text:
- 71 trang
- Lượt xem: 4301
- Download: 1176
Giáo trình: Nhập môn xã hội học
Chia sẻ: huemanvdoc
Xã hội học có nguồn gốc từ lâu nhưng nó chỉ trở thành một môn khoa học độc lập vào khoảng những năm 30 của thế kỷ XIX, nó gắn liền với tên tuổi của nhà Xã hội học là A.Comte (19-1-1798 – 5-9-1875) . Ông là một nhà Toán học, Vật lý học, Thiên văn học, Xã hội học tư sản, Triết học duy tâm chủ quan Pháp. Từ 1817-1824, ông là thư ký riêng của Xanh Ximông, là một trong những người sáng lập ra “chủ nghĩa thực chứng”, Vào năm người năm 1836 Ong đã đưa ra...
Thể loại:Khoa Học Xã Hội » Chính trị học
Chủ đề liên quan:
Nội dung Text: Giáo trình: Nhập môn xã hội học
GIAÙO TRÌNH
NHAÄP MOÂN XAÕ HOÄI HOÏC
LEÂ MINH CHIEÁN
Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -2-
MUÏC LUÏC
PHAÀN I: NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ VEÀ CÔ BAÛN CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC ................................. 5
CHÖÔNG I: ÑOÁI TÖÔÏNG VAØ CHÖÙC NAÊNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC
...................................................................................................................................... 5
Khaùi quaùt hình thaønh vaø söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc........................................... 5
I. Ñoái töôïng nghieân cöùu vaø cô caáu cuûa xaõ hoäi hoïc ................................................ 8
1.Thuaät ngöõ Xaõ hoäi hoïc laø gì ? ........................................................................... 8
2. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc ............................................................ 8
3. Cô caáu cuûa moân xaõ hoäi hoïc. ........................................................................... 9
II. Nhöõng nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc xaõ hoäi hoïc khoa hoïc vaø chöùc naêng cuûa xaõ
hoäi hoïc ................................................................................................................... 10
1. Caùc nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc xaõ hoäi hoïc ................................................ 10
2. Chöùc naêng cuûa xaõ hoäi hoïc ............................................................................ 10
CHÖÔNG II: MOÄT SOÁ KHAÙI NIEÄM CÔ BAÛN TRONG NGHIEÂN CÖÙU XAÕ HOÄI
HOÏC ........................................................................................................................... 12
I. Khaùi nieäm cô caáu xaõ hoäi ................................................................................... 12
1.Quan ñieåm cuûa xaõ hoäi hoïc veà cô caáu xaõ hoäi ................................................ 12
2. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi ................................................. 13
II.Nhoùm xaõ hoäi ...................................................................................................... 13
III.Vò theá xaõ hoäi ..................................................................................................... 14
IV. Vai troø .............................................................................................................. 15
V. Thieát cheá xaõ hoäi ............................................................................................... 15
VI. Phaân taàng xaõ hoäi ............................................................................................. 16
VII. Tính di ñoäng xaõ hoäi........................................................................................ 17
VIII. Xaõ hoäi hoaù .................................................................................................... 19
1.Moät soá quan nieäm veà “con ngöôøi xaõ hoäi” ..................................................... 19
2.Khaùi nieäm xaõ hoäi hoaù .................................................................................... 21
3. Moät soá noäi dung nghieân cöùu cô baûn veà xaõ hoäi hoaù...................................... 22
IX .Khaùi nieäm loái soáng.......................................................................................... 26
X. Coäng ñoàng xaõ hoäi ............................................................................................. 26
1. Khaùi nieäm ...................................................................................................... 26
2. Ñaëc tröng coäng ñoàng ..................................................................................... 27
XI. Giaù trò xaõ hoäi- Chuaån möïc xaõ hoäi vaø Leäch laïc xaõ hoäi................................... 27
PHAÀN II: MOÄT SOÁ CHUYEÂN ÑEÀ NGHIEÂN CÖÙU VEÀ XAÕ HOÄI HOÏC CHUYEÂN
BIEÄT .............................................................................................................................. 28
CHÖÔNG I: XAÕ HOÄI HOÏC ÑOÂ THÒ ....................................................................... 28
I. Toång quan veà moân xaõ hoäi hoïc ñoâ thò ................................................................ 28
1. Söï hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc ñoâ thò....................................... 28
2. Moät soá höôùng tieáp caän cô baûn trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ñoâ thò............. 28
II. Khaùi quaùt quaù trình ñoâ thò hoaù ôû treân theá giôùi vaø Vieät nam ........................... 29
1. Quaù trình ñoâ thò hoaù treân theá giôùi vaø Vieät Nam........................................... 29
2. Ñaëc tröng loái soáng ñoâ thò............................................................................. 30
3. Cô caáu xaõ hoäi vaø söï phaân taàng xaõ hoäi taïi ñoâ thò trong thôøi kyø ñoåi môùi ...... 30
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -3-
4. Moät soá nhaân toá quy ñònh neùt ñaëc thuø cuûa loái soáng ñoâ thò Vieät Nam hieän nay
............................................................................................................................ 32
5. Khía caïnh xaõ hoäi hoïc cuûa vaán ñeà nhaø ôû, quy hoaïch vaø quaûn lyù ñoâ thò hieän
nay...................................................................................................................... 33
CHÖÔNG II: XAÕ HOÄI HOÏC NOÂNG THOÂN ........................................................... 36
I. Ñoái töôïng vaø phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân ......................... 36
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu.................................................................................... 36
2. Caùc thieát cheá chính trò – xaõ hoäi ôû noâng thoân ................................................ 38
3. Vaên hoùa noâng thoân ........................................................................................ 40
4. Loái soáng cuûa cö daân noâng thoân..................................................................... 41
CHÖÔNG III: XAÕ HOÄI HOÏC GIA ÑÌNH ................................................................ 42
I. Ñoái töôïng vaø phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi gia ñình.............................. 42
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình ............................................ 42
2. Cô sôû lyù luaän vaø phöông phaùp nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình ........... 44
3. Phöông phaùp nghieân cöùu ............................................................................... 45
II. Noäi dung nghieân cöùu cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình..................................... 45
1. Cô caáu, quy moâ cuûa gia ñình ........................................................................ 45
2. Caùc chöùc naêng vaø xu höôùng bieán ñoåi cuûa caùc chöùc naêng gia ñình ............. 46
CHÖÔNG IV: DÖ LUAÄN XAÕ HOÄI .......................................................................... 49
I. Baûn chaát cuûa dö luaän xaõ hoäi .............................................................................. 49
1. Khaùi nieäm ...................................................................................................... 49
2. Dö luaän xaõ hoäi vaø moät soá khaùi nieäm lieân quan............................................ 50
3. Quaù trình hình thaønh dö luaän xaõ hoäi ............................................................. 50
4. Nhöõng yeáu toá chính taùc ñoäng ñeán söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi ................. 50
II. Chöùc naêng vaø yù nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi............................ 51
1. Chöùc naêng cuûa dö luaän xaõ hoäi ...................................................................... 51
2. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi ............................................... 52
III. Toå chöùc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi ................................................................ 53
1. Söï taùc ñoäng cuûa caùc phöông tieän thoâng tin ñaïi chuùng ñeán vieäc hình thaønh
dö luaän xaõ hoäi .................................................................................................... 53
2. Nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi baèng phöông phaùp xaõ hoäi hoïc .......................... 54
3. Söû duïng caùc keát quaû ñieàu tra nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi ............................ 54
PHAÀN III: PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU XAÕ HOÄI HOÏC ..................................... 55
CHÖÔNG I: MOÄT SOÁ PHÖÔNG PHAÙP VAØ KYÕ THUAÄT THU THAÄP THOÂNG
TIN XAÕ HOÄI HOÏC .................................................................................................... 55
I. Phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc ............................................................................ 55
1. Phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ............................................................ 55
2. Heä phöông phaùp ............................................................................................ 55
3. Kyõ thuaät nghieân cöùu ...................................................................................... 55
II. Caùc phöông phaùp vaø kyõ thuaät ñieàu tra xaõ hoäi hoïc .......................................... 56
1. Phöông phaùp phaân tích taøi lieäu ..................................................................... 56
2. Phöông phaùp quan saùt ................................................................................... 56
3. Phöông phaùp tröng caàu yù kieán. ..................................................................... 57
4. Phöông phaùp thöïc nghieäm............................................................................. 60
CHÖÔNG II: CAÙC BÖÔÙC TIEÁN HAØNH ÑIEÀU TRA XAÕ HOÄI HOÏC .................... 61
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -4-
1. Xaây döïng khung lyù thuyeát ............................................................................ 61
2. Choïn phöông phaùp ñieàu tra........................................................................... 63
3. Xaây döïng baûng hoûi ........................................................................................ 63
4. Choïn maãu ñieàu tra......................................................................................... 65
5. Laäp phöông aùn döï kieán xöû lyù thoâng tin ñieàu tra thöû vaø hoaøn thieän caùc böôùc
chuaån bò ............................................................................................................. 67
II. Xöû lyù thoâng tin, kieåm ñònh giaû thuyeát, trình baøy baùo caùo vaø xaõ hoäi hoaù keát
quaû ñieàu tra thöïc nghieäm ...................................................................................... 68
1. Taäp hôïp taøi lieäu, phaân nhoùm vaø mieâu taû, giaûi thích .................................... 68
2. Kieåm tra giaû thuyeát nghieân cöùu .................................................................... 69
3. Trình baøy baûn baùo caùo vaø xaõ hoäi hoaù keát quaû ............................................. 69
TAØI LIEÄU THAM KHAÛO CHÍNH ............................................................................... 71
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -5-
PHAÀN I:
NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ VEÀ CÔ BAÛN CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC
CHÖÔNG I: ÑOÁI TÖÔÏNG VAØ CHÖÙC NAÊNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA
XAÕ HOÄI HOÏC
Khaùi quaùt hình thaønh vaø söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc
1. A. Comte ( 1789-1857)
Xaõ hoäi hoïc coù nguoàn goác töø laâu nhöng noù chæ trôû thaønh moät moân khoa hoïc ñoäc
laäp vaøo khoaûng nhöõng naêm 30 cuûa theá kyû XIX, noù gaén lieàn vôùi teân tuoåi cuûa nhaø Xaõ
hoäi hoïc laø A.Comte (19-1-1798 - 5-9-1875) . OÂng laø moät nhaø Toaùn hoïc, Vaät lyù hoïc,
Thieân vaên hoïc, Xaõ hoäi hoïc tö saûn, Trieát hoïc duy taâm chuû quan Phaùp. Töø 1817-1824,
oâng laø thö kyù rieâng cuûa Xanh Ximoâng, laø moät trong nhöõng ngöôøi saùng laäp ra “chuû
nghóa thöïc chöùng”, Vaøo naêm ngöôøi naêm 1836 Oâng ñaõ ñöa ra thuaät ngöõ “Xaõ hoäi
hoïc”.
Thuaät ngöõ “xaõ hoäi hoïc” baét nguoàn töø chöõ La tinh Societas (xaõ hoäi) vaø chöõ
Logos (hoïc thuyeát) trong tieáng Hy Laïp ñöôïc gheùp laïi thaønh Sociology, vôùi nghóa
chung nhaát laø Xaõ hoäi hoïc vaø ñaõ ñöôïc oâng ñònh nghóa laø “ Nghieân cöùu thöïc chöùng
toaøn boä caùc quy luaät cô baûn cuûa caùc hieän töïông xaõ hoäi “
Trong Trieát hoïc thöïc chöùng cuûa A.Comte ñoøi hoûi phaûi toân troïng caùc söï kieän,
phaûi tin töôûng caùc tri thöùc thöïc chöùng; oâng yeâu caâu phaûi aùp duïng caùc kieán thöùc
chính xaùc do khoa hoïc töï nhieân mang laïi, ñoàng thôøi, phaûi luoân ñaët moïi söï nghieân
cöùu trong moái quan heä raøng buoäc vôùi söï giaûi thích toång theå.
Beân caïnh nhöõng laäp luaän khoa hoïc môùi , A.Comte vaãn coøn nhöõng haïn cheá nhaát
ñònh trong thôøi ñaïi mình ñoù laø coøn mang naëmg yeáu toá duy taâm .
Tuy nhieân, nhöõng coáng hieán cuûa oâng cho moät ngaønh khoa hoïc môùi, caùc nhaø
khoa hoïc sau naøy ñaõ suy toân A.Comte nhö laø oâng toå -Ngöôøi ñaët neàn moùng xaây
döïng neân Xaõ hoäi hoïc hieän ñaïi. Cuï theå laø A.Comte laø ngöôøi saùng laäp ra xaõ hoäi treân
cô sôû “taùch” tri thöùc xaõ hoäi hoïc ra khoûi Trieát hoïc xaõ hoäi
2. E. Durkheim (1858-1917)
Emile Durkheim (1858 - 1917) moät nhaø khoa hoïc ngöôøi Phaùp ñaõ saùng laäp ra xaõ
hoäi hoïc treân cô sôû “taùch” tri thöùc xaõ hoäi hoïc ra khoûi Taâm lyù hoïc caù nhaân.
Trung taâm lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc cuûa oâng laø caùc söï kieän xaõ hoäi vaø nhöõng haønh
ñoäng mang tính quy luaät cuûa con ngöôøi treân cô sôû tuaân thuû vaø chòu söï kieåm soaùt cuûa
caùc phong tuïc, taäp quaùn, thieát cheá xaõ hoäi, nhöõng traät töï, khuoân maãu vaø quy taéc cuûa
haønh vi, caùc yeáu toá “Ñoaøn keát xaõ hoäi” ( Töï töû- Le Suicide)….
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -6-
E. Dur kheim, ñöôïc ñaùnh giaù laø cha ñeû cuûa xaõ hoäi hoïc Phaùp. Vaøo naêm 1895 oâng
ñaõ cho ra ñôøi taùc phaåm “ caùc quy taéc cuûa phöông phaùp xaõ hoäi hoïc “ trong ñoù vaïch
roõ caùc phöông phaùp cô baûn khi nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc. Sau ñoù ,oâng vieát taùc phaåm “
Töï töû”, thoâng qua vieäc phaân tích caùc loaïi hình töï töû,oâng tin raèng caùc xaõ hoäi tieán boä
ñöôïc nhôø vaøo söï goùp söùc vaø tin töôûng vaøo caùc giaù trò cuûa caùc thaønh vieân trong xaõ
hoäi.
Quan ñieåm nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc cuûa E. Durkheim laø chuù yù ñeán caùc söï kieän xaõ
hoäi. Söï kieän xaõ hoäi theo oâng laø moïi caùi coù theå gaây ra söï cöôõng böùc töø beân ngoaøi
ñoái vôùi caù nhaân, ñoàng thôøi moãi caùi ñeàu coù söï toàn taïi rieâng ñoäc laäp vôùi nhöõng bieåu
hieän caù nhaân cuûa noù. Vì theá , ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc bao goàm : caùc söï
kieän xaõ hoäi, nguyeân nhaân vaø chöùc naêng cuûa caùc hieän töôïng xaõ hoäi,……
3. Max Weber ( 1864-1920):
M. Weber, moät nhaø xaõ hoäi hoïc Ñöùc, oâng ñöôïc coi laø cha ñeû cuûa xaõ hoäi hoïc
veà Toân giaùo. OÂng laø nhaø xaõ hoäi hoïc lôùn ñaàu theá kyû XX. Quan ñieåm xaõ hoäi hoïc cuûa
oâng laø Haønh ñoäng xaõ hoäi hay Lyù thuyeát veà haønh ñoäng xaõ hoäi. Trong ñoù oâng moâ taû
coù boán loaïi haønh ñoäng xaõ hoäi :
- Haønh ñoäng theo caûm xuùc
- Haønh ñoäng theo truyeàn thoáng
- Haønh ñoäng hôïp lyù theo giaù trò
- Haønh ñoäng coù tính muïc ñích.
Taùc phaåm “ Luaân lyù theä phaûn vaø tinh thaàn cuûa chuû nghóa tö baûn “ trong ñoù oâng
giaûi thích raèng neáu laáy caùc yeáu toá kyõ thuaät vaø kinh teá ñeå giaûi thích söï phaùt trieån
cuûa chuû nghóa tö baûn thì seõ khoâng ñuùng maø noù phaûi laø yeáu toá tinh thaàn theä phaûn.
Theo M. Weber thì ñaïo Tin laønh, vôùi tö caùch moät laø heä thoáng giaù trò coù vai troø lôùn
trong toå chöùc haønh ñoäng cuûa moät soá taùc nhaân xaõ hoäi vaø laøm naûy sinh xaõ hoäi tö baûn
(Xaõ hoäi hoïc ; Vuõ minh Taâm chuû bieân, tr 35)
Ngoaøi ra, M. Weber coøn phaân tích saâu saéc söï hình thaønh heä thoáng quan lieâu nhö
moät kieåu toå chöùc xaõ hoäi. Noù laø heä thoáng thöù baäc theo loái chöùc naêng trong ñoù coù söï
lieân heä phi caù nhaân giöõa caùc thaønh vieân ñöôïc ñieàu tieát bôûi caùc chuaån möïc coá ñònh,
ñoù laø coâng cuï hôïp lyù cuûa theá gôùi hieän ñaïi.
Veà maët phöông phaùp,oâng coù nhöõng ñoùng goùp tích cöïc nhö phöông phaùp hieåu vaø
phöông phaùp maãu.
Sau A.Comte vaø Durkheim, Weber…. laø söï phaùt trieån nôû roä cuûa xaõ hoäi hoïc
chaâu Aâu cuøng vôùi nhöõng thaønh töïu lieân tieáp ñaït ñöôïc trong caùc lónh vöïc khoa hoïc,
kyõ thuaät, coâng ngheä. Xaõ hoäi hoïc ñaõ ngaøy caøng khaúng ñònh mình nhö laø moät khoa
hoïc ñoäc laäp. Trong nhöõng naêm ñaàu cuûa theá kyû XX, xaõ hoäi hoïc ñaõ ñoùng moät vai troø
ñaùng keå trong vieäc ñieàu hoaø quan heä giöõa ngöôøi vaø ngöôøi trong saûn xuaát, trong vieäc
nghieân cöùu dö luaän dö luaän xaõ hoäi, tìm ra caùc giaûi phaùp nhaèm taêng cöôøng hieäu quaû
cuûa caùc quaù trình quaûn lyù. Taát nhieân, trong ñieàu kieän cuûa caùc chuû nghóa tö baûn, moät
soá hoïc giaû tö saûn ñaõ coá gaéng söû duïng coâng cuï xaõ hoäi ñeå dung hoaø hoaëc coá gaéng
loaïi tröø caùc maâu thuaãn, xung ñoät xaõ hoäi nhaèm phuïc vuï vaø baûo veä lôïi ích cho nhaø
nöôùc tö saûn.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -7-
Ñeán giöõa theá kyû XX, coù hai khuynh höôùng phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc tö saûn:
Khuynh höôùng chaâu Aâu vaø Myõ. Xaõ hoäi hoïc chaâu Aâu phaùt trieån gaén vôùi trieát hoïc xaõ
hoäi, coøn xaõ hoäi Myõ thì ngay töø ñaàu hình thaønh nhö moät khoa hoïc chuû yeáu veà haønh
vi con ngöôøi. Nhöõng thaønh töïu chuû yeáu cuûa xaõ hoäi hoïc Myõ laø haøng loaït lyù luaän caáp
trung, ñaëc bieät laø caùc lyù luaän veà toå chöùc, veà caáu truùc xaõ hoäi, caùc nhoùm nhoû, haønh vi
taäp theå, thoâng tin ñaïi chuùng nhaát laø trong caùc nghieân cöùu veà ñoâ thò vaø toäi
phaïm....v..v ñònh höôùng vaøo vieäc giaûi quyeát caùc vaán ñeà xaõ hoäi cuï theå. Ñaïi bieåu nhö
T.Parsons (1902-1979, G.H. Mead…)Ñieàu ñoù hoaøn toaøn phuø hôïp vôùi chuû nghóa
thöïc duïng ôû Myõ. Xaõ hoäi hoïc Myõ môû ra nhöõng lónh vöïc môùi maø tröôùc ñaây hoaøn toaøn
chöa ñöôïc nghieân cöùu tôùi. Ñeán nay, ngöôøi ta nhaän thaáy ñang coù söï “Myõ hoaù” xaõ
hoäi hoïc chaâu Aâu.
4. Xaõ hoäi hoïc Maùc-xít
C.Maùc vaø Ph.Aêngghen laø nhöõng ngöôøi saùng laäp ra xaõ hoäi hoïc Maùc xít. Caùc
oâng ñaõ phaân tích moät caùch saâu saéc vaø toaøn dieän xaõ hoäi tö baûn chuû nghóa, nhöõng
maâu thuaãn cuûa xaõ hoäi ñoù, töø ñoù vaïch ra nhöõng quan ñieåm duy vaät bieän chöùng veà xaõ
hoäi.
Caùc taùc phaåm noåi tieáng nhö :“Tö baûn”, “Cuoäc ñaáu tranh giai caáp ôû Fhaùp (1848-
1850)”, “Ngaøy 18 thaùng Söông muø cuaû Lui Boânapac”, “Noäi chieán ôû Phaùp” ….
C.Mac vaø Ph.Aênggen laø nhöõng maãu möïc veà söï thoáng nhaát giöõa lyù luaän vaø thöïc
nghieäm trong vieäc phaân tích caùc quaù trình vaø hieän töôïng xaõ hoäi cuûa xaõ hoäi tö baûn
chuû nghóa.
Di saûn phong phuù cuûa Maùc - AÊngghen ñaõ ñöôïc quaùn trieät vaø phaùt trieån hôn nöõa
trong caùc taùc phaåm cuûa V.I.Leânin: “Söï phaùt trieån cuûa chuû nghóa tö baûn ôû Nga”,
“Chuû nghóa ñeá quoác, giai ñoaïn toät cuøng cuûa chuû nghóa tö baûn”, “Saùng kieán vó ñaïi”,
“Nhöõng nhieäm vuï tröôùc maét cuûa chính quyeàn Xoâ vieát” vaø nhieàu taùc phaåm khaùc.
Leânin ñaõ noùi nhöõng coâng trình nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc, ñaëc bieät laø nhöõng coâng
trình lieân quan ñeán caùc hoaït ñoäng cuûa ñaûng, nhaø nöôùc coù moät yù nghóa to lôùn. OÂng
ñaõ chæ ra raèng, ñeå cho vieäc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc thöïc söï coù tính khoa hoïc, phaûi
döïa vaøo nhöõng söï thaät chính xaùc vaø khoâng theå choái caõi ñöôïc ñeå thöû xaùc ñònh moät
cô sôû maø ngöôøi ta coù theå döïa vaøo, töø ñoù coù theå duøng ñeå ñoái chieáu vôùi baát cöù laäp
luaän naøo trong nhöõng laäp luaän “chung” hay “khuoân maãu”, nhöõng laäp luaän maø ngaøy
naøy trong moät vaøi nöôùc ngöôøi ta quaù ö laïm duïng. Muoán cho ñieàu ñoù thöïc söï trôû
thaønh moät cô sôû thì caàn phaûi xeùt khoâng nhöõng söï thaät rieâng bieät, maø toaøn theå nhöõng
söï thaät ñoù lieân quan ñeán vaán ñeà ñang xeùt, khoâng tröø moät ngoaïi leä naøo, bôûi vì neáu
khoâng thì nhaát ñònh ngöôøi ta seõ nghi ngôø vaø nghi ngôø moät caùch hoaøn toaøn khoâng
chính ñaùng raèng, nhöõng söï thaät ñaõ ñöôïc löaï choïn hay thu thaäp moät caùch tuyø tieän,
raèng thay cho moái lieân heä vaø söï phuï thuoäc laãn nhau moät caùch khaùch quan giöõa
nhöõng hieän töôïng lòch söû xeùt trong chænh theå cuûa chuùng ta, ngöôøi ta ñöa ra moät söï
boâi baùc chuû quan….
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -8-
I. Ñoái töôïng nghieân cöùu vaø cô caáu cuûa xaõ hoäi hoïc
1.Thuaät ngöõ Xaõ hoäi hoïc laø gì ?
Coù nhieàu ñònh nghóa khaùc nhau veà xaõ hoäi hoïc:
E.Durkheim :” Xaõ hoäi hoïc laø khoa hoïc nghieân cöùu caùc söï kieän xaõ hoäi”
M.Weber cho raèng ñoù laø khoa hoïc veà haønh ñoäng xaõ hoäi.
V.A. Jadov :
“Xaõ hoäi hoïc laø khoa hoïc veà söï hình thaønh, phaùt trieån vaø söï vaän haønh cuûa caùc
coäng ñoàng xaõ hoäi, caùc toå chöùc xaõ hoäi vaø caùc quaù trình xaõ hoäi vôùi tính caùch laø caùc
hình thöùc toàn taïi cuûa chuùng; laø khoa hoïc veà caùc quan heä xaõ hoäi vôùi tính caùch laø caùc
cô cheá lieân heä vaø taùc ñoäng qua laïi giöõa caùc caù nhaân vaø coäng ñoàng; laø khoa hoïc veà
quy luaät cuûa caùc haønh ñoäng xaõ hoäi vaø caùc haønh vi cuûa quaàn chuùng”
Hay :“Xaõ hoäi hoïc laø moät boä moân khoa khoa hoïc xaõ hoäi nghieân cöùu tính chænh
theå cuûa caùc quan heä xaõ hoäi ; nghieân cöùu caùc quy luaät phoå bieán vaø ñaëc thuø cuûa caùc
hình thaùi kinh teá xaõ hoäi; veà caùc cô cheá hoaït ñoäng,caùc hình thöùc bieåu hieän cuûa caùc
quy luaät ñoù trong caùc hoaït ñoäng cuûa caùc caù nhaân,caùc nhoùm,taäp ñoaøn xaõ hoäi….”
2. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc
Cuoäc tranh luaän veà xaùc ñònh ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc ñaõ dieãn ra töø
laâu vaø ngaøy nay vaãn ñang tieáp dieãn.
Quan nieäm Xaõ hoäi hoïc macxít khoâng ñoàng nhaát vôùi chuû nghóa duy vaät lòch söû
ñoàng thôøi cuõng khoâng phuû nhaän vaø ñoái laäp vôùi chuû nghóa duy vaät lòch söû, quan nieäm
naøy ngaøy caøng trôû neân coù söùc thuyeát phuïc hôn vaø ñöôïc coi nhö laø moät quan ñieåm
veà con ñöôøng hôïp lyù ñeå giaûi quyeát nhieàu vaán ñeà chöa ñöôïc giaûi quyeát cuûa khoa hoïc
naøy.
Khoâng theå quy ñoái töôïng cuûa xaõ hoäi hoïc veà ñoái töôïng cuûa trieát hoïc xaõ hoäi. Söï
khaùc bieät giöõa chuùng laø ôû choã, xaõ hoäi hoïc xem xeùt xaõ hoäi qua caùc phaïm truø vaø caùc
khaùi nieäm ñaëc bieät hôn so vôùi trieát hoïc xaõ hoäi, ngoaøi ra, coøn qua caùc khaùi nieäm gaén
vôùi caùc nhaân toá ñöôïc kieåm nghieäm, ñieàu ñoù ñöôïc baûo ñaûm baèng caùch trieån khai heä
bieán vò xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vaø caùc lónh vöïc xaõ hoäi hoïc cuïc boä cuûa xaõ hoäi hoïc.
Ñoái töôïng cuûa chuû nghóa duy vaät lòch söû hay cuûa trieát hoïc xaõ hoäi laø caùc quy luaät
chung nhaát veà söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, coøn ñoái töôïng cuûa xaõ hoäi hoïc
chuû yeáu laïi laø cô cheá taùc ñoäng vaø caùc hình thöùc bieåu hieän cuûa caùc quy luaät ñoù. Caùc
phaïm truø cô baûn cuûa trieát hoïc xaõ hoäi laø toàn taïi xaõ hoäi vaø yù thöùc xaõ hoäi,trong khi ñoù
xaõ hoäi hoïc laïi nghieân cöùu caáu truùc xaõ hoäi, heä thoáng xaõ hoäi, caùc toå chöùc xaõ hoäi vaø
caùc ñoàng nhoùm…Khoâng phaûi laø con ngöôøi vôùi tính caùch laø chuû theå cuûa xaõ hoäi maø
laø nhaân caùch vôùi tính caùch laø moät loaïi hình xaõ hoäi vaø caùc quaù trình xaõ hoäi hoaù caùc
caù theå; khoâng phaûi laø caùc quan heä xaõ hoäi trong baûn chaát saâu xa cuûa chuùng maø chuû
yeáu laïi laø caùc töông taùc xaõ hoäi vaø caùc moái lieân heä qua laïi cuûa xaõ hoäi. Trieát hoïc xaõ
hoäi xem xeùt caùc quaù trình xaõ hoäi ôû caáp ñoä tröøu töôïng cao nhaát, noù khoâng gaén tröïc
tieáp vôùi caùc döõ kieän thöïc nghieäm maø cô sôû laø caùc khaùi quaùt khoa hoïc cuï theå, ñöôïc
phaùt trieån trong caùc khoa hoïc cuïc boä veá xaõ hoäi, trong ñoù bao haøm caû xaõ hoäi hoïc.
Coøn xaõ hoäi hoïc, ñaëc bieät laø xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät vaø xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm laïi
luoân gaén chaët vôùi caùc khaûo saùt vaø thöïc nghieäm khoa hoïc (maø söùc soáng cuûa noù laø
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -9-
nhöõng döõ kieän, caùc soá lieäu vaø caùc taøi lieäu thoáng keâ soáng ñoäng). Khi nghieân cöùu xaõ
hoäi vaø tính chænh theå cuûa noù, xaõ hoäi hoïc khoâng ñònh höôùng vaøo vieäc vaïch ra nhöõng
moái quan heä coù tính nhaân quaû ôû taàm bao quaùt toaøn boä xaõ hoäi nhö chuû nghóa duy vaät
lòch söû…, maø noù nghieân cöùu xaõ hoäi döôùi goùc ñoä vaø tính chaát cuûa ñaùm ñoâng, trong
ñoù moãi con ngöôøi coù theå ñöôïc xem nhö moät thaønh vieân cuûa nhoùm.
Trieát hoïc xaõ hoäi ñoùng vai troø theá giôùi quan vaø phöông phaùp luaän cho moïi khoa
hoïc xaõ hoäi khaùc, trong ñoù bao haøm caû xaõ hoäi hoïc. Veá phaàn mình, xaõ hoäi hoïc khoâng
thöïc hieän nhöõng chöùc naêng noùi treân, noù chæ laø khoa hoïc veà caùc ñieàu kieän vaø caùc
tính quy luaät hình thaønh vaø phaùt trieån con ngöôøi xaõ hoäi vaø caùc hình thöùc toå chöùc
con ngöôøi vaøo caùc cô sôû, caùc nhoùm, caùc coäng ñoàng. Xaõ hoäi hoïc taäp trung nghieân
cöùu vaøo nhöõng ñaëc tröng, xu höôùng vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa caùc toå chöùc xaõ hoäi,
caùc quaù trình xaõ hoäi.
- Nhöõng nguyeân nhaân, nguoàn goác, ñoäng cô cuûa caùc haønh ñoäng xaõ hoäi, cuûa caùc
caù nhaân, caùc nhoùm, caùc coäng ñoàng.
- Nhöõng moái töông taùc xaõ hoäi cuõng nhö nhöõng vaán ñeà mang tính quy luaät cuøa
caùc haønh ñoäng xaõ hoäi, haønh vi xaõ hoäi ……
3. Cô caáu cuûa moân xaõ hoäi hoïc.
Cô caáu cuûa moân xaõ hoäi hoïc ñöôïc phaân chia theo hai phöông dieän: moät laø, theo
phaïm vi cuûa nhoùm ñöôïc nghieân cöùu bao goàm xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vaø xaõ hoäi hoïc
chuyeân bieät: hai laø, theo möùc ñoä tröøc töôïng bao goàm xaõ hoäi hoïc tröøu töôïng lyù thuyeát
vaø xaõ hoäi hoïc cuï theå - thöïc nghieäm.
a) Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vaø xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät.
Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông laø caáp ñoä cô baûn cuûa heä thoáng lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc. Xaõ
hoäi hoïc ñaïi cöông laø khoa hoïc cuûa caùi chung nhaát, cuûa caùc quy luaät xaõ hoäi hoïc veà
söï hoaït ñoäng vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, cuûa söï töông taùc töï nhieân, voán coù cuûa caùc
yeáu toá hôïp thaønh heä thoáng xaõ hoäi.
Xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät laø caáp ñoä caùc quan heä nhaát ñònh phaûn aùnh moái lieân heä
khaùch quan giöõa caùc maët khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Caùc lyù luaän xaõ hoäi hoïc
chuyeân bieät naøy laø khaâu trung gian gaén lyù luaän xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vôùi vieäc
nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc caùc hieän töôïng cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Ngaøy nay, xaõ hoäi hoïc
chuyeân bieät hieän ñaïi ñöôïc phaân chia ra thaønh caùc moân xaõ hoäi hoïc veà:
- Toân giaùo
- Noâng thoân, ñoâ thò
- Ngheä thuaät
+ Vaên hoaù
+ Töông taùc xaõ hoäi
+ Caùc coäng ñoàng cö daân
+ Baát bình ñaúng daân toäc vaø chuûng toäc
+ Vai troø giôùi tính vaø baát bình ñaúng
+ Gia ñình
+ Caùc phong traøo xaõ hoäi
+ Caùc bieán ñoåi xaõ hoäi veà vaên hoaù vaø chuaån möïc xaõ hoäi..v..v
b) Lyù thuyeát Xaõ hoäi hoïc vaø xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 10 -
Xaõ hoäi hoïc laø moät khoa hoïc lyù thuyeát cuõng nhö caùc khoa hoïc xaõ hoäi hoïc khaùc.
Trong moät heä thoáng nhöõng söï tröøu töôïng hoaù (nhö caùc khaùi nieäm, phaïm truø, quy luaät,
giaû thuyeát xaõ hoäi hoïc….), nhaø xaõ hoäi hoïc luoân tìm caùch taùi theå hieän trong quaù trình tö
duy, ñoái töôïng xaõ hoäi, moâ taû traïng thaùi cuûa noù thaâm nhaäp vaøo caùc quy luaät hoaït ñoäng
vaø phaùt trieån cuûa noù, hieåu ñöôïc vaø döï baùo ñöôïc xu höôùng phaùt trieån taát yeáu cuûa noù.
Ñoàng thôøi, xaõ hoäi hoïc laø moät trong caùc khoa hoïc thöïc nghieäm. Noù ruùt ra caùc keát luaän
xaõ hoäi töø caùc traéc nghieäm, caùc quan saùt thöïc nghieäm xaõ hoäi, töø caùc taøi lieäu thöïc
nghieäm thu ñöôïc veà caùc ñoái töôïng xaõ hoäi, töø caùc taøi lieäu thöïc nghieäm thu ñöôïc veà caùc
ñoái töôïng xaõ hoäi.
Nhö vaäy, xaõ hoäi laø moät khoa hoïc vöøa coù tính chaát thöïc nghieäm laïi vöøa coù tính
chaát lyù thuyeát, nghóa laø moät khoa hoïc khoâng chæ moâ taû caùc söï kieän thöïc nghieäm maø
coøn ruùt ra nhöõng quy luaät vaø khaùi nieäm töø söï phaân tích lyù thuyeát caùc döï kieän thöïc
nghieäm maø coøn ruùt ra nhöõng quy luaät vaø khaùi nieäm töø söï phaân tích lyù thuyeát caùc döõ
kieän thöïc nghieäm. Do baûn chaát cuûa xaõ hoäi hoïc vôùi tính caùch laø moät khoa hoïc thöïc
nghieäm - lyù thuyeát, cho neân nhaän thöùc xaõ hoäi hoïc coù hai giai caáp ñoä: thöïc nghieäm vaø
lyù thuyeát. Caáp ñoä xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm bao goàm vieäc thu thaäp thoâng tin xaõ hoäi
thoâng qua quan saùt, thí nghieäm vaø xöû lyù caùc thoâng tin xaõ hoäi ñoù. Tieâu bieåu cuûa caáp
ñoä naøy laø söû moâ taû caùc söï kieän thöïc nghieäm.
Moãi quan heä giöõa caáp ñoä lyù thuyeát vaø thöïc nghieäm cuûa nhaän thöïc xaõ hoäi ñöôc theå
hieän cuï theå nhö sau:
- Nhaän thöùc lyù thuyeát ñöôïc xaây döïng treân cô sôû cuûa nhaän thöùc thöïc nghieäm.
- Nhaän thöùc lyù thuyeát khoâng phaûi laø söï tieáp dieãn ñôn giaûn nhaän thöùc thöùc
nghieäm. Tröôøng hôïp nhaän thöùc lyù thuyeát, nhaø xaõ hoäi hoïc döïng leân moät heä
thoáng roõ raøng caùc ñònh nghóa, caùc khaùi nieäm, caùc giaû thuyeát vaø giaû ñònh nhöng
hoï luoân luoân quay veà vôùi caáp ñoä thöïc nghieäm, coi ñoù laø nguoàn goác cuûa söï
khaùi quaùt hoaù.
- Nhaän thöùc thöïc nghieäm vôùi nghóa noù laø caùi coù tröôùc, laø cô sôû cho söï khaùi quaùt
hoaù lyù thuyeát.
II. Nhöõng nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc xaõ hoäi hoïc khoa hoïc vaø chöùc
naêng cuûa xaõ hoäi hoïc
1. Caùc nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc xaõ hoäi hoïc
a) Nguyeân lyù duy vaät
b) Nguyeân lyù veà söï phaùt trieån
c) Nguyeân lyù tính heä thoáng
d) Nguyeân lyù tính phaûn aùnh.
e) Nguyeân lyù veá tính khoa hoïc.
2. Chöùc naêng cuûa xaõ hoäi hoïc
a) Chöùc naêng nhaän thöùc
Lyù luaän xaõ hoäi hoïc vaø caùc coâng trình nghieân cöùu thöïc nghieäm xaõ hoäi hoïc trang bò
cho caùc nhaø nghieân cöùu vaø caùc nhaø laõnh ñaïo nhöõng tri thöùc khoa hoïc veà söï phaùt
trieån cuûa xaõ hoäi vaø nhöõng quy luaät cuûa söï phaùt trieån. Noù ñònh roõ nguoàn goác
(nguyeân nhaân) cuûa caùc quaù trình vaø hieän töôïng xaõ hoäi. Khi vaïch ra caùc quy luaät
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 11 -
khaùch quan cuûa caùc hieän töôïng vaø quaù trình xaõ hoäi, xaõ hoäi ñaõ taïo ra nhöõng tieàn
ñeà nhaän thöùc, nhöõng trieån voïng cuûa xaõ hoäi noùi chung cuøng nhö nhöõng maët, nhöng
lónh vöïc rieâng reõ cuûa noù.
b) Chöùc naêng thöïc tieãn
Chöùc naêng thöïc tieãn cuûa xaõ hoäi hoïc coù moái quan heä vôùi chöùc naêng nhaän thöùc cua
noù. Vaán ñeà quan troïng nhaât cuûa chöùc naêng thöïc tieãn laø yeáu toá tieân ñoaùn. Döïa vaøo
söï phaân tích hieän töôïng cuûa xaõ hoäi vaø nhöõng maët, nhöõng quy trình rieâng reõ cuûa
noù, xaõ hoäi hoïc coù nhieäm vuï laøm saùng toû caùc trieån voïng vaø xu höôùng phaùt trieån
cuûa xaõ hoäi. Khi nghieân cöùu caùc hieän töôïng cuûa caùc quan heä xaõ hoäi, xaõ hoäi hoïc
giuùp con ngöôøi coù theå ñaët nhöõng quan heä xaõ hoäi cuûa mình döôùi söï kieåm soaùt cuûa
baûn thaân vaø ñieàu hoaø caùc quan heä ñoù cho phuø hôïp vôùi yeâu caàu khaùch quan cuûa
tieán boä xaõ hoäi.
Vieäc döï baùo xaõ hoäi döïa treân cô sôû nhaän thöùc saâu saéc caùc quy luaät vaø xu höôùng
phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, laø ñieàu kieän vaø tieàn ñeà ñeå keá hoaïch hoaù vaø quaûn lyù xaõ hoäi
moät caùch khoa hoïc, tieàn ñeà ñeå keá hoaïch vaø quaûn lyù xaõ hoäi moät caùch khoa hoïc.
c) Chöùc naêng tö töôûng
Muoán laõnh ñaïo ñöôïc xaõ hoäi thì ngöôøi laõnh ñaïo phaûi naém vöõng tình hình tö töôûng,
traïng thaùi taâm lyù cuûa caùc taàng lôùp nhaân daân. Traïng thaùi tö töôûng luoân luoân bieán
ñoäng theo nhöõng dieãn bieán cuûa thöïc traïng kinh teá, chính trò, xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc
giuùp chuùng ta hieåu roõ thöïc traïng tö töôûng ñeà laøm toát coâng taùc chính trò, tö töôûng,
naém baét vaø ñònh höôùng ñöôïc dö luaän xaõ hoäi, goùp phaàn naâng cao hieäu quaû coâng
taùc quaûn lyù vaø laõnh ñaïo caùc lónh vöïc hoaït ñoäng cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 12 -
CHÖÔNG II: MOÄT SOÁ KHAÙI NIEÄM CÔ BAÛN TRONG NGHIEÂN
CÖÙU XAÕ HOÄI HOÏC
I. Khaùi nieäm cô caáu xaõ hoäi
1.Quan ñieåm cuûa xaõ hoäi hoïc veà cô caáu xaõ hoäi
Trong lòch söû xaõ hoäi hoïc ñaõ töøng toàn taïi nhieàu quan ñieåm vaø caùc ñònh nghóa
khaùc nhau veà cô caáu xaõ hoäi cuõng nhö caùc caùch tieáp caän nghieân cöùu khaùc nhau veà
khaùi nieäm - cô caáu xaõ hoäi.
- Theo quan nieäm cuûa G.V.Oâxipoâp, khaùi nieäm cô caáu xaõ hoäi coù lieân quan maät
thieát ñeán khaùi nieäm heä thoáng xaõ hoäi vaø khaùi nieäm thöù nhaát laø boä phaän cuûa khaùi
nieäm thöù hai. Khaùi nieäm cô caáu xaõ hoäi bao haøm hai thaønh toá:
+ Thaønh phaàn xaõ hoäi
+ Nhöõng lieân heä xaõ hoâi
Thaønh phaàn xaõ hoäi laø taäp hôïp caùc boä phaän, caùc nhoùm, caùc giai caáp, caùc coâng
ñoàng xaõ hoäi… caáu thaønh cô caáu xaõ hoäi.
- Theo quan nieäm cuûa Ian Robertson, “Cô caáu xaõ hoäi laø moâ hình cuûa caùc quan
heä giöõa caùc thaønh phaàn cô baûn trong heä thoáng xaõhoäi. Nhöõng thaønh phaàn naøy taïo
neân boä khung cho taát caû xaõ hoäi loaøi ngöôøi, maëc daàu tính chaát cuûa caùc thaønh phaàn
vaø caùc quan heä giöõa chuùng bieán ñoåi töø xaõ hoäi naøy ñeán xaõ hoäi khaùc. Nhöõng thaønh
phaàn quan troïng nhaát cuûa cô caáu xaõ hoäi laø vò theá, vai troø, nhoùm caùc thieát cheá”1
Ñònh nghóa treân chæ ra caùc ñaëc tröng sau ñaây cuûa cô caáu xaõ hoäi:
+ Cô caáu xaõ hoäi khoâng nhöõng ñöôïc xem nhö laø moät toång theå, moät taäp hôïp caùc
boä phaän ( caùc coäng ñoàng, caùc taàng lôùp,caùc giai caáp…) caáu thaønh xaõ hoäi maø coøn
ñöôïc xem xeùt veà maët keát caáu vaø hình thöùc toå chöùc beân trong cuûa moät heä thoáng xaõ
hoäi.
Ñaëc tröng naøy laø raát quan troïng, bôûi cuõng gioáng nhö moïi khaùch theå vaät chaát
khaùc, xaõ hoäi cuõng caàn ñöôïc xem xeùt veà maët keát caáu vaø hình thöùc toå chöùc. Coù
nghóa laø: Cô caáu xaõ hoäi ñöôïc coi laø söï thoáng nhaát cuûa hai maët: caùc thaønh phaàn xaõ
hoäi vaø caùc moái lieân heä xaõ hoäi - phaûn aùnh ñöôïc ñuùng ñaén vaø toaøn veïn caùc nhaân toá
hieän thöïc ñaõ caáu thaønh neân cô caáu xaõ hoäi.
