text:
Anh Đằng ơi,
50 năm trước, ở lứa tuổi 20, anh đã lên đường tiếp bước các bậc đàn anh, theo tiếng gọi của trái tim yêu nước, vì lý tưởng một Tổ Quốc độc lập thống nhất, một dân tộc tự do dân chủ hạnh phúc.
Anh đã cùng tuổi trẻ cả nước cất cao tiếng hát lên đường. Một bài hát hơn nửa thế kỷ trước từ thành thị đến thôn quê đâu đâu cũng hát, và hơn nửa thế kỷ sau, ở lứa tuổi anh, người người đều thuộc.
Tuổi trẻ thời nào cũng vậy, sẵn sàng lên đường dâng hết đời mình cho niềm tin, cho lý tưởng, cho các thế hệ mai sau.
Anh cũng vậy. Mà còn mong muốn dâng hiến nhiều hơn, gấp đôi nếu được, và thật sự anh đã dâng hiến đến hai lần.
Những thằng lãnh đạo đất nước sẵn sàng bán linh hồn cho quỷ dữ chỉ vì tham vọng quyền lực tiền tài, bán cả đất rừng biển đảo của cha ông, mua đứt cả hiến pháp. Đất nước và dân xuống hố cả nút. Nếu không muốn thấy cảnh dân nghèo lật cái nồi cơm rỗng, lấy đáy nồi thay trống, gõ khẩn thiết, rủ nhau phá kho. Thì từ từ thưởng thức chiếc bánh có tên "Việt Nam ơi, đừng tuyệt vọng" mới ra lò nóng hổi. Chiếc bánh mang thông điệp, sẽ có một ngày cũng có được một hiến pháp thích hợp hơn hiến pháp được thông qua hiện tại (thời gian do đảng độc tài cộng sản quyết định). Dân chờ được thì chờ. Đúng, chính trị nào phải chuyện dễ. Ấy thế mà mấy thằng hề diễn dở điêu thối ra cứ diễn hoài ông ơi!
Hơn 68 năm về trước, “về chính trị, chúng tuyệt đối không cho nhân dân ta một chút tự do dân chủ nào”, chủ tịch Hồ Chí Minh đã lên án bọn thực dân như vậy đó. Còn bây giờ, suốt 68 năm qua, về chính trị, có ai được một chút tự do dân chủ nào, xin cho biết? Cả những đảng viên cộng sản? Cả ông Đại tướng khai quốc công thần, và tất cả các ông tướng? Có ai tự do độc lập ứng cử đắc cử vô các Hội đồng, vô cái Quốc hội của Đảng, ngoài các đảng viên được Đảng cầm quyền chỉ định? Có bao nhiêu người yêu nước, kể cả các đảng viên cộng sản, đã bị thẳng tay đàn áp? Có một tổ chức chính trị nào được tồn tại, ngoài Đảng cầm quyền? Có một tổ chức văn hóa, xã hội, chuyên môn, nghề nghiệp… nào không bị Đảng cầm quyền nắm trong tay?…
Bây giờ người ta ta ít nói tới “vườn địa đàng”, mà chỉ nói tới thiên đàng hay niết bàn. Theo một vài truyền thuyết thì “vườn địa đàng” là có thật hồi mới tạo thiên lập địa, nhưng đã bị tổ tiên loài người phạm tội đánh mất, nên con người từ đó phải biết lo tu thân để mong sau khi chết được lên thiên đàng mà hưởng phước đời đời, không phải xuống địa ngục.
Vậy thiên đàng là ở đâu?
Cái giáo phái” nầy viết trong ngoặc kép và với chữ “cái” đứng đầu.
Để phân biệt nó với các giáo phái thông thường.
“Cái giáo phái” nầy nó không tự nhận ra mình là một giáo phái. Mà nếu có ai nhận ra thì chắc nó phải lộn gan lên đầu.
Nó lại tự nhận là một tổ chức chánh trị. Nhưng người dân dứt khoát không ai coi nó là một tổ chức chánh trỊ đúng nghĩa. Bởi không có một tổ chức chánh trị nào xứng đáng với tên gọi nầy, trong một nền dân chủ đáng gọi là dân chủ, mà lại vỗ ngực tự phong mình là lãnh đạo tuyệt đối, toàn diện, vĩnh viễn một nhân dân lẽ ra phải đứng trên đầu mình. Lại bắt người dân ngày đêm phải nuốt những giáo điều do nó tụng, phải hứng những đòn phép ác liệt nó giáng xuống nếu trái mệnh.
Ông Hồ Ngọc Nhuận một dân biểu đối lập thời Việt Nam Cộng Hòa từng nhiều lần công khai chống chính phủ và cũng là nhân chứng lịch sử trong những ngày cuối cùng của Sài Gòn. Sau năm 1975 ông tham gia vào chế độ mới với cương vị Phó chủ tịch UBMTTQ thành phố. Trong vị trí mới này ông cũng lại tiếp tục chống chế độ khi ủng hộ ý tưởng thành lập Đảng Dân Chủ Xã hội làm đối trọng với Đảng Công sản Việt Nam. Mặc Lâm có cuộc phỏng vấn với ông để tìm hiểu tâm tư của một chính trị gia đặc biệt của đất nước, mời quý vị theo dõi.
Dù chúng tôi có nhiều thiện cảm với chủ nghĩa xã hội-dân chủ, nhưng để đấu tranh với ĐCS, chúng tôi nghĩ rằng không nhất thiết đảng đối lập phải là (hoặc chỉ là) Đảng Xã Hội-Dân Chủ mà còn cần đến nhiều đảng khác nữa, nhiều tổ chức, nhiều phong trào, nhiều diễn đàn, nhiều mặt trận, nhiều liên minh, ngay cả nhiều hội đoàn có hay không có tính chính trị nữa. Mỗi đảng, mỗi tổ chức đại biểu cho một lớp người có ý hướng, có quyền lợi, có mục tiêu, có sở thích... giống nhau, tất cả những cái đó hình thành một xã hội dân sự mạnh mẽ mới có khả năng đối lập với ĐCS và chính quyền CS.
Dù rằng trong nhận thức, quan niệm hoặc cách diễn đạt hai ông Lê Hiếu Đằng và Hồ Ngọc Nhuận còn có chỗ bất cập, thiếu sót, nhưng hai ông đã can đảm gióng lên tiếng nói chính nghĩa trong lúc nhiều người còn mê ngủ. Điều đó thật đáng hoan nghênh ./.
Tôi kể cụ thể những điều trên để anh chị em đảng viên cộng sản – già cũng như trẻ – còn đang phân vân, hiểu rằng, hơn ai hết, là người “đã qua cầu”, tôi rất thông cảm các bạn. Sự ngập ngừng, do dự của các bạn là rất dễ hiểu. Nhưng, chắc chắn là các bạn sẽ không phải chịu những đau đớn ê chề như chúng tôi. Còn khi các bạn đã dám làm một bước quyết định là ra khỏi cái Đảng độc tài, thối nát, tham nhũng hiện nay rồi thì các bạn sẽ thấy tâm hồn mình nhẹ nhõm, thoải mái lạ thường, “vòng kim cô” trên đầu bạn đã biến mất lúc nào không hay. Việc đó sẽ mở ra một chân trời mới để các bạn có thể cống hiến sức lực, trí tuệ của mình cho những công việc có ích cho Tổ quốc và Dân tộc, hơn là vẫn phải cúi đầu tiếp tục phục vụ cho tập đoàn thống trị mafia hóa, đội lốt CS, độc tài, tham nhũng./.
Săm soi vào quá khứ vô hình chung đã tạo nên bức tường ngăn cản những người đang hoặc đã từng là đảng viên CS đứng về phía nhân dân tranh đấu. Tệ hơn là đẩy những người nầy về lại phía nhà đương quyền, vừa vinh hoa vừa an toàn không bị ai xúc xiểm. Việc làm nầy cũng tạo tiền lệ không tốt khi đưa ra thông điệp: Muốn đứng vào phía lề dân hả? Hãy lên nhà nguyện xưng tội trước!
Trên thế giới ai cũng biết: một nền dân chủ pháp trị đích thực, với một Nhà nước pháp quyền đích thực, là một nền dân chủ đặt luật pháp lên trên hết, trên mọi người và trên mọi quyền bính, tất nhiên và trước hết là trên người lãnh đạo cầm quyền, vì phải làm gương. Trừ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, vì Đảng Cộng sản cầm quyền lãnh đạo ở đây tự vẽ ra Hiến pháp, cầm điều 4 HP làm bùa chủ đạo, để ngồi xổm trên luật pháp.
Giáo sư Hoàng khen ngợi thành tựu đổi mới của Đảng. Đồng ý. Nhưng là một bài tranh luận, Giáo sư phải bác bỏ từng luận điểm của đối phương. Khi ông Lê Hiếu Đằng nêu những cái phi lý, bất cập, tội lỗi của chính thể hiện nay, lẽ ra Giáo sư phải bác bỏ từng điểm một mới phải, chứ sao lại lấy cái hay để thay thế cho cái dở? Làm cho “Ông nói gà, bà nói vịt”, chẳng ăn nhập gì cả. Công là công, tội là tội, làm sao lấy công thay cho tội được?
Ông Hồ Ngọc Nhuận còn viết một câu nghe đáng lo ngại; ông tuyên bố: “Ðứng vào hàng ngũ đảng Dân Chủ Xã Hội là yêu nước.” Những người phải nghe đài và đọc báo Nhân Dân qua nhiều năm hay bắt chước cái lối nói “ăn trùm” như vậy. Một thủ đoạn của các đảng cộng sản là thấy những gì tốt đẹp của nhân loại thì dùng vơ vào tất cả làm của mình, hô khẩu hiệu rồi dần dần biến thành thói quen khi nói năng. Anh có yêu nước không? Có? Vậy chính anh ủng hộ đảng tôi rồi? Anh có muốn dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng hay không? Nói có tức là anh đã học tập nghị quyết đại hội đảng tôi rồi!
Chế độ này không có dân chủ. Anh thấy không, người ta lấy dân chủ người ta làm độc trị, độc quyền, độc đoán, đủ thứ hết trọi! Nhưng không có dân chủ thì không thể có lối thoát được. Và điều này thật sự ra những người nào yêu nước, những người có lòng, họ đã khổ sở đề nghị lâu rồi nhưng không ai nghe. Nếu mà dân chủ thì người ta sợ người ta mất. Ông Đằng đặt vấn đề cũng từ lâu rồi vì đây là lối thoát. Lối thoát cho những người đương cầm quyền mà còn là lối thoát cho dân mình, không còn cách nào khác. Hơn nữa, cái này cũng lâu đời rồi. Từ xưa đến giờ tất cả những nước đã phát triển thì tốt nhất là áp dụng dân chủ. Khi mà dân chủ được thì mọi người đều có dân chủ, mọi người mới hợp lực lại.
