp sâu
sắc.
Mức độ thể hiện của tính giai cấp phụ
thuộc vào tƣơng quan, đối sánh lực lƣợng,
tính khốc liệt hay không khốc liệt của mâu
thuẫn giai cấp.
Ngoài ra, tính giai cấp còn phụ thuộc vào
sự phát triển KT, truyền thống, tôn giáo,
đạo đức, dân tộc, bối cảnh quốc tế, lịch sử,
thậm chí còn phụ thuộc vào cả điều kiện tự
nhiên…
Tính giai cấp của PL (tt)
“PL của các ông là ý chí của giai cấp các
ông đƣợc đề lên thành luật, cái ý chí mà
nội dung là do các điều kiện sinh hoạt vật
chất của giai cấp các ông quyết định”
(Tuyên ngôn ĐCS).
Giá trị XH của PL
PL là công cụ điều chỉnh hành vi con ngƣời có hiệu
lực nhất (giá trị công cụ điều chỉnh hành vi). Để trở
thành công cụ nhƣ vậy, ngoài những thuộc tính, PL
còn là phƣơng tiện ghi nhận những quy luật khách
quan của những cách xử sự hợp lí.
PL mang trong mình những giá trị nhân đạo to lớn,
nhƣ: công lí, lẽ công bằng, nhân đạo… và truyền tải
những giá trị chung đó của XH đến với từng cá
nhân, là công cụ nhận thức và giáo dục, cải biến bản
thân con ngƣời.
Giá trị XH của các kiểu PL khác nhau rất khác nhau.
Trong mỗi kiểu PL, vào mỗi giai đoạn khác nhau thì
giá trị của PL cũng khác nhau.
Cùng với quá trình lịch sử, giá trị XH của PL ngày
càng tăng lên.
Vai trò của PL XHCN (Mối quan hệ
giữa PL với các hiện tƣợng XH khác)
PL và KT
PL và chính trị
PL với các QPXH khác
PL và ý thức XH
PL và các TCXH
PL và NN
PL và KT
PL thuộc kiến trúc thƣợng tầng nên nó bị quy định
bởi cơ sở hạ tầng; nhƣng PL không phụ thuộc máy
móc vào cơ sở KT mà nó có tính độc lập tƣơng đối.
Thời kỳ là cơ chế kế hoạch hóa tập trung.
Thời kì cơ chế KTTT, PL là nhân tố tích cực, có vai
trò to lớn đóng góp vào sự phát triển.
PL và chính trị
Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế thông
qua pháp luật
PL là công cụ, phƣơng tiện đƣa chính trị vào cuộc
sống;
Đƣờng lối chính trị của các đảng chính trị, đảng cầm
quyền đƣợc thể hiện trong PL;
Khi đó, đƣờng lối chính trị trở thành ý chí của NN,
mang tính bắt buộc chung.
Trong NN hiện đại khi vai trò của PL đƣợc đề cao thì
chính trị lại đƣợc giới hạn trong khuôn khổ PL.
PL với các QPXH khác
Các QPXH đều có vai trò điều chỉnh hành vi con
ngƣời, nhƣng vai trò của QPPL là quan trọng nhất.
PL là hạt nhân của hệ thống các QPXH.
PL tác động mạnh mẽ tới các QPXH. PL có nội dung
tiến bộ sẽ ảnh hƣởng tích cực tới đạo đức XH, tập
quán, truyền thống, và ngƣợc lại.
Những quy tắc đạo đức, tập quán quan trọng, tốt
đẹp, có giá trị chung đa phần có thể đƣợc ban hành
thành những QPPL. PL tiến bộ phải thấm nhuần
những giá trị đạo đức, truyền thống tốt đẹp của XH.
PL là ý chí NN nên các QP của các TCXH không đƣợc
trái với luật.
PL và ý thức XH
Có thể coi ý thức XH là cầu nối giữa PL và các QPXH nhƣ
đạo đức, tập quán, truyền thống…
Bởi vì, ý thức PL là một loại hình ý thức XH.
Khi đã đƣợc xây dựng và thực hiện trên cơ sở ý thức PL,
PL với tƣ cách là phƣơng tiện truyền tải những thông tin
về các giá trị XH tiên tiến, lại tác động ngƣợc trở lại tới ý
thức PL XH bằng cách nâng ý thức PL cá nhân lên ngang
tầm ý thức PL XH, và do đó, nó tác động tích cực tới ý
thức XH nói chung.
Ngƣợc lại, ý thức XH đƣợc hình thành từ lâu đời dƣới ảnh
hƣởng của các quy tắc tập quán, truyền thống, đạo đức,
PL cũ cũng ảnh hƣởng tới PL thông qua sự ảnh hƣởng tới
ý thức PL hiện tồn.
PL và các TCXH
Các TCXH là các tổ chức “phi” NN, không mang tính
NN, do đó, có tính độc lập đối với NN. Nhƣng tổ
chức nào cũng đặt trong một hoặc một số NN, nên
tính độc lập chỉ mang ý nghĩa tƣơng đối.
Các TCXH hoạt động trong khuôn khổ PL. PL tạo ra
hành lang pháp lý cho việc thành lập, tổ chức và
hoạt động của các TCXH. Bằng PL, NN tạo điều kiện
cho các TCXH phát triển, kể cả các điều kiện vật
chất.
Ngƣợc lại, các TCXH có trách nhiệm phối hợp, hỗ trợ
NN trong việc thực hiện những chức năng, nhiệm vụ
của mình, trong đó có hoạt động xây dựng, hoàn
thiện và thực hiện tốt PL.
PL và NN
NN không thể tồn tại thiếu PL. PL là công cụ cực kỳ
quan trọng để NN điều chỉnh các QHXH, hƣớng
chúng phát triển phù hợp với ý chí NN. Các chức
năng, nhiệm vụ của NN có thể đƣợc thực hiện bằng
nhiều hình thức khác nhau, nhƣng quan trọng nhất
là hình thức pháp lý.
Ngƣợc lại, mặc dầu PL do NN đặt ra nhƣng NN phải
hoạt động trong khuôn khổ PL. Mặt khác, PL chỉ có
thể đƣợc thực hiện trong đời sống khi có sự đảm
bảo của NN.
III. CHỨC NĂNG CỦA PHÁP LUẬT
◙ Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm
Các chức năng của PL
Khái niệm
Chức năng PL là những phƣơng diện,
mặt hoạt động chủ yếu của PL.
Các chức năng của PL
Chức năng điều chỉnh
Chức năng bảo vệ
Chức năng giáo dục
Chức năng điều chỉnh QHXH
Là sự tác động trực tiếp của PL tới các
QHXH bằng cách ghi nhận, cũng cố những
quan hệ cơ bản,quan trọng và tạo lập hành
lang pháp lý.
Đòi hỏi sự điều chỉnh phải đƣợc thực hiện
phù hợp với quy luật phát triển của cơ sở
KT và các quy luật khác.
Chức năng bảo vệ
PL quy định những phƣơng tiện nhằm mục
đích bảo vệ những QHXH là cơ sở, nền tảng
trƣớc các vi phạm và loại trừ những QHXH
lạc hậu không phù hợp với bản chất chế
độ.
Những phƣơng tiện đó chủ yếu là những
quy định xử phạt.
Chức năng giáo dục
Thể hiện ở sự tác động gián tiếp của PL tới
các QHXH thông qua ý thức con ngƣời,
hƣớng con ngƣời tới những cách xử sự hợp
lý, phù hợp với QPPL, lợi ích của XH và của
bản thân.
Các QPPL tiến bộ, với hoạt động thực hiện
và ADPL đúng đắn có tác dụng giáo dục rất
to lớn.
IV. KIỂU LỊCH SỬ CỦA PHÁP LUẬT
◙ Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm kiểu lịch sử của PL
Các kiểu lịch sử của PL
PL Việt Nam XHCN
Khái niệm kiểu lịch sử của PL
Kiểu PL là tổng thể những dấu hiệu, đặc
điểm cơ bản của PL, thể hiện bản chất
giai cấp, vai trò XH và những điều kiện
tồn tại và phát triển của PL tƣơng ứng
trong một HTKTXH nhất định.
Khái niệm kiểu lịch sử của PL (tt)
Kiểu HTKTXH, kiểu PTSX quyết định kiểu
NN và PL; tƣơng ứng với bốn kiểu NN là
bốn kiểu PL.
Ba kiểu PL chủ nô, phong kiến, tƣ sản bảo
vệ chế độ tƣ hữu; còn kiểu PLXHCN dựa
trên chế độ công hữu về TLSX.
Khái niệm kiểu lịch sử của PL (tt)
Sự thay thế các kiểu PL trong lịch sử thể hiện quá
trình tiến hóa XH, đƣợc thực hiện thông qua các
cuộc cách mạng XH.
Cơ sở khách quan của quá trình đó là sự vận động
của các QHKT, của PTSX, trong đó quy luật cơ bản là
QHSXphải phù hợp với tính chất vàtrình độ của
LLSX.
Ở các nƣớc khác nhau sự thay thế các kiểu PL cũng
diễn ra rất khác nhau. Không phải nƣớc nào cũng
trải qua bốn kiểu PL.
Kiểu PL sau mang tính kế thừa kiểu PL trƣớc và bao
giờ cũng tiến bộ hơn.
Các kiểu lịch sử của PL
PL chủ nô
PL phong kiến
PL tƣ sản
PL XHCN
PL chủ nô
Công khai bảo vệ và củng cố quyền tƣ hữu
của chủ nô đối với TLSX và nô lệ, hợp pháp
hóa chế độ bóc lột tàn nhẫn và trắng trợn
đối với nô lệ và tình trạng vô quyền của nô
lệ; nô lệ đƣợc coi là “công cụ biết nói”.
Bảo vệ ách thống trị về chính trị và tƣ
tƣởng của giai cấp chủ nô, tổ chức và bảo
vệ quyền lực NN của giai cấp chủ nô, hợp
pháp hóa sự đàn áp công khai của chủ nô
đối với nô lệ.
Quy định, củng cố tình trạng bất bình đẳng
trong XH.
PL chủ nô (tt)
Quy định và củng cố sự thống trị tuyệt đối của
ngƣời gia trƣởng trong quan hệ gia đình.
Về hình thức mang nặng dấu ấn của QPXH của chế
độ thị tộc - bộ lạc: tản mạn, chủ yếu sử dụng TQP và
TLP; VBPL xuất hiện muộn và chủ yếu là bộ luật
tổng hợp mà mọi chế tài đều mang tính chất hình
sự, nội dung của PL lạc hậu, mang đậm màu sắc tôn
giáo.
Tuy vậy, PL chủ nô đóng vai trò quan trọng trong tổ
chức, quản lý XH, và dƣới góc độ này cũng đóng vai
trò tích cực nhất định so với QPXH nguyên thủy.
PL phong kiến
Bảo vệ chế độ tƣ hữu của giai cấp phong
kiến đối với đất đai và chế độ bóc lột địa
tô, bảo vệ ách thống trị về chính trị và tƣ
tƣởng của giai cấp phong kiến.
Bảo vệ chế độ đẳng cấp và đặc quyền của
giai cấp phong kiến.
Hợp pháp hóa bạo lực và sự chuyên quyền
tùy tiện của phong kiến; là “PL quả đấm” -
thừa nhận bạo lực là phƣơng tiện bảo vệ
lợi ích và giải quyết tranh chấp.
PL phong kiến (tt)
Quy định những hình phạt tàn bạo đối với những
hành vi xâm phạm đến trật tự phong kiến.
Chịu ảnh hƣởng của tôn giáo và đạo đức phong
kiến.
Là PL tản mạn, không có tính thống nhất cao, TQP
và TLP vẫn đóng vai trò chủ yếu; VBPL xuất hiện
muộn và cũng là những bộ luật có nội dung tổng
hợp mà chế tài đều mang tính chất hình sự.
Tuy nhiên, PL phong kiến cũng đóng vai trò quan
trọng trong việc xác lập, ghi nhận và phát triển một
hệ thống QHXH mới tiến bộ hơn so với PL chủ nô,
thúc đẩy sự phát triển của XH.
PL tƣ sản
PL tƣ sản, cả về nội dung lẫn hình thức, đã
đánh dấu một bƣớc tiến bộ vƣợt bậc của
lịch sử nhân loại.
PL tƣ sản bảo vệ chế độ tƣ hữu và chế độ
bóc lột giá trị thặng dƣ, ghi nhận và bảo vệ
sự thống trị về chính trị và tƣ tƣởng của
giai cấp tƣ sản.
Lần đầu tiên xuất hiện khái niệm “công
dân” và tuyên bố các quyền tự do, dân chủ
rộng rãi.
PL tƣ sản (tt)
Tuyên bố nguyên tắc “tự do hợp đồng”. Chế định
này cùng với chế định công dân tạo nên bộ khung
pháp lý cho XH dân sự, giải phóng con ngƣời.
Nguyên tắc pháp chế lần đầu tiên đƣợc thể hiện
trong PL.
Về hình thức, PL tƣ sản rất phát triển cả về nội dung
lẫn kỹ thuật lập pháp, phạm vi điều chỉnh rộng. HP -
đạo luật cơ bản cho tổ chức và hoạt động của NN,
lần đầu tiên đƣợc ban hành. PL tƣ sản đƣợc chia
thành hai hệ thống là Ănglơ - Xắcxông và châu Âu
lục địa.
PL xã hội chủ nghĩa
Đây là kiểu PL cuối cùng trong lịch sử và
hình thành dần cùng với sự ra đời và phát
triển của NN XHCN, là PL kiểu mới, nội dung
của nó hoàn toàn phủ nhận chế độ bóc lột,
hạn chế và dần đi đến xóa bỏ chế độ tƣ hữu,
xác lập và ngày càng phát triển quan hệ
bình đẳng, tự do, dân chủ, bác ái thật sự,
những quan hệ hoàn toàn mới giữa con
ngƣời với con ngƣời.
Tuy nhiên, chƣa có PL XHCN đích thực mà
kiểu PL này đang dần dần đƣợc hình thành
cùng với sự phát triển của NN XHCN.
PL Việt Nam XHCN
PLVN là hệ thống các quy tắc xử sự do NN
ban hành hoặc thừa nhận và bảo đảm thực
hiện, thể hiện ý chí của đại đa số nhân dân
lao động dƣới sự lãnh đạo của ĐCSVN,
đƣợc quy định bởi cơ sở KT của CNXH
trong giai đoạn mới, là công cụ chủ yếu
điều chỉnh các QHXH nhằm xây dựng một
XH công bằng, dân chủ, phồn vinh và văn
minh.
PL Việt Nam XHCN (tt)
◙ Bản chất của PLVN XHCN
Mang tính nhân dân sâu sắc, bởi vì PL do NN đại diện cho tuyệt
đại đa số nhân dân ban hành. Nhân dân có điều kiện tham gia
rộng rãi vào quá trình xây dựng PL. PL quy định các quyền tự
do, dân chủ và đặt ra các đảm bảo cần thiết cho việc thực hiện,
ghi nhận chủ quyền nhân dân.
Khẳng định đƣờng lối và tạo lập hành lang pháp lý cho sự phát
triển của nền KTHH nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị
trƣờng định hƣớng XHCN, trong đó sở hữu toàn dân và sở hữu
tập thể có vai trò nền tảng, khuyến khích các tổ chức, cá nhân
nƣớc ngoài đầu tƣ vào nƣớc ta.
Tính cƣỡng chế mang nội dung hoàn toàn khác với các kiểu PL
trƣớc, đƣợc áp dụng vì lợi ích, nhu cầu của đại đa số, kết hợp
chặt chẽ với thuyết phục, giáo dục, trên cơ sở thuyết phục.
◙ Bản chất của PLVN XHCN (tt)
Có phạm vi điều chỉnh rộng, điều chỉnh cả
lĩnh vực trực tiếp tổ chức, quản lý của các
đối tƣợng điều chỉnh.
Quan hệ mật thiết với các QPXH khác. PL
thể chế hóa các quy tắc đạo đức, tập quán
tiến bộ, hạn chế, loại trừ những tập tục lạc
hậu, và là công cụ thực hiện các đƣờng lối,
chủ trƣơng của Đảng.
Về hình thức, PL chia thành các ngành, và
về nguyên tắc, chỉ có một loại nguồn là
VBQPPL.
CHƢƠNG III: CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH
PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI CÁC QHXH
Các vấn đề nghiên cứu:
A. QUY PHẠM PHÁP LUẬT
B. QUAN HỆ PHÁP LUẬT
C. THỰC HIỆN PHÁP LUẬT, VI PHẠM PHÁP
LUẬT VÀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ
D. Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ PHÁP CHẾ
A. QUY PHẠM PHÁP LUẬT
◙ Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm quy phạm pháp luật
Cơ cấu quy phạm pháp luật
Hình thức thể hiện của quy phạm
pháp luật
Phân loại quy phạm pháp luật
Khái niệm quy phạm pháp luật
Khái niệm quy phạm
QP là quy tắc xử sự mang tính bắt buộc
quy định hành vi đƣợc làm, hành vi bị
cấm, thực hiện hành vi đó nhƣ thế nào.
Ví dụ về quy phạm xã hội
(quy tắc xử sự, quy tắc hành vi)
QP đạo đức: Ngƣời thầy thuốc phải có nghĩa vụ chăm sóc
bệnh nhân một cách tận tình, nếu không thực hiện sẽ bị
xã hội lên án, đồng nghiệp xa lánh.
QP tập quán: Ngƣời VN có phong tục tập quán thờ cúng
tổ tiên. Nếu không thực hiện sẽ bị xã hội lên án, làng
xóm chê trách.
QP tôn giáo: Ngƣời nào vào nhà thờ thì phải đi đứng nhẹ
nhàng, ăn nói nhỏ nhẹ. Nếu không chấp hành thì bị mời
ra ngoài.
QP pháp luật: Công dân không đƣợc buôn bán, vận
chuyển chất ma túy, nếu vi phạm thì bị xử lý theo pháp
luật.
QP của tổ chức xã hội: Sinh viên ĐHNH phải mặc đồng
phục thứ 2 và thứ 6. Nếu vi phạm sẽ bị kỷ luật.
QP tiền lệ (án lệ): Nếu ngƣời nào thực hiện trộm cắp
nhiều lần thì có thể bị ném đá đến chết.
Khái niệm quy phạm pháp luật
(tt)
Các bộ phận của quy phạm
Tình huống, điều kiện, chủ thể, hoàn cảnh
đƣợc chỉ ra trong QP (giả định).
Hành vi bắt buộc thực hiện khi gặp điều
kiện, hoàn cảnh, tình huống trên (quy
định).
Hậu quả phải gánh chịu nếu không thực
hiện hành vi (chế tài).
Khái niệm quy phạm pháp luật (tt)
QPPL là quy tắc xử sự (quy tắc hành vi)
mang tính bắt buộc chung do NN đặt ra
hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí của NN và
đƣợc NN bảo đảm thực hiện nhằm điều
chỉnh các QHXH, thực hiện các nhiệm vụ
đặt ra trƣớc NN.
QPPL là
một loại QPXH
Khái niệm quy phạm pháp luật
(tt)
Những đặc trƣng, dấu hiệu của QPPL:
Quy tắc xử sự (quy tắc hành vi).
NN ban hành hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí NN (có
thể do các TCXH ban hành khi đƣợc NN trao quyền).
Mang tính bắt buộc chung và đƣợc NN bảo đảm
thực hiện.
Nhằm điều chỉnh các QHXH, thực hiện các nhiệm vụ
đặt ra trƣớc NN.
Cơ cấu quy phạm pháp luật
Giả định (GĐ)
Cơ cấu của QPPL
Quy định (QĐ) cũng là cơ cấu của
quy phạm nói chung,
Chế tài (CT) đều gồm ba bộ phận
☻Ví dụ về quy phạm pháp luật
► QPPL1: Ngƣời nào tham gia giao thông đƣờng
bộ ngồi trên xe mô tô gắn máy thì phải đội
nón bảo hiểm. Nếu vi phạm sẽ bị phạt từ
150.000 → 200.000đ.
► QPPL2: Công dân không đƣợc buôn bán, tàng
trữ, vận chuyển trái phép chất ma túy. Nếu vi
phạm từ 100gram trở lên sẽ bị tử hình.
► QPPL3: Trong trƣờng hợp vay mƣợn tiền thì
ngƣời cho vay có nghĩa vụ giao tiền còn ngƣời
đi vay có nghĩa vụ hoàn trả cả gốc và lãi khi
đáo hạn. Nếu ai vi phạm sẽ bị phạt 10% trên
tổng số tiền vi phạm.
.
CƠ CẤU CỦA QUY PHẠM PHÁP LUẬT
QUY PHẠM
PHÁP LUẬT
GIẢ ĐỊNH QUY ĐỊNH CHẾ TÀI
Tình huống, Hành vi Hậu quả
điều kiện, bắt buộc phải
chủ thể, thực hiện gánh
hoàn cảnh khi gặp điều chịu nếu
đƣợc chỉ kiện, hoàn không
ra trong cảnh, tình thực hiện
quy phạm. huống trên. hành vi.
Giả định (GĐ)
Khái niệm giả định pháp luật
GĐ quy định địa điểm, thời gian, chủ thể,
các hoàn cảnh, tình huống có thể xảy ra
trong thực tế mà nếu tồn tại chúng thì
phải hành động theo quy tắc mà QP đặt ra
(GĐ là môi trƣờng tác động của QPPL).
Giả định (tt)
Phân loại giả định pháp luật:
GĐ đơn giản (chỉ bao gồm một điều
kiện tác động của QP) hoặc GĐ phức
tạp (bao gồm nhiều điều kiện tác động
của QP)
GĐ xác định và GĐ xác định tƣơng đối
GĐ cụ thể và GĐ trừu tƣợng…
Quy định (QĐ)
Khái niệm quy định pháp luật
Là bộ phận trung tâm của QPPL, vì
chính đây là quy tắc xử sự thể hiện ý
chí NN mà mọi ngƣời phải thi hành
khi xuất hiện những điều kiện mà
phần GĐ đã đặt ra.
Quy định (tt)
Phân loại quy định pháp luật:
Phụ thuộc vào vai trò của chúng trong điều chỉnh các
QHXH, có QĐ: điều chỉnh; bảo vệ; định nghĩa.
Phụ thuộc vào mức độ xác định của quy tắc hành vi, có
QĐ: xác định; tùy nghi (xác định tƣơng đối); nguyên tắc.
Phụ thuộc vào phƣơng pháp, cách thức tác động lên các
QHXH, có QĐ: cấm; bắt buộc; cho phép; lựa chọn; trao
quyền kiến nghị.
Phụ thuộc vào tính phức tạp của nó, có QĐ: đơn giản;
phức tạp.
Phụ thuộc vào phƣơng thức thể hiện nội dung, có hai hệ
thống phân loại: quy định trực tiếp, dẫn chiếu và mẫu
hoặc quy định liệt kê và khái quát…
Chế tài
Khái niệm chế tài pháp luật
Là bộ phận của QPPL chỉ ra những biện
pháp tác động mà NN sẽ áp dụng đối với
các chủ thể không thực hiện hoặc thực
hiện không đúng mệnh lệnh của NN đã nêu
trong phần quy định của QPPL.
Chế tài (tt)
Phân loại chế tài pháp luật
Tùy theo mức độ xác định, có CT: xác
định; xác định tƣơng đối; lựa chọn.
Theo tính chất các biện pháp đƣợc áp
dụng, có CT: hình phạt; khôi phục PL;
Hoặc chế tài đơn giản (chỉ gồm một biện
pháp tác động), chế tài phức tạp (gồm
nhiều biện pháp tác động).
Các phƣơng thức thể hiện của
QPPL trong điều luật
Phƣơng thức thể hiện trực tiếp
Phƣơng thức thể hiện viện dẫn
Phƣơng thức thể hiện mẫu
Phƣơng thức thể hiện trực tiếp
Tất cả các yếu tố cấu thành QPPL
đều đƣợc thể hiện một cách trực tiếp
trong điều luật.
Phƣơng thức thể hiện viện dẫn
Không trình bày toàn bộ các yếu tố cấu
thành QP trong một điều luật, mà đƣợc
viện dẫn ở một điều luật khác trong
cùng một văn bản QPPL.
Phƣơng thức thể hiện mẫu
Thể hiện giống nhƣ phƣơng thức viện dẫn,
nhƣng khác ở chỗ có một số điều luật thể
hiện một số bộ phận của QP chung cho
nhiều điều luật ở trong các VBQP khác
nhau mà không có ở trong cùng một VB.
Phân loại QP pháp luật
☻ Các tiêu chí phân loại:
◙ Phân loại dựa vào vai trò khác nhau trong
việc điều chỉnh các QHXH
◙ Phân loại dựa vào phạm vi và khối lƣợng
của sự tác động điều chỉnh
◙ Phân loại dựa vào phạm trù nội dung và
hình thức
◙ Dựa vào vai trò khác nhau trong
việc điều chỉnh các QHXH
QP điều chỉnh: Là QP thiết lập các quyền và nghĩa
vụ pháp lý của những ngƣời tham gia các QHXH. Các
QP này hƣớng đến hình thành các hành vi hợp pháp.
QP bảo vệ: Là QP xác định trƣớc các biện pháp tác
động mang tính cƣỡng chế NN đối với hành vi VPPL.
Đây là QP đối với hành vi không hợp pháp và luôn
luôn bị tác động bởi chế tài.
QP chuyên môn: Là những QP chứa đựng những
quy định nhằm đảm bảo hiệu lực của các QP điều
chỉnh và QP bảo vệ.
◙ Dựa vào phạm vi và khối lƣợng
của sự tác động điều chỉnh
QP chung: là QP điều chỉnh một loại,
một phạm vi các QHXH.
QP chuyên biệt: là các QP điều chỉnh
một dạng thuộc một loại QHXH.
QP đặc biệt: là QP tách ra từ QP chung
và QP chuyên biệt.
◙ Phân loại dựa vào phạm trù nội
dung và hình thức
QP nội dung là QP điều chỉnh mặt nội dung
của QHXH hiện thực, quy định quyền và
nghĩa vụ pháp lý của các bên tham gia.
QP hình thức là QP điều chỉnh thủ tục pháp
lý của hoạt động của các cơ quan có thẩm
quyền trong việc thực hiện và bảo vệ các
QP nội dung; quyền và lợi ích hợp pháp của
những ngƣời tham gia các QHXH về mặt
thủ tục.
B. QUAN HỆ PHÁP LUẬT
Các nội dung nghiên cứu:
I. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI
QUAN HỆ PHÁP LUẬT
II. THÀNH PHẦN CỦA QUAN HỆ PHÁP LUẬT
III. SỰ KIỆN PHÁP LÝ
I. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI
QUAN HỆ PHÁP LUẬT
◙ Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm
Đặc điểm quan hệ pháp luật
Phân loại quan hệ pháp luật
Khái niệm
QHPL là hình thức pháp lý của các
QHXH, xuất hiện trên cơ sở điều chỉnh
của QPPL đối với QHXH tƣơng ứng.
Khái niệm (tt)
Một QPPL thực hiện vai trò điều chỉnh một QHXH
bằng cách đặt cơ sở cho sự xuất hiện những QHPL
tƣơng ứng với QHXH đƣợc QPPL đó điều chỉnh.
Khi xuất hiện những tình huống, hoàn cảnh cùng
với những chủ thể nhất định nhƣ trong phần GĐ của
QPPL thì sẽ xuất hiện QHPL tƣơng ứng với QHXH
đƣợc QPPL điều chỉnh.
Các QPPL chỉ đặt cơ sở cho sự xuất hiện QHPL, chứ
không mặc nhiên sinh ra ngay QHPL tƣơng ứng. Để
QHPL xuất hiện phải có đầy đủ ba điều kiện: QPPL;
SKPL; chủ thể có năng lực hành vi.
.
Điều kiện để xuất hiện QHPL
QPPL
(GĐ, QĐ, CT)
QHPL CTQHPL
(Quy/đ Q và NV (Các CN, TC cụ thể)
p/lý của các bên
tham
gia QHPL đƣợc dự
kiến trƣớc trg
SKPL
QPPL)
(GĐ của QPPL
xảy ra trong thực tế)
Đặc điểm quan hệ pháp luật
Mang tính ý chí, bởi nó xuất hiện trên cơ sở QPPL -
thể hiện tập trung ý chí của NN;
Là một loại quan hệ tƣ tƣởng thuộc kiến trúc
thƣợng tầng xã hội;
Xuất hiện trên cơ sở QPPL;
Các bên tham gia (chủ thể) QHPL mang những
quyền và nghĩa vụ pháp lý mà QPPL dự kiến trƣớc;
Đƣợc bảo đảm thực hiện bằng NN;
Mang tính xác định cụ thể: nó chỉ xuất hiện trong
những trƣờng hợp xác định, giữa những chủ thể cụ
thể nhất định khi có đồng thời ba điều kiện: một
QPPL; những chủ thể xác định cụ thể; xuất hiện
SKPL.
Đặc điểm quan hệ pháp luật (tt)
QHPL và QHXH là hai khái niệm khác nhau, không
thể đồng nhất chúng với nhau, hoặc coi QHPL là
QHXH đƣợc QPPL điều chỉnh.
Một QHXH không mất đi hoặc biến thành QHPL khi
đƣợc QPPL điều chỉnh, mà nó đƣợc khoác lên mình
một chiếc áo (hình thức) pháp lý, nó vẫn tồn tại
song song với QHPL tƣơng ứng.
Phân loại quan hệ pháp luật
Theo tính chất quan hệ: quan hệ ngang và dọc;
Theo thời gian tồn tại: quan hệ thƣờng xuyên và tạm
thời;
Theo mức độ xác định: quan hệ xác định và quan hệ
xác định tƣơng đối;
Theo mức độ phức tạp: quan hệ đơn giản và quan hệ
phức tạp;
Theo ngành luật: QHPL hình sự, dân sự, hành chính…;
Theo tính chất nghĩa vụ ta có quan hệ tích cực và thụ
động;
Theo đặc trƣng của sự tác động tới các QHXH ta có
quan hệ điều chỉnh và bảo vệ;
Theo chủ đề v.v…
II. THÀNH PHẦN CỦA QHPL
QHPL bao gồm ba thành phần sau:
Chủ thể quan hệ pháp luật
Nội dung của quan hệ pháp luật (Quyền và
nghĩa vụ của các chủ thể)
Khách thể quan hệ pháp luật
Chủ thể quan hệ pháp luật
◙ Quan hệ giữa CTQHPL và CTPL
Muốn trở thành CTQHPL thì trƣớc hết phải là CTPL.
CTPL là những cá nhân, tổ chức có khả năng trở
thành các bên tham gia QHPL, có đƣợc những quyền
và nghĩa vụ pháp lý trên cơ sở sự ghi nhận của
những QPPL.
CTQHPL có liên quan mật thiết với CTPL, nhƣng
chúng không đồng nhất với nhau. CTQHPL có thể là
CD, công chức, viên chức, CQ, hoặc TCNN, hoặc CQ,
TCXH…, nghĩa là mọi CTPL. Nhƣng CTQHPL phải cụ
thể.
.
.
Đƣợc coi là
CTQHPL khi
CHỦ THỂ CTPL đó tham
PHÁP LUẬT gia vào các
QHPL cụ thể
NGƢỜI
NHÀ NGƢỜI
CÁ TỔ KHÔNG
NƢỚC NƢỚC
NHÂN CHỨC QUỐC
là CTPL
NGOÀI
TỊCH
đặc biệt
Chủ thể quan hệ pháp luật (tt)
◙ Năng lực chủ thể
CTPL có thuộc tính đặc biệt do NN trao
cho, đó là NLCT, tức là khả năng trở thành
CTPL, CTQHPL, mà khả năng đó đƣợc NN
thừa nhận.
CTQHPL phải có NLCT, nghĩa là phải có
năng lực pháp luật (NLPL) và năng lực
hành vi (NLHV) – hai bộ phận của NLCT.
◙ Năng lực chủ thể bao gồm:
► NLPL là khả năng của chủ thể có đƣợc các
quyền chủ thể và mang các nghĩa vụ pháp
lý mà NN thừa nhận. CTPL là các cá nhân,
tổ chức có NLPL.