Quan nieäm naøy vöøa khaéc phuïc ñöôïc caùch nhìn phieán dieän khi ñaõ quy cô caáu
xaõ hoäi vaøo caùc quan heä xaõ hoäi; ñoàng thôøi cuõng khaéc phuïc ñöôïc caùch nhìn taùch rôøi
giöõa cô caáu xaõ hoäi vaø caùc quan heä xaõ hoäi. Thaät ra, caùc quan heä xaõ hoäi hay caù moâi
lieân heä xaõ hoäi luoân luoân laø söï thoáng nhaát bieân chöùng giöõa hai maët: caùc thaønh
phaàn xaõ hoäi vaø caùc moái lieân heä xaõ hoäi. Söï vaân ñoäng vaø bieán ñoåi cuûa cô caáu xaõ
hoäi luoân coù nguoàn goác töø söï thoáng nhaát vaø ñaáu tranh giöõa caéc maët, caùc moái lieân
heä, caùc yeáu toá ñaõ caáu thaønh cô caáu xaõ hoäi.
Cô caáu xaõ hoäi laø moät “boä khung”, “boä daøn” ñeå xem xeùt xaõ hoäi cho pheùp
chuùng ta bieát ñöôïc moät xaõ hoäi cuï theå ñöôïc caáu thaønh töø nhöõng nhoùm xaõ hoäi naøo,
nhoùm xaõ hoäi lôùn: moät nöôùc, moät daân toäc, moät quoác gia, moät giai caáp, moät chính
ñaûng, taàng lôùp v..v hay nhoùm xaõ hoäi nhoû: moät xí nghieäp, moät lôùp hoïc, moät cô
quan.v.v..
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 13 -
Cuõng thoâng qua “boä khung” naøy maø chuùng ta bieát ñöôïc “vò theá” töùc laø choã
ñöùng cuûa töøng caù nhaân, töøng nhoùm xaõ hoäi trong xaõ hoäi; vai troø xaõ hoäi cuûa caùc caù
nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi vaø thieát cheá xaõ hoäi (töùc laø caùch thöùc toå chöùc cuûa caùc
hoaït ñoäng xaõ hoäi vaø caùc quan heä xaõ hoäi nhaèm baûo ñaûm söï aên khôùp cuûa caùc haønh
vi cuûa caùc caù nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi vaän haønh moät caùch bình thöôøng, oån ñònh -
phaùt trieån.
Khi nghieân cöùu veà cô caáu xaõ hoäi caàn chuù yù ñeán caùc phaân heä cô baûn cuûa cô
caáu caáu xaõ hoäi :
• Cô caáu giai caáp –xaõ hoäi
• Cô caáu nhaân khaåu – xaõ hoäi
• Cô caáu ngheà nghieäp-xaõ hoäi
• Cô caáu laõnh thoå-xaõ hoäi.
• Cô caáu daân toäc-xaõ hoäi
2. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi
Nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi seõ cho chuùng ta moät böùc tranh toång quaùt veà xaõ hoäi,
töø ñoù coù theå vaïch ra ñöôïc chieán löôïc xaây döïng moâ hình cô caáu xaõ hoäi toái öu, baûo
ñaûm söï vaän haønh coù hieäu quaû, thöïc hieän toát caùc vai troø xaõ hoäi theo chieàu höôùng
tieán boä.
- Nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi, ñaëc bieät laø nghieân cöùu söï phaân taàng xaõ hoäi, cho
pheùp chuùng ta ñi saâu vaøo phaân tích thöïc traïng nhaän dieän ñöôïc moät caùch chaân thöïc
nhöõng ñaëc tröng vaø xu höôùng phaùt trieån cuûa ñaát nöôùc, töø ñoù coù cô sôû khoa hoïc ñeå
vaïch ra nhöõng chính saùch xaõ hoäi phuø hôïp nhaèm taäp trung loâi keùo ñöôïc nhöõng löïc
löôïng tinh hoa, nhöõng phaàn töû naêng ñoäng nhaát, taøi naêng nhaát cuûa xaõ hoäi ñeå boá trí
vaøo nhöõng vò trí quyeàn löïc then choát (quyeàn löïc chính trò, kinh teá), quaûn lyù vaø
ñieàu haønh xaõ hoäi moät caùch coù hieäu quaû, höôùng vaøo muïc tieâu daân giaøu, nöôùc
maïnh. Treân cô sôû vaïch ra nhöõng nhaân toá leäch chuaån hoaëc nhöõng nhaân toá seõ daãn
ñeán phaù vôõ söï oån ñònh xaõ hoäi, roái loaïn chöùc naêng, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc coù theå kieán
nghò leân caáp treân, ñöa ra moät heä thoáng chích saùch thích hôïp, ñieàu chænh hoaëc khaéc
phuïc nhöõng hieän töôïng leäch chuaån, cuõng nhö nhöõng bieåu hieän tieâu cöïc khaùc.
- Vieäc nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi – giai caáp vaø caùc phaân heä cô caáu xaõ hoäi cô baûn
khaùc cho pheùp chuùng ta naém ñöôïc nhaân loõi cô baûn cuûa cô caáu xaõ hoäi, töø ñoù coù
chieán löôïc nhaèm ñöa ra moâ hình cô caáu xaõ hoäi thích hôïp; maët khaùc, coù ñieàu
kieän ñeå hieäu chænh vaø ñieàu phoái moät toång theå caùc cô caáu xaõ hoäi sao cho haøi
hoaø vaø aên khôùp vôùi nhau trong söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi.
- Goùp phaàn hoaøn thieän coâng taùc quaûn lyù vaø oån ñònh xaõ hoäi treân taát caû caùc lónh
vöïc kinh teá chính trò xaõ hoäi…..
II.Nhoùm xaõ hoäi
Nhoùm xaõ hoäi laø taäp hôïp ngöôøi coù lieân heä vôùi nhau theo moät kieåu nhaát ñònh hay
noùi moät caùch khaùc, nhoùm xaõ hoäi laø moät taäp hôïp ngöôøi coù lieân heä vôùi nhau veà vò
theá, vai troø, nhöõng nhu caàu lôïi ích vaø nhöõng ñònh höôùng giaù trò nhaát ñònh.
- Nhoùm xaõ hoäi khaùc vôùi ñaùm ñoâng ngöôøi:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 14 -
Ñaùm ñoâng chæ laø taäp hôïp ngöôøi ngaãu nhieân ñôn thuaàn, khoâng coù moái lieân heä
naøo beân trong. Thí duï: moät toáp ngöôøi treân baõi bieån, moät ñaùm ngöôøi treân quaûng
tröôøng hay tröôùc raïp haùt…..
Nhoùm coù lieân heä höõu cô beân trong, laø söï taäp hôïp cuûa nhöõng ngöôøi ñöôïc lieân
heä vôùi nhau treân cô sôû nhöõng lôïi ích ñoøi hoûi phaûi cuøng coäng taùc hoaëc chia seû, giuùp
ñôõ laãn nhau. Nhoùm laø nhöõng boä phaän höõu cô, cô baûn caáu thaønh xaõ hoäi. Caùc ñaëc
tröng xaõ hoäi phuï thuoäc chuû yeáu vaøo baûn chaát vaø hoaït ñoäng cuûa nhoùm maø noù bao
haøm.
- Phaân loaïi nhoùm:
Hieän nay ngöôøi ta thöôøng chia laøm hai loaïi nhoùm: nhoùm nhoû vaø nhoùm lôùn.
Nhoùm theo nghóa heïp (hay nhoùm nhoû) laø moät taäp hôïp xaõ hoäi ít ngöôøi maø trong ñoù
caùc thaønh vieân coù quan heä tröïc tieáp vaø töông ñoái oån ñònh vôùi nhau. Nhöõng quan
heä xaõ hoäi trong nhoùm nhoû ñöôïc theå hieän döôùi hình thöùc tieáp xuùc caù nhaân. Ñoù laø
cô sôû laøm naûy sinh nhöõng quan heä tình caûm cuõng nhö caùc giaù trò ñaëc thuø vaø nhöõng
chuaån möïc cuûa caùch öùng xöû. Thí duï: gia ñình, ñoäi saûn xuaát, ñoäi theå thao, lôùp hoïc.
Nhoùm theo nghóa roäng (hay nhoùm lôùn) laø taäp hôïp caùc coäng ñoàng nhoùm, ñöôïc
hình thaønh treân cô sôû caùc daáu hieäu xaõ hoäi chung coù lieân quan tröôùc heát ñeán ñôøi
soáng treân cô sôû cuûa moät heä thoáng quan nieäm trong xaõ hoäi hieän coù. Thí duï: moät
quoác gia, moät daân toäc, moät ñaûng phaùi, moät ñoaøn theå.
Ngoaøi caùch phaân chia theo nhoùm lôùn vaø nhoùm nhoû, ngöôøi ta coøn phaân chia ra
thaønh caùc caëp nhoùm khaùc nhö: nhoùm chính, nhoùm phuï, nhoùm cô baûn, nhoùm khoâng
cô baûn.v..v.
III.Vò theá xaõ hoäi
Theo quan nieäm cuûa nhaø xaõ hoäi hoïc R.Linton thì “ vò theá xaõ hoäi laø vò trí xaõ
hoäi cuûa moät caù nhaân trong heä thoáng xaõ hoäi “. Noù traû lôøi cho caâu hoûi Anh laø ai ?
Moãi vò theá quyeát ñònh choã ñöùng cuûa moät caù nhaân naøo ñoù trong xaõ hoäi vaø moái
quan heä cuûa caù nhaân ñoù vôùi nhöõng ngöôøi khaùc.
Caù nhaân khoâng chæ coù moät vò theá maø nhieàu vò theá.
Thí duï: moät ngöôi vöøa laø cha trong gia ñình, vöøa laø moät giaùm ñoác xí nghieäp
hoaëc chuû tòch cuûa moät hieäp hoäi naøo ñoù.
Trong caùc vò theá xaõ hoäi thì vò theá ngheà nghieäp laø quan trong nhaát. Noù trôû
thaønh vò theá chuû ñaïo, coù vai troø quyeát ñònh ñoái vôùi vieäc xaùc ñònh nhöõng ñaëc ñieåm
naøo ñoù cuûa moät caù nhaân.
Coù theå chia vò theá ra laøm hai loaïi:
Vò theá töï nhieân: laø vò theá maø con ngöôøi ñöôïc gaén bôûi nhöõng thieân chöùc, nhöõng
ñaëc ñieåm cô baûn maø hoï khoâng theå töï kieåm soaùt ñöôïc. Thí duï, treû hay giaø, nam
hay nöõ, da ñen hay da traéng.
Ví theá xaõ hoäi: (vò theá ñaït ñöôïc) laø vò theá phuï thuoäc vaøo nhöõng ñaëc ñieåm maø
trong moät tröøng möïc nhaát ñònh, caù nhaân coù theå kieåm soaùt ñöôïc. Vò theá xaõ hoäi phuï
thuoäc vaøo söï noã löïc phaánñaáu vaø nghò löïc vöôn leân cuûa baûn thaân.
Thí duï: moät ngöôøi coù theå trôû thaønh kyõ sö hay baùc só, giaùm ñoác xí nghieäp hay
boä tröôûng.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 15 -
IV. Vai troø
Khaùi nieäm vai troø ñöôïc baét nguoàn töø ngheä thuaät saân khaáu, coù nghóa laø moät caù
nhaân naøo ñoù phaûi thöïc hieän vai dieãn. Theo Xaõ hoäi hoïc, moät vai troø coù nghóa laø
moät taäp hôïp caùc chuaån möïc, haønh vi, nghóa vuï vaø quyeàn lôïi gaén vôùi moät vò theá
nhaát ñònh.
Moät ngöôøi coù theå chieám moät vò theá hay ñoùng moät vai troø nhaát ñònh trong xaõ
hoäi.
Thí duï, giaùo sö laø moät vò theá xaõ hoäi, gaén vôùi vò theá naøy laø vai troø ngheà nghieäp
ñöôïc quy ñònh bôûi caùc chuaån möïc xaõ hoäi, buoäc ngöôøi coù vò theá ñoù phaûi thöïc hieän.
Vò theá thöôøng oån ñònh, noù laø söï ñònh vò, laø choã ñöùng cuûa moät caù nhaân naøo ñoù
trong xaõ hoäi, song vai troø thì cô ñoäng hôn. Thí duï: cuõng laøm moät chöùc danh giaùm
ñoác, song ôû xí nghieäp naøy thì caù nhaân ñoù thöïc hieän nhöõng vai troø naøy, coøn ôû xí
nghieäp khaùc thì lai thöïc hieän nhöõng vai troø khaùc. Trong thöïc teá, moät vò theá thöôøng
laø coù moät vaøi vai troø. Thí duï, giaùo sö ñaïi hoïc chæ coù moät vò theá ngheà nghieäp song
laïi ñoùng nhieàu vai troø khaùc nhau nhö ñoàng nghieäp, giaûng daïy,nghieân cöùu khoa
hoïc.
V. Thieát cheá xaõ hoäi
Thieát cheá xaõ hoäi laø moät taäp hôïp beàn vöõng cuûa caùc giaù trò chuaån möïc, vò theá,
vai troø vaø nhoùm vaän ñoäng xung quanh moät nhu caàu cô baûn cuûa xaõ hoäi.
- Chöùc naêng cuûa thieát cheá:
Thieát cheá coù hai chöùc naêng chuû yeáu:
+ Khuyeán khích, ñieàu hoaø haønh vi cuûa con ngöôøi phuø hôïp vôùi quy phaïm vaø
chuaån möïc cuûa thieát cheá vaø tuaân thuû thieát cheá.
+ Ngaên chaën, kieåm soaùt, giaùm saùt nhöõng haønh vi leäch laïc do thieát cheá quy
ñònh. Moïi thieát cheá xaõ hoäi ñeàu ñöôïc ñaëc tröng bôûi söï hieän dieän cuûa muïc ñích
haønh ñoäng, bôûi nhöõng chöùc naêng cuï theå ñeå baûo ñaûm cho vieäc ñaït ñöôïc muïc ñích,
bôûi söï taäp hôïp caùc ñòa vò vaø nhöõng cheá taøi baûo ñaûm cho caùi ñaùng coù vaø ngaên chaën
caùi leäch laïc. Söï toàn taïi cuûa moïi xaõ hoäi, tính oån ñònh vaø söï phaùt trieån cuûa noù,
khoâng theå coù ñöôïc neáu khoâng coù quaûn lyù xaõ hoäi vaø kieåm soaùt xaõ hoäi. Thieát cheá
xaõ hoäi thöïc hieän chöc naêng quaûn lyù vaø kieåm soaùt xaõ hoäi. Noù ñöôïc giaùo quyeàn söû
duïng bieän phaùp thöôûng phaït caùc thaønh vieân trong xaõ hoäi.
- Caùc ñaëc ñieåm cuûa thieát cheá:
+ Thieát cheá coù tính beàn vöõng töông ñoái vaø thöôøng bieán ñoåi chaäm. Thieát cheá xaõ
hoäi hình thaønh treân cô sôû cuûa moät heä thoáng nhöõng giaù trò, chuaån möïc laâu ñôøi vaø
khaù beàn vöõng cuûa xaõ hoäi. Bôøi vaäy noù coù ñaëc tröng laø phaûn öùng laø nhöõng bieán ñoåi
cuûa xaõ hoäi raát chaäm. Trong caùc xaõ hoâi cöïc quyeàn, nhaát laø ôû nhöõng thôøi kyø trí tueä,
thieát cheá raát keùm nhaïy caûm vaø nhìn chung noù coù xu höôùng cöôõng laïi nhöõng bieán
ñoåi, nhöõng cuoäc caûi caùch.
+ Caùc thieát cheá coù xu höôùng phuï thuoäc vaøo nhau. Caùc thieát cheá xaõ hoäi chuû yeáu
thöôøng duy trì nhöõng giaù trò vaø chuaån möïc chung, phaûn aùnh nhöõng muïc tieâu vaø
öu tieân xaõ hoäi chung. Bôûi vaäy, caùc thieát cheá coù xu höôùng phuï thuoäc vaøo nhau. Vì
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 16 -
taát caû caùc thieát cheù xaõ hoäi ñeàu cuûng coá nhöõng muïc tieâu chung, chuùng töông öùng ,
gaàn guõi hoaëc gaàn gioáng nhau neân baát cöù moät thieát cheá naøo cuõng ñöôïc theå hieän
moät phaàn trong caùc thieát cheá khaùc va laø moät maët, moät boä phaän cuûa toaøn boä xaõ
hoäi. Khi moät thieát cheá xaõ hoäi cô baûn thay ñoåi thæ thöôøng keùo theo söï thay ñoåi cuûa
moät loaït caùc thieát cheá khaùc
+ Nhöõng thieát cheá coù xu höôùng trôû thaønh tieâu ñieåm cuûa nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi chuû
yeáu. Vì caùc thieát cheá ñöôïc thieát laäp treân cô sôû cuûa nhöõng nhu caàu xaõ hoäi cô baûn,
bôûi vaäy, baát kyø söï ñoå vôõ naøo cuûa moät thieát cheá xaõ hoäi cuõng ñeàu trôû thaønh nhöõng
vaán ñeà xaõ hoäi nghieâm troïng.
Thí duï, naïn thaát nghieäp laø moät vaán ñeà cuûa neàn kinh teá, söï suy suïp hay tan vôõ
cuûa hoân nhaân laø vaán ñeà cuûa thieát cheá gia ñình, tyû leä toäi phaïm gia taêng laø daáu hieäu
cuûa thieát cheá phaùp luaät, söï roái loaïn xaõ hoäi laø vaán ñeà cuûa thieát cheá chính trò..v..v
- Caùc loaïi thieát cheá:
Trong xaõ hoäi nhaât ñònh coù nhieàu loaïi thieát cheá, trong ñoù thieát cheá quan troïng
nhaát laø thieát cheá chính trò, phaùp luaät, kinh teá, gia ñình, giaùo duïc , Vaên hoaù…..
Tuy nhieân, caùc thieát cheá thöôøng coù xu höôùng baûo thuû, keùm nhaïy caûm vaø phaûn
aùnh khoâng kòp tröôùc nhöõng bieán ñoåi cuûa xaõ hoäi. Do vaäy, chuùng caàn luoân luoân
ñöôïc xem xeùt, chænh lyù,caûi caùch hoaëc ñoåi môùi sao cho khoâng bò laïc haäu ñeå laøm toát
chöùc naêng quaûn lyù vaø kieåm soaùt xaõ hoäi.
VI. Phaân taàng xaõ hoäi
1.Khaùi nieäm
Taàng lôùp xaõ hoäi laø toång theå cuûa moïi caù nhaân trong cuøng moät hoaøn caûnh xaõ
hoäi. Hoï ngang nhau veà taøi saûn (thu nhaäp), trình ñoä hoïc vaán (hay trình ñoä vaên
hoaù); ñòa vò, vai troø hay uy tín trong xaõ hoäi; khaû naêng thaêng tieán cuõng nhö coù ñöôïc
nhöõng aân hueä hay thöù baäc trong xaõ hoäi. Treân cô sôû khaùi nieäm taàng lôùp xaõ hoäi maø
coù khaùi nieäm phaân taàng xaõ hoäi. Phaân taàng xaõ hoäi coù theå hieåu nhö laø moät söï phaân
nhoû xaõ hoäi (bao haøm caû söï bình giaù). Ñoù laø söï phaân chia xaõ hoäi ra thaønh caùc taàng
xaõ hoäi khaùc nhau veà ñòa vò kinh teá (hay taøi saûn), ñòa vò chính trò (hay quyeàn löïc),
ñòa vò xaõ hoäi (hay uy tín) cuõng nhö moät soá khaùc bieät veà trình ñoä ngheà nghieäp, hoïc
vaán, kieåu nhaø ôû, nôi cö truù, phong caùch sinh hoaït, caùch öùng xöû, thò hieáu ngheä
thuaät ..v..v
Hay coù quan nieäm raèng phaân taàng xaõ hoäi chính laø söï saép xeáp moät caùch töông
ñoái oån ñònh caùc vò theá xaõ hoäi döôùi goùc ñoä quyeàn löïc,uy tín,ñaëc quyeàn ñaëc lôïi
khoâng ngang nhau.
Phaân taàng xaõ hoäi laø khaùi nieäm chæ söï baát bình ñaúng thöïc teá toàn taïi giöõa caùc caù
nhaân,caùc nhoùm caùc giai taàng khaùc nhau veà ñòa vò trong thang baäc xaõ hoäi.
Xaõ hoäi hoïc quan taâm ñaëc bieät ñeán phaân taàng treân caùc khía caïnh nhö söï phaân
taàng daãn ñeán nhöõng caêng thaúng trong xaõ hoäi ra sao,noù lieân quan ñeán caùc khía
caïnh khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi nhö thi cöû,thuù vui tuoåi thoï,söï tín nhieäm chính
trò,khaû naêng chuyeån dòch caùc vò theá vai troø, heä thoáng ñaúng caáp giai caáp…..
Phaân taàng xaõ hoäi laïi ñöôïc phaân ra thaønh:
- Taàng lôùp beân treân va taàng lôùp beân döôùi, (nhöõng naác thang cao - thaáp khaùc
nhau)
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 17 -
- Söï di chuyeån töø taàng lôùp naøy sang taàng lôùp khaùc (hoaëc di chuyeån trong noäi
boä moät taàng).
- Söï phaân taàng “môû” hoaëc phaân taàng “ñoùng”.
- Trong heä thoáng phaân taàng “ñoùng” hay coù ñaúng caáp, ranh giôùi giöõa caùc taàng
lôùp raát roõ reät vaø con ngöôøi raát khoù coù theå thay ñoåi ñòa vò cuûa mình (vò theá xaõ hoäi
cuûa moãi con ngöôøi döôøng nhö baát bieán, khoâng thay ñoåi).
+ Trong heä thoáng phaân taàng “môû” hay coù giai caáp, ranh giôùi giöõa caùc taàng
uyeån chuyeån, linh hoaït hôn.
Trong nhöõng xaõ hoäi naøy, con ngöôøi coù nhöõng cô hoäi ñeå coù theå thay ñoåi vò trí cuûa
mình (tuy nhieân, söï thay ñoåi chæ coù moät giôùi haïn nhaát ñònh naøo ñoù).
+ Ngoaøi hai loaïi phaân taàng “ñoùng” trong xaõ hoâi coù ñaêng caáp, phaân taàng “môû”
trong xaõ hoâi coù giai caáp, trong thöïc teá coøn coù loaïi phaân taàng theo löùa tuoåi - (loaïi
phaân taàng naøy töông ñoái phoå bieán trong xaõ hoäi coäng saûn nguyeân thuyû, xaõ hoäi tieàn
giai caáp).
a) Moät soá lyù thuyeát veà söï phaân taàng
Theo Jean Cazeânuve, coù theå xeáp hoïc thuyeát veà phaân taàng xaõ hoäi laøm hai loaïi:
- Lyù thuyeát xung ñoät: ñaây laø lyù thuyeát cuûa nhöõng ngöôøi chòu aûnh höôûng bôûi
quan nieäm tieáp caän veà hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi vaø quan nieäm veà giai caáp cuûa
Maùc, nhöõng ngöôøi naøy chuû yeáu nhaán maïnh ñeán vaán ñeà quan heä sôû höõu ñoái vôùi tö
lieäu saûn xuaát. Hoï coi ñoù laø ñaëc tröng chuû yeáu cuûa söï phaân taàng xaõ hoäi hay laø daáu
hieäu chuû yeáu nhaän bieát hoaëc söï phaân chia xaõ hoäi ra thaønh nhöõng giai caáp naøy hay
giai caáp khaùc.
Hoï cuõng nhaán maïnh ñeán ñaáu tranh giai caáp, ñeán xung ñoät xaõ hoäi, coi ñoù laø
nguoàn goác vaø ñoäng löïc thuùc ñaåy söï phaùt trieån cuûa lòch söû.
- Lyù thuyeát chöùc naêng: nhöõng ngöôøi theo thuyeát chöùc naêng nhaán maïnh ñeán
traïng thaùi caân baèng, ñeán cô caáu hôn laø ñeán nhöõng bieán ñoåi cuûa cô caáu aáy. Theo
hoï, phaân taàng laø moät hieän töôïng khaùch quan vaø coù tính chöùc naêng, nhaèm ñaùp öùng
nhöõng nhu caàu caàn thieát cuûa xaõ hoäi vaø ñaët ra vaán ñeà laø laøm sao phaûi coù moät xaõ
hoäi ñaúng caáp. Theo Parsons, moät ñaïi bieåu cuûa thuyeát chöùc naêng, phaân taàng ñöôïc
coi laø söï saép xeáp caù nhaân vaøo trong moät heä thoáng xaõ hoäi treân cô sôû nhöõng tieâu
chuaån cuûa moät heä thoáng chung veà giaù trò, phaân taàng laø keát quaû tröïc tieáp vaø cuõng
laø phöông tieän cuûa hoaït ñoäng xaõ hoäi.
- Lyù thuyeát dung hoaø:
G.Lenski cho raèng, trong xaõ hoäi luoân coù nhöõng ñoäng cô thoâi thuùc ngöôøi ta giöõ
caùc vò trí xaõ hoäi, ñoàng thôøi cuõng dieãn ra caùc quùa trình xung ñoät vaø ñaáu tranh giaønh
quyeàn thoáng trò.
Max Weber ñaët ra nguyeân taéc nghieân cöùu “ba chieàu” veà xaõ hoäi, coi khaùi nieäm
xaõ hoäi bao haøm caû vieäc phaân chia xaõ hoäi thaønh caùc giai caáp. OÂng ñaõ taùch moät
luaän ñieåm veà giai caáp thaønh ba phaàn rieâng bieät nhöng coù quan heä maät thieát vôùi
nhau, ñoù laø: ñòa vò kinh teá hay taøi saûn, ñòa vò chính trò hay quyeàn löïc, ñòa vò xaõ hoäi
hay uy tín.
VII. Tính di ñoäng xaõ hoäi
Nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi ñoøi hoûi phaûi gaén lieàn vôùi nghieân cöùu tính “cô ñoäng
xaõ hoäi”. Theo quan nieäm cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc, ñaëc tröng noåi baät cuûa xaõ hoäi laø
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 18 -
coù tính linh hoaït, linh ñoäng, thöôøng bieán ñoåi vì chuùng phuï thuoäc vaøo tính cô ñoäng
xaõ hoäi.
a) Ñònh nghóa
Tính cô ñoäng xaõ hoäi laø tính linh hoaït cuûa caùc caù nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi
trong keát caáu xaõ hoäi. Noù laø söï chuyeån ñoåi vò trí cuûa moät ngöôøi hay moät nhoùm xaõ
hoäi naøy cho moät ngöôøi, moät nhoùm xaõ hoäi khaùc trong cuøng moät taàng hay khaùc taàng
trong baäc thang giaù trò xaõ hoäi.
b) Caùc loaïi cô ñoäng xaõ hoäi
Cô ñoäng xaõ hoäi theo “chieàu ngang”. Ñoù laø söï chuyeån ñoåi vò trí cuûa moät ngöôøi
hay moät nhoùm ngöôøi sang vò trí xaõ hoäi khaùc cuøng naèm treân moät caáp ñoä xaõ hoäi nhö
nhau (coù nghóa laø chæ coù söï thay ñoåi veà vai troø xaõ hoäi maø khoâng thay ñoåi vò theá xaõ
hoäi).
Cô ñoäng xaõ hoäi theo “chieàu doïc”. Ñoù laø söï chuyeån dòch vò trí cuûa caù nhaân hay
moät nhoùm xaõ hoäi sang moät vò trí xaõ hoäi khaùc khoâng cuøng moät taàng vôùi hoï. Söï cô
ñoäng xaõ hoäi theo chieàu doïc nhaán maïnh ñeán söï vaân ñoäng veà chaát löôïng cua caù
nhaân trong caùc nhoùm xaõ hoäi coù lieân quan ñeán söï thaêng tieán hay suùt giaûm vò theá xaõ
hoäi cuûa moãi ngöôøi.
Cô ñoäng chuyeån ñoåi. Ñoù laø söï thay ñoåi ñòa vò xaõ hoäi cuûa moät soá ngöôøi vì hoï
trao ñoåi vò trí cho nhöõng ngöôøi khaùc taïi taàng lôùp xaõ hoäi khaùc nhau trong baäc
thang xaõ hoäi.
Thí duï: nhöõng ngöôøi thieáu naêng löïc ôû vò trí cao coù theå maát vieäc hoaëc tuït
xuoáng ñòa vò thaáp hôn, trong khi ñoù nhöõng ngöôøi coù khaû naêng ôû vò trí thaáp hôn
ñöôïc tieán cöû vaøo nhöõng vò cao. Soá löôïng cuûa loaïi cô ñoäng xaõ hoäi naøy phuï thuoäc
vaøo möùc ñoä “ñoùng” hay “môû” cuûa xaõ hoâò. Trong heä thoáng xaõ hoäi “ñoùng” hay
“ñaúng caáp”, loaïi cô ñoäng xaõ hoäi naøy ít xaûy ra, nhöng trong heä thoáng “môû” coù
nhieàu tieàm naêng cho loaïi cô ñoäng naøy.
Cô ñoäng theo cô caáu. Ñoù laø söï thay ñoåi ñòa vò cuûa moät soá ngöôøi do keát quaû
cuûa nhöõng thay ñoåi trong cô caáu kinh teá. Loaïi cô ñoäng theo cô caáu naøy xuaát hieän
nhieàu vaøo thôøi kyø caùch maïng kyõ thuaät, caùch maïng trong cô caáu kinh teá hoaëc caùch
maïng chính trò.
Ngoaøi ra, coøn coù caùc loaïi cô ñoäng “thoâ”, cô ñoäng “tinh”, cô ñoäng do yù trí. Cô
ñoäng trong cuøng theá heä lieân quan ñeán söï vaän ñoângkj cuûa caù nhaân trong suoát cuoäc
ñôøi hoï. Cô ñoäng giöõa caùc theá heä xaùc ñònh quaù trình tieáp noái vò trí xaõ hoäi giöõa oâng
baø, cha meï,con caùi (töùc laø tra truyeàn con noái).
c) Nhöõng nhaân toá aûnh höôûng ñeán cô ñoäng xaõ hoäi
- Nguoàn goác giai taàng xaõ hoäi:
- Trình ñoä hoïc vaán.
- Löùa tuoåi vaø thaâm nieân ngheà nghieäp.
- - Giôùi tính.
- - Ñieàu kieän soáng (hay nôi cö truù).
- - Ngoaøi nhöõng yeáu toá noùi treân, coøn phaûi keå moät soá yeáu toá khaùc nhö chuûng toäc,
cheá ñoä dinh döôõng tuoåi thô, söùc khoeû, tuoåi keát hoân, ñòa vò cuûa ngöôøi baïn ñôøi,
yù chí kieàm cheá söï thoaû maõn nhaát thôøi, chieàu cao, hình thöùc beà ngoaøi, trí tueä
vaø lónh vöïc coâng danh, nhöõng thieân chöùc veà söï saéc saûo, yù töôûng, saùng taïo, söï
teá nhò, kheùo leùo trong giao dòch, yù chí daùm maïo hieåm ..v..v..
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 19 -
Sau cuøng, cuõng caàn phaûi xem xeùt tính cô ñoäng xaõ hoäi nhö laø moät hieän töôïng
xaõ hoäi, coù logíc beân trong vaø caùc quy luaät phaùt trieån cuûa mình. Caàn phaûi tính ñeán
söï leä thuoäc cuûa tính cô ñoäng xaõ hoäi ñoái vôi caùc ñieàu kieän lòch söû - xaõ hoäi nhö:
quan heä saûn xuaát, phaân coâng lao ñoäng xaõ hoäi, cô sôû vaät chaát, kyõ thuaät, caùc yeáu toá
thieát cheá xaõ hoäi, heä thoáng giaùo duïc, ñaøo taïo, boài döôõng vaø chính saùch söû duïng caùn
boä. Tính cô ñoäng xaõ hoäi caàn ñöôïc nghieân cöùu nhö laø moät quùa trình phöùc taïp coù cô
caáu rieâng va ngaøy caøng ñöôïc môû roäng cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa thôøi gian.
Nghieân cöùu tính cô ñoäng xaõ hoäi “höôùng tôùi loái vaøo” ñoøi hoûi phaûi phaân tích
xuaát xöù cuûa caùc nhoùm xaõ hoäi – ngheà nghieäp, xem hoï ñaõ taän duïng baûn naêng vaø
trình ñoä ngheà nghieäp cuûa theá heä tröôùc ñoù ra sao. Nghieân cöùu tính cô ñoäng xaõ hoäi
“höôùng tôùi loái ra” caàn phaûi xem xeùt tuoåi treû seõ rôøi vaøo nhoùm xaõ hoäi naøo khi hoï
rôøi khoûi nhöõng nhoùm xaõ hoäi cuûa cha meï. Nhö vaäy khi nghieân cöùu, ta caàn ñaët tính
cô ñoäng xaõ hoäi trong töøng theá heä vaø boái caûnh chung cuûa toaøn boä tính xu höôùng
cuûa söï vaän ñoäng xaõ hoâi.
Khi nghieân cöùu tính cô ñoäng xaõ hoäi, chuùng ta coøn baét gaëp phaïm truø “cô ñoäng
xaõ hoäi phuï theâm” hoaëc “cô ñoäng xaõ hoäi thaëng dö”, coù nghóa laø moät ngöôøi naøo ñoù
ñaõ vaän ñoäng ra khoûi nhoùm xaõ hoäi xuaát thaân vaø nhaäp vaøo nhoùm xaõ hoäi khaùc. Vaø
phaïm truø “cô ñoäng xaõ hoäi hoài quy” coù nghóa laø quaù trình cô ñoäng cuûa moät ngöôøi
naøo ñoù quay veà vôùi nhoùm xaõ hoäi xuaát thaân.
VIII. Xaõ hoäi hoaù
Xaõ hoäi laø moät trong nhöng khaùi nieäm cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc. Trong lyù thuyeát
ñoàng caûm, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc ñaõ söû duïng khaùi nieäm naøy cuøng vôùi khaùi nieäm vaên
hoaù ñeå giaûi thích ñôøi soáng xaõ hoäi. Nhôø quaù trình xaõ hoäi hoaù, chuùng ta coù khaû naêng
giao tieáp vôùi nhau, naém vöõng caùc vai troø xaõ hoäi nhaát ñònh cuûa mình vaø thaäm chí
xaõ hoäi taïo ñieàu kieän cho söï duy trì baûn thaân xaõ hoäi.
Vaäy xaõ hoäi hoaù laø gì? Baèng caùch naøo xaõ hoäi hoaù mang laïi cho chuùng ta khaû
naêng haønh ñoäng qua laïi vaø baûo ñaûm söï giöõ gìn, duy trì xaõ hoäi trong quaù trình thay
theá caùc theá heä. Coù nhöõng ñieàu kieän gì ñeå toàn taïi xaõ hoäi hoaù vaø aûnh höôûng cuûa xaõ
hoäi hoaù tôùi caáp ñoä vi moâ vaø vó moâ cuûa xaõ hoäi nhö theá naøo?
1.Moät soá quan nieäm veà “con ngöôøi xaõ hoäi”
a) Quan nieäm khaùc nhau veà con ngöôøi xaõ hoäi
Trong lòch söû tö töôûng, coù raát nhieàu caùch tieáp caän veà vaán ñeà con ngöôøi:
- Theo quan nieäm duy taâm, con ngöôøi ñöôïc giaûi thích töø saùng taïo vaø chi phoái
cuûa thaùnh thaàn vaø töø yù thöùc tröøu töôïng. Vieäc giaûi thích con ngöôøi theo quan ñieåm
naøy khoâng ñem laïi yù nghóa tích cöïc trong cuoäc soáng.
- Theo quan nieäm duy vaät, töø thôøi Arixtoát ñeán caùc nhaø duy vaät Phaùp theá kyû
XVIII ñeàu cho raèng, con ngöôøi laø moät sinh vaät – xaõ hoäi, “sinh ra ñaõ coù tính xaõ
hoäi”. Quan ñieåm naøy cho raèng, baûn chaát con ngöôøi chæ ôû maët töï nhieân cuûa noù.
Ngay caû Phôbaùch cuõng chæ môùi döøng laïi ôû chuû nghóa nhaân baûn töï nhieân, bôûi vì
theo nhaän thöùc cuûa oâng, con ngöôøi chæ laø moät caù nhaân tröøu töôïng, moät sinh vaät
thuaàn tuyù veà sinh hoïc.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 20 -
- Theo quan ñieåm maùcxít, xuaát phaùt töø hoaït ñoäng thöïc tieãn cuûa con ngöôøi,
C.Maùc cho raèng, baûn chaát con ngöôøi chính laø nhaân caùch. Nhaân caùch aáy tìm thaáy
baûn chaát trong caùc moái quan heä xaõ hoäi. Tuy nhieân, beân caïnh ñoù, Maùc vaãn thöøa
nhaän tính sinh vaät trong chænh theå ngöôøi.
Con ngöôøi laø ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa nhieàu ngaønh khoa hoïc:
+ Laø moät ñôn vò sinh lyù, con ngöôøi laø ñoái töôïng ñöôïc nghieân cöùu cuûa caùc nhaø
sinh hoïc vaø y hoïc…..
+ Nhöõng giaù trò trong cuoäc soáng tình thaàn cuûa con ngöôøi ñöôïc nghieân cöùu
trong ñaïo ñöùc hoïc, trieát hoïc,luaät hoïc……
+ Laø ñôn vò taâm lyù coù nhöõng nhu caàu vaø traïng thaùi taâm lyù phöùc taïp, con ngöôøi
laø ñôi töôïng tìm hieåu cuûa caùc nhaø taâm lyù hoïc, phaân taâm hoïc, thaàn kinh hoïc……
Xuaát phaùt töø nhöõng lónh vöïc nghieân cöùu khaùc nhau, caùc nhaø khoa hoïc coù nhöõng
quan ñieåm khaùc nhau veà baûn chaát con ngöôøi. Hieän nay coù ba loaïi quan ñieåm khaùc
nhau veà vai troø cuûa yeáu toá sinh hoïc vaø yeáu toá xaõ hoäi trong con ngöôøi.
b) Quan nieäm cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc veà con ngöôøi xaõ hoäi.
Do nghieân cöùu töø nhieàu khía caïnh khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, caùc nhaø xaõ
hoäi hoïc cuõng coù nhieàu quan nieäm khaùc nhau veà baûn chaát con ngöôøi.
- Quan nieäm cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc theo thuyeát sinh hoaù:
Quan nieäm naøy cho raèng, yeáu toá sinh hoïc quyeát ñònh söï hình thaønh haønh vi,
tích caùch cuûa con ngöôøi. Tính di truyeàn aûnh höôûng lôùn tôùi haønh vi cuûa con ngöôøi.
Hoï tin ôû söï toàn taïi cuûa caùi goïi laø baûn naêng con ngöôøi. Hoï cho raèng, söï toång hoaø
cuûa nhöõng toá chaát di truyeàn hay nhöõng khuynh höôùng di truyeàn xaùc ñònh haønh vi
cuûa con ngöôøi cuï theå.Phrôùt ñò dieän cho quan ñieåm naøy cho raèng, con ngöôøi nhö laø
caù theå sinh vaät ñoái laäp vôùi xaõ hoäi vaø xem söùc maïnh cuûa con ngöôøi laø söùc maïnh
khaû naêng voâ thöùc, trong ñoù, ñam meâ tình duïc giöõ vai troø chuû ñaïo. Quan ñieåm naøy
khoâng thaáy ñöôïc khaû naêng cuûa con ngöôøi söû duïng nhöõng bieåu töôïng vaø laäp luaän
loâgíc, thích nghi cao ñeå naém ñöôïc nhöõng kieåu haønh vi nhaát ñònh, taïo neân theå cheá
xaõ hoäi, ñieàu hoaø vieäc söû duïng hoaëc vöôït qua nhöõng nhaân toá sinh hoïc.
- Quan nieäm cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc theo thuyeát quyeát ñònh luaän xaõ hoäi hoïc:
Quan nieäm naøy cho raèng, nhaân caùch ñöôïc hình thaønh treân cô sôû ña soá nhöõng
söï taùc ñoäng. Cuûa con ngöôøi vôùi theá giôùi xung quanh. Noù laø saûn phaåm cuûa xaõ hoäi
vaø ñöôïc hình thaønh treân cô sôû cuûa moái quan heä qua laïi giöõa con ngöôøi vôùi con
ngöôøi. Ñaïi bieåu cho quan nieäm naøy laø C. H. Cooley ; G.Mead….
- Beân caïnh quan nieäm sinh hoïc hoaù cuõng nhö quyeát ñònh luaän xaõ hoäi, nhieàu
nhaø xaõhoäi hoïc ñaõ nhìn nhaän con ngöôøi nhö moät chænh theå trong söï thoáng nhaát giöõa
maët sinh hoïc vaø maët xaõ hoäi cuûa noù. Theo Tsunesaburo Makiguchi: “khaùi nieäm
ngöôøi khoâng chæ bao haøm moät thöïc theå vaät chaát, caûm quan, höõu tình maø coøn bao
goàm moät khía caïnh taâm linh khaùc vôùi theå chaát, nhöng laïi toàn taïi treân cô sôû theå
chaát aáy”.
Theo Gioâhan Goâtlíp Phíchtô: “ Con ngöôøi khaùc vôùi loaøi vaät ôû choã, coù khaû
naêng suy tö tröøu töôïng, coù theå quyeát dònh vaø löïa choïn. Con ngöôøi laø con vaät töï
ñieàu khieån laáy mình. Con ngöôøi coù theå laøm caùc döï aùn, truø lieäu, tính toaùn cho
töông lai, suy nghó veà nhöõng hoaït ñoäng vaø nhöõng phaûn öùng cuûa mình, chòu chaùch
nhieäm veà haønh vi cuûa mình vaø coù khaû naêng phaùt trieån yù thöùc traùch nhieäm vôùi
ngöôøi khaùc”.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 21 -
+Neáu trong ñònh nghóa cuûa Makiguchi, taùc giaû laáy chænh theå sinh hoïc - xaõhoäi
laøm ñieåm xuaát phaùt cho khaùi nieäm con ngöôøi thì trong ñònh nghóa cuûa Phíchtô,
ñieåm xuaát phaùt laïi naëng veà nhöõng gì con ngöôøi khaùc vôùi ñoäng vaät,vöôït leân ñoäng
vaät.
+ Con ngöôøi xuaát hieän chæ coù theå treân cô sôû nhöõng quy luaät tieán hoaù höõu cô vaø
ñoàng thôøi vôùi nhöõng quy luaät xaõ hoäi, vaän ñoäng sinh hoïc gaén lieàn vôùi vaän ñoäng xaõ
hoäi trong chænh theå ngöôøi. Ñoái vôùi quaù trình phaùt sinh, phaùt trieån vaø hoaøn thieän ôû
moät caù theå thì nhöõng yeáu toá sinh hoïc vaø yeáu toá xaõ hoäi taùc ñoäng khoâng gioáng nhau
ôû töøng thôøi kyø tröôûng thaønh. “ Yeáu toá sinh hoïc vaø yeáu toá xaõ hoäi khoâng phaûi laø
song song toàn taïi trong con ngöôøi maø laøm moâi giôùi cho nhau, thaâm nhaäp vaøo nhau
vaø in daáu leân toaøn boä hoaït ñoäng soáng cuûa con ngöôøi”.
Tuy nhieân khi nghieân cöùu con ngöôøi, nhaø xaõ hoäi hoïc maëc duø thöøa nhaän maët
sinh hoïc cuûa con ngöôøi nhöng caùi chính vaãn taäp chung tìm hieåu khía caïnh mang
tính xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Song khaùc vôùi caùc nhaø khoa hoïc khaùc, caùc nhaø xaõ hoäi
hoïc xem xeùt con ngöôøi trong moái töông taùc giöõa con ngöôøi vôùi con ngöôøi, giöõa
con ngöôøi vôùi nhoùm xaõ hoäi vaø xaõ hoäi noùi chung. Chính vì vaäy maø Phíchtô cho
raèng, “ Con ngöôøi ñöoäcgò laø con ngöôøi xaõ hoäi theo nghóa moät con ngöôøi vöøa coù
khuynh höôùng keát hôïp vôùi ngöôøi khaùc maø cuõng coù nhu caàu töông quan vôùi ngöôøi
khaùc”. Coù nghóa laø, nhaø xaõhoäi hoïc ñaõ xem xeùt caùch thöùc con ngöôøi lieân laïc vôùi
ñoàng loaïi cuûa noù nhö theá naøo.
2.Khaùi nieäm xaõ hoäi hoaù
Coù raát nhieàu ñònh nghóa khaùc nhau cuûa caùc nhaø xaõhoäi hoïc khi baøn veà xaõ hoäi
hoaù:
- Xaõ hoäi hoaù bao goàm taát caû quaù trình tieáp dieãn vaên hoaù giao tieáp, hoïc hoûi,
qua ñoù caù nhaân con ngöôøi phaùt trieån baûn chaát xaõ hoäi vaø coù khaû naêng tham gia vaøo
ñôøi soáng xaõ hoäi.