Một chính đảng mới đang được vận động hình thành, với tên gọi tạm là Đảng Dân chủ Xã hội, do ông Lê Hiếu Đằng, một đảng viên cộng sản với 45 tuổi đảng, khởi xướng. Sẽ có hàng trăm, và rồi đây hàng ngàn đảng viên cộng sản đồng loạt khước từ độc tài toàn trị, thành lập chính đảng mới để đấu tranh công khai với Đảng Cộng sản cầm quyền.
"Tất nhiên là chúng tôi hỏi lại là tại sao mấy chục năm rồi mà chưa có luật biểu tình? Và nếu sợ bị lợi dụng thì chúng tôi chịu trách nhiệm cho các cuộc biểu tình đó, các ông nghĩ sao?"
Người Việt Nam yêu nước luôn đông hơn "kẻ xấu" và ngày càng đông hơn bao giờ hết trước âm mưu thôn tính nước ta của bọn cầm quyền Bắc Kinh. Ta không nên núp dưới chiêu bài "sợ kẻ xấu lợi dụng" để ngồi yên nhìn đất nước mất dần về tay bọn bành trướng Bắc Kinh. Kẻ xấu ngày nay chính là kẻ đã và đang muốn bụm miệng nhân dân Việt Nam, và bụm miệng cả chinh quyền Việt Nam. Kẻ xấu ngày nay chính là nhà cầm quyền bành trướng Bắc Kinh.
Chúng tôi kêu gọi đồng bào, nhân sĩ, trí thức, thanh niên, sinh viên, học sinh hưởng ứng và tham gia hoạt động được tổ chức sáng 9.12.2012 để phản đối những hành động gây hấn, khiêu khích trắng trợn của nhà cầm quyền Trung Quốc.
Đảng phái ở các nước dân chủ, từ đảng cầm quyền đến đảng đối lập đều có luật chi phối và răm rắp tuân theo luật, vì dân chủ ở đó là loại “dân chủ trơn”. Còn ở Việt Nam thì là “dân chủ xã hội chủ nghĩa triệu lần hơn”. Cho nên mãi mãi cho tới muôn đời, dù nền dân chủ khắp nơi có phát triển tới trời, thì ở đây cũng duy nhất chỉ có một đảng duy nhất lãnh đạo, theo thuyết chính thống của các ông tổ xã hội chủ nghĩa ở bên Tàu.

Server: nginx

Cache-Control: must-revalidate

X-Content-Options: nosniff

Front-End-Http: on


text:
Puebla (thành phố)
Thành phố và khu tự quản Puebla (phát âm tiếng Tây Ban Nha: [pweβla]) là thủ phủ của bang Puebla, và một trong năm thành phố thời thuộc địa quan trọng nhất ở Mexico[1]. Là một thành phố được quy hoạch, nó nằm về phía đông Thành phố Mexico và phía tây của cảng chính của Mexico, Veracruz, trên tuyến đường chính giữa hai thành phố này.
Thành phố được thành lập vào năm 1531 trong một khu vực gọi là Cuetlaxcoapan[2]. Thung lũng này đã có dân cư trong thế kỷ 16 như trong thời kỳ trước khi người Tây Ban Nha đến, khu vực này chủ yếu được sử dụng cho các cuộc "Chiến tranh Hoa" giữa một số cư dân[3]. Do lịch sử của nó và phong cách kiến trúc khác nhau từ thời Phục hưng đến Baroque Mexico, thành phố đã được đưa vào danh sách di sản thế giới trong năm 1987. Thành phố nổi tiếng với mole poblano, chiles en nogada, đồ gốm Talavera, tuy nhiên, nền kinh tế chủ yếu dựa trên ngành công nghiệp.
Là vùng đô thị lớn thứ tư ở Mexico, thành phố đóng vai trò là một trong những trung tâm chính ở đông nam Mexico. Nhiều sinh viên đến từ mọi miền đất nước. Thành phố cũng có tầm quan trọng nhờ ngành công nghiệp, một trong những nhà máy Volkswagen lớn nhất trong thế giới không nằm ở Đức, mà tọa lạc ở Cuautlancingo.[4]. Kết quả là, rất nhiều nhà máy phụ trợ tọa lạc ở thành phố Puebla.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Seacord, Stephanie (1 tháng 1 năm 2006). “On the road to becoming an authentic "poblano"”. Mexconnect. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2009.
- ^ “Fundación e historia de Puebla” [Foundation and history of Puebla] (bằng tiếng Tây Ban Nha). Mexico: El Clima. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2009.
- ^ Instituto Nacional para el Federalismo y el Desarrollo Municipal (2005). “Enciclopedia de los Municipios de México ESTADO DE PUEBLA PUEBLA” [Encyclopedia of the Municipalities of Mexico State of Puebla Puebla] (bằng tiếng Tây Ban Nha). Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2009.
- ^ Official Volkswagen AG webpage. (In German)

markdown:
# Puebla (thành phố)
|
|Puebla của Zaragoza
Heroica Puebla de Zaragoza
|—
|Thành phố và Khu tự quản —
|
|Puebla anh hùng của Zaragoza
|
|
Huy hiệu
|Biệt danh: The Reliquary of America, thành phố của các thiên thần, The Angelópolis|
|Tọa độ:
|[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [México](/wiki/M%C3%A9xico) [Bang](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_chia_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Mexico&action=edit&redlink=1) [Puebla](/wiki/Puebla) [Khu tự quản](/w/index.php?title=Khu_t%E1%BB%B1_qu%E1%BA%A3n_c%E1%BB%A7a_Mexico&action=edit&redlink=1) **Chính quyền** [Eduardo Rivera Pérez](/w/index.php?title=Eduardo_Rivera_P%C3%A9rez&action=edit&redlink=1) ![ PAN](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/PAN_Party_%28Mexico%29.svg/23px-PAN_Party_%28Mexico%29.svg.png)
![ PAN](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/PAN_Party_%28Mexico%29.svg/23px-PAN_Party_%28Mexico%29.svg.png)
[Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [km²](/wiki/Ki-l%C3%B4-m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)(206,3 [mi²](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng)) **of seat** [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [m](/wiki/M%C3%A9t)(7.005 [ft](/wiki/Foot)) **Dân số**(2010)Khu tự quản [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9D_Mexico&action=edit&redlink=1)( [UTC-6](/wiki/UTC-6)) [Mã điện thoại](/w/index.php?title=M%C3%A3_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Tên gọi dân cư](/w/index.php?title=T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_d%C3%A2n_c%C6%B0&action=edit&redlink=1) **Website:** **(tiếng Tây Ban Nha)** [Official site](http://www.pueblacapital.gob.mx/)
|Trung tâm lịch sử của Puebla|
|
|![]()
|
|![]()
[Quốc gia](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_theo_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Mexico.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Flag_of_Mexico.svg/22px-Flag_of_Mexico.svg.png)
![ Flag of Mexico.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Flag_of_Mexico.svg/22px-Flag_of_Mexico.svg.png)
[México](/wiki/M%C3%A9xico) [416](http://whc.unesco.org/en/list/416) [Vùng UNESCO](http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region) [Mỹ Latin và Caribbe](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_%E1%BB%9F_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) **Thành phố và khu tự quản Puebla** (phát âm tiếng Tây Ban Nha: [pweβla]) là thủ phủ của bang [Puebla](/wiki/Puebla), và một trong năm thành phố thời thuộc địa quan trọng nhất ở [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico) . Là một thành phố được quy hoạch, nó nằm về phía đông [1] [Thành phố Mexico](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico)và phía tây của cảng chính của Mexico, Veracruz, trên tuyến đường chính giữa hai thành phố này.
Thành phố được thành lập vào năm 1531 trong một khu vực gọi là Cuetlaxcoapan
. Thung lũng này đã có dân cư trong thế kỷ 16 như trong thời kỳ trước khi người Tây Ban Nha đến, khu vực này chủ yếu được sử dụng cho các cuộc "Chiến tranh Hoa" giữa một số cư dân [2] . Do lịch sử của nó và phong cách kiến trúc khác nhau từ thời [[3]](#cite_note-encmuc-3) [Phục hưng](/wiki/Ph%E1%BB%A5c_H%C6%B0ng)đến [Baroque](/wiki/Baroque)Mexico, thành phố đã được đưa vào danh sách [di sản thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)trong năm 1987. Thành phố nổi tiếng với [mole poblano](/w/index.php?title=Mole_poblano&action=edit&redlink=1), [chiles en nogada](/w/index.php?title=Chiles_en_nogada&action=edit&redlink=1), đồ gốm Talavera, tuy nhiên, nền kinh tế chủ yếu dựa trên ngành công nghiệp.
Là vùng đô thị lớn thứ tư ở Mexico, thành phố đóng vai trò là một trong những trung tâm chính ở đông nam Mexico. Nhiều sinh viên đến từ mọi miền đất nước. Thành phố cũng có tầm quan trọng nhờ ngành công nghiệp, một trong những nhà máy
[Volkswagen](/wiki/Volkswagen) lớn nhất trong thế giới không nằm ở Đức, mà tọa lạc ở [Cuautlancingo](/wiki/Cuautlancingo). . Kết quả là, rất nhiều nhà máy phụ trợ tọa lạc ở thành phố Puebla. [4]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Puebla_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Puebla_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)&action=edit§ion=1)] **Seacord, Stephanie (1 tháng 1 năm 2006).** [^](#cite_ref-seacord_1-0) [“On the road to becoming an authentic "poblano"”](http://www.mexconnect.com/articles/648-on-the-road-to-becoming-an-authentic-poblano). Mexconnect. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2009. [^](#cite_ref-fundpuebla_2-0) [“Fundación e historia de Puebla” [Foundation and history of Puebla]](http://www.elclima.com.mx/fundacion_e_historia_de_puebla.htm)(bằng tiếng Tây Ban Nha). Mexico: El Clima. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2009. **Instituto Nacional para el Federalismo y el Desarrollo Municipal (2005).** [^](#cite_ref-encmuc_3-0) [“Enciclopedia de los Municipios de México ESTADO DE PUEBLA PUEBLA” [Encyclopedia of the Municipalities of Mexico State of Puebla Puebla]](http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/puebla/index.html)(bằng tiếng Tây Ban Nha). Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2009. [^](#cite_ref-4) [Official Volkswagen AG webpage. (In German)](http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/de/news/2008/02/volkswagen_de_mexico_celebrates_ten_years_of_the_new_beetle.html)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1065 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Tây Phi
Tây Phi là khu vực ở cực tây của lục địa châu Phi. Về mặt địa lý, định nghĩa của Liên hiệp quốc về Tây Phi bao gồm 16 quốc gia trải dài trên một diện tích 5 triệu km².