► NLHV là khả năng của chủ thể, khả năng
này đƣợc NN thừa nhận, bằng các hành vi
của mình thực hiện các quyền chủ thể và
nghĩa vụ pháp lý, tham gia vào các QHPL.
.
NĂNG LỰC CHỦ THỂ
NĂNG LỰC
CHỦ THỂ
NĂNG LỰC NĂNG LỰC
PHÁP LUẬT HÀNH VI
KHẢ NĂNG K/NĂNG
C/THỂ CÓ CỦA C/THỂ
ĐƢỢC CÁC ĐƢỢC NN
QUYỀN VÀ THỪA NHẬN
MANG CÁC T/HIỆN CÁC
N/VỤ P/LÝ Q, N/VỤ P/LÝ
◙ Phân loại năng lực hành vi
☻Năng lực hành vi cá nhân đƣợc chia thành:
Năng lực hành vi đầy đủ
Không có năng lực hành vi
Năng lực hành vi chƣa đầy đủ
Bị hạn chế năng lực hành vi
Mất năng lực hành vi.
◙ Phân loại năng lực hành vi
☻ Theo các ngành luật khác nhau:
Năng lực hành vi dân sự
Năng lực hành vi hình sự
Năng lực hành vi hành chính
Năng lực hành vi lao động
…...
Nội dung của quan hệ pháp luật
(Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể)
◙ KN: Quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý là
nội dung của QHPL, xuất hiện ở các cá
nhân, tổ chức trên cơ sở những QPPL, khi
cá nhân, tổ chức đó trở thành CTQHPL.
Nội dung của quan hệ pháp luật (tt)
◙ Quyền chủ thể
KN: Quyền chủ thể trong QHPL là khả năng
xử sự của những ngƣời tham gia QHPL
đƣợc QPPL quy định trƣớc và đƣợc bảo vệ
bởi sự cƣỡng chế của NN.
Nội dung của quan hệ pháp luật (tt)
◙ Đặc điểm của quyền chủ thể
Khả năng đƣợc hành động trong khuôn
khổ do QPPL xác định trƣớc;
Khả năng yêu cầu bên kia thực hiện nghĩa
vụ của họ;
Khả năng yêu cầu các CQNN có thẩm
quyền áp dụng biện pháp cƣỡng chế cần
thiết đối với bên kia.
Nội dung của quan hệ pháp luật (tt)
◙ Nghĩa vụ pháp lý
KN: Nghĩa vụ pháp lý trong QHPL là cách
xử sự bắt buộc đƣợc QPPL xác định trƣớc
mà một bên phải tiến hành nhằm đáp ứng
việc thực hiện quyền chủ thể của bên kia.
Nội dung của quan hệ pháp luật (tt)
◙ Đặc điểm của nghĩa vụ pháp lý
Là sự bắt buộc phải có những xử sự nhất
định do QPPL xác định trƣớc;
Cách xử sự này nhằm thực hiện quyền chủ
thể của bên kia;
Trong trƣờng hợp cần thiết, nghĩa vụ pháp
lý sẽ đƣợc đảm bảo thực hiện bằng sự
cƣỡng chế NN.
Khách thể quan hệ pháp luật
Khách thể QHPL là cái mà QHPL đó tác
động tới. Đó là các hành vi của các CD, tổ
chức khi tham gia vào QHPL, thực hiện
quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý.
Các đối tƣợng cụ thể nhƣ tài sản, danh dự,
tự do, nhân phẩm của CD hay nhu cầu
tham gia sinh hoạt chính trị,… - đó lại là
khách thể của hành vi, nói cách khác, đó là
đối tƣợng của QHPL.
III. SỰ KIỆN PHÁP LÝ
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm sự kiện pháp lý
Phân loại sự kiện pháp lý
Khái niệm sự kiện pháp lý
SKPL là những điều kiện, hoàn cảnh, tình
huống của đời sống thực tế khách quan
đƣợc dự kiến trƣớc trong phần GĐ của
QPPL, mà nhà làm luật gắn sự phát sinh,
thay đổi hoặc chấm dứt những QHPL cụ
thể với sự tồn tại của nó.
Phân loại sự kiện pháp lý
◙ Phụ thuộc vào số lƣợng những điều kiện,
hoàn cảnh làm nảy sinh hậu quả pháp lý
SKPL giản đơn
SKPL phức tạp
Phân loại sự kiện pháp lý (tt)
◙ Nếu căn cứ vào hậu quả của sự kiện pháp lý
SKPL làm phát sinh QHPL
SKPL làm biến đổi QHPL
SKPL làm chấm dứt QHPL
Phân loại sự kiện pháp lý (tt)
◙ Nếu căn cứ theo dấu hiệu ý chí:
Sự biến: là những hiện tƣợng của đời sống
khách quan xảy ra không phụ thuộc vào ý
chí con ngƣời.
Hành vi: bao gồm hành động (cách xử sự
chủ động) và không hành động (cách xử
sự thụ động) là những sự kiện xảy ra phụ
thuộc trực tiếp vào ý chí con ngƣời. Hành
vi đƣợc chia thành hành vi hợp pháp và
hành vi bất hợp pháp.
C. THỰC HIỆN PHÁP LUẬT, VI PHẠM
PHÁP LUẬT VÀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ
Nội dung nghiên cứu:
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
VI PHẠM PHÁP LUẬT
TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
◙ Khái niệm
THPL là quá trình hoạt động có mục đích
mà các CTPL bằng hành vi của mình thực
hiện các quy định pháp luật trong thực tế
đời sống.
Hành vi THPL là những xử sự (hành động
hoặc không hành động) của các CTPL phù
hợp với những yêu cầu của các QPPL, có
ích cho xã hội, NN và cá nhân.
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT (tt)
◙ Các trƣờng hợp thực hiện pháp luật:
Tuân thủ pháp luật
Thi hành pháp luật
Sử dụng pháp luật
Áp dụng pháp luật
Tuân thủ pháp luật
► Là hình thức thực hiện những QPPL
mang tính chất ngăn cấm bằng hành vi
thụ động, trong đó các chủ thể pháp
luật kiềm chế không làm những việc mà
pháp luật cấm.
Thi hành pháp luật
► Là hình thức thực hiện những quy định
trao nghĩa vụ bắt buộc của pháp luật
một cách tích cực trong đó các chủ thể
thực hiện nghĩa vụ của mình bằng
những hành động tích cực.
Sử dụng pháp luật
► Là hình thức thực hiện những quy định
về quyền chủ thể của PL, trong đó các
CTPL chủ động, tự mình quyết định việc
thực hiện hay không thực hiện điều mà
PL cho phép.
Áp dụng pháp luật
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm áp dụng pháp luật
Những trƣờng hợp áp dụng pháp luật
Các giai đoạn áp dụng pháp luật
Áp dụng pháp luật tƣơng tự
Đặc điểm và vai trò của hình thức hoạt
động áp dụng pháp luật
Khái niệm áp dụng pháp luật
ADPL là hình thức THPL trong đó NN
(thông qua cơ quan hoặc ngƣời có thẩm
quyền) tổ chức cho các chủ thể khác THPL.
Khái niệm áp dụng pháp luật (tt)
Nếu ba hình thức THPL trên mọi chủ thể
đều có thể thực hiện, thì hình thức ADPL
chỉ do cơ quan hoặc ngƣời có thẩm quyền
thực hiện.
Cơ quan của các TCXH chỉ có thể thực hiện
hình thức này khi đƣợc NN trao quyền.
Đây là hình thức THPL quan trọng vì nó
đảm bảo cho việc thực hiện các hình thức
khác.
Khái niệm áp dụng pháp luật (tt)
Các CTPL không phải luôn làm đúng các yêu cầu
của PL, không thể biết phải làm nhƣ thế nào hoặc sẽ
làm không đúng nếu nhƣ không có sự can thiệp,
hoạt động của tổ chức NN.
Đối với CQNN và ngƣời có thẩm quyền thì hoạt
động ADPL của họ chính là thực hiện nghĩa vụ và
quyền hạn đƣợc NN trao.
Vì vậy, ADPL là hình thức thi hành pháp luật của
CQNN và ngƣời có thẩm quyền, đồng thời cũng là
một giai đoạn của quá trình THPL mà nội dung của
giai đoạn này là NN (thông qua cơ quan hoặc ngƣời
cóthẩm quyền) tổ chức cho các chủ thể khácthực
hiện.
Những trƣờng hợp áp dụng pháp luật
Một là, khi có VPPL xảy ra;
Hai là, khi có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ pháp
lý mà các chủ thể không tự giải quyết đƣợc;
Ba là, khi các quy định của PL không thể mặc nhiên
đƣợc thực hiện bởi các chủ thể nếu không có sự can
thiệp mang tính tổ chức của NN.
Bốn là, trong trƣờng hợp NN thấy cần thiết phải
tham gia vào một số QHPL cụ thể với mục đích kiểm
tra, giám sát nhằm bảo đảm tính đúng đắn của các
hành vi của các chủ thể.
Các giai đoạn áp dụng pháp luật
(1) Xác định đặc trƣng pháp lý
(2) Lựa chọn QPPL thích hợp
(3) Soạn thảo và ban hành quyết định áp
dụng pháp luật
(4) Thực hiện quyết định áp dụng pháp
luật
(1) Xác định đặc trƣng pháp lý
Xác định đặc trƣng pháp lý, tầm quan
trọng và những tình tiết cụ thể của sự
việc cần giải quyết.
(2) Lựa chọn QP pháp luật thích hợp
Lựa chọn QPPL thích hợp để áp dụng và
làm sáng tỏ nội dung tƣ tƣởng của QP
đó.
(3) Soạn thảo và ban hành quyết định
áp dụng pháp luật
☻ Quyết định ADPL có những đặc điểm:
Là hình thức pháp lý, hình thức thể hiện chính thức của
hoạt động ADPL;
Là một yếu tố cuối cùng và mấu chốt nhất của SKPL phức
tạp làm phát sinh QHPL;
Luôn mang tính chất cụ thể và cá biệt, vì đƣợc ban hành
chỉ để giải quyết những trƣờng hợp cá biệt - cụ thể;
Chỉ đƣợc thực hiện một lần và sẽ chấm dứt hiệu lực khi
đƣợc thực hiện.
Hình thức thể hiện không chỉ là VB mà có thể bằng miệng
(đƣợc áp dụng trong trƣờng hợp khẩn cấp); có những
tên gọi (hình thức pháp lý) nhất định theo quy định cụ
thể của PL.
☻ Quyết định ADPL có những đặc điểm (tt):
Thông thƣờng đƣợc ban hành bằng một thủ tục chặt
chẽ và cụ thể, nhƣng đôi khi cũng đƣợc ban hành
chớp nhoáng, không có đầy đủ các bƣớc để giải
quyết những công việc khẩn cấp.
Nội dung phải đúng thẩm quyền cơ quan và ngƣời
ký (ban hành) phải là ngƣời có thẩm quyền ký;
Phải phù hợp với VB của cấp trên; phải phù hợp với
lợi ích của NN và lợi ích hợp pháp của CD;
Phải đƣợc ban hành kịp thời; phải đúng hình thức
pháp lý và đúng mẫu quy định;
Nội dung phải cụ thể, lời văn phải rõ ràng, chính
xác, ngắn gọn…
(4)Thực hiện quyết định áp dụng pháp luật
Các đối tƣợng có liên quan có trách nhiệm thi hành
quyết định, cơ quan ban hành cũng nhƣ những cơ
quan có liên quan có trách nhiệm bảo đảm việc thi
hành.
Trƣớc hết là bằng các biện pháp vật chất, tổ chức,
kỹ thuật, kiểm tra việc thực hiện, và nếu cần có thể
áp dụng các biện pháp cƣỡng chế thi hành.
Áp dụng pháp luật tƣơng tự
☻ Lý do của việc áp dụng pháp luật tƣơng tự
◘ PL là sự phản ánh những QHXH thông qua ý chí chủ quan
của nhà làm luật. Do đó, không phải khi nào PL cũng bao
quát hết những QHXH, nghĩa là nó luôn có khoảng trống.
◘ Bởi vì hai lý do: một là, không phải khi nào nhà làm luật
cũng nhận thức một cách đầy đủ và chính xác nhu cầu
của những QHXH, phong phú, đa dạng và phức tạp; hai
là, các QHXH là một hệ thống “động”, luôn phát triển và
biến đổi mà nhà làm luật không thể dự liệu hết đƣợc.
◘ Điều này dẫn đến có những vụ việc quan trọng, có ý
nghĩa về mặt pháp lý nhƣng không có QPPL, thậm chí
không có QP trong lĩnh vực tƣơng tự. Trong trƣờng hợp
này nhà chức trách ADPL tƣơng tự.
Áp dụng pháp luật tƣơng tự (tt)
☻ Các trƣờng hợp áp dụng pháp luật tƣơng tự
◘ Áp dụng ◘ Áp dụng tƣơng tự
tƣơng tự QP pháp luật (hay
tƣơng tự luật)
Là khi có vụ việc
Là khi có vụ việc cần
cần giải quyết
giải quyết nhƣng
nhƣng không có
không tìm thấy cả QP
QPPL, mà có QP
tƣơng tự thì ngƣời áp
điều chỉnh cho
dụng phải dựa vào ý
trƣờng hợp
thức pháp luật của
tƣơng tự, thì có
mình, vào tinh thần
thể áp dụng QP
của PL để giải quyết.
tƣơng tự.
Đặc điểm và vai trò của hình thức
hoạt động áp dụng pháp luật
◘ Là hoạt động điều chỉnh cá biệt - cụ thể, là sự điều chỉnh
bổ sung tiếp nối sự điều chỉnh bằng các QPPL (điều chỉnh
QP). Thông qua hoạt động ADPL, những QPPL đƣợc cá
biệt hóa, cụ thể hóa vào những trƣờng hợp nhất định của
đời sống thực tiễn.
◘ Mang tính tổ chức quyền lực NN. Nghĩa là, hoạt động này
chỉ do những CQNN, ngƣời có thẩm quyền (và cả các
TCXH khi đƣợc NN trao quyền) tiến hành theo ý chí đơn
phƣơng của mình và ý chí đó có hiệu lực bắt buộc thi
hành, trong trƣờng hợp không tự nguyện thi hành thì cơ
quan có thẩm quyền có thể áp dụng các biện pháp cƣỡng
chế.
Đặc điểm và vai trò của hình thức
hoạt động áp dụng pháp luật (tt)
◘ ADPL đƣợc tiến hành theo hình thức thủ tục rất chặt chẽ, theo
trình tự đã đƣợc nghiên cứu ở phần trên.
◘ ADPL mang tính sáng tạo cao. QPPL chỉ đặt ra khuôn mẫu, mô
hình của cách xử sự hợp pháp cũng nhƣ không hợp pháp và
phƣơng án xử lý những vi phạm “mẫu”, nhƣng thực tiễn thì vô
cùng sinh động, phong phú và phức tạp. Do đó, đòi hỏi chủ thể
áp dụng phải có óc sáng tạo để có thể đánh giá đúng bản chất
của vụ việc và áp dụng đúng PL, kể cả trƣờng hợp ADPL tƣơng
tự.
◘ Vai trò to lớn của hoạt động ADPL thể hiện ở chỗ nó là một giai
đoạn của cơ chế điều chỉnh pháp luật, nếu tiến hành một cách
không đúng đắn, thì PL hoặc sẽ không thể đi vào cuộc sống,
hoặc là đi vào một cách sai lệch, làm giảm hiệu quả hoặc thậm
chí biến PL thành vô hiệu.
VI PHẠM PHÁP LUẬT
☻ Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm
Các dấu hiệu cơ bản của vi phạm pháp
luật
Cấu thành vi phạm pháp luật
Các loại vi phạm pháp luật
Nguyên nhân vi phạm pháp luật và nhiệm
vụ đấu tranh phòng chống vi phạm pháp
luật
Khái niệm
VPPL là hành vi trái PL xâm hại các QHXH
đƣợc PL bảo vệ do các chủ thể có NLHV
thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý gây hậu
quả thiệt hại cho XH.
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL
.
BỐN DẤU HIỆU
BỐN DẤU HIỆU
CỦA VPPL
CỦA VPPL
TRÁI PL CÓ LỖI
CÓ LỖI QUAN HỆ
QUAN HỆ
PL
HÀNHVI
HÀNH VI
TRÁI VỚI CHỦ THỂ NHÂN QUẢ
HÀNH ĐỘNG TRÁI VỚI NHÂN QUẢ
HÀNH ĐỘNG CT
QUY ĐỊNH NHẬN THỨC GIỮA HV
HOẶC KHÔNG QUY ĐỊNH NHẬN THỨC GIỮA HV
HOẶC KHÔNG
PHÁP LUẬT ĐƢỢC HV VÀ HẬU QUẢ
HÀNH ĐỘNG PHÁP LUẬT ĐƢỢC HV VÀ HẬU QUẢ
HÀNH ĐỘNG
VÀ HẬU QUẢ
VÀ HẬU QUẢ
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL
◙ (1) Hành vi
Hành vi là ý nghĩ, tƣ tƣởng của con ngƣời đã
đƣợc thể thể ra bên ngoài bằng hành động
(hành vi hành động) hoặc không hành động
(hành vi không hành động).
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL (tt)
◙ (2) Có tính chất trái pháp luật
Trái với yêu cầu cụ thể của các QPPL hay
trái với tinh thần của pháp luật.
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL (tt)
◙ (3) Có lỗi
► Lỗi thể hiện quan hệ, thái độ tâm lý tiêu cực
của chủ thể đối với hành vi trái PL của mình
và đối với hậu quả hành vi đó.
► VPPL là hành vi trái PL đƣợc thực hiện bởi
những chủ thể có khả năng nhận thức đƣợc
hành vi trái PL và hậu quả thiệt hại mà hành
vi đó có thể gây ra cho XH, nhƣng vẫn thực
hiện.
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL (tt)
◙ (4) Có quan hệ nhân quả
Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi
trái PL và hậu quả do hành vi đó gây ra.
Các dấu hiệu cơ bản của VPPL (tt)
◙ Chú ý:
Để xác định rõ loại vi phạm và tên của 1 hành vi
VPPL cụ thể, ngoài bốn dấu hiệu cơ bản nêu trên,
ngƣời ta còn phải xác định rõ chủ thể vi phạm là ai,
QHXH bị xâm phạm (khách thể của VPPL), mức độ
thiệt hại cho XH (hậu quả), quan hệ nhân quả, động
cơ, mục đích, phƣơng tiện, thời gian, địa điểm vi
phạm…
Cấu thành vi phạm pháp luật
Cấu thành VPPL gồm bốn yếu tố sau:
◙ Chủ thể
◙ Mặt chủ quan
◙ Khách thể
◙ Mặt khách quan
◙ Chủ thể
Chủ thể của VPPL phải có NLHV. Đó có thể
là cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân. Nếu là cơ
quan, tổ chức thì luôn có NLHV, còn nếu là
cá nhân thì tùy theo từng quy định cụ thể
của PL.
◙ Mặt chủ quan
►Mặt chủ quan gồm các dấu hiệu thể hiện
trạng thái tâm lý của chủ thể, khía cạnh bên
trong của vi phạm, đó là các dấu hiệu: lỗi
của vi phạm thể hiện dƣới hình thức cố ý (cố
ý trực tiếp hoặc cố ý gián tiếp); hoặc vô ý
(vô ý do quá tự tin hoặc vô ý do cẩu thả),
động cơ, mục đích vi phạm.
►Hình thức lỗi, động cơ, mục đích vi phạm có
ý nghĩa vô cùng quan trọng để định tội danh
trong luật hình sự, nhƣng đối với nhiều vi
phạm hành chính khác thì nó không quan
trọng lắm.
◙ Khách thể
Khách thể của vi phạm là QHXH bị xâm
hại. Tính chất của khách thể là một tiêu chí
quan trọng để xác định mức độ tính nguy
hiểm của hành vi.
◙ Mặt khách quan
Yếu tố này bao gồm các dấu hiệu: hành vi
trái pháp luật, hậu quả, quan hệ nhân quả,
thời gian, địa điểm, phƣơng tiện vi phạm.
Các loại vi phạm pháp luật
◙ Vi phạm hình sự (tội phạm)
◙ Vi phạm hành chính
◙ Vi phạm kỷ luật
◙ Vi phạm dân sự
◙ Vi phạm hình sự (tội phạm)
VPHS – TP là hành vi nguy hiểm cao, gây
thiệt hại lớn cho XH, chỉ đƣợc quy định
trong BLHS.
◙ Vi phạm hành chính
VPHC – vi phạm quy định QLNN nhƣng
chƣa đến mức tội phạm (VPHS), là hành vi
ít nguy hiểm hơn và gây thiệt hại nhỏ hơn
cho XH so với tội phạm. Có nhiều VBPL quy
định về VPHC.
◙ Vi phạm kỷ luật
Là hành vi VPKL của NN, của các tổ chức
do cán bộ, công chức, viên chức, tổ chức,
ngƣời lao động thực hiện.
◙ Vi phạm dân sự
VPDS là những hành vi vi phạm quan hệ
dân sự, tức là quan hệ mà địa vị pháp lý
giữa các chủ thể đều bình đẳng.
Nguyên nhân vi phạm pháp luật và nhiệm
vụ đấu tranh phòng chống vi phạm pháp luật
Mâu thuẫn giữa QHSX và LLSX;
Tàn dƣ, tập tục đã lỗi thời của xã hội cũ còn rơi rớt
lại;
Trình độ dân trí và ý thức pháp luật thấp của nhiều
tầng lớp dân cƣ;
Hoạt động thù địch của các lực lƣợng phản động;
Những thiếu sót trong hoạt động quản lý của NN;
Tồn tại số ít ngƣời bẩm sinh có xu hƣớng tự do vô
tổ chức;…
TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm trách nhiệm pháp lý
Đặc điểm của trách nhiệm pháp lý
Các loại trách nhiệm pháp lý
Khái niệm trách nhiệm pháp lý
► TNPL thể hiện sự đánh giá xấu và sự lên
án của NN đối với hành vi VPPL và chủ thể
thực hiện hành vi đó.
► TNPL là sự phản ứng tiêu cực của NN đối
với các chủ thể thực hiện VPPL.
► Thể hiện ở việc áp dụng các biện pháp
mang tính chất trừng phạt hoặc khôi phục
lại những quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm
hại, gây cho chủ thể những thiệt hại nhất
định về vật chất hoặc tinh thần.
Đặc điểm của trách nhiệm pháp lý
◘ Cơ sở thực tế của TNPL là VPPL.
◘ Cơ sở pháp lý của việc truy cứu TNPL là quyết định
do CQNN hoặc ngƣời có thẩm quyền ban hành trên
cơ sở xem xét, giải quyết vụ việc vi phạm đã có hiệu
lực pháp luật.
◘ Các biện pháp TNPL là một loại biện pháp cƣỡng chế
NN đặc thù: mang tính chất trừng phạt hoặc khôi
phục lại những quyền và lợi ích bị xâm hại và đồng
thời đƣợc áp dụng chỉ trên cơ sở những quyết định
của cơ quan hoặc ngƣời có thẩm quyền.
Các loại trách nhiệm pháp lý
◙ Trách nhiệm hình sự
◙ Trách nhiệm hành chính
◙ Trách nhiệm dân sự
◙ Trách nhiệm kỷ luật
◙ Trách nhiệm vật chất
◙ Trách nhiệm hình sự
Do tính chất nghiêm trọng của VPHS nên đây là
trách nhiệm nghiêm khắc nhất.
Thủ tục áp dụng TNHS đƣợc PL quy định rất chặt
chẽ và chỉ có tòa án mới có quyền xét xử tội phạm
và ra các bản án hình sự.
Thể hiện sự bất bình đẳng về địa vị pháp lý giữa nhà
nƣớc và tội phạm.
Chỉ có cá nhân mới phải chịu TNHS; tổ chức không
phải chịu TNHS.
TNHS do chính cá nhân VPHS phải gánh chịu mà
không thể chuyển cho các chủ thể khác.
◙ Trách nhiệm hành chính (TNHC)
Là dạng trách nhiệm áp dụng đối với các hành vi ít
nguy hiểm hơn tội phạm nên hình phạt chính chỉ
cảnh cáo hoặc phạt tiền, thủ tục xử lý cũng đơn
giản.
Có nhiều cơ quan (chủ yếu là cơ quan hành chính
NN) có quyền ra quyết định xử phạt.
Có sự bất bình đẳng về địa vị pháp lý giữa cơ quan
áp dụng TNHC với ngƣời VPHV.
◙ Trách nhiệm dân sự
Là biện pháp chủ yếu mang tính chất bồi hoàn về
những thiệt hại đã gây ra do vi phạm nghĩa vụ trong
quan hệ dân sự mà tòa án hoặc CQNN nếu đứng ra
xử lý thì chỉ với tƣ cách trọng tài, tuy nhiên phán
xét của nó mang tính bắt buộc thi hành.
◙ Trách nhiệm kỷ luật
Đƣợc áp dụng đối với những VPKL trong nội bộ cơ
quan, tổ chức NN hoặc tổ chức kinh tế “phi NN”.
Nên biện pháp kỷ luật mang tính chất riêng: khiển
trách, cảnh cáo, đình chỉ công tác… buộc thôi việc
hoặc chấm dứt hợp đồng lao động trƣớc thời hạn
(sa thải).
Do cơ quan chủ quản áp dụng đối với các đƣơng sự
thuộc quyền quản lý của cơ quan đó.
◙ Trách nhiệm vật chất
Là loại biện pháp TNPL đặc biệt thể hiện ở việc công
chức, viên chức NN và ngƣời lao động khác phải bồi
hoàn cho NN, cho ngƣời sử dụng lao động khác thiệt
hại do hành vi trái PL của mình đã gây ra.
TNVC nói chung đƣợc áp dụng theo nguyên tắc của
TNDS, nhƣng cơ sở phát sinh TNVC có thể là VPHS,
VPHC, VPKL hoặc VPDS.
D. Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ PHÁP CHẾ
Các vấn đề nghiên cứu:
Ý THỨC PHÁP LUẬT
PHÁP CHẾ
TĂNG CƢỜNG PHÁP CHẾ XHCN TRONG
GIAI ĐOẠN CÁCH MẠNG HIỆN NAY
Ý THỨC PHÁP LUẬT
☻ Nội dung nghiên cứu
Khái niệm ý thức pháp luật
Quan hệ giữa ý thức pháp luật và pháp
luật
Khái niệm ý thức pháp luật
YTPL là tổng thể những học thuyết, tƣ tƣởng, tình
cảm của con ngƣời thể hiện thái độ, sự đánh giá về
tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay
không đúng đắn của PL hiện hành, PL trong quá khứ
và PL cần phải có, về tính hợp pháp hay không hợp
pháp trong cách xử sự của con ngƣời, trong hoạt
động của cơ quan, tổ chức.
Khái niệm ý thức pháp luật (tt)
Các bộ phận của ý thức pháp luật:
Tƣ tƣởng pháp luật: là tổng thể những tƣ tƣởng,
quan điểm, phạm trù, khái niệm, học thuyết về PL,
tức là mọi vấn đề lý luận về PL, về thƣợng tầng kiến
trúc pháp lý của XH.
Tâm lý pháp luật: đƣợc thể hiện qua thái độ, tình
cảm, tâm trạng, xúc cảm đối với PL và các hiện
tƣợng pháp luật khác, đƣợc hình thành một cách tự
phát thông qua giao tiếp và dƣới tác động của các
hiện tƣợng pháp lý, là phản ứng trực tiếp và ở cấp
độ đầu tiên, phản ứng một cách tự nhiên của con
ngƣời đối với các hiện tƣợng đó.
Quan hệ giữa ý thức pháp luật và PL
Một là, YTPL là tiền đề, cơ sở trực tiếp cho
hoạt động xây dựng pháp luật.
Hai là, YTPL là cơ sở cho sự THPL, bảo vệ
pháp luật, đặc biệt là cho hoạt động ADPL.
Ba là, pháp luật cũng tác động ngƣợc trở
lại tới YTPL.
PHÁP CHẾ
☻ Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm pháp chế
Những nguyên tắc của pháp chế
Những bảo đảm đối với pháp chế
Khái niệm pháp chế
► Pháp chế là sự yêu cầu, đòi hỏi mọi CTPL (các cơ
quan, công chức, viên chức NN, các TCKT, TCXH và
mọi CD) phải thực hiện một cách bình đẳng, nghiêm
minh và thống nhất pháp luật.
► Pháp chế còn đƣợc hiểu là phƣơng pháp, chế độ
QLXH, là nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ
máy NN và cả hệ thống chính trị, cũng là nguyên tắc
xử sự của mọi CD.
Những nguyên tắc của pháp chế
Bảo đảm tính thống nhất của pháp chế: PL phải
đƣợc nhận thức và thực hiện thống nhất trên toàn
bộ lãnh thổ và tất cả các ngành, các lĩnh vực.
Bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và các đạo luật.
Mọi chủ thể đều có nghĩa vụ phải chấp hành pháp
luật, bình đẳng trƣớc PL: hình phạt đối với mọi chủ
thể VPPL, cũng nhƣ quyền và nghĩa vụ của họ là
nhƣ nhau, không phân biệt tầng lớp, nguồn gốc
xuất thân, địa vị XH, nòi giống, tín ngƣỡng…
Thiết lập cơ chế để công dân thực hiện các quyền,
tự do đã đƣợc pháp luật ghi nhận và bảo vệ các
quyền, tự do đó trƣớc các vi phạm.
Những nguyên tắc của pháp chế (tt)
Phát hiện, ngăn chặn kịp thời và xử lý nhanh chóng,
công minh mọi VPPL. Nhiệm vụ này là của mọi CQNN,
TCXH và mọi CD, nhƣng trƣớc hết là của các cơ quan
bảo vệ pháp luật. Tức là pháp chế phải nghiêm minh.
Tính thống nhất của pháp chế phù hợp hài hòa với tính
hợp lí. Bởi vì, mỗi ngành, mỗi lĩnh vực, mỗi địa phƣơng
đều có những đặc điểm riêng, nên PL muốn đƣợc thi
hành thống nhất trong cả nƣớc thì nó phải có tính hợp
lí. Nghĩa là nó phải phù hợp với đặc điểm của địa
phƣơng, ngành, lĩnh vực, phải đặt trên cơ sở phát huy
quyền chủ động, sáng tạo của cơ sở trong khuôn khổ
PL. Khi có cơ sở thấy PL chƣa hợp lý thì vẫn phải chấp
hành, đồng thời kịp thời kiến nghị lên cấp trên.
Tuân thủ nghiêm minh kỷ luật NN và XH.
Những bảo đảm đối với pháp chế
Khái niệm
Những đảm bảo đối với pháp chế là những
điều kiện khách quan của sự phát triển xã
hội và những phƣơng tiện do NN và các
TCXH tạo ra nhằm đảm bảo cho các CTPL
thực hiện nghiêm chỉnh pháp luật.
Những bảo đảm đối với pháp chế
Những đảm bảo kinh tế - sự phát triển của nền kinh tế là
bảo đảm cơ bản đối với pháp chế. Những đảm bảo kinh tế
là cơ sở của tất cả những đảm bảo khác đối với pháp chế.
Những đảm bảo chính trị - đó là tất cả các yếu tố của hệ
thống chính trị, nền dân chủ.
Những đảm bảo tƣ tƣởng – là hệ tƣ tƣởng XHCN, những
giá trị tƣ tƣởng và đạo đức của dân tộc, sự thống nhất
của chính trị, tƣ tƣởng và đạo đức, tình hữu nghị quốc tế
vô sản, sự phát triển trình độ văn hóa đặc biệt là văn hóa
pháp lý của nhân dân.
Những đảm bảo pháp lý – là những hoạt động của cơ
quan bảo vệ PL nhằm đấu tranh với các vi phạm pháp
chế, bảo vệ lợi ích của XH, quyền và tự do của CD, ngăn
ngừa những VPPL.
Những bảo đảm xã hội là tổng thể những biện pháp do
các TCXH thực hiện nhằm đấu tranh chống những VPPL.