- Xaõ hoäi hoaù laø quaù trình trong ñoù caù nhaân con ngöôøi hoïc hoûi vaø nhaäp taâm
suoát ñôøi vaøo caùc yeáu toá cuûa moâi tröôøng vaên hoaù, xaõ hoäi, hoaø nhaäp chuùng vaøo caáu
truùc nhaân caùch cuûa anh ta döôùi aûnh höôûng cuûa caùc taùc nhaân xaõhoäi quan troïng vaø
nhöõng kinh nghieäm caù nhaân. Do ñoù laøm anh ta thích nghi vôùi moâi tröôøng xaõ hoäi,
nôi anh ta sinh soáng.
- Xaõ hoäi hoaù laø quaù trình töông taùc giöõa caù nhaân vaø xaõ hoâi, trong ñoù nhöõng caù
nhaân hoïc hoûi vaø thöïc haønh nhöõng tri thöùc, kyõ naêng vaø phöông phaùp caàn thieát
ñeå hoäi nhaäp vôùi xaõ hoäi.
- Xaõ hoäi hoaù laø quaù trình theo ñoù con ngöôøi hoïc caùhc thích öùng vôùi xaõ hoäi vaø
tuaân thuû caùc quy taéc xaõ hoäi.Quaù trình naøy cho pheùp xaõ hoäi luaân chuyeån neàn
vaên hoaù cuûa mình töø theá heä naøy sang theá heä khaùc.
- Xaõ hoäi hoaù laø quaù trình maø qua ñoù caù nhaân hoïc hoûi ñöôïc caùch soáng vaø phaùt
trieån khaû naêng ñoùng caùc vai troø xaõ hoäi vöøa vôùi tö caùch laø moät caù theå vöøa vôùi
tö caùch laø thaønh vieân cuøa nhoùm.
- Xaõ hoäi hoaù töùc laø nhöõng con ñöôøng maø baèng caùch ñoù con ngöôøi coù ñöôïc
nhöõng kinh nghieäm vaø hieåu bieát, naém vöõng nhöõng muïc ñích phuø hôïp vôùi nhöõng
vai troø xaõ hoäi cuûa moãi con ngöôøi. Coù hai muïc ñích: taïo ra nhöõng moái lieân heä
xaõhoäi cuûa chuùng ta treân cô sôû nhöõng vai troø xaõ hoäi vaø ñmr baûo söï toàn taïi xaõ hoäi
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 22 -
nhôø söï lónh hoäi nhöõng quan nieäm vaø maâu thuaãn haønh vi bôûi nhöõng thaønh vieân môùi
cuûa xaõ hoäi.
Taát caû nhöõng ñònh nghóa treân ñeàu coù ñieåm chung nhö sau:
Xaõ hoäi hoaù tröôùc heát laø quaù trình töông taùc giöõa caù nhaân vaø xaõ hoäi, qua ñoù caù
nhaân hoïc hoûi, lónh hoäi, tieáp nhaän neàn vaên hoaù cuûa xaõ hoäi nhö khuoân maãu taùc
phong xaõ hoäi, chuaån möïc giaù trò vaên hoaù xaõ hoäi ñeå hoaø nhaäp vaøo xaõ hoäi cuõng nhö
ñaùp öùng caùc kyø voïng cuûa xaõ hoäi
Trong thöïc teá, xaõ hoäi hoaù laø quaù trình töông taùc giöõa caù nhaân vaø xaõ hoäi.
Nhöng khi noùi ñeán xaõ hoäi hoaù ngöôøi ta nhaán maïnh quaù trình con ngöôøi töï hoïc hoûi,
thöïc haønh moät caùch tích cöïc nhöõng tri thöùc, kyõ naêng, kyõ xaûo cuûa xaõ hoäi ñeå töø ñoù
hoäi nhaäp vôùi xaõhoäi vaø giöõ ñuùng vai troø nhaát ñònh cuûa caù nhaân do xaõ hoäi phaân
coâng.
3. Moät soá noäi dung nghieân cöùu cô baûn veà xaõ hoäi hoaù
3.1. Caùc hoïc thuyeát khaùc nhau veà xaõ hoäi hoaù trong quaù trình phaùt trieån nhaân
caùch
Ñeå bieát xaõ hoäi hoaù dieãn ra nhö theá naøo trong möùc ñoä caù theå, chuùng ta baét ñaàu
töø caâu hoûi: nhaân caùch phaùt trieån nhö theá naøo? Nhaân caùch ñöôïc phaùt trieån, hình
thaønh trong quaù trình töông taùc xaõ hoäi giöõa con ngöôøi vôùi nhau. Trong theá kyû
tröôùc, caùc nhaø taâm lyù hoïc, xaõ hoäi hoïc ñöa ra haøng loaït nhöõng caùch giaûi thích khaùc
nhau veà söï hình thaønh nhaân caùch, treân cô sôû taùc ñoäng qua laïi cuûa nhöõng nhaân toá
khaùc nhau nhö tính chaát lyù tính, moâi tröôøng xung quanh, kinh nghieäm caù nhaân vaø
vaên hoaù.
a) Hoïc thuyeát phaùt trieån nhaân caùch
Söï taùc ñoäng cuûa nhöõng nhaân toá moâi tröôøng xung quanh v.v.. taïo neân nhaân
caùch. Cooley cho raèng, nhaân caùch ñöôïc hình thaønh nhôø “ Caùi toâi laêng kính” do
chuùng ta hieåu ñöôïc tình caûm cuûa nhöõng ngöôøi xung quanh.Hoï ñaët ra ra vaán ñeà laø
laøm theá nao ñeå moãi caù nhaân phaùt hieän ra “caùi toâi” cuûa mình. Quaù trinh naøy chæ
thöïc hieän ñöôïc thoâng qua söï töông taùc. Hoï ñeà ra lyù thuyeát “ Soi göông töï phaûn
thaân”
Theo quan ñieåm Mead D.G, quaù trình hình thaønh nhaân caùch bao goàm ba giai
ñoaïn khaùc nhau: söï baét tröôùc nhöõng maãu haønh vi cuûa ngöôøi lôùn, giai ñoaïn troø
chôi khi treû em tieáp nhaän haønh vi cuûa moïi ngöôøi nhö laø thöïc hieän ñoùng vai troø vaø
troø chôi taäp theå khi treû em hieåu ñöôïc söï mong chôø cuûa toaøn theà nhoùm ngöôøi ñoái
vôùi chuùng.
b) Hoïc thuyeát phaân tích taâm lyù
Theo hoïc thuyeát phaùt trieån nhaân caùch cuûa Friu, nhaân caùch bao goàm ba yeáu toá:
“Id” - nguoàn goác cuûa naêng löôïng ñöôïc nuoâi döôõng baèng söï coá gaéng thoaû maõn,
“Ego” - söï thöïc hieän kieåm traâhnhf vi caù nhaân treân cô sôû cuûa “ nguyeân taéc thöïc
tieãn” vaø “Supekeâgo”- thöïc hieän chöùc naêng ñaïo ñöùc vaø ñaùnh giaù. Söï hình thaønh ba
yeáu toá nhaân caùch naøy ñöa ra giaû thieát coù söï xuaát hieän lieân tuïc cuûa boán gia ñoaïn,
trong ñoù moãi giai ñoaïn gaén lieàn vôùi vôùi töøng boä phaän nhaát ñònh cuûa cô theå, ñöôïc
goïi laø vuøng caûm giaùc.
c) Hoïc thuyeát phaùt trieån nhaän thöùc
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 23 -
Theo hoïc thuyeát phaùt trieån tö duy cuûaPít, treû em traûi qua haøng loaït nhöõng giai
ñoaïn lieân tuïc, trong quaù trình ñoù chuùng lónh hoäi ñöôïc nhöõng thoùi quen môùi xaùc
ñònh giôùi haïn khaû naêng nhaän thöùc cuûa chuùng. Nhöõng giai ñoaïn naøy trao ñoåi cho
nhau trong moät söï lieân tuïc trieät ñeå.
d) Hoïc thuyeát phaùt trieån ñaïo ñöùc
Koâlôbeùc ñöa hoïc thuyeát veà söï phaùt trieån nhaân caùch vaøo nhöõng quaù trình cuûa
söï hoaøn thieän ñaïo ñöùc ñöôïc taïo thaønh töø saùu giai ñoaïn. ÔÛ nhöõng giai ñoaïn sôùm
hôn, treû em coá gaéng thoaùt khoûi söï tröøng phaït hoaëc nhaän phaàn thöôûng. ÔÛ giai ñoaïn
giöõa, moïi ngöôøi hieåu ñöôïc nhöõng yù kieán cuûa ngöôøi khaùc veà hoï, söï mong ñôïi cuûa
xaõ hoäi vaø nhöõng quy taéc haønh vi trong ñoù hoï ñöôïc khaúng ñònh. ÔÛ giai ñoaïn cuoái,
dieãn ra söï hình thaønh nhöõng nguyeân taéc ñaïo ñöùc veà nhaân caùch, khoâng phuï thuoäc
vaøo nhöõng giaù trò ñöôïc thöøa nhaän.
3.2 .Quaù trình xa õhoäi hoaù vaø caùc daïng thöùc xaõ hoäi hoaù
a) Xaõ hoäi hoaù nhö laø dieãn tieán xaõ hoäi lieân tuïc
Theo Joseph H. Fichter, Xaõ hoäi hoaù moâ taû theo hai quan nieäm:
- Quan nieäm khaùch quan: xaõ hoäi aûnh höôûng tôùi caù nhaân.
- Quan nieäm chuû quan: caù nhaân ñaùp öùng laïi xaõ hoäi.
Theo quan nieäm thöù nhaát, xaõ hoäi hoaù laø dieãn tieán theo ñoù xaõ hoäi truyeàn vaên
hoaù cuûa mình töø theá heä naøy qua theá heä tieáp theovaø l;aøm cho caù nhaân thích öùng
vôùi nhöõng neáp soáng sinh hoaït ñöôïc chaáp nhaän vaø ñöôïc taùn thaønh trong moät ñôøi
soáng coù toå chöùc. Coù nghóa laø, nhieäm vuï cuûa xaõ hoäi hoaù laø truyeàn thoáng vaø phaùt
trieån nhöõng kyõ naêng, kieán thöùc maø caù nhaân caàn tôùi, truyeàn ñaït nhöõng heä thoáng
giaù trò vaên hoaù xaõ hoäi vaø trang bò cho caù nhaân vai troø nhaát ñònh baûo ñaûm cho söï
duy trì xaõ hoäi vaø vaên hoaù.
Theo quan nieäm thöù hai, xaõ hoäi hoaù laø moät quaù trình caù nhaân ñang thích öùng
vôùi nhöõng ngöôøi xung quanh, lieân tuïc thöïc hieän ñeå daàn daàn nhaäp vaøo xaõ hoäi trong
moät neàn vaên hoaù vaø xaõ hoäi nhaát ñònh. Coù nghóa ñoù laø quaù trình con ngöôøi hoïc hoûi
khi tieáp xuùc vôùi xaõhoâò trong moái töông quan xaõ hoäi.
Töø caùc quan nieäm treân, chuùng ta thaáy xaõ hoäi hoaù laø söï thoáng nhaát ñoái laäp giöõa
hai khuynh höôùng:
- Tieâu chuaån hoaù, ñöôïc theå hieän trong söï coá gaéng cuûa caù nhaân muoán gioáng
nhö nhöõng ngöôøi khaùc, ñeå theå hieän trong söï naém vöõng nhöõng phöông phaùp giao
tieáp chung vaø hoaït ñoäng chung.
- Caù theå hoaù, ñöôïc theå hieän trong söï coá gaéng ñeå hình thaønh “ caùi toâi cuûa
mình”, ñeå trieån khai nhöõng phöông phaùp ñoäc ñaùo cuûa söï giao tieáp vaø hoaït ñoäng.
Vaäy xaõ hoäi hoaù dieãn ra nhö theá naøo?
Xaõ hoäi hoaù thaønh coâng ñöôïc xaùc ñònh bôûi ba yeáu toá: söï chôø ñôïi, söï thay ñoåi
haønh vi, söï coá gaéng ñeán khuoân pheùp:
- Söï chôø ñôïi theå hieän ôû choã nhöõng ngöôøi trong nhoùm gia ñình, baïn beø, nhaø
tröôøng …mong ñôïi ôû caù nhaân coù phöông thöùc öùng söû phuø hôïp vôùi nhöõng moâ hình,
taùc phong cuûa hoï. Ñoàng thôøi, trong quaù trình töông taùc xaõ hoäi, caù nhaân cuõng mong
muoán hoïc hoûi nhöõng moâ hình taùc phong trong ñoù noù cho laø phuø hôïp vôùi vai troø
cuûa noù.
Nhö vaäy, trong quaù trình töông taùc xaõ hoäi, caùc caù nhaân daàn daàn thay ñoåi haønh
vi cuûa mình sao cho phuø hôïp vôùi chính vai troø cuûa mình.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 24 -
Xaõ hoäi nhö laø löïc löôïng maïnh meõ vaø huøng haäu. Caùc caù nhaân coá gaèng vöôn tôùi
söï khuoân pheùp, loaïi tröø bôùt ñi nhöõng haønh vi öùng xöû khoâng phuø hôïp vôùi ñoøi hoûi
cuûa xaõ hoäi. Ñieàu naøy ñöôïc giaûi thích bôûi hai nguyeân nhaân:
- Khaû naêng sinh hoïc haïn cheá cuûa con ngöôøi.
- Nhöõng haïn cheá do neàn vaên hoaù.
Theo baûn chaát cuûa mình, xaõ hoäi hoaù laø quaù trình taùc ñoäng nhieàu höôùng khaùc
nhau mang tính hai maët, phaûn aùnh söï taùc ñoäng qua laïi giöõa nhaân toá sinh hoïc vaø
vaên hoùa, giöõa nhöõng ai thöïc hieän xaõ hoäi hoaù vaø nhöõng ai bò xaõ hoäi hoaù.
b) Caùc daïng thöùc xaõ hoäi hoaù
- Xaõ hoäi hoaù treû em
Theo Joseph H.Fichter, hai dieãn tieán quan troïng nhaát cuûa hoïc hoûi xaõ hoäi laø söï
baét chöôùc vaø söï ganh ñua. Söï baét chöôùc khoâng chæ laø haønh vi cuûa treû em maø coøn
theå hieän ôû ngöôøi lôùn. Söï ganh ñua laø moät dieãn tieán kích thích trong quaù trình
töông taùc xaõ hoäi cho thaáy con ngöôøi coù khuynh höôùng hoïc hoûi theo khuoân maâu
taùc phong ñaõ ñöôïc xaõ hoäi chaáp nhaän vaø loaïi boû caùi khoâng ñöôïc chaáp nhaän.
- Xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn
Gold.R.L cho raèng, xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn gaén lieàn vôùi söï töø choái daàn daàn
nhöõng quan nieäm aáu tró treû thô.
Sau naøy, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc baét ñaàu nghieân cöùu xaõ hoäi hoaù ngöôøi giaø. Nhöng
moät soá ngöôøi laïi cho laø, nhöõng ngöôøi giaø khoâng coù nhöõng vai troø nhaát ñònh moät
caùch roõ raøng. Chaúng haïn ôû Myõ, Rozoáp khoâng coâng nhaän xaõ hoäi hoaù ngöôøi giaø ôû
Myõ, vaø coi ñoù laø khoâng coù hieäu quaû.
- Nhöõng ñaëc ñieåm khaùc nhau cuûa xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn vaø treû em
Brim phaân bieät xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn vaø treû em baèng nhöõng ñaëc ñieåm sau:
+ Xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn – ñoù laø söï thay ñoåi haønh vi beân ngoaøi, coøn trong xaõ
hoäi hoaù treû em dieãn ra hình thaønh ñònh höôùng giaù trò.
+ Nhöõng ngöôøi lôùn coù khaû naêng ñaùnh giaù nhöõng chuaån möïc, coøn treû em coù theå
lónh hoäi ñöôïc chuùng.
+ Xaõ hoä hoaù ngöôøi lôùn coù muïc ñích cuûa mình laø giuùp cho con ngöôøi lónh hoäi
ñöôïc nhöõng thoùi quen nhaát ñònh, xaõ hoäi hoaù treû em ôû möùc ñoä ñoäng chaïm ñeán moâi
tröôøng lyù do hoaù.
Nhö vaäy, xaõ hoäi hoaù chính laø quaù trình con ngöôøi hoïc caùch theå hieän vai troø xaõ
hoäi cuûa mình trong quaù trình gia nhaäp vaøo xaõ hoäi. Quaù trình xaõ hoäi hoaù phaûi xöû lyù
moái töông taùc giöõa yeáu toá chuû quan vaø yeáu toá khaùch quan cuûa con ngöôøi vaø xaõ
hoäi. Quùa trình xaõ hoäi hoùa laø quùa trình baûn thaân caù nhaân taùc ñoäng vaøo xaõ hoäi dieãn
ra treân lôïi ích caù nhaân vaø xaõ hoäi nhu caàu cuûa caù nhaân vaø xaõ hoäi, nhu caàu cuûa caù
nhaân vaø xaõ hoäi. Quùa trình xaõ hoäi hoaù luoân luoân naûy sinh söï thoáng nhaát vaø xung
ñoät giöõa caù nhaân vaø xaõ hoäi. Quaù trình xöû lyù noù laø quaù trình ñaøo taïo ra con ngöôøi.
Quaù trình xaõ hoäi hoaù dieãn ra töø thaáp ñeán cao qua caùc giai ñoaïn nhaát ñònh töø giai
ñoaïn ñaâu khi ñöùa treû böôùc vaøo ñôøi cho ñeán khi con ngöôøi ra ñi giai ñoaïn cuoái.
Quùa trình ñoù laø quùa trình con ngöôøi hoïc caùch thích öùng vôùi xaõ hoäi, tuaân thuû caùc
nguyeân taéc, phong tuïc taäp quaùn, laø quaù trình luaân chuyeån neàn vaên hoaù töø theá heä
naøy ñeán theá heä khaùc ñeå göõ gìn xaõ hoäi vaø vaên hoaù.
3.3. Nhöõng yeáu toá taùc ñoäng ñeán xaõ hoäi hoaù
a) Moâi tröôøng cô baûn cuûa xaõ hoäi hoaù.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 25 -
Gia ñình laø moâi tröôøng xaõ hoäi hoaù coù taàm quan troïng chính yeáu, bôûi vì quaù
trình xaõ hoäi hoaù cuûa moät ngöôøi töø nhöõng naêm thaùng ñaàu tieân cuûa cuoäc ñôøi coù aûnh
höôûng quyeát ñònh tôùi nhöõng thaùi ñoä vaø haønh vi khi ñaõ lôùn. Cho neân gia ñình ñöôïc
coi laø nhoùm ngöôøi ñaàu tieân maø moãi caù nhaân xaõ hoäi phaûi phuï thuoäc vaøo. Gia ñình
laø khuoân khoå caàn thieát cho söï phaùt trieån cuûa ñöùa treû, laøm cho söï tröôûng thaønh sinh
hoïc vaø nhöõng moái lieân heä cuûa noù phuø hôïp vôùi moâi tröôøng. Ñoù laø giai ñoaïn xaõ hoäi
hoaù töï nhieân ñaàu tieân. Xaõ hoäi hoaù thoâng qua tình caûm vaø baèng tình caûm laø ñaëc
tröng rieâng cuûa gia ñình. ÔÛ nhöõng ñöùa treû sô sinh, nhöõng moái quan heä vôùi ngöôøi
lôùn – nhöõng ngöôøi quan taâm ñeán chuùng, ñöôïc thieát laäp moät caùch chaët cheõ hôn. Ñoù
laø cha meï, anh chò em, nhöõng ngöôøi thaân vaø baïn beø cuûa gia ñình. Nhöõng ngöôøi
naøy laø nhöõng ñaïi dieän cô baûn cuûa xaõ hoäi hoaù trong cuoäc soáng ñöùa treû. Muïc ñích
cuûa xaõ hoäi hoaù trong giai ñoaïn naøy laø söï hình thaønh ôû ñöùa treû lyù do hoaù trong moái
raøng buoäc vôùi nhöõng ngöôøi khaùc, theå hieän ôû loøng tin, söï vaâng lôøi vaø mong muoán
laøm hoï vui loøng.
Nhaø tröôøng laø cô quan, moâi tröôøng xaõ hoäi hoaù chính yeáu ñoái vôùi tuoåi treû. Ñaây
laø thieát cheá ñöôïc laäp ra moät caùch coù chuû ñònh ñeå phoå bieán nhöõng kyõ naêng vaø kieán
thöùc moân hoïc maø coøn tieáp thu caû nhöõng quy taéc vaø caùch thöùc quy ñònh haønh vi, caû
caùch öùng xöû quan heä vôùi giaùo vieân vaø caùc baïn hoïc.
Quaù trình xaõ hoäi hoaù maø hoïc sinh tieáp thu ôû tröôøng do vaäy khoâng chæ lieân
quan ñeán vieäc tieáp thu nhöõng kyõ naêng quy ñònh maø coøn caû nhöõng kyõ naêng xaõ hoäi
khaùc. Thí duï, ôû ñoù treû hoïc ñöôïc caùch soáng cuûa nhoùm baïn vaø laøm sao ñaùp öùng
ñöôïc nhöõng ngöôøi coù uy quyeàn.
Hieän nay ñang coù söï baát caäp giöõa nhöõng yeâu caàu xaõ hoäi vaø noäi dung giaùo duïc
cuûa tröôøng hoïc. Thoâng thöôøng, tröôøng hoïc chuû yeáu chæ truyeàn thuï nhöõng tri thöùc
khoa hoïc hôn laø truyeàn thuï nhöõng kyõ naêng lao ñoäng cho treû; vaø nhöõng tri thöùc vaø
kyõ naêng cuûa treû nhaän ñöôïc ôû tröôøng hoïc coù khi khoâng aên khôùp vôùi yeâu caàu cuoäc
soáng ñoäc laäp sau naøy cuûa chuùng. Xaõ hoäi hoaù ñaëc bieät chuù troïng ñeán vai troø cuûa söï
giao tieáp giöõa thaày vaø troø ôû tröôøng vì ñoù laø cô sôû cuûa nhöõng trao ñoåi laøm phong
phuù tri thöùc vaø nhaân caùch cuûa ñöùa treû, trong ñoù ngöôøi thaày giaùo giöõ vò trí chuû ñaïo
khoâng phaûi nhö moät quyeàn uy ñoäc ñoaùn maø nhö moät ngöôøi höôùng daãn caùc giaù trò
xaõ hoäi.
Caùc phöông tieän thoâng tin ñaïi chuùng. Trong xaõ hoäi hieän ñaïi, ôû moät möùc ñoä
nhaát ñònh, treû em lónh hoäi ñöôïc vai troø vaø nhöõng quy ñònh haønh vi trong xaõ hoäi töø
nhöõng chöông trình truyeàn hình, baùo chí, phim aûnh vaø nhöõng phöông tieän thoâng
tin ñaïi chuùng khaùc. Taùc duïng ñeån hình theå hieän trong nhöõng phöông tieän thoâng tin
ñaïi chuùng laø söï taùc ñoäng saâu saéc tôùi quaù trình xaõ hoäi, taïo ñieàu kieän cho söï hình
thaønh nhöõng giaù trò nhaát ñònh vaø hình maãu nhaát ñònh cuûa haønh vi.
Tuy nhieân, truyeàn hình cuõng coù theå gôïi neân nhöõng keát quaû tieâu cöïc ñeán quaù
trình xaõ hoäi hoùa. Moät soá chöông trình taùc ñoäng tai haïi ñeán theá heä treû, kích ñoäng
nhöõng haønh vi khoâng ñöôïc kieàm cheá cuûa treû em, loâi keùo treû em boû nhöõng giôø hoïc
boå ích.
b) Söï khaùc nhau veà giai caáp, chuûng toäc, daân toäc vaø vaên hoaù taùc ñoäng ñeán quaù trình
xaõ hoäi hoaù.
Coâng trình nghieân cöùu vaên hoaù nhöõng gia ñình ôû Myõ vaø Italia do Mellen Kon
tieán haønh naêm 1969 ñaõ chæ ra raèng, söï khaùc nhau veà giai caáp coù aûnh höôûng quan
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 26 -
troïng ñeán quaù trình xaõ hoäi hoaù. Nhöõng cha meï ôû taàng lôùp trung löu khích leä saùng
kieán vaø söï töï do tö duy cuûa con caùi mình. Trong luùc ñoù, nhöõng ñöùa treû cuûa nhöõng
coâng nhaân ñöôïc giaùo duïc trong söï khuoân pheùp. Trong nhöõng gia ñình theo Ñaïo
thieân chuùa, ngöôøi meï ñaùnh giaù tính khuoân pheùp cao hôn so vôùi gia ñình theo Ñaïo
tin laønh. Khuoân pheùp cuûa nhöõng ngöôøi boá da ñen aûnh höôûng ñeán con caùi mình
nhieàu hôn so vôùi nhöõng oâng boá da traéng.
IX .Khaùi nieäm loái soáng
Loái soáng laø moät phaïm truø cô baûn trong nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc,theå hieän nhöõng
thaønh quaû hoaït ñoäng cuûa xaõ hoäi,nhöõng nguyeân taéc,chuaån möïc cuûa sinh hoaït xaõ
hoäi,cuûa vieäc toå chöùc hoaït ñoäng soáng cuûa coäng ñoàng xaõ hoäi trong moãi giai ñoaïn phaùt
trieån cuûa lòch söû.
“Loái soáng xaõ hoäi laø toång theå caùc loaïi hình hoaït ñoäng soáng ñaëc tröng cuûa chuû
theå xaõ hoäi(caù nhaân,caùc daân toäc,caùc giai caáp caùc taàng lôùp XH…) hieän thöïc hoùa caùc
nhu caàu vaø keá hoaïch soáng cuûa mình trong nhöõng ñieàu kieän soáng nhaát ñònh( caùc nhu
caàu naøy hình thaønh töông öùng vôùi caùc ñieàu kieän aáy).”
Cô caáu loái soáng :phuï thuoäc vaøo Möùc soáng vaø Chaát löôïng soáng.
Caùc nhaân toá taùc ñoäng ñeán loái soáng :
• Ñieàu kieän xaõ hoäi:Caùc yeáu toá thuoäc hoaït ñoäng xaõ hoäi (SX vaät
chaát,töï hoøan thieän caù nhaân,quan heä xaõ hoäi,giao tieáp…); Caùc yeáu toá
phaûn aùnh cô caáu xaõ hoäi (caù nhaân,giai caáp, caùc taäp ñoaøn,quoác
gia…);caùc yeáu toá lieân quan ñeán thieát cheá XH;caùc nhaân toá lieân
quan ñeán thònh suy xaõ hoäi,caùc ñieàu kieän ñòa lyù töï nhieân….
• Möùc soáng(Söùc khoûe,löông thöïc thöïc phaåm,vaên hoùa giaùo duïc,ñieàu
kieän laøm vieäc,nhaø ôû,quyõ tích luõy vaøtieâu duøng,phöông tieän ñi laïi ,
vieäc laøm baûo hieåm XH,sinh hoaït nghæ ngôi,möùc ñoä töï do caù nhaân.
• Chaát löôïng soáng vaø caùc tieâu chí(ñoäng cô caù nhaân,taäp theå,xaõ
hoäi;möùc ñoä thoûa maõn do xaõ hoäi mang laïi;ñaønh giaù chuû quan cuûa caù
nhaân veà möùc ñoä thoûa maõn;dö luaän xaõ hoäi veà chaát löôïng soáng…).
• Caùc chæ baùo khaùc lieân quan ñeán möùc soáng vaø chaát löôïng soáng coøn
tuøy thuoäc vaøo ñaùnh giaù cuûa moãi xaõ hoäi cuï theå,lieân quan ñeán caùc
yeáu toá thuoäc giaù trò xaõ hoäi ôû moãi quoác gia moãi daân toäc,moãi toäc
ngöôøi, moãi giai ñoaïn phaùt trieån xaõ hoäi. Vì vaäy, loái soáng coù tính
töông ñoái.
X. Coäng ñoàng xaõ hoäi
1. Khaùi nieäm
Theo V.A. Jadov :” Coäng ñoàng xaõ hoäi laø moái quan heä qua laïi giöõa caùc caù nhaân ñöôïc
quyeát ñònh bôûi söï coäng ñoàng caùc lôïi ích cuûa hoï nhôø söï gioáng nhau veà caùc ñieàu kieän
toàn taïi vaø hoaït ñoäng cuûa caùc caù nhaân hôïp thaønh coäng ñoàng ñoù;nhôø hoï gaàn guõi giöõa
hoï veà quan ñieåm,tín ngöôõng vaø caùc quan nieäm veà cuoäc soáng –xaõ hoäi noùi chung.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 27 -
2. Ñaëc tröng coäng ñoàng
-Caùc thaønh vieân gaén boù vôùi nhau khoâng theo luaät thaønh vaên maø laø söï lieân keát caùc
lôïi ích,giaù trò,truyeàn thoáng….trong coäng ñoàng
- Moãi thaønh vieân töï nguyeän giöõ gìn vaø phaùt trieån caùc giaù trò chung, ñoøan keát,
hoøa ñoàng nhau.
- Caáu truùc coäng ñoàng bao goàm nhöõng coá keát noäi taïi nhö caùc giaù trò,nieàm tin
,phong tuïc taäp quaùn, tín ngöôõng toân giaùo, saéc toäc. Cô caáu thaønh vieân, caùc
phaïm vi hoaït ñoäng ciuõng nhö möùc ñoä aûnh höôûng ñeán toøan xaõ hoäi noùi
chung…..
Khi noùi ñeán coäng ñoàng xaõ hoäi khoâng theå khoâng noùi ñeán phaân loaïi coäng ñoàng . Coù
nhieàu tieâu chí ñeå phaân loaïi : Toân giaùo,quy moâ coäng ñoàng,quyeàn lôïi chính
trò,phong tuïc taäp quaùn…
XI. Giaù trò xaõ hoäi- Chuaån möïc xaõ hoäi vaø Leäch laïc xaõ hoäi
1. Giaù trò xaõ hoäi laø nhöõng ñieàu maø moät xaõ hoäi hay moät nhoùm xaõ hoäi quan
nieäm ñoù laø leõ phaûi laø toát ñeïp vaø laø cô sôû ñeå caù nhaân döïa vaøo ñoù maø suy nghó,phaùn
ñoùan,öùng xöû sao cho phuø hôïp.
Giaù trò xaõ hoäi coù tinh tuyeät ñoái nhöng cuõng coù tính töông ñoái.
2. Chuaån möïc laø nhöõng quy taéc soáng vaø öùng xöû,cuï theå hoùa caùc giaù trò maø xaõ
hoäi ñeà cao.
3.Leäch laïc xaõ hoäi laø caùc hieän töôïng,caùc traïng thaùi,caùc söï vieäc phi ñaïo lyù
(Anomie social) xaûy ra ôû moät möùc ñoä khoâng bình thöôøng trong xaõ hoäi.
Caùc traïng thaùi naøy dieãn ra trong nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi coù söï chuyeån ñoåi.
*Höôùng tieâu cöïc :Caùc traïng thaùi baát thöôøng dieãn ra trong ñieàu kieän xaõ hoäi coù
nhieàu baát oån,nhö :Khuûng hoaûng,maát phöông höôùng, chieán tranh, xaõ hoäi chòu söùc
eùp nhieàu töø beân ngoaøi…Caùc quan heä xaõ hoäi bò phaù vôõ,caùc vò theá xaõ hoäi bò ñaûo
loän,thieát cheá xaõ hoäi maát hieäu löïc,caùc chuaån möïc,caùc giaù trò xaõ hoäi bò xem xeùt
laïi,kinh teá ngöng treä, nieàm tin giaûm suùt,con ngöôøi ñoøi hoûi phaûi coù söï thay ñoåi
thaäm chí thay ñoåi caû thieát cheá .
Caùc traïng thaùi baát thöôøng raát ña daïng vaø phöùc taïp coù khi ñoät bieán: Toäi phaïm
gia taêng( baïo löïc, baát coâng,tham nhuõng………), luaät phaùp bò traø ñaïp, kyû cöông xaõ
hoäi xuoáng caáp, quan ñieåm chính trò quaù khích mang tính phaûn ñoäng, loái soáng baêng
hoaïi trong caùc taàng lôùp thanh thieáu nieân, meâ tín dò ñoan,thaát nghieäp….
*Höôùng tích cöïc:Laø hieän töôïng taïo ra caùc böôùc phaùt trieån xaõ hoäi tích cöïc,thaäm
chí mang tính caùch maïng( Caùc phong traøo quaàn chuùng, caùc yeáu toá tieán boä môùi ra
ñôøi…
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 28 -
PHAÀN II: MOÄT SOÁ CHUYEÂN ÑEÀ NGHIEÂN CÖÙU VEÀ XAÕ HOÄI
HOÏC CHUYEÂN BIEÄT
CHÖÔNG I: XAÕ HOÄI HOÏC ÑOÂ THÒ
I. Toång quan veà moân xaõ hoäi hoïc ñoâ thò
1. Söï hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc ñoâ thò
Vaøo cuoái theá kyû XIX ñaày theá kyû XX, coâng nghieäp hoaù vaø ñi cuøng vôùi noù laø quaù
trình ñoâ thò hoùa maïnh meõ laøm naûy sinh voâ soá nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi tieâu cöïc vaø phöùc
taïp taïi caùc ñoâ thò. Thöïc traïng ñoù ñaõ thu huùt söï chuù yù cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc phöông
Taây.
Töø nhöõng naêm 20, ôû chaâu Aâu vaø Baéc Myõ ñaõ hình thaønh moân khoa hoïc vôùi teân goïi
Xaõ hoäi hoïc veà ñôøi soáng ñoâ thò (Sociology of Urban life) hay xaõ hoäi hoïc ñoâ thò (Urban
Sociology).
Ban ñaàu, boä moân xaõ hoäi hoïc ñoâ thò ñaõ coù moät heä vaán ñeà nghieân cöùu heát söùc roäng.
Theo taùc giaû cuoán saùch Xaõ hoäi hoïc veà caùc vuøng ñoâ thò (Sociology of Urban Regions)
A.Boskoff thì: “Gia ñình vaø hoân nhaân, giaùo duïc treû em toäi phaïm vaø ñaëc bieät laø toäi
phaïm treû em, söï di cö, vaán ñeà chuûng toäc, ngöôøi giaø, söùc khoeû, taâm lyù giai caáp –xaõ
hoäi, toân giaùo, hoïc vaán vaø caùc xu höôùng trong ñôøi soáng xaõ hoäi “ laø phaïm vi caùc vaán ñeà
xaõ hoäi hoïc ñoâ thò nghieân cöùu.
Baûn chaát cuûa vieäc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ñoâ thò chính laø khaûo saùt caùc thaønh toá
sau:
- Caùc thaønh toá khoâng gian – vaät chaát. Ñoù bao goàm khoâng gian kieán truùc, quy
hoaïch, caûnh quan ñoâ thò, cô sôû haï taàng kyõ thuaät vaø caû ñieåu kieän khí haäu, sinh thaùi töï
nhieân…..
- Caùc thaønh toá toå chöùc – xaõ hoäi. Ñoù chính laø coäng ñoàng daân cö soáng treân laõnh thoå
ñoâ thò vôùi taát caû nhöõng theå cheá, luaät leä hieän haønh taïi ñoù.
Caùc khoa hoïc nhö kieán truùc, quy hoaïch, xaây döïng ñoâ thò, sinh thaùi hoïc ñoâ thò, ñaõ
daønh söï quan taâm tröôùc heát cho vieäc taïo ra nhöõng boä phaän hay toaøn boä khoâng gian
vaát chaát – hình theå cuûa ñoâ thò. Caùc yeáu toá toå chöùc – xaõ hoäi neáu ñöôïc ñeà caäp thì chæ
nhö laø yeáu toá thöù yeáu. Trong khi ñoù, xaõ hoäi hoïc ñoâ thò laïi höôùng söï chuù yù tröôùc heát
tôùi yeáu toá coäng ñoàng daân cö ñoâ thò vôùi nhöõng ñaëc ñieåm kinh teá – xaõ hoäi cuûa noù, coù söï
thích öùng hay hoaø nhaäp cuûa coäng ñoàng naøy vôùi moâi tröôøng vaät chaát – hình theå cuûa ñoâ
thò. Vì theá, hai nhoùm boä moân khoa hoïc naøy taát yeáu phaûi coù lieân heä vôùi nhau döôùi
nhieâu hình thöùc.
2. Moät soá höôùng tieáp caän cô baûn trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ñoâ thò
- Tröôøng phaùi Chicago
Tröôøng phaùi naøy naûy sinh töø caùc nhaø xaõ hoäi hoïc thuoäc Tröôøng ñaïi hoïc Chicago.
Noù nhaán maïnh vaøo cô caáu daân soá vaø sinh thaùi hoïc cuûa caùc ñoâ thò, vaøo tình traïng xaõ
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 29 -
hoäi thieáu toå chöùc, nhöõng hieän töôïng tieâu cöïc, khoâng laønh maïnh cuõng nhö traïng thaùi
taâm lyù xaõ hoäi cuûa nhöõng ngöôøi thò daân. Sôû dó Chicago trôû thaønh ñòa baøn töï nhieân, moät
“phoøng thí nghieäm” ñeå phaùt trieån moân xaõ hoäi hoïc ñoâ thò ôû Myõ ñaàu theá kyû naøy laø do
luùc aáy thaønh phoá Chicago ñang môû roäng raát nhanh choùng treân moät vuøng ñaát noâng
nghieäp roäng lôùn. Cö daân ôû thaønh phoá lôùn naøy raát khoâng thuaàn nhaát. Tính phöùc taïp ña
daïng cuûa ñoâ thò, nhöõng vaán ñeà caàn ñaët ra phaûi giaûi quyeát ñaõ thuùc ñaåy Robert Park vaø
caùc ñoàng nghieäp cuûa oâng taïi Tröôøng ñaïi hoïc Chicago nghieân cöùu khaûo saùt, tìm hieåu
vaø nhaän ñònh veà caùc quaù trình xaõ hoäi vaø bieán ñoåi xaõ hoäi ñang dieãn ra mau leï trong
thaønh phoá. Naêm 1916, R.Park ñaõ xuaát baûn chuyeân luaän nhan ñeà “The City”, trong ñoù
oâng phaùc thaûo moät chöông trình nghieân cöùu ñoâ thò maø treân thöïc teá coù taùc duïng ñònh
höôùng cho nhieàu hoaït ñoäng nghieân cöùu trieån khai sau naøy: Caùc chuû deà nghieân cöùu
chính maø Park ñöa ra laø: nguoàn goác cuûa thò daân, söï phaân boá daân cö thaønh thò treân ñòa
baøn, söï thích öùng cuûa caùc nhoùm xaõ hoäi ñeå hoaø nhaäp vaøo xaõ hoäi ñoâ thò hieän ñaïi, nhöõng
chuaån möïc xaõ hoäi vaø caùch haïn cheá, phoøng ngöøa nhöõng hieän töôïng tieâu cöïc vi phaïm
traät töï, trò an trong thaønh phoá, nhöõng thay ñoåi trong ñôøi soáng gia ñình, trong caùc thieát
cheá giaùo duïc, tín ngöôõng, vai troø cuûa baùo chí trong coâng luaän vaø daân daét tình caûm cuûa
coâng chuùng ñoâ thò,..v..v….
Sau R.Park, tieâu bieåu “Urbanism as a Way of life” cuûa L.Wirth xuaát baûn naêm
1938 coù theå coi laø moät böùc phaùc hoaï chuaån xaùc boä maët xaõ hoäi cuûa ñoâ thò thôøi oâng ôû
Myõ. Theo Wirth, ôû caùc ñoâ thò, daân soá quaù ñoâng, maät ñoä cö truù quaù cao vaø tính chaát xaõ
hoäi khaùc bieät ñaõ taïo ra moät heä thoáng bò chuyeân bieät hoaù, caùc thieát cheá bò hình thöùc
hoaù vaø baát thöôøng hoaù. Nhöõng thay ñoåi to lôùn veà cô caáu va thieát cheá trong quaù trình
ñoâ thò hoaù ñaõ mang laïi nhöõng haäu quaû nghieâm troïng cho ngöôøi thò daân. Thaàn kinh hoï
bò kích thích, taâm lyù bò caêng thaúng, hoï phaûi giöõ vò trí caùch ly vôùi theá giôùi xaõ hoäi ñoâ
thò quaù chuyeân bieät, quaù nhieàu thoâng tin. Noùi toùm laïi, döôùi ngoøi buùt cuûa Wirth con
ngöôøi thò daân Myõ luùc aáy döôøng nhö laø moät con ngöôøi “bò tha hoaù” vaø coù phaàn “baát
haïnh”.
- Traøo löu nghieân cöùu caùc coäng ñoàng: Nhaán maïnh ñeán caùc yeáu toá dòch vuï vaø an
sinh xaõ hoäi.
- Ngoaøi ra coøn coù nhieàu tröôøng phaùi khaùc nhö : Sinh thaùi hoïc ñoâ thò, kinh teá,daân
soá hoïc ñoâ thò….
Nhìn chung , coù nhieàu tröôøng phaùi nghieân cöùu ñoâ thò, ñieàu ñoù cho thaáy vieäc
nghieân cöùu ñoâ thò coù taàm quan troïng ñaëc bieät , noù laø moät boä phaän cuûa cô caáu xaõ
hoäi maø trong ñoù chöùa nhieàu yeáu toá xaõ hoäi ñaëc thuø.
II. Khaùi quaùt quaù trình ñoâ thò hoaù ôû treân theá giôùi vaø Vieät nam
1. Quaù trình ñoâ thò hoaù treân theá giôùi vaø Vieät Nam
a. Treân theá giôùi:
Caùc nhaø khoa hoïc cho raèng loaøi ngöôøi ñaõ traûi qua ba cuoäc caùch maïng ñoâ thò
trong lòch söû .
Cuoäc caùch maïng laàn thöù nhaát : Thôøi kyø coå trung trung ñaïi
Cuoäc caùch maïng laàn thöù hai: Thôøi kyø naøy gaén lieàn vôùi söï ra ñôøi cuûa
chuû nghóa tö baûn ( Caän hieän ñaïi)
Cuoäc caùch maïng laàn thöù ba : Gaén vôùi caùc nöôùc thuoäc theá giôùi thöù ba.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 30 -
b. Vieät Nam:
a) Thôøi kyø phong kieán (1858 trôû veà tröôùc)
b) Thôøi kyø thuoäc ñòa (1858 - 1954)
c. Thôøi kyø 1955 –1975
d.Thôøi kyø töø 1975 ñeán nay
2. Ñaëc tröng loái soáng ñoâ thò
- Möùc ñoä cô ñoäng vaø quaù quaù trình chuyeån ñoåi khoâng gian soáng cao
- Caùc hoaït ñoäng sinh hoaït cuûa caù nhaân vaø gia ñình phuï thuoäc nhieàu vaøo heä
thoáng dòch vuï
- Thò daân coù nhu caàu vaên hoaù giaùo duïc cao
- Cö daân thaønh thò söû duïng thôøi gian lao ñoäng chaët cheõ,thôøi gian nhaøn roãi phong
phuù ña daïng
- Tính naêng ñoäng vaø nhaïy caûm chính trò xaõ hoäi cao
- Caùc quan heä xaõ hoäi theo “ truyeàn thoáng” giaûm. Caùc quan heä xaõ hoäi ña chieàu
vaø phöùc taïp
- Tính ñònh cheá xaõ hoäi cao trong moâi tröôøng nhaân taïo cao.
3. Cô caáu xaõ hoäi vaø söï phaân taàng xaõ hoäi taïi ñoâ thò trong thôøi kyø ñoåi môùi
Moät trong soá nhöõng nhieäm vuï thöïc tieãn quan troïng cuûa xaõ hoäi hoïc ñoâ thò laø phaûi
tieán haønh caùc nghieân cöùu, khaûo saùt ñeå phaûn aùnh moät caùch cuï theå vaø xaùc thöïc boái
caûnh xaõ hoäi hieän thôøi cuûa caùc ñoâ thò. Boái caûnh xaõ hoäi naøy( hay coøn goïi laø thöïc traïng
xaõ hoäi) phaûi bao haøm caû traïng thaùi tónh (cô caáu xaõ hoäi) laãn ñoäng thaùi (bieán ñoåi xaõ
hoäi) cuûa xaõ hoäi ñoâ thò. Caàn phaûi tìm ra nhöõng vaán ñeà cô baûn nhaát, then choát nhaát, ñeå
phaûn aùnh ñöôïc nhöõng noäi dung cô baûn cuûa boái caûnh xaõ hoäi vaø quaù trình bieán ñoåi xaõ
hoäi cuûa caùc ñoâ thò trong giai ñoaïn hieän nay.