Tất cả 16 quốc gia đó đều là thành viên của Cộng đồng Kinh tế Tây Phi, trừ Mauritanie. Khu vực theo định nghĩa của Liên hiệp quốc còn bao gồm các đảo Saint Helena, một lãnh thổ thuộc Anh ở nam Đại Tây Dương.
Mục lục
Vị trí địa lí[sửa | sửa mã nguồn]
Tây Phi là một khu vực rộng lớn cả về địa lý và văn hóa bắt đầu ở phía tây từ một trục bắc nam tưởng tượng nằm gần kinh tuyến 10° đông. Đại Tây Dương tạo nên ranh giới phía tây và phía nam của vùng. Ranh giới phía bắc là sa mạc Sahara với đường biên Niger ở cực bắc của vùng. Ranh giới phía tây không rõ ràng bằng, gần Benue Trough và núi Cameroon đến hồ Tchad.
Những ranh giới thời thuộc địa được phản ánh qua ranh giới hiện đại giữa các quốc gia Tây Phi, cắt ngang những đường ranh giới về sắc tộc và văn hóa, thường chia một sắc tộc thành hai hoặc nhiều quốc gia.
Địa lý và thời tiết[sửa | sửa mã nguồn]
Tây Phi trải dài trên một diện tích hơn 6.140.000 km², khoảng một phần năm châu Phi. Phần lớn vùng này là những bình nguyên có độ cao 300 mét trên mặt nước biển. Có những điểm cao quan trọng biệt lập trong nhiều quốc gia dọc theo bờ biển phía nam của vùng.
Phía bắc vùng Tây Phi là một vùng khô cằn được biết đến dưới tên gọi Sahel, một khu vực chuyển tiếp giữa sa mạc Sahara và những đồng cỏ savan thuộc rừng rậm tây Sudan tạo ra một vành đai thứ ba giữa các đồng cỏ savan và vùng bờ biển phía nam, rộng từ 160 đến 240 km.
Văn hóa và tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Mặc dù có rất nhiều nền văn hóa ở Tây Phi, từ Nigeria tới Sénégal, nhưng cũng có nhiều điểm tương đồng trong cách phục sức, ẩm thực và các thể loại âm nhạc trong vùng. Hồi giáo là tôn giáo chính ở vùng Tây Phi trong đất liền, xa hơn về phía bờ biển phía tây, Thiên chúa giáo phổ biến ở những vùng ven biển thuộc Nigeria, Ghana và Côte d'Ivoire, ngoài ra còn có các yếu tố tôn giáo bản địa truyền thống vẫn tồn tại phổ biến đến ngày nay. Trước khi Đế chế Mali và Songhai suy tàn, đã tồn tại một cộng đồng Do Thái giáo khá lớn ở các khu vực như Mali, Sénégal, Mauritania và Nigeria. Ngày nay, người Do Thái sống tập trung ở Ghana, Nigeria và Mali.
Oware là một trò chơi khá phổ biến ở Tây Phi. Bóng đá cũng là một môn thể thao được ưa chuộng. Một số đội tuyển bóng đá quốc gia của vùng Tây Phi, đặc biệt là Nigeria, thường có mặt ở các kỳ World Cup.
Mbalax, highlife, fuji và Afrobeat là những thể loại âm nhạc hiện đại được ưa thích trong vùng. Một kiểu quần áo phổ biến và tiêu biểu cho vùng này là chiếc áo dài boubou (còn được biết đến dưới các tên Agbada hoặc Babariga) có nguồn gốc từ quần áo của tầng lớp quý tộc sống ở những đế chế Tây Phi vào thế kỷ 12.
Chiếc trống Djembre, có nguồn gốc từ người Mandinka, là một trong những nhạc cụ phổ biến nhất của các sắc tộc Tây Phi. Những biểu tượng văn hóa khác của vùng là những chiếc áo len Kenta của người Aka tại Ghana và phong cách kiến trúc theo kiểu Sudan-Sahel phổ biến ở rất nhiều nơi.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Lịch sử Tây Phi có thể chia thành năm giai đoạn: giai đoạn thứ nhất là thời kỳ tiền sử khi những con người đầu tiên xuất hiện, nông nghiệp phát triển và bắt đầu có liên lạc với những nền văn minh Địa Trung Hải ở phía bắc; thời kỳ thứ hai, thời đại đồ sắt với nhiều đế chế rộng lớn phát triển thương mại; giai đoạn thứ ba là giai đoạn các vương quốc buôn bán nô lệ, những cuộc thánh chiến và những kẻ xâm lược vào thế kỷ 18 và 19; giai đoạn thứ tư là giai đoạn thuộc địa mà Pháp và Anh kiểm soát gần như toàn bộ vùng này và giai đoạn thứ năm, giai đoạn từ sau khi giành được độc lập đến nay.
Tiền sử[sửa | sửa mã nguồn]
Những con người đầu tiên xuất hiện ở Tây Phi vào khoảng 12.000 năm trước Công nguyên. Những hình thức canh tác và chăn nuôi đơn giản xuất hiện vào khoảng thế kỷ 5 TCN. Vào khoảng năm 400 TCN, kỹ thuật gia công đồ sắt cho phép phát triển sản xuất nông nghiệp và các quốc gia đầu tiên ra đời. Việc thuần hóa được lạc đà cho phép phát triển thương mại vượt qua sa mạc Sahara với các nền văn hóa Địa Trung Hải, bao gồm Carthage và Berber, những hàng hóa xuất khẩu chính là vàng, vải sợi, trang sức kim loại và các loại đồ da, sau đó được đổi lấy muối, ngựa và hàng dệt.
Các đế chế[sửa | sửa mã nguồn]
Sự phát triển của kinh tế vùng đã cho phép hình thành những nhà nước tập trung, bắt đầu từ Đế chế Ghana trong thế kỷ 8. Được xây dựng xung quanh thành phố Kumbi Saleh mà hiện giờ là Maurtitania, đế chế này kiểm soát một khu vực rộng lớn cho đến khi nó bị những người xâm lược Almoravid đánh bại vào năm 1052. Đế chế Sosso nổi lên sau đó, nhưng bị đánh bại bởi lực lượng người Mandinka do Sundiata Keita lãnh đạo vào năm 1240. Người Mandinka sau đó lập ra Đế chế Mali. Đế chế Mali phồn thịnh trong vài thế kỷ dưới sự cai trị của các cháu chắt của Sundiata. Tuy nhiên, sau đó đế chế sụp đổ do sự tấn công của người Mossi, Tuareg và Songhai. Trong thế kỷ 15, người Songhai thành lập nên một đế chế rộng lớn xung quanh Gao. Trong khi đó, ở miền nam Sudan, những thành bang hùng mạnh nổi lên ở Ife, Bono và Bénin trong các thế kỷ 14 và 15. Xa hơn về phía đông, có các quốc gia Yoruba và Igbo, nay là những vùng đất thuộc Nigeria.
Nô lệ và liên hệ với châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi người Maroc xâm lược và hủy diệt thủ đô của Songhai vào năm 1591, một số nhà nước nhỏ hơn nổi lên ở khu vực Tây Phi, bao gồm Vương quốc Bambara của Segou, Đế chế Bambara của Kaarta, Vương quốc Peul/Malinké của Khasso và Đế chế Kénédougou của Sikasso. Những lái buôn người Bồ Đào Nha bắt đầu thành lập những khu định cư dọc theo bờ biển vào năm 1445, sau đó là người Pháp và người Anh; việc buôn bán nô lệ châu Phi cũng diễn ra sau đó không lâu, trong nhiều thế kỷ, đó là một trong những nền kinh tế chính của vùng. Việc buôn bán nô lệ cũng đã dẫn đến sự ra đời của các nhà nước như đế chế Bambara và Dahomey, với nền kinh tế chủ yếu phụ thuộc vào việc đổi nô lệ lấy vũ khí của châu Âu.
Việc phát triển buôn bán nô lệ qua Đại Tây Dương đã mang rất nhiều người ở Tây Phi đến Tân thế giới, lúc đó còn là thuộc địa của các quốc gia châu Âu. Những tàn tích cổ xưa nhất của nô lệ châu Phi tại châu Mỹ được tìm thấy ở Mexico vào đầu năm 2006 có niên đại từ cuối thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 17. Chính phủ các nước châu Âu và châu Mỹ thông qua luật cấm buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương trong thế kỷ 19, mặc dù trên thực tế nạn buôn bán nô lệ vẫn diễn ra thêm một thời gian nữa. Quốc gia cuối cùng tuyên bố chính thức chấm dứt buôn bán nô lệ là Brasil vào năm 1888. Con cháu của các nô lệ châu Phi giờ đây sống ở khắp nơi tại châu Mỹ, đặc biệt là ở Brasil, các nước vùng Caribe và Mỹ.
Chủ nghĩa thực dân[sửa | sửa mã nguồn]
Thực dân Anh kiểm soát Gambia, Sierra Leone, Ghana và Nigeria trong khi Pháp cai trị Sénégal, Guinée, Mali, Burkina Faso, Bénin, Côte d'Ivoire và Niger. Thực dân Pháp đã dồn những vùng đất đó lại thành Tây Phi thuộc Pháp. Bồ Đào Nha chiếm giữ Guiné-Bissau trong khi Đức cai trị Togoland, vùng đất sau đó bị Pháp và Anh chia nhau sau Thế chiến thứ nhất. Chỉ Liberia là giữ được nền độc lập, nhưng phần lớn đất đai bị chia cắt bởi các nước thực dân.