TĂNG CƢỜNG PHÁP CHẾ XHCN TRONG
GIAI ĐOẠN CÁCH MẠNG HIỆN NAY
Các nội dung nghiên cứu:
Đẩy mạnh công tác xây dựng pháp luật
Tổ chức tốt công tác THPL
Tiến hành thƣờng xuyên, kiên trì công
tác kiểm tra, giám sát, xử
Đẩy mạnh công tác xây dựng pháp luật
HTPL của ta chƣa hoàn thiện. Có những nhóm
QHXH quan trọng nhƣng chƣa đƣợc điều
chỉnh. Có những VBPL hiện hành còn chồng
chéo, mâu thuẫn hoặc đã lỗi thời. Công tác tập
hợp hóa và pháp điển hóa tiến hành chậm.
PL phải phản ánh đúng những quy luật và nhu
cầu khách quan của sự phát triển XH.
Cần tránh khuynh hƣớng chủ quan, nóng vội
hoặc bảo thủ, trì trệ.
Tổ chức tốt công tác THPL
Tăng cƣờng công tác giải thích PL, làm sáng
tỏ nội dung, ý nghĩa của các QPPL. Công tác
này đồng thời là cơ sở cho việc tuyên truyền
và giáo dục PL.
Đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền,
giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật
và văn hóa pháp lý của nhân dân.
Chú trọng đào tạo, bồi dƣỡng cán bộ pháp lý
và cán bộ hành chính NN.
Tổ chức tốt công tác THPL (tt)
Kiện toàn tổ chức các cơ quan làm công tác
pháp luật, pháp chế. Xác định rõ và đổi mới cơ
cấu tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn, nguyên tắc
hoạt động của các cơ quan này và phƣơng
thức lãnh đạo của các cấp ủy đảng cũng nhƣ
của cấp trên đối với chúng. Tạo ra những điều
kiện vật chất cần thiết để các cơ quan đó hoạt
động.
Phải có sự tổng kết rút kinh nghiệm thƣờng
xuyên để phát hiện và khắc phục những sai
sót trong quá trình tổ chức THPL.
Tiến hành thƣờng xuyên, kiên trì công
tác kiểm tra, giám sát, xử lý VPPL
Mọi hành vi VPPL phải đƣợc xử lý nghiêm
minh bảo đảm nguyên tắc mọi ngƣời đều bình
đẳng trƣớc pháp luật. Tiến hành thƣờng
xuyên công tác kiểm tra, giám sát, phát hiện
những sai sót trong hoạt động bảo vệ pháp
luật.
Các cơ quan làm công tác bảo vệ pháp luật
cần phản ứng nhanh chóng và hiệu quả đối
với các VPPL, phát hiện kịp thời, làm sáng tỏ
và xử lý các vụ vi phạm một cách đúng đắn,
kịp thời.
Tiến hành thƣờng xuyên, kiên trì công
tác kiểm tra, giám sát, xử lý VPPL (tt)
Để làm tốt công tác kiểm tra, giám sát, xử lý các vi phạm
cần kết hợp sức mạnh của các cơ quan bảo vệ pháp luật
với sức mạnh của dƣ luận quần chúng. Phải có những
hình thức phong phú để thu hút đông đảo nhân dân vào
hoạt động kiểm tra cũng nhƣ phát hiện và xử lý VPPL.
Ngoài các biện pháp trên, cần phải thấy rằng, sự lãnh
đạo của Đảng là một bảo đảm cao nhất đối với pháp chế.
Công tác tăng cƣờng pháp chế cần thiết phải đặt dƣới sự
lãnh đạo của Đảng. Hiện nay Đảng ta đang đổi mới hình
thức, phƣơng pháp và nội dung lãnh đạo của mình đối
với hoạt động bảo vệ pháp luật. Điều đó nhằm mục đích
tiến hành có hiệu quả hơn công tác tăng cƣờng pháp chế,
bảo vệ trật tự pháp luật.
CHƢƠNG IV: HÌNH THỨC VÀ HỆ
THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
Các vấn đề nghiên cứu:
A. HÌNH THỨC PHÁP LUẬT (HTBT&HTBN)
B. HỆ THỐNG VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP
LUẬT VIỆT NAM (HTBN)
C. HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM (HTBT)
D. KHÁI QUÁT VỀ CÁC NGÀNH LUẬT TRONG
HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
A. HÌNH THỨC PHÁP LUẬT
☻ Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm hình thức pháp luật
Hình thức bên trong của pháp luật
Hình thức bên ngoài của pháp luật
Khái niệm hình thức pháp luật
Hình thức của PL là sự biểu hiện ra bên
ngoài của PL, là phƣơng thức, dạng tồn
tại thực tế của PL.
Hình thức PL có hai dạng:
Hình thức bên trong
Hình thức bên ngoài
Hình thức bên trong của PL (HTPL)
◙ PL đƣợc xây dựng và ban hành dựa trên các nguyên tắc PL - là
những tƣ tƣởng cơ bản chỉ đạo hoạt động xây dựng và thực
hiện PL.
◙ Cấu trúc của PL bởi các bộ phận:
HTPL là một chỉnh thể thống nhất các bộ phận hợp thành
(ngành luật, chế định PL, QPPL) mang những đặc điểm, nội
dung đặt trên cơ sở những nguyên tắc thống nhất của PL một
QG.
Ngành luật là hệ thống các QPPL điều chỉnh một lĩnh vực QHXH
nhất định với những phƣơng pháp điều chỉnh nhất định, đặc
thù.
Chế định PL là hệ thống các QPPL điều chỉnh một nhóm các
QHXH cùng loại trong cùng một ngành luật.
QPPL là tế bào xây dựng nên toàn bộ HTPL, là bộ phận cấu
thành nhỏ nhất của nó.
HÌNH THỨC BÊN TRONG CỦA PL (HTPL)
.
NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH
LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT
NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH
LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT
NGÀNH NGÀNH NGÀNH
CHẾ CHẾ CHẾ
ĐỊNH ĐỊNH ĐỊNH
LUẬT LUẬT LUẬT
CHẾ CHẾ CHẾ
ĐỊNH ĐỊNH ĐỊNH
CHẾ CHẾ CHẾ
ĐỊNH ĐỊNH ĐỊNH
Hình thức bên ngoài của PL (nguồn
của PL)
◙ Là những cái chứa đựng các QPPL, là sự
thể hiện ra bên ngoài, dạng tồn tại thực tế
của các QPPL, còn gọi là nguồn của PL.
◙ Có ba loại nguồn phổ biến:
TQP
TLP
VBPL
Hình thức bên ngoài của PL (nguồn
của PL) (tt)
TQP là những tập quán lƣu truyền trong XH,
phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị đã
đƣợc NN thừa nhận, làm cho chúng trở thành
quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung và
đƣợc NN đảm bảo thực hiện.
TLP là các quyết định, cách giải quyết vụ việc
của các cơ quan hành chính hoặc xét xử đƣợc
NN thừa nhận là khuôn mẫu để giải quyết
những vụ việc tƣơng tự.
VBPL là pháp luật do NN ban hành (đặt ra).
B. HỆ THỐNG VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP
LUẬT VIỆT NAM
☻Các nội dung nghiên cứu:
VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT
HIỆU LỰC CỦA VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP
LUẬT
VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật
Các loại văn bản quy phạm pháp luật của
Việt Nam
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật
◘ Phân biệt VBPL với VBQPPL
VBQPPL là một loại VBPL.
VBPL đƣợc hiểu là quyết định do CQNN
hoặc ngƣời có thẩm quyền ban hành.
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật (tt)
◘ VBPL có ba loại:
VB chủ đạo: là VB quy định các đƣờng lối, chủ
trƣơng, chính sách.
VBQPPL: là loại VB chứa đựng các QPPL.
VB cá biệt: là VBADPL, là một loại VB mang
tính cụ thể, cá biệt.
.
PHÂN BIỆT VBQPPL VỚI VBPL
VBPL
CQNN HOẶC NGƢỜI CÓ
THẨM QUYỀN BAN HÀNH
VB
VB VB
CHỦ ĐẠO CÁ BIỆT
QPPL
QUY ĐỊNH QUYẾT ĐỊNH
LOẠI VB
ĐƢỜNG LỐI, ADPL, MANG
CÓ CHỨA
CHỦ TRƢƠNG, TÍNH CÁ BIỆT,
QUY PHẠM
CHÍNH SÁCH CỤ THỂ
PHÁP LUẬT
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật (tt)
Kn: VBQPPL là hình thức thể hiện của các
quyết định PL do CQNN hoặc ngƣời có
thẩm quyền ban hành theo trình tự và với
tên gọi nhất định trực tiếp làm thay đổi hệ
thống QPPL nhằm điều chỉnh một loại
QHXH nhất định.
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật (tt)
◘ Một trong ba dấu hiệu nhận biết VBQPPL:
Có tính bắt buộc chung, tức là có hiệu lực đối với
một phạm vi đối tƣợng không xác định hoặc tƣơng
đối không xác định.
Đƣợc áp dụng nhiều lần và lâu dài - đây là tính chất
rõ ràng của quy tắc xử sự.
Nếu chỉ áp dụng 1 lần thì hiệu lực của VB vẫn tồn tại
mặc dù đã thực hiện - đây là loại VBQPPL đặc biệt.
Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật (tt)
◘ Sự thay đổi hệ thống VBQPPL:
Sự thay đổi hệ thống VBQPPL có thể đƣợc
thực hiện bằng các cách khác nhau nhƣ:
ban hành mới, đình chỉ, sửa đổi, bãi bỏ
hoặc thay đổi phạm vi hiệu lực của nó.
Các loại VBQPPL của Việt Nam (Đ2
Luật ban hành VBQPPL)
(1) Hiến pháp, luật, nghị quyết của QH.
(2) Pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH.
(3) Lệnh, quyết định của CTN.
(4) Nghị định của CP.
(5) Quyết định của TTg.
(6) Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC, Thông tƣ của
CATANDTC.
(7) Thông tƣ của VTVKSNDTC.
(8) Thông tƣ của Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang bộ.
(9) Quyết định của Tổng Kiểm toán Nhà nƣớc.
(10) Nghị quyết liên tịch giữa UBTVQH hoặc giữa CP với cơ
quan trung ƣơng của tổ chức chính trị - xã hội.
(11) Thông tƣ liên tịch giữa CATANDTC với VTVKSNDTC; giữa
Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang bộ với CATANDTC,
VTVKSNDTC; giữa các Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang
bộ.
(12) VBQPPL của HĐND, UBND.
Hiến pháp của Quốc hội
Là luật cơ bản, luật gốc cho việc tổ chức và
hoạt động của NN và QLXH.
NN ta đã có bốn bản HP: 1946, 1959, 1980 và
1992 (có sửa đổi, bổ sung năm 2001).
Mỗi lần ban hành HP mới hoặc sửa đổi cơ bản
HP đều ghi nhận những bƣớc ngoặt lịch sử
quan trọng.
.
CÁC BẢN HIẾN PHÁP VIỆT NAM
1946 1959 1980 1992
1945 1954 1975 1986
(1) (5) (5) (6)
Hiến pháp của Quốc hội (tt)
Đặc điểm của Hiến pháp:
Quy định mọi vấn đề bao quát nhất của
NN và XH, điều chỉnh những QHXH quan
trọng và ổn định nhất;
Do cơ quan quyền lực NN cao nhất ban
hành;
Có hiệu lực pháp lý cao nhất.
Luật của Quốc hội
Luật là VB cụ thể hóa HP, điều chỉnh một loại
vấn đề, loại QHXH cơ bản, quan trọng.
Luật do QH ban hành và có hiệu lực pháp lý
cao, chỉ sau HP.
QH còn ban hành các bộ luật là VB thuộc loại
luật nhƣng có tính tổng hợp hơn luật, phạm vi
điều chỉnh rộng hơn, bao quát hơn, trọn vẹn
một lĩnh vực QHXH quan trọng.
Nghị quyết của Quốc hội
QH còn ban hành nghị quyết để chỉ đạo các
việc cụ thể.
Các nghị quyết của QH thông thƣờng không
phải là VBQPPL, tuy hiệu lực pháp lý của nó
rất cao.
Pháp lệnh của UBTV Quốc hội
Pháp lệnh của UBTVQH là VB cụ thể hóa
HP, có nội dung và vai trò gần nhƣ luật.
Do QH không họp thƣờng xuyên, nên
nhiều vấn đề đáng lẽ thuộc quyền hạn của
QH quy định bằng luật, nhƣng phải giao
cho UBTVQH ban hành bằng pháp lệnh.
Nghị quyết của UBTVQH
Nghị quyết của UBTVQH là các VB có thể
mang tính cá biệt hoặc QP
Nó quy định, giải quyết những vấn đề tổ
chức nội bộ.
Lệnh, quyết định của CTN
Lệnh: CTN ban hành lệnh và quyết định, nhƣng
thông thƣờng chỉ lệnh là VB có ý nghĩa chung,
thƣờng đƣợc sử dụng để công bố chính thức tất cả
các luật và pháp lệnh.
Quyết định: thƣờng đƣợc sử dụng để giải quyết
những vấn đề cụ thể thuộc thẩm quyền của CTN.
Nghị định của CP và quyết định
của TTg
Nghị định của CP: để cụ thể hóa luật, pháp lệnh,
hoặc để quy định, tổ chức các cơ quan trực thuộc bộ
máy hành pháp, quy định các vấn đề mới phát sinh
trong hoạt động quản lý và do đó nghị định luôn là
VBQP.
Quyết định của TTg: để TTg thực hiện quyền hạn
của mình, trong đó có nhiều VB mang tính QP.
Thông tƣ của bộ trƣởng, thủ
trƣởng cơ quan ngang bộ
Thông tƣ để giải quyết các vấn đề thuộc từng
ngành, lĩnh vực cụ thể thuộc phạm vi quyền
hạn của bộ và cơ quan ngang bộ.
Thông tƣ luôn mang tính QP nhƣng là QP
mang tính chất hƣớng dẫn, giải thích.
Quyết định của Tổng Kiểm toán Nhà nƣớc
Nghị quyết liên tịch giữa UBTVQH hoặc giữa CP với cơ
quan trung ƣơng của tổ chức chính trị - xã hội.
Thông tƣ liên tịch giữa CATANDTC với VTVKSNDTC; giữa Bộ
trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang bộ với CATANDTC,
VTVKSNDTC; giữa các Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang bộ
Nghị quyết của HĐND các cấp
Là VB điều chỉnh các QHXH trên các lĩnh
vực thuộc phạm vi thẩm quyền của chính
quyền ĐP, đƣợc ban hành trên kỳ họp của
HĐND bằng hình thức biểu quyết theo đa
số.
Quyết định, chỉ thị của UBND các cấp
Quyết định, chỉ thị của UBND các cấp và của
chủ tịch ủy ban đƣợc ban hành trong phạm vi
thẩm quyền của ủy ban để thực hiện những
VBPL của cấp trên và của HĐND cùng cấp.
Ngoài ra, các cơ quan chuyên môn của UBND cấp tỉnh
và cấp huyện (các sở, phòng, ban,…), các CQQLNN ở cơ
sở (ban lãnh đạo xí nghiệp, đơn vị sự nghiệp NN…) cũng
có quyền ban hành các quyết định để thực hiện nhiệm
vụ, chức năng của mình.
Hình thức VB của các cơ quan này thƣờng là
quyết định và chỉ thị.
HIỆU LỰC CỦA VBQPPL
☻ Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm
Hiệu lực theo không gian (lãnh thổ)
Hiệu lực theo thời gian
Hiệu lực theo đối tƣợng áp dụng
Khái niệm
Khi nói đến hiệu lực của VBQPPL hay của
bản thân QP chứa trong VB đó, là nói đến
cấp độ hiệu lực pháp lý cao hay thấp,
phạm vi tác động theo lãnh thổ (không
gian), theo thời gian và theo đối tƣợng thi
hành.
Hiệu lực theo không gian (lãnh thổ)
VBQPPL của CQTW có hiệu lực trong phạm vi
cả nƣớc; VB của CQNN ở ĐP chỉ có hiệu lực ở
phạm vi ĐP tƣơng ứng.
VB của bộ có hiệu lực phạm vi cả nƣớc nhƣng
chỉ giới hạn ở phạm vi ngành và lĩnh vực mà
bộ đó quản lý.
Ngoài ra, đôi khi VB của CQTW chỉ có hiệu lực
trong một vùng nhất định hoặc cũng có thể
chỉ trong phạm vi một ngành, lĩnh vực nhất
định.
Hiệu lực theo thời gian
Là khoảng thời gian có hiệu lực của VBQPPL, đƣợc xác
định:
Ngày bắt đầu có hiệu lực thƣờng đƣợc ghi trực tiếp ở
cuối VB. Nếu không thì áp dụng quy tắc: hiệu lực bắt đầu
từ ngày công bố, truyền đạt đến ngƣời thi hành hoặc
ngày thông qua.
Ngày chấm dứt hiệu lực là ngày thời hạn hiệu lực ghi
trong VB đã hết, hay là ngày đã bị một VB của cơ quan
hoặc ngƣời có thẩm quyền sửa đổi, đình chỉ hoặc bãi bỏ.
Hiệu lực của VB cũng có thể bị tạm thời đình chỉ bởi cơ
quan ban hành VB đó hoặc cơ quan cấp trên có thẩm
quyền.
Hiệu lực theo thời gian của VB cũng có thể chỉ xuất hiện
khi có những tình huống, hoàn cảnh nhất định đƣợc chỉ
rõ trong đó.
Hiệu lực theo thời gian (tt)
Hiệu lực hồi tố
NN ta không quy định hiệu lực trở về trƣớc
của VBPL - hiệu lực hồi tố - nghĩa là không áp
dụng những quy tắc trong VBPL cho những
trƣờng hợp xảy ra trƣớc thời điểm VB đó có
hiệu lực.
Trƣờng hợp ngoại lệ: vẫn áp dụng HLHT nếu
điều đó phù hợp với lợi ích chung, không trái
đạo lý, lẽ công bằng, chủ nghĩa nhân đạo.
.
HIỆU LỰC HỒI TỐ (tt)
QUY ĐỊNH TỬ HÌNH
KO QUY ĐỊNH TỬ HÌNH 1990 2004
BẮT ĐƢỢC
BLHS 1985 VPHS BLHS 1999
(Loại TP A)
QUY ĐỊNH TỬ HÌNH KO QUY ĐỊNH TỬ HÌNH
1991 2005
BẮT ĐƢỢC
BLHS 1985 BLHS 1999
VPHS
(Loại TP B)
Hiệu lực theo đối tƣợng áp dụng
Nhìn chung, các VBQPPL có hiệu lực đối
với mọi CD, cơ quan, tổ chức trong phạm vi
lãnh thổ tƣơng ứng thuộc quyền quản lý
của cơ quan ban hành
Nhƣng nhiều VB chỉ có hiệu lực đối với
những loại đối tƣợng nhất định.
C. HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
☻ Các nội dung nghiên cứu:
KHÁI NIỆM HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT
NAM
NHỮNG CĂN CỨ PHÂN ĐỊNH HỆ THỐNG
PHÁP LUẬT THÀNH NHỮNG NGÀNH LUẬT
PHÂN BIỆT HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VÀ HỆ
THỐNG VĂN BẢN PHÁP LUẬT
KHÁI NIỆM HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VN
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm
Đặc điểm HTPLVN
Các nguyên tắc của HTPLVN
QPPL, chế định PL hoặc phân ngành luật,
ngành luật
Khái niệm
HTPLVN là một chỉnh thể thống nhất cấu
thành bởi các ngành luật, các chế định PL
khác nhau, điều chỉnh những lĩnh vực,
nhóm QHXH cùng loại (có cùng nội dung,
đặc điểm và tính chất) tồn tại khách quan
phù hợp với sự phát triển khách quan của
chế độ KT, chính trị - XH.
Khái niệm (tt)
PL là hệ thống các quy tắc xử sự (QP) do NN
ban hành hoặc thừa nhận, là những quy tắc
nằm trong một chỉnh thể thống nhất, có quan
hệ chặt chẽ với nhau, tạo thành HTPL của QG.
Biểu hiện tính thống nhất của PL các nƣớc
XHCN là sự phân chia hệ thống ấy thành
những ngành, phân ngành, các chế định PL
điều chỉnh những lĩnh vực, nhóm QHXH nhất
định.
Những nhóm QHXH ấy giống nhau về nội
dung và tính chất, tồn tại khách quan.
Đặc điểm HTPLVN
◙ Tính khách quan
◙ Tính thống nhất, hài hòa bên trong
◙ Sự phân chia HTPL thành những bộ
phận cấu thành
◙ Tính khách quan
Tính khách quan: thể hiện tính phụ thuộc của cả
HTPL, của từng ngành luật, chế định PL và cả từng
QPPL vào tồn tại XH.
Nghĩa là các quan hệ KT, chính trị – XH của thực
tiễn khách quan quyết định sự tồn tại cũng nhƣ đặc
điểm, nội dung, tính chất của cả HTPL và từng bộ
phận cấu thành của nó.
◙ Tính thống nhất, hài hòa bên trong
Trƣớc hết, về mặt khách quan, nó đƣợc quyết định
bởi tính thống nhất của chế độ KT, chính trị - XH.
Trong các QG quyền lực bị chia sẽ, phân quyền cát
cứ thì khó có thể nói có HTPL thống nhất.
Hai là, hệ thống ấy đƣợc xây dựng và đƣợc thực
hiện dựa trên những nguyên tắc chung - những tƣ
tƣởng chỉ đạo thống nhất.
Ba là, sự liên kết chặt chẽ, hài hòa, không mâu
thuẫn nhau giữa các QPPL trong từng VB, từng chế
định, từng ngành luật và giữa tất cả các bộ phận ấy
với nhau trong HTPL.
◙ Sự phân chia HTPL thành những bộ
phận cấu thành
Một hệ thống có cơ cấu bên trong của nó.
HTPL bao gồm các tiểu hệ thống hợp thành là
các ngành luật.
Các ngành luật lại bao gồm các tiểu hệ thống
nhỏ hơn hợp thành là các chế định PL hoặc
phân ngành luật.
Các chế định đƣợc hợp thành từ những QPPL.
Các nguyên tắc của HTPLVN
◙ Nguyên tắc tất cả quyền lực thuộc về
nhân dân
◙ Nguyên tắc dân chủ XH chủ nghĩa
◙ Nguyên tắc nhân đạo
◙ Nguyên tắc thống nhất giữa quyền và
nghĩa vụ
◙ Nguyên tắc công bằng
◙ Nguyên tắc tất cả quyền lực thuộc về
nhân dân
Nội dung của PL cũng nhƣ hoạt động tổ chức
thực hiện, áp dụng PL phải thể hiện tính toàn
quyền của nhân dân, quán triệt tƣ tƣởng nhân
dân là chủ thể cao nhất của quyền lực.
Đƣợc ghi nhận tại Đ2, HP92.
◙ Nguyên tắc dân chủ xã hội chủ nghĩa
PLXHCN phải thể hiện các phƣơng diện
của nền dân chủ nhƣ:
Mở rộng các quyền tự do, dân chủ;
Định ra những hình thức và biện pháp hữu
hiệu để nhân dân tham gia quản lý các
công việc của NN;
Trừng trị nghiêm khắc những hành vi vi
phạm các quyền tự do, dân chủ của CD.
◙ Nguyên tắc nhân đạo
Toàn bộ HTPL phải thấm nhuần sự quan tâm
đối với con ngƣời.
Con ngƣời là trung tâm của mọi đƣờng lối,
chính sách và PL.
PL không chỉ là phƣơng tiện bảo vệ quyền và
lợi ích hợp pháp của CD, tính mạng và sức
khỏe của con ngƣời, mà còn tạo ra mọi điều
kiện để mỗi ngƣời tự xây dựng một cuộc sống
hạnh phúc.
◙ Nguyên tắc nhân đạo (tt)
Khi quy định trách nhiệm pháp lý, PL không có mục
đích gây đau khổ về mặt thể xác hoặc hạ thấp danh
dự của cá nhân mà mong muốn giáo dục con ngƣời
trở về với cuộc sống lƣơng thiện.
Phƣơng pháp tác động của PL lên đời sống XH là
giáo dục, thuyết phục là chủ yếu, còn cƣỡng chế
đƣợc áp dụng khi giáo dục, thuyết phục không đem
lại hiệu quả.
◙ Nguyên tắc thống nhất giữa quyền và
nghĩa vụ
Không thừa nhận đặc quyền của bất kỳ ai,
không ai có đặc ân đƣợc hƣởng nhiều quyền
mà lại không phải thực hiện nghĩa vụ.
Mặt khác, cũng không một ai chỉ có nghĩa vụ
mà không đƣợc hƣởng quyền.
Đ51 HP 92 quy định: “quyền CD không tách
rời khỏi nghĩa vụ CD”.
Trong xây dựng PL cần quán triệt tƣ tƣởng:
quyền phải đi đôi với nghĩa vụ, có quyền phải
có nghĩa vụ và ngƣợc lại, quyền và nghĩa vụ
phải tƣơng ứng, phù hợp với nhau.
◙ Nguyên tắc công bằng
Là nguyên tắc bao trùm của PL bởi PL theo nghĩa
chân chính là công lý, là những đại lƣợng biểu thị sự
công bằng.
PL thực định phải là sự công bằng đƣợc cũng cố về
mặt QP. Công bằng XH là sự công bằng trong quan
hệ của các thành viên XH mà tiêu chuẩn cơ bản của
nó là lợi ích của con ngƣời.
Trong phân phối sản phẩm, công bằng có nghĩa là
tƣơng quan hợp lý giữa một bên là hành vi của CD,
sự đóng góp công sức lao động của họ cho XH và
một bên là thái độ, sự đối xử của XH.
◙ Nguyên tắc công bằng (tt)
Trong QLNN, công bằng đòi hỏi sự xác lập phạm vi
tối thiểu nhất của công quyền và xác định đầy đủ
những đảm bảo cho ngƣời bị quản lý để phòng
chống các hiện tƣợng lạm dụng quyền lực, vi phạm
các quyền tự do, dân chủ của CD.
Trong cƣỡng chế NN, công bằng có nghĩa là chỉ phải
chịu trách nhiệm pháp lý khi vi phạm PL, mức độ
trách nhiệm phải tƣơng xứng với mức độ vi phạm.
Ngày nay, còn thƣờng nói đến hai nguyên tắc: đƣợc
làm tất cả những gì mà PL không cấm và chỉ đƣợc
làm những gì mà PL cho phép
QPPL, chế định PL hoặc phân ngành
luật, ngành luật
◙ QPPL
◙ Chế định PL
◙ Ngành luật
◙ QPPL
QPPL là phần tử cấu thành nhỏ nhất của
HTPL.
◙ Chế định pháp luật
Là hệ thống nhỏ trong ngành luật hoặc
phân ngành luật, là một nhóm những QPPL
có quan hệ chặt chẽ với nhau điều chỉnh
một nhóm các QHXH cùng loại - những
QHXH cùng nội dung, tính chất có liên hệ
mật thiết với nhau.
◙ Ngành luật
Ngành luật là một tiểu hệ thống lớn nhất
của HTPL của một QG.
Mỗi ngành luật điều chỉnh một lĩnh vực
QHXH nhất định có tính đặc thù.
Trong thành phần một vài ngành luật, bên
cạnh các chế định PL còn có những bộ
phận lớn hơn gọi là phân ngành luật.
Phân ngành luật là một nhóm QPPL
điều chỉnh một nhóm QHXH cùng loại cấu
thành đối tƣợng cơ bản của ngành luật.
NHỮNG CĂN CỨ PHÂN ĐỊNH HỆ THỐNG
PHÁP LUẬT THÀNH NHỮNG NGÀNH LUẬT
☻ Các vấn đề nghiên cứu:
Đặc điểm, cơ cấu bên trong của các
HTPL trên thế giới
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh
Đặc điểm, cơ cấu bên trong của các
HTPL trên thế giới
◙ HTPL Anh - Mỹ và thuộc Anh - Mỹ (hay còn gọi là thông luật
hay Common Law): là HTPL chủ yếu sử dụng án lệ làm nguồn
của PL.
◙ HTPL các nƣớc hồi giáo: là HTPL các nƣớc có quốc giáo là đạo
hồi, có tƣ nền tảng là Kinh thánh Coran.
◙ HTPL các nƣớc XHCN phân chia HTPL của mình thành các
ngành luật (phân ngành luật), chế định PL. HTPL này sử dụng
VBPL là nguồn luật chủ yếu.
◙ HTPL châu Âu lục địa phân chia HTPL thành công pháp và tƣ
pháp.
Công pháp: là lĩnh vực PL điều chỉnh những loại QHXH liên
quan tới lợi ích công cộng, lợi ích NN, bao gồm các ngành luật
nhƣ: luật NN (luật HP), LHC, luật tài chính, LHS,…
Tƣ pháp: là lĩnh vực PL điều chỉnh những QHXH liên quan tới lợi
ích riêng lẻ của CD, tổ chức, nhƣ: luật dân sự, luật lao động,
luật thƣơng mại…
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh
◙ Đối tƣợng điều chỉnh
Khoa học pháp lý XHCN quan niệm rằng sự khác
biệt về đối tƣợng điều chỉnh của PL (những QHXH
đƣợc PL tác động tới, hƣớng tới) là căn cứ để phân
định các ngành luật.
Mỗi ngành luật điều chỉnh một lĩnh vực QHXH đặc
thù – Đối tƣợng điều chỉnh.
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh (tt)
◙ Phƣơng pháp điều chỉnh
ĐTĐC chỉ là căn cứ đầu tiên, chủ yếu để phân định
ranh giới giữa các ngành luật.
Trong nhiều trƣờng hợp, có những QHXH rất gần
nhau, nhƣng PPĐC rất khác nhau, do đó các QPPL
điều chỉnh các QHXH đó cũng thuộc những ngành
luật khác nhau.
PPĐC là căn cứ thứ hai rất quan trọng có tính chất
bổ trợ cho căn cứ thứ nhất để xác định, phân định
chính xác ranh giới giữa các ngành luật.
◙ Phƣơng pháp điều chỉnh (tt)
PPĐC là cách thức mà NN sử dụng trong PL để
tác động tới cách xử sự của những chủ thể -
những cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia các
QHXH.
Căn cứ vào ĐTĐC và PPĐC, HTPL VN đƣợc
phân định thành những ngành luật cơ bản:
1) Ngành Luật NN (Ngành Luật HP); 2) Ngành
LHC; 3) Ngành Luật tài chính; 4) Ngành Luật đất
đai; 5) Ngành Luật dân sự; 6) Ngành Luật lao
động; 7) Ngành Luật hôn nhân và gia đình; 8)
Ngành Luật tố tụng dân sự; 9) Ngành LHS; 10)
Ngành Luật tố tụng hình sự; 11) Ngành Luật KT;
12) Ngành Luật quốc tế.
.
12 NGÀNH LUẬT CỦA HTPL VIỆT NAM
NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH NGÀNH
LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT LUẬT
NHÀ HÀNH HÌNH TT HÌNH DÂN TT DÂN HN & KINH TÀI LAO ĐẤT QUỐC
NƢỚC CHÍNH SỰ SỰ SỰ SỰ GĐ TẾ CHÍNH ĐỘNG ĐAI TẾ
PHÂN BIỆT HTPL VÀ HTVBPL
HTPL là cơ cấu bên trong của PL, gồm các ngành
luật, các phân ngành luật và các chế định PL – là
những nhóm QPPL đƣợc tập hợp theo những tiêu
chuẩn khác nhau về phạm vi, đối tƣợng điều chỉnh
và phƣơng pháp điều chỉnh.
Còn HTVBPL là khái niệm liên quan tới hình thức
biểu hiện bên ngoài của PL, phản ánh tình trạng
nguồn của PL (các bộ luật, đạo luật, pháp lệnh, nghị
định, thông tƣ, quy chế, điều lệ, v.v…), quan hệ qua
lại giữa chúng trong một chỉnh thể thống nhất.