Vieät Nam coù gaàn 20% daân soá (khoaûng 13 trieäu ngöôøi) soáng trong caùc ñieåm daân cö
ñoâ thò. Coù hai thaønh phoá trieäu daân vaø moät maïng löôùi chöøng 500 thaønh phoá, thò xaõ, thò
traán, khu coâng nghieäp lôùn nhoû. Döï ñoaùn ñeán naêm 2000, tyû leä daân soá ñoâ thò nöôùc ta seõ
ñaït 25% vôùi soá daân ñoâ thò khoaûng 21 trieäu ngöôøi. Trong thôøi kyø ñaàu thöïc hieän ñoåi
môùi, vôùi chieán löôïc phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi môû cöûa, thu huùt ñaàu tö nöôùc ngoaøi vaø
phaùt trieån kinh teá haøng hoaù nhieàu thaønh phaàn, söï phaùt trieån caùc ñoâ thò Vieät Nam
ñang chòu nhieàu taùc ñoäng maïnh meõ, caû beà roäng laãn chieàu saâu, caû veà löôïng laãn veà
chaát. Tröôùc heát, taùc ñoäng naøy coù taùc ñoäng höõu hieäu trong söï bieán ñoåi cô caáu xaõ hoäi,
ñaëc bieät laø cô caáu xaõ hoäi ngheà nghieäp, trong töông quan giöõa caùc nhoùm xaõ hoäi, trong
söï naâng cao tính cô ñoäng xaõ hoäi cuûa taàng lôùp cö daân ñoâ thò. Caùc doøng nhaäp cö töø
noâng thoân vaøo ñoâ thò (laâu daøi hoaëc muøa vuï) ñang coù ñaø buøng noå. Nhöõng doøng chaûy
lao ñoäng töø khu vöïc kinh teá quoác doanh sang khu vöïc kinh teá ngoaøi quoác doanh (tö
nhaân) cuõng gia taêng maïnh meõ. ÔÛ ñaây coù söï hieän dieän hai vaán ñeà: moät beân laø heä quaû
taát yeáu cuûa quaù trình ñoâ thò hoaù, vaø moät beân laø keát quaû cuûa vieäc thöïc hieän chính saùch
kinh teá - xaõ hoäi cuûa ñoåi môùi ôû thôøi kyø chuyeån sang kinh teá thò tröôøng, vaø söï chuyeån
ñoåi cuûa cô cheá quaûn lyù. Hieän töôïng coù lieân quan ñeán vaán ñeà thöù hai laø khaù ñaëc thuø
trong caùc ñoâ thò Vieät Nam hieän nay, vaø coù theå goïi laøquaù trình “thò daân hoaù” cô caáu xaõ
hoäi ñoâ thò.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 31 -
Caùc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ñoâ thò coù theå goùp phaàn döï baùo xu höôùng cuûa nhöõng
bieán ñoåi quan troïng naøy vaø aûnh höôûng cuûa chuùng ñeán ñôøi soáng xaõ hoäi vaø boï maët cuûa
caùc ñoâ thò Vieät Nam trong nhöõng thaäp nieân tôùi.
Tuy nhieân, coøn coù moät bieåu hieän ñieån hình, taäp trung hôn ñaõ phaûn aùnh roõ neùt hôn
taùc ñoäng cuûa caùc chính saùch kinh teá - xaõ hoäi trong thôøi kyø ñoåi môùi tôùi söï bieán ñoåi xaõ
hoäi cuûa caùc ñoâ thò. Töø giaùc ñoä xaõ hoäi hoïc, noù ñaõ vöôït ra khoûi caùc caùch tieáp caän
truyeàn thoáng veà cô caáu xaõ hoäi, hay laáy cô caáu giai caáp - xaõ hoäi laøm troïng taâm voán
vaãn ñöôïc söû duïng tröôùc ñaây. Bieåu hieän ñoù chính laø söï phaân taàng xaõ hoäi, hoaëc phaân
hoaù giaàu - ngheøo ngaøy moät taêng trong daân cö ñoâ thò.
Thöïc ra thì söï phaân taàng xaõ hoäi cuõng ñaõ coù tieàm taøng trong cô cheá quan lieâu,bao
caáp tröôùc ñaây. Song chæ döôùi taùc ñoäng cuûa söï phaùt trieån kinh teá thò tröôøng trong nhöõng
naêm gaàn ñaây môùi taïo theâm ngoaïi löïc quan troïng cho söï phaân taàng boät phaùt vaø trôû
thaønh phoå bieán.
Baèng caùch söû duïng heä chæ baùo ñaùmh giaù möùc soáng, keát quaû nghieân cöùu ñaõ cho
pheùp moâ taû veà söï phaân taàng xaõ hoâò, phaân hoaù giaàu - ngheøo ñang dieãn ra hieän nay ôû
moät vaøi ñoâ thò lôùn. Söï thöïc laø coâng cuoäc ñoåi môùi ñaõ toaï ra nhieàu vaän hoäi, nhieàu cô
may cho caù nhaân vaø gia ñình.
Song vaøo buoåi ban ñaàu, khoâng phaûi moïi caù nhaân, moïi gia ñình ñeàu kòp nhaän thöùc
ra vaø hoäi ñuû caùc ñieàu kieän ñeå tieáp nhaän vaø khai thaùc caùc vaän hoäi, hay cô may ñoù.
Moät boä phaän daân cö do coù ñöôïc nhöõng ñieàu kieän khaùch quan vaø chuû quan thuaän lôïi,
neân ñaõ coù theå oån ñònh vaø gia taêng möùc soáng. Trong khi ñoù, moät boä phaän khaùc khoâng
nhöõng khoâng ñuû ñieàu kieän ñeå khai thaùc caùc vaän hoäi, vaø cô may coøn bò nhöõng ñieàu
kieän môùi cuûa söï chuyeån ñoåi cô cheá laøm cho hoaøn caûnh soáng cuûa hoï bò suy giaûm ñi so
vôùi tröôùc. Keát quaû laø ñaõcoù söï gia taêng söï phaân hoaù giaøu - ngheøo vôùi khoaûng caùch
cheâng leäch ngaøy caøng lôùn.
Treân moät thang möùc soáng: giaøu coù (khaù giaû), trung bình khaù, trung bình, trung
bình keùm vaø ngeøo khoå, maãu khaûo saùt cho ta cô caáu phaân taàng xaõ hoäi theo möùc soáng
(thaùp phaân taàng).
Beân caïnh vieäc moâ taû moät “thaùp phaân taàng theo möùc soáng” xung quanh noù coøn coù
haøng loaït vaán ñeà xaõ hoäi khaùc maø nhieàu nhaø nghieân cöùu, khaûo saùt ñaõ coá gaéng neâu ra
vaø laøm saùng toû ít nhieàu. Ñoù laø caùc vaán ñeà nhö: söï naâng cao möùc soáng cho quaûng ñaïi
daân cö ñoâ thò trong 5 naêm gaàn ñaây, vaø caùc nhaân toá chính aûnh höôûng tôùi söï gia taêng
naøy. Söï giaûm suùt töông ñoái möùc soáng cuûa moät boä phaän ngöôøi lao ñoäng ôû “ñaùy” thaùp
phaân taàng, laø ñaëc tröng kinh teá - xaõ hoäi cuûa caùc nhoùm “ñænh” vaø “ñaùy” cuûa thaùp phaân
taàng hay laø söï nhaän dieän veà taàng lôùp trung löu vaø thöôïng löu môùi cuõng nhö taàng lôùp
daân ngheøo thaønh thò hieän nay; laø söï phaûn öùng cuûa caùc nhoùm xaõ hoäi ñoái vôùi moät soá
lónh vöïc chính saùch quan troïng trong thôøi kyø ñoåi môí v.v..
Taát caû nhöõng hieän töôïng, nhöõng vaán ñeà ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu, khaûo saùt xaõ hoäi
hoïc laät xôùi leân cho ta thaáy hình boùng khaù roõ cuûa nhöõng bieán ñoåi trong cô caáu xaõ hoäi,
laø söï phaân taàng ñoâ thò trong nhöõng naêm ñaàu cuûa thôøi kyø ñoåi môùi. Noù giuùp cho vieäc
nhaän dieän boái caûnh xaõ hoäi hieän thôøi töø nhieàu goùc ñoä vaø töø ñoù hình thaønh neân caùc
chính saùch, giaûi phaùp phuø hôïp vôùi thöïc tieãn ñang phaùt trieån vôùi nhòp ñoä ngaøy caøng gia
taêng tai caùc ñoâ thò lôùn ôû nöôùc ta.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 32 -
4. Moät soá nhaân toá quy ñònh neùt ñaëc thuø cuûa loái soáng ñoâ thò Vieät Nam hieän
nay
Xaõ hoäi Vieät Nam, trong ñoù coù xaõ hoäi ño thò ñang ôû trong giai ñoaïn quaù ñoä, laø quaù
ñoä töø neàn kinh teá (vaø töông öùng laø söï toå chöùc xaõ hoäi) taäp trung quan lieâu, bao caáp
sang neàn kinh teá thò tröôøng. Veà thöïc chaát, loái soáng töông öùng cuõng seõ laø moät loái soáng
quaù ñoä hoaëc chuyeån theå. ÔÛ caùc ñoâ thò, loái soáng nhö vaäy coù theå mang ñaëc tính pha
troän, pha taïp, hoaëc “xoâ boà”, do khuoân maãu haønh vi öùng söû coøn chöa oån ñònh, bieán theå
vaø ñöôïc saøng loïc; vì theá, caùc ñöôøng neùt moâ taû moät loái soáng ñoâ thò Vieät Nam trong
giai ñoaïn hieän nay chaéc chaén chöa theå roõ neùt maø coøn bò “nhoeø”. Maët khaùc, cuõng caàn
nhaán maïnh raèng, do ñaëc thuø cuûa cô caáu xaõ hoäi ñoâ thò laø khoâng thuaàn nhaát, raát khoù ñeà
caäp ñeán, moät loái soáng cho toaøn boä cö daân ñoâ thò noùi chung. Loái soáng ñoù phaûi gaén vôùi
nhöõng nhoùm xaõ hoäi, nhöõng giai taàng xaõ hoäi cuï theå, chaúng haïn nhö giôùi trí thöùc, giôùi
coâng chöùc, taàng lôùp thò daân, nhoùm daân ngheøo thaønh thò v.v.. Tuy nhieân, vaãn coù theå
xem xeùt töø giaùc ñoä chung nhaát vaø chæ ra ñöôïc moät soá nhaân toá kinh kinh teá - xaõ hoäi -
vaên hoaù ñang chi phoái vieäc hình thaønh nhöõng neùt ñaëc tröng cuûa loái soáng ñoâ thò Vieät
Nam hieän nay.
a) Söï bieán ñoåi cô caáu xaõ hoäi - ngheà nghieäp cuûa daân cö ñoâ thò
Nhö ñaõ phaân tích ôû treân, quaù trình “thò daân hoaù” tröôùc ñaây 5 –10 naêm, hình aûnh
veà moät ñoâ thò thôøi bao caáp vaãn coøn khaù roõ neùt trong kyù öùc moãi ngöôøi. Caùc nhoùm xaõ
hoäi khaù gaàn nhau veà dieän maïo, veà möùc soáng. Sau 10 naêm ñoåi môùi, nhieàu caùi ñaõ thay
ñoåi, ngay caû nhoùm ngöôøi lao ñoäng trong khu vöïc quoác doanh giôø ñaây cuõng khaùc haún.
Ñieàu quan troïng ôû ñaây laø, cuøng vôùi quaù trình “thò daân hoaù” cô caáu xaõ hoäi, ngheà
nghieäp cuõng taát yeáu dieãn ra quaù trình “thò daân hoaù” loái soáng cuûa hoï. Caáu truùc caùc
nhoùm xaõ hoäi - ngheà nghieäp ñang thay ñoåi. Nhö ñaõ ñöôïc moâ taû ôû treân ñaây, chaéc chaén
seõ coøn traûi qua nhieàu bieán ñoäng vaø keùo theo ñoù laø nhöõng thay ñoåi khaùc trong caùc
khuoân maãu haønh vi öùng xöû, khuoân maãu veà ñôøi soâng gia ñình vaø caùc caù nhaân ôû caùc
ñoâ thò hieän nay. Ñaëc tröng cuûa caùi goïi laø “Loái soáng thò daân” hay caùc hình maãu ñôøi
soáng gia ñình ñoù laø gì? Ñoù laø moät caâu hoûi maø xaõ hoäi hoïc ñoâ thò phaûi thoâng qua caùc
nhaø nghieân cöùu cuûa mình ñeå ñöa ra nhöõng caâu hoûi thoaû ñaùng.
Söï phaân taàng xaõ hoäi theo möùc soáng , söï phaân hoaù giaøu - ngheøo cuõng ñang laøm
cho söï khaùc bieät veà loái soáng giöõa caùc nhoùm xaõ hoäi ngaøy moät lôùn. Moãi “taàng” trong
thaùp phaân taàng xaõ hoäi seõ hình thaønh neân nhöõng neùt rieâng trong loái soáng cuûa hoï, taïo ra
söï phöùc taïp, nhieàu veû, pha troän, vaø coù theå “xoâ boà” cuûa loái soáng ñoâ thò trong giai ñoaïn
chuyeån theå vaø quaù ñoä nhö hieän nay.
b) Söï chuyeån ñoåi caùc ñònh höôùng giaù trò cuûa caùc nhoùm xaõ hoäi
Cuøng vôùi caùc bieán ñoåi trong ñôøi soáng kinh teá - xaõ hoäi, trong cô sôû haï taàng, cuõng
dieãn ra caùc bieán ñoåi trong yù thöùc xaõ hoäi maø bieåu hieän taäp trung trong caùc “baûng giaù
trò” môùi hình thaønh laïi goùp phaàn chi phoái, chæ ñaïo caùc khuoân maãu haønh vi öùng söû cuûa
caùc caù nhaân vaø caùc nhoùm.
Ñaëc bieät caàn nhaán maïnh ñeán caùc giaù trò vaên hoaù, voán ñöôïc nhaø xaõ hoäi hoïc noåi
tieáng ngöôøi Ñöùc Max Weber raát ñeà cao nhö laø moät nhaân toá quyeát ñònh söï phaùt trieån
xaõ hoäi. Trong ñieàu kieän Vieät Nam hieän nay, nhöõng yeáu toá mang noäi dung nhaân baûn,
vaên minh cuûa caùc giaù trò vaên hoaù, truyeàn thoáng vaø hieän ñaïi haàu nhö chöa ñöôïc aên saâu
baùm reã, chöa coù choã ñöùng vöõng chaéc hay chöa trôû thaønh caùc “haèng soá xaõ hoäi” trong
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 33 -
ñôøi soáng ñoâ thò. Coù leõ vì theá maø chöa taïo thaønh moät baûn saéc rieâng trong loái soáng ñoâ
thò hieän nay.
Beân caïnh ñoù, khoâng phaûi caùc giaù trò caù nhaân ñöôïc ñeà cao maø chæ coù lôïi ích caù
nhaân, lôïi ích vaät chaát ñöôïc phaùt huy trong cô cheá thò tröôøng, noù laán aùt caùc giaù trò vaên
hoaù tinh thaàn ñích thöïc. Loái soáng tieâu duøng, taâm lyù cuõng laø saûn phaåm cuûa caùc quan
heä thò tröôøng môùi trong ñieàu kieän hieän nay. Caùc ñònh höôùng giaù trò ngheà nghieäp – xaõ
hoäi trong thanh nieân, hoïc sinh, sinh vieân cuõng ñang phaûi traûi qua nhieàu bieán ñoåi töông
töï. Ñoù laø nhöõng nhaân toá cöïc kyø quan troïng quy ñònh hieän traïng loái soáng ñoâ thò hieän
nay ôû nöôùc ta.
c) Söï thay ñoåi chöùc naêng, vai troø cuûa caùc boä phaän trong guoàng maùy ñieàu haønh
quaûn lyù ñoâ thò
Tröôùc heát, ñoù laø nhöõng bieán ñoåi trong moät soá thieát cheá xaõ hoäi quan troïng nhö
heä thoáng giaùo duïc ñaøo taïo, heä thoáng an ninh xaõ hoäi, baûo ñaûm xaõ hoäi, heä thoáng phaùp
luaät. Trong giai ñoaïn chuyeån ñoåi cô cheá thò tröôøng thaáy coù nhöõng söï roái loaïn nhaát
ñònh, caùi thöôøng ñöôïc giôùi baùo chí goïi laø “ traät töï kyû cöông” khoâng nghieâm minh.
Tính yø cuûa taäp quaùn laøm vieäc, quaûn lyù kieåu bao caáp khoâng ñöôïc chuyeån ñoåi, thích
öùng cuõng laø moät trôû ngaïi cho vieäc quaûn lyù coù hieäu quûa söï phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi
vaø aûnh höôûng ñeán nhöõng lónh vöïc coù lieân quan trong loái soáng.
d) Ñieàu kieän hieän thöïc
Möùc soáng tuy coù ñöôïc naâng cao, song htöïc söï vaãn chöa vöôït quùa ngöôõng
ngheøo khoå laø moät nhaân toá cuõng caàn ñöôïc tính ñeán khi xem xeùt ñaëc thuø cuûa loái soáng
ñoâ thò Vieät Nam hieän nay. Tuyeät ñaïi boä phaän daân cö ñoâ thò ngaøy nay vaãn coøn phaûi öu
tieân nhaèm baûo ñaûm nhöõng nhu caàu soáng cô baûn: aên, ôû, hoïc haønh cuûa con caùi. Phaàn
thu nhaäp haøng thaùng vaãn phaûi giaønh moät tæ leä khaù lôùn cho nhu caàu aên ( 80 – 85%).
Bieåu hieän moät cô caáu chæ tieâu trong ngaân saùch gia ñình khoâng hôïp lyù vaø chöa vöôït ra
khoûi caùc nhu caàu cô baûn ôû möùc thaáp.
e) Caùc yeáu toá ñaëc tröng
Khoâng theå boû qua caùc yeáu toá voán laø chung cho caùc ñoâ thò lôùn maø caùc nhaø xaõ
hoäi hoïc ñoâ thò ñaõ toång keát. Ñoù laø caùc yeáu toá ñaëc tröng nhö: daân soá ñoâng, maät ñoä cö
truù cao, söï hoãn hôïp veà maët xaõ hoäi, nguoàn goác cö truù vaø caùc doøng nhaäp cö thöôøng
xuyeân hoaëc di cö con laéc töø noâng thoân vaøo caùc ñoâ thò. Ñieàu naøy ñaëc bieät deã nhaän
thaáy taïi caùc ñoâ thò lôùn ôû nöôùc ta nhö Haø Noäi, thaønh phoá Hoà Chí Minh, Haûi Phoøng, Ñaø
Naüng.
Nhö vaäy, coù theå nhaän thaáy raát nhieàu nhaân toá phoå bieán vaø ñaëc thuø ñang quy
ñònh dieän maïo cuûa moät loái soáng ñoâ thò Vieät Nam hieän nay. Coù nhöõng nhaân toá kinh teá
– chính trò – xaõ hoäi, coù nhöõng nhaân toá vaên hoùa truyeàn thoáng hoaëc ñöông ñaïi. Nghieân
cöùu loái soáng ñoâ thò Vieät Nam hieän nay khoâng theå naøo boû qua vieäc xem xeùt vaø caùc
nhaân toá naøy. Ñaëc bieät khi trieån khai caùc nghieân cöùu trong nhöõng nhoùm xaõ hoäi rieâng
bieät. Laïi caàn khai thaùc theâm caùc nhaân toá phuï, ñaëc tröng cho töøng nhoùm xaõ hoäi rieâng
leû.
5. Khía caïnh xaõ hoäi hoïc cuûa vaán ñeà nhaø ôû, quy hoaïch vaø quaûn lyù ñoâ thò hieän
nay
Vaán ñeà nhaø ôû, vaø ñi sau noù laø vaán ñeà quy hoaïch, quaûn lyù ño thò luoân luoân laø
moät chuû ñeà nghieân cöùu ñaày tính thôøi söï trong xaõ hoäi hoïc ñoâ thò. Coù raát nhieàu khía
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 34 -
caïnh ñeå xaõ hoäi hoïc ñoâ thò coù theå xaâm nhaäp, nghieân cöùu, tìm hieåu vaø goùp phaàn lyù giaûi.
Tuy nhieân, trong boái caûnh hieän nay( nhö ñaõ trình baøy ôû muïc 2), vaán ñeà veà söï bieán ñoåi
cô caáu xaõ hoäi, phaân taàng xaõ hoäi, phaân hoùa giaøu – ngheøo ôû ñoâ thò ñang laø moät vaán ñeà
cô baûn ñaëc tröng trong buoåi ñaàu chuyeån sang cô cheá thò tröôøng. Noù ñoùng vai troø chi
phoái raát nhieàu lónh vöïc, trong ñoù coù lónh vöïc nhaø ôû, quy hoaïch vaø quaûn lyù ñoâ thò hieän
nay theå hieän nhö sau:
Vieäc khaúng ñònh söï phaân taàng xaõ hoäi, phaân hoùa giaøu – ngheøo ngaøy caøng noåi roõ
trong ñôøi soáng xaõ hoäi ñaõ cung caáp moät böùc tranh veà boái caûnh xaõ hoäi cuûa caùc ñoâ thò
vôùi nhöõng ñaëc ñieåm khaùc haún thôøi bao caáp. Ñoù laø ñaëc ñieåm cuûa cuûa moät ñoâ thò ñang
ñang ra khoûi cô cheá quaûn lyù taäp trung, quan lieâu, bao caáp, ñeán vôùi cô cheá thò tröôøng.
Trong boái caûnh ñoù, caùc nhaø quy hoaïch vaø xaây döïng ñoâ thò gaàn ñaây khoâng ngoài
chôø caùc nhieäm vuï keá hoaïch Nhaø nöôùc giao ñeå thieát keá caùc ñoà aùn xaây döïng caùc khu
nhaø taäp theå, cöûa haøng baùch hoùa toång hôïp, cô quan, tröôøng hoïc … Ñaõ coù moät boä phaän
quan troïng caùc khaùch haøng thuoäc caùc khu vöïc khaùc, caùc toå chöùc tö nhaân, caù nhaân coù
nhu caàu ñeán vôùi nhaø quy hoaïch vaø xaây döïng ñoâ thò.
Nhaân toá xaõ hoäi ñaùng quan taâm nhaát luùc naøy laø: Trong caùc ñoâ thò ñaõ hình thaønh
neân moät lôùp ngöôøi giaøu coù. Hoï coù khaû naêng xaây, taäu nhöõng coâng trình lôùn, coù khaû
naêng hoaït ñoäng vaø chi phoái thò tröôøng nhaø ñaát, baát chaáp ngöôøi ngheøo. Hoï cuõng chi
phoái caû löïc löôïng thieát keá, xaây döïng theo yù muoán cuûa hoï vaø vì theá raát deã vi phaïm caùc
nguyeân taéc, tieâu chuaån cuûa coâng taùc quy hoaïch ñoâ thò. Maët khaùc, vaãn coøn toàn taïi moät
nhoùm ngöôøi ngheøo khoâng theå ñuû ñieàu kieän ñeå caûi thieän cö truù voán raát toài taøn cuûa hoï.
Vì theá, hoï seõ phaûi ñöông ñaàu vôùi nhieàu khoù khaên hôn do giaù ñaát, giaù nhaø ngaøy moät
taêng voït vaø nhu caàu cuûa cuoäc soáng cuõng ngaøy moät naâng cao. Keát quûa laø khoâng traùnh
khoûi toàn taïi caùc khu nhaø oå chuoät beân caïnh caùc bieät thöï, khaùch saïn sang troïng maø
khoâng theå deã daøng giaûi toûa, quy hoaïch laïi ñöôïc.
Coâng taùc caûi taïo ( tu boå) ñoâ thò cuõng seõ gaëp phaûi moät thaùch thöùc caàn giaûi quyeát
coù lieân quan tôùi söï phaân taàng xaõ hoäi laø: thöïc teá, do söï phaùt trieån töï phaùt treân moät ñòa
baøn cö truù heïp ( ôû moät phoá, moät daõy phoá, moät loâ nhaø) thöôøng soáng xen keõ ngöôøi giaøu,
keû ngeøo. Quy hoaïch caûi taïo moät ñòa baøn nhö vaäy khoâng deã daøng coù ñöôïc söï thoûa
thuaän mang tính phaùp lyù vôùi daân cö sôû taïi do bôûi hoï raát khaùc nhau veà lôïi ích vaø khaû
naêng cuøng tham gia vôùi chính quyeàn vaø nhaø quy hoaïch. Ngöôøi ngheøo thì chaúng coù gì
vaø cuõng chaúng quan taâm ñeán vieäc caûi taïo vì hoï bieát khoâng theå coù tieàn. Trong khi
ngöôøi giaøu saün saøng chi moät khoaûn tieàn lôùn ñeå cuøng vôùi Nhaø nöôùc, xaây döïng laïi cô sôû
haï taàng kyõ thuaät cuûa khu ôû. Trong tröôøng hôïp naøy ai lôïi, ai thieät, thì vai troø cuûa Nhaø
nöôùc, cuûa nhaân daân, cuûa moãi nhoùm xaõ hoäi ñeàu phaûi ñöôïc tính ñeán, vaø phaûi tính toaùn
caån thaän môùi coù theå ñaït ñöôïc hieäu quûa kinh teá – xaõ hoäi – moâi tröôøng. Ñoù laø moät ñieàu
thöïc teá.
Keát quûa nghieân cöùu söï phaân taàng xaõ hoäi ñaõ cho thaáy ôû caùc nhoùm ( taàng) trong
thaùp phaân taàng xaõ hoäi, daân cö ñaõ bieåu thò nhöõng thaùi ñoä khaùc nhau ñoái vôùi caùc chính
saùch kinh teá – xaõ hoäi. Trong soá caùc chính saùch naøy, coù caùc chính saùch cuï theå, coù lieân
quan ñeán coâng taùc quy hoaïch xaây döïng vaø quaûn lyù ñoâ thò. Bieát ñöôïc thaùi ñoä cuûa taàng
nhoùm xaõ hoäi ( giaøu – ngheøo – trung bình …) laø caàn thieát cho caùc nhaø quy hoaïch ñònh
chính saùch ñeå quy hoaïch ñoâ thò. Thí duï, cuï theå laø thaùi ñoä cuûa caùc nhoùm daân cö ñoái
vôùi chính saùch nhaø ôû hieän nay, neân chuû tröông vaø chính saùch luoân caàn ñöôïc ñieàu
chænh cho phuø hôïp vôùi thöïc teá. Caùc thoâng tin veà söï phaân taàng xaõ hoäi vaø thaùi ñoä cuûa
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 35 -
daân cö ñoái vôùi caùc chính saùch, vì vaäy coù quan heä maät thieát cho caùc nhaø quaûn lyù, laäp
chính saùch, quy hoaïch ñoâ thò. Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa neàn kinh teá thò tröôøng, ta
thaáy coù xu höôùng nhöõng ngöôøi ngheøo ôû caùc khu trung taâm baùn nhaø ( ñaát) vaø chuyeån
ra caùc khu khaùc, gaàn ngoaïi thaønh ( nôi giaù ñaát, giaù nhaø reû hôn). Noù ñöôïc xem laø moät
quaù trình mang tính quy luaät tröôùc khi coù coù xu höôùng ngoaïi oâ maïnh meõ nhö ôû caùc
nöôùc phaùt trieån. Trong moät khía caïnh naøo ñoù, tình traïng naøy ñoâi khi goùp phaàn giaûm
bôùt khoù khaên veà nôi ôû cho ngöôøi ngheøo, vì chaéc chaén laø khoi thay ñoåi choã ôû, nôi ôû
cuûa hoï ñeàu ñaït ñöôïc moät söï caûi thieän naøo ñoù ( sau khi nhöôøng laïi giaù trò kinh teá cuûa
nôi ôû cuõ cho ngöôøi giaøu). Caùc chính saùch hieän nay veà mua baùn nhaø ôû ñang ñöôïc taïo
ñieàu kieän cho hoaït ñoäng naøy; song maët khaùc, cuõng coøn voâ soá khe hôû cho thò tröôøng
kinh doanh, ñòa oác “ ngaàm” hoaït ñoäng vaø luõng ñoaïn.
Ngoaøi ra khi nghieân cöùu veà ñoâ thò hieän nay caàn chuù yù moät soá chuû ñeà nhö :
Hieän töôïng cö truù taùch bieät,treû em lang thang ñöôøng phoá ,baïo löïc ôû ñoâ thò, söï phaân
taàng trong quaù trình ñoåi môùi,taùc ñoäng cuûa ñoâ thò hoùa ñoái vôùi caùc vuøng phuï caän…..
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 36 -
CHÖÔNG II: XAÕ HOÄI HOÏC NOÂNG THOÂN
I. Ñoái töôïng vaø phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu
1.1. Khaùi quaùt lòch söû hình thaønh
XHH Noâng thoân laø moät ngaønh khoa hoïc quan troïng trong XHH.
Ngöôøi ta cho raèng vaøo naêm 1907 Toång thoáng Roosevelt Theodore (1858-1919
) ñaõ ra moät quyeát ñònh thaønh laäp “ UÛy ban ñôøi soáng noâng thoân” nhaèm taäp trung
nghieân cöùu caùc vaán ñeà cuûa xaõ hoäi noâng thoân nhö söï suy suïp cuûa xaõ hoäi noâng thoân
My õñang trong giai ñoïan suy thoùai (1890-1920),nhöõng vaán ñeà cuûa ñôøi soáng noâng
thoân, tình traïng leäch laïc taâm lyù trong ñôøi soáng noâng thoân . Caùc baùo caùo,caùc thoâng tin
thu thaäp ñöôïc taïo cô sôû ñaàu tieân cho vieäc hình thaønh XHH noâng thoân.
UÛy ban ñôøi soáng noâng thoân ñöôïc ñaët döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Dean Bailey moät
hoïc giaû xuaát saéc veà nghieân cöùu noâng thoân. Oâng ñaõ tieán haønh phaùt 500.000 baûn hoûi tôùi
ngöôøi noâng daân vaø nhöõng ngöôøi phuï traùch noâng thoân (sau thu veà 100.000 baûn) vôùi
muïc ñích phaân tích , döï baùo söï sai leäch vaø bieán daïng cuûa xaõ hoäi noâng thoân. Baûn baùo
caùo naøy trôû thaønh Hieán Chöông XHH noâng thoân.
Haøng loïat caùc coâng trình nghieân cöùu nhö :“Moät thò traán Hoa Kyø”ø cuûa
J.M.Williams, “Ñoài Quaker” –Warran Wilson,Laøng Hoosier-Newell Sims….laø nhöõng
coâng trình ñieån hình veà noâng thoân Myõ, ñaây laø nhöõng taøi lieäu thoáng keâ, moâ taû,lòch söû,
cuøng vôùi noù laø nhöõng kyõ thaät phoûng vaán ñieàn daõ. Nhöõng taøi lieäu naøy trôû thaønh caùc
giaùo trình giaûng daïy taïi ñaïi hoïc Columbia.
1.2. Ñoái töôïng nghieân cöùu
Xaõ hoäi hoïc noâng thoân laø moät chuyeân ngaønh cuûa xaõ hoäi hoïc. Phaïm vi nghieân cöùu
cuûa noù ñöôïc xaùc ñònh theo laùt caét laõnh thoå. Vì theá, khaùch theå nghieân cuûa xaõ hoäi hoïc
laø toaøn boä xaõ hoäi hoïc noâng thoân. Xaõ hoäi hoïc noâng thoân vôùi nghóa roäng, cuõng laø khaùch
theå nghieân cöùu cuûa nhieàu khoa hoïc xaõ hoäi vaø nhaân vaên khaùc. Vì vaäy, tham gia
nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân, xaõ hoäi hoïc laáy caùc hieän töôïng xaõ hoäi, caùc vaán ñeà
xaõ hoäi vaø caùc quaù trình xaõ hoäi hoïc noâng thoân laøm ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa mình.
Ñeå ñi ñeán laøm roõ ñoái töôïng xaõ hoäi hoïc noâng thoân caàn hieåu döôïc noâng thoân vaø xaõ
hoäi hoïc noâng thoân.
a) Noâng thoân
Noâng thoân laø moät khu vöïc laõnh thoå cö chuû yeáu cuûa nhöõng ngöôøi laøm noâng nghieäp
vaø nhöõng ngheà khaùc coù lieân quan tröïc tieáp ñeán saûn xuaát noâng nghieäp vaø cö daân soáng
ôû noâng thoân. Maät ñoä cö dan ôû noâng thoân khoâng cao, nhöng keát caáu haï taàng keùm tieän
nghi. Taát nhieân taát caû nhöõng chæ baùo phaûn aùnh caùc noäi dung treân chæ töông ñoái oån
ñònh vaø chòu söï chi phoái cuûa nhöõng bieán ñoåi trong lòch söû, chính trò, kinh teá cuûa moãi
quoác gia vaø khu vöïc.
b) Xaõ hoäi noâng thoân
Thoâng thöôøng khi xaùc ñònh xaõ hoäi noâng thoân, ngöôøi ta vaãn laáy xaõ hoäi hoïc ñoâ thò
ñeå so saùnh söï khaùc bieät, ñoái laäp, nhaèm tìm hieåu caùc ñaëc tröng, tính chaát cuûa noù. Töø
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 37 -
goùc ñoä kinh teá, ngöôøi ta thöôøng khaùi quaùt xaõ hoäi hoïc noâng thoân laø xaõ hoäi noâng
nghieäp; töø goùc ñoä chính trò - xaõ hoäi ngöôøi ta thöôøng khaùi quaùt ñoù laø xaõ hoäi coù giai caáp
noâng daân chieâms öu theá. Trong xaõ hoäi noâng thoân coù tính töï quaûn coäng ñoàng cao,
nhöng coøn naëng veà vaán ñeà gia tröôûng. Xem xeùt veà goùc ñoä phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi,
thì ôû noâng thoân coøn phaùt trieån chaäm vaø laïc haäu, keát caáu haï taàng keùm tieän nghi. Töø
goùc ñoä vaên hoaù, thì ôû ñoù coù neàn vaên hoaù daân gian truyeàn thoáng chieám öu theá. Töø goùc
ñoä vaên hoaù, thì ôû ñoù coù neàn vaên hoaù daân gian truyeàn thoáng chieám öu theá. Töø goùc ñoä
phaùp luaät, thì ôû noâng thoân leä laøng vaãn toàn taïi song song vôùi pheùp nöôùc vaø luaät phaùp
v.v..
Treân cô sôû thöøa keá nhöõng keát quaû nghieân cöùu cuaê nhöõng ngaønh khoa hoïc khaùc,
vaø boå sung nhöõng yeáu toá ñaëc tröng cuûa noâng thoân nhìn töø goùc ñoä xaõ hoäi hoïc,ta coù theå
hieåu xaõ hoäi noâng thoân nhö sau:
Xaõ hoäi noâng thoân laø moät taäp theå coù toå chöùc goàm nhöõng ngöôøi cuøng soáng vôùi nhau
ôû noâng thoân, hôïp taùc vôùi nhau thaønh caùc ñoaøn theå (ñôn vò xaõ hoäi) ñeå thoaû maõn caùc
nhu caàu xaõ hoäi cô baûn; cuøng chia seû moät neàn vaên hoaù chung vaø hoaït ñoäng nhö moät
xaõ hoäi rieâng bieät.
1.3. Phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân
Laø moät chuyeân ngaønh cuûa xaõ hoäi hoïc neân xaõ hoäi hoïc noâng thoân ñaõ söû duïng caùc
phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noùi chung. Caùc ñaëc tröng rieâng (neáu coù) chæ laø
vieäc vaän duïng caùc phöông phaùp chung ñoù trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân theá
naøo cho phuø hôïp vôùi yeâu caàu vaø ñoái töôïng nghieân cöùu.
II. NHÖÕNG NOÄI DUNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC NOÂNG THOÂN
1. Cô caáu xaõ hoäi noâng thoân
a) Cô caáu xaõ hoäi giai caáp vaø phaân taàng xaõ hoäi ôû noâng thoân
- Cô caáu xaõ hoäi giai caáp: caàn taäp trung phaân tích cô caáu giai caáp ôû noâng thoân.
Bao goàm giai caáp ñòa chuû, trung noâng, baàn noâng…
- Söï phaân taàng thu nhaäp vaø möùc soáng ôû noâng thoân
Phaân taàng thu nhaäp laø hieän töôïng xaõ hoäi mang tính khaùch quan, noù toàn taïi trong
ñieàu kieän kinh teá- xaõ hoäi. Ñeán moät trình ñoä phaùt trieån nhaát ñònh cuûa xaõ hoäi loaøi
ngöôøi, söï phaân taàng veà thu nhaäp, veà möùc soáng vaãn ñang coøn toàn taïi. Trong caùc xaõ hoäi
noâng nghieäp vaø noâng thoân, söï phaân taàng ñoù cuõng theå hieän söï caáp baùch hôn bôûi quy
moâ vaø tính chaát nghieâm troïng cuûa noù.
- Phaân taàng xaõ hoäi veà thu nhaäp vaø möùc soáng maø bieåu hieän tröïc tieáp cuûa noù laø söï
phaân hoaù giaøu - ngheøo ôû noâng thoân khoâng chæ laø hieän töôïng kinh teá maø coøn laø vaán ñeà
xaõ hoâò lôùn. Con soá tyû leä phaûn aùnh chaát löôïng ngheøo ñoùi, con soá bieåu thò khoaûng caùch
thu nhaäp giöõa ngöôøi giaøu vaø ngöôøi ngheøo giuùp chung ta ñoïc ñöôïc söï phaùt trieån vaø
tieán boä xaõ hoäi, ñoïc ñöôïc söï quan taâm tôùi con ngöôøi cuûa chính phuû caùc quoác gia. Ñoàng
thôøi, qua nhöõng bieän phaùp cuûa chính phuû, cuûa coäng ñoàng ñoái vôùi vaán ñeà ñoùi ngheøo
hieåu ñöôïc caùc haønh vi trong xaõ hoäi, hieåu ñöôïc loái öùng xöû vôùi nhau giöõa nhöõng ngöôøi
cuøng soáng ôû noâng thoân. Haàu heát cac quoác gia treân theá giôùi, noâng nghieäp coøn chieám tyû
troïng lôùn, caùc nöôùc môùi phaùt trieån coøn ñang phaûi ñöông ñaàu vôùi hieän töôïng ngheøo
ñoùi, ñoù laø söï bieåu hieän phaân taàng xaõ hoäi ôû noâng thoân.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 38 -
Söï phaân hoùa giaøu - ngheøo khoâng chæ laø hieän töôïng kinh teá maø coøn laø moät hieän
töôïng xaõ hoäi. Chuùng ta cuõng bieát raèng, coù nhieàu nguyeân nhaân ñaã ñeán ngheøo ñoùi,
nhöng ngoaøi nhöõng nguyeân nhaân veà kinh teá nhö thieáu voán, gaëp khoù khaên do ñaàu vaøo
vaø ñaàu ra trong saûn xuaát … coøn coù nhöõng nguyeân nhaân xaõ hoäi. Hôn nöõa, nhöõng
nguyeân nhaân naøy laïi chieám tyû troïng lôùn nhö ñoâng con,giaø caû, neo ngöôøi, oám ñau ñoät
xuaát, thieáu kinh nghieäm laøm aên …
b) Cô caáu xaõ hoäi lao ñoäng ngheà nghieäp ôû noâng thoân
2. Caùc thieát cheá chính trò – xaõ hoäi ôû noâng thoân
a) Thieát cheá laøng
Laøng (baûn) xeùt veà maët xaõ hoäi laø moät toå chöùc chính trò - xaõ hoäi mang saéc thaùi cuûa
Vieät Nam. Laøng laø moät lieân keát chaët cheõ veà kinh teá vaø xaõ hoäi, giöõa taäp theå vaø gia
ñình, giöõa caù nhaân vaø coäng ñoàng. Laøng Vieät Nam laø choã döïa vöõng chaéc veà ñôøi soáng
vaät chaát vaø tinh thaàn cho ngöôøi noâng daân vaø ngöôøi cö chuù ôû noâng thoân. Laøng ôû noâng
thoân toàn taïi laâu daøi trong lòch söû, noù ñaõ ñöôïc khaúng ñònh nhö moät ñôn vò haønh chính -
kinh teá, laø moät ñôn vò xaõ hoäi coù vaên hoaù. Vì vaäy, söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa xaõ
hoäi noâng thoân, cuûa quoác gia ñeàu coù söï ñoùng goùp cuûa laøng. Vì laøng trong moät chöøng
möïc nhaát ñònh ñaõ quy ñònh cuoäc soáng, maãu ngöôøi, phöông thöùc laøm aên vaø öùng söû cuûa
nhöõng ngöôøi sinh soáng ôû ñoù. Trong ñieàu kieän cuï theå, laøng ñaõ taïo cho daân cö moät moâi
tröôøng kinh teá - xaõ hoäi vaø caû tinh thaàn khaù ñaày ñuû. Neân con ngöôøi coù theå döïa vaøo
laøng trong caû cuoäc ñôøi mình. Laø moät ñôn vò daân cö hoaøn chænh, coù caùc chöùc naêng
phong phuù xoay quanh nhu caàu ña daïng cuûa ngöôøi saûn xuaát noâng nghieäp laø chuû yeáu,
neân caùc laøng noùi chung ñeàu coù ñieåm gioáng nhau veà cô caáu toå chöùc, veà hoaït ñoäng
kinh teá - xaõ hoäi,veà toå chöùc chính trò, vì vaäy ñeå naém vöõng vaø quaûn lyù ñöôïc xaõ hoäi
noâng thoân tröïc tieáp ñeán ngöôøi daân thì trong moïi ñieàu kieän chính trò - xaõ hoäi, ñeàu phaûi
raát chuù troïng tôùi söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån moïi maët cuûa laøng; coi laøng laø moät moâi
tröôøng xaõ hoäi, khoâng theå xem nheï vieäc hoaïch ñònh caùc chuû tröông, chính saùch phaùt
trieån kinh teá -xaõ hoäi. Töø goùc ñoä xaõ hoäi hoïc coù theå thaáy raèng, veà cô baûn thì xaõ hoäi
noâng thoân thoâng qua laøng, laø moät coäng ñoàng töï quaûn lyù chaët cheõ, laøng ñaõ ñaøo luyeän
loái öùng xöû, laøng luoân laáy muïc tieâu hoaø nhaäp vaøo coäng ñoàng ñeå hoaøn thieän mình, coù
söï quan taâmñeán lôïi ích cuûa coäng ñoàng, ñaët lôïi ích coäng ñoàng leân treân lôïi ích caù nhaân.
Laøng coøn ñaøo luyeän nhöõng ngöôøi coù kyõ naêng toå chöùc saûn xuaát noâng nghieäp, taïo neân
moät neáp soáng, loái öùng xöû coù baûn saéc vaên hoaù rieâng phuø hôïp vôùi ñieàu kieän cö truù saûn
xuaát ôû noâng thoân.
ÔÛ xaõ hoäi noâng thoân, caùc yeáu toá cuûa toàn taïi xaõ hoäi nhö vò trí ñòa lyù, ñòa baøn cö truù,
nhöõng hoaït ñoäng vaät chaát cuûa con ngöôøi treân ñòa baøn ñoù laø töông ñoái oån ñònh vaø ít
thay ñoåi. Vì vaäy caùc yeáu toá cuûa yù thöùc xaõ hoäi ôû noâng thoân cuõng chæ coù nhöõng thay ôû
moät chöøng möïc nhaát ñònh. Nhöõng thay ñoåi caùc yeáu toá thuoäc yù thöùc xaõ hoäi, coù luùc bò
maát ñi hoaëc thu heïp, coù luùc ñöôïc khoâi phuïc laïi, nhöng söï khoâi phuïc, duy trì noù ôû möùc
naøo laø phuø hôïp, coù theå ñöôïc caét nghóa moät caùch ñaày ñuû hôn töø goùc ñoä tieáp caän xaõ hoäi
hoïc. Söï khoâi phuïc laïi nhieàu hình thöùc sinh hoaït vaên hoaù ñaõ töøng toàn taïi tröôùc ñaây ôû
noâng thoân nhö leã, hoäi, caùc phong tuïc, vaên hoaùñaõ töøng toàn taïi tröôùc ñaây ôû noâng thoân
nhö leã, hoäi, caùc phong tuïc, vaên hoùa ñaõ töøng toàn taïi tröôùc ñaây ñöôïc caùc nhaø xaõ hoäi hoïc
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 39 -
nhaän thöùc nhö laø söï hình thaønh caùc yeáu toá cuûa yù thöùc xaõ hoäi töông öùng vôùi söï toàn taïi
xaõ hoäi ôû noâng thoân nhö nhöõng khuoân maãu vaên hoùa, giuùp ngöôøi daân noâng thoân hoøa
nhaäp vaøo moïi maët cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi vaø cuûa coäng ñoàng.
b) Gia ñình vaø doøng hoï
Laøng, ñôn vò xaõ hoäi cô baûn ôû noâng thoân, phaàn ñaùng keå ñöôïc hình thaønh töø caùc
doøng hoï, quan heä thaân toäc, gia ñình. ÔÛ moät phöông dieän naøo ñoù, coù theå noùi, caùc doøng
hoï laø nhöõng thaønh toá caáu thaønh cô caáu xaõ hoäi noâng thoân vaø laøng laø ñôn vò cô baûn.