Thời kỳ hậu thuộc địa[sửa | sửa mã nguồn]
Sau Thế chiến thứ hai, các phong trào yêu nước nổi lên khắp Tây Phi. Năm 1957, Ghana, dưới sự lãnh đạo của Kwane Nkrumah, trở thành thuộc địa đầu tiên ở vùng hạ Sahara giành được độc lập, năm sau đó là các thuộc địa của Pháp; đến năm 1974, toàn bộ các quốc gia Tây Phi đều đã giành lại chủ quyền. Kể từ khi độc lập, nhiều quốc gia châu Phi phải đối diện với nạn nghèo đói, tình trạng kinh tế chậm phát triển, kỹ nghệ lạc hậu, bệnh AIDS, nạn tham nhũng, xung đột sắc tộc và nội chiến tràn lan ở Nigeria, Sierra Leone, Liberia, Côte d'Ivoire, Ghana và Burkina Faso.
Các tổ chức vùng[sửa | sửa mã nguồn]
Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS) được thành lập vào năm 1975 theo Hiệp ước Lagos, là một tổ chức của các quốc gia Tây Phi hướng đến việc phát triển kinh tế cho vùng. Liên minh Kinh tế Tiền tệ Tây Phi (UEMOA) giới hạn trong tám nước, hầu hết là các nước thuộc Cộng đồng Pháp ngữ sử dụng chung đồng CFA franc Tây Phi. Ngoài ra còn có tổ chức Liptako Gourma của ba nước Mali, Niger và Burkina Faso.

markdown:
# Tây Phi
**Tây Phi** là khu vực ở cực tây của lục địa [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Về mặt địa lý, định nghĩa của [Liên hiệp quốc](/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) về Tây Phi bao gồm 16 quốc gia trải dài trên một diện tích 5 triệu km².
Tất cả 16 quốc gia đó đều là thành viên của
[Cộng đồng Kinh tế Tây Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_T%C3%A2y_Phi), trừ Mauritanie. Khu vực theo định nghĩa của Liên hiệp quốc còn bao gồm các đảo [Saint Helena](/wiki/Saint_Helena), một lãnh thổ thuộc Anh ở nam [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng).
## Mục lục
## Vị trí địa lí[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=1)]
Tây Phi là một khu vực rộng lớn cả về địa lý và văn hóa bắt đầu ở phía tây từ một trục bắc nam tưởng tượng nằm gần
[kinh tuyến](/wiki/Kinh_tuy%E1%BA%BFn) 10° đông. Đại Tây Dương tạo nên ranh giới phía tây và phía nam của vùng. Ranh giới phía bắc là [sa mạc Sahara](/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Sahara) với đường biên [Niger](/wiki/Niger) ở cực bắc của vùng. Ranh giới phía tây không rõ ràng bằng, gần [Benue Trough](/w/index.php?title=Benue_Trough&action=edit&redlink=1) và [núi Cameroon](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Cameroon&action=edit&redlink=1) đến [hồ Tchad](/wiki/H%E1%BB%93_Tchad).
Những ranh giới thời thuộc địa được phản ánh qua ranh giới hiện đại giữa các quốc gia Tây Phi, cắt ngang những đường ranh giới về sắc tộc và văn hóa, thường chia một sắc tộc thành hai hoặc nhiều quốc gia.
## Địa lý và thời tiết[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=2)]
Tây Phi trải dài trên một diện tích hơn 6.140.000 km², khoảng một phần năm châu Phi. Phần lớn vùng này là những
[bình nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng) có độ cao 300 mét trên mặt nước biển. Có những điểm cao quan trọng biệt lập trong nhiều quốc gia dọc theo bờ biển phía nam của vùng.
Phía bắc vùng Tây Phi là một vùng khô cằn được biết đến dưới tên gọi
[Sahel](/wiki/Sahel), một khu vực chuyển tiếp giữa sa mạc Sahara và những [đồng cỏ savan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F_savan&action=edit&redlink=1) thuộc rừng rậm tây [Sudan](/wiki/Sudan) tạo ra một vành đai thứ ba giữa các đồng cỏ savan và vùng bờ biển phía nam, rộng từ 160 đến 240 km.
## Văn hóa và tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=3)]
Mặc dù có rất nhiều nền văn hóa ở Tây Phi, từ Nigeria tới Sénégal, nhưng cũng có nhiều điểm tương đồng trong cách phục sức, ẩm thực và các thể loại âm nhạc trong vùng.
[Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) là tôn giáo chính ở vùng Tây Phi trong đất liền, xa hơn về phía bờ biển phía tây, [Thiên chúa giáo](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o) phổ biến ở những vùng ven biển thuộc Nigeria, Ghana và Côte d'Ivoire, ngoài ra còn có các yếu tố tôn giáo bản địa truyền thống vẫn tồn tại phổ biến đến ngày nay. Trước khi [Đế chế Mali](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Mali&action=edit&redlink=1) và [Songhai](/w/index.php?title=Songhai&action=edit&redlink=1) suy tàn, đã tồn tại một cộng đồng [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o) khá lớn ở các khu vực như Mali, Sénégal, Mauritania và Nigeria. Ngày nay, người Do Thái sống tập trung ở Ghana, Nigeria và Mali. [Oware](/w/index.php?title=Oware&action=edit&redlink=1) là một trò chơi khá phổ biến ở Tây Phi. [Bóng đá](/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) cũng là một môn thể thao được ưa chuộng. Một số đội tuyển bóng đá quốc gia của vùng Tây Phi, đặc biệt là Nigeria, thường có mặt ở các kỳ [World Cup](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). [Mbalax](/w/index.php?title=Mbalax&action=edit&redlink=1), [highlife](/w/index.php?title=Highlife&action=edit&redlink=1), [fuji](/wiki/N%C3%BAi_Ph%C3%BA_S%C4%A9) và [Afrobeat](/w/index.php?title=Afrobeat&action=edit&redlink=1) là những thể loại âm nhạc hiện đại được ưa thích trong vùng. Một kiểu quần áo phổ biến và tiêu biểu cho vùng này là chiếc áo dài [boubou](/w/index.php?title=Boubou&action=edit&redlink=1) (còn được biết đến dưới các tên *Agbada* hoặc *Babariga*) có nguồn gốc từ quần áo của tầng lớp quý tộc sống ở những đế chế Tây Phi vào [thế kỷ 12](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12).
Chiếc
[trống Djembre](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%91ng_Djembre&action=edit&redlink=1), có nguồn gốc từ người [Mandinka](/w/index.php?title=Mandinka&action=edit&redlink=1), là một trong những nhạc cụ phổ biến nhất của các sắc tộc Tây Phi. Những biểu tượng văn hóa khác của vùng là những chiếc áo len [Kenta](/w/index.php?title=Kenta&action=edit&redlink=1) của người [Aka](/wiki/Aka) tại Ghana và phong cách kiến trúc theo kiểu [Sudan-Sahel](/w/index.php?title=Sudan-Sahel&action=edit&redlink=1) phổ biến ở rất nhiều nơi.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=4)]
Lịch sử Tây Phi có thể chia thành năm giai đoạn: giai đoạn thứ nhất là
[thời kỳ tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD) khi những con người đầu tiên xuất hiện, nông nghiệp phát triển và bắt đầu có liên lạc với những nền văn minh Địa Trung Hải ở phía bắc; thời kỳ thứ hai, [thời đại đồ sắt](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt) với nhiều đế chế rộng lớn phát triển thương mại; giai đoạn thứ ba là giai đoạn các vương quốc [buôn bán nô lệ](/w/index.php?title=Bu%C3%B4n_b%C3%A1n_n%C3%B4_l%E1%BB%87&action=edit&redlink=1), những cuộc [thánh chiến](/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_chi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) và những kẻ xâm lược vào thế kỷ 18 và 19; giai đoạn thứ tư là giai đoạn thuộc địa mà Pháp và Anh kiểm soát gần như toàn bộ vùng này và giai đoạn thứ năm, giai đoạn từ sau khi giành được độc lập đến nay.
### Tiền sử[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=5)]
Những con người đầu tiên xuất hiện ở Tây Phi vào khoảng 12.000 năm trước
[Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn). Những hình thức canh tác và chăn nuôi đơn giản xuất hiện vào khoảng [thế kỷ 5 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5_TCN). Vào khoảng năm 400 TCN, kỹ thuật gia công đồ sắt cho phép phát triển sản xuất nông nghiệp và các quốc gia đầu tiên ra đời. Việc thuần hóa được [lạc đà](/wiki/L%E1%BA%A1c_%C4%91%C3%A0) cho phép phát triển thương mại vượt qua sa mạc Sahara với các nền văn hóa Địa Trung Hải, bao gồm [Carthage](/wiki/Carthage) và [Berber](/w/index.php?title=Berber&action=edit&redlink=1), những hàng hóa xuất khẩu chính là vàng, vải sợi, trang sức kim loại và các loại đồ da, sau đó được đổi lấy muối, ngựa và hàng dệt.
### Các đế chế[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=6)]
Sự phát triển của kinh tế vùng đã cho phép hình thành những nhà nước tập trung, bắt đầu từ
[Đế chế Ghana](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Ghana&action=edit&redlink=1) trong [thế kỷ 8](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8). Được xây dựng xung quanh thành phố [Kumbi Saleh](/w/index.php?title=Kumbi_Saleh&action=edit&redlink=1) mà hiện giờ là Maurtitania, đế chế này kiểm soát một khu vực rộng lớn cho đến khi nó bị những người xâm lược [Almoravid](/w/index.php?title=Almoravid&action=edit&redlink=1) đánh bại vào năm [1052](/wiki/1052). [Đế chế Sosso](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Sosso&action=edit&redlink=1) nổi lên sau đó, nhưng bị đánh bại bởi lực lượng người Mandinka do [Sundiata Keita](/w/index.php?title=Sundiata_Keita&action=edit&redlink=1) lãnh đạo vào năm [1240](/wiki/1240). Người Mandinka sau đó lập ra [Đế chế Mali](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Mali&action=edit&redlink=1). Đế chế Mali phồn thịnh trong vài thế kỷ dưới sự cai trị của các cháu chắt của Sundiata. Tuy nhiên, sau đó đế chế sụp đổ do sự tấn công của người [Mossi](/w/index.php?title=Mossi&action=edit&redlink=1), [Tuareg](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tuareg) và Songhai. Trong thế kỷ 15, người Songhai thành lập nên một đế chế rộng lớn xung quanh [Gao](/wiki/Gao). Trong khi đó, ở miền nam Sudan, những thành bang hùng mạnh nổi lên ở [Ife](/w/index.php?title=Ife&action=edit&redlink=1), [Bono](/wiki/Bono) và [Bénin](/wiki/B%C3%A9nin) trong các [thế kỷ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14) và [15](/wiki/15). Xa hơn về phía đông, có các quốc gia [Yoruba](/w/index.php?title=Yoruba&action=edit&redlink=1) và [Igbo](/w/index.php?title=Igbo&action=edit&redlink=1), nay là những vùng đất thuộc Nigeria.