PHÂN BIỆT HTPL VÀ HTVBPL (tt)
Các QPPL phát sinh trên cơ sở nhu cầu điều chỉnh
của những QHXH tồn tại một cách khách quan.
Nhƣng hệ thống các VBQPPL chịu ảnh hƣởng bởi
yếu tố chủ quan – ý chí của nhà làm luật, nhƣ trình
độ kỹ thuật lập pháp, sự đánh giá tầm quan trọng
của từng loại QP….
PHÂN BIỆT HTPL VÀ HTVBPL (tt)
Giữa HTPL và HTVBPL có mối tƣơng quan chặt chẽ.
HTPL là cơ sở cho công tác hệ thống hóa các VBPL.
Bởi vì, HTPL là yếu tố quyết định việc hệ thống hóa
các nguồn của PL theo dấu hiệu ngành, tập trung
các QP hay các chế định PL trong các VB pháp điển
hóa hay các tuyển tập luật lệ.
Một nƣớc có HTVBPL hoàn chỉnh khi có đặc điểm:
Cơ cấu hoàn chỉnh, thống nhất và ổn định.
Đó là hệ thống đƣợc sắp xếp theo thứ bậc cao thấp về
hiệu lực pháp lý một cách hợp lý.
Đồng thời, mọi lĩnh vực QHXH quan trọng và cơ bản đều
đƣợc điều chỉnh, không có khoảng trống, không mâu
thuẫn, hài hòa không chỉ trong nội dung từng VB mà
trong cả ngành luật và giữa các ngành luật với nhau.
Các QPPL thƣờng có hiệu lực lâu dài, ít bị sửa đổi, bãi bỏ,
mặc dầu nó không cứng nhắc, bất biến.
Vai trò của các đạo luật ngày càng đƣợc đề cao.
Nội dung, hình thức (bao gồm hình thức pháp lý và hình
thức cơ cấu - kỹ thuật) cũng nhƣ trình tự ban hành các
VBPL phải thỏa mãn đầy đủ các yêu cầu hợp pháp và hợp
lý.
D. KHÁI QUÁT CÁC NGÀNH LUẬT TRONG
HTPLVN
I. NGÀNH LUẬT NN
II. NGÀNH LHC
III. NGÀNH LHS
IV. NGÀNH LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
V. NGÀNH LUẬT DÂN SỰ
VI. NGÀNH LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
D. KHÁI QUÁT CÁC NGÀNH LUẬT TRONG
HTPLVN (tt)
VII. NGÀNH LUẬT LAO ĐỘNG
VIII. NGÀNH LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH
IX. NGÀNH LUẬT KINH TẾ
X. NGÀNH LUẬT TÀI CHÍNH
XI. NGÀNH LUẬT ĐẤT ĐAI
XII. PHÁP LUẬT QUỐC TẾ
I. NGÀNH LUẬT NN
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm ngành Luật NN và HP
Tổ chức BMNNCHXHCNVN theo HP92
Tổ chức chính quyền NN ở ĐP
Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD
Chế độ kinh tế
Khái niệm ngành Luật NN và HP
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm ngành Luật NN (LNN)
HP là đạo luật cơ bản trong HTVBPL VN
Khái niệm ngành Luật NN
Khái niệm
Đối tƣợng điều chỉnh
Phƣơng pháp điều chỉnh
Chủ thể
Khái niệm
Những QPPL về tổ chức quyền lực NN
đƣợc tập trung lại thành một ngành luật
độc lập gọi là ngành LNN (ngành LHP).
Đối tƣợng điều chỉnh
Là những QHXH quan trọng liên quan đến
việc tổ chức quyền lực NN. Qua việc tổ
chức quyền lực NN mà PL xác lập nên chế
độ chính trị - đó là những quan hệ:
Đối tƣợng điều chỉnh (tt)
► Các QHXH thuộc ĐTĐC của ngành LNN
Liên quan đến nguồn gốc quyền lực NN, bản chất
NN;
Liên quan đến nguyên tắc tổ chức và hoạt động của
các cơ quan, các tổ chức, các cá nhân thực hiện
quyền lực NN, hay nói cách khác là NN đƣợc tổ chức
theo kiểu nào, hình dáng ra sao, cấu tạo bộ máy bao
gồm bao nhiêu bộ phận, chúng đƣợc thành lập nhƣ
thế nào, cách thức quan hệ giữa các bộ phận;
Liên quan đến việc xác định mối quan hệ giữa NN và
CD, tức là quan hệ về quyền và nghĩa vụ giữa chúng
với nhau, và mức độ tham gia của nhân dân vào việc
tổ chức NN.
Đối tƣợng điều chỉnh (tt)
► Vai trò của ngành LNN
Ngành LNN có một vị trí rất quan trọng, nó
làm cơ sở cho các ngành luật khác.
Ngành LNN quy định chế độ chính trị - vấn đề
có tính chất quyết định đến các chế độ khác
do các ngành luật khác điều chỉnh.
Các ngành luật khác đều phải tuân thủ và
không đƣợc trái với các quy định ngành LNN.
Các quy định của ngành LNN hầu nhƣ trở
thành những nguyên tắc của các ngành luật
khác.
Đối tƣợng điều chỉnh (tt)
► Vai trò của ngành LNN
Ngành LNN là một ngành luật chủ đạo trong hệ
thống các ngành luật, bao gồm tổng thể các QPPL
đƣợc chứa đựng rãi rác trong các VBPL khác nhau
đƣợc NN ban hành, từ VBPL có hiệu lực pháp lý cao
nhất là HP đến những VBPL có hiệu lực pháp lý thấp
hơn cùng điều chỉnh các mối QHXH có liên quan đến
việc tổ chức quyềnlực NN.
Ở mức độ khái quát hóa cao nhất, những quy định
đó cho phép xác định chế độ chính trị của NN – NN
của dân, do dân, vì dân và có mục tiêu xây dựng
một XH tốt đẹp hơn.
Phƣơng pháp điều chỉnh
PPĐC phụ thuộc vào các mối QHXH mà
ngành luật cần phải điều chỉnh và chủ thể
tham gia vào các mối QHXH đó.
Ngành luật này thƣờng sử dụng phƣơng
pháp định nghĩa, bắt buộc, quyền uy để
điều chỉnh các QHXH.
Chủ thể
Khác với các chủ thể của các ngành luật khác, chủ
thể của ngành LNN hết sức đa dạng, phong phú,
không cân bằng nhau về quyền lợi và trách nhiệm.
Đó là nhân dân, NN, dân tộc, tập thể ƣu tú, một
nhóm ngƣời khó xác định, một đơn vị hành chính
lãnh thổ, hay một cá nhân không có quốc tịch…- là
những khái niệm chung nhất.
HP là đạo luật cơ bản trong HTVBPL VN
Ngành LNN gồm nhiều VB khác nhau đƣợc gọi là nguồn
của ngành LNN.
HP là VB quan trọng và chủ yếu nhất, vì vậy còn gọi là
ngành LHP.
HP là đạo luật có hiệu lực pháp lý cao nhất (tối cao) quy
định cách thức tổ chức và hoạt động của NN.
Dƣới HP, nguồn của ngành LNN còn bao gồm nhiều đạo
luật khác.
Ngoài ra, còn có các pháp lệnh, nghị quyết của CQNN về
tổ chức NN.
HP là đạo luật cơ bản trong HTVBPLVN (tt)
HP là nguồn cơ bản nhất của ngành Luật NN
do QH ban hành quy định nguồn gốc, bản
chất, cách thức tổ chức NN và mối quan hệ
giữa NN và CD cũng nhƣ mức độ tham gia
của nhân dân vào công việc NN.
NN đã ban hành bốn HP: HP 1946; 1959;
1980; 1992.
Mỗi bản HP đƣợc ban hành phản ánh một
bƣớc ngoặt của một giai đoạn lịch sử cách
mạng VN.
Cơ cấu của BMNN
Quốc hội
Chủ tịch nƣớc
Chính phủ
TAND và VKSND
Quốc hội SƠ ĐỒ TỔ CHỨC QUỐC HỘI
.
Quốc hội (tt)
◙ Vị trí pháp lý của Quốc hội:
Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất
của nhân dân
Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà
nƣớc cao nhất
.
.
VỊ TRÍ PHÁP LÝ CỦA QH
(ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA QH)
CƠ QUAN QUYỀN LỰC CƠ QUAN ĐẠI BIỂU CAO
NHÀ NƢỚC CAO NHẤT NHẤT CỦA NHÂN DÂN
Quốc hội (tt)
◙ Chức năng của Quốc hội
Chức năng lập pháp (lập hiến và lập
pháp)
Chức năng quyết định những vấn đề cơ
bản, quan trọng của đất nƣớc
Chức năng giám sát tối cao (cao nhất)
.
.
Chức năng của Quốc hội
BA CHỨC NĂNG
CỦA QUỐC HỘI
LẬP PHÁP QUYẾT ĐỊNH GIÁM SÁT
(LẬP HIẾN NHỮNG VẤN ĐỀ TỐI CAO
VÀ LẬP PHÁP) CB, Q/TRỌNG (GS CAO NHẤT)
.
HỘI ĐỒNG DÂN TỘC VÀ CÁC ỦY CỦA QH
Hội đồng Dân tộc
Đây là các cơ quan
Các Uỷ ban của QH:
Chuyên môn giúp
Uỷ ban pháp luật
việc cho QH
Uỷ ban tƣ pháp
Uỷ ban kinh tế
Uỷ ban tài chính, ngân sách
Uỷ ban quốc phòng và an ninh
Uỷ ban văn hoá, giáo dục, thanh niên, thiếu
niên và nhi đồng
Uỷ ban về các vấn đề xã hội
Uỷ ban khoa học, công nghệ và môi trƣờng
Uỷ ban đối ngoại
.
.
HAI HÌNH THỨC
DÂN CHỦ
DÂN CHỦ DÂN CHỦ
TRỰC TIẾP ĐẠI DIỆN
.
.
HAI HÌNH THỨC
THÔNG QUA
QUYẾT ĐỊNH
ĐA SỐ ĐA SỐ
TƢƠNG ĐỐI TUYỆT ĐỐI
(Đ/SỐ QUÁ BÁN,>50%) (LỚN HƠN 2/3)
Một số thông tin khác về Quốc hội VN
Quốc hội VN hoạt động không chuyên
trách (kiêm nhiệm)
Quốc hội gồm 500 đại biểu – đại diện cho
mọi g/c, tầng lớp, thành phần, vùng miền.
Nhiệm kì của Quốc hội là 5 năm, hiện nay
là Quốc hội khóa XII.
Chủ tịch nƣớc
Chủ tịch nƣớc là ngƣời đứng đầu NN
(nguyên thủ quốc gia), thay mặt nƣớc
CHXHCNVN về đối nội và đối ngoại (Đ102
HP92).
Chính phủ
.
Cơ cấu của Chính phủ Việt Nam
THỦ TƢỚNG
(NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CP)
CÁC PHÓ THỦ TƢỚNG
(GIÖP ViỆC THỦ TƢỚNG)
CÁC CƠ QUAN
CÁC BỘ
NGANG BỘ (4)
(18 BỘ)
Do QH lập ra Do QH lập ra
CÁC CƠ QUAN
THUỘC CP (8)
Do CP lập ra
Chính phủ (tt)
◙ Địa vị pháp lý của Chính phủ
CP là cơ quan chấp hành của QH, cơ quan
hành chính nhà nƣớc cao nhất
CP thống nhất quản lý việc thực hiện các
nhiệm vụ chính trị, KT, văn hóa, XH, quốc
phòng, an ninh và đối ngoại
CP chịu trách nhiệm trƣớc QH và báo cáo
công tác với QH, UBTVQH và CTN
CÁC BỘ CỦA CHÍNH PHỦ VIỆT NAM
.
1. Bộ Công an
Bộ do QH
2. Bộ Ngoại giao
quyết định
3. Bộ Tƣ pháp
thành lập
4. Bộ Tài chính
5. Bộ Công thƣơng
hoặc bãi bỏ
6. Bộ Lao động, Thƣơng binh và Xã hội
theo đề nghị
7. Bộ Giao thông vận tải
của TTg.
8. Bộ Xây dựng
9. Bộ Thông tin và Truyền thông
10. Bộ Giáo dục và Đào tạo
11. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
12. Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ
13. Bộ Nội vụ
14. Bộ Y tế
15. Bộ Khoa học và Công nghệ
16. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
17. Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng
18. Bộ Quốc phòng
.
CÁC CƠ QUAN NGANG BỘ
Cơ quan ngang
1. Thanh tra Chính phủ bộ do QH quyết
2. Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Namđịnh thành lập
hoặc bãi bỏ
3. Uỷ ban Dân tộc theo đề nghị
của TTg.
4. Văn phòng Chính phủ
.
CÁC CƠ QUAN THUỘC CHÍNH PHỦ
1. Ban Quản lý Lăng Chủ tịch HCM
2. Bảo hiểm Xã hội Việt Nam Cơ quan thuộc
CP do CP quyết
3. Thông tấn xã Việt Nam định thành lập
hoặc bãi bỏ
4. Đài Tiếng nói Việt Nam
theo đề nghị
5. Đài Truyền hình Việt Nam của TTg.
6. Học viện Chính trị-Hành chính Quốc gia HCM
7. Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
8. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam
◙ Quy trình bầu cử nhân sự cao cấp
QH khóa mới (500 Giới thiệu
Ngƣời làm ứng cử Giới thiệu
ĐB) nhóm họp với
sự tham gia của
>50% ĐB viên đại biểu QH >50% ĐB
BLĐ QH khóa
có mặt có mặt
trƣớc
Giới thiệu Giới thiệu
Ứng cử viên Chủ Thủ tƣớng
tịch nƣớc Các Phó CTN >50% ĐB
>50% ĐB
Các ứng cử viên có mặt
CATANDTC
có mặt
Phó Chủ tịch QH VTVKSNDTC
Các phó thủ tƣớng
Các thứ trƣởng và
Giới thiệu
Các bộ trƣởng
các chức vụ tƣơng
Các thủ trƣởng cơ
đƣơng để thủ
quan ngang bộ tƣớng quyết định
Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát
nhân dân
◙ TAND và VKSND có nhiệm vụ:
Bảo vệ pháp chế XHCN;
Bảo vệ chế độ XHCN và quyền làm chủ của
nhân dân;
Bảo vệ tài sản của NN, của tập thể;
Bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự
và nhân phẩm của công dân.
Tòa án nhân dân
TANDTC, các TAND địa phƣơng, các Tòa
án quân sự và các Tòa án khác do luật
định là những cơ quan xét xử của nƣớc
CHXHCNVN (Đ127 HP92).
Tòa án nhân dân (tt)
Sơ đồ tổ chức tòa án nhân dân Việt Nam
.
HỆ THỐNG TÕA ÁN VIỆT NAM
TÕA ÁN
NHÂN DÂN TỐI CAO
TÕA ÁN TÕA ÁN
ND CẤP TỈNH QUÂN SỰ
(TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC
QUÂN KHU
THUỘC TRUNG ƢƠNG)
TÕA ÁN TÕA ÁN
ND CẤP HUYỆN QUÂN SỰ
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
KHU VỰC
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
.
CÁC TÕA CHUYÊN TRÁCH CỦA
HỆ THÔNG TÕA ÁN VN
CÁC TÕA
CHUYÊN TRÁCH
TÕA TÕA TÕA TÕA TÕA
HÌNH DÂN KINH HÀNH LAO
SỰ SỰ TẾ CHÍNH ĐỘNG
◙ Các thông tin khác về TAND
Ngƣời đứng đầu TAND gọi là CATAND
Ngƣời đúng ra xét xử đƣợc gọi là thẩm
phán
Thẩm phán đƣợc hình thành không phải do
bầu cử mà do bổ nhiệm trên cơ sở hội đủ
các điều kiện theo pháp luật.
Thẩm phán và hội thẩm nhân dân xét xử
độc lập và chỉ tuân theo pháp luật
Viện kiểm sát nhân dân
VKSNDTC thực hành quyền công tố và
kiểm sát các hoạt động tƣ pháp, góp phần
bảo đảm cho pháp luật đƣợc chấp hành
nghiêm chỉnh và thống nhất
Các VKSND địa phƣơng, các VKS quân sự
thực hành quyền công tố và kiểm sát các
hoạt động tƣ pháp trong phạm vi trách
nhiệm do luật định (Đ137 HP92).
.
HỆ THỐNG VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN VIỆT NAM
VIỆN KIỂM SÁT
NHÂN DÂN TỐI CAO
VIỆN KIỂM SÁT VIỆN KIỂM SÁT
ND CẤP TỈNH QUÂN SỰ
(TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC
QUÂN KHU
THUỘC TRUNG ƢƠNG)
VIỆN KIỂM SÁT VIỆN KIỂM SÁT
ND CẤP HUYỆN QUÂN SỰ
(HUYỆN, QUẬN, THỊ XÃ,
KHU VỰC
TP TRỰC THUỘC TỈNH)
.
CHỨC NĂNG CHỦ YẾU CỦA VIỆN KIỂM SÁT
HAI CHỨC NĂNG
CHỦ YẾU CỦA
VIỆN KIỂM SÁT
CHỨC NĂNG CHỨC NĂNG
THỰC HÀNH KIỂM SÁT CÁC H/
QUYỀN CÔNG TỐ ĐỘNG TƢ PHÁP
(TRUY TỐ, CÔNG TỐ, (KIỂM SÁT CÁC
BUỘC TỘI BẰNG HOẠT ĐỘNG
BẢN CÁO TRẠNG) BẢO VỆ PL)
◙ Các thông tin khác về VKSND
Ngƣời đứng đầu VKSND gọi là VTVKSND
Các thành viên của VKSND đƣợc hình
thành không phải do bầu cử mà do bổ
nhiệm trên cơ sở hội đủ các điều kiện theo
pháp luật.
Hệ thống VKSND hoạt động theo ngành
dọc
Tổ chức chính quyền NN ở ĐP
“Nƣớc chia thành tỉnh, thành phố trực
thuộc trung ƣơng; tỉnh chia thành huyện,
thành phố trực thuộc tỉnh và thị xã; thành
phố trực thuộc trung ƣơng chia thành
quận, huyện và thị xã.
Huyện chia thành xã, thị trấn; thành
phố thuộc tỉnh, thị xã chia thành phƣờng,
xã; quận chia thành phƣờng” (Đ118
HP92).
CẤU TRÖC LÃNH THỔ CỦA NN VN
.
CHÍNH QUYỀN TW
THÀNH PHỐ
TỈNH
TRỰC THUỘC TW
THÀNH
THỊ PHỐ THỊ
HUYỆN HUYỆN QUẬN
XÃ THUỘC XÃ
TỈNH
THỊ THỊ
XÃ PHƢỜNG XÃ PHƢỜNG XÃ XÃ PHƢỜNG PHƢỜNG XÃ
TRẤN TRẤN
Tổ chức chính quyền NN ở ĐP (tt)
Hội đồng nhân dân:
Kn: HĐND là cơ quan quyền lực NN ở ĐP,
đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền
làm chủ của nhân dân, do nhân dân ĐP
bầu ra, chịu trách nhiệm trƣớc nhân dân
ĐP và CQNN cấp trên.
Hội đồng nhân dân có quyền ban hành
nghị quyết về:
Về các biện pháp bảo đảm thi hành nghiêm
chỉnh HP và PL ở ĐP, về kế hoạch phát
triển KT-XH và ngân sách;
Về quốc phòng, an ninh ở ĐP;
Về biện pháp ổn định và nâng cao đời sống
của nhân dân, hoàn thành mọi nhiệm vụ
cấp trên giao cho, làm tròn nghĩa vụ đối
với cả nƣớc.
Tổ chức chính quyền NN ở ĐP (tt)
Ủy ban nhân dân
Kn: UBND do HĐND bầu là cơ quan chấp
hành của HĐND, cơ quan hành chính NN ở
ĐP, chịu trách nhiệm chấp hành HP, luật,
các VB của các CQNN cấp trên và nghị
quyết của HĐND.
Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD
Mối quan hệ giữa NN và cá nhân chủ yếu
đƣợc thể hiện qua quy định về quyền và
nghĩa vụ cơ bản của CD.
CD là những cá nhân mang quốc tịch của
một NN.
Khi đã là CD của một NN, thì CD đó đƣợc
hƣởng các quyền và phải thực hiện những
nghĩa vụ mà PL quy định.
Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD(tt)
Quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD là những quyền,
nghĩa vụ đƣợc NN quy định trong HP.
HP quy định cho tất cả mọi CD, hoặc cho cả một tầng
lớp, một giai cấp, chứ không quy định cho từng con
ngƣời trong từng điều kiện, hoàn cảnh cụ thể.
Những quyền này thƣờng xuất phát từ quyền con
ngƣời mà không ai có thể xâm phạm và tƣớc đoạt.
Quyền và nghĩa vụ cơ bản của CD là cơ sở chủ yếu để
xác định địa vị pháp lý của CD, là cơ sở cho mọi quyền
và nghĩa vụ cụ thể của mỗi một CD, thể hiện trình độ,
mức sống, nền văn minh của một NN.
Chế độ kinh tế
“NN xây dựng nền KT độc lập, tự chủ trên cơ
sở phát huy nội lực, chủ động hội nhập KTQT;
thực hiện CNH, HĐH đất nƣớc.
NN thực hiện nhất quán chính sách phát triển
nền KTTT định hƣớng XHCN.
Cơ cấu KT nhiều thành phần với các hình thức
tổ chức SX, KD đa dạng dựa trên chế độ sở
hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tƣ nhân,
trong đó sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể là
nền tảng” (Đ15 HP92).
Chế độ kinh tế (tt)
“Mục đích chính sách KT của NN là làm cho
dân giàu nƣớc mạnh, đáp ứng ngày càng tốt
hơn nhu cầu vật chất và tinh thần của nhân
dân trên cơ sở phát huy mọi năng lực sản
xuất, mọi tiềm năng của các thành phần KT
gồm KTNN, KT tập thể, KT cá thể, tiểu chủ, KT
tƣ bản tƣ nhân, KT tƣ bản NN và KT có vốn
đầu tƣ nƣớc ngoài dƣới nhiều hình thức, thúc
đẩy xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật, mở
rộng hợp tác KT, khoa học, kỹ thuật và giao
lƣu với thị trƣờng thế giới.
Chế độ kinh tế (tt)
Các thành phần KT đều là bộ phận cấu thành
quan trọng của nền KTTT định hƣớng XHCN.
Tổ chức, cá nhân thuộc các thành phần KT
đƣợc SX, KD trong những ngành, nghề mà PL
không cấm; cùng phát triển lâu dài, hợp tác,
bình đẳng và cạnh tranh theo PL.
NN thúc đẩy sự hình thành, phát triển và từng
bƣớc hoàn thiện các loại thị trƣờng theo định
hƣớng XHCN” (Đ16 HP92)
II. NGÀNH LUẬT HÀNH CHÍNH
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm ngành LHC
Nguồn của ngành LHC VN
Quan hệ pháp ngành LHC
Các hình thức và phƣơng pháp QLNN
Trách nhiệm hành chính
Tòa án hành chính
Khái niệm ngành LHC
Khái niệm
Đối tƣợng điều chỉnh của ngành LHC
Phƣơng pháp điều chỉnh của ngành
LHC
Khái niệm
Ngành LHC là ngành luật điều chỉnh những
QHXH phát sinh trong quá trình tổ chức và
thực hiện hoạt động chấp hành và điều
hành của các CQNN.
Khái niệm (tt)
Khái niệm “hoạt động chấp hành và điều
hành” có thể đƣợc hiểu với nội dung và
phạm vi gần nhƣ các khái niệm “hoạt động
hành pháp”, “hoạt động hành chính – NN”
hoặc “hoạt động QLNN”. → Ngành LHC là
ngành luật về QLNN.
Khái niệm (tt)
◘ QHXH mang tính chất chấp hành và điều hành
Những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành là những quan hệ quyền uy -
phục tùng, có tính mệnh lệnh, tức là tính
bất bình đẳng giữa các bên tham gia
những quan hệ đó.
Những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành có phạm vi rất rộng và có tính
chất rất phức tạp.
Đối tƣợng điều chỉnh của ngành LHC
ĐTĐC của ngành LHC là những QHXH
mang tính chất chấp hành và điều hành
phát sinh giữa các chủ thể tham gia hoạt
động của NN trong những trƣờng hợp:
Đối tƣợng điều chỉnh của ngành LHC (tt)
Tổ chức và thực hiện các nguyên tắc
QLNN.
Thành lập, sắp xếp, giải thể các CQQL…
Thành lập, sắp xếp, giải thể, kiểm tra,
giám sát hoạt động của các đối tƣợng bị
quản lý nhƣ các DN, đơn vị hành chính - sự
nghiệp…
Thực hiện kế hoạch hóa, quản lý vật giá,
chế độ lƣơng và trợ cấp lƣơng, phân phối
các nguồn dự trữ vật chất, quản lý nghiên
cứu khoa học, phát triển công nghệ và các
lĩnh vực quản lý liên ngành khác.
Đối tƣợng điều chỉnh của ngành LHC (tt)
Tổ chức và bảo đảm thực hiện trong thực tiễn của
hoạt động hành chính – NN những quyền và nghĩa
vụ cơ bản của CD về lĩnh vực hành chính – chính trị,
KT, văn hóa – XH.
Tham gia vào việc thành lập, sắp xếp, giám sát hoạt
động của các TCXH và các cơ quan XH.
Tổ chức và thực hiện hoạt động công vụ NN.
Bảo đảm trật tự an toàn trên các phƣơng tiện giao
thông, nơi công cộng, bảo vệ môi trƣờng, sinh thái…
Xử lý các hành vi VPHC, tức là các hành vi vi phạm
các quy tắc QLNN.
Các QHXH thuộc ĐTĐC của ngành LHC
có thể đƣợc khái quát thành ba nhóm:
Một là, những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành phát sinh trong hoạt động của các
CQQLNN - là nhóm lớn nhất, cơ bản nhất;
Hai là, những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành phát sinh trong hoạt động xây dựng, tổ
chức công tác nội bộ của các CQNN khác;
Ba là, những QHXH mang tính chất chấp hành và
điều hành phát sinh trong hoạt động của các CQNN
khác hoặc các TCXH khi đƣợc NN trao quyền thực
hiện chức năng QLNN.
Phƣơng pháp điều chỉnh của ngành LHC
Ngành LHC sử dụng phƣơng pháp mệnh lệnh -
phục tùng để điều chỉnh các QHXH mang tính
chất chấp hành và điều hành.
Hoạt động quản lý, hoạt động chấp hành -
điều hành mang bản chất là tính quyền uy.
Phƣơng pháp quyền uy, phƣơng pháp mệnh
lệnh - phục tùng thể hiện các bên tham gia có
địa vị không bình đẳng về ý chí: một bên đƣa
ra lệnh, bên kia phải phục tùng.
Phƣơng pháp điều chỉnh của ngành LHC (tt)
Tuy nhiên, trong những trƣờng hợp đặc biệt,
ngành LHC cũng sử dụng phƣơng pháp thỏa
thuận, nhƣ trong trƣờng hợp ban hành các
quyết định liên tịch, kí kết và thực hiện các
hợp đồng hành chính.
Các bên tham gia trong những quan hệ này
bình đẳng, trong quá trình thỏa thuận không
có ai ra lệnh, ép buộc ai.
◙ Định nghĩa ngành LHC:
Ngành LHC là hệ thống các QPPL do NN
ban hành điều chỉnh những QHXH mang
tính chất chấp hành và điều hành phát
sinh trong hoạt động của các CQNN hoặc
TCXH khi đƣợc NN trao quyền thực hiện
chức năng QLNN.
Nguồn của ngành LHC VN
◙ Khái niệm
Nguồn của ngành LHC VN chƣa tồn tại dƣới
dạng tập quán pháp hay tiền lệ pháp mà chỉ
nằm trong các VB luật, và chỉ trong các VB do
cơ quan quyền lực NN và cơ quan hành chính
NN ban hành.
Ở nƣớc ta, các cơ quan TA và VKS không có
quyền đặt ra các quy tắc cho hoạt động QLNN.
Nguồn của ngành LHC VN (tt)
◙ Hệ thống nguồn của ngành LHC gồm:
HP, luật, nghị quyết của QH;
Pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH;
Lệnh, quyết định của CTN;
Nghị định CP; chỉ thị của TTg;
Thông tƣ của bộ trƣởng và thủ trƣởng cơ quan ngang bộ;
Nghị quyết của HĐND;
Quyết định, chỉ thị của UBND;
Quyết định, chỉ thị của các cơ quan chuyên môn thuộc UBND;
Quyết định, chỉ thị của các CQNN ở cơ sở (ban lãnh đạo các DN,
cơ quan, đơn vị hành chính sự nghiệp);
Nghị quyết liên tịch, thông tƣ liên ngành, liên bộ.
Nhƣng cần lƣu ý rằng không phải mọi VB có tên gọi nêu trên
đều là nguồn của ngành LHC, mà chỉ những VB có chứa các QP
hành chính mới là nguồn của ngành LHC.
Quan hệ pháp luật hành chính
Khái niệm
Chủ thể của quan hệ pháp luật hành
chính
Khái niệm
QHPLHC là hình thức pháp lý của QHXH
mang tính chất chấp hành và điều hành
xuất hiện trên cơ sở sự điều chỉnh của
QPPLHC tƣơng ứng với quan hệ đó, trong
quan hệ này các bên tham gia (các chủ
thể) đều mang những quyền và nghĩa vụ
pháp lý mà QP đã dự kiến trƣớc.
Khái niệm (tt)
◙ Điều kiện của QHPLHC:
QHPLHC xuất hiện khi đồng thời tồn tại 3 điều
kiện:
Tồn tại QPPLHC điều chỉnh quan hệ quản lý
tƣơng ứng
Xuất hiện sự kiện pháp lý
Tồn tại các chủ thể cụ thể.
Chủ thể của QHPLHC
◙ Khái niệm
Mọi CQNN, những ngƣời có chức vụ cũng
nhƣ mọi cán bộ, công chức, viên chức,
TCXH, cơ quan XH, CD, kể cả ngƣời nƣớc
ngoài và ngƣời không quốc tịch đều là chủ
thể của ngành LHC, có nghĩa là đều có thể
trở thành chủ thể của QHPLHC.
Chủ thể của QHPLHC (tt)
◙ QHPLHC có thể phát sinh giữa:
Một bên là CQNN (chủ yếu là cơ quan hành
chính – NN) với bên kia là CQNN khác, TCXH,
viên chức, CD;
Một bên là cơ quan tổ chức XH khi đƣợc NN
trao quyền thực hiện hoạt động chấp hành và
điều hành với bên kia là mọi chủ thể còn lại;
Một bên là cán bộ NN có thẩm quyền với bên
kia là mọi chủ thể còn lại.
Các hình thức và phƣơng pháp QLNN
Nội dung nghiên cứu:
Khái quát
Các hình thức QLNN
Các phƣơng pháp QLNN
Khái quát các hình thức và phƣơng pháp QLNN
Trong thực tiễn hoạt động quản lý, các chủ thể quản lý
sử dụng nhiều hình thức và phƣơng pháp quản lý khác
nhau đƣợc gọi là các hình thức và phƣơng pháp QLNN.
Các hình thức và phƣơng pháp này rất đa dạng, phụ
thuộc vào tính chất từng nhiệm vụ cụ thể cũng nhƣ vào
vị trí thẩm quyền của mỗi cơ quan.
Nhƣng điều đó không có nghĩa là bất kì một cơ quan nào
cũng có thể sử dụng bất cứ một hoạt động gì.
Việc mỗi CQNN đƣợc sử dụng những hình thức và
phƣơng pháp hoạt động gì không những có ý nghĩa quan
trọng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, mà còn có vai
trò to lớn bảo đảm pháp chế, trật tự và ổn định XH, bảo
vệ lợi ích của NN, quyền và lợi ích hợp pháp của CD.