Doøng hoï trong caùc laøng xaõ – noâng thoân coù quùa trình hình thaønh vaø taïo döïng
neân ñaõ trôû thaønh caùi baûo ñaûm giaù trò tinh thaàn cho moãi thaønh vieân trong doøng hoï. ÔÛ
moät chöøng möïc nhaát ñònh nhö trong öùng xöû, moãi thaønh vieân xuaát hieän ngoaøi xaõ hoäi,
coøn coù choã döïa tinh thaàn vaø theá löïc cuûa gia ñình vaø doøng hoï. Laø thaønh vieân cuûa gia
ñình, doøng hoï, moãi ngöôøi ñaàu phaûi tuaân theo nhöõng quy öôùc, quy ñònh vöøa coù tính
khaùch quan, vöøa coù tính chuû quan cuûa thieát cheá xaõ hoäi naøy. Ñoù laø nhöõng quy ñònh veà
thöù baäc theo huyeát thoáng, nhöõng quy öôùc veà sinh hoaït doøng hoï nhö leã teá hoï, gioã chaïp
moà maû, hình thaønh ruoäng hoï, quyõ hoï … Nhöõng quy ñònh, quy öôùc ñoù vöøa hình thaønh
nhöõng khuoân maãu haønh ñoäng nhöõng giaù trò ñeå ñònh höôùng cho con ngöôøi toàn taïi vaø
phaùt trieån.
Trong phaïm vi khoâng gian laø laøng – xaõ, moái quan heä cuûa nhöõng ngöôøi cuøng
doøng hoï, huyeát thoáng, cuøng toå tieân, coù luùc ñaõ trôû thaønh moái quan heä cô baûn nhaát, chaët
cheõ nhaát. Quan heä hoï haøng ñaõ taïo neân söï oá keát, ñoaøn keát, töông trôï giuùp ñôõ laãn nhau,
ñoäng vieân nhau nhöõng luùc khoù khaên, keå caû nhöõng thaønh ñaït cuûa caùc thaønh vieân trong
caùc lónh vöïc ñôøi soáng, saûn xuaát, hoïc haønh. Quan heä hoï haøng laø moät trong nhöõng cô sôû
hình thaønh neân tình caûm queâ höông, coäi nguoàn, coù giaù trò trong ñôøi soáng tinh thaàn cuûa
ngöôøi daân noùi chung, vaø cuûa ngöôøi noâng daân noùi rieâng.
Vôùi nhöõng ñieàu kieän lòch söû, xaõ hoäi nhaát ñònh, quan heä doøng hoï, thaân toäc cuõng
deã laøm naûy sinh tính chaát cuïc boä, heïp hoøi trong söï ñaùnh giaù, nhìn nhaän caùc doøng hoï
khaùc, hoaëc trong öùng xöû ôû coäng ñoàng. Cuøng vôùi caùc hieän töôïng taâm lyù, xaõ hoäi khaùc,
quan heä doøng hoï cuõng coù theå bò lôïi duïng trong vieäc tranh chaáp quyeàn löïc cuûa caù
nhaân, hay moät doøng hoï naøo ñoù trong laøng – xaõ. Tuy vaäy thieát cheá doøng hoï, thaân toäc
töø xöa ñeán nay, chöa khi naøo giöõ vai troø quyeát ñònh ñoái vôùi moïi maët ñôøi soáng cuûa
laøng – xaõ noùi rieâng vaø cuûa noâng thoân noùi chung.
c) Heä thoáng chính trò ôû noâng thoân
Quaûn lyù vaø ñieàu haønh söï vaän ñoäng, phaùt trieån xaõ hoäi ôû noâng thoân laø caû moät heä
thoáng caùc thieát cheá chính trò – xaõ hoäi. Laøng vaø quan heä doøng hoï thaân thuoäc laø nhöõng
thieát cheá xaõ hoäi cô sôû vaø cô baûn, nhöng chöa ñuû ñeå quaûn lyù xaõ hoäi noâng thoân. Trong
nhöõng ñieàu kieän lòch söû, xaõ hoäi cuï theå, caùc ñôn vò xaõ hoäi cô baûn ôû noâng laø laøng – xaõ
coù tính ñoäc laäp töông ñoái vaø noù coù “theá giôùi rieâng”. Nhöõng ñôn vò xaõ hoäi cô baûn ñoù
cuõng laø moät boä phaän hôïp thaønh cuûa xaõ hoäi chung quoác gia daân toäc. Vì vaäy, duø trong
ñieàu kieän naøo thì beân caïnh caùc thieát cheá xaõ hoäi, cuõng taát yeáu toàn taïi thieát cheá chính
trò ñeå quaûn lyù xaõ hoäi noâng thoân.
Thieát cheá chính trò coù vò trí quan troïng vaø baøo truøm nhaát ñoái vôùi toaøn boä xaõ hoâi
noâng thoân laø nhaø nöôùc. Söï quaûn lyù, taùc ñoäng cuûa noù nhaèm khaéc phuïc tính thieån caän,
cuïc boä trong quaù trình phaùt trieån saûn xuaát, xaây döïng laøng – xaõ treân nhieàu lónh vöïc.
Ñoàng thôøi coøn coù taùc ñoäng quan troïng khaùc laø nhaø nöôùc coù luaät phaùp, saéc leänh, chæ thò
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 40 -
ñeå nhaéc nhôû, duy trì moïi nghóa vuï cuûa ngöôøi daân vaø laøng - xaõ ñoái vôùi Nhaø nöôùc vaø xaõ
hoäi. Trong quaù trình quaûn lyù xaõ hoäi noâng thoân, noùi chung ngöôøi ta ñeàu ghi nhaän laøng
khoâng phaûi do luaät phaùp Nhaø nöôùc toá chöùc, ngöôïc laïi luaät phaùp ñaõ coâng nhaän laøng coù
leä rieâng.
Vì theá söï quaûn lyù cuûa Nhaø nöôùc vaø leä laøng laø hai yeáu toá cô baûn taùc ñoäng tröïc tieäp
tôùi xaõ hoäi noâng thoân vaø ñôøi soáng ngöôøi daân noâng thoân. Veà moái quan heä giöõa quan lyù
cuûa Nhaø nöôùc vaø tính töï trò cuûa laøng trong ñôøi soáng xaõ hoäi noâng thoân nöôùc ta cuõng coù
nhieàu quan ñieåm khaùc nhau. Coù quan ñieåm ñeà cao tính töï quaûn, tính toå chöùc chaët cheõ
coù khi tôùi möùc kheùp kín cuûa laøng, coi söùc maïnh cuûa tính töï quaûn laøng – xaõ coøn maïnh
hôn caû söï quaûn lyù cuûa Nhaø nöôùc. Ôû noâng thoân hieän nay.
Thöïc teá cho thaáy, trong moái quan heä naøy thöôøng laø Nhaø nöôùc söû duïng vaø vaän
duïng caùc thieát cheá xaõ hoäi laøng – xaõ nhö theá naøo ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích quaûn lyù cuûa
mình. Ñeå ñaït ñöôïc ñieàu ñoù, heä thoáng quaûn lyù cuûa Nhaø nöôùc phaûi hieåu roõ ñöôïc vai
troø, vò theá cuûa töøng thieát cheá, töøng boä phaän hôïp thaønh trong cô caâu xaõ hoäi ñoái vôùi xaõ
hoäi noâng thoân. Ñoàng thôøi, phaûi bieát ñöôïc nhöõng bieán ñoåi kinh teá – xaõ hoäi coù taùc ñoäng
tôùi vai troø, vò theá cuûa caùc thieát cheá. Töø ñoù coù nhöõng chuû tröông, bieän phaùp ñeå phaùt
huy maët tích cöïc, haïn cheá, xoaù boû maët tieâu cöïc cuûa chuùng; thaäm chí coù theå phaûi boå
sung, hoaëc ñoåi môùi noäi dung cho phuø hôïp vôùi nhöõng thay ñoåi ñang dieãn ra trong thöùc
teá.
Ñoái vôùi xaõ hoäi noâng thoân, thieát cheá laøng – xaõ vaø Nhaø nöôùc laø nhöõng thieát cheá cô
baûn, coù vò trí quan troïng trong quaûn lyù, ñieàu haønh xaõ hoäi, nhöng chöa ñuû, coøn caùc
thieát cheá xaõ hoäi khaùc nhö gia ñình, doøng hoï, phöôøng hoäi, xoùm, ngoõ cuõng ñoùng nhöõng
vai troø ñaùng keå trong ñôøi soáng xaõ hoäi. Chuùng coù theå boå sung theâm nhöõng yeáu toá tích
cöïc, caàn thieát khaùc cho xaõ hoäi noâng thoân. Thí duï: giaùp laøm taêng cöôøng theâm khoâng
khí daân chuû, xoùm laøm cho tình ñoaøn keát töông trôï laãn nhau trong ñôøi soáng sinh hoaït
haøng ngaøy, phöôøng hoäi hoã trôï nhau trong phaùt trieån saûn xuaát, ngheà nghieäp ..v..v…
Toùm laïi, caùc toå chöùc, caùc thieát cheá xaõ hoäi ñaõ quaùn xuyeán toaøn boä ñôøi soáng, khuoân
maãu, haønh ñoäng cuûa ngöôøi daân, ñoàng thôøi chuùng cuõng baûo ñaûm cho con ngöôøi hoaø
nhaäp vôùi xaõ hoäi ñeå toàn taïi vaø phaùt trieån. Nhö vaäy, ñeå xaõ hoäi noâng thoâng vaän ñoäng vaø
coù söï quaûn lyù toát caàn coù moät heä thoáng caùc thieát cheá chính trò – xaõ hoäi phong phuù, ña
daïng, phuø hôïp vôùi nhu caàu phaùt trieån cuûa xaõ hoäi noâng thoân. Moïi hieän töôïng ñôn giaûn
hoaù, nhaäp cuïc, hay quaù nhaán maïnh vaøo thieát cheá chính trò – xaõ hoäi hoaëc kinh teá naøo
ñoù, ñeàu khoâng phuø hôïp vôùi thöïc tieãn xaõ hoäi noâng thoân.
3. Vaên hoùa noâng thoân
Vaên hoaù laø moät phaïm truø raát roäng, xaõ hoäi hoïc nghieân cöùu vaên hoùa noùi chung, vaên
hoùa ôû noâng thoân noùi rieâng nhö moät hieän töôïng xaõ hoäi, lòch söû ñaëc bieät – moät kieåu vaên
hoaù lòch söû, vaên hoaù cuûa moät khu vöïc laõnh thoå, cuûa moät neàn vaên minh, ñöôïc naûy sinh
treân cô sôû cuøng chung moät laõnh thoå, cuøng chung moät ñònh höôùng chính trò, cuøng moät
cô sôû kinh teá vaø taâm lyù, noù ñöôïc phaùt trieån vaø traûi qua nhöõng bieán ñoåi khaùc nhau.
Nhöõng yeáu toá ñoùng vai troø quan troïng trong ñôøi soáng vaên hoaù noâng thoân laø ñaëc
ñieåm ngheà nghieäp, ñaëc ñieåm nôi cö truù vaø caùch cö truù cuûa daân cö. Vaên hoaù cuõng nhö
caùc hieän töôïng xaõ hoäi khaùc ñöôïc hình thaønh khoâng tuyø thuoäc vaøo caù nhaân con ngöôøi
vaø vaên hoaù toàn taïi laâu daøi hôn nhieàu so vôùi söï toàn taïi cuûa con ngöôøi. Do vaäy vaên hoaù
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 41 -
mang tính oån ñònh töông ñoái vaø noù chi phoái haønh vi öùng söû cuûa con ngöôøi. Vaên hoaù
noâng thoân theå hieän ôû caû khaùi caïnh caáu truùc vaät chaát vaø tinh thaàn.
a) Khía caïnh vaät chaát vaên hoaù noâng thoân
Phaân tích töø khía caïnh caáu truùc vaät chaát cuûa vaên hoaù noâng thoân, chuùng ta thaáy
raèng, haàu nhö moïi laøng ôû noâng thoân ñeàu coù ñình, chuøa,mieáu, - nhöõng vaên hoaù rieâng
giuùp con ngöôøi thoaû maõn nhu caàu tinh thaàn cuûa mình. ÔÛ ñoù, hoï ñöôïcthôø cuùng toå tieân
–ngöôøi saùng laäp laøng; ñöôïc sinh hoaït trong nhöõng phaïm vi xaõ hoäi nhaát ñònh nhö saân
ñình ñeå hoïp toaøn daân, chuøa ñeå cac cuï baø leã baùi, ñeàn mieáu ñeå thôø cuùng … Beân caïnh
vieäc thoûa maõn nhu caàu, motä soá caáu truùc vaät chaát vaên hoùa coøn ñònh höôùng cho pheùp
öùng xöû cuûa con ngöôøi, nhö ñình coù caây ña nhaéc nhôû moïi ngöôøi nhôù toå tieân, nhôù ngöôøi
coù coâng laäp laøng, phaùt trieån laøng. Maùi ñình, gieáng nöôùc, ñöôøng caøy, gheø ñaù vv…
nhaèm taïo neân moâi tröôøng sinh thaùi haøi hoøa, phuø hôïp vôùi ñieàu kieän saûn xuaát vaø trình
ñoä vaên minh ôû noâng thoân.
b) Vaên hoùa tinh thaàn : Bao goàm caùc leã hoäi daân gian
4. Loái soáng cuûa cö daân noâng thoân
Phuï thuoäc vaøo hai yeáu toá cô baûn laø :
a) Ñieàu kieän ngheà nghieäp vaø loái soáng
b) Ñieàu kieän cö truù, vaên hoaù vaø söï hình thaønh loái soáng
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 42 -
CHÖÔNG III: XAÕ HOÄI HOÏC GIA ÑÌNH
I. Ñoái töôïng vaø phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi gia ñình
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
a) Khaùi nieäm gia ñình:
Gia ñình laø moät phaïm truø xuaát hieän raát sôùm trong lòch söû xaõ hoäi loaøi ngöôøi vaø
ñaõ khoâng ngöøng bieán ñoåi cuøng vôùi böôùc tieán cuûa neàn vaên minh nhaân loaïi. Trong lòch
söû loaøi ngöôøi ñaõ traûi qua nhieàu kieåu, loaïi gia ñình khaùc nhau.
Trong taùc phaåm “Nguoàn goác cuûa gia ñình, cuûa sôû höõu tö nhaân vaø cuûa nhaø
nöôùc”. Aêngghen ñaõ khaùi quaùt hoaù caùc thaønh töïu khoa hoïc cuûa caùc vò tieàn boái vaø
ñöông thôøi; ñoàng thôøi oâng ñaõ chæ ra söï bieán hoùa cuûa gia ñình trong lòch söû nhaân loaïi
qua caùc hình thöùc sau ñaây:
-Gia ñình cuøng doøng maùu cho pheùp coù quan heä tính giao trong phaïm vi gia ñình -
giöõa nhöõng ngöôøi cuøng theá heä, giöõa oâng vaø baø, cha vaø meï, giöõa con trai vôùi con gaùi.
-Gia ñình Punaluen ñaõ coù moät böôùc tieán so vôùi gia ñình cuøng moät doøng maùu, vì noù ñaõ
huûy boû quan heä tình giao giöõa anh em trai vaø chò em gaùi. Gia ñình cuøng doøng maùu vaø
gia ñình Punaluen laø nhöõng hình thöùc môùi ñeå thoaùt khoûi cheá ñoä roäng raõi ñaõ töøng toàn
taïi trong thôøi ñaïi moâng muoäi
- Gia ñình caëp ñoâi toàn taïi döôùi thôøi ñaïi daõ man, laø moät hình thöùc keát hoân töøng
caëp trong moät thôøi gian daøi hay ngaén, coù theå bò caét ñöùt deã daøng do yeâu caàu cuûa beân
naøy hay beân kia, vaø con caùi vaãn chæ bieát ñeán meï mình.
- Gia ñình moät vôï moät choàng xuaát hieän ôû giai ñoaïn giöõa thôøi ñaïi daõ man
chuyeån sang thôøi ñaïi vaên minh. Gia ñình ñöôïc döïa treân treân quyeàn thoáng trò cuûa
ngöôøi choàng, nhöõng ñöùa con sinh ra coù cha ñeû roõ raøng thì coù quyeàn thöøa keá taøi saûn
cuûa cha. Maët khaùc quan heä vôï choàng ñöôïc bieåu hieän söï gaén boù chaët cheõ hôn nhieàu,
hai beân khoâng coøn tuøy yù boû nhau, thoâng thöôøng chæ coù ngöôøi choàng môùi coù theå caét
ñöùt quan heä ñoù. Nhöng gia ñình moät vôï moät choàng laïi thöôøng laøm xuaát hieän tình
traïng ña theâ, thì naïn ngoaïi tình vaø naïn ngoaïi daâm laø phoå bieán.
Coù nhieàu quan nieäm vaø ñònh nghóa khaùc nhau veà gia ñình. Theo Levy Strauss (
trong töø ñieån kinh teá – xaõ hoäi Phaùp), gia ñình laø moät nhoùm xaõ hoäi ñöôïc quy ñònh bôûi
ba ñaëc ñieåm thöôøng thaáy nhieàu nhaát:
+ Hoân nhaân
+ Quan heä huyeát thoáng
+ Nhöõng raøng buoäc veà maët phaùp lyù, nghóa vuï, quyeàn lôïi coù tính chaát kinh teá, söï
caám ñoaùn tình duïc gaén vôùi caùc thaønh vieân vaø nhöõng raøng buoäc veà tình caûm, taâm lyù,
tình yeâu, tình thöông vaø söï kính troïng, sôï haõi.
Gia ñình laø moät nhoùm xaõ hoäi ñöôïc hình thaønh treân cô sôû caùc quan heä hoân nhaân (
quan heä tình giao vaø quan heä tình caûm) vaø quan heä huyeát thoáng naûy sinh töø quan heä
hoân nhaân ñoù ( cha meï, con caùi, oâng baø, hoï haøng beân noäi, beân ngoaïi) cuøng chung
soáng; ñoàng thôøi coù theå coù moät soá ngöôøi ñöôïc gia ñình nuoâi döôõng tuy khoâng coù quan
heä maùu muû. Caùc thaønh vieân gia ñình gaén boù vôùi nhau veà traùch nhieäm vaø quyeàn lôïi (
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 43 -
kinh teá, vaên hoùa, tình caûm …) Giöõa hoï coù nhöõng raøng buoäc coù tính phaùp lyù ñöôïc nhaø
nöôùc thöøa nhaän vaø baûo veä; ñoàng thôøi coù nhöõng quy ñònh roõ raøng veà quyeàn ñöôïc pheùp
vaø nhöõng caám ñoaùn trong quan heä tình duïc giöõa caùc thaønh vieân trong gia ñình.
I. Robertson moät nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ cho raèng : Gia ñình laø moät nhoùm ngöôøi coù
quan heä hoï haøng,hoân nhaân,hoaëc do vieäc nhaän nuoâi naáng ,thöôøng xuyeân chung soáng
trong moät ñôn vò kinh teá vaø cuøng nhau chaêm soùc theá heä treû
b). Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
Do vò trí quan troïng cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình ñoái vôùi moãi caù nhaân vaø ñoái vôùi ñôøi
soáng xaõ hoäi nhö laø caàu noái giöõa caù nhaân vaø xaõ hoäi, neân gia ñình ñaõ vaø ñang laø ñoái
töôïng nghieân cöùu cuûa nhieàu boä moân khoa hoïc khaùc nhau. Thí duï; taâm lyù hoïc nghieân
cöùu quaù trình hình thaønh vaø hoaøn thieän nhaân caùch cuûa caù nhaân trong gia ñình. Daân soá
hoïc cuõng quan taâm ñeán vai troø cuûa gia ñình vaø cô caáu trong taùi saûn xuaát daân soá. Noù
xem xeùt thaùi ñoä cuûa caùc caù nhaân vaø ñöôïc ño baèng haèng soá caùc ñaùm cöôùi, veà tyû leä
hoân nhaân keùo daøi beàn vöõng, veà thaùi ñoä cuûa ñoâi vôï choàng tröôùc vieäc sinh con ñeàu
ñaën, veà quy moâ gia ñình…
Nhaân chuûng hoïc nhaán maïnh ñeán tính bieán ñoåi ña daïng cuûa caùc loaïi hình gia ñình
giöõa caùc neàn vaên hoaù. Daân toäc hoïc nghieân cöùu nhöõng ñaëc ñieåm cuûa loái soáng vaø sinh
hoaït cuûa gia ñình vôùi nhöõng ñaëc tröng daân toäc khaùc nhau. Kinh teá hoïc chuù yù ñeán gia
ñình vôùi tö caùch laø moät ñôn vò kinh teá, ñôn vò tieâu duøng. Söû hoïc nghieân cöùu nhöõng
hình thaùi gia ñình ñaõ coù trong lòch söû (nhöõng söï kieän mang tính ñôn nhaát). Luaät hoïc
quan taâm ñeán söï toàn taïi nhöõng quan heä coù tính luaät phaùp cuûa gia ñình.
Xaõ hoäi hoïc gia ñình quan taâm nghieân cöùu gia ñình nhö moät hieän töôïng xaõ hoäi
hoaøn chænh treân hai bình dieän:
+ Gia ñình vôùi tö caùch laø moät thieát cheá xaõ hoäi, nghóa laø nghieân cöùu moái quan heä
taùc ñoäng qua laïi giöõa gia ñình vaø xaõ hoäi thoâng qua caùc chöùc naêng cuûa noù.
+ Gia ñình laø moät nhoùm taâm lyù - tình caûm ñaëc thuø, nghóa laø nghieân cöùu caùc moái
quan heä beân trong cuûa gia ñình, ñoù laø quan heä giöõa caùc thaønh vieân, quan heä giôùi,
quan heä giöõa caùc theá heä.
- Gia ñình laø moät thieát cheá xaõ hoäi: thieát cheá xaõ hoäi laø moät heä thoáng xaõ hoäi phöùc
hôïp cuûa caùc chuaån möïc veà caùc vai troø xaõ hoäi, coù söï gaén boù qua laïi vôùi nhau, ñöôïc taïo
neân vaø hoaït ñoäng nhaèm thöïc hieän caùc chöùc naêng xaõ hoäi quan troïng. Ñoù laø nhöõng moâ
hình vaø quy taéc chuaån möïc vaø taùc ñoäng töông hoã vaø thoaû maõn caùc nhu caàu xaõ hoäi. Coù
nhieàu loaïi thieát cheá cô baûn ñang hoaït ñoäng vaø taùc ñoäng laãn nhau: thieát cheá nhaø nöôùc,
thieát cheá kinh teá, thieât cheá giaùo giuïc, thieát cheá toân giaùo, thieát cheá gia ñình.
Khi xem xeùt gia ñình nhö moät thieát cheá, ngöôøi ta nghieân cöùu xem gia ñình toàn taïi
nhaèm muïc ñích gì, thöïc hieän nhöõng chöùc naêng gì?
Thieát cheá gia ñình ra ñôøi, toàn taïi vaø phaùt trieån tröôùc heát do söï caàn thieát ñieàu tieát
caùc quan heä nam - nöõ cuûa xaõ hoäi. Xaõ hoäi thöøa nhaän vaø pheâ chuaån söï chung soáng cuûa
ñoâi nam, nöõ döôùi hình thöùc hoân nhaân, quy ñònh traùch nhieäm cuûa hoï vôùi nhau, traùch
nhieäm cuûa hoï ñoái vôùi con caùi vaø xaõ hoäi.
Nghieân cöùu gia ñình nhö moät thieát cheá xaõ hoäi laø chuù yù ñeán moái quan heä giöõa gia
ñình vôùi caùc thieát cheá xaõ hoäi khaùc nhö nhaø nöôùc, kinh teá, toân giaùo, giaùo duïc. Nghieân
cöùu taùc ñoäng qua laïi giöõa gia ñình vaø xaõ hoäi thoâng qua vieäc thöïc hieän caùc chöùc naêng
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 44 -
cuûa noù, quan heä gia ñình vôùi caùc taäp hôïp xaõ hoäi khaùc nhau nhö nhaø tröôøng, laøng xoùm,
baïn beø, ñoàng nghieäp, caùc toå chöùc chính trò, vaên hoaù..v..v..
- Gia ñình laø nhoùm taâm lyù tình caûm xaõ hoäi ñaëc thuø:
Gia ñình laø moät taäp theå maø ôû ñoù moái quan heä maùu muû, ruoät thòt vaø quan heä tình
caûm, traùch nhieäm, ñeå gaén boù caùc thaønh vieân baèng nhöõng sôïi daây lieân heä thöôøng
xuyeân, laâu daøi, suoát ñôøi ngöôøi. Hoï quan taâm ñeán nhau, hy sinh cho nhau khoâng tính
thieät hôn, duø coù söï xaõ caùch, chia ly, duø xaõ hoäi coù nhöõng ñaûo loän to lôùn cuõng khoù loøng
phaù vôõ noåi nhöõng quan heä naøy.
Xem xeùt gia ñình nhö moät thieát cheá, ngöôøi ta nhaán maïnh ñeán moái quan heä, taùc
ñoäng laãn nhau giöõa gia ñình vaø xaõ hoäi, caùc chöùc naêng cuûa gia ñình. Coøn khi xem xeùt
gia ñình nhö moät nhoùm taâm lyù tình caûm xaõ hoäi nhoû, ngöôøi ta thöôøng chuù yù ñeán tính
ñoäc laäp töôùng ñoái cuûa noù, ñoù laø söï taùc ñoäng qua laïi trong noäi boä cuûa caùc thaønh vieân
ñeå thoaû maõn caùc nhu caàu rieâng tö cuûa hoï.
2. Cô sôû lyù luaän vaø phöông phaùp nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
Cô sôû lyù luaän cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
Theo quan ñieåm duy vaät veà lòch söû, söï saûn xuaát ra tö lieäu vaø söï saûn xuaát ra con
ngöôøi cuõng nhö söï taùi saûn xuaát khoâng ngöøng ra tö lieäu saûn xuaát vaø con ngöôøi laø nhaân
toá neàn taûng coù tính quyeát ñònh cuûa xaõ hoäi. Söï phaùt trieån cuûa gia ñình cuõng gaén vôùi söï
phaùt trieån cuûa gia ñình cuõng gaén vôùi söï phaùt trieån cuûa saûn xuaát, taùi saûn xuaát vaät chaát
vaø tinh thaàn cuõng nhö taùi saûn xuaát ra con ngöôøi. Quan ñieåm ñoù ñöôïc Aêngghen trình
baøy roõ trong taùc phaåm “Nguoàn goác cuûa gia ñình, cuûa sôû höõu tö nhaân vaø cuûa nhaø
nöôùc”
“Theo quan ñieåm duy vaät, nhaân toá quyeát ñònh trong lòch söû, quy ñeán cuøng, laø saûn
xuaát vaø taùi saûn xuaát ra ñôøi soáng tröïc tieáp. Nhöng baûn thaân söï saûn xuaát ñoù laïi coù hai
loaïi. Moät loaïi laø saûn xuaát ra tö lieäu sinh hoaït, ra thöùc aên, quaàn aùo, vaø nhaø ôû vaø
nhöõng coâng cuï caàn thieát ñeå saûn xuaát ra nhöõng thöù ñoù; maët khaùc laø söï saûn xuaát ra baûn
thaân con ngöôøi, laø söï truyeàn noøi gioáng. Nhöõng thieát cheá xaõ hoäi trong ñoù nhöõng con
ngöôøi cuûa moät thôøi ñaïi lòch söû nhaát ñònh, vaø cuûa moät nöôùc nhaát ñònh ñang soáng, laø do
hai loaïi saûn xuaát ñoù quyeát ñònh: moät maët laø do trình ñoä phaùt trieån cuûa lao ñoäng, vaø
maët khaùc laø do trình ñoä phaùt trieån cuûa gia ñình”
Phaûi nhaán maïnh raèng, trình ñoä vaên minh cuûa moãi thôøi ñaïi ñaõ coù aûnh höôûng lôùn
ñeán cuoäc soáng vaø caùc quan heä noäi boä gia ñình. Vì vaäy, khoa hoïc veà gia ñình nhaán
maïnh söï caàn thieát phaûi nghieân cöùu gia ñình trong khung caûnh moät neàn vaên hoaù nhaát
ñònh vaø nhöõng quan heä cuûa noù vôùi neàn vaên hoùa ñoù.
Trong neàn vaên minh noâng nghieäp, gia ñình laø ñôn vò röôøng coät cuûa xaõ hoäi ,vôùi
neàn saûn xuaát noâng nghieäp töï caáp, töï tuùc, neân gia ñình laø ñôn vò toå chöùc saûn xuaát töï
chuû.
Neàn vaên minh coâng nghieäp ra ñôøi cuøng vôi söï phaùt trieån caùc ngaønh coâng nghieäp
maùy moùc kyõ thuaät, söï hình thaønh nhieàu ñoâ thò lôùn, taäp trung thu huùt daân cö ôû noâng
thoân ra thaønh thò, vieäc thueâ lao ñoäng taêng raát nhanh, trong ñoù coù ñoâng ñaûo phuï nöõ.
Gia ñình khoâng coøn laø ñôn vò lao ñoäng saûn xuaát töï chuû maø goàm nhöõng ngöôøi lao ñoäng
laøm thueâ, coâng nhaân vieân chöùc, hoaëc chuû xí nghieäp, nhaø quaûn lyù kinh doanh,…v..v..
Phuï nöõ ñaõ tham gia vaøo quaù trình saûn xuaát, hoaït ñoäng xaõ hoäi vaø cuõng phaûi caùch xa
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 45 -
gia ñình, con caùi. Coâng vieäc noäi trôï trôû thaønh gaùnh naëng ñoái vôùi phuï nöõ, coâng vieäc
noäi trôï bò xaõ hoäi coi laø thaát nghieäp, khoâng ñem laïi lôïi ích kinh teá cho gia ñình.
Hoân nhaân cuûa ñoâi nam nöõ trôû thaønh söï töï do löïa choïn maø khoâng phaûi do cha meï
aùp ñaët. Hoï ñöôïc giaûi phoùng khoûi nhöõng troùi buoäc cuûa hoï haøng, thaân toäc. Lôïi ích caù
nhaân, hanh phuùc caù nhaân cuûa ñoâi nam nöõ ñöôïc ñeà cao. Nhieàu chöùc naêng cuûa gia ñình
ñöôïc caùc thieát cheá xaõ hoäi khaùc ñaûm nhieäm hay hoã trôï nhö nuoâi daïy treû em, chaêm soùc
ngöôøi oám, ngöôøi giaø,dòch vuï gia ñình..v..v Xaõ hoäi can thieäp saâu hôn vaøo coâng vieäc
gia ñình, vì gia ñình chuû yeáu laø ñôn vò sinh saûn, tieâu duøng, vaø tình caûm.
Cô caáu gia ñình hai theá heä laø phoå bieán. Tuoåi thoï con ngöôøi laïi taêng leân, vaán ñeà
chaêm soùc ngöôøi giaø caû, soáng coâ ñôn noåi leân gay gaét. Quy moâ gia ñình nhoû ñi raát
nhieàu, soá con sinh ra chæ moät hay hai ñöùa, neân quan heä anh em ruoät thòt, ñeán hoï haøng
noäi ngoaïi ngaøy caøng ít ñi. Ñieàu naøy aûnh höôûng ñeán vieäc nuoâi daïy treû em (cuøng vôùi
tình traïng coù nhöõng ñöùa treû nhieàu cha, nhieàu meï do boá meï chuùng keát hoân nhieàu laàn).
Thôøi gian ñöùa treû soáng phuï thuoäc vaøo cha meï keùo daøi töø tuoåi thieáu nieân ñeán tuoåi
thaønh nieân. Gia ñình nuoâi döôõng, lo toan moïi nhu caàu. Thôøi gian chung soáng cuûa ñoâi
vôï choàng keùo daøi hôn tröôùc nhieàu.
Quan ñieåm phöông phaùp luaän cô baûn ñeå nghieân cöùu vaán ñeà gia ñình laø:
+ Nghieân cöùu baûn chaát cuûa moái quan heä beân trong cuûa gia ñình laø quan heä vaät
chaát, tình duïc, quan heä tình caûm, taâm lyù, vaên hoaù, quan heä hoã trôï, ñeàu lieân keát vôùi
nhau. Gia ñình vöøa noùi ñeán caùc caù nhaân (individu) vaø vöøa noùi ñeán caùc quan heä
(relations);
+ Nghieân cöùu baûn chaát cuûa moái quan heä giöõa gia ñình vaø xaõ hoäi;
+ Tìm hieåu caùi quyeát ñònh söï thay ñoåi, phaùt trieån cuûa gia ñình vaø quy luaät vaän
ñoäng töï thaân cuûa noù;
+ Gia ñình laø moät phaïm truø lòch söû bieán ñoåi theo thôøi gian vaø khoâng gian. Ñoàng
thôøi, gia ñình laø moät cô theå soáng vaän ñoäng, bieán ñoåi cuøng vôùi quaù trình phaùt trieån cuûa
xaõ hoäi loaøi ngöôøi.
3. Phöông phaùp nghieân cöùu
Caùc coâng trình nghieân cöùu veà xaõ hoäi hoïc gia ñình söû duïng caùc phöông phaùp ñieàu
tra xaõ hoäi hoïc noùi chung. Chuù yù vieäc nghieân ñònh löôïng keát hôïp vôùi ñònh tính.
II. Noäi dung nghieân cöùu cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
1. Cô caáu, quy moâ cuûa gia ñình
a) Phaân loaïi cô caáu gia ñình vaø söï bieán ñoåi cuûa quy moâ, cô caáu gia ñình:
Cô caáu gia ñình (Structure Familiale) laø soá löôïng, thaønh phaàn vaø quan heä qua laïi
giöõa caùc thaønh vieân trong gia ñình.
- Phaân loaïi cô caáu gia ñình theo soá ngöôøi trong gia ñình vaø theo soá heä trong gia
ñình.
+ Theo soá ngöôøi trong gia ñình nhö ñôn hoân (moät vôï, moät choàng), ña hoân laø nhieàu
vôï (ña theâ), nhieàu choàng (ña phu) laø hoân nhaân nhoùm.
+ Theo soá theá heä trong gia ñình, gia ñình haït nhaân laø moät caëp vôï choàng vaø con caùi
chöa ñeán tuoåi tröôûng thaønh (hai theá heä), neáu tröôøng hôïp moät choàng hai vôï thì gia ñình
ngöôøi vôï thöù hai coù theå goïi laø gia ñình gheùp. Coù hai loaïi gia ñình haït nhaân laø: gia
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 46 -
ñình ñaày ñuû vaø gia ñình khoâng ñaày ñuû. Vaéng choàng hay vaéng vôï do nhieàu nguyeân
nhaân khaùc nhau nhö goaù buïa, ly dò, ly thaân, coù con ngoaøi giaù thuù ..v..v; gia ñình môû
roäng (nhieàu theá heä, ba theá heä trôû leân), coøn goïi laø gia ñình lôùn.
+ Quy moâ gia ñình tính soá löôïng ngöôøi trong gia ñình coù xu höôùng giaûm ñi cuøng
vôùi quaù trình tyû leä sinh ñeû ñöôïc haï thaáp, chuû yeáu ôû nhieàu nöôùc phaùt trieån; ñoàng thôøi,
do phaùt trieån nhieàu gia ñình haït nhaân hai theá heä, giaûm soá löôïng caùc gia ñình môû roäng
nhieàu theá heä.
b) Nhöõng quan heä trong gia ñình : bao goàm caùc vò theá vaø ñòa vò trong gia ñình.
2. Caùc chöùc naêng vaø xu höôùng bieán ñoåi cuûa caùc chöùc naêng gia ñình
a) Caùc chöùc naêng gia ñình
Chöùc naêng gia ñình laø söï ñoùng goùp cuûa gia ñình vaøo söï toàn taïi cuûa heä thoáng xaõ
hoäi. Chöùc naêng gia ñình laø moät trong nhöõng khaùi nieäm then choát, moät trong nhöõng
phaïm truø cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình. Gia ñình ñöôïc sinh ra, toàn taïi vaø phaùt trieån,
chính noù coù söù meänh ñaûm ñöông nhöõng chöùc naêng ñaëc bieät maø xaõ hoäi vaø töï nhieân ñaõ
trao cho, khoâng moät thieát cheá xaõ hoäi naøo khaùc coù theå thay theá ñöôïc.
- Chöùc naêng taùi saûn xuaát ra con ngöôøi, ra theá heä töông lai. Xaõ hoäi toàn taïi
vaø phaùt trieån döïa treân hai cô sôû quan troïng laø taùi saûn xuaát ra cuûa caûi vaät
chaát vaø taùi san xuaát ra chính baûn thaân con ngöôøi. Vieäc taùi saûn xuaát ra theá
heä töông lai, moät maët, ñeå ñaùp öùng yeáu caàu cuûa xaõ hoäi; maët khaùc, ñeå ñaùp
öùng vaø thoaû maõn nhu caàu cuûa caùc thaønh vieân trong gia ñình, taïo ra nieàm
vui vaø haïnh phuùc cuûa moãi caù nhaân.
- - Chöùc naêng laøm kinh teá ñeå baûo ñaûm caùc nhu caàu sinh soáng, aên, ôû cuûa
caùc thaønh vieân trong gia ñình. Tuyø theo trình ñoä phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, gia
ñình coù theå trôû thaønh ñôn vò kinh teá cô sôû, noù hoaït ñoäng chuû ñoäng vaø töï
chuû (nhö ôû Vieät Nam hieän nay) hoaëc gia ñình vaãn laøm kinh teá, nhöng
khoâng hoaït ñoäng nhö moät ñôn vò ñoäc laäp, töï chuû. Duø trong ñieàu kieän naøo,
gia ñình cuõng phaûi baûo ñaûm caùc nhu caàu sinh hoaït vaät chaát vaø tinh thaàn
cho xaõ hoäi. Ñoàng thôøi, gia ñình trôû thaønh moät ñôn vò tieâu duøng quan troïng
thuùc ñaåy söï phaùt trieån cuûa saûn xuaát vaø phaân phoái, giao löu haøng hoaù cho
xaõ hoäi.
- Chöùc naêng nuoâi döôõng vaø giaùo duïc con caùi laø moät chöùc naêng heát söùc quan troïng
cuûa gia ñình maø xaõ hoäi (nhaø tröôøng caùc toå chöùc quaàn chuùng ..v..v) khoâng theå thay theá
ñöôïc. Söï hình thaønh nhaân caùch cô baûn cuûa ñöùa treû chòu aûnh höôûng cuûa giaùo duïc gia
ñình. Vieäc hoaøn thieän, cuûng coá nhaân caùch con ngöôøi ôû tuoåi tröôûng thaønh vaø veà sau
cuõng do taùc ñoäng lôùn cuûa ñôøi soáng, sinh hoaït, vaên hoaù gia ñình. Nhöõng ñaëc ñieåm, öu
theá cuûa giaùo duïc gia ñình so vôùi giaùo duïc cuûa nhaø tröôøng, cuûa xaõ hoäi ñoái vôùi treû laø söï
quan taâm caù bieät, tính thöïc tieãn, tính thuyeát phuïc,giaùo duïc döïa treân tình caûm, tình
thöông, vaø giaùo duïc baèng haønh ñoäng tröïc tieáp.v..v..
- Chöùc naêng baûo ñaûm söï caân baèng taâm lyù, thoaû maõn nhu caàu tình caûm cuûa caùc
thaønh vieân gia ñình ngaøy caøng chieám moät vò trí quan troïng xaõ hoäi hieän ñaïi ñeå cuûng coá
ñoä beàn vöõng cuûa hoân nhaân vaø gia ñình.
Gia ñình caàn thoaû maõn caùc nhu caàu tình caûm (keå caû söï hoaø hôïp veà tình duïc) giöõa
vôï vaø choàng, giöõa cha meï vaø con caùi. Trong xaõ hoäi hieän ñaïi, ñoä beàn vöõng cuûa gia
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 47 -
ñình khoâng chæ phuï thuoäc vaøo söï raøng buoäc caùc moái quan heä theo chieàu doïc giöõa caùc
thaønh vieân: vôï choàng – cha meï – con caùi; veà traùch nhieäm vaø nghóa vuï: coù söï hy sinh
lôïi ích caù nhaân cho lôïi ích gia ñình. Maët khaùc, ngaøy caøng bò chi phoái bôûi caùc moái
quan heä theo chieàu ngang, giöõa ñoâi vôï choàng coù söï hoaø hôïp veà tình caûm, taâm lyù, tình
duïc, söï baûo ñaûm yeâu caàu veà haïnh phuùc; töï do daân chuû cuûa caù nhaân trong cuoäc soáng
chung.
Gia ñình laø nôi theå hieän tình caûm saâu saéc nhaát. Ñôøi soáng noäi taâm gia ñình coù yù
nghóa ngaøy caøng taêng. Xu höôùng chung cuûa söï phaùt trieån gia ñình laø chuyeån töø chöùc
naêng laøm kinh teá sang chöùc naêng tình caûm vaø giaùo duïc con caùi.
- Chöùc naêng baûo veä, chaêm soùc söùc khoeû ngöôøi oám, ngöôøi giaø, treû em cuûa gia ñình.
b) Xu höôùng bieán ñoåi chöùc naêng cuûa gia ñình trong xaõ hoäi hieän ñaïi.
Söï hình thaønh caùc chöùc naêng cuûa gia ñình baét nguoàn töø hai yeáu toá cô baûn: nhu caàu
cuûa xaõ hoäi; ñaëc ñieåm cuûa baûn thaân toå chöùc gia ñình. Hai yeáu toá naøy laïi bieán ñoåi
trong lòch söû, neân trong söï phaùt trieån cuûa gia ñình thöôøng coù hai xu höôùng: xoaù boû
chöùc naêng naøy cuûa gia ñình vaø xuaát hieän chöùc naêng khaùc thay ñoåi noäi dung vaø tính
chaát cuûa caùc chöùc naêng.
- Xu höôùng töø gia ñình ña chöùc naêng sang gia ñình ñôn chöùc naêng (chuyeân moân
hoaù). Gia ñình luùc ñaàu laø quan heä xaõ hoâi duy nhaát (Maùc, Aêngghen) ôû thôøi ñaïi moâng
muoäi. Chöùc naêng cuûa gia ñình cuõng laø chöùc naêng cuûa xaõ hoäi. Gia ñình laø coäng ñoàng
sinh hoaït vaø coäng ñoàng lao ñoäng, laø khuoân khoå toàn taïi vaø laø theá giôùi cuûa moãi ngöôøi.
Daàn daàn cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa phaân coâng xaõ hoäi, vaø caùc quan heä xaõ hoäi, neân
quan heä gia ñình taùch bieät vôùi caùc quan heä xaõ hoäi. Caùc chöùc naêng cuûa gia ñình ñöôïc
chuyeân moân hoaù trôû thaønh töông ñoái ñoäc laäp vôùi xaõ hoäi vaø bò xaõ hoäi chi phoái.
- Gia ñình töø moät ñôn vò saûn xuaát troû thaønh moät ñôn vò tieâu duøng laø chuû yeáu.
Trong veàn kinh teá töï nhieân kinh teá noâng nghieäp, töï caáp töï tuùc laø chuû yeáu, neân gia
ñình laø moät ñôn vò kinh teá töï chuû, chöùc naêng laøm kinh teá ñöôïc coi laø chöùc naêng töï
nhieân cuûa gia ñình. Noù quy ñònh söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa gia ñình. Böôùc sang xaõ
hoäi coâng nghieäp, gia ñình khoâng coøn laø ñôn vò saûn xuaát töï chuû maø chuû yeáu laø ñôn vò
tieâu duøng, quaûn lyù vaø toå chöùc ñôøi soáng vaät chaát cho caùc thanh nieân. Nhieàu chöùc naêng
khaùc cuûa gia ñình cuõng ñöôïc caùc thieát cheá xaõ hoäi khaùc san seû traùch nhieäm nhö vieäc
gia ñình ..v..v.. Ngöôøi ta cho raèng, gia ñình hieän ñaïi chuû yeáu chæ coøn laïi chöùc naêng:
sinh con ñeû caùi vaø chaêm soùc caùc thaønh vieân veà maët tình caûm, taâm lyù.
- Söï thay ñoåi veà chaát caùc chöùc naêng cuûa gia ñình hieän ñaïi. Söï thay ñoåi veà tính
chaát cuûa chöùc naêng sinh ñeû töø moät quùa trình xaõ hoäi töï nhieân sang quaù trình xaõ hoäi töï
giaùc (khoâng phaùi cöù laáy nhau laø ñoâi nam nöõ phaûi coù con, maø ñoù laø söï ñieàu chænh coù yù
thöùc). Tröôùc ñaây khoâng coù söï taùch rôøi giöõa chöùc naêng sinh ñeû cuûa gia ñình vôùi söï
thoaû maõn veà tinh duïc. Ngaøy nay, vôùi bieän phaùp traùnh thai, ngöôøi ta taùch ñöôïc chöùc
naêng sinh ñeû ra khoûi nhu caàu ñaùp öùng veà sinh lyù.