### Nô lệ và liên hệ với châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=7)]
Sau khi người
[Maroc](/wiki/Maroc) xâm lược và hủy diệt thủ đô của Songhai vào [năm 1591](/w/index.php?title=N%C4%83m_1591&action=edit&redlink=1), một số nhà nước nhỏ hơn nổi lên ở khu vực Tây Phi, bao gồm Vương quốc [Bambara](/w/index.php?title=Bambara&action=edit&redlink=1) của [Segou](/w/index.php?title=Segou&action=edit&redlink=1), Đế chế Bambara của [Kaarta](/w/index.php?title=Kaarta&action=edit&redlink=1), Vương quốc [Peul/Malinké](/w/index.php?title=Peul/Malink%C3%A9&action=edit&redlink=1) của [Khasso](/w/index.php?title=Khasso&action=edit&redlink=1) và Đế chế [Kénédougou](/w/index.php?title=K%C3%A9n%C3%A9dougou&action=edit&redlink=1) của [Sikasso](/w/index.php?title=Sikasso&action=edit&redlink=1). Những lái buôn người [Bồ Đào Nha](/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) bắt đầu thành lập những khu định cư dọc theo bờ biển vào năm [1445](/wiki/1445), sau đó là người Pháp và người Anh; việc buôn bán [nô lệ](/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87) châu Phi cũng diễn ra sau đó không lâu, trong nhiều thế kỷ, đó là một trong những nền kinh tế chính của vùng. Việc buôn bán nô lệ cũng đã dẫn đến sự ra đời của các nhà nước như đế chế Bambara và [Dahomey](/wiki/Dahomey), với nền kinh tế chủ yếu phụ thuộc vào việc đổi nô lệ lấy vũ khí của châu Âu.
Việc phát triển
[buôn bán nô lệ qua Đại Tây Dương](/w/index.php?title=Bu%C3%B4n_b%C3%A1n_n%C3%B4_l%E1%BB%87_qua_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) đã mang rất nhiều người ở Tây Phi đến [Tân thế giới](/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), lúc đó còn là [thuộc địa](/wiki/Thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba) của các quốc gia [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Những tàn tích cổ xưa nhất của nô lệ châu Phi tại [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) được tìm thấy ở [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico) vào đầu năm [2006](/wiki/2006) có niên đại từ cuối [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) đến giữa [thế kỷ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17). Chính phủ các nước châu Âu và châu Mỹ thông qua luật cấm buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương trong [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), mặc dù trên thực tế nạn buôn bán nô lệ vẫn diễn ra thêm một thời gian nữa. Quốc gia cuối cùng tuyên bố chính thức chấm dứt buôn bán nô lệ là [Brasil](/wiki/Brasil) vào năm [1888](/wiki/1888). Con cháu của các nô lệ châu Phi giờ đây sống ở khắp nơi tại châu Mỹ, đặc biệt là ở Brasil, các nước vùng [Caribe](/wiki/V%C3%B9ng_Caribe) và [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
### Chủ nghĩa thực dân[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=8)]
Thực dân Anh kiểm soát
[Gambia](/wiki/Gambia), [Sierra Leone](/wiki/Sierra_Leone), [Ghana](/wiki/Ghana) và [Nigeria](/wiki/Nigeria) trong khi Pháp cai trị [Sénégal](/wiki/S%C3%A9n%C3%A9gal), [Guinée](/wiki/Guin%C3%A9e), [Mali](/wiki/Mali), [Burkina Faso](/wiki/Burkina_Faso), [Bénin](/wiki/B%C3%A9nin), [Côte d'Ivoire](/wiki/B%E1%BB%9D_Bi%E1%BB%83n_Ng%C3%A0) và [Niger](/wiki/Niger). Thực dân Pháp đã dồn những vùng đất đó lại thành [Tây Phi thuộc Pháp](/wiki/T%C3%A2y_Phi_thu%E1%BB%99c_Ph%C3%A1p). Bồ Đào Nha chiếm giữ [Guiné-Bissau](/wiki/Guin%C3%A9-Bissau) trong khi [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) cai trị [Togoland](/w/index.php?title=Togoland&action=edit&redlink=1), vùng đất sau đó bị Pháp và Anh chia nhau sau [Thế chiến thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t). Chỉ Liberia là giữ được nền độc lập, nhưng phần lớn đất đai bị chia cắt bởi các nước [thực dân](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n).
### Thời kỳ hậu thuộc địa[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=9)]
Sau
[Thế chiến thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), các phong trào yêu nước nổi lên khắp Tây Phi. [Năm 1957](/w/index.php?title=N%C4%83m_1957&action=edit&redlink=1), Ghana, dưới sự lãnh đạo của [Kwane Nkrumah](/w/index.php?title=Kwane_Nkrumah&action=edit&redlink=1), trở thành thuộc địa đầu tiên ở vùng hạ Sahara giành được độc lập, năm sau đó là các thuộc địa của Pháp; đến [năm 1974](/w/index.php?title=N%C4%83m_1974&action=edit&redlink=1), toàn bộ các quốc gia Tây Phi đều đã giành lại chủ quyền. Kể từ khi độc lập, nhiều quốc gia châu Phi phải đối diện với nạn nghèo đói, tình trạng kinh tế chậm phát triển, kỹ nghệ lạc hậu, bệnh [AIDS](/wiki/HIV/AIDS), nạn tham nhũng, xung đột sắc tộc và nội chiến tràn lan ở Nigeria, Sierra Leone, Liberia, Côte d'Ivoire, Ghana và Burkina Faso.
## Các tổ chức vùng[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=10)]
Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS) được thành lập vào
[năm 1975](/w/index.php?title=N%C4%83m_1975&action=edit&redlink=1) theo [Hiệp ước Lagos](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Lagos&action=edit&redlink=1), là một tổ chức của các quốc gia Tây Phi hướng đến việc phát triển kinh tế cho vùng. [Liên minh Kinh tế Tiền tệ Tây Phi](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Kinh_t%E1%BA%BF_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_T%C3%A2y_Phi&action=edit&redlink=1) (UEMOA) giới hạn trong tám nước, hầu hết là các nước thuộc [Cộng đồng Pháp ngữ](/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Ph%C3%A1p_ng%E1%BB%AF) sử dụng chung đồng [CFA franc Tây Phi](/wiki/CFA_franc_T%C3%A2y_Phi). Ngoài ra còn có tổ chức [Liptako Gourma](/w/index.php?title=Liptako_Gourma&action=edit&redlink=1) của ba nước Mali, Niger và Burkina Faso.
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=11)]
|
|
![]()
|
||
|· · · ![ Vị trí của châu Đại Dương](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/LocationOceania.png/60px-LocationOceania.png)
![ Vị trí của châu Đại Dương](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/LocationOceania.png/60px-LocationOceania.png)
[Châu Đại Dương](/wiki/Ch%C3%A2u_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng) [Australasia](/wiki/Australasia) **·** [Melanesia](/wiki/Melanesia) **·** [Micronesia](/wiki/Micronesia) **·** [Polynesia](/wiki/Polynesia) ![ Location of Asia](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/LocationAsia.svg/60px-LocationAsia.svg.png)
![ Location of Asia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/LocationAsia.svg/60px-LocationAsia.svg.png)
[Châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) [Đông](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81)( [Viễn Đông](/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng)• [Châu Á-Thái Bình Dương](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81-Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)• [Đông Bắc](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BA%AFc_%C3%81)) **·** [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81)( [Đông Dương](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng)• [Quần đảo Mã Lai](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai)) **·** [Nam](/wiki/Nam_%C3%81) **·** [Tây Nam](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81) **·** [Trung](/wiki/Trung_%C3%81) **·** [Bắc](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%81)( [Siberia](/wiki/Siberia)) ![ Location of the Polar regions](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)
![ Location of the Polar regions](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)
[Địa cực](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BB%B1c) [Bắc Cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c)· [Nam Cực](/wiki/Nam_C%E1%BB%B1c) ![ Location of Europe](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/LocationEurope.png/60px-LocationEurope.png)
![ Location of Europe](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/LocationEurope.png/60px-LocationEurope.png)
[Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) [Tây](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u) **·** [Trung](/wiki/Trung_%C3%82u) **·** [Đông](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) **·** [Bắc](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u) **·** [Nam](/wiki/Nam_%C3%82u)( [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i)) ![ Oceans of the world](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/LocationOceans.png/60px-LocationOceans.png)
![ Oceans of the world](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/LocationOceans.png/60px-LocationOceans.png)
**Các** [đại dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng) [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Ấn Độ Dương](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Nam Đại Dương](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng) [châu lục](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%A2u_l%E1%BB%A5c)

X-Cache: cp1052 hit (1), cp1052 frontend miss (0)


text:
burner
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Danh từ[sửa]
burner /ˈbɜː.nɜː/
- Người đốt, người nung ((thường) trong từ ghép).
- a brick burner — người nung gạch
- Đèn.
- an oil burner — đèn dầu
- blowpipe burner — đèn xì
- Mỏ đèn.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# burner
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **burner** [/ˈbɜː.nɜː/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Người](/wiki/ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [đốt](/wiki/%C4%91%E1%BB%91t), [người](/wiki/ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [nung](/wiki/nung)((thường) [trong](/wiki/trong) [từ](/wiki/t%E1%BB%AB) [ghép](/wiki/gh%C3%A9p)). *a brick*— người nung gạch **burner**
-
[Đèn](/wiki/%C4%91%C3%A8n). *an oil*— đèn dầu **burner** *blowpipe*— đèn xì **burner**
-
[Mỏ](/wiki/m%E1%BB%8F) [đèn](/wiki/%C4%91%C3%A8n).
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1066 miss (0), cp4016 miss (0), cp4009 frontend miss (0)


text:
DẪN VÀO THẦN HỌC
Lm. Lê Công Đức
dịch từ nguyên bản tiếng Anh
The College Student’s Introduction to Theology
do Thomas P. Rausch, S.J. biên tập
The Liturgical Press / St.Pauls xuất bản, 1996
MỤC LỤC
Dẫn Nhập ……………………..
Chương I: Thần Học Và Các Phương Pháp Của Thần Học
Thomas P. Rausch, S.J. …………
Chương II: Trở Về Nguồn: Thánh Kinh Do Thái
Daniel L. Smith-Christopher……….
Chuơng III: Dẫn Vào Tìm Hiểu Tân Ước
Jeffrey S. Siker………..