Các hình thức QLNN
◙ Khái quát các hình thức QLNN
Hình thức QLNN là sự biểu hiện ra bên
ngoài của những hoạt động quản lý cùng
loại với cùng nội dung, tính chất và
phƣơng thức tác động của chủ thể lên
khách thể quản lý.
Những hình thức quản lý đƣợc phân loại
thành hai nhóm căn cứ vào quan hệ của
chúng với PL: những hình thức pháp lý và
những hình thức không hay ít mang tính
chất pháp lý.
Các hình thức QLNN (tt)
◙ Các hình thức pháp lý
Là những hình thức đƣợc PL quy định cụ thể
và gắn liền với việc ban hành những QPPL
và áp dụng PL, bao gồm:
Hoạt động ban hành những quyết định quản
lý chủ đạo;
Hoạt động ban hành những quyết định QP;
Hoạt động ban hành những quyết định cá
biệt - cụ thể.
Các hình thức QLNN (tt)
◙ Các hình thức ít hoặc không mang tính pháp lý
Là những hình thức, do đặc thù của chúng,
ít hoặc không đƣợc quy định cụ thể trong
PL.
Các hình thức QLNN (tt)
◙ Các hình thức ít hoặc không mang tính pháp lý (tt)
Hoạt động này đƣợc thể hiện dƣới những hình thức:
Những biện pháp tổ chức – XH trực tiếp: Đó là các hoạt
động tuyên truyền, giải thích, hƣớng dẫn thực hiện PL, tổ
chức thực hiện PL.
Những hoạt động tác nghiệp vật chất - kỹ thuật.
Những hành động mang tính quyền lực – pháp lý: là
những hoạt động thi hành các biện pháp cƣỡng chế.
Hợp đồng hành chính: là sự thỏa thuận (hợp đồng) giữa
các chủ thể QLNN để thực hiện nhiệm vụ, chức năng
quản lý mà việc thực hiện hợp đồng đó không xuất phát
trực tiếp từ thẩm quyền của các chủ thể này. Một bên
thực hiện hợp đồng đƣợc trả thù lao.
Các phƣơng pháp QLNN
Nội dung nghiên cứu:
◙ Khái niệm
◙ Phƣơng pháp thuyết phục và phƣơng
pháp cƣỡng chế
◙ Phƣơng pháp hành chính và phƣơng
pháp kinh tế
◙ Các phƣơng pháp QLNN khác
◙ Khái niệm
Phƣơng pháp QLNN là những phƣơng
thức, cách thức, biện pháp mà chủ thể
quản lý áp dụng để tác động lên khách thể
quản lý (hành vi của đối tƣợng bị quản lý)
nhằm đạt đƣợc những mục đích đề ra.
◙ Phƣơng pháp thuyết phục và
phƣơng pháp cƣỡng chế
Phƣơng pháp thuyết phục
Phƣơng pháp thuyết phục bao gồm những
biện pháp nhƣ: giáo dục chính trị, tƣ tƣởng,
đạo đức, áp dụng những biện pháp khuyến
khích về vật chất và tinh thần, tuyên truyền,
vận động, giải thích, hƣớng dẫn, v.v…
◙ Phƣơng pháp thuyết phục và
phƣơng pháp cƣỡng chế (tt)
Phƣơng pháp cƣỡng chế
Phƣơng pháp cƣỡng chế gồm những biện pháp:
Ban hành những quy định mang tính chất bắt buộc,
cấm;
Những quyết định cá biệt-cụ thể mang tính bắt
buộc;
Áp dụng những biện pháp xử phạt hoặc những biện
pháp cƣỡng chế mang tính chất phòng ngừa, ngăn
chặn VPPL.
◙ Phƣơng pháp hành chính và
phƣơng pháp kinh tế
Phƣơng pháp hành chính
Là những biện pháp tác động một cách
trực tiếp tới đối tƣợng bị quản lý bằng
cách trực tiếp quy định nghĩa vụ của họ
dƣới hình thức những mệnh lệnh mang
tính quyền lực NN.
◙ Phƣơng pháp hành chính và
phƣơng pháp kinh tế (tt)
Phƣơng pháp kinh tế
Là phƣơng thức tác động một cách gián tiếp tới đối
tƣợng bị quản lý thông qua việc sử dụng những đòn
bẩy KT nhằm tác động tới lợi ích của con ngƣời và
do đó, tăng cƣờng lòng nhiệt tình hăng say lao
động. Phƣơng pháp KT ngày càng có ý nghĩa to lớn.
Phƣơng pháp KT muốn đƣợc áp dụng cần phải thông
qua những VB theo những quy định của ngành LHC,
nghĩa là phƣơng pháp hành chính là phƣơng tiện
đƣa phƣơng pháp KT vào cuộc sống.
◙ Các phƣơng pháp QLNN khác
Ngƣời ta còn chia phƣơng pháp quản lý
thành những loại nhƣ: phƣơng pháp lãnh
đạo chung, phƣơng pháp điều chỉnh,
phƣơng pháp quản lý tác nghiệp, phƣơng
pháp quản lý theo chƣơng trình – mục
tiêu, v.v…
Trách nhiệm hành chính (TNHC)
☻ Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm trách nhiệm hành chính
Các biện pháp (hình thức) trách nhiệm
hành chính theo PL VN
Khái niệm trách nhiệm hành chính
◙ Khái niệm
Là sự áp dụng những biện pháp cƣỡng chế
hành chính mang tính chất xử phạt hoặc
khôi phục lại những quyền và lợi ích bị
xâm hại đƣợc quy định trong những chế tài
của QPPL hành chính bởi CQNN, ngƣời có
thẩm quyền đối với những chủ thể thực
hiện hành vi VPHC.
Khái niệm trách nhiệm hành chính (tt)
◙ Đặc điểm của trách nhiệm hành chính
Cơ sở của TNHC là VPHC: VPHC là những hành vi trái
PL do các chủ thể của ngành LHC thực hiện một cách
cố ý hoặc vô ý, xâm hại tới các QHXH do ngành LHC
bảo vệ và theo quy định của PL phải bị xử phạt VPHC.
Các biện pháp TNHC là một loại biện pháp cƣỡng chế
hành chính, nhƣng khác với các biện pháp cƣỡng chế
có tính chất phòng ngừa và ngăn chặn hành chính.
TNHC đƣợc áp dụng, cũng giống nhƣ các biện pháp
phòng ngừa và ngăn chặn hành chính, chủ yếu bởi cơ
quan hành chính – NN, ngƣời có thẩm quyền ngoài
trình tự xét xử tƣ pháp.
Các biện pháp (hình thức) trách
nhiệm hành chính theo PL VN
◙ Các hình thức (biện pháp) xử phạt
hành chính
◙ Các biện pháp khôi phục pháp luật
Các biện pháp (hình thức) TNHC (tt)
.
CÁC BIỆN PHÁP
TRÁCH NHIỆM HÀNH CHÍNH
CÁC BIỆN PHÁP XỬ CÁC BIỆN PHÁP KHÔI
PHẠT HÀNH CHÍNH PHỤC PHÁP LUẬT
KHÔI KHẮC BỒI TIÊU
XỬ PHẠT XỬ PHẠT
PHỤC PHỤC Ô THƢỜNG HỦY
CHÍNH BỔ SUNG
LẠI, NHIỄM, THIỆT VẬT
THÁO DỊCH HẠI ĐẾN PHẨM
DỠ BỆNH 1 TR GÂY HẠI
TƢỚC TỊCH THU
CẢNH PHẠT QUYỀN TANG VẬT,
CÁO TIỀN SỬ DỤNG P/TIỆN
GiẤY PHÉP VI PHẠM
◙ Các hình thức (biện pháp) xử
phạt hành chính
Cách thức áp dụng hình thức xử phạt chính
Hình thức xử phạt chính: là những hình phạt đƣợc
áp dụng độc lập, nghĩa là đối với mỗi VPHC cần và
chỉ có thể áp dụng một trong hai hình thức này.
Cảnh cáo đƣợc áp dụng đối với cá nhân, tổ chức có
VPHC nhỏ, vi phạm lần đầu, có tình tiết giảm nhẹ.
Phạt tiền là hình thức xử phạt phổ biến với khung
phạt từ 5.000 đồng đến 100.000.000 đồng.
◙ Các hình thức (biện pháp) xử phạt
hành chính (tt)
Cách thức áp dụng hình thức xử phạt bổ sung
Hình thức phạt bổ sung: là hình phạt không đƣợc áp
dụng độc lập, chỉ có thể kèm theo hình phạt chính, và có
thể đồng thời áp dụng cả hai hình phạt bổ sung.
Tƣớc quyền sử dụng giấy phép có thời hạn hoặc không có
thời hạn đƣợc áp dụng đối với cá nhân, tổ chức vi phạm
nghiêm trọng quy tắc sử dụng giấy phép.
Tịch thu tang vật, phƣơng tiện đƣợc sử dụng để thực
hiện VPHC là việc sung vào công quỹ tang vật, phƣơng
tiện có liên quan trực tiếp đến VPHC.
Không tịch thu tang vật, phƣơng tiện bị cá nhân, tổ chức
VPHC chiếm đoạt, mà trả lại cho chủ sở hữu hoặc ngƣời
quản lý hợp pháp.
◙ Các biện pháp khôi phục pháp luật
Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu đã bị
thay đổi hoặc buộc tháo dỡ công trình xây
dựng trái phép;
Buộc thực hiện các biện pháp khắc phục tình
trạng ô nhiễm môi trƣờng, lây lan dịch bệnh;
Buộc bồi thƣờng thiệt hại đến 1.000.000
đồng;
Buộc tiêu hủy vật phẩm gây hại cho sức khỏe
con ngƣời, văn hóa phẩm độc hại.
Tòa án hành chính
Khi TAHC chƣa đƣợc thành lập, mọi khiếu kiện của
CD, tổ chức, cơ quan đối với các hành vi hành chính,
các quyết định của các CQHC và những ngƣời có
chức vụ chỉ đƣợc giải quyết theo con đƣờng hành
chính bởi chính các CQHC.
Đây là hạn chế lớn trong việc bảo vệ quyền CD, tổ
chức, cơ quan trƣớc những hành vi lạm quyền của
bộ máy hành chính.
Với sự ra đời của TAHC thì CD, cơ quan, tổ chức,
trong những trƣờng hợp họ cho rằng, quyền, lợi ích
hợp pháp của họ bị vi phạm, có quyền khởi kiện ra
TAHC.
Tòa án hành chính (tt)
Đƣơng sự có quyền khởi kiện ra tòa án đối với một quyết
định hành chính hoặc hành vi hành chính, nhƣng trƣớc
hết, đƣơng sự phải khiếu nại với CQNN, ngƣời đã ra
quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính đó;
Trong trƣờng hợp đã hết thời hạn quy định mà khiếu nại
không đƣợc giải quyết hoặc ngƣời khiếu nại không đồng
ý với quyết định giải quyết khiếu nại, thì họ có thể kiện
ra tòa án (hoặc khiếu nại lên ngƣời có thẩm quyền giải
quyết khiếu nại tiếp theo).
Điều đó cũng có nghĩa là thủ tục khởi kiện vụ án hành
chính xuất phát từ chính thủ tục khiếu nại hành chính
thông thƣờng theo Luật khiếu nại, tố cáo.
TÍNH ĐỘC LẬP, KHÁCH QUAN VÀ CÔNG BẰNG TRONG VIỆC
.
GIẢI QUYẾT CÁC VỤ TRANH CHẤP HC TẠI CQHC
GIẢI QUYẾT CÁC VỤ
TRANH CHẤP HÀNH CHÍNH
TẠI CƠ QUAN HÀNH CHÍNH
KHÔNG ĐẢM BẢO TÍNH
ĐỘC LẬP, KHÁCH QUAN, CÔNG BẰNG
CQ GIẢI QUYẾT CƠ QUAN CƠ QUAN CQ GIẢI QUYẾT
TRANH CHẤP GIẢI QUYẾT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP,
ĐỒNG THỜI TRANH CHẤP TRANH CHẤP CQ BAN HÀNH
LÀ CQ CÓ CÁC ĐỒNG THỜI ĐỒNG THỜI VBQLNN, CQ
Q/ĐỊNH HAY LÀ CƠ QUAN LÀ CƠ QUAN THỰC HIỆN QLNN
HÀNH VI DẪN THỰC HIỆN BAN HÀNH THƢỜNG CÙNG
ĐẾN TR/CHẤP QLNN VBQLNN MỘT HỆ THỐNG
III. NGÀNH LHS
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm ngành LHS
Khái niệm tội phạm, cấu thành tội
phạm và trách nhiệm hình sự đối với
ngƣời phạm tội
Hình phạt và các biện pháp tƣ pháp
theo PL hình sự VN
Khái niệm ngành LHS
Định nghĩa
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh của ngành LHS
Bộ LHS - nguồn chủ yếu của ngành LHS
VN
Các nguyên tắc của ngành LHS VN
Định nghĩa
Ngành LHS gồm hệ thống những QPPL do
NN ban hành quy định những hành vi nguy
hiểm cho XH nào là tội phạm và hình phạt
với các tội phạm.
Chỉ có ngành LHS mới quy định tội phạm
và hình phạt.
Định nghĩa (tt)
◙ Các QPPL hình sự đƣợc chia làm hai loại:
Phần chung: quy định những nguyên tắc,
nhiệm vụ của ngành LHS, những vấn đề
chung về tội phạm và hình phạt,…
Phần các tội phạm: quy định các tội phạm
cụ thể, loại và mức hình phạt đối với các
loại tội phạm, tạo thành.
Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp
điều chỉnh của ngành LHS
ĐTĐC: là những QHXH phát sinh giữa NN và ngƣời
phạm tội.
PPĐC: là phƣơng pháp quyền uy – phục tùng, là
phƣơng pháp sử dụng quyền lực NN trong việc điều
chỉnh các QHPL hình sự.
NN có quyền tối cao trong việc định đoạt số phận
của ngƣời phạm tội, buộc họ phải chịu TNHS.
TNHS thuộc về cá nhân ngƣời phạm tội, phải do
chính họ gánh chịu một cách trực tiếp.
Bộ LHS - nguồn chủ yếu của ngành LHS
Bộ LHS là một đạo luật do QH ban hành, quy định về tội
phạm, hình phạt cũng nhƣ các vấn đề khác liên quan đến
việc xác định tội phạm, đồng thời quy định nhiệm vụ và
những nguyên tắc chung của LHS.
Bộ LHS là nguồn chủ yếu của ngành LHS.
Các thông tƣ liên ngành, các nghị quyết, chỉ thị, tổng kết,
hƣớng dẫn của TANDTC là những VB hƣớng dẫn nghiệp
vụ chứ không phải là nguồn của ngành LHS.
Ngoài lời nói đầu, Bộ LHS đƣợc cấu tạo gồm hai phần:
phần chung và phần các tội phạm.
Mỗi phần đƣợc chia thành nhiều chƣơng.
Mỗi chƣơng có thể chia thành mục với nhiều điều luật.
Các nguyên tắc của ngành LHS
Nguyên tắc pháp chế XHCN:
Chỉ có PL hình sự mới quy định hành vi nào là tội
phạm, loại và mức hình phạt.
Các CQNN có thẩm quyền phải triệt để tuân thủ PL
khi thi hành chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn.
Nguyên tắc dân chủ XHCN: LHS tôn trọng và bảo vệ
quyền tự do dân chủ của CD. Mọi CD có quyền
ngang nhau, không phân biệt đối xử, tự mình hay
thông qua TCXH tham gia vào việc xây dựng và áp
dụng PL hình sự, đấu tranh phòng và chống tội
phạm.
Các nguyên tắc của ngành LHS (tt)
Nguyên tắc nhân đạo XHCN: Việc áp dụng hình phạt đối
với ngƣời phạm tội chủ yếu nhằm mục đích giáo dục và
cải tạo họ thành CD có ích cho XH. Khoan hồng đối với
ngƣời tự thú, thật thà khai báo, ăn năn hối cải, và có
những quy định tạo điều kiện cho ngƣời phạm tội tự cải
tạo sửa chữa sai lầm nhƣ miễn TNHS, miễn hình phạt, án
treo…
Nguyên tắc kết hợp hài hòa chủ nghĩa yêu nƣớc và tinh
thần quốc tế: Ngành LHS không chỉ trừng trị nghiêm
khắc hành vi phạm tội xâm phạm đến lợi ích của VN mà
còn trừng trị các hành vi phá hoại hòa bình, gây chiến
tranh xâm lƣợc, chống loài ngƣời, ghi nhận và bảo đảm
thực hiện các cam kết quốc tế trong cuộc đấu tranh
chung của loài ngƣời về một thế giới hòa bình, hợp tác,
tiến bộ.
Khái niệm tội phạm, cấu thành tội phạm và
trách nhiệm hình sự đối với ngƣời phạm tội
Khái niệm tội phạm
Cấu thành tội phạm
Trách nhiệm hình sự
Khái niệm tội phạm
◙ Định nghĩa
◙ Những dấu hiệu cơ bản của tội phạm
◙ Phân loại tội phạm
◙ Định nghĩa
ĐN1: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho XH, có lỗi,
trái PL hình sự và phải chịu hình phạt.
ĐN2: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho XH đƣợc
quy định trong BLHS, do ngƣời có NLTNHS thực hiện
một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ
quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của tổ quốc,
xâm phạm chế độ XHCN, chế độ KT và sở hữu XHCN,
xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân
phẩm, tự do, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp
khác của CD, xâm phạm những lĩnh vực khác của
trật tự PL XHCN (Đ8 BLHS1999).
◙ Những dấu hiệu cơ bản của tội phạm
Là hành vi
Tính trái PL hình sự
Tính có lỗi của tội phạm
Tính phải chịu hình phạt
Tính nguy hiểm cho XH
◙ Những dấu hiệu cơ bản của tội phạm(tt)
Năm dấu hiệu nêu trên có quan hệ chặt chẽ với
nhau. Tính nguy hiểm cho XH, tính có lỗi là những
dấu hiệu biểu hiện mặt nội dung, còn tính trái PL
hình sự, tính phải chịu hình phạt là những dấu hiệu
biểu hiện mặt hình thức của tội phạm.
Lỗi là thái độ tâm lý của một ngƣời đối với hành vi
nguy hiểm cho XH của mình và đối với hậu quả do
hành vi đó gây ra.
.
.
◙ PHÂN LOẠI TỘI PHẠM
TỘI PHẠM
TỘI PHẠM ÍT TỘI PHẠM TỘI PHẠM RẤT ĐẶC BIỆT
NGHIÊM TRỌNG NGHIÊM TRỌNG NGHIÊM TRỌNG NGHIÊM TRỌNG
KHUNG HÌNH KHUNG HÌNH KHUNG HÌNH KHUNG HÌNH
PHẠT DƢỚI PHẠT PHẠT PHẠT TỪ 15
3 NĂM TÙ DƢỚI 7 NĂM DƢỚI 15 NĂM NĂM ĐẾN
TỬ HÌNH
Cấu thành tội phạm
◙ Khái niệm
◙ Các yếu tố cấu thành tội phạm
◙ Phân loại cấu thành tội phạm
◙ Khái niệm
Cấu thành tội phạm là tổng hợp những dấu
hiệu chung có tính đặc trƣng cho một loại tội
phạm cụ thể đƣợc quy định trong LHS.
Cấu thành tội phạm là khái niệm pháp lý của
một loại tội, là sự mô tả khái quát một loại tội
phạm trong LHS.
Cấu thành tội phạm là cơ sở pháp lý của trách
nhiệm hình sự và là cơ sở pháp lý để định tội
danh.
◙ Các yếu tố cấu thành tội phạm
Khách thể của tội phạm là QHXH đƣợc LHS bảo vệ, và
bị tội phạm gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại.
Mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện của
tội phạm diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài thế giới khách
quan, nhƣ hành vi, hậu quả, mối quan hệ nhân quả,
phƣơng tiện, công cụ, phƣơng pháp, thời gian…
Chủ thể của tội phạm là con ngƣời cụ thể đã thực hiện
hành vi nguy hiểm đƣợc LHS quy định là tội phạm, có
NLTNHS và đạt độ tuổi theo quy định.
Mặt chủ quan của tội phạm là những diễn biến tâm lý
bên trong của tội phạm, bao gồm: lỗi, mục đích và
động cơ phạm tội.
◙ Phân loại cấu thành tội phạm
Theomức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội
đƣợc cấu thành tội phạm phản ánh:
Cấu thành tội phạm cơ bản là cấu thành tội phạm
bao gồm các dấu hiệu định tội.
Cấu thành tội phạm tăng nặng bao gồm những dấu
hiệu định tội và thêm dấu hiệu thể hiện mức độ
nguy hiểm cho XH của tội phạm tăng đáng kể so với
cấu thành cơ bản.
Cấu thành tội phạm giảm nhẹ bao gồm những dấu
hiệu định tội và thêm dấu hiệu thể hiện mức độ
nguy hiểm cho XH của tội phạm giảm đáng kể so với
cấu thành cơ bản.
◙ Phân loại cấu thành tội phạm (tt)
Dựa vào đặc điểm cấu trúc của các dấu hiệu
thuộc mặt khách quan:
Cấu thành tội phạm vật chất là cấu thành tội phạm
có các dấu hiệu của mặt khách quan là hành vi nguy
hiểm cho XH, hậu quả nguy hiểm cho XH và mối
quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả.
Cấu thành tội phạm hình thức là cấu thành tội phạm
mà mặt khách quan chỉ có dấu hiệu hành vi nguy
hiểm cho XH.
Trách nhiệm hình sự
◙ Khái niệm
TNHS là một dạng của trách nhiệm pháp
lý, là hậu quả đã thực hiện tội phạm mà
LHS quy định thể hiện ở sự áp dụng những
chế tài hình sự đối với ngƣời phạm tội theo
một trình tự do luật quy định.
Trách nhiệm hình sự (tt)
◙ Đặc điểm của TNHS:
Cơ sở của TNHS là cấu thành tội phạm.
Không có tội phạm thì không có TNHS.
TNHS, theo LHS VN, là trách nhiệm cá
nhân.
TNHS là dạng trách nhiệm pháp lý nghiêm
khắc nhất, bởi phƣơng tiện để thực hiện
TNHS là hình phạt.
Hình phạt và các biện pháp tƣ
pháp theo PLHS VN
Khái niệm hình phạt
Hệ thống hình phạt
Các biện pháp tƣ pháp trong LHS VN
Khái niệm hình phạt
Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế nghiêm
khắc nhất đƣợc quy định trong LHS do tòa
án nhân danh NN áp dụng đối với ngƣời
thực hiện tội phạm theo một trình tự riêng
biệt, nhằm trừng trị, cải tạo, giáo dục
ngƣời phạm tội và ngăn ngừa tội phạm.
Khái niệm hình phạt (tt)
◙ Đặc điểm của hình phạt
Là biện pháp cƣỡng chế NN nghiêm khắc nhất.
Hình phạt chỉ đƣợc quy định trong LHS và chỉ đƣợc
áp dụng cho chính cá nhân ngƣời đã thực hiện tội
phạm.
Hình phạt do tòa án nhân danh NN áp dụng đối với
ngƣời phạm tội, và đƣợc công bố công khai bằng
một bản án, quyết định, là kết quả của một phiên
tòa hình sự với các thủ tục đƣợc quy định trong
LTTHS.
Hình phạt là biện pháp đặc biệt đảm bảo cho LHS có
thể thực hiện đƣợc nhiệm vụ bảo vệ, giáo dục.
Hệ thống hình phạt
◙ Khái niệm
Hệ thống hình phạt là tổng thể các hình phạt
do NN quy định trong LHS và đƣợc sắp xếp
theo một trình tự nhất định tùy thuộc vào
mức độ nghiêm khắc của mỗi hình phạt.
Hệ thống hình phạt đƣợc chia thành hai
nhóm: Nhóm hình phạt chính và nhóm hình
phạt bổ sung.
.
Hệ thống hình phạt (tt)
HÌNH PHẠT CHÍNH
CẢI
TÙ
TẠO TÙ
CẢNH PHẠT TRỤC CÓ TỬ
KHÔNG CHUNG
CÁO TIỀN XUẤT THỜI HÌNH
GIAM THÂN
HẠN
GIỮ
Hệ thống hình phạt (tt)
◙ Cách thức áp dụng hình phạt chính
Hình phạt chính là hình phạt cơ bản đƣợc
áp dụng cho một tội phạm và đƣợc tuyên
độc lập.
Với mỗi tội phạm, tòa án chỉ có thể tuyên
độc lập một hình phạt chính.
.
Hệ thống hình phạt (tt)
HÌNH PHẠT BỔ SUNG
CẤM TƢỚC
TỊCH
THỰC CẤM 1 SỐ
QUẢN TRỤC THU PHẠT
HIỆN CƢ QUYỀN
CHẾ XUẤT TÀI TIỀN
1 SỐ TRÖ CÔNG
SẢN
C/VIỆC DÂN
Hệ thống hình phạt (tt)
◙ Cách thức áp dụng hình phạt bổ sung
Hình phạt bổ sung là hình phạt không
đƣợc tuyên độc lập mà chỉ có thể tuyên
kèm theo hình phạt chính, và tòa án có thể
tuyên một hay nhiều hình phạt bổ sung.
Các biện pháp tƣ pháp
◙ Khái niệm
Là những biện pháp cƣỡng chế hình sự đƣợc
áp dụng đối với ngƣời thực hiện hành vi phạm
tội hoặc có dấu hiệu của tội phạm.
Chúng có tác dụng hỗ trợ hình phạt, giúp cho
việc xử lý tội phạm đƣợc triệt để.
Trong nhiều trƣờng hợp đƣợc áp dụng với
ngƣời không có NLTNHS đã thực hiện hành vi
nguy hiểm cho XH.
Các biện pháp tƣ pháp hình sự gồm (tt):
Tịch thu vật và tiền bạc trực tiếp liên quan;
Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thƣờng
thiệt hại, buộc công khai xin lỗi;
Bắt buộc chữa bệnh;
Buộc phải chịu thử thách;
Đƣa vào trƣờng giáo dƣỡng.
Hai biện pháp sau cùng có tính chất giáo
dục, phòng ngừa, chỉ áp dụng đối với ngƣời
chƣa thành niên phạm tội.
IV. NGÀNH LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ (LTTHS)
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm tố tụng hình sự và ngành
luật tố tụng hình sự
Các nguyên tắc cơ bản của ngành luật
tố tụng hình sự
Chủ thể của quan hệ PL tố tụng hình sự
Các giai đoạn của hoạt động tố tụng
hình sự
Khái niệm tố tụng hình sự và
ngành luật tố tụng hình sự
Tố tụng hình sự
Ngành Luật tố tụng hình sự
Bộ luật tố tụng hình sự
Tố tụng hình sự
Là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến
hành tố tụng (cơ quan điều tra, viện kiểm sát,
tòa án), ngƣời tiến hành tố tụng và ngƣời
tham gia tố tụng, các cá nhân, CQNN và TCXH
góp phần vào việc giải quyết vụ án hình sự
theo quy định của LTTHS.
.
.
Các giai đoạn của tố tụng hình sự
5 GIAI ĐOẠN CỦA
TỐ TỤNG HÌNH SỰ
KHỞI ĐIỀU TRUY XÉT THI
TỐ TRA TỐ XỬ HÀNH
VỤ VỤ VỤ VỤ ÁN
ÁN ÁN ÁN ÁN
Các giai đoạn của tố tụng hình sự (tt)
Khởi tố vụ án hình sự: là giai đoạn đầu của hoạt động
TTHS. Các cơ quan có thẩm quyền xác định sự việc xảy ra
có hay không có dấu hiệu tội phạm để ra quyết định khởi
tố hay không khởi tố.
Điều tra: là việc cơ quan điều tra sử dụng mọi biện pháp
mà LTTHS quy định để thu thập các chứng cứ nhằm xác
định sự việc phạm tội và con ngƣời phạm tội làm cơ sở
cho việc truy tố và xử lý tội phạm.
Truy tố: là việc VKS căn cứ vào kết luận điều tra và căn
cứ vào LHS để truy tố bị can ra trƣớc tòa án bằng một
bản cáo trạng.
Xét xử: tòa án xử lý sự việc phạm tội và con ngƣời phạm
tội và quyết định áp dụng hình phạt nếu họ có tội bằng
các bản án và quyết định.
Thi hành án: nhằm thi hành các bản án và quyết định có
hiệu lực.
Ngành Luật tố tụng hình sự (LTTHS)
◙ Khái niệm
Ngành LTTHS là tổng thể các QPPL điều
chỉnh các QHXH phát sinh trong quá trình
khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và chấp
hành án hình sự
Ngành Luật tố tụng hình sự (tt)
◙ Đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp điều chỉnh
ĐTĐC: là những QHXH phát sinh trong quá
trình giải quyết vụ án hình sự giữa các chủ thể
của QHPL TTHS.
PPĐC: là phƣơng pháp quyền uy và phối hợp,
chế ƣớc lẫn nhau giữa các cơ quan tiến hành
tố tụng để điều chỉnh các QHPL TTHS.
Bộ luật tố tụng hình sự
Bộ LTTHS- nguồn cơ bản của ngành
LTTHS.
Các QPPL TTHS đƣợc quy định nhiều ở các
VBPL khác nhau, trong đó chủ yếu đƣợc
quy định tập trung trong Bộ LTTHS.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS
◙ Khái niệm
Là những tƣ tƣởng chỉ đạo làm cơ sở cho
hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật
tố tụng hình sự.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS
◙ Các nguyên tắc chung:
Bảo đảm pháp chế XHCN trong TTHS.
Tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của CD.
Bảo đảm quyền bình đẳng của mọi CD trƣớc PL.
Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm thân thể của CD.
Bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm,
tài sản của CD.
Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, an toàn
và bí mật về thƣ tín, điện thoại, điện tín của CD.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS (tt)
◙ Các nguyên tắc riêng:
Xác định sự thật của vụ án.
Đảm bảo việc tham gia tố tụng của các TCXH và mọi CD.
Bảo đảm quyền bào chữa của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị
cáo.
Không ai bị coi là có tội khi chƣa có bản án kết tội của
Tòa án đã có hiệu lực PL.
Trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến
hành tố tụng.
Trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự.
Bảo đảm sự vô tƣ của những ngƣời tiến hành hoặc ngƣời
tham gia tố tụng.
Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo
PL.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS (tt)
◙ Các nguyên tắc riêng:
Thực hiện chế độ xét xử có Hội thẩm tham gia.
Tòa án xét xử tập thể.
Xét xử công khai.
Bảo đảm quyền bình đẳng trƣớc tòa án.
Thực hiện chế độ hai cấp xét xử
Giám đốc việc xét xử.
Bảo đảm hiệu lực của bản án và quyết định của
Tòa án.
Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân
theo PL trong tố tụng hình sự.
Tiếng nói và chữ viết dùng trong TTHS.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành LTTHS (tt)
◙ Các nguyên tắc riêng:
Trách nhiệm của các tổ chức và CD trong đấu tranh phòng
ngừa và chống tội phạm.
Sự phối hợp giữa các CQNN với các cơ quan tiến hành tố
tụng.
Phát hiện và khắc phục nguyên nhân và điều kiện phạm tội.
Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự.
Bảo đảm quyền đƣợc bồi thƣờng thiệt hại và phục hồi danh
dự, quyền lợi của ngƣời bị oan.
Bảo đảm quyền đƣợc bồi thƣờng của ngƣời bị thiệt hại do cơ
quan hoặc ngƣời có thẩm quyền tiến hành TTHS gây ra.
Bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo trong TTHS.
Giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử đối với hoạt
động của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố
tụng.
Chủ thể của QHPL TTHS
Các cơ quan tiến hành tố tụng
Ngƣời tiến hành tố tụng
Ngƣời tham gia tố tụng
Các cơ quan tiến hành tố tụng
◙ Các cơ quan điều tra
◙ Viện kiểm sát
◙ Tòa án
◙ Các cơ quan điều tra
Các cơ quan điều tra bao gồm:
Cơ quan điều tra thuộc lực lƣợng cảnh sát nhân dân;
Cơ quan điều tra thuộc lực lƣợng an ninh nhân dân;
Cơ quan điều tra thuộc VKSND;
Cơ quan điều tra thuộc quân đội nhân dân.