- Chöùc naêng giaùo duïc cuûa gia ñình. Tröôùc ñaây, giaùo duïc cuûa gia ñình ñoái
vôùi treû em ñoàng nhaát vôùi giaùo duïc xaõ hoäi. Ngaøy nay, coù söï boå sung, hoã
trôï raát nhieàu cuûa giaùo duïc xaõ hoäi qua hoaït ñoäng cuûa caùc tröôøng hoïc vaø
caùc toå chöùc xaõ hoäi vaø ñoaøn theå. Vì vaäy, coù söï keát hôïp giöõa giaùo duïc xaõ
hoäi vaø giaùo duïc gia ñình.
Khi nghieân cöùu veà gia ñình caàn chuù yù ñeán vai troø cuûa gia ñình Vieät nam truyeàn
thoáng, nhöõng thaønh coâng cuûa noù trong vieäc baûo löu caùc giaù trò xaõ hoäi ,trong vieäc
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 48 -
giaùo duïc con caùi…. vaø gia ñình Vieät Nam trong boái caûnh hieän nay,ñaëc bieät chuù ñeán
söï bieán ñoåi cuûa gia ñình hieän ñaïi döôùi taùc ñoäng cuûa neàn kinh teá thò tröôøng cuõng nhö
caùc vaán ñeà xaõ hoäi ñaët ra :Ñoä beàn vöõng cuûa gia ñình vaø gia ñình Vieät Nam hieän nay
,söï bình ñaúng veà giôùi trong gia ñình cuøng vôùi söï tham gia roäng raõi cuûa phuï nöõ vaøo
caùc quaù trình saûn xuaát xaõ hoäi,vieäc giaùo duïc , vaán ñeà keá hoaïch hoùa gia ñình vaø vieäc
goùp phaàn haï thaáp toác ñoä gia taêng daân soá ôû nöôùc ta……..
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 49 -
CHÖÔNG IV: DÖ LUAÄN XAÕ HOÄI
I. Baûn chaát cuûa dö luaän xaõ hoäi
1. Khaùi nieäm
Thuaän ngöõ “dö luaän xaõ hoäi” ñöôïc hình thaønh töø hai töø: public (coäng ñoàng) vaø
opinion (yù kieán). Cho ñeán nay, coù nhieàu yù kieán khaùc nhau veà khaùi nieäm naøy, nhöng
phaàn lôùn caùc nhaø khoa hoïc ñeàu cho raèng:
Dö luaän xaõ hoäi laø moät hieän töôïng xaõ hoäi ñaëc bieät, bieåu thò thaùi ñoä phaûn xeùt, ñaùnh
giaù cuûa quaàn chuùng ñoái vôùi caùc vaán ñeà maø xaõ hoäi quan taâm.
Dö luaän xaõ hoäi laø moät hieän taâm traïng xaõ hoäi, söï phaùn xeùt, ñaùnh giaù cuûa caùc nhoùm
xaõ hoäi, cuûa nhaân daân noùi chung veà caùc hieän töông xaõ hoäi, phaûn aùnh nhöõng lôïi ích xaõ
hoäi caáp baùch treân cô sôû caùc quan heä xaõ hoäi ñang toàn taïi.
Dö luaän xaõ hoäi laø moät hieän töông thuoäc lónh vöïc ñôøi soáng tình thaàn cuûa xaõ hoäi,
theå hieän taâm traïng xaõ hoäi, moät hình thöùc bieåu hieän cuûa traïng thaùi yù thöùc xaõ hoäi. Ñaây
laø moät traïng thaùi toaøn veïn, bao quaùt veà noäi dung, caû veà maët trí tueä, caûm xuùc vaø caû
maët yù chí cuûa yù thöùc xaõ hoäi. Noù khoâng chæ theå hieän moät maët rieâng reõ naøo ñoù cuûa yù
thöùc xaõ hoäi nhö trieát hoïc, ñaïo ñöùc hoïc, yù thöùc chính trò maø coøn laø söï theå hieän moät
caùch toång hôïp cuûa yù thöùc xaõ hoäi trong moät thôøi gian nhaát ñònh bao goàm caû maët yù thöùc
heä vaø taâm lyù xaõ hoäi.
Tính ñaëc thuø cuûa dö luaän xaõ hoäi chæ ra möùc ñoä xem xeùt, söï theå hieän cuûa dö luaän
xaõ hoäi. Dö luaän xaõ hoäi phaûi ñöôïc theå hieän ñaày ñuû ôû möùc ñoä lôøi noùi vaø ôû möùc ñoä haønh
vi. Khi dö luaän xaõ hoäi hình thaønh, coäng ñoàng xaõ hoäi ñi töø phaàn ñaùnh giaù chung tôùi laäp
tröôøng haønh ñoäng, kieán nghò chung leân caáp treân vaø tuyø theo ñieàu kieän maø chuyeån hoaù
töø lôøi noùi ñeán haønh ñoäng. Thaùi ñoä, tình thaàn nhö vaäy theå hieän nhö laø thaùi ñoä tình thaàn
thöïc tieãn, thuùc ñaåy haønh ñoïng thöïc tieãn. Quaù trình naøy theå hieän roõ raøng trong caùc
cuoäc tröng caàu yù kieán nhaân daân veø caùc chuû tröông, chính saùch, veà caùc dö luaät trong
quaù trình phaùt trieån caùch maïng cuûa nhaân daân. Chính vì vaäy dö luaän xaõ hoäi ñöôïc xem
nhö laø moät hoaït ñoäng taâm lyù xaõ hoäi, laø caàu noái giöõa yù thöùc xaõ hoäi vaø haønh ñoäng xaõ
hoäi. Sö phaûn aùnh thöïc teá trong dö luaän xaõ hoäi tröôùc heát coù tính chaát ñaùnh giaù caùc hieän
töôïng xaõ hoäi ñeå xaùc ñònh haønh vi öõng xöû cuûa con ngöôøi. Nghieân cöùu vaán ñeà dö luaän
xaõ hoäi phaûi xem xeùt ôû caùc khía caïnh sau:
- Khaùch theå cuûa dö luaän xaõhoäi laø nhöõng söï kieän khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi.
Ñeå xaùc ñònh ñöôïc khaùch theå cuûa dö luaän xaõ hoäi coù theå döïa vaøo hai daáu hieäu cô baûn
sau:
+ Lôïi ích chung ñöôïc xem nhö laø tieâu chuaån haøng ñaàu ñeå xaùc ñònh khaùch theå cuûa
dö luaän xaõ hoäi, bôûi vì lôïi ích chung laø cô sôû xuaát hieän caùc tranh luaän taäp theå. Tuy
nhieân, trong moái quan heä vôùi yù thöùc, lôïi ích caù theå cuøng toàn taïi ôû ngoaøi dö luaän xaõ
hoäi. Baûn thaân dö luaän xaõ hoäi chæ toàn taïi treân cô sôû lôïi ích chung.
+ Nhöõng tranh luaän gaén lieàn vôùi lôïi ích xaõ hoäi ñöôïc moïi ngöôøi quan taâm laø ñieàu
kieän cô baûn thöù hai ñeå xaùc ñònh khaùch theå cuûa dö luaän xaõ hoäi.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 50 -
- Chuû theå cuûa dö luaän xaõ hoäi laø toaøn theå xaõ hoäi noùi chung, laø quaàn
chuùng nhaân daân, caùc toå chöùc xaõ hoäi….
Ñaëc ñieåm cuûa dö luaän xaõ hoäi laø:
1. Dö luaän xaõ hoäi coù tính coâng chuùng; 2. Dö luaän xaõ hoäi lieân heä chaët cheõ vôùi
quyeàn lôïi cuûa caùc caù nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi; 3. Dö luaän xaõ hoäi deã thay ñoåi.
2. Dö luaän xaõ hoäi vaø moät soá khaùi nieäm lieân quan
a) Dö luaän xaõ hoäi vaø tin ñoàn
Tin ñoàn laø tin töùc veà moät söï vieäc, moät söï kieän coù thaät hay khoâng coù thaät, hoaëc chæ
laø söï lan truyeàn töø ngöôøi naøy sang ngöôøi khaùc nhöng thieáu döï lieäu kieåm chöùng. Tin
ñoàn chæ thaønh dö luaän cuûa nhoùm, cuûa taäp theå lôùn hay nhoû khi coù söï phaùn xeùt, ñaùnh
giaù veà söï vieäc, söï kieän ñoù.
Coøn trong dö luaän xaõ hoäi, moïi vaán ñeà phaûi ñöôïc kieåm chöùng qua caùc phöông tieän
thoâng tin ñaïi chuùng vaø nhöõng nguoàn tin coù traùch nhieäm. Tin ñoàn coù ñaëc ñieåm sau:
cöôøng ñoä tin ñoàn phuï thuoäc vaøo tính haáp daãn vaø möùc ñoä khoâng xaùc ñònh cuûa vaán ñeà,
hình thöùc laây lan: ruùt goïn chi tieát; cöôøng ñieäu hoaù; caùc thoâng tin ñöôïc saép xeáp theo
ñoäng cô cuûa ngöôøi truyeàn tin.
b) Dö luaän xaõ hoäi vaø chuaån möïc xaõ hoäi
Dö luaän xaõ h oäi coù taùc duïng ñieàu chænh haønh vi con ngöôøi,vì noù ñöa ra nhöõng
nhaän xeùt ñaùnh giaù treân cô sôû chuaån möïc xaõ hoäi. Dö luaän xaõ hoäi coù theå goùp phaàn taïo
ra nhöõng chuaån möïc xaõ hoäi môùi, loaïi boû nhöõng giaù trò chuaån möïc cuõ; hoaëc noù coù theå
taäp hôïp caùc chuaån möïc xaõ hoäi vôùi nhau vaø taïo ra moät söùc maïnh môùi.
3. Quaù trình hình thaønh dö luaän xaõ hoäi
Dö luaän xaõ hoäi khoâng phaûi laø keát quaû cuûa söï töông taùc cuûa caùc yù kieán caù nhaân
hình thaønh neân söï phaùn xeùt, ñaùnh giaù chung cuûa soá ñoâng trong coäng ñoàng ngöôøi.
Quaù trình naøy chia thaønh boán böôùc:
Böôùc thöù nhaát: caùc caù nhaân, caùc nhoùm xaõ hoäi tieáp xuùc, laøm quen, chöùng kieán,
hình dung söï kieän, hoaït ñoäng, söï vieäc taïo neân caûm giaùc ban ñaàu xung quanh
nhöõng thoâng tin veà caùc hieän töôïng cuûa söï kieän ñoù.
Böôùc thöù hai: trao ñoåi, baøn luaän veà caùc caûm nghó, caùc yù kieán xung quanh ñoåi
töôïng cuûa dö luaän. Töø ñaây, yù kieán cuûa caù nhaân chuyeån töø lónh vöïc yù thöùc caù nhaân
sang yù thöùc xaõ hoäi.
Böôùc thöù ba: caùc yù kieán caù nhaân khaùc nhau ñöôïc thoáng nhaát treân cô sôû nhöõng
quan ñieåm cô baûn ñeå hình thaønh söï ñaùnh giaù chung veà caùc hieän töôïng. Caùc quan
ñieåm xaõ hoäi, nhöõng ñaùnh giaù chung veà caùc hieän töôïng. Caùc quan ñieåm xaõ hoäi,
nhöõng ñaùnh giaù cuûa caù nhaân phaûi phuø hôïp vôùi söï nhaän ñònh cuûa ña soá coäng ñoàng
ngöôøi.
Böôùc thöù tö: töø vieäc ñaùnh giaù daãn ñeán söï phaùn xeùt veà haønh ñoäng, coù nhöõng
kieán nghò trong hoaït ñoäng thöïc tieãn.
4. Nhöõng yeáu toá chính taùc ñoäng ñeán söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi
Söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi phuï thuoäc vaøo nhieàu yeáu toá khaùch quan vaø
chuû quan veà chính trò, kinh teá, vaên hoùa, xaõ hoäi. Coù theå neâu ra nhöõng yeáu toá cô
baûn taùc ñoäng ñeán söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi nhö sau:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 51 -
1. Dö luaän xaõ hoäi ñöôïc hình thaønh phuï thuoäc vaøo tính chaát, quy moâ cuûa caùc
hieän töôïng, söï kieän xaõ hoäi. Trong ñoù tính chaát lôïi ích vaø tính coâng chuùng laø quan
troïng nhaát.
2. Heä tö töôûng, trình ñoä hieåu bieát, naêng löïc vaên hoùa coù vò trí quan troïng ñoái
vôùi söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi. ÔÛ ñaây heä tö töôûng giöõ vai troø noåi baät.
3. Möùc ñoä tham gia cuûa quaàn chuùng trong caùc sinh hoaït chính trò, xaõ hoäi, thaùi
ñoä côûi môû vaø tinh thaàn daân chuû trong caùc sinh hoaït naøy ñöôïc xem nhö laø nhöõng
taùc nhaân kích thích tính tích cöïc cuûa quaàn chuùng tôùi quaù trình hình thaønh dö luaän
xaõ hoäi.
4. Nhöõng nhaân toá taâm lyù nhö truyeàn thoáng ñaïo ñöùc, tinh thaàn lao ñoäng, thoùi
quen, taâm traïng, yù chí cuûa caùc coäng ñoàng ngöôøi ñeàu taùc ñoäng ñeán söï hình thaønh
dö luaän xaõ hoäi.
II. Chöùc naêng vaø yù nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi
1. Chöùc naêng cuûa dö luaän xaõ hoäi
Dö luaän xaõ hoäi laø moät trong nhöõng bieåu hieän sôùm nhaát cuûa hình thaùi yù thöùc xaõ
hoäi. Trong lòch söû loaøi ngöôøi, dö luaän xaõ hoäi ñoùng vai troø ñieàu hoøa caùc moái quan
heä xaõ hoäi ngay caû khi trong xaõ hoäi chöa coù söï phaân hoùa giai caáp.
Ph. Aêngghen nhaän xeùt: trong xaõ hoäi coâng xaõ nguyeân thuûy, ngoaøi dö luaän xaõ
hoäi ra, xaõ hoäi naøy khoâng coù moät phöông tieän cöôõng cheá naøo khaùc. J. Ruùtxoâ, nhaø
khai saùng Phaùp theá kyû XVIII, raát coi troïng vai troø dö luaän vaø yù thöùc daân chuùng.
Trong taùc phaåm Kheá öôùc xaõ hoäi, oâng nhaän ñònh: caùc ñieàu luaät cuûa nhaø nöôùc caàn
phaûi phuø hôïp vôùi nguyeän voïng vaø yù chí cuûa nhaân daân lao ñoäng. Heâgen ñaõ ñöa ra
moät quan nieäm töông ñoái roäng veà dö laäun xaõ hoäi. Trong coâng trình trieát hoïc phaùp
quyeàn, oâng xem xeùt dö luaän xaõ hoäi trong moái quan heä vôùi vieäc phaân tích theå cheá
nhaø nöôùc. Laø ngöôøi baûo thuû, baùn chaët vaøo neàn quaân chuû huøng maïnh, oâng ñaõ theå
hieän söï ñoái laäp giöõa “ taâm tö chính trò quoác gia” vôùi “ dö luaän xaõ hoäi cuûa nhaân
daân”, nhöng tö töôûng cuûa Heâghen gaén vôùi söï coâng nhaän söùc maïnh cuûa trí tueä taäp
theå coù yù nghóa heát söùc to lôùn. Heâghen chæ ra raèng, dö luaän xaõ hoäi coù söùc maïnh
trong moïi thôøi ñaïi, bôûi noù môû ra cho con ngöôøi khaû naêng thoå loä vaø baûo veä yù kieán
chuû quan cuûa mình ñoái vôùi caùi chung. Khoâng chæ döøng laïi ôû vieäc xem xeùt vai troø
dö luaän xaõ hoäi, Heâghen coøn xaùc ñònh cô sôû chuû yeáu cuûa vieäc hình thaønh dö laäun
xaõ hoäi, ñoù laø thaûo luaän. Oâng giaûi thích raèng, baèng con ñöôøng tranh luaän vaø trao
ñoåi ñaõ cho pheùp taùch ra nhöõng caùi chung coù trong töøng yù kieán rieâng vaø noù laøm
taêng tyû troïng hôïp lyù cuûa caùc yù kieán ñaõ thaûo luaän.
Vai troø cuûa dö luaän xaõ hoäi theå hieän ôû chöùc naêng sau: ñaùnh giaù; ñieàu hoaø;
kieåm soaùt; giaùo duïc; tö vaán.
a) Chöùc naêng ñaùnh giaù
Dö luaän xaõ hoäi ñaùnh giaù haønh vi xaõ hoäi, caùc chuaån möïc xaõ hoäi, caùc quaù trình
xaõ hoäi, cuï theå laø dö luaän xaõ hoäi ñaùnh giaù caùc haønh vi ñoù laø ñuùng hay sai, toát hay
xaáu. Nhöõng chuaån möïc xaõ hoäi maø dö luaän ñöa vaøo ñeå ñaùnh giaù coù theå laø nhöõng
ñieàu luaät, hoaëc laø chuaån möïc chung cuûa ñoâng ñaûo coâng chuùng trong xaõ hoäi. Söï
ñaùnh giaù naøy thoâng thöôøng khaùc nhau trong caùc nhoùm xaõ hoäi khaùc nhau, cuõng nhö
trong caùc khoaûng thôøi gian nhau khaùc nhau.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 52 -
b) Chöùc naêng ñieàu hoaø
Chöùc naêng ñieàu hoaø theå hieän ôû choã dö luaän xaõ hoäi goùp phaàn saép xeáp, ñieàu
chænh caùc quan heä xaõ hoäi cho ñuùng muïc ñích vaø chuaån möïc. Treân cô sôû phaùn xeùt,
ñaùnh giaù söï kieän, hieän töôïng, dö luaän xaõ hoäi neâu ra caùc chuaån möïc, chæ ra nhöõng
vieäc neân laøm nhöõng vieäc neân neù traùnh, hoaëc ñieàu chænh haønh vi, caùch cö söû cuûa
moïi ngöôøi. Noù phaùt huy laøm cho caùc phong tuïc cuõng nhö caùc truyeàn thoáng toát ñeïp
trong quaù khöù, taùc duïng trong xaõ hoäi hieän taïi. Ñaëc bieät, khi xaûy ra nhöõng bieán coá
xaõ hoäi lôùn, ñuïng chaïm tröïc tieáp ñeán lôïi ích coäng ñoàng (nhö caùc phong traøo caùch
maïng, chieán tranh), dö luaän xaõ hoäi thöôøng hình thaønh nhanh choùng, roäng raõi vaø coù
söùc maïnh lôùn, chæ höôùng hoaït ñoäng cho quaàn chuùng, coå vuõ nhöõng haønh ñoäng phoái
hôïp vôùi lôïi ích chung, leân aùn nhöõng haønh ñoäng khoâng phuø hôïp. Trong cuoäc soáng,
nhöõng dö luaän xaõ hoäi cuûa giai caáp tieân tieán thöôøng coù vai troø ñaëc bieät quan troïng
goùp phaàn thuùc ñaåy xaõ hoäi phaùt trieån.
c) Chöùc naêng giaùo duïc
Gaén vôùi chöùc naêng ñieàu hoaø laø chöùc naêng giaùo duïc. Dö luaän xaõ hoäi khi ñaõ
hình thaønh, noù thöôøng taùc ñoäng vaøo yù thöùc con ngöôøi, nghóa laø chi phoái yù thöùc caù
nhaân, neân caàn phaûi ñieàu chænh cho phuø hôïp vôùi yù thöùc chung cuûa coäng ñoàng. Vì
ña soá ngöôøi trong coäng ñoàng ñeàu quan taâm ñeán dö luaän xaõ hoäi, coù söï ñaùnh giaù
haønh vi cuûa mình, coù khuynh höôùng giöõ gìn, baûo veä caùi ñuùng, söûa chöõa nhöõng sai
soùt, ñeå ñaùp öùng ñöôïc yeâu caàu cuûa dö luaän xaõ hoäi ñoái vôùi caù nhaân vaø coäng ñoàng.
d) Chöùc naêng kieåm soaùt
Dö luaän xaõ hoäi coøn coù chöùc naêng kieåm soaùt thoâng qua söï phaùn xeùt, ñaùnh giaù,
giaùm saùt hoaït ñoäng cuûa caùc toå chöùc xaõ hoäi, caùc cô quan nhaø nöôùc coù phuø hôïp vôùi
caùc lôïi ích xaõ hoäi hay khoâng. Dö luaän xaõ hoäi buoäc caù nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi
phaûi tuaân thuû nhöõng chuaån möïc maø noù döïa vaøo ñeå ñaùnh giaù vaø phaùn xeùt. Tuy
nhieân, söï kieåm soaùt naøy ñöôïc thöïc hieän chuû yeáu thoâng qua caùc nhoùm maø caù nhaân
laø thaønh vieân.
e) Chöùc naêng tö vaán
Dö luaän xaõ hoäi coù chöùc naêng tö vaán. Thoâng qua noäi dung cuûa mình, dö luaän
xaõ hoäi ñöa ra nhöõng kieán nghò, giaûi phaùp cho nhöõng vaán ñeà maø dö luaän xaõ hoäi
quan taâm, giuùp cho cô quan nhaø nöôùc giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà quan troïng cuûa xaõ
hoäi. Thí duï, coù theå laø söï khuyeân baûo,hoaëc chæ laø phöông höôùng chung, hoaëc caùch
thöùc cuï theå ñeå giaûi quyeát vaán ñeà. Trong moãi noäi dung cuûa dö luaän xaõ hoäi bao giôø
cuõng chöùa ñöïng naêm chöùc naêng. Tuy nhieân, trong töøng tröôøng hôïp cuï theå, caàn
phaân tích vaø laøm saùng toû caùc chöùc naêng cô baûn cuûa noù. Toùm laïi, xaõ hoäi caøng phaùt
trieån, trình ñoä vaên hoaù cuûa quaàn chuùng caøng cao, daân chuû caøng môû roäng thì söùc
maïnh cuûa dö luaän xaõ hoäi caøng lôùn, noù coù taùc ñoäng ñeán xaõ hoäi nhö luaät leä khoâng
thaønh vaên baûn.
2. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi
a) Môû roäng daân chuû xaõ hoäi
b) Taêng cöôøng noái lieàn quan heä giöõa Ñaûng, Nhaø nöôùc vaø quaàn chuùng
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 53 -
III. Toå chöùc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi
1. Söï taùc ñoäng cuûa caùc phöông tieän thoâng tin ñaïi chuùng ñeán vieäc hình thaønh
dö luaän xaõ hoäi
Heä thoáng truyeàn thoáng ñaïi chuùng coù vai troø ñaëc bieät quan troïng trong vieäc
hình thaønh vaø theå hieän dö luaän xaõ hoäi. Heä thoáng thoâng tin ñaïi chuùng laø phöông
tieän cuûa caùc thieát cheá xaõ hoäi nhaèm baûo ñaûm phoå bieán caùc thoâng tin treân qui moâ
ñaïi chuùng ñöôïc thöïc hieän baèng caùc hoaït ñoäng phaùt thanh, truyeàn hình, caùc heä
thoáng in aán vaø phaùt haønh saùch baùo. Chính C. Maùc ñaõ chæ ra raèng: saûn phaåm cuûa
truyeàn thoâng laø dö luaän xaõ hoäi. Ñaëc ñieåm cuûa heä thoáng truyeàn thoâng ñaïi chuùng laø
caùc tin töùc töø heä thoáng naøy ñöôïc chuyeån bieán ñeán coâng chuùng moät caùch nhanh
choùng, ñeàu ñaën vaø tröïc tieáp. Noù vöøa phaûi höôùng tôùi caùc ñoái töôïng coâng chuùng noùi
chung, vöøa phaûi höôùng tôùi caùc nhoùm coâng chuùng cuï theå.
Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng truyeàn thoâng ñaïi chuùng thöôøng xuyeân chòu söï taùc
ñoäng töø hai phía: phía thöù nhaát, laø caùc thieát cheá xaõhoäi maø baùo chí laø coâng cuï; phía
thöù hai, laø coâng chuùng cuûa baùo chí. Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhoùm coâng chuùng vôùi
caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng raát khaùc nhau do nhöõng khaùc bieät veà ñòa
vò xaõ hoäi, veà quyeàn löïc giai caáp, caùc yeáu toá taâm lyù vaø cöôøng ñoä giao tieáp cuûa moái
quan heä giöõa baùo chí vaø coâng chuùng trong vieäc hình thaønh vaø theå hieän dö luaän xaõ
hoäi mang tích chaát bieän chöùng. Moät maët, caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng
nhaèm thoaû maõn toái ña caùc nhu caàu ngaøy caøng taêng cuûa coâng chuùng; maët khaùc,
baûn thaân coâng chuùng laïi ñaët ra caùc yeâu caàu môùi ñoái vôùi hoaït ñoäng cho heä thoáng
naøy, neân söï taêng tröôûng moái quan heä aáy theå hieän tính tích cöïc chính trò – xaõhoäi
cuûa heä thoáng baùo chí vaø cuûa caû coâng chuùng baùo chí.
Thoâng tin ñaïi chuùng seõ cung caáp cho caùc caù nhaân nhöõng vaán ñeà thôøi söï caàn
thieát. Tuy nhieân, khoâng phaûi moïi vaán ñeà maø thoâng tin ñaïi chuùng ñöa ñeán cho
coâng chuùng ñeàu taïo ra söï quan taâm cuûa hoï. Nhöõng vaán ñeà coù yù nghóa vôùi hoï, caùc
caù nhaân seõ hình thaønh quan ñieåm haønh ñoäng ban ñaàu coù theå döïa treân taâm theá xaõ
hoäi cuûa hoï veà nhöõng vaán ñeà ñoù. Treân cô sôû hình thaønh quan ñieåm ban ñaàu cuûa caù
nhaân, trao ñoåi thích öùng quan ñieåm thoâng qua caùc caù nhaân khaùc vaø nhoùm khaùc,
hoaëc qua thoâng tin ñaïi chuùng. Trong moãi nhoùm xaõ hoäi, caùc caù nhaân thuoäc nhoùm
ñoù thöôøng döïa vaøo moät soá chuaån möïc rieâng cuûa nhoùm ñeå ñaùnh giaù veà vaán ñeà maø
thoâng tin ñoù ñöa ra. Trong quaù trình töông taùc, moãi nhoùm seõ hình thaønh quan
ñieåm töông ñoái chung. Tuy nhieân, ñeå hình thaønh dö luaän xaõ hoäi, caùc quan ñieåm
cuûa caùc nhoùm laïi phaûi ñöôïc trao ñoåi vaø thích öùng vôùi nhau. Sau khi trong coäng
ñoàng xaõ hoäi cuûa taäp ñoaøn lôùn coù yù kieán töông ñoái chung thì dö luaän xaõ hoäi môùi
hình thaønh.
Thoâng thöôøng, dö luaän xa õhoäi môùi hình thaønh chæ ñöôïc coi laø tröôûng thaønh neáu
noù ñaùp öùng ñöôïc ñuû hai yeáu toá; coù thoâng tin; möùc ñoä saün saøng tieáp nhaän thoâng tin
cuûa quaàn chuùng. Caùc chính phuû neân nghe theo dö luaän tích cöïc, bôûi vì dö luaän xaõ
hoäi khoâng tích cöïc thoâng thöôøng mang tích chaát phaù hoaïi.
Dö luaän xaõ hoäi trieät tieâu, neáu vaán ñeà noù ñeà caäp ñeán ñöôïc giaûi quyeát theo
ñuùng caùch thöùc. Neáu vaán ñeà khoâng giaûi quyeát ñuùng caùch thöùc seõ naûy sinh dö luaän
xaõ hoäi môùi veà caùch giaûi quyeát vaán ñeà. Coøn dö luaän xaõ hoâò khoâng ñöôïc giaûi quyeát
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 54 -
thì dö luaän xaõ hoäi seõ chuyeån sang daïng tieàm naêng, hoaëc haønh ñoäng (vaät chaát
hoaù): baïo ñoäng, mít tinh… vaø cao nhôn nöõa laø caùch maïng xaõ hoäi.
2. Nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi baèng phöông phaùp xaõ hoäi hoïc
a) Phoûng vaán
Laø phöông phaùp tìm hieåu yù kieán thoâng qua hoûi vaø ñaùp. Baèng caùch naøy, ngöôøi
hoûi deã daøng baøy toû yù nghó, caûm xuùc cuûa mình hôn laø söû duïng phieáu ñieàu tra.
Ngöôøi nghieân cöùu coù theå söû duïng caâu hoûi moät caùch linh hoaït tuyø theo tình huoáng
cuûa vieäc phoûng vaán. Moät vaán ñeà quan troïng coù aûnh höôûng lôùn ñeán keát quaû phoûng
vaán laø sqöï tin caäy cuûa ngöôøi ñöôïc phoûng vaán vôùi ngöôøi ñi phoûng vaán, do ñoù caàn
laøm toát vieäc löïa choïn ngöôøi phoûng vaán, höôùng daãn thaùi ñoä caùch laøm vieäc cho hoï
(caùch hoûi, caùch noùi chuyeän, ghi cheùp…)
b) Ñieàu tra baèng phieáu ankeùt
Laø phöông phaùp söû duïng caùc phieáu ñieàu tra ghi saün moät baûng caâu hoûi göûi ñeán
cho ngöôøi ñöôïc nghieân cöùu. Sau ño,ù ngöôøi ñöôïc nghieân cöùu seõ traû lôøi caùc caâu hoûi
theo söï höôùng daãn cuûa caùc phieáu ñieàu tra. Thoâng thöôøng, ta duøng phöông phaùp
naøy ñeå tìm hieåu dö luaän xaõ hoäi, vì noù coù theå tìm hieåu ñöôïc yù kieán cuûa nhieàu
ngöôøi, nhöng chi phí töông ñoái ít vaø thôøi gian ngaén. Öu ñieåm cuûa phöông phaùp
naøy laø ôû tính muïc ñích, tính linh hoaït, khaû naêng thu thaäp ñöôïc döõ lieäu theo maãu
choïn nhaát ñònh. Nhöôïc ñieåm cuûa noù laø phaûi traûi qua nhieàu giai ñoaïn, khoâng theå
söûa chöõa nhöõng sai soùt trong quaù trình nghieân cöùu (thí duï, söï caåu thaû cuûa moät hay
hai ngöôøi laäp baûng ankeùt coù theå aûnh höôûng ñaùng keå ñeán vieäc ñaùnh giaù chung dö
luaän xaõ hoäi), nhöõng sai soùt coù lieân quan ñeán vieäc aùp duïng phöông phaùp choïn maãu
v.v.. cuõng caàn chuù yù ñeán söï khaùc bieät giöõa dö luaän trong khi tröng caàu yù kieán,
phaùt bieåu yù kieán taïi hoäi nghò tröôùc caùc taäp theå v.v vôùi nhöõng caâu traû lôøi trong
baûng ankeùt. Khoâng neân tuyeät ñoái hoaù vieäc ñieàu tra theo phieáu ankeùt, xem noù nhö
moät phöông phaùp vaïn naêng ñeå nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi.
3. Söû duïng caùc keát quaû ñieàu tra nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi
Vieäc nghieân cöùu ñieàu tra dö luaän xaõ hoäi phaûi phuïc vuï thieát thöïc cho coâng taùc
quaûn lyù xaõ hoäi. Keát quaû ñieàu tra phaûi ñöôïc söû duïng coù hieäu quaû môùi taùc ñoäng ñeán
quaù trình môû roäng daân chuû coâng khai, phaùt huy tích cöïc xaõ hoäi .Tuyø theo caùc chuû
ñeà nghieân cöùu vaø tình hình cuï theå trong thôøi gian ñoù caàn tính toaùn, caân nhaéc phaïm
vi, möùc ñoä, noäi dung coâng boá keát quaû ñieàu tra. Veà noäi dung coù theå coâng boá moät
phaàn hay toaøn boä keát quaû, veà phaïm vi coù theå chæ coâng boá ñeán nhöõng ñoái töôïng
caàn thieát hay coâng boá roäng raõi coâng khai ñeå söû duïng keát quaû nghieân cöùu.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 55 -
PHAÀN III: PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU XAÕ HOÄI HOÏC
CHÖÔNG I: MOÄT SOÁ PHÖÔNG PHAÙP VAØ KYÕ THUAÄT THU THAÄP
THOÂNG TIN XAÕ HOÄI HOÏC
I. Phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc
Theo töø ñieån xaõ hoäi hoïc phöông Taây hieän ñaïi, phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc laø
hoïc thuyeát veà phöông phaùp nhaän thöùc xaõ hoäi, laø heä thoáng caùc nguyeân taéc cuûa
trieát hoïc xaõ hoäi vaø lòch söû trieát hoïc, nhaèm giaûi thích con ñöôøng vaø luaän giaûi cho
nhöõng phöông phaùp ñeå xaây döïng, laøm taêng tröôûng vaø vaän duïng tri thöùc xaõ hoäi
hoïc.
Phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc ñöôïc döïa treân nhöõng ñònh ñeà baûn theå luaän veà
nhöõng ñaëc tröng cuûa hieän thöïc xaõ hoäi, vì theá, tuyø thuoäc vaøo nhöõng heä bieán thaùi coù
tính chaát theá giôùi quan trong xaõ hoäi maø noù coù theå ñöôïc chia ra thaønh caùc loaïi
phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc khaùc nhau.
1. Phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc
Ñaây laø moät heä thoáng caùc nguyeân taéc nhaèm laøm coâng cuï cho söï phaân tích vaø
nghieân cöùu xaõ hoäi, baùo goàm:
- Nhöõng nguyeân taéc toå chöùc haønh ñoäng.
- Toaøn boä nhöõng thuû phaùp vaø phöông thöùc haønh ñoäng (caùch thöùc vaø sô ñoà hoaït
ñoäng).
- Phöông phaùp bao goàm theå thöùc, töùc laø trình töï hoaït ñoäng (trình töïa thao taùc).
2. Heä phöông phaùp
Söï raøng buoäc hay lieân keát cua moät vaøi phöông phaùp vaø nhöõng theå thöùc töông
öùng trong moät cuoäc nghieân cöùu naøo ñoù taïo ra moät heä phöông phaùp. Ñoù laø söï löïa
choïn hay nghieân cöùu moät boä coâng cuï phöông phaùp, moät toång theå caùc phöông phaùp,
chieán löôïc phöông phaùp vaø trình töï aùp duïng caùc phöông phaùp.
Heä phöông phaùp söû duïng caû caùc theå thöùc töông öùng. Heä phöông phaùp hay boä
coâng cuï phöông phaùp coù theå ñöôïc aùp duïng cho moät coâng trình nghieân cöùu. Heä
phöông phaùp bao haøm caû kyõ thuaät nghieân cöùu.
3. Kyõ thuaät nghieân cöùu
Kyõ thuaät nghieân cöùu laø söï thöïc hieän phöông phaùp ôû möùc ñoä cuûa nhöõng thao taùc
ñôn giaûn nhaát, song laïi ñöôïc hoaøn thieän ñeán möùc cao nhaát.
Kyõ thuaät coù theå bao goàm toaøn boä vaø trình töï nhöõng thuû phaùp laøm vieäc vôùi ñoái
töôïng nghieân cöùu.
Thí duï:
- Kyõ thuaät xöû lyù soá lieäu baèng chöông trình phaàn meàm SPSS
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 56 -
- Kyõ thuaät baûng hoûi
- Kyõ thuaät phaân loaïi vaø xöû lyù soá lieäu.
II. Caùc phöông phaùp vaø kyõ thuaät ñieàu tra xaõ hoäi hoïc
1. Phöông phaùp phaân tích taøi lieäu
Trong xaõ hoäi hoïc, taøi lieäu laø moät hieän vaät ñöôïc con ngöôøi taïo neân moät caùch ñaëc
bieät, duøng ñeå truyeàn tin hoaëc baûo löu thoâng tin (taøi lieäu khoâng bao haøm nhöõng hieän
vaät cuûa neàn vaên hoùa vaät chaát nhö: nhaø maùy, ñöôøng phoá, soâng ngoøi…). Coù boán loaïi
taøi lieäu: taøi lieäu vieát, taøi lieäu thoáng keâ, taøi lieäu ñieän quang vaø taøi lieäu ghi aâm.
2. Phöông phaùp quan saùt
Trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc, quan saùt laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin xaõ hoäi
sô caáp veà ñoái töôïng nghieân cöùu baèng caùch tri giaùc tröïc tieáp vaø ghi cheùp laïi nhöõng
nhaân toá coù lieân quan ñeán ñoái töôïng nghieân cöùu vaø muïc ñích nghieân cöùu.
Ñaëc ñieåm cuûa quan saùt
Quan saùt phaûi ñaûm baûo tính heä thoáng, tính muïc ñích vaø tính keát hoaïch (thoâng
thöôøng quan saùt chæ giöõ vai troø boå trôï cho caùc phöông phaùp khaùc). Noù ñöôïc söû duïng
khi:
- Nhöõng thoâng tin caàn thieát cho nhaø nghieân cöùu khoâng theå thu ñöôïc töø caùc
phöông phaùp khaùc.
- Tieán haønh ñoäc laäp, quan saùt mang laïi hieäu quaû hôn so vôùi phöông phaùp
chuyeân khoaû.
- Phuïc vuï nhöõng nghieãn cöùu döï ñònh thaêm doø.
- Boå sung cho vieäc trình baøy hay kieåm tra caùc giaû thuyeát coâng taùc.
- Kieåm tra hay xaùc nhaän nhöõng keát quaû thu ñöôïc töø caùc phöông phaùp khaùc.
Phöông phaùp quan saùt thöôøng boäc loä moät soá nhöôïc ñieåm, khoù khaên sau:
- Xaùc ñònh khaùch theå, muïc tieâu, nhieäm vuï, ñoái töôïng quan saùt.
- Xaùc ñònh thôøi haïn quan saùt, nhöõng yeâu caàu veà maët taøi chính.
- Döï kieán caùc phöông aùn khoù khaên khi quan saùt.
- Tieáp caän hieän tröôøng quan saùt, chuaån bò giaáy pheùp, nhöõng thuû tuïc tieáp xuùc
böôùc ñaàu.
- Löïa choïn caùc phöông aùn quan saùt vaøvaïch ra caùc theå thöùc löïa choïn khi quan
saùt.
- Chuaån bò taøi lieäu, keá hoaïch, thieát bò kyõ thuaät in aán, vaên baûn, vaên phoøng
phaåm.
- Thöïc haønh quan saùt.
- Caùc caùch thöùc thu thaäp thoâng tin ñöôïc söû duïng khi quan saùt:
+ Quan saùt khoâng cô caáu hoaù vaø cô caáu hoaù
+ Quan saùt tham döï vaø quan saùt khoâng tham döï.
+ Quan saùt hieän töôïng vaø quan saùt trong phoøng thí nghieäm.
+ Quan saùt heä thoáng vaø quan saùt ngaãu nhieân.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 57 -
3. Phöông phaùp tröng caàu yù kieán.
Tröng caàu yù kieán laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin xaõ hoäi sô caáp tröïc tieáp baèng
lôøi (phoûng vaán) hoaëc giaùn tieáp baèng baûng caâu hoûi (ankeùt) hoaëc baèng söï keát hôïp caû
hai phöông phaùp ñoù.
Phöông phaùp naøy chieám moät vò trí chuû ñaïo trong phöông phaùp thu thaäp thoâng tin
xaõ hoäi sô caáp, vì noù thu ñöôïc löôïng thoâng tin phong phuù vaø coù chaát löôïng.
a. Phöông phaùp phoûng vaán
Laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin qua hoûi vaø ñaùp. Ngöôøi ñieàu tra ñaët caâu hoûi cho
ñoái töôïng caàn ñöôïc khaûo saùt, sau ñoù ghi vaøo phieáu hoaëc seõ taùi hieän noù vaøo phieáu khi
keát thuùc cuoäc phoûng vaán. Thoâng thöôøng, coù caùc loaïi phoûng vaán sau:
+ Phoûng vaán thöôøng vaø phoûng vaán saâu.
+ Phoûng vaán tieâu chuaån hoaù vaø phoûng vaán khoâng tieâu chuaån hoaù.
Phoûng vaán tieâu chuaån hoaù laø cuoäc phoûng vaán ñoái töôïng ñöôïc tieán haønh theo moät
trình töï nhaát ñònh, vôùi noäi dung ñaõ ñöôïc vaïch saün. Ñaëc ñieåm cuûa phoûng vaán loaïi naøy
laø tính chaát goø boù cöùng nhaéc cuûa noù. Trong cuoäc phoûng vaán tieâu chuaån hoaù, caû ngöôøi
phoûng vaán laãn ngöôøi ñöôïc phoûng vaán ñeàu phaûi tuaân theo moät trình töï nghieâm ngaët,
ngöôøi phoûng vaán khoâng ñöôïc töï yù thay ñoåi noäi dung hay traät töï cuûa caùc caâu hoûi.
Ñöông nhieân, caùc cuoäc phoûng vaán loaïi naøy raát tieän xöû lyù treân maùy vi tính caùc chæ baùo
taäp trung vaø ñaõ ñöôïc maõ hoaù saün töø tröôùc.
Phoûng vaán khoâng tieâu chuaån hoaù laø cuoäc ñaøm thoaïi töï do theo moät chuû ñeà ñaõ
ñöôïc vaïch saün. Cuoäc phoûng vaùn loaïi naøy tuyø theo tình huoáng cuï theå maø ñöa ra caùc
noäi dung caâu hoûi khaùc nhau, cuõng nhö thay ñoåi traät töï caâu hoûi, theâm bôùt yù kieán (trong
nhöõng tröôøng hôïp nhaát ñònh, ta coù theå goïi ñoù laø phoûng vaán saâu).
Phoûng vaán saâu (focused interview) laø nhöõng cuoäc phoûng vaán laáy yù kieán chuyeân
gia hoaëc ñi saâu vaøo tìm hieåu moät vaán ñeà chính trò hay kinh teá, xaõ hoäi phöùc taïp naøo
ñoù. Yeâu caàu ñoái vôùi ngöôøi tieán haønh cuoäc phoûng vaán naøy laø phaûi coù nhieàu kinh
nghieäm, hoïc vaán cao vaø söï am hieåu khaù saâu saéc lónh vöïc caàn ñöôïc khaûo saùt cuõng nhö
trình ñoä ñieâu luyeän vaø thaønh thaïo moät caùch nhuaàn nhuî ngheä thuaät phoûng vaán.
Ba nguyeân taéc thöïc hieän thaønh coâng cuoäc phoûng vaán saâu hay phoûng vaán nhoùm
ñaëc tröng laø:
+ Ngheä thuaät ñaët caâu hoûi taïi sao?
+ Ngheä thuaät laéng nghe.
+ Ngheä thuaät tieán haønh cuoäc phoûng vaán thaønh moät cuoäc ñieàu tra saùng taïo.
b) Phöông phaùp ankeùt
Ankeùt laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin giaùn tieáp qua baûng caâu hoûi (phieáu tìm
hieåu yù kieán).
Ñaëc tröng cuûa phöông phaùp an keùt laø ngöôøi ta chæ söû duïng moät baûng caâu hoûi ñaõ
ñöôïc quy chuaån duøng ñeå hoûi chung cho taát caû nhöõng ngöôøi naèm trong maãu ñieàu tra
(theo moät theå thöùc löïa choïn nhaát ñònh naøo ñaáy). Thoâng thöôøng, ngöôøi hoûi vaø ñaùp
khoâng tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi nhau maø thoâng qua coäng taùc vieân.
Nhöõng cuoäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc söû duïng phöông phaùp naøy ñoøi hoûi phaûi ñaàu tö
nhieàu thôøi gian ñeå soaïn thaûo ra moät baûng caâu hoûi thaät söï coâng phu, khoa hoïc , phuø
hôïp vôùi ñoái töôïng, phaûi coù traùch nhieäm khoa hoïc nghieâm tuùc trong tieán haønh troïn
maãu ñaïi dieän; phoái hôïp, coäng taùc, ñieàu tra linh hoaït, aên yù giöõa nhaø nghieân cöùu vôùi
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 58 -
coäng taùc vieân vaø nhöõng ngöôøi höõu quan noùi chung. Tuy nhieân, baèng phöông phaùp
ñieàu tra ankeùt, chuùng ta coù theå ( trong cuøng moät luùc) thu thaäp ñöôïc yù kieán cuûa nhieàu
ngöôøi, vôùi moät boä chæ baùo khaù nhieàu chieàuvaø tieän xöû lyù baèng maùy vi tính.
Phöông phaùp ñieàu tra ankeùt ñöôïc tieán haønh theo hai phöông thöùc sau:
+ Qua coäng taùc vieân.
+ Göûi phieáu ñeán ngöôøi ñöôïc hoûi qua böu ñieän.