Chương IV: Giáo Hội Trong Lịch Sử
Herbert J. Ryan, S.J. ……………
Chương V: Đức Tin Kitô Giáo: Một Cái Nhìn Hiện Đại
John R. Connolly ……………….
Chương VI: Khoa Nhân Chủng Thần Học
Mary M. Garascia, C.Pp.S. ……………
Chương VII: Thần Học Luân Lý: Đức Tin Và Lối Sống Kitô Giáo
John R. Popiden …………………..
Chương VIII: Đời Sống Kitô Giáo: Các Bí Tích Và Phụng Vụ
Michael Downey ……………………
Chương IX: Linh Đạo Kitô Giáo
Mary Milligan, R.S.H.M. ……………
Chương X: Các Vấn Đề Trong Giáo Hội Ngày Nay
Marie Anne Mayeski …………….
Chương XI: Thần Học Và Các Tôn Giáo Thế Giới
Christopher Key Chapple ……………
Bảng chú giải từ vựng ………………………
Bảng chữ viết tắt ……………………………
Các bản đồ …………………………………..
DẪN NHẬP
Từ khoảng cuối thế kỷ 12, khi các sinh viên và các học giả bắt đầu tổ chức thành những tập thể hay các “đại học” tại các thành phố như Bologna, Paris và Oxford, thì thần học đã trở thành một môn học cơ hữu. Khi các đại học này bắt đầu thay chỗ cho các học viện nhà tu hay học viện nhà thờ chính tòa, chúng thường bao gồm một số khoa phân biệt nhau, trong đó có khoa thần học. Khoảng năm 1250, Đại Học Paris đã có các khoa văn, luật, y, thần học – và đó là những khoa đã làm nên tên tuổi cho trường đại học này.
Khi Inhaxiô Lôyôla phác họa một nhãn quan giáo dục cho các đại học của hội dòng mà ngài mới thành lập hồi thế kỷ 16, ngài đặt nhãn quan đó trên nền tảng là những gì mà chính ngài đã kinh nghiệm trong quá trình học vấn của ngài, nhất là trong giai đoạn ngài học ở Paris. Cách riêng Inhaxiô đề cao tầm quan trọng của thần học, ngài tuyên bố rằng “trong các đại học của hội dòng, phải đặc biệt nhấn mạnh thần học” (Hiến Pháp, 446). Đối với Inhaxiô, thần học phải là một môn học chặt chẽ, điều mà Michael Buckley mô tả là “một sự khôn ngoan có cấu trúc mạch lạc” (1). Trong các học viện của hội dòng, việc giảng dạy chính thức về thần học (phân biệt với việc giảng dạy về tôn giáo) sẽ bắt đầu cho các sinh viên ở độ tuổi 17. Đành rằng việc học thần học thường chỉ dành cho những ai chuẩn bị lãnh chức linh mục, song chỗ đứng quan trọng của môn học này trong chương trình giảng dạy của Dòng Tên vẫn in một dấu ấn sâu xa nơi tất cả những ai từng theo học tại các đại học của dòng này.
Các đại học của dòng Tên đã thiết chế một trong những hệ thống giáo dục đầu tiên trong lịch sử (2). Nhưng chúng vẫn đi theo một mô hình đại học thời Trung cổ với một tí chút sửa đổi – mô hình này xét căn bản vẫn còn tồn tại ở Âu Châu cho tới ngày hôm nay. Thần học có mặt trong trường đại học với tư cách là một chuyên khoa; nó thường không được hội nhập vào chương trình đại cương.
Ở Hoa Kỳ, tình hình hoàn toàn khác. Các đại học Mỹ được chia thành cấp đại học và cấp trên đại học. Đa số các trường đại học quốc lập không có phân khoa thần học (hay thường được gọi là phân khoa nghiên cứu tôn giáo), song ngày nay tình hình này đang bắt đầu thay đổi. Các đại học tư hay các đại học liên kết với Giáo Hội thường cung cấp những khóa học về tôn giáo hay thần học – đây có thể là những khóa tùy chọn hay bắt buộc.
Trong những năm trước Công Đồng Vatican II, việc học thần học Công Giáo ở Hoa Kỳ đã bắt đầu thay đổi một cách ngoạn mục. Trước Công Đồng, việc giảng dạy thần học chủ yếu diễn ra trong các chủng viện. Các sinh viên tại các đại học Công Giáo nói chung được dạy về tôn giáo; họ không học thần học: “Cho tới những năm 1950, phần đông các đại học Công Giáo đã không cung cấp những khóa thần học ngay cả xét như một môn thuần túy có tính học thuật. Đó là những học viện văn khoa với chương trình rộng thoáng, tập trung vào triết học chứ không phải thần học. Đa số các đại học ấy có cung ứng những khóa nghiên cứu tôn giáo, nhưng đây thường là những khóa thiên về minh giáo và trong nhiều trường hợp các khóa này không đòi tín chỉ. Rất thường, vị giảng viên phụ trách không thuộc hội đồng khoa và không cần phải được nhà trường trao ủy nhiệm thư giảng dạy. Mục đích của các chương trình này là truyền đạt một cách một chiều các yếu tố của đức tin Công Giáo”. (3)
Mọi sự đã thay đổi sau Công Đồng Vatican II. Khi ngày càng có nhiều nam nữ giáo dân bắt đầu đoạt những văn bằng tốt nghiệp về thần học, Hội Thần Học Công Giáo Mỹ – nguyên là một tổ chức của các giáo sư chủng viện – đã thay đổi các điều lệ của mình vào năm 1964 để đón nhận các giáo dân ấy vào làm thành viên. Các đại học Công Giáo bắt đầu phát triển những phân khoa thần học có tính chuyên môn cao. Thành viên của khoa bây giờ gồm cả nam nữ giáo dân bên cạnh các linh mục và tu sĩ , ngày càng tích cực trong công tác nghiên cứu và ngay cả tham gia vào các hội thần học chuyên nghiệp. Với tình hình như vậy, địa điểm của việc giảng dạy thần học cũng đã chuyển dời từ các chủng viện đến các trường đại học và trên-đại-học.
Nhưng đà chuyên môn hóa ngày càng tăng ấy của các đại học Công Giáo nói chung và của các phân khoa thần học nói riêng đã được thấy là một điều vừa may vừa không may. Rất thường, các học viện Công Giáo hoàn toàn bắt chước các tiêu chuẩn và các giá trị học thuật của nền giáo dục đại học thế tục của Mỹ. Nhiều học viện như thế đã phải cắt xén các định hướng tôn giáo cố hữu của mình. Trong nỗ lực tập trung vào tính mô tả hơn là tuyên tín, nhiều phân khoa thần học đã tự biến mình thành những phân khoa nghiên cứu tôn giáo. Các phân khoa này đã trở nên rất “đa nguyên” xét về các phương pháp tiếp cận và xét về tính năng của chúng.
Tính đa nguyên ấy đặc biệt bộc lộ rõ trong các yêu cầu đặt ra cho việc học thần học/ tôn giáo ở các đại học Hoa Kỳ ngày nay. Mức yêu cầu trung bình hiện nay là hai khóa (4), trong đó khóa nhập môn đôi khi là khóa bắt buộc. Nhưng thường thì sinh viên có thể hoàn thành bất cứ hai khóa nào. Với chỉ hai hay ba khóa, thường chẳng có liên quan gì mấy với nhau, một sinh viên hoàn toàn có thể tốt nghiệp một đại học Công Giáo mà không cần phải đọc một quyển Phúc Âm nào, không cần phải tìm hiểu Kitô học hay Giáo Hội học, cũng chẳng cần dự một khóa nào về đạo đức học Kitô giáo hay về thần học luân lý. Vì không có mấy sự nhấn mạnh đến lịch sử Giáo Hội, các sinh viên thường lạ lẫm với truyền thống Kitô giáo; họ không đọc Augustinô, Tôma Aquinô, Luther hay Newman. Họ ít biết về các truyền thống và các tôn giáo khác ngoài tôn giáo của chính họ. Và vì không có một hệ thống có tính liên thông, họ ít được dẫn nhập một cách bài bản vào việc nghiên cứu thần học và ít có cơ hội để nắm được một cái nhìn toàn diện về tất cả những gì bao hàm trong thần học.
Vì vậy, quyển sách này – được biên soạn để sử dụng như một giáo trình bổ sung – sẽ cố gắng giới thiệu việc nghiên cứu thần học và các phương pháp khảo cứu đa dạng của nó. Không giống như cách tiếp cận cố hữu của các giáo trình cũ (de Deo Uno, de Deo Trino, vv…), cách tiếp cận ở đây sẽ có tính phương pháp luận. Thần học ngày nay đã ngày càng được “qui hoạch” thành các “khu vực” khác nhau, bao gồm nhiều môn chuyên biệt khác nhau. Tuy nhiên, khi giới thiệu những lãnh vực đa dạng của công cuộc nghiên cứu thần học, chúng tôi sẽ đề cập đến nhiều chủ đề truyền thống để làm những ví dụ.
Quyển sách này gồm ba phần. Phần I giới thiệu các vấn đề nền tảng. Chương 1 khảo sát bản chất của thần học vừa xét như một khoa học – với công việc phê bình của nó và với những chuyên ngành của nó – vừa xét như một công việc của Giáo Hội. Chương này cũng đề cập đến những căng thẳng đôi khi bật lên giữa các nhà thần học và các giám mục do bởi bản tính hai mặt này của thần học. Chương 2, Daniel L. Smith-Christopher sẽ trình bày câu chuyện của Israel và các Sách thuộc bộ Thánh Kinh Do Thái. Jeffrey Siker, ở chương 3, sẽ phác họa quá trình phát triển của qui điển Tân Ước, đồng thời sẽ đề cập đến những phương pháp phê bình Thánh Kinh và những khía cạnh đặc biệt của các Sách Tân Ước. Herbert J. Ryan, trong chương 4, sẽ đưa ra một cái nhìn toàn cục về lịch sử Giáo Hội.