Ngoài ra còn có một số cơ quan khác đƣợc thực hiện
một số hoạt động điều tra, nhƣ:
Cơ quan hải quan;
Cơ quan kiểm lâm;
Bộ đội biên phòng.
◙ Các cơ quan điều tra (tt)
Nhiệm vụ của các cơ quan điều tra:
Tiến hành điều tra tất cả các tội phạm;
Áp dụng mọi biện pháp do PL quy định để
xác định tội phạm và ngƣời phạm tội;
Lập hồ sơ đề nghị truy tố;
Tìm ra nguyên nhân và điều kiện phạm tội;
Yêu cầu các tổ chức hữu quan áp dụng các
biện pháp phòng ngừa tội phạm.
◙ Các cơ quan điều tra (tt)
Quyền hạn của các cơ quan điều tra:
Khởi tố vụ án, khởi tố bị can;
Tiến hành các hoạt động điều tra;
Áp dụng các biện pháp cƣỡng chế và các
biện pháp ngăn chặn của TTHS;
Làm biên bản kết luận điều tra và đề nghị
truy tố nếu có đủ chứng cứ để xác định có
tội phạm và ngƣời phạm tội.
◙ Viện kiểm sát
Chức năng của VKS
Kiểm sát việc tuân theo PL trong hoạt
động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử,
chấp hành án hình sự;
Thực hiện quyền công tố NN.
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn điều tra:
Phê chuẩn hoặc hủy bỏ các quyết định khởi tố;
Đề ra các yêu cầu trong giai đoạn điều tra;
Trực tiếp hỏi cung bị can khi thấy cần thiết;
Có quyền phê chuẩn hay không phê chuẩn các quyết
định của cơ quan điều tra,
Hủy bỏ quyết định trái PL của cơ quan điều tra;
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn điều
tra (tt):
Có quyền ra các quyết định cần thiết đối
với vụ án:
Áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp
ngăn chặn của TTHS,
Có quyền yêu cầu thủ trƣởng cơ quan điều
tra thay đổi điều tra viên khi VPPL.
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn điều
tra (tt):
Khi kết thúc điều tra có quyền:
Truy tố bị can trƣớc tòa án bằng cáo trạng;
Trả lại hồ sơ để cơ quan điều tra tiến hành
điều tra bổ sung, đình chỉ hoặc tạm đình
chỉ vụ án.
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn xét xử:
Tham gia phiên tòa để kiểm sát việc tuân theo PL
trong quá trình xét xử;
Đồng thời làm nhiệm vụ công tố trƣớc NN, trình bày
cáo trạng và các kết luận của mình trƣớc tòa;
Ra kháng nghị đối với các bản án của tòa án khi
chƣa có hiệu lực PL để xử lại theo trình tự phúc
thẩm;
Kháng nghị các bản án, quyết định của tòa án đã có
hiệu lực theo trình tự giám đốc thẩm và tái thẩm.
◙ Viện kiểm sát (tt)
Nhiệm vụ và quyền hạn của VKS ở giai đoạn thi
hành án:
Tham gia hội đồng thi hành án tử hình;
Đề nghị tòa án hoãn chấp hành hình phạt
tù trong những trƣờng hợp luật định;
Tham gia hội đồng xét giảm thời hạn hoặc
miễn chấp hành hình phạt thể hiện bằng
VB về đơn xin xóa án với tòa án.
◙ Tòa án
Khái niệm
Tòa án Là cơ quan xét xử duy nhất, có
nhiệm vụ xét xử đúng ngƣời, đúng tội,
đúng PL, bảo đảm lợi ích hợp pháp của
những ngƣời tham gia tố tụng.
Khi xét xử, tòa án xét xử độc lập và chỉ
tuân theo PL
◙ Tòa án (tt)
Tòa án có quyền ra một trong các quyết định:
Đƣa vụ án ra xét xử nếu thấy có đủ chứng cứ.
Trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung.
Tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án.
Áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ các biện pháp ngăn
chặn, có quyền ra các quyết định cần thiết khác
nhƣ: quyết định trả tự do cho bị cáo sau khi tuyên
án.
Xử lại các bản án theo trình tự phúc thẩm hoặc giám
đốc thẩm, tái thẩm.
Đƣa các bản án đã có hiệu lực ra thi hành và theo
dõi việc thi hành án.
Ngƣời tiến hành tố tụng
Điều tra viên
◙
Thủ trƣởng cơ quan điều tra
◙
Kiểm sát viên
◙
Viện trƣởng viện kiểm sát các cấp
◙
Thẩm phán
◙
Chánh án tòa án nhân dân các cấp
◙
Hội thẩm nhân dân
◙
Thƣ kí phiên tòa
◙
◙ Điều tra viên
Điều tra viên là ngƣời tiến hành trực tiếp các
hoạt động điều tra trong TTHS.
Điều tra viên phải có các tiêu chuẩn: là ngƣời
VN, có phẩm chất đạo đức tốt, trung thực,
khách quan, có kiến thức pháp lý cần thiết, có
khả năng và kinh nghiệm điều tra.
◙ Điều tra viên (tt)
Điều tra viên có quyền:
Áp dụng mọi biện pháp mà LTTHS quy định để hoàn
thành nhiệm vụ;
Có quyền kiến nghị với thủ trƣởng cơ quan điều tra về
các biện pháp thuộc thẩm quyền của họ nhƣ:
Quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can;
Quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ các biện pháp
ngăn chặn.
Có quyền ƣu tiên đi lại trên các phƣơng tiện giao thông
khi làm nhiệm vụ;
Trong trƣờng hợp cần thiết có quyền trƣng dụng phƣơng
tiện và ngƣời điều khiển phƣơng tiện.
◙ Thủ trƣởng cơ quan điều tra
Là ngƣời đứng đầu cơ quan điều tra
◙ Kiểm sát viên
KSV là ngƣời tiến hành tố tụng để kiểm sát
việc tuân theo pháp luật và thực hiện
quyền công tố.
KSV có các tiêu chuẩn: là ngƣời Việt Nam,
trung thành với tổ quốc, có năng lực pháp
lí.
◙ Kiểm sát viên
Kiểm sát viên có quyền:
Đề ra yêu cầu điều tra;
Trả lại hồ sơ và yêu cầu cơ quan điều tra tiến
hành điều tra bổ sung;
Kiểm sát việc khám xét, khám nghiệm hiện
trƣờng;
Tham gia phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm;
Tham gia thi hành án tử hình;
Phát biểu về việc giảm hạn tù hoặc miễn chấp
hành hình phạt,…
◙ Viện trƣởng viện kiểm sát các cấp
Là ngƣời đứng đầu cơ quan kiểm sát.
◙ Thẩm phán
Thẩm phán là ngƣời đƣợc CTN bổ nhiệm
làm nhiệm vụ xét xử.
Thẩm phán có tiêu chuẩn là CDVN trung
thành với tổ quốc, có kiến thức pháp lý cần
thiết, có tinh thần kiên quyết bảo vệ pháp
chế.
Khi xét xử, thẩm phán độc lập và chỉ tuân
theo PL.
◙ Chánh án tòa án nhân dân các cấp
Chánh án là ngƣời đứng đầu tòa án
◙ Hội thẩm nhân dân
HTND là ngƣời thay mặt nhân dân tham gia
vào việc xét xử.
HTND là CDVN, trung thành với tổ quốc, đƣợc
HĐND cùng cấp bầu theo sự giới thiệu của
MTTQ.
HTND tham gia xét xử tại phiên tòa sơ thẩm,
khi cần thiết có thể tham gia xét xử phúc
thẩm.
Khi xét xử, hội thẩm ngang quyền với thẩm
phán.
◙ Thƣ kí phiên tòa
Thƣ kí tham gia phiên tòa để ghi chép biên
bản.
Kiểm tra và báo cáo danh sách những
ngƣời đƣợc triệu tập đến phiên tòa;
Kiểm tra xem bị cáo đã đƣợc tống đạt
quyết định xét xử và cáo trạng đúng PL
chƣa,…
◙ Ngƣời tiến hành tố tụng phải từ chối việc tiến
hành tố tụng hoặc sẽ bị thay đổi trong những
trƣờng hợp
Họ đồng thời là ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn
dân sự, ngƣời có quyền và lợi ích liên quan, là ngƣời đại
diện hợp pháp, ngƣời thân thích của những ngƣời đó
hoặc của bị can, bị cáo.
Họ tham gia với tƣ cách là bào chữa, làm chứng, phiên
dịch, giám định trong vụ án.
Có những căn cứ cho rằng họ không vô tƣ trong khi làm
nhiệm vụ.
Họ đồng thời giữ vai trò của ngƣời tiến hành tố tụng
khác trong cùng một vụ án.
◙ Ngƣời có quyền đề nghị thay đổi ngƣời
tiến hành tố tụng
Kiểm sát viên, bị can, bị cáo, ngƣời bị hại,
nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và ngƣời
đại diện hợp pháp của họ, ngƣời bào chữa.
Ngƣời tham gia tố tụng
Bị can, bị cáo
◙
Ngƣời bị tạm giữ
◙
Ngƣời bào chữa
◙
Ngƣời bị hại
◙
Nguyên đơn dân sự
◙
Bị đơn dân sự
◙
Ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan
◙
Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự
◙
Ngƣời làm chứng
◙
Ngƣời giám định
◙
Ngƣời phiên dịch
◙
◙ Bị can, bị cáo
Bị can là ngƣời đã thực hiện hành vi có dấu
hiệu tội phạm và đã có quyết định của ngƣời
có thẩm quyền khởi tố với tƣ cách bị can.
Bị cáo là ngƣời đã có quyết định đƣa ra xét xử
tại tòa.
◙ Bị can, bị cáo (tt)
Quyền của bị can, bị cáo
Đƣợc biết khởi tố về tội gì;
Nhận bản quyết định khởi tố và đƣợc giải thích các
quyền và nghĩa vụ;
Nhận bản sao quyết định áp dụng biện pháp ngăn
chặn;
Đƣa ra các chứng cứ và yêu cầu;
Khiếu nại các quyết định của cơ quan điều tra, viện
kiểm sát;
Xin thay đổi ngƣời tiến hành tố tụng;
◙ Bị can, bị cáo (tt)
Quyền của bị can, bị cáo
Tự bào chữa hoặc nhờ ngƣời khác bào chữa;
Nhận bản kết luận điều tra, cáo trạng;
Đƣợc thông báo về nội dung quyết định giám định;
Nhận quyết định đƣa ra xét xử chậm nhất là mƣời
ngày trƣớc khi xét xử;
Tham gia phiên tòa;
Nói lời sau cùng tại phiên tòa và kháng cáo đối với
bản án sơ thẩm của tòa án.
◙ Bị can, bị cáo (tt)
Nghĩa vụ của bị can, bị cáo
Phải có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan tiến
hành tố tụng;
Không sử dụng các biện pháp bào chữa trái PL;
Chấp hành các biện pháp ngăn chặn mà cơ quan
tiến hành tố tụng áp dụng;
Tuân thủ kỷ luật tại phiên tòa.
◙ Ngƣời bị tạm giữ
Là ngƣời bị bắt trong trƣờng hợp khẩn cấp
hoặc phạm tội quả tang và đã có quyết
định tạm giữ nhƣng chƣa bị khởi tố với tƣ
cách bị can.
◙ Ngƣời bị tạm giữ có quyền:
Đƣợc biết lý do bị bắt giữ;
Đƣợc giải thích các quyền và nghĩa vụ;
Đƣợc trình bày lời khai và đƣa ra các yêu
cầu;
Đƣợc khiếu nại về việc tạm giữ và các
quyết định khác có liên quan đến tạm giữ;
Phải thực hiện nghiêm chỉnh các quy định
về chế độ tạm giữ.
◙ Ngƣời bào chữa
Khái niệm
Ngƣời bào chữa là ngƣời tham gia tố tụng từ
khi khởi tố bị can, với tƣ cách bảo vệ lợi ích
hợp pháp của bị can, bị cáo và những ngƣời
tham gia tố tụng khác.
Ngƣời bào chữa có thể là luật sƣ, luật gia, bào
chữa viên nhân dân hoặc những ngƣời khác
đƣợc tòa án chấp nhận.
◙ Ngƣời bào chữa (tt)
Quyền của ngƣời bào chữa:
Có mặt khi hỏi cung bị can;
Nếu đƣợc điều tra viên đồng ý thì đƣợc hỏi cung bị
can và có mặt trong các trƣờng hợp điều tra khác;
Đƣợc đề nghị thay đổi ngƣời tiến hành tố tụng,
ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch theo quy định
của PL;
Đƣợc đƣa ra các chứng cứ và yêu cầu;
◙ Ngƣời bào chữa (tt)
Quyền của ngƣời bào chữa:
Đƣợc đọc hồ sơ vụ án và đƣợc ghi chép những điều cần
thiết khi kết thúc điều tra;
Đƣợc gặp bị can, bị cáo đang bị tạm giữ, tạm giam;
Đƣợc tham gia xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa;
Khiếu nại các quyết định của các cơ quan tiến hành tố
tụng;
Đƣợc kháng cáo trong trƣờng hợp bị cáo là ngƣời chƣa
thành niên, ngƣời có nhƣợc điểm về mặt thể chất, tinh
thần hoặc đƣợc ủy quyền.
◙ Ngƣời bào chữa (tt)
Nghĩa vụ của ngƣời bào chữa:
Bảo vệ lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo hoặc
ngƣời tham gia tố tụng khác;
Tôn trọng pháp chế và không đƣợc tiết lộ bí
mật mà mình biết khi làm nhiệm vụ.
◙ Ngƣời bị hại
Là ngƣời bị thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần do
hành vi phạm tội gây ra.
Ngƣời bị hại chỉ có thể là cá nhân chứ không phải
pháp nhân.
Nếu ngƣời bị hại là ngƣời chƣa thành niên hoặc
ngƣời có nhƣợc điểm thể chất, tinh thần thì ngƣời
đại diện hợp pháp của họ đƣợc tham gia tố tụng để
thực hiện quyền và nghĩa vụ của ngƣời đó.
◙ Nguyên đơn dân sự
Là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về
vật chất, tinh thần do tội phạm gây ra và có
đơn yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại.
◙ Bị đơn dân sự
Là cá nhân, cơ quan, tổ chức mà PL quy định
phải có trách nhiệm vật chất đối với thiệt hại
do hành vi phạm tội gây ra.
◙ Ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan
Ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến
vụ án là ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ bị ảnh
hƣởng bởi các quyết định của tòa án.
◙ Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự
Là ngƣời tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi
của ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, ngƣời có
quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến vụ án.
◙ Ngƣời làm chứng
Là ngƣời biết các sự việc, hiện tƣợng, tình tiết
liên quan đến vụ án và đƣợc cơ quan tiến
hành tố tụng triệu tập để khai báo những sự
việc cần xác minh.
◙ Ngƣời giám định
Là ngƣời có kiến thức chuyên môn cần thiết
về lĩnh vực cần giám định do cơ quan tiến
hành tố tụng yêu cầu.
◙ Ngƣời phiên dịch
Là ngƣời biết các ngôn ngữ khác, có khả năng
dịch chúng ra tiếng Việt và ngƣợc lại, đƣợc cơ
quan tiến hành tố tụng yêu cầu tham gia tố
tụng trong trƣờng hợp có ngƣời tham gia tố
tụng không sử dụng đƣợc tiếng Việt.
Các giai đoạn của hoạt động TTHS
Khởi tố vụ án hình sự
Điều tra vụ án hình sự
Truy tố vụ án hình sự
Xét xử sơ thẩm án hình sự
Xét lại bản án và quyết định chƣa có hiệu lực
PL theo thủ tục phúc thẩm.
Thi hành bản án và quyết định của tòa án
Xét lại các bản án, quyết định có hiệu lực PL
của tòa án theo trình tự giám đốc thẩm, tái
thẩm
Khởi tố vụ án hình sự
Các cơ quan có thẩm quyền xác định có hay
không có dấu hiệu phạm tội để ra quyết định
khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự.
Đƣợc bắt đầu từ khi các cơ quan có thẩm
quyền nhận đƣợc tin báo hoặc tố giác về tội
phạm và kết thúc khi ra quyết định khởi tố
vụ án hình sự.
Các cơ quan có thẩm quyền khởi tố là cơ
quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án, đơn vị
bộ đội biên phòng, cơ quan hải quan, kiểm
lâm.
Khởi tố vụ án hình sự (tt)
Căn cứ để khởi tố là khi thu thập đƣợc chứng cứ xác
định có dấu hiệu tội phạm và đƣợc thể hiện:
Ở tố giác của CD về tội phạm;
Tin báo về tội phạm của các CQNN hoặc TCXH;
Tin báo tội phạm trên phƣơng tiện thông tin đại
chúng
Cơ quan điều tra, tòa án, đơn vị bộ đội biên phòng,
hải quan, kiểm lâm trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội
phạm;
Ngƣời phạm tội tự thú.
Điều tra vụ án hình sự
Là việc cơ quan điều tra áp dụng mọi biện
pháp do LTTHS quy định để xác định tội phạm
và ngƣời thực hiện hành vi phạm tội làm cơ sở
cho việc xét xử của tòa.
Điều tra vụ án hình sự (tt)
Nhiệm vụ của CQĐT trong giai đoạn này:
Xác định tội phạm và ngƣời thực hiện tội
phạm;
Xác định thiệt hại do tội phạm gây ra;
Xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội;
Yêu cầu cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng
các biện pháp khắc phục và ngăn ngừa.
Điều tra vụ án hình sự (tt)
CQĐT đƣợc tiến hành các hoạt động:
Khởi tố bị can;
Hỏi cung bị can;
Lấy lời khai của ngƣời làm chứng, ngƣời bị hại;
Đối chất;
Nhận dạng;
Khám xét ngƣời, nhà ở, đồ vật, thƣ tín;
Thu giữ tài sản;
Tạm giữ tài sản;
Kê biên tài sản;
Khám nghiệm hiện trƣờng;
Khám nghiệm tử thi;
Thực nghiệm điều tra;
Giám định.
Điều tra vụ án hình sự (tt)
Thẩm quyền điều tra thuộc các cơ quan điều tra. Các
cơ quan hải quan, kiểm lâm, đơn vị bộ đội biên
phòng đƣợc thực hiện một số các hoạt động điều
tra.
Khi kết thúc điều tra, cơ quan điều tra làm bản kết
luận điều tra và đề nghị truy tố nếu có đủ chứng cứ
hoặc đình chỉ điều tra nếu không có đủ chứng cứ
hay đã hết thời hạn điều tra mà vẫn không chứng
minh đƣợc bị can là ngƣời thực hiện tội phạm.
Truy tố vụ án hình sự
Là việc VKS căn cứ vào kết luận điều tra và
căn cứ vào LHS để truy tố bị can ra trƣớc
tòa án bằng một bản cáo trạng.
Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
Xét xử sơ thẩm thuộc thẩm quyền của TAND cấp
huyện, TAQS khu vực đối với những vụ án mà BLHS
quy định từ 15 năm tù trở xuống trừ các tội phạm
thuộc thẩm quyền của tòa án cấp trên.
TAND cấp tỉnh, TAQS quân khu xét xử sơ thẩm
những vụ án không thuộc thẩm quyền của TAND
cấp huyện và tòa án quân sự khu vực hoặc những
vụ án thuộc thẩm quyền của cấp dƣới mà lấy lên để
xét xử.
Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự (tt)
TAQS xét xử những vụ án mà bị cáo là:
Quân nhân tại ngũ;
Công nhân viên chức quốc phòng;
Quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn
luyện hoặc kiểm tra tình trạng chiến đấu;
Dân quân tự vệ và những ngƣời khác đƣợc tập trung
làm nhiệm vụ quân sự do các đơn vị quân đội trực
tiếp quản lý;
Thƣờng dân phạm tội có liên quan đến bí mật quân
đội hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho quân đội.
Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự (tt)
Trình tự xét xử gồm các khâu:
Khai mạc;
Xét hỏi;
Tranh luận trƣớc tòa;
Nghị án;
Tuyên án.
TA chỉ xét xử những bị cáo, những hành vi
theo tội danh mà VKS truy tố và TA đã có
quyết định đƣa ra xét xử. Khi kết thúc xét xử,
hội đồng xét xử ra bản án, quyết định.
Xét lại bản án và quyết định chƣa có
hiệu lực PL theo thủ tục phúc thẩm.
Phúc thẩm là việc tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại
những bản án, quyết định sơ thẩm chƣa có hiệu lực
PL bị kháng cáo hoặc kháng nghị.
Quyền kháng cáo thuộc về bị cáo, ngƣời bào chữa,
ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và
ngƣời đại diện hợp pháp của họ, ngƣời có quyền lợi
và nghĩa vụ liên quan đến vụ án.
Thời hạn kháng cáo là 15 ngày kể từ ngày tuyên án.
Việc kháng cáo quá thời hạn có thể đƣợc chấp nhận
nếu có lý do chính đáng.
Xét lại bản án và quyết định chƣa có
hiệu lực PL theo thủ tục phúc thẩm (tt)
Quyền kháng nghị thuộc về VKS cùng cấp với tòa sơ
thẩm và VKS cấp trên.
Thời hạn kháng nghị của VKS cùng cấp là 15 ngày,
của VKS cấp trên là 30 ngày kể từ ngày tuyên án.
Tòa phúc thẩm trong thời hạn từ 60 ngày đến 90
ngày khi nhận đƣợc hồ sơ vụ án phải quyết định mở
phiên tòa.
Hội đồng xét xử chỉ xử lại những phần bị kháng cáo,
kháng nghị trong bản án của tòa sơ thẩm, nhƣng
trên cơ sở xem xét toàn bộ vụ án.
Xét lại bản án và quyết định chƣa có
hiệu lực PL theo thủ tục phúc thẩm (tt)
Tòa phúc thẩm có thể ra một trong các quyết định:
Bác kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên bản
án, quyết định sơ thẩm;
Sửa bản án, quyết định sơ thẩm;
Hủy bản án, quyết định sơ thẩm để điều tra
hoặc xét xử lại;
Hủy án sơ thẩm và đình chỉ vụ án.
Thi hành bản án và quyết định tòa án
Là giai đoạn hoạt động tố tụng của các cơ
quan công an, kiểm sát, tòa án, các CQNN và
các TCXH đƣợc NN trao quyền nhằm bảo đảm
cho bản án và quyết định có hiệu lực của tòa
án đƣợc thi hành một cách nghiêm chỉnh,
chính xác, kịp thời.
Xét lại các bản án, quyết định có hiệu lực PL
của tòa theo trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm
Để đảm bảo tính khách quan của vụ án, các
bản án, quyết định đã có hiệu lực sẽ đƣợc:
Xử lại theo trình tự giám đốc thẩm: nếu phát
hiện ra sai lầm về PL;
Xét xử lại theo trình tự tái thẩm: nếu phát
hiện ra tình tiết mới làm thay đổi tính chất của
vụ án.
Quyền kháng nghị đối với các bản án, quyết
định đã có hiệu lực thuộc thẩm quyền của
những ngƣời có thẩm quyền của TA và VKS.
V. NGÀNH LUẬT DÂN SỰ
Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm ngành luật dân sự
Nguồn của ngành luật dân sự
Quan hệ pháp luật dân sự
Một số chế định quan trọng của ngành
luật dân sự
Khái niệm ngành luật dân sự
Khái niệm
Đối tƣợng điều chỉnh
Phƣơng pháp điều chỉnh
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
Khái quát
Ngành Luật dân sự điều chỉnh các quan hệ tài
sản (QHTS) và quan hệ nhân thân (QHNT) của
các cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác,
đƣợc thực hiện trên cơ sở nguyên tắc bình
đẳng, tự nguyện và tự chịu trách nhiệm của
các bên.
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
Đối tƣợng điều chỉnh
ĐTĐC là những QHTS và QHNT
QHTS là quan hệ giữa ngƣời với ngƣời thông
qua một tài sản. Tài sản hiểu theo nghĩa rộng
gồm: tài sản, quyền tài sản và nghĩa vụ về tài
sản.
QHNT là quan hệ giữa ngƣời với ngƣời không
mang tính KT, không tính đƣợc thành tiền, nó
phát sinh do một giá trị tinh thần gắn liền với
một ngƣời hoặc một tổ chức và không chuyển
dịch đƣợc.
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
QHNT đƣợc chia thành hai loại:
QHNT không liên quan đến tài sản: là những
quan hệ gắn liền với tên gọi, danh dự, nhân
phẩm, uy tín của CD hoặc tổ chức nhất định.
Các giá trị tinh thần này không làm phát
sinh ở chủ thể của những giá trị ấy một lợi ích
vật chất nào.
QHNT có liên quan đến tài sản: là những
QHNT là cơ sở làm phát sinh QHTS tiếp sau.
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
Phƣơng pháp điều chỉnh
Là những biện pháp, cách thức mà NN tác
động lên các QHTS, các QHNT làm cho các
quan hệ này phát sinh, thay đổi, chấm dứt
theo ý chí của NN.
(Cách thức NN sử dụng trong QPPL, thông
qua hành vi của chủ thể, tác động đến các
QHXH theo ý chí của NN).
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
PPĐC của ngành LDS có đặc điểm:
Bảo đảm sự bình đẳng về mặt pháp lý giữa
các chủ thể (các bên) tham gia QHPL dân sự.
Bảo đảm quyền tự định đoạt của các chủ thể
(các bên).
Truy cứu trách nhiệm tài sản của ngƣời có
hành vi gây thiệt hại cho ngƣời khác nếu có
đủ điều kiện quy định về việc bồi thƣờng thiệt
hại.
Khái niệm ngành luật dân sự (tt)
Định nghĩa
Ngành LDS là tổng thể các QPPL điều chỉnh
các QHTS và các QHNT dựa trên nguyên
tắc bình đẳng về mặt pháp lý, quyền tự
định đoạt, quyền khởi kiện dân sự và trách
nhiệm tài sản của những ngƣời tham gia
quan hệ đó.
Nguồn của ngành luật dân sự
Những quy định cơ bản mang tính nguyên tắc của HP;
Bộ luật dân sự - nguồn cơ bản của ngành LDS;
Các đạo luật khác nhƣ: Luật đất đai; Luật hôn nhân và
gia đình; Luật doanh nghiệp;… có chứa đựng các QPPL
dân sự;
Các VB dƣới luật, nhƣ: pháp lệnh, sắc lệnh, nghị định,
quyết định, thông tƣ, có chứa đựng các QPPL dân sự;
Điều ƣớc hoặc hiệp định quốc tế mà nƣớc ta tham gia;
Tập quán giao lƣu dân sự;
Tiền lệ;
Tinh thần hợp lý, hợp tình, lẽ công bằng XH.
Quan hệ pháp luật dân sự
Khái niệm QHPLDS
Đặc điểm QHPLDS
Cơ cấu của QHPLDS
Khái niệm QHPLDS
QHPLDS là hình thức pháp lý của những QHTS
và QHNT xuất hiện trên cơ sở các QPPLDS.
Các QPPL dân sự quy định cho các bên tham
gia QHXH đó có thể hoặc cần phải thực hiện
những hành vi nhất định phù hợp với lợi ích
của NN;
Quy định cho họ những quyền và nghĩa vụ
pháp lý cũng nhƣ những trách nhiệm dân sự
nếu không thực hiện các quyền và nghĩa vụ đó
hoặc có hành vi vi phạm quyền và lợi ích hợp
pháp của bên kia.
Đặc điểm QHPLDS
Ngoài các đặc điểm của QHPL nói chung,
QHPL dân sự còn có những đặc điểm:
Tính ý chí: ý chí của NN và ý chí của các bên
tham gia quan hệ đó.
Là quan hệ bình đẳng giữa những ngƣời tham
gia.
Đƣợc bảo đảm và duy trì bằng sự cƣỡng chế
NN.
Cơ cấu của quan hệ pháp luật dân sự
QHPL gồm ba bộ phận:
◙ Chủ thể
◙ Khách thể
◙ Nội dung
◙ Chủ thể
Chủ thể: là những ngƣời tham gia vào QHPLDS
mang quyền và nghĩa vụ trong quan hệ đó.
Ngƣời nói ở đây bao gồm cá nhân, pháp nhân, hộ
gia đình và tổ hợp tác.
Hộ gia đình và tổ hợp tác là những chủ thể đặc biệt.
Mỗi chủ thể chỉ có thể tham gia vào những QHPLDS
nhất định.
Trong QHPLDS, chủ thể mang quyền bao giờ cũng
đƣợc xác định cụ thể, còn chủ thể mang nghĩa vụ thì
không phải trong mọi trƣờng hợp đều xác định
đƣợc.
◙ Chủ thể (tt)
Cá nhân
Cá nhân gồm CDVN, ngƣời nƣớc ngoài, ngƣời không
quốc tịch.
Nhƣng để trở thành CTQHPLDS thì cá nhân đó phải có
NLPL và NLHV.
NLPLDS của cá nhân là khả năng cá nhân đó có các
quyền dân sự và nghĩa vụ pháp lý do PL quy định.
NLPLDS của cá nhân, khác với các ngành luật khác,
xuất hiện khi con ngƣời sinh ra và chấm dứt khi con
ngƣời chết đi.
NLHVDS của cá nhân là khả năng cá nhân đó bằng
hành vi của mình xác lập và thực hiện quyền và nghĩa
vụ dân sự.
◙ Chủ thể (tt)
Cá nhân
Căn cứ vào độ tuổi và khả năng nhận thức,
PLDS chia NLHVDS cá nhân thành 5 nhóm:
NLHVDS đầy đủ;
NLHVDS chƣa đầy đủ;
Không có NLHVDS;
Bị mất NLHVDS;
Bị hạn chế NLHVDS.
◙ Chủ thể (tt)
Pháp nhân
Pháp nhân là khái niệm chỉ những tổ chức tham gia
vào QHPLDS với tƣ cách là những chủ thể độc lập,
riêng biệt. Một tổ chức đƣợc công nhận là pháp
nhân phải có đủ các điều kiện sau:
Đƣợc CQNN có thẩm quyền thành lập, cho phép
thành lập, đăng kí hoặc công nhận;
Có cơ cấu tổ chức chặt chẽ;
Có tài sản độc lập với cá nhân, tổ chức khác và chịu
trách nhiệm bằng tài sản đó;
Nhân danh mình tham gia các QHPL một cách độc
lập.
◙ Khách thể của QHPLDS
Khách thể của QHPLDS là hành vi của chủ
thể thực hiện các quyền và nghĩa vụ dân
sự.
◙ Nội dung của QHPLDS
Nội dung của QHPLDS là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ
của các bên tham gia vào quan hệ đó.
Quyền dân sự là cách xử sự đƣợc phép của ngƣời có
quyền năng, gồm:
Có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt những vật
thuộc sở hữu của mình trong khuôn khổ PL quy định.
Có quyền yêu cầu ngƣời khác thực hiện hoặc không thực
hiện những hành vi nhất định.
Khi các quyền dân sự bị xâm phạm, chủ thể có quyền sử
dụng các biện pháp bảo vệ mà PL cho phép để bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Nghĩa vụ dân sự là cách xử sự bắt buộc của ngƣời có
nghĩa vụ.
Một số chế định quan trọng của
ngành LDS VN
Chế định tài sản và quyền sở hữu
Chế định nghĩa vụ dân sự và hợp đồng dân
sự
Chế định quyền sở hữu trí tuệ và chuyển
giao công nghệ
Chế định quyền thừa kế
Chế định tài sản và quyền sở hữu
◙ Khái niệm tài sản
Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và
các quyền tài sản.
Quyền tài sản là quyền trị giá đƣợc bằng
tiền và có thể chuyển giao trong giao dịch
dân sự, kể cả quyền sở hữu trí tuệ.