Ñieàu ñaùng löu yùlaø khi tieán haønh ñieàu tra ankeùt qua ñöôøng böu ñieän caàn phaûi phaùt
soá phieáu dö ra cho nhöõng nhoùm xaõ hoäi coù khaû naêng khoâng göûi ñuû soá phieáu veà cho
nhaø nghieân cöùu ( theo moät tyû leä nhaát ñònh cuûa nhoùm xaõ hoäi ñöôïc choïn). Soá dö ñoù laø
bao nhieâu tuyø thuoäc vaøo kinh nghieäm ñieàu tracuûa nhaønghien cöùu.
- So saùnh vieäc söû duïng phöông phaùp phoûng vaán vôùi phöông phaùp ankeùt:
Veà maët kyõ thuaät: cuoäc ñieàu tra baèng phöông phoûng vaán, ñöôïc tieán haønh thoâng
qua hoûi vaø ñaùp, ngöôøi phoûng vaán vaø ñoái töôïng ñöôïc khaûo saùt tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi
nhau. Cuoäc ñieàu tra baèng phöông phaùp ankeùt ñöôïc tieán haønh thoâng qua caâu hoûi baèng
vaên baûn moät caùch giaùn tieáp thoâng qua caùc coäng taùc vieân. ÔÛ phöông phaùp phoûng vaán
thoâng tin, thu ñöôïc saâu saéc hôn nhöng ñoøi hoûi chuyeân gia phaûi coù trình ñoä cao; ôû
phöông phaùp ankeùt, thoâng tin thu ñöôïc phong phuù hôn, söï chuaån bò laïi coâng phu hôn.
Ngoaøi ra, phoûng vaán (ñaëc bieät laø phoûng vaán saâu) laø moät trong nhöõng phöông phaùp
ñònh tính côù baûn. Noù laø phöông phaùp kyõ thuaät chuyeân moân ñöôïc söû duïng ñeå tìm hieåu
saâu saéc veà caùc phaûn öùng trong suy nghó, thaùi ñoä, tình caûm, ñoäng cô, loøng tin, quan
ñieåm, chính kieán vaø nhöõng nguyeân nhaân vì sao ñaõ daãn ñeán caùch öùng xöû cuûa con
ngöôøi (nguyeân nhaân cuûa ñoäng cô haønh ñoäng?).
Traùi laïi, phöông phaùp ankeùt laïi laø moät phöông phaùp nghieân cöùu ñònh löôïng. Noù
chuû yeáu ñi vaøo thu thaäp caùc haønh ñoäng, söï vieäc, xaùc ñònh caùc quy moâ kích thöôùc cuûa
nhoùm chæ baùo caùc töông quan veà soá löôïng giöõa caùc bieán soá cuûa caùc hieän töôïng nhaát
ñònh. Ngöôøi ñöôïc hoûi qua phieáu ankeùt thöôøng phaûi traû lôøi caùc caâu hoûi: coù bao nhieâu,
nhieàu ít theá naøo…., nhöõng caâu hoûi daïng naøy duøng ñeå ño möùc ñoä vaø trieån voïng cuûa
caùc haønh ñoäng.
Phoûng vaán laø moät quaù trình tìm kieám, khaùm phaù, thöôøng gaén boù vôùi moät soá ít ñoái
töôïng nghieân cöùu vaø hoï thöôøng khoâng naèm trong moät lôùp cô baûn (ñoàng nhaát). Thí duï,
tìm hieåu phöông höôùng vaø trieån voïng hoaït ñoäng cuûa moät doanh nghieäp naøo ñoù. Cuoäc
khaûo saùt seõ khoâng ñaët ra nhöõng caâu hoûichung ñoàng loaït cho moïi ñoái töôïng (nhö
phöông phaùp ankeùt) maø ñi vaøo caùc khía caïnh khaùc nhau. Thí duï, xí nghieäp coù bao
nhieâu coâng nhaân baäc cao, bao nhieâu coâng nhaân nö, vieân chöùc phuï traùch nhaân baäc cao,
bao nhieâu coâng nhaân nöõ, vieân chöùc phuï traùch laø bao nhieâu ..v..v Thoâng tin ôû ñaây goàm
nhieàu chieàu phöùc taïp ña daïng; thaäm chí raát khaùc nhau veà moät vaán ñeà naøo ñoù. Maët
khaùc, thoâng tin mang tính caù nhaân, noù gaén vôùi boái caûnh cuï theå döôùi daïng ngoân ngöõ,
khoù coù theå nhaän bieát roõ raøng nhö laø moät bieán soá. Trong khi ñoù, ôû phöông phaùp ankeùt
laïi ñöôïc tieán haønh treân moät baûng caâu hoûi ñaõ ñöôïc quy chuaån chung cho moïi ñoái
töôïng (nhoùm xaõ hoäi thöôøng coù quy moâ lôùn: vaøi traêm, vaøi ngaøn phieáu). Thoâng tin thu
ñöôïc töø phöông phaùp naøy chæ cho bieát thaùi ñoä maø chöa bieát ñöôïc ñoäng cô, nguyeân
nhaân, thoâng tin thöôøng bieåu ñaït moät caùch ñôn giaûn khoâng coù teân goïi (noù chæ quan taâm
ñeán nhöõng ñaëc tröng chung cuûa caùc taäp hôïp maø khoâng ñi saâu vaøo nghieân cöùu töøng
ngöôøi cuï theå). Thoâng tin thu ñöôïc ôû phöông phaùp naøy cuõng thöôøng bieåu hieän döôùi
daïng caùc söï kieän, con soá (noù laø keát quaû cuûa caùc pheùp ñeám). Tuy nhieân, caùc chæ baùo
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 59 -
trong phieáu ñieàu tra ankeùt ñeàu ñaõ ñöôïc maõ hoaù, do vaäy raát tieän cho vieäc xöû lyù baèng
maùy vi tính.
Ñoái vôùi phöông phaùp phoûng vaán, yeâu caàu veà söï löïa choïn maãu ñaïi dieän khoâng quaù
chaët cheõ. ÔÛ ñaây, coù theå xem nheï tính heä thoáng, coù tính meàm deûo. Nhaø nghieân cöùu coù
theå thay ñoåi moät soá traät töï thao taùc trong nghieân cöùu, thaäm chí caû ñoái töôïng phoûng
vaán. ÔÛ phöông phaùp ankeùt yeâu caàu veà choïn maãu ñaïi dieän heát söùc nghieâm ngaët (keå caû
quaù trình thao taùc choïn maãu laãn vieäc tuaân thuû theo nhöõng caùch thöùc choïn maãu trong
thöïc tieãn cuûa cuoäc ñieàu tra).
Ñoái vôùi phöông phaùp phoûng vaán, vieäc thu thaäp thoâng tin thöôøng do nhaø nghieân
cöùu – ngöôøi laäp ra heä thoáng giaû thieát vaø keá hoaïch nghieân cöùu thöïc hieän toát hôn laø do
ngöôøi phoûng vaán ñöôïc ñaøo taïo toát. Traùi laïi, ôû phöông phaùp ankeùt, quaù trình naøy thoâng
qua coäng taùc vieân ñaõ ñöôïc taäp huaán chu ñaùo. Phöông phaùp phoûng vaán, ñoøi hoûi ngöôøi
ñieàu tra phaûi söû duïng nhieàu thoâng tin trong moät khoaûng thôøi gian ngaén nhaát ñònh, neân
ngöôøi phoûng vaán phaûi coù naêng löïc cao, khaû naêng thoâng tin coù hieäu quaû, kyõ naêng ngoân
ngöõ, ngheä thuaät phoûng vaán ñieâu luyeän. ÔÛ phöông phaùp ankeùt yeâu caàu naøy laïi khoâng
caàn cao nhö vaäy. Nhöõng thoâng tin thu ñöôïc töø phoûng vaán khoâng baøo giôø nhaèm khaúng
ñònh moät caùch quaù chaéc chaén moät keát luaän naøo ñoù hay ñöa ra moät suy luaän qua roäng
cho moät taäp hôïp xaõ hoäi roäng lôùn. Trong khi ñoù, nhöõng thoâng tin thu ñöôïc töø phöông
phaùp ankeùt thöôøng mang laïi tính khaúng ñònh cao vaø mang tính ñaïi dieän cho moät taäp
hôïp xaõ hoäi ñoâng ngöôøi.
Khi söû duïng phöông phaùp phoûng vaán, ngöôøi ta thöôøng söû duïng nhieàu caùch thöùc
phaân tích taâm lyù; ngöôïc laïi, phöông phaùp ankeùt laïi söû duïng nhieàu caùch thöùc moâ taû,
thoâng keâ.
c) Phöông phaùp meâtric xaõ hoäi
Ñaây laø moät bieán theå ñoäc ñaùo cuûa phöông phaùp phaùt vaán nhaèm laøm saùng roõ cô caáu
vaø tính chaát cuûa caùc quan heä giöõa caùc caù nhaân trong caùc nhoùm, caùc taäp theå vôùi nhau.
Nhöõng moái lieân heä giöõa caùc thaønh vieân trong taäp theå ñöôïc phaùt hieän treân cô sôû cuûa
söï löïa choïn, khöôùc töø hay boû maëc moät thaønh vieân ñöôïc tröng caàu yù kieán, vôùi moät
thaønh vieân khaùc cuûa taäp theå vôùi tö caùch laø ngöôøi tham gia hoaït ñoäng chung.
Vieäc vaän duïng phöông phaùp metric xaõ hoäi cho pheùp xaùc ñònh möùc ñoä ñoaøn keát
hay chia reõ, thaùi ñoä thieän chí, uûng hoä hay aùc caûm, möùc ñoä hoaø hôïp saün saøng muoán
ñöôïc coäng taùc hay döûng döng, kìch ñòch cuûa caùc thaønh vieân trong nhoùm. Thoâng
thöôøng, phöông phaùp meâtric xaõ hoäi ñöôïc tieán haønh baèng moät cuoäc phoûng vaán caù
nhaân. Nhaø nghieân cöùu tieáp xuùc tröïc dieän vôùi ñoái töôïng ñöôïc khaûo saùt.
- Caùc tieâu chí meâtric xaõ hoäi:
+ Löïa choïn: coù nghía laø yù muoán cuûa moät caù nhaân naøo ñoù ñöôïc cuøng coäng taùc vôùi
moät caù nhaân khaùc.
+ Khöôùc töø: laø söï töø choái khoâng muoán coäng taùc hay hôïp taùc vôùi moät ngöôøi naøo
ñoù.
+ Boû maëc: laø söï khoâng chuù yù cuûa moät ngöôøi naøo ñoù ñeán moät ngöôøi khaùc (khoâng
khöôùc töø vaø cuõng khoâng löïa choïn).
Vaän duïng phöông phaùp meâtric xaõ hoäi coù yù nghóa raát quan troïng trong vieäc löïa
choïn caùc kíp laõnh ñaïo, quaûn lyù, kíp laøm vieäc aên yù coù hieäu quaû, khaéc phuïc hoaëc haïn
cheá ñöôïc nhöõng ban quaûn lyù hay nhoùm lao ñoäng thöôøng xuyeân maát ñoaøn keát, xung
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 60 -
ñoät laãn nhau töø ñaây maø daãn ñeán söï laõng phí veà maët sinh löïc, vaät tö cuõng nhö nhöõng
thieät haïi höõu hình vaø voâ hình khaùc.
4. Phöông phaùp thöïc nghieäm
Thöïc nghieäm laø phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc coù söï taùc ñoäng tích cöïc ñeán
moät tieán trình naøo ñoù vôùi muïc ñích nhaän thöùc khoa hoïc, töùc laø thoâng qua vieäc kieåm
tra giaû thuyeát naøy hay giaû thuyeát khaùc ñeå coù nhöõng tri thöùc môùi coù giaù trò lyù luaän vaø
thöïc tieãn.
Cuõng coù theå hieåu thöïc nghieäm laø phöông phaùp thu nhaän vaø phaân tích caùc taøi lieäu
kinh nghieä nhaèm kieåm tra giaû thuyeát veà nhöõng moái quan heä nhaân quaû giöõa caùc hieän
töôïng vaø caùc quaù trình xaõ hoäi.
Phöông phaùp thöïc nghieäm thöïc chaát laø moät quaù trình maø nhaø nghieân cöùu caàn taùch
ra khoûi ñoái töôïng nghieân cöùu nhöõng bieán soá ñoäc laäp vaø caùc bieán soá phuï thuoäc , chuû
ñoäng taùc ñoäng leân nhöõng bieán soá ñoäc laäp moät “löïc” nhaát ñònh naøo ñoù nhaèm theo doõi
nhöõng bieán ñoåi dieãn ra ôû caùc bieán soá phuï thuoäc.
Tieán haønh thöïc nghieäm caàn baûo ñaûm tính coù caên cöù beân trong cuûa noù – töùc laø xaùc
ñònh ñöôïc moái quan heä phuï thuoäc mang tính nhaân – quaû, giöõa bieán ñoåi cuûa caùc bieán
soá ñoäc laäp vaø caùc bieán soá phuï thuoäc. Ngoaøi ra, thöïc nghieäm phaûi baûo ñaûm tính coù caên
cöù beân ngoaøi cuûa noù, nghóa laø nhöõng keát luaän ruùt ra ñöôïc töø nhöõng thöïc nghieäm coù
theå ngoaïi suy (hay öùng duïng) sang nhöõng tình huoáng töông töï coù ñieàu kieän töông
ñoàng.
Giöõa phöông phaùp quan saùt vaø phöông phaùp thöïc nghieäm coù söï khaùc bieät côù baûn:
phöông phaùp quan saùt nghieân cöùu ñoái töôïng ôû traïng thaùi töï nhieân, khoâng coù söï taùc
ñoäng naøo laøm bieán ñoåi noù.Thöïc nghieäm laø phöông phaùp nghieân cöùu caùc hieän töôïng
thoâng qua moät söï can thieäp tích cöïc coù muïc ñích laøm bieán ñoåi tieán trình töï nhieân cuûa
ñoái töôïng, nhaèm kieåm tra moät giaû thieát nhaát ñònh, töø ñoù mang laïi nhöõng tri thöùc môùi
veà noù.
Thöïc nghieäm laø söï quan saùt taäp trung, nhaèm vaøo vieäc caûi taïo ñoái töôïng treân cô sôû
cuûa moät giaû thuuyeát laøm vieäc nhaát ñònh.
Ñoái töôïng cuûa nghieân cöùu thöïc nghieäm coù theå laø moät phöông phaùp nghieân cöùu
môùi hoaëc laø moät phöông phaùp hoaït ñoäng môùi.
Thöïc nghieäm laø moät giai ñoaïn cuûa nhaän thöùc khoa hoïc vaø hoaït ñoäng thöïc tieãn.
Moãi khi caùc giaû thuyeát khoa hoïc ñaõ ñöôïc thöïc nghieäm chöùng minh laø ñuùng, luùc ñoù noù
trôû thaønh moät phöông tieän chaéc chaén vaø tin caäy cho hoaït ñoäng caûi taïo hieän thöïc cuûa
con ngöôøi.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 61 -
CHÖÔNG II: CAÙC BÖÔÙC TIEÁN HAØNH ÑIEÀU TRA XAÕ HOÄI HOÏC
Muïc ñích cuûa caùc cuoäc ñieàu tra laø nhaèm thu thaäp ñöôïc nhöõng thoâng tin ñaùng tin
caäy, chuaån xaùc ñeå laøm cô sôû vaø chaát lieäu cho nhöõng phaân tích lyù luaän vaø nhöõng öùng
duïng thöïc tieãn trong coâng taùc quaûn lyù. Ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích ñoù, chuùng ta caàn phaûi
coù moät toång theå caùc tri thöùc xaõ hoäi hoïc roäng lôùn, nhuaàn nhuyeãn vaø thaønh thaïo veà vieäc
söû duïng nhöõng phöông phaùp, theå thöùc vaø kyõ thuaät ñieàu tra. Ba giai ñoaïn cô baûn laø:
- Giai ñoaïn chuaån bò: bao goàm vieäc xaây döïng khung lyù thuyeát, soaïn thaûo baèng
caâu hoûi, choïn phöông phaùp vaø maãu ñieàu tra.
- Giai ñoaïn thu thaäp thoâng tin.
- Giai ñoaïn söû lyù vaø phaân tích thoâng tin.
Giai ñoaïn naøy thöôøng ñöôïc chia thaønh naêm böôùc:
1. Xaây döïng khung lyù thuyeát
a) Xaùc ñònh vaán ñeà vaø teân ñeà taøi nghieân cöùu
Xaùc ñònh vaán ñeà nghieân cöùu coù nghóa laø nhaø nghieân cöùu phaûi traû lôøi ñöôïc caâu hoûi sau
ñaây:
1. Nghieân cöùu noäi dung gì? ( Nghieân cöùu vaán ñeà gì?)
2. Nghieân cöùu ñoái töôïng naøo? (Nghieân cöùu ai?)
3. Nghieân cöùu ôû ñòa baøn naøo? ( Nghieân cöùu ôû ñaâu?)
4. Söû dung kieåu loaïi nghieân cöùu gì?
Xaùc ñònh ñeà taøi nghieân cöùu coù nghóa laø caàn phaûi laøm roõ khaùch theå hay ñoái töôïng cuûa
cuoäc ñieàu tra. Ñoái töôïng nghieân cöùu laø nhöõng ñaëc tröng xaõ hoäi, nhöõng quy luaät vaø
nhöõng vaán ñeà coù tính quy luaät xaõ hoäi maø cuoäc nghieân cöùu phaûi höôùng vaøo ñoù ñeå laøm
baät leân nhöõng vaán ñeà coù tính baûn chaát cuûa noù.
b) Xaùc ñònh muïc ñích vaø nhieäm vuï cuûa cuoäc ñieàu tra
Muïc ñích laø höôùng tìm kieám chuû yeáu caùc thoâng tin cuûa cuoäc ñieàu tra, noù laø keát
quaû caàn phaûi ñaït ñöôïc cuûa cuoäc ñieàu tra.
Caàn phaûi laøm saùng toû muïc ñích cuûa cuoäc nghieân cöùu bôûi vì, muïc ñích seõ quy ñònh
nhieäm vuï vaø phöông phaùp tieán haønh ñieàu tra. Ñöông nhieân, ñieàu quan troïng laø phaûi
laøm roõ töông quan giöõa caùc muïc ñích lyù luaän vaø thöïc tieãn, töø ñoù maø cuoäc nghieân cöùu
caàn phaûi höôùng vaøo.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 62 -
c) Xaây döïng caùc giaû thuyeát nghieân cöùu.
Giaû thuyeát trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc laø söï giaû ñònh coù caên cöù khoa hoïc veà cô
caáu caùc ñoái töôïng, veà tính chaát cuûa caùc yeáu toá vaø caùc lieân heä taïo neân caùc ñoái töôïng
ñoù, veà cô cheá hoaït ñoäng vaø phaùt trieån cuûa chuùng.
Cuõng coù theå hieåu giaû thuyeát nhö laø nhöõng giaû ñònh veà vaán ñeà caàn nghieân cöùu maø
chuùng ta thu ñöôïc qua cuoäc ñieàu tra. Noù laø nhöõng nhaän thöùc sô boä veà vaán ñeà ñöôïc
nghieân cöùu cho ta bieát nhöõng yù nieäm veà ñaëc tröng, xu höôùng vaø tính quy luaät cuûa caùc
quaù trình xaõ hoäi maø chuùng ta tieán haønh khaûo saùt. Thoâng thöôøng, giaû thuyeát ñöôïc bieåu
hieän döôùi caùc meänh ñeà coù daïng nhö: vì theá naøy thì theá kia, neáu vaán ñeà naøy….thì theá
kia, caøng theá naøy…thì theá kia, trong ñieàu kieän naøy…..thì theá kia..v..v
Trong quaù trình xaây döïng caùc giaû thuyeát, caàn löu yù nhöõng vaán ñeà sau ñaây:
-Nhöõng gia ûthuyeát ñöa rakhoâng ñöôïc maâu thuaãn vôùi nhöõng quy luaät ñaõ ñöôïc xaùc
ñònh hoaëc nhöõng keát quaû ñaõ ñöôïc kieåm nghieäm laø ñuùng tröôùc ñoù. Trong tröôøng hôïp
ñaëc bieät, giaû thuyeát ñöa ra coù theå maâu thuaãn vôùi keát quaû xaõ hoäi xaùc nhaän tröôùc ñoù.
Luùc naøy ngöôøi laäp giaû thuyeát phaûi ñöa ra caùc ñieàu kieän môùi hoaëc phaûi giaûi thích…
- Giaû thuyeát ñöa ra phaûi phuø hôïp vôùi nhöõng nguyeân lyù xuaát phaùt cuûa chuû nghóa
duy vaät lòch söû ( muïc ñích cuûa noù laø deã saøng loïc caùc giaû thuyeát leäch laïc, löïa choïn
nhöõng giaû thuyeát ñaùng tin caäy, phuø hôïp vôùi cuoäc nghieân cöùu).
- Giaû thuyeát phaûi kieåm tra trong quaù trình nghieân cöùu hay trong thöïc tieãn. Xaây
döïng giaû thuyeát caàn chuù yù hai maët:
+ Taäp hôïp caùc nguyeân nhaân daãn ñeán moät hieän töôïng naøo ñoù.
+ Caùc nguyeân nhaân ñoù coù theå kieåm tra ñöôïc.
- Vieäc phaân tích loâgíc cuûa caùc giaû thuyeát phaûi khaúng ñònh ñöôïc tính khoâng maâu
thuaãn cuûa noù, cho pheùp traû lôøi caùc caâu hoûi veà moät soá meänh ñeà cuûa giaû thuyeát xem coù
phaûi laø giaû taïo hay khoâng ( ôû ñaây bao haøm caùc thao taùc loâgíc, caùc ñònh nghóa thao taùc
vaø quy taéc kyù hieäu).
Giaû thuyeát ñöa ra coù theå seõ ñöôïc keát quaû cuûa cuoäc ñieàu tra xaùc nhaän laø ñuùng
song cuõng coù theå baùc boû noù trong tröôøng hôïp bò phuû nhaän, chuùng ta caàn xaây döïng laïi
giaû thuyeát. Tuyø thuoäc vaøo vaán ñeà nghieân cöùu maø soá löôïng giaû thuyeát ñöôïc ñöa ra
nhieàu hay ít. Song trong moãi cuoäc nghieân cöùu thöôøng laø coù moät giaû thuyeát chính vaø
moät giaû thuyeát boå trôï -caùc giaû thuyeát hoã trôï coù nhieäm vuï boå sung vaø giaûi thích cho
giaû thuyeát chính .
Ngoaøi hai loaïi giaû thuyeát chính vaø boå trôï ra, ngöôøi ta coøn chia giaû thuyeát ra laøm 3
loaïi sau:
Giaû thuyeát moâ taû, nhaèm chæ ra nhöõng ñaëc tröng vaø thöïc traïng cuûa ñoái töôïng, giaû
thuyeát giaûi thích nhaèm chæ ra nhöõng nguyeân nhaân cuûa moät hieän töôïng xaõ hoäi, giaû
thuyeát xu höôùng nhaèm chæ ra xu höôùng seõ dieãn ra trong töông lai cuûa moät hieän töôïng
hay moät quaù thình xaõ hoäi naøo ñoù.
d) Xaây döïng moâ hình lyù luaän, thao taùc caùc khaùi nieäm, xaùc dònh caùc chæ baùo
Ñaây laø khaâu quan troïng cuûa moät coâng trình nghieân cöùu thöïc nghieäm, noù cho pheùp
chuùng ta coù theå taùi taïo ñöôïc vaán ñeà nghieân cöùu vaø ño löôøng tröïc tieáp caùc vaán ñeà
ñöôïc neâu ra.
- Moâ hình lyù luaän
Moâ hình lyù luaän bao goàm: moät heä thoângs caùc khaùi nieäm giuùp ta ñaùnh giaù, khaùi
quaùt baûn chaát cuûa hieän töôïng ôû vaán ñeà maø ta nghieân cöùu. Moâ hình lyù luaän ñöôïc ruùt ra
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 63 -
töø hieän thöïc sinh ñoäng. Vì vaäy, noù cuõng phaûn aùnh ñöôïc nhöõng moái lieân heä, quan heä
coù tính chaát baûn chaát cuûa ñoái töôïng vaø phaûi baûo ñaûm söï töông ñoàng vôùi keát caáu cuûa
khaùch theå. Moâ hình lyù luaän phaûi ñöôïc bieåu hieän baèng ngoân ngöõ khoa hoïc vaø ñöôïc
moïi ngöôøi cuøng hieåu theo moät nghóa.
Thao taùc hoaù khaùi nieäm
Thoa taùc hoaù caùc khaùi nieäm laø nhöõng thao taùc loâgíc nhaèm chuyeån nhöõng khaùi
nieäm phöùc taïp thaønh ñôn giaûn, chung thaønh keùm chung hôn. Thoâng thöôøng, trong moät
cuoäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc, chuùng ta phaûi tieáp xuùc vôùi nhöõng khaùi nieäm lyù luaän tröøu
töôïng. Nhieäm vuï cuûa nhaø xaõ hoäi hoïc laø phaûi chuyeån nhöõng khaùi nieäm tröøu töôïng
sang nhöõng khaùi nieäm thöïc nghieäm ít tröøu töôïng hôn, sau ñoù laø chuyeån töø caùc khaùi
nieäm thöïc nghieäm sang chæ baùo.
- Xaùc ñònh caùc chæ baùo
Ñaây laø quaù trình cuï theå hoaù caùc khaùi nieäm thöïc nghieäm thaønh caùc ñôn vò coù theå
ño löôøng vaø quan saùt ñöôïc.
Nhôø coù quaù trình thao taùc hoaù caùc khaùi nieäm vaø xaùc ñònh caùc chæ baùo maø chuùng ta
coù cô sôû ñeå thu thaäp thoâng tin thöïc teá, söû duïng ñöôïc caùc phöông phaùp ñònh löôïng ñeå
ño löôøng nhöõng hieän töôïng vaø caùc daáu hieäu bieåu hieän ra beân ngoaøi cuûa moät ñoái
töôïng hoaëc moät nhoùm xaõ hoäi naøo ñoù, töø ñoù maø coù theå hieåu ñöôïc noäi dung vaø baûn chaát
aån daáu beân trong cuûa ñoái töôïng.
2. Choïn phöông phaùp ñieàu tra
Trong ñieàu tra xaõ hoäi hoïc, ñeå thu thaäp thoâng tin caùbieät (sô caáp)vaø caùc thoâng tin
khaùc, ngöôøi ta söû duïng moät soá phöông thoâng duïng nhö sau: phaân tích taøi lieäu, quan
saùt, phaùt vaán (phoûng vaán, ankeùt, meâtric xaõ hoäi) , thöïc nghieäm.
Thoâng thöôøng, trong moãi cuoäc ñieàu tra, nhaø nghieân cöùu thöôøng söû duïng moät nhoùm
caùc phöông phaùp coù yù nghóa boå sung cho nhau. Trrong moãi nhoùm, laïi choïn moät hoaëc
hai phöông phaùp laøm phöông phaùp chính ( coù yù nghóa chuû ñaïo) trong cuoäc nghieân
cöùu, coøn caùc phöông phaùp khaùc chæ ñoùng vai troø hoã trôï.
Vieäc löïa choïn moät nhoùm caùc phöông phaùp ( hay moät phöông phaùp naøo ñoù laøm
chính) laø tuyø thuoäc vaøo muïc ñích, yeâu caàu cuûa cuoäc nghieân cöùu cuõng nhö khaû naêng
taøi chính, trang thieát bò kyõ thuaät vaø caùc thoâng tin coù saün.
3. Xaây döïng baûng hoûi
Baûng caâu hoûi laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin caù bieät theo ñeà taøi nghieân cöùu,
laø toå hôïp caùc caâu hoûi, chæt baùo ñaõ ñöôïc vaïch ra nhaèm khai thaùc vaø thu thaäp thoâng tin
treân cô sôû cuûa caùc giaû thuyeát vaø muïc ñích cuûa cuoäc ñieàu tra. Baûng caâu hoûi thöôøng
duøng trong caùc tröôøng hôïp söû duïng caùc phöông phaùp phoûng vaán, ankeùt, meâtric xaõ hoäi.
Moät baûng caâu hoûi ñöôïc xaây xöïng toát seõ cho pheùp thu ñöôïc nhöõng löôïng thoâng
tin ñaùng tin caäy vaø khaû quan, ngöôïc laïi seõ laøm thoâng tin thu ñöôïc bò sai leäch hoaëc
meùo moù.
Vì vaäy, caàn phaûi ñaàu tö nhieàu thôøi gian vaø coâng söùc ñeå xaây döïng moät baûng caâu
hoûi cho toát hôn. Thoâng thöôøng, laäp moät baûng caâu hoûi phaûi tính ñeán hai yeâu caàu sau:
- Phaûi ñaùp öùng ñöôïc muïc tieâu cuûa cuoäc ñieàu tra.
- Phaûi phuø hôïp vôùi trình ñoä vaø taâm lyù ngöôøi ñöôïc hoûi.
a) Caùc daïng caâu hoûi thöôøng duøng:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 64 -
+ Caâu hoûi ñoùng: laø caâu hoûi ñaõ coù saün caùc phöông aùn traû lôøi, thoâng thöôøng goàm hai
daïng:
+ Caâu hoûi ñoùng ñôn giaûn: laø loaïi caâu hoûi chæ goàm hai phöông aùn traû lôøi: coù -
khoâng.
+ Caâu hoûi ñoùng phöùc taïp: laø caâu hoûi coù nhieàu phöông aùn traû lôøi hôn, phaân bieät chi
tieát hôn caùc phöông aùn traû lôøi.
Thí duï,anh chò coù haøi loøng vôùi coâng vieäc cuaû mình khoâng?
- Haøi loøng.
- Bình thöôøng
- Khoâng haøi loøng.
- Caâu hoûi môû: laø loaïi caâu hoûi chöa coù phöông aùn traû lôøi, ngöôi ñöôïc phoûng vaán töï
mình ñöa ra caùch traû lôøi rieâng cuûa mình.
Oâng (baø) coù kieán nghò gì …..?
Oâng (baø) haõy cho bieát theâm……….
Caâu hoûi môû coù khaû naêng bao quaùt raát roäng, noù cuõng cho pheùp ghi nhaän ñöôïc khaù
ñaày ñuû chính kieán hoaëc taâm tö, suy nghó cuûa ñoái töôïng ñöïôc phoûng vaán saâu.
- Caâu hoûi hoãn hôïp (loaïi caâu hoûi vöøa ñoùng vöøa môû): laø loaïi caâu hoûi coù moät soá
phöông aùn traû lôøi cho saün vaø moät phöông aùn ñeå ngoû (chöa coù phöông aùn traû
lôøi).
Theo noäi dung cuûa caùc caâu hoûi, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc coøn chia caâu hoûi ra laøm ba
loaïi sau: caâu hoûi söï kieän, caâu hoûi chöùc naêng, caâu hoûi noäi dung.
- Caâu hoûi söï kieän: laø nhöõng caâu hoûi veà thaân theá, ngheà nghieäp, löùa tuoåi, giôùi tính,
thaønh phaàn gia ñình, ñòa vò xaõ hoäi, söï vieäc,…..
Ñaây laø nhöõng caâu hoûi söû duïng trong luùc baét ñaàu ñeå hoûi, ñeå laøm quen hoaëc taïm
nghæ giöõa caùc caâu hoûi veà yù kieán vaø caùc ñoäng cô. Thoâng tin thu thaäp ñöôïc töø nhöõng
caâu hoûi naøy coù ñoä tin caäy cao, vì theá chuùng thöôøng thöïc hieän chöùc naêng boå sung
vaø kieåm tra chaát löôïng.
- Caâu hoûi chöùc naêng: thöôøng bao goàm ba daïng
+ Kieåm tra söï am hieåu cuûa ngöôøi ñöôïc hoûi ñoái vôùi vaán ñeà do nhaø nghieân cöùu ñaët
ra (caâu hoûi loïc).
+ Kieåm tra tính trung thöïc cuûa caâu traû lôøi.
+ Chöùc naêng taâm lyù: taïo ra söï höùng thuù, xoaù boû caùc haøng raøo taâm lyù, giaûm bôùt söï
caêng thaúng, meät moûi cho ngöôøi traû lôøi.
- Caâu hoûi veà noäi dung: laø caâu hoûi nhaèm vaøo nhöõng vaán ñeà cô baûn maø nhaø nghieân
cöùu caàn naém ñöôïc.
b) Yeâu caàu ñoái vôùi caâu hoûi:
- Caùc caâu hoûi phaûi roõ raøng, cuï theå, khoâng ñöôïc hieåu theo nhieàu nghóa ( ñaëc bieät laø
trong caâu hoûi ñoùng, caùc phöông aùn traû lôøi phaûi ñöôïc phaân chia raïch roøi theo moät
cô sôû thoáng nhaát, khoâng ñöôïc choàng cheùo leân nhau).
- Haïn cheá duøng caùc khaùi nieäm nhö thöôøng xuyeân, ñoâi khi maø taêng nhöõng caâu hoûi
ño löôøng cuï theå….
- Caâu hoûi phaûi coù traät töï, loâgíc, phuø hôïp vôùi trình ñoä vaø ñaëc ñieåm cuûa töøng ngöôøi
vaø töøng nhoùm ñoái töôïng cuï theå. Haïn cheá duøng caùc ngoân ngöõ baùc hoïc hoaëc quaù
thoâ thieån.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 65 -
- Ñoái vôùi caùc caâu hoûi tìm hieåu veà chính kieán hoaëc taâm tö, tình caûm rieâng cuûa ñoái
töôïng, neân duøng nhieàu caâu hoûi giaùn tieáp; coøn khi caâu hoûi lieân quan ñeán caùc hieän
töôïng tieâu cöïc thì neân tìm caùc töø ngöõ vaø caâu noùi thích hôïp ñeå giaûm nheï möùc ñoä
môùi coù theå thu ñöôïc caâu traû lôøi ñaùng tin caäy.
c) Löïa choïn caùc caâu hoûi ñeå ñöa vaøo baûng caâu hoûi
Ñeå xaây döïng ñöôïc moät baûng caâu hoûi khoa hoïc, ñaùp öùng yeâu caàu cuûa cuoäc
ñieàu tra, phaûi bieát löïa choïn caùc caâu hoûi moät caùch nghieâm tuùc vaø baûo ñaûm moät tyû
troïng thích hôïp giöõa caùc loaïi caâu hoûi.
Thoâng thöôøng, ñeå choïn caâu hoûi,caên cöù vaøo caùc tieâu chí: tính tieát kieäm cuûa caâu
hoûi, tính chaéc chaén cuûa caâu hoûi, tính xaùc thöïc cuûa caâu hoûi.
Treân cô sôû cuûa ba tieâu chí ñoù, ta coù nhaän xeùt sau: caâu hoûi ñoùng tieát kieäm hôn,
tính xaùc thöïc cao hôn, vaø deã xöû lyù baèng maùy vi tính hôn, caâu hoûi môû khoù xaùc ñònh
hôn vaø xöû lyù baèng phöông phaùp ñònh löôïng khoù hôn, song laïi coù theå cho ta nhöõng
thoâng tin nhieàu chieàu hôn, saâu saéc hôn.
Nhöõng caâu hoûi tieáp xuùc vaø caâu hoûi taâm lyù chöùc naêng thöôøng ñoøi hoûi nhöõng
caâu hoûi môû, nhöõng caâu hoûi loïc, hieám khi duøng caâu hoûi ñoùng.
Giöõa caùc caâu hoûi, nhöõng caâu hoûi veà noäi dung phaûi chieám öu theá caû veà maët soá
löôïng vaø veà quyõ thôøi gian. Noù phaûi ñöôïc öu tieân trong vieäc xaây döïng baûng caâu
hoûi cuõng nhö trong thöïc haønh ñieàu tra.
d) Keát caáu vaø trình töï saép xeáp caùc caâu hoûi
- Phaàn môû ñaàu.
+ Trình baøy muïc ñích cuûa cuoäc ñieàu tra.
+ Höôùng daãn cho ngöôøi ñöôïc phoûng vaán caùch traû lôøi caùc caâu hoûi.
+ Khaúng ñònh tính khuyeát danh cuûa cuoäc ñieàu tra, coù nghóa laø ngöôøi traû lôøi khoâng
caàn traû lôøi hoaëc ghi ñòa chæ cuï theå hay teân hoï cuûa mình vaøo phieáu.
- Phaàn noäi dung chính cuûa baûng caâu hoûi : Bao goàm caùc caâu hoûi vaø nhöõng caâu
traû lôøi
- Phaàn chöùc naêng : Thoâng thöôøng laø nhöõng caâu hoûi lieân quan ñeán toång theå caùc
ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa ngöôøi tham gia traû lôøi.
4. Choïn maãu ñieàu tra
a) Söï caàn thieát phaûi choïn maãu
Nghieân cöùu maãu laø nghieân cöùu khoâng phaûi toaøn boä toång theå maø chæ laø moät boä
phaän cuûa toång theå song laïi coù khaû naêng suy roäng ra cho caùi toång theå, phaûn aùnh söï
phuø hôïp vôùi nhöõng ñaëc tröng vaø cô caáu cuûa toång theå.
Choïn maãu chính laø quaù trình söû duïng caùc phöông phaùp khaùc nhau nhaèm tìm ra
ñöôïc moät taäp hôïp caùc ñôn vò (nhoùm xaõ hoäi, ngöôøi) maø nhöõng ñaëc tröng vaø cô caáu
ñöôïc nghieân cöùu cuûa chuùng coù theå ñaïi dieän cho moät taäp hôïp xaõ hoäi lôùn hôn; hay
noùi moät caùch khaùc, nhöõng keát luaän ñöôïc ruùt ra töø noù coù theå suy roäng cho caû toång
theå
Thoâng qua nghieân cöùu choïn maãu ngöôøi ta coù theå ñaûm baûo ñöôïc tieán ñoä coâng
vieäc nghieân cöùu,tieát kieäm thôøi gian,tieàn baïc….
b) Caùc loaïi maãu vaø caùch laáy maãu
Trong caùc cuoäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc, caùc nhaø nghieân cöùu thöôøng tieán haønh moät
soá caùch laáy maãu sau:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 66 -
- Ngaãu nhieân ñôn giaûn:
Yeâu caàu cuûa caùch laáy maãu naøy laø phaûi coù moät danh saùch keâ khai ñaày ñuû caùc
thaønh vieân cuûa toång theå (taäp hôïp toång quaùt). Treân cô sôû danh saùch naøy, coù theå löïa
choïn moät caùch hoaøn toaøn ngaãu nhieân (thí duï: ruùt thaêm theo kieåu huù hoaï) caùc
thaønh vieân sao cho ñuû soá ngöôøi caàn thieát ñeå nghieân cöùu.
Ñaëc ñieåm cuûa phöông phaùp naøy laø: moïi thaønh vieân ñeàu coù cô hoäi nhö nhau ñeå
rôi vaøo maãu.
- Heä thoáng khôûi ñaàu baèng ngaãu nhieân.
Khi laäp maãu kieåu naøy, thay cho vieäc ruùt huù hoaï (theo kieåu laáy maãu ngaãu
nhieân ñôn giaûn), coù theå choïn maãu baèng caùch löïa choïn moät thaønh vieân baát kyø naøo
ñoù trong baûng danh saùch ñaõ ñaùnh soá thöù töï, sau ñoù cöù caùch moät khoaûng caùch K ta
laïi choïn moät ngöôøi (ñoä lôùn cuûa K laø tuyø thuoäc vaøo vieäc chuùng ta choïn maãu lôùn
hay nhoû).
Luùc naøy chuùng ta coù ñöôïc coâng thöùc:
K = N/n
n: Soá ngöôøi (ñôn vò) cuûa maãu
N: Soá ngöôøi (ñôn vò) cuûa toång theå
K: Khoaûng caùch giöõa hai ngöôøi trong maãu.
- Laáy maãu nhieàu giai ñoaïn
Trong choïn maãu loaïi naøy, vieäc choïn maãu ñöôïc maãu thöïc hieän qua hai hoaëc
nhieàu böôùc hôn. Giai ñoaïn 1: chia taäp hôïp toång quaùt ra thaønh caùc nhoùm lôùn theo
moät daáu hieäu nhaát ñònh, laäp danh saùch lieät keâ caùc nhoùm, choïn trong danh saùch ra
moät soá nhoùm theo nguyeân taéc ngaãu nhieân. Tieán haønh laáy maãu ngaãu nhieân ñôn
giaûn hoaëc maãu ngaãu nhieân heä thoáng baét ñaàu töø ngaãu nhieân (trong caùc nhoùm ñaõ
ñöôïc löïa choïn).
Caùch laáy maãu naøy duøng trong caùc tröôøng hôïp taäp hôïp toång quaùt khaù lôùn, thí
duï, moät tænh, moät ngaønh, moät taàng lôùp xaõ hoäi, moät quoác gia.
Loaïi laáy maãu naøy raát khoù vì vaäy caàn hieåu thöïc ñòa kyõ löôõng. Neáu khoâng coù
moät taám baûn ñoà xaõ hoäi thì nhaø nghieân cöùu phaûi laøm vieäc caån thaän vôùi nhöõng nhaø
laõnh ñaïo, quaûn lyù ôû ñòa phöông nôi tieán haønh khaûo saùt, vì hoï laø nhöõng ngöôøi am
hieåu tình hình,ñaëc ñieåm cuûa ñòa phöông mình. Ngoaøi ra, ngöôøi ta coøn tieán haønh
choïn maãu cuïm, maãu xeâri, maãu phaân xuaát, choïn maãu theo haønh trình..v..v..
Ñeå baûo ñaûm cho maãu coù tính ñaïi dieän cao, giaûm ñöôïc ñeán möùc thaáp nhaát ñoä
sai leäch veà cô caáu thoáng keâ cuûa maãu so vôùi cô caáu cuûa taäp hôïp toång quaùt, ngoaøi
vieäc tuaân thuû caùc quy trình choïn maãu moät caùch nghieâm ngaët, chuùng ta coøn phaûi
quan taâm ñeán dung löôïng cuûa maãu.
Khoâng coù moät giaûi phaùp vaïn naêng veà dung löôïng caàn thieát cuûa maãu,song veà
maët nguyeân taéc, dung löôïng cuûa noù phuï thuoäc vaøo soá löôïng daáu hieäu coù trong taäp
hôïp toång quaùt vaø möùc ñoä chính xaùc caàn thieát cuûa caùc keát quaû trong maãu. Neáu
trong taäp hôïp toång quaùt coù nhieàu daàu hieäu, thì dung löôïng cuûa maãu seõ taêng leân vaø
ngöôïc laïi maãu seõ nhoû neáu taäp hôïp toång quaùt thuaàn nhaát veà maët daáu hieäu.
Sai soá cuûa maãu cuõng seõ taêng leân, neáu nhö trong quaù trình thöïc haønh ñieàu tra
ñaõ vi phaïm nhöõng yeâu caàu quy trình choïn maãu. Chính vì vaäy, vieäc theo doõi vaø
ñieàu haønh moät caùch nghieâm tuùc, saùt sao caùc ñieàu tra vieân trong quaù trình ñieàu tra
theo maãu ñaõ choïn laø moät vieäc laøm caàn thieát.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 67 -
5. Laäp phöông aùn döï kieán xöû lyù thoâng tin ñieàu tra thöû vaø hoaøn thieän caùc
böôùc chuaån bò
a) Laäp phöông aùn döï kieán xöû lyù thoâng tin
Phöông aùn xöû lyù thoâng tin laø döï aùn caùc coâng thöùc toaùn hoïc ñöôïc aùp duïng vaøo
caùc xöû kyù noùi chung vaø caùc caâu hoûi noùi rieâng. Thoâng thöôøng, toå vi tính phaûi xaây
döïng caùc laäp trình toaùn hoïc treân cô sôû coù söï trao ñoåi thoáng nhaát vôùi ngöôøi laäp giaû
thuyeát vaø toå chöùc cuoäc ñieàu tra. Trong khaâu naøy cuõng ñoàng thôøi ñoøi hoûi phaûi
chænh lyù caùc caâu hoûi sao cho phuø hôïp vôùi khaû naêng cuûa maùy vi tính vaø khaû naêng
laäp trình cuûa caùc chuyeân gia veà lónh vöïc naøy.
b) Ñieàu tra thöû vaø hoaøn chænh laïi toaøn boä baûng caâu hoûi cuõng nhö caùc chæ
baùo.
Ñeå hoaøn thieän cuõng nhö naâng cao chaát löôïng cuûa baûng caâu hoûi, ñoøi hoûi phaûi
ñieàu tra thöû. Chính nhôø quaù trình naøy maà chuùng ta tìm ra ñöôïc nhöõng sai soùt trong
quaù trình xaây döïng baûng caâu hoûi, loaïi boû ñöôïc nhöõng phaàn thieáu loâgíc trong trình
töï caùc caâu hoûi, chuaån hoaù theâm moät böôùc cuûa cuoäc ñieàu tra vaø cuoái cuøng laø taïo ra
ñöôïc moät baûng caâu hoûi toái öu, phuø hôïp vôùi ñoá töôïng cuûa cuoäc ñieàu tra.