Phần II bao gồm một số vấn đề có tính hệ thống. Chương 5, John R. Connolly sẽ khảo sát đức tin Kitô giáo, sẽ đối chiếu giữa một mẫu thức đức tin có tính tri thức và một cách tiếp cận có tính ngã vị; trong khi thảo luận về đức tin vừa xét như hành động vừa xét như nội dung, tác giả sẽ giới thiệu những chủ đề như: mạc khải, Kitô học , Giáo Hội, và các biểu tượng của đức tin. Mary M. Garascia, trong chương 6, sẽ khám phá một số vấn đề thuộc khoa nhân chủng thần học, sẽ khám phá về nhân vị xét như là hình ảnh của Thiên Chúa, xét như là tội nhân và được cứu, xét như là một bản ngã trước mặt Thiên Chúa, và xét như là một hữu thể có tính xã hội. Chương 7, John R. Popiden sẽ tìm hiểu bản chất và các phương pháp của thần học luân lý. Chương 8, Michael Downey sẽ giới thiệu một nhãn quan có tính bí tích nhấn mạnh đến ý nghĩa của các bí tích trong đời sống Kitôhữu.
Phần III khảo sát một số vấn đề hiện nay trong đời sống Giáo Hội. Mary Miligan, trong chương 9, sẽ giới thiệu ý niệm về linh đạo, tìm hiểu nhiều linh đạo khác nhau và những cá nhân điển hình của các linh đạo ấy. Chương 10, Marie Anne Mayeski sẽ thảo luận về ảnh hưởng của Công Đồng Vatican II đối với thần học Công Giáo Rôma và sẽ tập chú đến hai vấn đề của thời hậu Công Đồng, đó là phong trào đại kết và phong trào nữ quyền. Cuối cùng, trong chương 11, xuất phát từ tiếng gọi của Vatican II gọi mời đối thoại và hợp tác với các tín đồ thuộc các tôn giáo khác, Christopher Chapple sẽ trình bày vắn tắt về các tôn giáo lớn không thuộc Tây phương.
Quyển sách này được viết từ nhãn quan Công Giáo Rôma, song phương pháp tiếp cận của nó có tính đại kết – điều này nằm trong chủ ý của các tác giả. Nó cũng phản ảnh tính đa nguyên của thần học hiện đại qua những nhãn giới khác nhau của các tác giả. Cần phải tôn trọng tính đa dạng đó. Các tác giả cộng tác trong tập sách này đã cố gắng – dù không phải luôn luôn thành công – để làm cho ngôn ngữ của các văn liệu lịch sử có tính bao gồm hơn. Những điều chỉnh, nếu có, sẽ được đặt trong dấu ngoặc. Các bản văn của Công Đồng Vatican II sẽ được ghi xuất xứ bằng tiêu đề La ngữ của các văn kiện; và độc giả sẽ tìm thấy ở cuối sách một bảng liệt kê các chữ viết tắt.
Quyển sách này là công trình hợp tác của các thành viên thuộc phân khoa thần học ở Đại Học Loyola Marymount. Nó được sử dụng lần đầu tiên trong một lớp học tại trường Đại Học này vào mùa xuân 1991. Tất cả chúng tôi trong phân khoa – là những người thu nhận được nhiều ích lợi từ công trình này – rất chân thành tri ân các sinh viên đã tham dự lớp học nói trên và đã đóng góp nhiều nhận định và đề nghị. Giới thiệu loạt bài này trong hình thức một quyển sách, chúng tôi hy vọng nó sẽ hữu ích để giúp cho độc giả làm quen với lãnh vực nghiên cứu thần học, một lãnh vực rất phong phú nhưng cũng đầy phức tạp.
Thomas P. Rausch, S.J.
——————–
(1) Xem Michael J. Buckley, “In Hunc Potissimum…: Nhận thức của Inhaxiô về đại học Dòng Tên, “ Reading in Ignatian Higher Education 1 (Spring 1989) 24.
(2) Cf. George E. Ganss, The Constitution of the Society of Jesus (St. Louis: Institute of Jesuit Sources, 1970) 174.
(3) Robert J. Wister, “The Teaching of Theology 1950-90: the American Catholic Experience,” America 162 (February 3, 1990) 92; xin xem thêm David J. OBrien, “The Church and Catholic Higher Education,” Horizons 17 (1990) 14.
(4) Chẳng hạn, trong số 28 đại học Dòng Tên ở Hoa Kỳ vào năm 1990, có 2 đại học yêu cầu bốn khóa, 10 trường khác đòi ba khóa, 15 trường đòi hai khóa, và 1 trường yều cầu một khóa.
Filed under: DẪN VÀO THẦN HỌC, Lm. LÊ CÔNG ĐỨC Thẻ: | Thần học

markdown:
**DẪN VÀO THẦN HỌC** **Lm. Lê Công Đức** *dịch từ nguyên bản tiếng Anh* **The College Student’s Introduction to Theology** *do* **Thomas P. Rausch, S.J**. *biên tập* **The Liturgical Press / St.Pauls** *xuất bản*, 1996 **MỤC LỤC** [Dẫn Nhập](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/07/dan-vao-than-hoc-dan-nhap/) ……………………..
Chương I:
[Thần Học Và Các Phương Pháp Của Thần Học](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/07/dan-vao-than-hoc-chuong-i/) *Thomas P. Rausch, S.J*. …………
Chương II:
[Trở Về Nguồn: Thánh Kinh Do Thái](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/08/dan-vao-than-hoc-chuong-ii/) *Daniel L. Smith-Christopher*……….
Chuơng III:
[Dẫn Vào Tìm Hiểu Tân Ước ](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/08/dan-vao-than-hoc-chuong-iii/) *Jeffrey S. Siker……….. *
Chương IV:
[Giáo Hội Trong Lịch Sử ](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/08/dan-vao-than-hoc-chuong-iv/) *Herbert J. Ryan, S.J*. ……………
Chương V:
[Đức Tin Kitô Giáo: Một Cái Nhìn Hiện Đại](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/08/dan-vao-than-hoc-chuong-v/) *John R. Connolly* ……………….
Chương VI:
[Khoa Nhân Chủng Thần Học ](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/08/dan-vao-tan-hoc-chuong-vi/) *Mary M. Garascia, C.Pp.S*. ……………
Chương VII:
[Thần Học Luân Lý: Đức Tin Và Lối Sống Kitô Giáo](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/08/dan-vao-than-hoc-chuong-vii/) *John R. Popiden* …………………..
Chương VIII:
[Đời Sống Kitô Giáo: Các Bí Tích Và Phụng Vụ ](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/08/dan-vao-than-hoc-chuong-viii/) *Michael Downey* ……………………
Chương IX:
[Linh Đạo Kitô Giáo ](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/11/dan-vao-than-hoc-chuong-ix/) *Mary Milligan, R.S.H.M.* ……………
Chương X:
[Các Vấn Đề Trong Giáo Hội Ngày Nay](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/11/dan-vao-than-hoc-chuong-x/) *Marie Anne Mayeski* …………….
Chương XI:
[Thần Học Và Các Tôn Giáo Thế Giới ](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/16/dan-vao-than-hoc-chuong-xi/) *Christopher Key Chapple* …………… [Bảng chú giải từ vựng](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/16/dan-vao-than-hoc-tu-vung/) ……………………… [Bảng chữ viết tắt](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/2009/04/16/dan-vao-than-hoc-tu-vung/) …………………………… *Các bản đồ* ………………………………….. **DẪN NHẬP**
Từ khoảng cuối thế kỷ 12, khi các sinh viên và các học giả bắt đầu tổ chức thành những tập thể hay các “đại học” tại các thành phố như Bologna, Paris và Oxford, thì thần học đã trở thành một môn học cơ hữu. Khi các đại học này bắt đầu thay chỗ cho
*các học viện nhà tu hay học viện nhà thờ chính tòa*, chúng thường bao gồm một số khoa phân biệt nhau, trong đó có khoa thần học. Khoảng năm 1250, Đại Học Paris đã có các khoa văn, luật, y, thần học – và đó là những khoa đã làm nên tên tuổi cho trường đại học này.
Khi Inhaxiô Lôyôla phác họa một nhãn quan giáo dục cho các đại học của hội dòng mà ngài mới thành lập hồi thế kỷ 16, ngài đặt nhãn quan đó trên nền tảng là những gì mà chính ngài đã kinh nghiệm trong quá trình học vấn của ngài, nhất là trong giai đoạn ngài học ở Paris. Cách riêng Inhaxiô đề cao tầm quan trọng của thần học, ngài tuyên bố rằng “
*trong các đại học của hội dòng, phải đặc biệt nhấn mạnh thần học*” (Hiến Pháp, 446). Đối với Inhaxiô, thần học phải là một môn học chặt chẽ, điều mà Michael Buckley mô tả là “ *một sự khôn ngoan có cấu trúc mạch lạc*” (1). Trong các học viện của hội dòng, việc giảng dạy chính thức về thần học (phân biệt với việc giảng dạy về tôn giáo) sẽ bắt đầu cho các sinh viên ở độ tuổi 17. Đành rằng việc học thần học thường chỉ dành cho những ai chuẩn bị lãnh chức linh mục, song chỗ đứng quan trọng của môn học này trong chương trình giảng dạy của Dòng Tên vẫn in một dấu ấn sâu xa nơi tất cả những ai từng theo học tại các đại học của dòng này.
Các đại học của dòng Tên đã thiết chế một trong những hệ thống giáo dục đầu tiên trong lịch sử (2). Nhưng chúng vẫn đi theo một mô hình đại học thời Trung cổ với một tí chút sửa đổi – mô hình này xét căn bản vẫn còn tồn tại ở Âu Châu cho tới ngày hôm nay. Thần học có mặt trong trường đại học với tư cách là một chuyên khoa; nó thường không được hội nhập vào chương trình đại cương.
Ở Hoa Kỳ, tình hình hoàn toàn khác. Các đại học Mỹ được chia thành cấp đại học và cấp trên đại học. Đa số các trường đại học quốc lập không có phân khoa thần học (hay thường được gọi là phân khoa nghiên cứu tôn giáo), song ngày nay tình hình này đang bắt đầu thay đổi. Các đại học tư hay các đại học liên kết với Giáo Hội thường cung cấp những khóa học về tôn giáo hay thần học – đây có thể là những khóa tùy chọn hay bắt buộc.