Chế định tài sản và quyền sở hữu (tt)
◙ Phân loại tài sản
Bất động sản là các tài sản không di, dời đƣợc
trong không gian bao gồm:
Đất đai
Nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất đai, kể cả
các tài sản gắn liền với nhà, công trình xây dựng đó;
Các tài sản khác gắn liền với đất đai;
Các loại tài sản khác do pháp luật quy định
Động sản là những tài sản không phải là bất
động sản
Chế định tài sản và quyền sở hữu (tt)
◙ Khái niệm sở hữu
Sở hữu là một phạm trù KT khách quan,
phản ánh quan hệ giữa các cá nhân, các
tập đoàn, các giai cấp về việc chiếm giữ
những của cải vật chất.
Sở hữu là QHXH đƣợc biểu hiện ở việc nắm
giữ của cải vật chất thông qua quan hệ của
sở hữu chủ một vật đối với ngƣời khác.
Chế định quyền sở hữu (tt)
◙ Khái niệm quyền sở hữu
Khái niệm chung: Quyền sở hữu là một phạm trù
pháp lý gồm tổng hợp các QPPL điều chỉnh những
quan hệ về sở hữu đối với các lợi ích vật chất.
Theo nghĩa khách quan, quyền sở hữu là hệ thống
các QPPL điều chỉnh các QHXH trong lĩnh vực chiếm
hữu, sử dụng và định đoạt các TLSX và TLTD.
Theo nghĩa chủ quan thì quyền sở hữu là cách xử sự
của chủ sở hữu trong việc chiếm hữu, sử dụng và
định đoạt tài sản. Những quyền chủ quan này xuất
hiện trên cơ sở các QPPL khách quan và do các QPPL
đó quyết định.
Chế định quyền sở hữu (tt)
◙ Nội dung của quyền sở hữu
Quyền chiếm hữu: là quyền nắm giữ, quản
lý tài sản.
Quyền sử dụng: là quyền khai thác công
dụng, hƣởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản.
Quyền định đoạt: là quyền chuyển giao
quyền sở hữu tài sản hoặc từ bỏ quyền sở
hữu đó.
Chế định quyền sở hữu (tt)
◙ Các hình thức sở hữu ở VN:
Sở hữu nhà nƣớc
Sở hữu tập thể
Sở hữu tƣ nhân
Sở hữu chung
Sở hữu của tổ chức chính trị, tổ chức chính
trị- xã hội, tổ chức chính trị xã hội- nghề
nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội-
nghề nghiệp.
Chế định nghĩa vụ dân sự
◙ Khái niệm nghĩa vụ dân sự
Nghĩa vụ dân sự là việc mà một hoặc nhiều
chủ thể (bên có nghĩa vụ) phải chuyển
giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc
giấy tờ có giá, thực hiện công việc khác
hoặc không đƣợc thực hiện công việc nhất
định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể
khác (bên có quyền)" (Đ280 BLDS).
Chế định nghĩa vụ dân sự (tt)
◙ Các căn cứ phát sinh nghĩa vụ dân sự
Hợp đồng dân sự;
Hành vi pháp lý đơn phƣơng;
Thực hiện công việc không có uỷ quyền;
Chiếm hữu, sử dụng tài sản, đƣợc lợi về tài
sản không có căn cứ pháp luật;
Gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật;
Những căn cứ khác do pháp luật quy định
Chế định nghĩa vụ dân sự (tt)
◙ Các biện pháp bảo đảm thực hiện NVDS
Cầm cố tài sản
Thế chấp tài sản
Đặt cọc
Ký cƣợc
Ký quỹ
Bảo lãnh
Tín chấp
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Khái niệm hợp đồng dân sự
“Hợp đồng dân sự là sự thoả thuận giữa
các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc
chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Đ388
BLDS2005
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Phân loại hợp đồng dân sự
Theo tính chất của nghĩa vụ và hiệu lực
của hợp đồng:
Hợp đồng song vụ
Hợp đồng đơn vụ
Hợp đồng chính
Hợp đồng phụ
Hợp đồng vì lợi ích của ngƣời thứ ba
Hợp đồng có điều kiện
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Phân loại hợp đồng dân sự (tt)
Theo đặc điểm về nội dung của quan hệ
hợp đồng:
Hợp đồng dân sự thông dụng
Những hợp đồng chuyển quyền sử dụng
đất
Những hợp đồng trong lĩnh vực quyền sở
hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Hợp đồng dân sự thông dụng
Hợp đồng mua bán tài sản
Hợp đồng trao đổi tài sản
Hợp đồng tặng cho tài sản
Hợp đồng vay tài sản
Hợp đồng thuê tài sản
Hợp đồng mƣợn tài sản
Hợp đồng dịch vụ
Hợp đồng vận chuyển
Hợp đồng bảo hiểm
Hứa thƣởng và thi có giải …
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Hợp đồng chuyển quyền sử dụng đất
Hợp đồng chuyển đổi quyền sử dụng đất
Hợp đồng chuyển nhƣợng quyền sử dụng
đất
Hợp đồng thuê quyền sử dụng đất
Hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất
Hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất
Hợp đồng góp vốn bằng giá trị quyền sử
dụng đất
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Những hợp đồng trong lĩnh vực quyền sở
hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ
Hợp đồng chuyển giao các quyền tài sản thuộc
quyền tác giả, thuộc quyền liên quan
Hợp đồng chuyển giao quyền sở hữu công nghiệp
đối với các đối tƣợng là sáng chế, kiểu dáng công
nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, bí
mật kinh doanh, nhãn hiệu,…
Hợp đồng chuyển giao công nghệ đối với các đối
tƣợng là bí quyết kỹ thuật, kiến thức kỹ thuật về
công nghệ…
Những hợp đồng trong lĩnh vực này đều phải lập
thành văn bản.
Hợp đồng chuyển giao công nghệ phải đƣợc đăng ký
tại cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền trong trƣờng
hợp pháp luật có quy định.
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Giao kết hợp đồng dân sự
Nguyên tắc giao kết
Chủ thể của hợp đồng dân sự
Hình thức của hợp đồng dân sự
Nội dung của hợp đồng dân sự
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Nguyên tắc giao kết
Tự do giao kết hợp đồng nhƣng không đƣợc
trái pháp luật, đạo đức xã hội;
Tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác,
trung thực và ngay thẳng
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Chủ thể giao kết HĐDS
Cá nhân
Pháp nhân
Hộ gia đình
Tổ hợp tác
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Hình thức của HĐDS
Lời nói
Văn bản
Hành vi cụ thể
Thông điệp dữ liệu đƣợc xác định là các
hình thức có giá trị tƣơng đƣơng văn bản
Chế định hợp đồng dân sự (tt)
◙ Nội dung của HĐDS
Tùy theo từng loại hợp đồng mà các bên có
thể thỏa thuận về những nội dung sau:
Đối tƣợng của hợp đồng là tài sản phải giao,
công việc phải làm hoặc không đƣợc làm;
Số lƣợng, chất lƣợng;
Giá, phƣơng thức thanh toán;
Thời hạn, địa điểm, phƣơng thức thực hiện
hợp đồng;
Quyền nghĩa vụ của các bên;
Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng;
Các nội dung khác.
TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ
Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp
đồng
Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài
hợp đồng
Trách nhiệm dân sự (tt)
TNDS do vi phạm hợp đồng
Là sự cƣỡng chế của NN buộc bên vi phạm
phải tiếp tục thực hiện hoặc phải bồi thƣờng
do hành vi không thực hiện, thực hiện không
đúng, không đầy đủ hợp đồng mà gây thiệt
hại cho bên kia.
Trách nhiệm dân sự (tt)
Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng
Chế định nghĩa vụ còn quy định ngƣời có hành vi
VPPL gây thiệt hại về tài sản, về danh dự, nhân
phẩm hoặc xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe của
ngƣời khác, phải bồi thƣờng thiệt hại. Đây là nghĩa
vụ phát sinh do gây thiệt hại.
TNDS phát sinh do gây thiệt hại là một QHPL, trong
đó bên bị thiệt hại (ngƣời có quyền) có quyền yêu
cầu bên gây thiệt hại (ngƣời có nghĩa vụ) phải bồi
thƣờng những thiệt hại, còn bên có nghĩa vụ phải
bồi thƣờng.
Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại
ngoài hợp đồng
Năng lực chịu trách nhiệm bồi thƣờng
thiệt hại của cá nhân
Bồi thƣờng thiệt hại của pháp nhân
Năng lực chịu trách nhiệm bồi
thƣờng thiệt hại của cá nhân
Ngƣời từ đủ 18 tuổi trở lên gây thiệt hại thì
phải tự bồi thƣờng
Ngƣời từ đủ 15 tuổi đến chƣa đủ 18 tuổi gây
thiệt hại thì phải bồi thƣờng bằng tài sản của
mình, nếu không đủ tài sản để bồi thƣờng thì
cha mẹ phải bồi thƣờng phần còn thiếu bằng
tài sản của mình.
Ngƣời dƣới 15 tuổi gây thiệt hại mà còn cha
mẹ, thì cha mẹ phải bồi thƣờng toàn bộ thiệt
hại, nếu tài sản của cha mẹ không đủ để bồi
thƣờng mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản
đó để bồi thƣờng phần còn thiếu.
Bồi thƣờng thiệt hại của pháp nhân
Pháp nhân phải bồi thƣờng thiệt hại do ngƣời
của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ
đƣợc pháp nhân giao.
Nếu pháp nhân đã bồi thƣờng thiệt hại thì có
quyền yêu cầu ngƣời có lỗi trong việc gây
thiệt hại phải hoàn trả khoản tiền mà mình đã
bồi thƣờng cho ngƣời bị thiệt hại.
Chế định quyền sở hữu trí tuệ và
chuyển giao công nghệ (gồm ba lĩnh vực)
◙ Quyền tác giả
Quyền tác giả là tổng hợp các quyền nhân
thân và quyền tài sản của tác giả bằng lao
động sáng tạo của mình tạo ra tác phẩm văn
học, nghệ thuật, khoa học.
Các QPPL về quyền tác giả quy định về việc
sáng tạo ra một tác phẩm của tác giả, trình tự
công nhận quyền tác giả, các quyền nhân
thân, quyền tài sản của tác giả, bảo hộ quyền
tác giả.
Chế định quyền sở hữu trí tuệ và
chuyển giao công nghệ (tt)
◙ Chuyển giao công nghệ
Chuyển giao công nghệ bao gồm các QPPL
quy định về đối tƣợng của chuyển giao công
nghệ, các quan hệ về hợp đồng của chuyển
giao công nghệ và chất lƣợng công nghệ đƣợc
chuyển giao,…
Chế định quyền sở hữu trí tuệ và
chuyển giao công nghệ (tt)
◙ Quyền sở hữu công nghiệp
Quyền sở hữu công nghiệp đƣợc hiểu theo hai cách:
Theo nghĩa khách quan: quyền sở hữu công nghiệp là tổng hợp các
QPPL điều chỉnh và bảo vệ các QHXH phát sinh trong quá trình sáng
tạo và áp dụng các sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công
nghiệp, nhãn hiệu hàng hóa và bảo vệ các quyền lợi cá nhân, tổ chức
sử dụng tên gọi xuất xứ hàng hóa.
Theo nghĩa chủ quan: quyền sở hữu công nghiệp là các quyền dân sự
của cá nhân hay pháp nhân là chủ thể của quyền sở hữu công nghiệp
đối với sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu
hàng hóa, quyền ngăn chặn những hành vi xâm phạm hoặc cạnh tranh
không lành mạnh đối với các quyền của những ngƣời tạo ra hoặc sử
dụng hợp pháp các đối tƣợng đó.
Quyền sở hữu công nghiệp thể hiện ở những QP xác nhận quyền của
tác giả, chủ văn bằng bảo hộ của những đối tƣợng sở hữu công nghiệp.
Chế định quyền thừa kế
◙ Khái niệm thừa kế
◙ Thừa kế theo di chúc
◙ Thừa kế theo pháp luật
Chế định quyền thừa kế (tt)
◙ Khái niệm
Thừa kế là loại QHXH tồn tại khách quan thể hiện
việc chuyển giao tài sản của ngƣời chết cho ngƣời
sống.
Thừa kế là một QHPLDS xuất hiện khi có sự điều
chỉnh của QPPL tƣơng ứng. Trong đó, các chủ thể
tham gia vào quan hệ là những ngƣời đƣợc hƣởng di
sản, xác định nội dung quyền nhận hoặc khƣớc từ
hƣởng di sản.
Trong chế định về quyền thừa kế gồm các quy định
về trình tự dịch chuyển tài sản của đã ngƣời chết
cho ngƣời còn sống, theo di chúc hoặc theo PL.
Chế định quyền thừa kế (tt)
◙ Thừa kế theo di chúc
Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân
nhằm chuyển tài sản của mình cho ngƣời
khác sau khi chết.
Thừa kế theo di chúc là việc chuyển di sản
của ngƣời chết cho ngƣời sống bằng chính
sự định đoạt của ngƣời có di sản theo di
chúc đƣợc lập ra khi họ còn sống.
Chế định quyền thừa kế (tt)
◙ Thừa kế theo pháp luật
Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa
kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy
định.
Diện thừa kế là phạm vi những ngƣời có quyền
hƣởng thừa kế xác định theo quan hệ hôn nhân,
quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dƣỡng giữa
ngƣời thừa kế với ngƣời để lại thừa kế.
Hàng thừa kế thể hiện thứ tự đƣợc hƣởng di sản của
những ngƣời thừa kế đƣợc pháp luật quy định thành
3 hàng.
◙ Thừa kế theo pháp luật
Các hàng thừa kế theo pháp luật
Hàng thừa kế thứ nhất: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ,
cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của ngƣời chết.
Hàng thừa kế thứ hai: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà
ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của ngƣời chết;
cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời chết là ông nội,
bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
Hàng thừa kế thứ ba: cụ nội, cụ ngoại của ngƣời
chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột
của ngƣời chết; cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời
chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột;
chắt ruột của ngƣời chết mà ngƣời chế là cụ nội, cụ
ngoại.
VI. NGÀNH LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
Các nội dung nghiên cứu:
Khái niệm ngành luật tố tụng dân sự
Các nguyên tắc của ngành luật tố tụng
dân sự
Các chủ thể của ngành luật tố tụng dân
sự
Thủ tục giải quyết vụ án dân sự
Khái niệm ngành luật tố tụng dân sự
Là tổng thể các QPPL điều chỉnh các
quan hệ giữa TA, VKS với những ngƣời
tham gia tố tụng phát sinh trong quá
trình TA giải quyết vụ án dân sự.
Các nguyên tắc của ngành LTTDS
Bảo đảm pháp chế XHCN.
Quyền yêu cầu TA bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
Quyền quyết định và tự định đoạt của đƣơng sự.
Nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh
Trách nhiệm cung cấp chứng cứ của cá nhân, cơ quan, tổ
chức có thẩm quyền.
Bình đẳng về quyền và nghĩa vụ.
Bình đẳng quyền bảo vệ của đƣơng sự.
Nguyên tắc hòa giải.
HTND tham gia xét xử.
Thẩm phán và HTND xét xử độc lập và chỉ tuân theo PL.
Các nguyên tắc của ngành LTTDS (tt)
Trách nhiệm của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng.
Tòa án xét xử tập thể.
Xét xử công khai.
Bảo đảm sự vô tƣ của những ngƣời tiến hành hoặc tham
gia tố tụng.
Thực hiện chế độ hai cấp xét xử.
Giám đốc việc xét xử.
Bảo đảm hiệu lực của bản án, quyết định của TA.
Tiếng nói và chữ viết trong TTDS.
Kiểm sát việc tuân theo PL trong TTDS.
Trách nhiệm chuyển giao giấy tờ, tài liệu của TA.
Việc tham gia tố tụng của cá nhân, cơ quan, tổ chức.
Bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo trong TTDS.
Các chủ thể của ngành LTTDS
Có hai loại chủ thể:
Tòa án nhân dân
Ngƣời tham gia tố tụng
Tòa án nhân dân
◙ TAND có thẩm quyền giải quyết các việc:
Những việc dân sự;
Những việc về quan hệ hôn nhân và gia đình;
Một số việc về QHPL ngành LHC;
Một số việc khác do PL quy định.
Khi xét xử vụ án dân sự, TA có quyền hủy quyết
định rõ ràng là trái PL của cơ quan, tổ chức xâm
phạm quyền lợi hợp pháp của đƣơng sự trong vụ án
mà TA có nhiệm vụ giải quyết.
Tòa án nhân dân (tt)
◙ Thẩm quyền của tòa án cấp huyện:
Giải quyết theo thủ tục sơ thẩm các vụ án
thuộc thẩm quyền, trừ những vụ án thuộc
thẩm quyền của TA cấp tỉnh.
Tòa án nhân dân (tt)
◙ Thẩm quyền của tòa án cấp tỉnh:
Giải quyết theo thủ tục sơ thẩm các vụ án có đƣơng
sự là ngƣời nƣớc ngoài, ngƣời VN ở nƣớc ngoài,
tranh chấp về quyền sở hữu công nghiệp, quyền tác
giả;
Giải quyết theo thủ tục phúc thẩm các bản án, quyết
định chƣa có hiệu lực PL bị kháng cáo kháng nghị
của tòa án cấp dƣới;
Giải quyết theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm các
bản án, quyết định đã có hiệu lực PL của tòa án cấp
dƣới bị kháng nghị.
Tòa án nhân dân (tt)
◙ Thẩm quyền của tòa án tối cao:
Giải quyết theo thủ tục phúc thẩm các bản án,
quyết định chƣa có hiệu lực PL của TA cấp
dƣới bị kháng cáo, kháng nghị theo thẩm
quyền;
Giải quyết theo thủ tục giám đốc thẩm, tái
thẩm các bản án, quyết định đã có hiệu lực PL
bị kháng nghị.
Tòa án nhân dân (tt)
◙ Thẩm quyền của tòa án theo lãnh thổ:
Là TA nơi cƣ trú hoặc nơi làm việc của bị đơn; nếu bị
đơn là pháp nhân thì đó là TA nơi pháp nhân có trụ
sở.
Các đƣơng sự có thể thỏa thuận yêu cầu TA nơi
cƣ trú của nguyên đơn giải quyết.
Tranh chấp bất động sản do TA nơi có bất động sản
giải quyết.
Trong một số trƣờng hợp, nguyên đơn đƣợc lựa
chọn TA giải quyết.
Ngƣời tham gia tố tụng
◙ Đƣơng sự;
◙ Ngƣời đại diện;
◙ Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự;
◙ VKS khởi tố;
◙ TCXH khởi kiện vì lợi ích chung;
◙ Ngƣời làm chứng;
◙ Ngƣời giám định;
◙ Ngƣời phiên dịch.
◙ Đƣơng sự
Khái niệm: Đƣơng sự là cá nhân, pháp nhân hoặc chủ
thể khác có quyền, nghĩa vụ liên quan đến vụ án tham
gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi của mình, bao gồm:
Nguyên đơn là ngƣời khởi kiện yêu cầu TA bảo vệ
quyền lợi của mình. Trong trƣờng hợp TA khởi tố,
TCXH khởi kiện vì lợi ích chung thì ngƣời có quyền lợi
đƣợc bảo vệ có thể tham gia tố tụng với tƣ cách
nguyên đơn.
Bị đơn là ngƣời bị yêu cầu tham gia tố tụng để trả lời
về việc kiện.
Ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là ngƣời tham
gia vào vụ án đã xuất hiện giữa nguyên đơn và bị đơn
để bảo vệ quyền lợi của mình.
◙ Ngƣời đại diện, ngƣời bảo vệ quyền lợi của
đƣơng sự, TCXH khởi kiện vì lợi ích chung.
Ngƣời đại diện đƣơng sự là ngƣời thay mặt đƣơng
sự bảo vệ quyền lợi của họ, gồm: đại diện đƣơng
nhiên, đại diện do TA cử và đại diện do đƣơng sự ủy
quyền.
Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự là ngƣời tham
gia tố tụng để giúp đỡ đƣơng sự về mặt pháp lý
nhằm bảo vệ quyền lợi của họ.
TCXH khởi kiện vì lợi ích chung, gồm: UBMTTQ, các
tổ chức thành viên của MTTQ. VKS và TCXH khởi
kiện có quyền và nghĩa vụ nhƣ nguyên đơn, trừ hòa
giải.
◙ VKS tham gia tố tụng, ngƣời làm chứng,
ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch
VKS tham gia tố tụng thực hiện chức năng giám sát
việc tuân thủ PL trong quá trình TA giải quyết vụ án.
VKS chỉ tham gia vào vụ án nếu thấy cần thiết. VKS
tham gia tố tụng bằng các hình thức chủ yếu: khởi tố
vụ án, điều tra, tham gia phiên tòa, kháng nghị các
bản án, quyết định của TA.
Ngƣời làm chứng là ngƣời biết đƣợc bất cứ tình tiết
nào liên quan đƣợc TA, VKS triệu tập đến làm chứng.
Ngƣời giám định là ngƣời có kiến thức cần thiết về
lĩnh vực cần giám định mà TA hay VKS trƣng cầu.
Ngƣời phiên dịch do TA, VKS yêu cầu khi có ngƣời
tham gia tố tụng không sử dụng đƣợc tiếng Việt.
Thủ tục giải quyết vụ án dân sự
◙ Khởi kiện và khởi tố vụ án dân sự
◙ Lập hồ sơ vụ án
◙ Hòa giải vụ án
◙ Phiên tòa sơ thẩm
◙ Thủ tục phúc thẩm
◙ Thủ tục giám đốc thẩm
◙ Thủ tục tái thẩm
◙ Thi hành án dân sự
◙ Khởi kiện và khởi tố vụ án dân sự
Quyền khởi kiện thuộc về cá nhân, pháp
nhân hoặc các chủ thể khác có quyền lợi bị
xâm phạm. TCXH đƣợc khởi kiện một số vụ
án dân sự để bảo vệ lợi ích chung.
Quyền khởi tố vụ án dân sự thuộc về VKS.
VKS cũng có quyền khởi tố một vụ án dân sự
trên để bảo vệ lợi ích chung nếu không có ai
khởi kiện.
◙ Khởi kiện và khởi tố vụ án dân sự (tt)
Ngƣời khởi kiện phải làm đơn ghi rõ:
Họ tên, địa chỉ của mình và của bị đơn,
ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan;
Nội dung sự việc;
Yêu cầu của mình và những tài liệu, lý lẽ
chứng minh cho yêu cầu đó.
VKS khởi tố hoặc TCXH khởi kiên vì lợi
ích chung phải làm VB gửi cho TA.
◙ Lập hồ sơ vụ án
Lập hồ sơ vụ án thuộc trách nhiệm của thẩm phán
đƣợc phân công giải quyết vụ án, và thẩm phán có
thể tiến hành các biện pháp điều tra sau:
Lấy lời khai của các đƣơng sự, ngƣời làm chứng;
Yêu cầu CQNN, TCXH hữu quan hoặc CD cung cấp
bằng chứng;
Xem xét tại chỗ;
Trƣng cầu giám định;
Yêu cầu cơ quan chuyên môn định giá hoặc lập hội
đồng định giá tài sản có tranh chấp.
◙ Lập hồ sơ vụ án (tt)
Nếu cần điều tra ở ngoài địa hạt của mình
thì TA có thể ủy thác cho TA nơi cần phải
điều tra thực hiện.
VKS cũng có quyền yêu cầu TA hoặc tự
mình điều tra xác minh những vấn đề cần
làm sáng tỏ trong vụ án.
◙ Hòa giải vụ án
Hòa giải là một thủ TTDS để giúp các đƣơng sự thỏa
thuận với nhau về giải quyết vụ án.
Khi hòa giải, các đƣơng sự đều phải có mặt.
Nếu các đƣơng sự thỏa thuận đƣợc với nhau thì TA lập
biên bản hòa giải thành.
Bản sao biên bản phải đƣợc gửi ngay cho VKS, TCXH khởi
kiện.
Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày lập biên bản mà có
đƣơng sự thay đổi ý kiến hoặc VKS, TCXH khởi kiện phản
đối thì TA đƣa vụ án ra xét xử;
Nếu trong thời hạn đó không có sự thay đổi ý kiến hoặc
phản đối thì TA ra quyết định công nhận, và quyết định
này có hiệu lực PL.
Nếu các đƣơng sự không thỏa thuận đƣợc với nhau thì
TA lập biên bản hòa giải không thành và đƣa vụ án ra xét
xử.
◙ Hòa giải vụ án (tt)
Các trƣờng hợp không đƣợc hòa giải:
Hủy kết hôn trái PL;
Đòi bồi thƣờng thiệt hại tài sản của NN;
Những việc phát sinh từ giao dịch trái PL;
Những việc xác định CD mất tích hoặc đã
chết;
Những việc khiếu nại cơ quan hộ tịch;
Những việc khiếu nại danh sách cử tri.
◙ Phiên tòa sơ thẩm
Sau khi hòa giải không thành hoặc đối với các
việc không cần hòa giải thì TA ra quyết định
đƣa vụ án ra xét xử.
Phiên tòa đƣợc tiến hành với sự có mặt của
các đƣơng sự, ngƣời đại diện, ngƣời bảo vệ
quyền lợi của đƣơng sự, ngƣời làm chứng,
ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch.
Nếu VKS khởi tố, TCXH khởi kiện thì đại diện
của cơ quan, tổ chức đó phải có mặt tại phiên
tòa.
◙ Phiên tòa sơ thẩm (tt)
Thủ tục bắt đầu phiên tòa:
Chủ tọa đọc quyết định đƣa vụ án ra xét xử, kiểm
tra căn cƣớc của những ngƣời đƣợc triệu tập và giải
thích quyền và nghĩa vụ của họ; giới thiệu các thành
viên HĐXX, kiểm sát viên, thƣ kí, ngƣời giám định,
ngƣời phiên dịch.
Ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch cam đoan làm
tròn nhiệm vụ. Ngƣời làm chứng cam đoan không
khai gian dối.
HĐXX giải quyết các yêu cầu thay đổi các thành viên
của HĐXX, kiểm sát viên, thƣ kí phiên tòa, ngƣời
giám định, ngƣời phiên dịch; yêu cầu triệu tập thêm
ngƣời làm chứng hoặc cung cấp thêm chứng cứ mới.
◙ Phiên tòa sơ thẩm (tt)
Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa:
HĐXX phải xác định đầy đủ các tình tiết của
vụ án bằng cách nghe lời trình bày của những
ngƣời tham gia tố tụng, xem xét vật chứng.
Khi xét hỏi, HĐXX hỏi trƣớc, rồi đến kiểm sát
viên, ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự.
Những ngƣời tham gia tố tụng có quyền đề
xuất HĐXX những vấn đề cần đƣợc hỏi thêm.
◙ Phiên tòa sơ thẩm (tt)
Tranh luận tại phiên tòa:
Kết thúc việc xét hỏi, các đƣơng sự, ngƣời đại
diện của đƣơng sự, ngƣời bảo vệ quyền lợi
của đƣơng sự, ngƣời đại diện của các TCXH
khởi kiện trình bày ý kiến của mình về đánh
giá chứng cứ và đề xuất hƣớng giải quyết vụ
án.
Sau đó kiểm sát viên trình bày ý kiến về
hƣớng giải quyết vụ án.
◙ Phiên tòa sơ thẩm (tt)
Nghị án và tuyên án
Các thành viên của HĐXX thảo luận và
quyết định giải quyết vụ án theo đa số.
Sau khi tuyên án, chủ tọa phiên tòa cần
giải thích cho các đƣơng sự quyền kháng
cáo.
◙ Thủ tục phúc thẩm
Thủ tục phúc thẩm dân sự là thủ tục của
TTDS, trong đó TA cấp trên xét lại vụ án,
quyết định chƣa có hiệu lực PL của TA cấp
dƣới bị kháng cáo, kháng nghị.
Về phạm vi xét xử, TA cấp phúc thẩm xem xét
nội dung kháng cáo, kháng nghị và những
phần khác của bản án, quyết định có nội dung
liên quan đến kháng cáo, kháng nghị.
◙ Thủ tục phúc thẩm (tt)
Ngƣời có quyền kháng cáo: các đƣơng sự,
ngƣời đại diện của đƣơng sự, TCXH khởi
kiện.
VKS cùng cấp hoặc trên một cấp với TA đã
xét xử sơ thẩm có quyền kháng nghị.
Trƣớc và trong phiên tòa phúc thẩm, ngƣời
kháng cáo, kháng nghị có quyền sửa đổi nội
dung kháng cáo, kháng nghị hoặc rút kháng
cáo, kháng nghị.
◙ Thủ tục phúc thẩm (tt)
TA phải triệu tập ngƣời kháng cáo, TCXH khởi kiện,
ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan tham gia
phiên tòa.
VKS cùng cấp phải tham gia phiên tòa trong trƣờng
hợp VKS kháng nghị.
Phiên tòa phúc thẩm đƣợc tiến hành tƣơng tự nhƣ
phiên tòa sơ thẩm.
Riêng trƣờng hợp phúc thẩm quyết định của tòa án
cấp sơ thẩm, tòa án cấp phúc thẩm không phải mở
phiên tòa.
◙ Thủ tục phúc thẩm (tt)
Quyền của tòa án tại phiên tòa phúc thẩm
Giữ nguyên bản án, quyết định;
Sửa bản án, quyết định;
Hủy bản án, quyết định để xét xử lại;
Tạm đình chỉ hoặc đình chỉ việc giải quyết
vụ án.
Bản án, quyết định phúc thẩm là chung
thẩm, có hiệu lực thi hành ngay.
◙ Thủ tục giám đốc thẩm
Là thủ tục đặc biệt của TTDS, trong đó TA có
thẩm quyền xét lại vụ án mà bản án hoặc
quyết định đã có hiệu lực PL bị kháng nghị vì
phát hiện có VPPL, tức là khi có một trong
những căn cứ:
Việc điều tra không đầy đủ;
Kết luận trong bản án, quyết định không phù
hợp với tình tiết khách quan của vụ án;
Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng;
Có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng
PL.
◙ Thủ tục giám đốc thẩm (tt)
Ngƣời có quyền kháng nghị:
Chánh án TANDTC, Viện trƣởng VKSNDTC có
quyền kháng nghị đối với bản án, quyết định
của tòa án các cấp.
Phó Chánh án TANDTC, Phó Viện trƣởng
VKSNDTC, chánh án TA cấp tỉnh, viện trƣởng
VKSND cấp tỉnh có quyền kháng nghị đối với
bản án, quyết định của các tòa án cấp dƣới.
◙ Thủ tục giám đốc thẩm (tt)
Phiên tòa giám đốc thẩm không mở công
khai.
Tại phiên tòa một thành viên của HĐXX
trình bày nội dung vụ án, nội dung kháng
nghị, kiểm sát viên trình bày ý kiến kháng
nghị.
◙ Thủ tục giám đốc thẩm (tt)
HĐXX thảo luận và ra quyết định, với các quyền:
Giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu lực
PL;
Giữ nguyên bản án, quyết định đúng PL của
TA cấp dƣới đã bị hủy hoặc bị sửa;
Sửa bản án, quyết định đã có hiệu lực PL;
Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực PL để
xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm lại;
Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực PL và
đình chỉ việc giải quyết vụ án.
◙ Thủ tục tái thẩm
Khái niệm
Là thủ tục đặc biệt của TTDS, trong đó TA có
thẩm quyền xét lại vụ án mà bản án hoặc
quyết định đã có hiệu lực PL bị kháng nghị vì
mới phát hiện những tình tiết quan trọng làm
thay đổi nội dung vụ án.
◙ Thủ tục tái thẩm (tt)
Các căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm:
Mới phát hiện đƣợc tình tiết quan trọng của vụ án
mà đƣơng sự không thể biết đƣợc;
Đã xác định đƣợc lời khai của ngƣời làm chứng, kết
luận giám định hoặc lời dịch rõ ràng không đúng sự
thật hoặc đã có sự giả mạo bằng chứng;
Thẩm phán, hội thẩm, kiểm sát viên cố tình làm sai
lệch hồ sơ vụ án hoặc cố tình kết luận trái PL;
Bản án hình sự, dân sự hoặc quyết định của cơ
quan, tổ chức mà TA đã dựa vào để giải quyết đã bị
hủy.