Trong những năm trước Công Đồng Vatican II, việc học thần học Công Giáo ở Hoa Kỳ đã bắt đầu thay đổi một cách ngoạn mục. Trước Công Đồng, việc giảng dạy thần học chủ yếu diễn ra trong các chủng viện. Các sinh viên tại các đại học Công Giáo nói chung được dạy về tôn giáo; họ không học thần học: “
*Cho tới những năm 1950, phần đông các đại học Công Giáo đã không cung cấp những khóa thần học ngay cả xét như một môn thuần túy có tính học thuật. Đó là những học viện văn khoa với chương trình rộng thoáng, tập trung vào triết học chứ không phải thần học. Đa số các đại học ấy có cung ứng những khóa nghiên cứu tôn giáo, nhưng đây thường là những khóa thiên về minh giáo và trong nhiều trường hợp các khóa này không đòi tín chỉ. Rất thường, vị giảng viên phụ trách không thuộc hội đồng khoa và không cần phải được nhà trường trao ủy nhiệm thư giảng dạy. Mục đích của các chương trình này là truyền đạt một cách một chiều các yếu tố của đức tin Công Giáo*”. (3)
Mọi sự đã thay đổi sau Công Đồng Vatican II. Khi ngày càng có nhiều nam nữ giáo dân bắt đầu đoạt những văn bằng tốt nghiệp về thần học, Hội Thần Học Công Giáo Mỹ – nguyên là một tổ chức của các giáo sư chủng viện – đã thay đổi các điều lệ của mình vào năm 1964 để đón nhận các giáo dân ấy vào làm thành viên. Các đại học Công Giáo bắt đầu phát triển những phân khoa thần học có tính chuyên môn cao. Thành viên của khoa bây giờ gồm cả nam nữ giáo dân bên cạnh các linh mục và tu sĩ , ngày càng tích cực trong công tác nghiên cứu và ngay cả tham gia vào các hội thần học chuyên nghiệp. Với tình hình như vậy, địa điểm của việc giảng dạy thần học cũng đã chuyển dời từ các chủng viện đến các trường đại học và trên-đại-học.
Nhưng đà chuyên môn hóa ngày càng tăng ấy của các đại học Công Giáo nói chung và của các phân khoa thần học nói riêng đã được thấy là một điều vừa may vừa không may. Rất thường, các học viện Công Giáo hoàn toàn bắt chước các tiêu chuẩn và các giá trị học thuật của nền giáo dục đại học thế tục của Mỹ. Nhiều học viện như thế đã phải cắt xén các định hướng tôn giáo cố hữu của mình. Trong nỗ lực tập trung vào tính mô tả hơn là tuyên tín, nhiều phân khoa thần học đã tự biến mình thành những phân khoa nghiên cứu tôn giáo. Các phân khoa này đã trở nên rất “đa nguyên” xét về các phương pháp tiếp cận và xét về tính năng của chúng.
Tính đa nguyên ấy đặc biệt bộc lộ rõ trong các yêu cầu đặt ra cho việc học thần học/ tôn giáo ở các đại học Hoa Kỳ ngày nay. Mức yêu cầu trung bình hiện nay là hai khóa (4), trong đó khóa nhập môn đôi khi là khóa bắt buộc. Nhưng thường thì sinh viên có thể hoàn thành bất cứ hai khóa nào. Với chỉ hai hay ba khóa, thường chẳng có liên quan gì mấy với nhau, một sinh viên hoàn toàn có thể tốt nghiệp một đại học Công Giáo mà không cần phải đọc một quyển Phúc Âm nào, không cần phải tìm hiểu Kitô học hay Giáo Hội học, cũng chẳng cần dự một khóa nào về đạo đức học Kitô giáo hay về thần học luân lý. Vì không có mấy sự nhấn mạnh đến lịch sử Giáo Hội, các sinh viên thường lạ lẫm với truyền thống Kitô giáo; họ không đọc Augustinô, Tôma Aquinô, Luther hay Newman. Họ ít biết về các truyền thống và các tôn giáo khác ngoài tôn giáo của chính họ. Và vì không có một hệ thống có tính liên thông, họ ít được dẫn nhập một cách bài bản vào việc nghiên cứu thần học và ít có cơ hội để nắm được một cái nhìn toàn diện về tất cả những gì bao hàm trong thần học.
Vì vậy, quyển sách này – được biên soạn để sử dụng như một giáo trình bổ sung – sẽ cố gắng giới thiệu việc nghiên cứu thần học và các phương pháp khảo cứu đa dạng của nó. Không giống như cách tiếp cận cố hữu của các giáo trình cũ (
*de Deo Uno, de Deo Trino*, vv…), cách tiếp cận ở đây sẽ có tính phương pháp luận. Thần học ngày nay đã ngày càng được “qui hoạch” thành các “khu vực” khác nhau, bao gồm nhiều môn chuyên biệt khác nhau. Tuy nhiên, khi giới thiệu những lãnh vực đa dạng của công cuộc nghiên cứu thần học, chúng tôi sẽ đề cập đến nhiều chủ đề truyền thống để làm những ví dụ.
Quyển sách này gồm ba phần. Phần I giới thiệu các vấn đề nền tảng. Chương 1 khảo sát bản chất của thần học vừa xét như một khoa học – với công việc phê bình của nó và với những chuyên ngành của nó – vừa xét như một công việc của Giáo Hội. Chương này cũng đề cập đến những căng thẳng đôi khi bật lên giữa các nhà thần học và các giám mục do bởi bản tính hai mặt này của thần học. Chương 2, Daniel L. Smith-Christopher sẽ trình bày câu chuyện của Israel và các Sách thuộc bộ Thánh Kinh Do Thái. Jeffrey Siker, ở chương 3, sẽ phác họa quá trình phát triển của qui điển Tân Ước, đồng thời sẽ đề cập đến những phương pháp phê bình Thánh Kinh và những khía cạnh đặc biệt của các Sách Tân Ước. Herbert J. Ryan, trong chương 4, sẽ đưa ra một cái nhìn toàn cục về lịch sử Giáo Hội.
Phần II bao gồm một số vấn đề có tính hệ thống. Chương 5, John R. Connolly sẽ khảo sát đức tin Kitô giáo, sẽ đối chiếu giữa một mẫu thức đức tin có tính tri thức và một cách tiếp cận có tính ngã vị; trong khi thảo luận về đức tin vừa xét như hành động vừa xét như nội dung, tác giả sẽ giới thiệu những chủ đề như: mạc khải, Kitô học , Giáo Hội, và các biểu tượng của đức tin. Mary M. Garascia, trong chương 6, sẽ khám phá một số vấn đề thuộc khoa nhân chủng thần học, sẽ khám phá về nhân vị xét như là hình ảnh của Thiên Chúa, xét như là tội nhân và được cứu, xét như là một bản ngã trước mặt Thiên Chúa, và xét như là một hữu thể có tính xã hội. Chương 7, John R. Popiden sẽ tìm hiểu bản chất và các phương pháp của thần học luân lý. Chương 8, Michael Downey sẽ giới thiệu một nhãn quan có tính bí tích nhấn mạnh đến ý nghĩa của các bí tích trong đời sống Kitôhữu.
Phần III khảo sát một số vấn đề hiện nay trong đời sống Giáo Hội. Mary Miligan, trong chương 9, sẽ giới thiệu ý niệm về linh đạo, tìm hiểu nhiều linh đạo khác nhau và những cá nhân điển hình của các linh đạo ấy. Chương 10, Marie Anne Mayeski sẽ thảo luận về ảnh hưởng của Công Đồng Vatican II đối với thần học Công Giáo Rôma và sẽ tập chú đến hai vấn đề của thời hậu Công Đồng, đó là phong trào đại kết và phong trào nữ quyền. Cuối cùng, trong chương 11, xuất phát từ tiếng gọi của Vatican II gọi mời đối thoại và hợp tác với các tín đồ thuộc các tôn giáo khác, Christopher Chapple sẽ trình bày vắn tắt về các tôn giáo lớn không thuộc Tây phương.
Quyển sách này được viết từ nhãn quan Công Giáo Rôma, song phương pháp tiếp cận của nó có tính đại kết – điều này nằm trong chủ ý của các tác giả. Nó cũng phản ảnh tính đa nguyên của thần học hiện đại qua những nhãn giới khác nhau của các tác giả. Cần phải tôn trọng tính đa dạng đó. Các tác giả cộng tác trong tập sách này đã cố gắng – dù không phải luôn luôn thành công – để làm cho ngôn ngữ của các văn liệu lịch sử có tính bao gồm hơn. Những điều chỉnh, nếu có, sẽ được đặt trong dấu ngoặc. Các bản văn của Công Đồng Vatican II sẽ được ghi xuất xứ bằng tiêu đề La ngữ của các văn kiện; và độc giả sẽ tìm thấy ở cuối sách một bảng liệt kê các chữ viết tắt.
Quyển sách này là công trình hợp tác của các thành viên thuộc phân khoa thần học ở Đại Học Loyola Marymount. Nó được sử dụng lần đầu tiên trong một lớp học tại trường Đại Học này vào mùa xuân 1991. Tất cả chúng tôi trong phân khoa – là những người thu nhận được nhiều ích lợi từ công trình này – rất chân thành tri ân các sinh viên đã tham dự lớp học nói trên và đã đóng góp nhiều nhận định và đề nghị. Giới thiệu loạt bài này trong hình thức một quyển sách, chúng tôi hy vọng nó sẽ hữu ích để giúp cho độc giả làm quen với lãnh vực nghiên cứu thần học, một lãnh vực rất phong phú nhưng cũng đầy phức tạp.
*Thomas P. Rausch, S.J.*
——————–
(1) Xem Michael J. Buckley, “In Hunc Potissimum…: Nhận thức của Inhaxiô về đại học Dòng Tên, “ Reading in Ignatian Higher Education 1 (Spring 1989) 24.
(2) Cf. George E. Ganss,
*The Constitution of the Society of Jesus* (St. Louis: Institute of Jesuit Sources, 1970) 174.
(3) Robert J. Wister, “The Teaching of Theology 1950-90: the American Catholic Experience,”
*America *162 (February 3, 1990) 92; xin xem thêm David J. OBrien, “The Church and Catholic Higher Education,” *Horizons* 17 (1990) 14.
(4) Chẳng hạn, trong số 28 đại học Dòng Tên ở Hoa Kỳ vào năm 1990, có 2 đại học yêu cầu bốn khóa, 10 trường khác đòi ba khóa, 15 trường đòi hai khóa, và 1 trường yều cầu một khóa.
Filed under:
[DẪN VÀO THẦN HỌC](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/category/t%e1%bb%a7-sach/d%e1%ba%abn-vao-th%e1%ba%a7n-h%e1%bb%8dc/), [Lm. LÊ CÔNG ĐỨC](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/category/v%e1%bb%81-tac-gi%e1%ba%a3/lm-le-cong-d%e1%bb%a9c/) Thẻ: | [Thần học](https://xuanbichvietnam.wordpress.com/tag/th%e1%ba%a7n-h%e1%bb%8dc/)

WARC-Truncated: length

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Link: <http://wp.me/pfWNi-1fU>; rel=shortlink