◙ Thủ tục tái thẩm (tt)
Những ngƣời có quyền kháng nghị:
Chánh án TANDTC, Viện trƣởng VKSNDTC
có quyền kháng nghị đối với bản án, quyết
định của tòa án các cấp.
Chánh án TA cấp tỉnh, viện trƣởng VKS cấp
tỉnh có quyền kháng nghị bản án, quyết
định của tòa án cấp huyện.
◙ Thủ tục tái thẩm (tt)
Phiên tòa tái thẩm đƣợc tiến hành nhƣ phiên
tòa giám đốc thẩm, HĐXX có thẩm quyền:
Giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu
lực PL;
Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực PL
để xét xử sơ thẩm lại;
Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực PL
và đình chỉ việc giải quyết vụ án.
◙ Thi hành án dân sự
Là giai đoạn kết thúc quá trình tố tụng, trong
đó các bản án, quyết định dân sự của TA đƣợc
thi hành.
TA đã tuyên bản án hoặc quyết định đã có
hiệu lực PL phải cấp cho ngƣời đƣợc thi hành
án và ngƣời phải thi hành án bản sao bản án
hoặc quyết định có ghi “để thi hành”.
Căn cứ vào đó, ngƣời đƣợc thi hành án có
quyền yêu cầu ngƣời phải thi hành án thi
hành bản án, quyết định dân sự đó.
◙ Thi hành án dân sự (tt)
Nếu ngƣời phải thi hành án không tự nguyện thi
hành thì:
Trong thời hạn ba năm kể từ ngày bản án, quyết
định có hiệu lực PL ngƣời đƣợc thi hành án là cá
nhân;
Trong thời hạn một năm kể từ ngày bản án, quyết
định có hiệu lực PL ngƣời đƣợc thi hành án là tổ
chức
Trong thời hạn trên, ngƣời đƣợc thi hành án có
quyền gửi đơn đến cơ quan thi hành án, nơi tòa án
đã xét xử sơ thẩm vụ án để yêu cầu thi hành.
◙ Thi hành án dân sự (tt)
Trong thời hạn 15 ngày, kể từ khi nhận đƣợc yêu
cầu thi hành án, thủ trƣởng cơ quan thi hành án ra
quyết định thi hành và giao cho chấp hành viên thi
hành.
Đối với quyết định về trả lại tài sản hoặc bồi thƣờng
tài sản của NN, phạt tiền, tịch thu tài sản và án phí,
các quyết định khẩn cấp tạm thời thì thủ trƣởng cơ
quan thi hành án phải chủ động ra quyết định thi
hành án trong thời hạn bảy ngày kể từ ngày nhận
đƣợc bản sao bản án, quyết định.
◙ Thi hành án dân sự (tt)
Chấp hành viên định cho ngƣời phải thi hành
án không quá 30 ngày để tự nguyện thi hành.
Nếu hết thời hạn tự nguyện mà vẫn không thi
hành thì chấp hành viên áp dụng cƣỡng chế.
Ngƣời phải thi hành án phải chịu mọi chi phí
về cƣỡng chế.
VII. NGÀNH LUẬT LAO ĐỘNG
Nội dung nghiên cứu:
Khái niệm ngành luật lao động VN
Các chế định cơ bản của ngành luật
lao động
Khái niệm ngành luật lao động VN
Khái niệm ngành luật lao động
Các nguyên tắc cơ bản của ngành luật
lao động
Bộ luật lao động - nguồn chủ yếu của
ngành luật lao động
Vai trò của ngành luật lao động
Khái niệm ngành luật lao động
Khái niệm
Ngành luật lao động là tổng hợp những
QPPL do NN ban hành (thƣờng có sự tham
gia của công đoàn) điều chỉnh QHLĐ giữa
NLĐ làm công ăn lƣơng với NSDLĐ và các
QHXH liên quan trực tiếp với QHLĐ.
Khái niệm ngành luật lao động (tt)
Đối tƣợng điều chỉnh
Là QHLĐ (quan hệ về sử dụng lao động) và
những quan hệ liên quan trực tiếp đến
QHLĐ (quan hệ phát sinh trên cơ sở QHLĐ
hoặc là phái sinh của QHLĐ).
Đối tƣợng điều chỉnh (tt)
Nhóm QHLĐ giữa NLĐ làm công ăn lƣơng
với NSDLĐ thuộc mọi thành phần kinh tế.
Các QHXH liên quan trực tiếp với QHLĐ,
bao gồm:
quan hệ về việc làm và học nghề;
quan hệ giữa công đoàn với NSDLĐ;
quan hệ về BHXH;
quan hệ về bồi thƣờng thiệt hại vật chất;
quan hệ về giải quyết tranh chấp lao động;
quan hệ về quản lý và thanh tra lao động.
Khái niệm ngành luật lao động (tt)
Phƣơng pháp điều chỉnh
Xuất phát từ đối tƣợng điều chỉnh, ngành
luật lao động sử dụng tổng hợp ba loại
phƣơng pháp: thỏa thuận, mệnh lệnh và
sự tham gia của công đoàn.
Các nguyên tắc cơ bản của ngành
luật lao động
Tự do lựa chọn việc làm, nơi làm việc và tự do thuê
mƣớn lao động.
Trả lƣơng (trả công) theo năng suất lao động, chất
lƣợng và hiệu quả công việc.
Thực hiện bảo hộ lao động toàn diện.
Đƣợc nghỉ ngơi theo chế độ có hƣởng lƣơng.
Đƣợc hƣởng BHXH, phúc lợi xã hội và các quyền lợi
khác.
Tôn trọng quyền tự do liên kết và lập hội của NLĐ và
của NSDLĐ.
Tuân thủ các quy định của pháp luật lao động.
Bộ luật lao động - nguồn chủ yếu
của ngành luật lao động
Nguồn của ngành luật lao động là những VBPL chứa
đựng những QPPLLĐ. Trong đó, BLLĐ là nguồn chủ
yếu của ngành luật lao động.
BLLĐ cụ thể hóa HP92 trong lĩnh vực lao động, sử
dụng và quản lý lao động. BLLĐ bảo vệ quyền làm
việc, lợi ích và các quyền khác của NLĐ, đồng thời
bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của NSDLĐ, bảo
đảm sự kết hợp hài hòa giữa chính sách kinh tế và
chính sách xã hội. BLLĐ cũng đảm bảo thực hiện các
điều ƣớc và thông lệ quốc tế mà VN có tham gia.
Vai trò của luật lao động
Ngành luật lao động có vai trò quan trọng trong việc
thực hiện và bảo vệ các quyền cơ bản của CD trong lĩnh
vực lao động, phát huy nhân tố con ngƣời, phát triển
kinh tế đất nƣớc. Bằng việc xác định đối tƣợng điều
chỉnh chủ yếu là các QHLĐ làm công ăn lƣơng, ngành
luật lao động đã thúc đẩy sự phát triển của loại QHLĐ
tiêu biểu và phổ biến của nền kinh tế thị trƣờng.
Với quan điểm trƣớc hết bảo vệ ngƣời lao động nhƣng
không coi nhẹ quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời sử
dụng lao động, ngành luật lao động tạo điều kiện cho
mối QHLĐ phát triển hài hòa, ổn định, góp phần phát huy
sáng tạo, tài năng của cả ngƣời lao động và ngƣời sử
dụng lao động nhằm đạt năng suất, chất lƣợng cao trong
lao động, sản xuất.
Với quan điểm kết họp hài hòa giữa chính sách kinh tế và
chính sách xã hội, ngành luật lao động còn góp phần vào
việc phát triển đất nƣớc trong sự ổn định và bền vững.
Trong chừng mực nào đó, ngành luật lao động còn đóng
vai trò nhƣ là một loại “quy phạm mẫu” trong việc xây
dựng và hoàn thiện các quy phạm của một số ngành luật
khác có liên quan đến việc sử dụng lao động.
Các chế định cơ bản của ngành
luật lao động
Việc làm và học nghề
Hợp đồng lao động
Thỏa ƣớc lao động tập thể
Tiền lƣơng
Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi
Kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất
Bảo hộ lao động
Bảo hiểm xã hội
Địa vị pháp lý của công đoàn
Giải quyết tranh chấp lao động
Việc làm và học nghề
Việc làm và học nghề: mọi hoạt động lao động tạo
ra nguồn thu nhập, không bị pháp luật cấm đều
đƣợc thừa nhận là việc làm.
Giải quyết việc làm, bảo đảm cho mọi ngƣời đều có
cơ hội có việc làm là trách nhiệm của NN của DN và
của toàn xã hội.
NN, một mặt có các chƣơng trình, kế hoạch, biện
pháp giải quyết việc làm và học nghề, mặt khác
cũng có những quy định ngăn ngừa những ngƣời lợi
dụng danh nghĩa giới thiệu việc làm, học nghề để
trục lợi.
Hợp đồng lao động
Các vấn đề nghiên cứu:
Khái niệm, đặc điểm, nội dung của
QHLĐ trong DN
Khái niệm, đặc điểm của HĐLĐ
Giao kết HĐLĐ
Thực hiện, thay đổi, tạm hoãn, chấm
dứt HĐLĐ
Khái niệm, đặc điểm, nội dung của
QHLĐ trong DN
◙ Khái niệm QHLĐ
◙ Đặc điểm của QHLĐ trong DN
◙ Nội dung của QHLĐ trong DN
◙ Khái niệm QHLĐ
Quan hệ lao động là quan hệ giữa ngƣời
với ngƣời trong quá trình lao động.
◙ Phân loại quan hệ lao động
Căn cứ vào đặc điểm, tính chất của QHLĐ, có thể
phân biệt ba loại QHLĐ:
Thứ nhất, QHLĐ giữa NLĐ là cán bộ, công chức với
NSDLĐ là CQNN, đơn vị sự nghiệp, tổ chức chính trị,
tổ chức chính trị - xã hội;
Thứ hai, QHLĐ giữa NLĐ là xã viên hoặc là thành
viên của một TCKT tập thể với NSDLĐ là HTX hoặc
TCKT tập thể đó;
Thứ ba, QHLĐ giữa NLĐ làm công ăn lƣơng với
NSDLĐ là DN, cơ quan, tổ chức, cá nhân có nhu cầu
thuê mƣớn, sử dụng lao động.
QHLĐ trong DN thuộc loại thứ ba, là QHLĐ giữa
NLĐ làm công ăn lƣơng với NSDLĐ là DN thuộc mọi
thành phần kinh tế.
◙ Đặc điểm của QHLĐ trong DN
Một là, NLĐ là ngƣời làm công, tự nguyện đƣa lao
động phục vụ DN để đƣợc trả công; còn DN là chủ sở
hữu TLSX và tài sản, là ngƣời tổ chức mọi hoạt động
của DN.
Hai là, DN có quyền tuyển dụng, điều hành các hoạt
động lao động, và NLĐ có nghĩa vụ chấp hành sự
điều hành đó (Đ8 BLLĐ1994).
→ QHLĐ trong DN khác căn bản với QHLĐ trong
CQNN, mà lao động của cán bộ, công chức là lao
động QLNN; QHLĐ trong DN cũng khác với QHLĐ
trong HTX, là loại QHLĐ gắn liền với quan hệ sở hữu
và quan hệ quản lý HTX.
◙ Nội dung của QHLĐ trong DN
Quan hệ về việc tuyển dụng lao động;
Vấn đề phân công và hợp tác đối với NLĐ;
Phƣơng thức duy trì kỷ luật, trật tự trong DN;
Việc bảo đảm điều kiện làm việc cho NLĐ;
Tái sản xuất sức lao động.
◙ Các QHXH liên quan trực tiếp với QHLĐ
Quan hệ về tạo việc làm và tạo nghề cho NLĐ;
Quan hệ về bảo đảm vật chất cho NLĐ trong trƣờng
hợp bị ốm đau, tai nạn lao động hoặc bệnh nghề
nghiệp, thai sản, nghỉ hƣu, chết;
Quan hệ giữa tập thể lao động mà ngƣời đại diện là
tổ chức công đoàn với NSDLĐ;
QHXH về giải quyết các tranh chấp lao động;
Quan hệ QLNN, thanh tra NN về lao động.
Khái niệm, đặc điểm của HĐLĐ
◙ Khái niệm HĐLĐ
◙ Đặc điểm của HĐLĐ
◙ Khái niệm HĐLĐ
“HĐLĐ là sự thỏa thuận giữa NLĐ và NSDLĐ
về việc làm có trả công, điều kiện lao động,
quyền và nghĩa vụ của mỗi bên trong QHLĐ”
(Đ26 BLLĐ1994).
◙ Các dấu hiệu của HĐLĐ
Sự thỏa thuận tự nguyện giữa NLĐ và
NSDLĐ;
Nội dung thỏa thuận là việc làm có trả
công, điều kiện lao động và những nội
dung khác thể hiện trong các quyền và
nghĩa vụ pháp lý của mỗi bên.
◙ Đặc điểm của HĐLĐ
Ngoài các đặc điểm chung của hợp đồng trong
các QHPL dân sự-kinh tế, thì HĐLĐ còn có các
đặc điểm riêng:
Thứ nhất, NLĐ đảm nhiệm một công việc theo
một nghề chuyên môn hoặc một chức trách
nhất định.
Thứ hai, HĐLĐ tạo ra sự phụ thuộc pháp lý
giữa NLĐ và NSDLĐ.
Thứ ba, HĐLĐ phải do chính ngƣời ký kết hợp
đồng thực hiện.
Giao kết HĐLĐ
Nguyên tắc giao kết HĐLĐ
◙
Chủ thể giao kết HĐLĐ
◙
Các loại HĐLĐ
◙
Hình thức HĐLĐ
◙
Nội dung của HĐLĐ
◙
Phƣơng thức giao kết HĐLĐ
◙
Vấn đề làm thử (thử việc)
◙
Hiệu lực của HĐLĐ
◙
◙ Khái niệm
Giao kết HĐLĐ là việc các bên bày tỏ ý chí của
mình dựa trên những nguyên tắc và phƣơng
thức nhất định theo quy định của pháp luật
nhằm xác lập các quyền và nghĩa vụ đối với
nhau.
Nguyên tắc giao kết HĐLĐ (Đ9)
◙
Một là, tự nguyện, bình đẳng, hợp tác, tôn
trọng quyền và lợi ích hợp pháp của nhau;
Hai là, NN khuyến khích những thỏa thuận
bảo đảm cho NLĐ có những điều kiện thuận
lợi hơn so với những quy định của pháp luật;
Ba là, tôn trọng pháp luật và những điều đã
thỏa thuận trong thỏa ƣớc lao động tập thể.
◙ Chủ thể giao kết HĐLĐ (Đ6)
Chủ thể giao kết HĐLĐ là NLĐ và NSDLĐ.
NLĐ là ngƣời ít nhất đủ 15 tuổi, có khả
năng lao động và có giao kết HĐLĐ.
NSDLĐ là doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức
hoặc cá nhân, nếu là cá nhân thì ít nhất
phải đủ 18 tuổi, có thuê mƣớn, sử dụng và
trả công lao động.
◙ Các loại HĐLĐ (Đ27)
HĐLĐ không xác định thời hạn: hai bên không
xác định thời hạn, thời điểm chấm dứt hiệu
lực;
HĐLĐ xác định thời hạn: hai bên xác định thời
hạn, thời điểm chấm dứt hiệu lực trong
khoảng thời gian từ đủ 12 đến 36 tháng;
HĐLĐ theo mùa vụ hoặc một công việc nhất
định có thời hạn dƣới 12 tháng.
◙ Hình thức HĐLĐ (Đ28)
Việc giao kết HĐLĐ có thể thực hiện
bằng hình thức văn bản hoặc bằng miệng.
Văn bản hợp đồng phải tuân theo mẫu quy
định của Bộ LĐ, TB & XH.
Hình thức miệng chỉ áp dụng đối với một
số công việc có tính chất tạm thời mà thời
hạn dƣới 3 tháng hoặc đối với lao động
giúp việc gia đình.
◙ Nội dung của HĐLĐ
Có thể chia nội dung của HĐLĐ thành 3
loại điều khoản:
Những điều khoản chủ yếu (K1 Đ29 BLLĐ1994):
Công việc phải làm;
Thời gian làm việc, thời gian nghỉ ngơi;
Tiền lƣơng;
Địa điểm làm việc;
Thời hạn hợp đồng;
Điều kiện về an toàn lao động, vệ sinh lao động;
Bảo hiểm xã hội.
Đây là những điều khoản bắt buộc phải có.
◙ Nội dung của HĐLĐ (tt)
Có thể chia nội dung của HĐLĐ
thành 3 loại điều khoản:
Điều khoản tùy nghi:
Căn cứ vào khả năng và nhu cầu của mỗi bên
để các bên có thể thỏa thuận những nội dung
khác nhƣng không đƣợc trái với pháp luật và
đạo đức xã hội.
◙ Nội dung của HĐLĐ (tt)
Có thể chia nội dung của HĐLĐ
thành 3 loại điều khoản:
Điều khoản thƣờng lệ:
Là những nội dung đã đƣợc quy định trong pháp
luật, các bên có thể đƣa vào hoặc không đƣa vào
hợp đồng. Nếu đƣa vào thì phải phù hợp với pháp
luật, nếu không đƣa vào thì hai bên mặc nhiên thừa
nhận trong hợp đồng có những nội dung đó.
◙ Phƣơng thức giao kết HĐLĐ (Đ30)
HĐLĐ đƣợc giao kết trực tiếp giữa NLĐ và
NSDLĐ. HĐLĐ cũng có thể đƣợc ký kết giữa
NSDLĐ với ngƣời đƣợc ủy quyền hợp pháp
thay mặt cho nhóm NLĐ.
NLĐ có thể giao kết một hoặc nhiều HĐLĐ với
một hoặc nhiều NSDLĐ khác nhau, với điều
kiện phải bảo đảm thực hiện đầy đủ các hợp
đồng đã giao kết.
◙ Vấn đề làm thử (thử việc) (Đ32)
Khi giao kết HĐLĐ, hai bên có thể thỏa thuận
việc làm thử.
Thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận tùy thuộc
tính chất công việc, nhƣng không đƣợc quá 60 ngày
đối với lao động chuyên môn kỹ thuật cao và không
quá 30 ngày đối với các lao động khác.
Tiền lƣơng thử việc ít nhất phải bằng 70% mức
lƣơng cấp bậc của công việc đó.
Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền hủy bỏ
thỏa thuận làm thử; khi việc làm thử đạt yêu cầu thì
NSDLĐ phải nhận NLĐ vào làm việc.
◙ Hiệu lực của HĐLĐ
HĐLĐ có hiệu lực kể từ ngày giao kết, hoặc từ
ngày do hai bên thỏa thuận, hoặc từ ngày NLĐ
bắt đầu làm việc (K1 Đ33 BLLĐ1994).
HĐLĐ có thể bị coi là vô hiệu trong trƣờng
hợp hợp đồng có một phần hoặc toàn bộ nội
dung không bảo đảm các điều kiện quy định.
Pháp luật quy định hậu quả pháp lý của HĐLĐ
vô hiệu.
Thực hiện, thay đổi, tạm hoãn,
chấm dứt HĐLĐ
◙ Thực hiện HĐLĐ
◙ Thay đổi HĐLĐ
◙ Tạm hoãn thực hiện HĐLĐ
◙ Chấm dứt HĐLĐ
◙ Thực hiện HĐLĐ
Là nghĩa vụ pháp lý, mỗi bên phải tạo điều kiện cho
bên kia thực hiện quyền và nghĩa vụ. NSDLĐ không
đƣợc đòi hỏi NLĐ làm những công việc không có
thỏa thuận hoặc làm việc trong môi trƣờng không
an toàn.
Trƣờng hợp sáp nhập, hợp nhất, chia, tách DN,
chuyển quyền sở hữu, quyền quản lý hoặc quyền sử
dụng tài sản của DN thì NSDLĐ kế tiếp phải tiếp tục
thực hiện HĐLĐ với NLĐ (Đ31 BLLĐ1994).
◙ Thay đổi HĐLĐ
Thay đổi HĐLĐ là thay đổi các quyền và nghĩa vụ
của các bên.
Trong quá trình thực hiện hợp đồng, nếu một bên có
yêu cầu thay đổi thì phải báo cho bên kia biết trƣớc
ít nhất ba ngày; việc thay đổi đƣợc tiến hành bằng
cách sửa đổi, bổ sung HĐLĐ đã giao kết hoặc giao
kết HĐLĐ mới. Nếu hai bên không thỏa thuận đƣợc
việc thay đổi thì tiếp tục thực hiện HĐLĐ đã giao kết
hoặc thỏa thuận chấm dứt việc thực hiện HĐLĐ
(K2Đ33 BLLĐ1994).
Trƣờng hợp gặp khó khăn đột xuất hoặc do nhu cầu
SXKD, DN có quyền tạm thời chuyển NLĐ làm công
việc khác trái nghề (Đ34 BLLĐ1994).
◙ Tạm hoãn thực hiện HĐLĐ (Đ35)
Là việc tạm ngừng thực hiện các quyền và
nghĩa vụ trong một thời gian nhất định.
HĐLĐ đƣợc tạm hoãn thực hiện trong trƣờng
hợp NLĐ đi làm nghĩa vụ quân sự hoặc các
nghĩa vụ công dân khác; NLĐ bị tạm giữ, bị
tạm giam; các trƣờng hợp khác do hai bên
thỏa thuận.
◙ Chấm dứt HĐLĐ
Là chấm dứt việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ trong
HĐLĐ và cũng là chấm dứt QHLĐ.
Việc chấm dứt HĐLĐ có thể do thỏa thuận của hai bên,
do một ngƣời thứ ba hoặc một sự biến, do ý chí của một
bên (đơn phƣơng):
Chấm dứt do ý chí của hai bên: hợp đồng hết hạn, hoặc
NLĐ đã hoàn thành công việc, hoặc hai bên thỏa thuận
chấm dứt hợp đồng (K1, 2, 3 Đ36 BLLĐ1994).
Chấm dứt do ngƣời thứ ba: NLĐ bị kết án tù giam hoặc bị
cấm làm công việc cũ theo quyết định của tòa (K4 Đ36
BLLĐ1994).
Chấm dứt do sự biến: NLĐ chết hoặc mất tích theo tuyên
bố của tòa án (K5 Đ36 BLLĐ1994).
Chấm dứt do ý chí của một bên (đơn phƣơng chấm dứt):
có thể từ phía NLĐ hoặc NSDLĐ (Đ37, 38, 39, 40
BLLĐ1994).
◙ Chấm dứt HĐLĐ (Hậu quả pháp lý
chấm dứt HĐLĐ) (tt)
Chế độ trợ cấp mất việc làm và trợ cấp thôi
việc do DN trả cho NLĐ.
Trách nhiệm của DN cũng nhƣ của NLĐ trong
các trƣờng hợp đơn phƣơng chấm dứt HĐLĐ
trái pháp luật (Đ40 BLLĐ).
NLĐ bị chấm dứt hợp đồng do DN bị phá sản
thì quyền lợi đƣợc giải quyết theo LPS2004.
Thỏa ƣớc lao động tập thể
TULĐTT là văn bản thỏa thuận giữa tập thể lao động (mà
đại diện là ban chấp hành công đoàn cơ sở) và NSDLĐ
(mà đại diện là giám đốc DN hoặc ngƣời đƣợc ủy quyền)
về các điều kiện lao động và sử dụng lao động, quyền lợi
và nghĩa vụ của hai bên trong QHLĐ. Việc kí kết đƣợc
thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, công
khai.
TULĐTT có ý nghĩa bổ sung, nâng cao HĐLĐ, tạo điều
kiện cho NLĐ đƣợc hƣởng những điều kiện lao động tốt
hơn những điều kiện mà pháp luật quy định. Đồng thời
nó còn có ý nghĩa tăng cƣờng trách nhiệm của hai phía,
điều hòa mâu thuẫn, ngăn ngừa tranh chấp trong QHLĐ.
TULĐTT gồm các vấn đề nhƣ: các bên của thỏa ƣớc, nội
dung của thỏa ƣớc, thủ tục thƣơng lƣợng, kí kết và đăng
kí thỏa ƣớc, hiệu lực của thỏa ƣớc,…
Tiền lƣơng
Là số tiền mà NSDLĐ trả cho NLĐ khi họ hoàn thành
một công việc theo HĐLĐ phù hợp với PL.
Tiền lƣơng do hai bên thỏa thuận nhƣng không đƣợc
thấp hơn mức lƣơng tối thiểu. Các thang, bảng lƣơng
do NN công bố chỉ dùng làm cơ sở để tính các chế độ
BHXH, tiền lƣơng làm thêm giờ, làm đêm, ngừng việc,
nghỉ hàng năm,…
Có ba hình thức trả lƣơng: theo thời gian, theo sản
phẩm, theo khoán. Việc chọn hình thức nào là thuộc
quyền của NSDLĐ. PL còn quy định về khấu trừ tiền
lƣơng, cúp lƣơng,… Ngoài ra, PL còn quy định chế độ
tiền thƣởng, chế độ phụ cấp để bổ sung cho tiền
lƣơng.
Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi
Thời giờ làm việc là khoảng thời gian mà NLĐ phải
có mặt tại nơi làm việc để lao động theo nội quy của
đơn vị trên cơ sở quy định PL.
Thời giờ nghỉ ngơi là khoảng thời gian mà NLĐ đƣợc
quyền tự do sử dụng.
Ngày làm việc không quá 8 giờ/ngày, hoặc 48
giờ/tuần. Có thể thỏa thuận làm thêm nhƣng không
quá 4 giờ/ngày, 200 giờ/năm, trừ một số trƣờng
hợp đặc biệt đƣợc làm thêm không quá 300
giờ/năm. Một tuần đƣợc nghỉ ít nhất 1 ngày, ngoài
ra còn đƣợc nghỉ vào những ngày lễ (9 ngày), nghỉ
hàng năm (các mức 12, 14, 16 ngày), nghỉ về việc
riêng, nghỉ không hƣởng lƣơng,…
Kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất
Kỷ luật lao động là những quy định về việc tuân
theo thời gian, công nghệ và điều hành SX-KD đƣợc
thể hiện trong nội quy lao động.
Trách nhiệm vật chất là trách nhiệm bồi thƣờng
thiệt hại do hành vi vô ý làm mất mát, hƣ hỏng
dụng cụ, thiết bị, tài sản của DN.
Các hình thức kỷ luật: khiển trách; kéo dài thời hạn
nâng lƣơng không quá 6 tháng hoặc chuyển làm
công việc khác có mức lƣơng thấp hơn trong thời
hạn tối đa 6 tháng hoặc cách chức; sa thải.
Bảo hộ lao động
Là những quy định về ATLĐ, VSLĐ, nhằm
phòng tai nạn và bệnh nghề nghiệp, cũng nhƣ
những chế độ, chính sách, biện pháp nhằm
duy trì và phát triển sức khỏe NLĐ.
Những nội dung của chế độ BHLĐ gồm: quy
định về ATLĐ, VSLĐ; các chế độ về BHLĐ; quy
định về BHLĐ đối với một số loại lao động đặc
biệt. PL cũng quy định quyền và nghĩa vụ của
các bên trong việc BHLĐ, cũng nhƣ việc quản
lý và thanh tra nhà nƣớc về BHLĐ.
Bảo hiểm xã hội
Là những quy định về bảo đảm vật chất cho NLĐ và
những thành viên của gia đình họ trong những trƣờng
hợp họ gặp phải những biến cố hiểm nghèo dẫn đến
việc giảm sút hoặc mất nguồn thu nhập chủ yếu.
Có hai hình thức BHXH: hình thức bắt buộc đƣợc sử
dụng đối với DN, cơ quan, tổ chức có SDLĐ làm việc
theo HĐLĐ có thời hạn từ ba tháng trở lên và HĐLĐ
không xác định thời hạn; hình thức không bắt buộc áp
dụng đối với HĐLĐ dƣới ba tháng. Khi tham gia BHXH,
NSDLĐ hàng tháng phải đóng 15% tổng quỹ lƣơng,
NLĐ phải đóng 5% tiền lƣơng, ngoài ra còn có sự
đóng góp và hỗ trợ của NN.
Năm chế độ trợ cấp BHXH: trợ cấp ốm đau; trợ cấp khi
bị tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp; trợ cấp thai
sản; hƣu trí; tử tuất.
Địa vị pháp lý của công đoàn
Công đoàn là một tổ chức chính trị - xã hội đại diện cho
công nhân và NLĐ để bảo vệ lợi ích chính đáng và hợp
pháp của họ. Tùy theo từng cấp công đoàn mà có quyền
tham gia, đƣợc hỏi ý kiến hoặc đại diện trong những
trƣờng hợp thuộc từng lĩnh vực cụ thể sau:
Tham gia QLNN về lao động, QLSXKD, nhƣ tổ chức chỉ
đạo hội nghị công nhân viên chức, thay mặt NLĐ ký kết
TULĐTT, kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật về
lao động,…
Chăm lo giải quyết việc làm, cải thiện đời sống cho NLĐ,
nhƣ tham gia giải quyết việc làm, tiền lƣơng, KLLĐ,
TCLĐ, tổ chức nâng cao đời sống vật chất và văn hóa tinh
thần cho NLĐ,..
Đồng thời với các quyền của công đoàn, pháp luật cũng
quy định các trách nhiệm và nghĩa vụ tƣơng ứng từ phía
NSDLĐ.
Giải quyết tranh chấp lao động
TCLĐ đƣợc hiểu là những tranh chấp về quyền và lợi
ích liên quan đến việc làm, tiền lƣơng, thu nhập và
các điều kiện lao động khác, về thực hiện HĐLĐ, về
TULĐTT và trong quá trình học nghề.
Tƣơng ứng với hai loại QHLĐ (cá nhân và tập thể) là
hai loại hình TCLĐ: TCLĐ cá nhân và TCLĐ tập thể,
và cũng có hai cơ chế giải quyết trang chấp phù
hợp. Các cơ quan, tổ chức giải quyết TCLĐ gồm: hội
đồng hòa giải lao động cơ sở, hội đồng trọng tài lao
động cấp tỉnh và TAND.
Đình công là đỉnh cao của TCLĐ tập thể, thể hiện ở
sự ngừng việc của tập thể NLĐ nhằm gây sức ép
buộc NSDLĐ phải đáp ứng những yêu sách của họ.
Hòa giải, thƣơng lƣợng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp,
chính đáng của cả hai bên nhằm ổn định QHLĐ là
nguyên tắc xuyên suốt các quy định về giải quyết
TCLĐ.
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Luật Học
-
[Tài liệu: trích Bộ Luật Lao động](http://tailieu.vn/doc/tai-lieu-trich-bo-luat-lao-dong-209531.html)
57p
1880
1303
-
-
[Quản lý văn bản đi - đến : TS. Nguyễn Lệ Nhung](http://tailieu.vn/doc/quan-ly-van-ban-di-den-ts-nguyen-le-nhung-214350.html)
15p
614
478
-
101p
3447
1849
-
[Pháp luật đại cương - ThS Nguyễn Thị Hồng Nhung](http://tailieu.vn/doc/phap-luat-dai-cuong-ths-nguyen-thi-hong-nhung-68794.html)
257p
5347
2078
-
[Lịch sử nhà nước và pháp luật Thế Giới](http://tailieu.vn/doc/lich-su-nha-nuoc-va-phap-luat-the-gioi-147253.html)
98p
4202
1038
-
[Bài tập tình huống luật kinh tế (có lời giải)](http://tailieu.vn/doc/bai-tap-tinh-huong-luat-kinh-te-co-loi-giai--1137417.html)
24p
3116
1102
-
18p
2546
954
-
[66 câu hỏi môn luật hành chính có đáp án](http://tailieu.vn/doc/66-cau-hoi-mon-luat-hanh-chinh-co-dap-an-406797.html)
47p
2863
1335
-
[Giáo trình Luật thương mại quốc tế - ĐH Kinh Tế Quốc Dân](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-luat-thuong-mai-quoc-te-dh-kinh-te-quoc-dan-364710.html)
458p
2457
1514
Tài Liệu Luật học Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/kinh-te-quan-ly/luat-hoc/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)