Ñieàu ñaùng löu yù laø: neân tieán haønh ñieàu tra thöû treân chính ñoái töôïng seõ ñieàu
tra; taát nhieân khoâng neân ñeå khoaûng caùch quaù xa so vôùi thôøi gian tieán haønh ñieàu
tra chính.
c) Löïa choïn vaø taäp huaán ñieàu tra vieân
Trong moãi cuoäc ñieàu tra, tuyø theo quy moâ, tính chaát phöùc taïp cuûa ñeà taøi nghieân
cöùu caø phöông phaùp ñieàu tra, maø ngöôøi toå chöùc cuoäc ñieàu tra chuaån bò löïc löôïng ñieàu
tra vieân nhieàu hay ít, chaát löôïng vaø nhöõng yeâu caàu veà naêng löïc, phaåm chaát cao hay
trung bình. Trong nhöõng cuoäc ñieàu tra baèng phöông phaùp ankeùt, trình ñoä chuyeân moân
khoâng ñoøi hoûi cao laém, song trong caùc cuoäc ñieàu tra baèng phöông phaùp phoûng vaán
saâu hay quan saùt ñaày ñuû, ngöôøi ta tieán haønh coâng vieäc phaûi coù nhieàu kinh nghieäm vaø
trình ñoä vaên hoaù cao (nhaát laø veà maët chuyeân moân)
Tuy coù söï khaùc nhau veà möùc ñoä taäp huaán, song nhìn chung, moïi cuoäc ñieàu tra xaõ
hoäi hoïc ñeàu phaûi thöùc hieän caùc böôùc sau:
- Giôùi thieäu muïc ñích, yù nghóa cuûa cuoäc ñieàu tra, thoâng qua ñoù giuùp cho ñieàu tra
vieân coù theå giaûi thích ñöôïc muïc ñích, yù nghóa cuûa caùc cuoäc ñieàu tra cho ñoái töôïng
ñöôïc ñieàu tra.
- Laøm cho moïi ñieàu tra vieân ñeàu hieåu ñöôïc nhö nhau veà caùc khaùi nieäm, caùc caâu
hoûi vaø nhöõng vaán ñeà caàn khai thaùc.
- Laøm cho ñieàu tra vieân bieát caùch ghi cheùp thoâng tin.
- Giôùi thieäu tröôùc ñaëc ñieåm cuûa ñoái töôïng ñieàu tra, giuùp cho caùc ñieàu tra vieân tieáp
caän vaø öùng söû linh hoaït, thích hôïp nhaèm thaâm nhaäp vaøo ñoái töôïng vaø thu ñöôïc toái ña
nhöõng thoâng tin caàn thieát.
- Xaùc laäp tieán ñoä thöïc hieän cho caùc thaønh vieân.
d) Tieán haønh thu tthaäp thoâng tin
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 68 -
II. Xöû lyù thoâng tin, kieåm ñònh giaû thuyeát, trình baøy baùo caùo vaø xaõ hoäi
hoaù keát quaû ñieàu tra thöïc nghieäm
Giai ñoaïn naøy goàm ba coâng ñoaïn sau:
1. Taäp hôïp taøi lieäu, phaân nhoùm vaø mieâu taû, giaûi thích.
2. Kieåm tra giaû thuyeát nghieân cöùu
3. Trình baøy baùo caùo vaø xaõ hoäi hoaù keát quaû.
1. Taäp hôïp taøi lieäu, phaân nhoùm vaø mieâu taû, giaûi thích
Keát hôïp giai ñoaïn hai, coù theå thu ñöôïc moät khoái löôïng lôùn caùc thoâng tin; nhöng
chuû yeáu vaãn toàn taïi döôùi daïng thoâng tin caù bieät, chöa ñöôïc phaân loaïi. Caùc thoâng tin
naøy thöôøng bao goàm phieáu ñieàu tra ankeùt, nhaät kyù ghi cheùp bieân baûn hoaëc phieáu
phoûng vaán saâu, taøi lieäu thoáng keâ, saùch baùo, vaên baûn, tranh aûnh, baêng ghi aâm, ñóa
hình..v..v
Nhieäm vuï ñaàu tieân cuûa nhaø nghieân cöùu trong giai ñoaïn naøy laø:
- Taäp hôïp caùc taøi lieäu, saép xeáp chuùng vaøo caùc nhoùm daáu hieäu rieâng. Thí duï:
+ Taøi lieäu kinh teá, chính trò, phaùp luaät.
+ Taøi lieäu thoáng keâ hay caùc vaên baûn baùo caùo.
+ Taøi lieäu veà möùc soáng hay caùc daáu hieäu khaùc veà hoïc vaán, ngheà nghieäp.
Trong giai ñoaïn xöû lyù thoâng tin böôùc ñaàu, coù theå söû duïng caû caùc bieän phaùp ñôn
giaûn ñeå phaân loaïi ñoái vôùi caùc taøi lieäu keát hôïp vôùi söû lyù baèng maùy vi tính.
Xöû lyù baèng maùy vi tính theo ba böôùc:
- Laäp sô ñoà loâgíc, xöû lyù vaø phaân tích thoâng tin
+ Maãu taøi lieäu thu thaäp thoâng tin.
+ Thoáng keâ caùc phöông phaùp xöû lyù baûo ñaûm kieåm tra ñöôïc giaû thuyeát.
+ Laäp sô ñoà phaân tích keát quaû thu ñöôïc. Neáu höôùng phaân tích chính.
- Laäp trình ñeå xöû lyù treân maùy vi tính (do chuyeân gia vi tính ñaûm nhieäm)
Ngöôøi laõnh ñaïo cuoäc ñieàu tra phaûi ñöa ra nhöõng yeâu caàu cuï theå ñeå caùc chuyeân
gia vi tính laäp trình theo phöông aùn toái öu, ñaùp öùng ñöôïc toái ña yeâu caàu cuûa giaû
thuyeát nghieân cöùu.
- Chuaån bò taøi lieäu ñeå ñöa vaøo maùy vi tính (thoâng thöôøng laø caùc phieáu ankeùt)
+ Ñaùnh soá laøm saïch soá lieäu (xöû lyù thoâ)
+ Ñoùng caùc caâu hoûi môû, maõ hoaù caùc nhoùm daáu hieäu. Theo kinh nghieäm, khaâu naøy
phaûi laøm tröôùc luùc laäp trình, hoaëc neán ñaõ laäp trình roài phaûi xöû lyù, chænh lyù boå sung
vaøo soá lieäu.
Coâng vieäc tieáp theo laø do chuyeân gia vi tính ñaûm nhieäm. Nhö vaäy, nhieäm vuï cuûa
giai ñoaïn naøy laø chuyeån caùc thoâng tin caù bieät thaønh caùc thoâng tin taäp hôïp. Treân cô sôû
cuûa nhöõng thoâng tin taäp hôïp (laïi ñöôïc ñaët trong caùc baûng phaân nhoùm lieân hôïp) ta môùi
coù theå coù cô sôû löïa choïn phöông tieän quan troïng ñeå tieáp tuïc phaân tích hoaëc aùp duïng
caùc phöông phaùp thoáng keâ tinh vi hôn.
Sau khi ñaõ tieán haønh xöû lyù, saøng loïc thoâng tin, phaân nhoùm caùc taøi lieäu thì böôùc
tieáp theo laø phaân tích thoâng tin. Coù hai caùch phaân tích thoâng tin: mieâu taû vaø giaûi
thích.
Mieâu taû: laø söï ghi laïi nhöõng keát quaû nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc kinh nghieäm baèng heä
thoáng caùc kyù hieäu ñaõ ñöôïc löïa choïn vaø bieåu ñaït nhöõng keát quaû ñoù trong nhöõng khaùi
nieäm khoa hoïc. Noù laø khaâu trung gian töø kinh nghieäm ñeán giaûi thích khoa hoïc, coù
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 69 -
nghóa laø noù chöa vaïch ra ñöôïc baûn chaát vaø moái lieän heä coù tính quy luaät cuûa caùc söï
kieän, do vaäy noù vaãn naèm trong khuoân khoå cuûa kinh nghieäm. Thaønh phaàn cuûa mieâu taû
thöôøng coù ít nhaát ba thaønh toá:
+ Nhöõng taøi lieäu nghieân cöùu coù tính chaát kinh nghieäm.
+ Heä thoáng kyù hieäu ñem laïi cho caùc mieâu taû (caùc ñoà thò, bieåu baûng, caùc sô ñoà…..)
+ Nhöõng khaùi nieäm coù lieân quan ñeán heä thoáng kyù hieäu. Ngöôøi ta thöôøng tieán haønh
mieâu taû hay lyù giaûi caùc keát quaû cuûa coâng vieäc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc kinh nghieäm
baèng caùc bieåu ñoà cuûa caùc chuoãi bieán phaân nhö löôïc ñoà toå chöùc, ña giaùc phaân chia,
löôïc ñoà tích luyõ, ñöôøng cong phaân chia…v..v..
Öu ñieåm chính cuûa söï moâ taû baèng bieåu ñoà laø tích tröïc quan cuûa noù.
Giaûi thích: laø söï phaùt hieän ra baûn chaát cuûa ñoái töôïng quan saùt treân cô sôû nhöõng taøi
lieäu kinh nghieäm vaø lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc baèng caùch chæ ra ôû ñoái töôïng ñöôïc giaû thích
nhöõng vaán ñeà maø giaû thuyeát cuûa cuoäc nghieân cöùu ñaët ra. Noù xaùc nhaän hoaëc loaïi boû
moät giaû thuyeát naøo ñoù hay toaøn boä heä thoáng giaû thuyeát.
2. Kieåm tra giaû thuyeát nghieân cöùu
Theo quan ñieåm loâgíc hoïc, kieåm tra laø moät quaù trình xaùc nhaän baèng kinh nghieäm
nhöõng keát quaû ruùt ra töø giaû thuyeát ñöa ra ban ñaàu. Coù theå tieán haønh kieåm tra giaû
thuyeát baèng thöïc nghieäm xaõ hoäi hoïc, phöông phaùp thoáng keâ hoaëc bieän phaùp aùp duïng
caùc bieán soá kieåm tra.
Theo quan ñieåm duy vaät khoa hoïc, hoaït ñoäng thöïc tieãn xaõ hoäi cuûa con ngöôøi laø
tieâu chuaån cao nhaát vaø coù uy tín ñeå kieåm tra tính chaân thaät cuûa moät keát quaû nghieân
cöùu naøo ñoù. Bôûi vaäy, vieäc kieåm tra giaû thuyeát moät caùch toaøn dieän vaø coù söùc thuyeát
phuïc cao ñoøi hoûi nhaø nghieân cöùu phaûi vöôït ra khoûi khung caûnh cuûa nhöõng suy luaän
loâgíc ñôn thuaàn (chæ töø keât quaû ñeán söï luaän chöùng). ÔÛ ñaây, söï khaúng ñònh baèng kinh
nghieäm heä thoáng nhöõng giaû thuyeát laø raát coù yù nghóa.
Ñieàu quan troïng laø phaûi bieát keát hôïp söï kieåm tra giaû thuyeát baèng chính caùc thao
taùc loâgíc vôùi nhöõng tri thöùc coù ñöôïc baèng kinh nghieäm; ñoàng thoaøi khoâng neân coi laø
sai laàm nghieâm troïng neáu nhö moät giaû thuyeát naøo ñoù ñaõ bò keát quaû cuûa cuoäc ñieàu tra
phuû nhaän. Trong thöïc teá, chính sau nhöõng söï kieän nhö vaäy thì ñoàng thôøi laïi laø ñieåm
khôûi ñaàu cuûa moät giaû thuyeát nghieân cöùu ñuùng ñaén hôn: hôn nöõa, chính söï baùc boû caùc
giaû thuyeát baèng nhöõng keát quaû kinh nghieäm cuûa cuoäc nghieân cöùu, töï noù cuõng coù giaù
trò nhaát ñònh.
3. Trình baøy baûn baùo caùo vaø xaõ hoäi hoaù keát quaû
a) Baùo caùo vaø tôø trình coù thuyeát minh:
Keát quaû ñieåu tra xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm thöôøng ñöôïc trình baøy döôùi daïng baùo
caùo. Keøm theo noù laø tôø trình coù thuyeát minh veà vieäc giaûi quyeát nhöõng nhieäm vuï ñaõ
ñaët ra vaø caùc phuï luïc keøm theo. Trong tôø trình coù thuyeát minh quaù trình thöïc hieän
chöông trình cuûa cuoäc nghieân cöùu, coù thoâng baùo caùc tö lieäu tính toaùn, luaän chöùng.
Trong phuï luïc keøm theo coù caùc chæ tieâu, baûng soá, ñoà thò, caùc baûng ankeùt, nhöõng maãu,
nhöõng phieáu ghi, nhöõng pheùp thöû. Sau caùc baûn baùo caùo laø nhöõng cuoán saùch chuyeân
khaûo, nhöõng baøi baùo, tuyeån taäp, caùc baûn luaän..v..v..
b) Nhöõng yeâu caàu ñoái vôùi baûn baùo caùo:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 70 -
- Chæ ra muïc ñích, nhieäm vuï cuûa cuoäc ñieàu tra (töông quan giöõa muïc ñích lyù luaän
vaø muïc ñích thöïc hieän)
- Laøm saùng toû tình traïng nghieân cöùu (vaán ñeà hieän nay vaø nhöõng quan ñieåm hieän
coù ñoái vôùi ñeà taøi)
- Phaàn ñaëc bieät cuûa baûn baùo caùo caàn trình baøy nhöõng vaán ñeà coù tính chaát phöông
phaùp luaän cho vieäc löïa choïn vaø luaän chöùng boä coâng cuï phöông phaùp cuûa cuoäc
nghieân cöùu, phaân loaïi vieäc löïa choïn, caùc phöông phaùp thu thaäp thoâng tin xaõ hoäi.
- Trình baøy moät caùch ñaày ñuû moïi giai ñoaïn nghieân cöùu ñaõ ñöôïc tieán haønh vôùi ñoái
töôïng, söï lieân keát laãn nhau giöõa taát caû caùc khaâu cuûa noù vaø loâgíc cuûa baûn thaân söï
tìm kieám khoa hoïc, chæ ra ñöôïc vò trí vaø vai troø cuûa theå thöùc nghieân cöùu..v..v..
- Chæ ra möùc ñoä thích öùng cuûa keá hoaïch nghieân cöùu so vôùi nhieäm vuï vaø söï phuø
hôïp cuûa giaû thuyeát nghieân cöùu so vôùi nhöõng keát quaû cuûa cuoäc nghieân cöùu mang
laïi ñoä tin caäy cuûa heä thoáng maõ hoaù thoâng tin vaø söï taùi hieän cuûa noù trong baûn baùo
caùo.
- Baûn baùo caùo cuõng caàn chæ ra ñöôïc möùc ñoä cuûa vieäc giaûi quyeát caùc nhieäm vuï, noäi
dung khoa hoïc vaø khaû naêng coù theå suy roäng caùc keát luaän töø cuoäc nghieân cöùu sang
caùc lónh vöïc khaùc coù hoaøn caûnh töông ñoàng.
- Cuoái cuøng laø vieäc ñöa ra caùc döï baùo, kieán nghò.
Thoâng thöôøng, ngoaøi baûn baùo caùo ñaày ñuû, ngöôøi vieát baùo caùo coøn coù theâm moät
baûn giaûn löôïc khaùc phaûn aùnh ñöôïc coâ ñoïng vaø suùc tích hôn nhöõng noäi dung cuûa baûn
baùo caùo ñaày ñuû.
Ñôøi soáng hieän thöïc luoân luoân bieán ñoåi, phong phuù, sinh ñoäng, vì vaäy, ñeå caùc cuoäc
ñieàu tra xaõ hoäi hoïc thu ñöôïc keát quaû myõ maõn, moâ hình naøy cuõng caàn ñöôïc tieáp thu,
vaän duïng moät caùch linh hoaït, cô ñoäng vaø saùng taïo.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 71 -
TAØI LIEÄU THAM KHAÛO CHÍNH
1. Chung AÙ vaø Nguyeãn Ñình Taán; Nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc;
NXB Chính trò quoác gia;H 1997
2. Nguyeãn Minh Hoaø; Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông; NXB TP Hoà
Chí Minh 1993
3. Traàn Höõu Quang,Nhaäp moân Xaõ hoäi hoïc;TP Hoà Chí
Minh 1993
4. Nguyeãn Minh Hoaø; Moät soá phöông phaùp vaø kyõ thuaät
nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc öùng duïng; NXB KHXH;1993.
5. Phaïm Vaên Quyeát vaø Nguyeãn Quyù Thanh;Phöông phaùp
nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc; NXB ÑHQG; H2001.
6. H. Kromrey; Nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm; NXB
Theá giôùi,H1999.
7. Nhöõng cô sôû nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc ;NXB Tieán boä,M
1998.
8. Giaùo trình quaûn lyù xaõ hoäi; NXB KHKT, Haø Noäi 2000
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Top Download Chính Trị Học
-
Giáo trình kinh tế chính trị - GS.TS Phạm Quang Phan
209p 667 399
-
Bài giảng tư tưởng Hồ Chí Minh
52p 3151 1619
-
-
-
100 Câu hỏi thi tốt nghiệp tư tưởng Hồ Chí Minh (Có đáp án)
13p 15109 7923
-
-
Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Đồng chủ biên)
198p 1585 691
-
-
Giáo trình: Đường lối Cách mạng của Đảng Cộng sản VN
125p 1194 639
-
Hướng dẫn ôn môn Chủ nghĩa xã hội khoa học
65p 570 320
Tài Liệu Chính trị học Mới Xem thêm » Tài Liệu mới cập nhật Xem thêm »

markdown:
71 trang
Lượt xem: 4301
Download: 1176
# Giáo trình: Nhập môn xã hội học
Chia sẻ:
[huemanvdoc](http://tailieu.vn/user/huemanvdoc)
Xã hội học có nguồn gốc từ lâu nhưng nó chỉ trở thành một môn khoa học độc lập vào khoảng những năm 30 của thế kỷ XIX, nó gắn liền với tên tuổi của nhà Xã hội học là A.Comte (19-1-1798 – 5-9-1875) . Ông là một nhà Toán học, Vật lý học, Thiên văn học, Xã hội học tư sản, Triết học duy tâm chủ quan Pháp. Từ 1817-1824, ông là thư ký riêng của Xanh Ximông, là một trong những người sáng lập ra “chủ nghĩa thực chứng”, Vào năm người năm 1836 Ong đã đưa ra...
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Khoa Học Xã Hội](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/)» [Chính trị học](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/chinh-tri-hoc/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Giáo trình: Nhập môn xã hội học**
GIAÙO TRÌNH
NHAÄP MOÂN XAÕ HOÄI HOÏC
LEÂ MINH CHIEÁN
Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -2-
MUÏC LUÏC
PHAÀN I: NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ VEÀ CÔ BAÛN CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC ................................. 5
CHÖÔNG I: ÑOÁI TÖÔÏNG VAØ CHÖÙC NAÊNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC
...................................................................................................................................... 5
Khaùi quaùt hình thaønh vaø söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc........................................... 5
I. Ñoái töôïng nghieân cöùu vaø cô caáu cuûa xaõ hoäi hoïc ................................................ 8
1.Thuaät ngöõ Xaõ hoäi hoïc laø gì ? ........................................................................... 8
2. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc ............................................................ 8
3. Cô caáu cuûa moân xaõ hoäi hoïc. ........................................................................... 9
II. Nhöõng nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc xaõ hoäi hoïc khoa hoïc vaø chöùc naêng cuûa xaõ
hoäi hoïc ................................................................................................................... 10
1. Caùc nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc xaõ hoäi hoïc ................................................ 10
2. Chöùc naêng cuûa xaõ hoäi hoïc ............................................................................ 10
CHÖÔNG II: MOÄT SOÁ KHAÙI NIEÄM CÔ BAÛN TRONG NGHIEÂN CÖÙU XAÕ HOÄI
HOÏC ........................................................................................................................... 12
I. Khaùi nieäm cô caáu xaõ hoäi ................................................................................... 12
1.Quan ñieåm cuûa xaõ hoäi hoïc veà cô caáu xaõ hoäi ................................................ 12
2. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi ................................................. 13
II.Nhoùm xaõ hoäi ...................................................................................................... 13
III.Vò theá xaõ hoäi ..................................................................................................... 14
IV. Vai troø .............................................................................................................. 15
V. Thieát cheá xaõ hoäi ............................................................................................... 15
VI. Phaân taàng xaõ hoäi ............................................................................................. 16
VII. Tính di ñoäng xaõ hoäi........................................................................................ 17
VIII. Xaõ hoäi hoaù .................................................................................................... 19
1.Moät soá quan nieäm veà “con ngöôøi xaõ hoäi” ..................................................... 19
2.Khaùi nieäm xaõ hoäi hoaù .................................................................................... 21
3. Moät soá noäi dung nghieân cöùu cô baûn veà xaõ hoäi hoaù...................................... 22
IX .Khaùi nieäm loái soáng.......................................................................................... 26
X. Coäng ñoàng xaõ hoäi ............................................................................................. 26
1. Khaùi nieäm ...................................................................................................... 26
2. Ñaëc tröng coäng ñoàng ..................................................................................... 27
XI. Giaù trò xaõ hoäi- Chuaån möïc xaõ hoäi vaø Leäch laïc xaõ hoäi................................... 27
PHAÀN II: MOÄT SOÁ CHUYEÂN ÑEÀ NGHIEÂN CÖÙU VEÀ XAÕ HOÄI HOÏC CHUYEÂN
BIEÄT .............................................................................................................................. 28
CHÖÔNG I: XAÕ HOÄI HOÏC ÑOÂ THÒ ....................................................................... 28
I. Toång quan veà moân xaõ hoäi hoïc ñoâ thò ................................................................ 28
1. Söï hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc ñoâ thò....................................... 28
2. Moät soá höôùng tieáp caän cô baûn trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ñoâ thò............. 28
II. Khaùi quaùt quaù trình ñoâ thò hoaù ôû treân theá giôùi vaø Vieät nam ........................... 29
1. Quaù trình ñoâ thò hoaù treân theá giôùi vaø Vieät Nam........................................... 29
2. Ñaëc tröng loái soáng ñoâ thò............................................................................. 30
3. Cô caáu xaõ hoäi vaø söï phaân taàng xaõ hoäi taïi ñoâ thò trong thôøi kyø ñoåi môùi ...... 30
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -3-
4. Moät soá nhaân toá quy ñònh neùt ñaëc thuø cuûa loái soáng ñoâ thò Vieät Nam hieän nay
............................................................................................................................ 32
5. Khía caïnh xaõ hoäi hoïc cuûa vaán ñeà nhaø ôû, quy hoaïch vaø quaûn lyù ñoâ thò hieän
nay...................................................................................................................... 33
CHÖÔNG II: XAÕ HOÄI HOÏC NOÂNG THOÂN ........................................................... 36
I. Ñoái töôïng vaø phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân ......................... 36
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu.................................................................................... 36
2. Caùc thieát cheá chính trò – xaõ hoäi ôû noâng thoân ................................................ 38
3. Vaên hoùa noâng thoân ........................................................................................ 40
4. Loái soáng cuûa cö daân noâng thoân..................................................................... 41
CHÖÔNG III: XAÕ HOÄI HOÏC GIA ÑÌNH ................................................................ 42
I. Ñoái töôïng vaø phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi gia ñình.............................. 42
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình ............................................ 42
2. Cô sôû lyù luaän vaø phöông phaùp nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình ........... 44
3. Phöông phaùp nghieân cöùu ............................................................................... 45
II. Noäi dung nghieân cöùu cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình..................................... 45
1. Cô caáu, quy moâ cuûa gia ñình ........................................................................ 45
2. Caùc chöùc naêng vaø xu höôùng bieán ñoåi cuûa caùc chöùc naêng gia ñình ............. 46
CHÖÔNG IV: DÖ LUAÄN XAÕ HOÄI .......................................................................... 49
I. Baûn chaát cuûa dö luaän xaõ hoäi .............................................................................. 49
1. Khaùi nieäm ...................................................................................................... 49
2. Dö luaän xaõ hoäi vaø moät soá khaùi nieäm lieân quan............................................ 50
3. Quaù trình hình thaønh dö luaän xaõ hoäi ............................................................. 50
4. Nhöõng yeáu toá chính taùc ñoäng ñeán söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi ................. 50
II. Chöùc naêng vaø yù nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi............................ 51
1. Chöùc naêng cuûa dö luaän xaõ hoäi ...................................................................... 51
2. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi ............................................... 52
III. Toå chöùc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi ................................................................ 53
1. Söï taùc ñoäng cuûa caùc phöông tieän thoâng tin ñaïi chuùng ñeán vieäc hình thaønh
dö luaän xaõ hoäi .................................................................................................... 53
2. Nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi baèng phöông phaùp xaõ hoäi hoïc .......................... 54
3. Söû duïng caùc keát quaû ñieàu tra nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi ............................ 54
PHAÀN III: PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU XAÕ HOÄI HOÏC ..................................... 55
CHÖÔNG I: MOÄT SOÁ PHÖÔNG PHAÙP VAØ KYÕ THUAÄT THU THAÄP THOÂNG
TIN XAÕ HOÄI HOÏC .................................................................................................... 55
I. Phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc ............................................................................ 55
1. Phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ............................................................ 55
2. Heä phöông phaùp ............................................................................................ 55
3. Kyõ thuaät nghieân cöùu ...................................................................................... 55
II. Caùc phöông phaùp vaø kyõ thuaät ñieàu tra xaõ hoäi hoïc .......................................... 56
1. Phöông phaùp phaân tích taøi lieäu ..................................................................... 56
2. Phöông phaùp quan saùt ................................................................................... 56
3. Phöông phaùp tröng caàu yù kieán. ..................................................................... 57
4. Phöông phaùp thöïc nghieäm............................................................................. 60
CHÖÔNG II: CAÙC BÖÔÙC TIEÁN HAØNH ÑIEÀU TRA XAÕ HOÄI HOÏC .................... 61
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -4-
1. Xaây döïng khung lyù thuyeát ............................................................................ 61
2. Choïn phöông phaùp ñieàu tra........................................................................... 63
3. Xaây döïng baûng hoûi ........................................................................................ 63
4. Choïn maãu ñieàu tra......................................................................................... 65
5. Laäp phöông aùn döï kieán xöû lyù thoâng tin ñieàu tra thöû vaø hoaøn thieän caùc böôùc
chuaån bò ............................................................................................................. 67
II. Xöû lyù thoâng tin, kieåm ñònh giaû thuyeát, trình baøy baùo caùo vaø xaõ hoäi hoaù keát
quaû ñieàu tra thöïc nghieäm ...................................................................................... 68
1. Taäp hôïp taøi lieäu, phaân nhoùm vaø mieâu taû, giaûi thích .................................... 68
2. Kieåm tra giaû thuyeát nghieân cöùu .................................................................... 69
3. Trình baøy baûn baùo caùo vaø xaõ hoäi hoaù keát quaû ............................................. 69
TAØI LIEÄU THAM KHAÛO CHÍNH ............................................................................... 71
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -5-
PHAÀN I:
NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ VEÀ CÔ BAÛN CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC
CHÖÔNG I: ÑOÁI TÖÔÏNG VAØ CHÖÙC NAÊNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA
XAÕ HOÄI HOÏC
Khaùi quaùt hình thaønh vaø söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc
1. A. Comte ( 1789-1857)
Xaõ hoäi hoïc coù nguoàn goác töø laâu nhöng noù chæ trôû thaønh moät moân khoa hoïc ñoäc
laäp vaøo khoaûng nhöõng naêm 30 cuûa theá kyû XIX, noù gaén lieàn vôùi teân tuoåi cuûa nhaø Xaõ
hoäi hoïc laø A.Comte (19-1-1798 - 5-9-1875) . OÂng laø moät nhaø Toaùn hoïc, Vaät lyù hoïc,
Thieân vaên hoïc, Xaõ hoäi hoïc tö saûn, Trieát hoïc duy taâm chuû quan Phaùp. Töø 1817-1824,
oâng laø thö kyù rieâng cuûa Xanh Ximoâng, laø moät trong nhöõng ngöôøi saùng laäp ra “chuû
nghóa thöïc chöùng”, Vaøo naêm ngöôøi naêm 1836 Oâng ñaõ ñöa ra thuaät ngöõ “Xaõ hoäi
hoïc”.
Thuaät ngöõ “xaõ hoäi hoïc” baét nguoàn töø chöõ La tinh Societas (xaõ hoäi) vaø chöõ
Logos (hoïc thuyeát) trong tieáng Hy Laïp ñöôïc gheùp laïi thaønh Sociology, vôùi nghóa
chung nhaát laø Xaõ hoäi hoïc vaø ñaõ ñöôïc oâng ñònh nghóa laø “ Nghieân cöùu thöïc chöùng
toaøn boä caùc quy luaät cô baûn cuûa caùc hieän töïông xaõ hoäi “
Trong Trieát hoïc thöïc chöùng cuûa A.Comte ñoøi hoûi phaûi toân troïng caùc söï kieän,
phaûi tin töôûng caùc tri thöùc thöïc chöùng; oâng yeâu caâu phaûi aùp duïng caùc kieán thöùc
chính xaùc do khoa hoïc töï nhieân mang laïi, ñoàng thôøi, phaûi luoân ñaët moïi söï nghieân
cöùu trong moái quan heä raøng buoäc vôùi söï giaûi thích toång theå.
Beân caïnh nhöõng laäp luaän khoa hoïc môùi , A.Comte vaãn coøn nhöõng haïn cheá nhaát
ñònh trong thôøi ñaïi mình ñoù laø coøn mang naëmg yeáu toá duy taâm .
Tuy nhieân, nhöõng coáng hieán cuûa oâng cho moät ngaønh khoa hoïc môùi, caùc nhaø
khoa hoïc sau naøy ñaõ suy toân A.Comte nhö laø oâng toå -Ngöôøi ñaët neàn moùng xaây
döïng neân Xaõ hoäi hoïc hieän ñaïi. Cuï theå laø A.Comte laø ngöôøi saùng laäp ra xaõ hoäi treân
cô sôû “taùch” tri thöùc xaõ hoäi hoïc ra khoûi Trieát hoïc xaõ hoäi
2. E. Durkheim (1858-1917)
Emile Durkheim (1858 - 1917) moät nhaø khoa hoïc ngöôøi Phaùp ñaõ saùng laäp ra xaõ
hoäi hoïc treân cô sôû “taùch” tri thöùc xaõ hoäi hoïc ra khoûi Taâm lyù hoïc caù nhaân.
Trung taâm lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc cuûa oâng laø caùc söï kieän xaõ hoäi vaø nhöõng haønh
ñoäng mang tính quy luaät cuûa con ngöôøi treân cô sôû tuaân thuû vaø chòu söï kieåm soaùt cuûa
caùc phong tuïc, taäp quaùn, thieát cheá xaõ hoäi, nhöõng traät töï, khuoân maãu vaø quy taéc cuûa
haønh vi, caùc yeáu toá “Ñoaøn keát xaõ hoäi” ( Töï töû- Le Suicide)….
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -6-
E. Dur kheim, ñöôïc ñaùnh giaù laø cha ñeû cuûa xaõ hoäi hoïc Phaùp. Vaøo naêm 1895 oâng
ñaõ cho ra ñôøi taùc phaåm “ caùc quy taéc cuûa phöông phaùp xaõ hoäi hoïc “ trong ñoù vaïch
roõ caùc phöông phaùp cô baûn khi nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc. Sau ñoù ,oâng vieát taùc phaåm “
Töï töû”, thoâng qua vieäc phaân tích caùc loaïi hình töï töû,oâng tin raèng caùc xaõ hoäi tieán boä
ñöôïc nhôø vaøo söï goùp söùc vaø tin töôûng vaøo caùc giaù trò cuûa caùc thaønh vieân trong xaõ
hoäi.
Quan ñieåm nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc cuûa E. Durkheim laø chuù yù ñeán caùc söï kieän xaõ
hoäi. Söï kieän xaõ hoäi theo oâng laø moïi caùi coù theå gaây ra söï cöôõng böùc töø beân ngoaøi
ñoái vôùi caù nhaân, ñoàng thôøi moãi caùi ñeàu coù söï toàn taïi rieâng ñoäc laäp vôùi nhöõng bieåu
hieän caù nhaân cuûa noù. Vì theá , ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc bao goàm : caùc söï
kieän xaõ hoäi, nguyeân nhaân vaø chöùc naêng cuûa caùc hieän töôïng xaõ hoäi,……
3. Max Weber ( 1864-1920):
M. Weber, moät nhaø xaõ hoäi hoïc Ñöùc, oâng ñöôïc coi laø cha ñeû cuûa xaõ hoäi hoïc
veà Toân giaùo. OÂng laø nhaø xaõ hoäi hoïc lôùn ñaàu theá kyû XX. Quan ñieåm xaõ hoäi hoïc cuûa
oâng laø Haønh ñoäng xaõ hoäi hay Lyù thuyeát veà haønh ñoäng xaõ hoäi. Trong ñoù oâng moâ taû
coù boán loaïi haønh ñoäng xaõ hoäi :
- Haønh ñoäng theo caûm xuùc
- Haønh ñoäng theo truyeàn thoáng
- Haønh ñoäng hôïp lyù theo giaù trò
- Haønh ñoäng coù tính muïc ñích.
Taùc phaåm “ Luaân lyù theä phaûn vaø tinh thaàn cuûa chuû nghóa tö baûn “ trong ñoù oâng
giaûi thích raèng neáu laáy caùc yeáu toá kyõ thuaät vaø kinh teá ñeå giaûi thích söï phaùt trieån
cuûa chuû nghóa tö baûn thì seõ khoâng ñuùng maø noù phaûi laø yeáu toá tinh thaàn theä phaûn.
Theo M. Weber thì ñaïo Tin laønh, vôùi tö caùch moät laø heä thoáng giaù trò coù vai troø lôùn
trong toå chöùc haønh ñoäng cuûa moät soá taùc nhaân xaõ hoäi vaø laøm naûy sinh xaõ hoäi tö baûn
(Xaõ hoäi hoïc ; Vuõ minh Taâm chuû bieân, tr 35)
Ngoaøi ra, M. Weber coøn phaân tích saâu saéc söï hình thaønh heä thoáng quan lieâu nhö
moät kieåu toå chöùc xaõ hoäi. Noù laø heä thoáng thöù baäc theo loái chöùc naêng trong ñoù coù söï
lieân heä phi caù nhaân giöõa caùc thaønh vieân ñöôïc ñieàu tieát bôûi caùc chuaån möïc coá ñònh,
ñoù laø coâng cuï hôïp lyù cuûa theá gôùi hieän ñaïi.
Veà maët phöông phaùp,oâng coù nhöõng ñoùng goùp tích cöïc nhö phöông phaùp hieåu vaø
phöông phaùp maãu.
Sau A.Comte vaø Durkheim, Weber…. laø söï phaùt trieån nôû roä cuûa xaõ hoäi hoïc
chaâu Aâu cuøng vôùi nhöõng thaønh töïu lieân tieáp ñaït ñöôïc trong caùc lónh vöïc khoa hoïc,
kyõ thuaät, coâng ngheä. Xaõ hoäi hoïc ñaõ ngaøy caøng khaúng ñònh mình nhö laø moät khoa
hoïc ñoäc laäp. Trong nhöõng naêm ñaàu cuûa theá kyû XX, xaõ hoäi hoïc ñaõ ñoùng moät vai troø
ñaùng keå trong vieäc ñieàu hoaø quan heä giöõa ngöôøi vaø ngöôøi trong saûn xuaát, trong vieäc
nghieân cöùu dö luaän dö luaän xaõ hoäi, tìm ra caùc giaûi phaùp nhaèm taêng cöôøng hieäu quaû
cuûa caùc quaù trình quaûn lyù. Taát nhieân, trong ñieàu kieän cuûa caùc chuû nghóa tö baûn, moät
soá hoïc giaû tö saûn ñaõ coá gaéng söû duïng coâng cuï xaõ hoäi ñeå dung hoaø hoaëc coá gaéng
loaïi tröø caùc maâu thuaãn, xung ñoät xaõ hoäi nhaèm phuïc vuï vaø baûo veä lôïi ích cho nhaø
nöôùc tö saûn.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -7-
Ñeán giöõa theá kyû XX, coù hai khuynh höôùng phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc tö saûn:
Khuynh höôùng chaâu Aâu vaø Myõ. Xaõ hoäi hoïc chaâu Aâu phaùt trieån gaén vôùi trieát hoïc xaõ
hoäi, coøn xaõ hoäi Myõ thì ngay töø ñaàu hình thaønh nhö moät khoa hoïc chuû yeáu veà haønh
vi con ngöôøi. Nhöõng thaønh töïu chuû yeáu cuûa xaõ hoäi hoïc Myõ laø haøng loaït lyù luaän caáp
trung, ñaëc bieät laø caùc lyù luaän veà toå chöùc, veà caáu truùc xaõ hoäi, caùc nhoùm nhoû, haønh vi
taäp theå, thoâng tin ñaïi chuùng nhaát laø trong caùc nghieân cöùu veà ñoâ thò vaø toäi
phaïm....v..v ñònh höôùng vaøo vieäc giaûi quyeát caùc vaán ñeà xaõ hoäi cuï theå. Ñaïi bieåu nhö
T.Parsons (1902-1979, G.H. Mead…)Ñieàu ñoù hoaøn toaøn phuø hôïp vôùi chuû nghóa
thöïc duïng ôû Myõ. Xaõ hoäi hoïc Myõ môû ra nhöõng lónh vöïc môùi maø tröôùc ñaây hoaøn toaøn
chöa ñöôïc nghieân cöùu tôùi. Ñeán nay, ngöôøi ta nhaän thaáy ñang coù söï “Myõ hoaù” xaõ
hoäi hoïc chaâu Aâu.
4. Xaõ hoäi hoïc Maùc-xít
C.Maùc vaø Ph.Aêngghen laø nhöõng ngöôøi saùng laäp ra xaõ hoäi hoïc Maùc xít. Caùc
oâng ñaõ phaân tích moät caùch saâu saéc vaø toaøn dieän xaõ hoäi tö baûn chuû nghóa, nhöõng
maâu thuaãn cuûa xaõ hoäi ñoù, töø ñoù vaïch ra nhöõng quan ñieåm duy vaät bieän chöùng veà xaõ
hoäi.
Caùc taùc phaåm noåi tieáng nhö :“Tö baûn”, “Cuoäc ñaáu tranh giai caáp ôû Fhaùp (1848-
1850)”, “Ngaøy 18 thaùng Söông muø cuaû Lui Boânapac”, “Noäi chieán ôû Phaùp” ….
C.Mac vaø Ph.Aênggen laø nhöõng maãu möïc veà söï thoáng nhaát giöõa lyù luaän vaø thöïc
nghieäm trong vieäc phaân tích caùc quaù trình vaø hieän töôïng xaõ hoäi cuûa xaõ hoäi tö baûn
chuû nghóa.
Di saûn phong phuù cuûa Maùc - AÊngghen ñaõ ñöôïc quaùn trieät vaø phaùt trieån hôn nöõa
trong caùc taùc phaåm cuûa V.I.Leânin: “Söï phaùt trieån cuûa chuû nghóa tö baûn ôû Nga”,
“Chuû nghóa ñeá quoác, giai ñoaïn toät cuøng cuûa chuû nghóa tö baûn”, “Saùng kieán vó ñaïi”,
“Nhöõng nhieäm vuï tröôùc maét cuûa chính quyeàn Xoâ vieát” vaø nhieàu taùc phaåm khaùc.
Leânin ñaõ noùi nhöõng coâng trình nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc, ñaëc bieät laø nhöõng coâng
trình lieân quan ñeán caùc hoaït ñoäng cuûa ñaûng, nhaø nöôùc coù moät yù nghóa to lôùn. OÂng
ñaõ chæ ra raèng, ñeå cho vieäc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc thöïc söï coù tính khoa hoïc, phaûi
döïa vaøo nhöõng söï thaät chính xaùc vaø khoâng theå choái caõi ñöôïc ñeå thöû xaùc ñònh moät
cô sôû maø ngöôøi ta coù theå döïa vaøo, töø ñoù coù theå duøng ñeå ñoái chieáu vôùi baát cöù laäp
luaän naøo trong nhöõng laäp luaän “chung” hay “khuoân maãu”, nhöõng laäp luaän maø ngaøy
naøy trong moät vaøi nöôùc ngöôøi ta quaù ö laïm duïng. Muoán cho ñieàu ñoù thöïc söï trôû
thaønh moät cô sôû thì caàn phaûi xeùt khoâng nhöõng söï thaät rieâng bieät, maø toaøn theå nhöõng
söï thaät ñoù lieân quan ñeán vaán ñeà ñang xeùt, khoâng tröø moät ngoaïi leä naøo, bôûi vì neáu
khoâng thì nhaát ñònh ngöôøi ta seõ nghi ngôø vaø nghi ngôø moät caùch hoaøn toaøn khoâng
chính ñaùng raèng, nhöõng söï thaät ñaõ ñöôïc löaï choïn hay thu thaäp moät caùch tuyø tieän,
raèng thay cho moái lieân heä vaø söï phuï thuoäc laãn nhau moät caùch khaùch quan giöõa
nhöõng hieän töôïng lòch söû xeùt trong chænh theå cuûa chuùng ta, ngöôøi ta ñöa ra moät söï
boâi baùc chuû quan….
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -8-
I. Ñoái töôïng nghieân cöùu vaø cô caáu cuûa xaõ hoäi hoïc
1.Thuaät ngöõ Xaõ hoäi hoïc laø gì ?
Coù nhieàu ñònh nghóa khaùc nhau veà xaõ hoäi hoïc:
E.Durkheim :” Xaõ hoäi hoïc laø khoa hoïc nghieân cöùu caùc söï kieän xaõ hoäi”
M.Weber cho raèng ñoù laø khoa hoïc veà haønh ñoäng xaõ hoäi.
V.A. Jadov :
“Xaõ hoäi hoïc laø khoa hoïc veà söï hình thaønh, phaùt trieån vaø söï vaän haønh cuûa caùc
coäng ñoàng xaõ hoäi, caùc toå chöùc xaõ hoäi vaø caùc quaù trình xaõ hoäi vôùi tính caùch laø caùc
hình thöùc toàn taïi cuûa chuùng; laø khoa hoïc veà caùc quan heä xaõ hoäi vôùi tính caùch laø caùc
cô cheá lieân heä vaø taùc ñoäng qua laïi giöõa caùc caù nhaân vaø coäng ñoàng; laø khoa hoïc veà
quy luaät cuûa caùc haønh ñoäng xaõ hoäi vaø caùc haønh vi cuûa quaàn chuùng”
Hay :“Xaõ hoäi hoïc laø moät boä moân khoa khoa hoïc xaõ hoäi nghieân cöùu tính chænh
theå cuûa caùc quan heä xaõ hoäi ; nghieân cöùu caùc quy luaät phoå bieán vaø ñaëc thuø cuûa caùc
hình thaùi kinh teá xaõ hoäi; veà caùc cô cheá hoaït ñoäng,caùc hình thöùc bieåu hieän cuûa caùc
quy luaät ñoù trong caùc hoaït ñoäng cuûa caùc caù nhaân,caùc nhoùm,taäp ñoaøn xaõ hoäi….”
2. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc
Cuoäc tranh luaän veà xaùc ñònh ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc ñaõ dieãn ra töø
laâu vaø ngaøy nay vaãn ñang tieáp dieãn.
Quan nieäm Xaõ hoäi hoïc macxít khoâng ñoàng nhaát vôùi chuû nghóa duy vaät lòch söû
ñoàng thôøi cuõng khoâng phuû nhaän vaø ñoái laäp vôùi chuû nghóa duy vaät lòch söû, quan nieäm
naøy ngaøy caøng trôû neân coù söùc thuyeát phuïc hôn vaø ñöôïc coi nhö laø moät quan ñieåm
veà con ñöôøng hôïp lyù ñeå giaûi quyeát nhieàu vaán ñeà chöa ñöôïc giaûi quyeát cuûa khoa hoïc
naøy.
Khoâng theå quy ñoái töôïng cuûa xaõ hoäi hoïc veà ñoái töôïng cuûa trieát hoïc xaõ hoäi. Söï
khaùc bieät giöõa chuùng laø ôû choã, xaõ hoäi hoïc xem xeùt xaõ hoäi qua caùc phaïm truø vaø caùc
khaùi nieäm ñaëc bieät hôn so vôùi trieát hoïc xaõ hoäi, ngoaøi ra, coøn qua caùc khaùi nieäm gaén
vôùi caùc nhaân toá ñöôïc kieåm nghieäm, ñieàu ñoù ñöôïc baûo ñaûm baèng caùch trieån khai heä
bieán vò xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vaø caùc lónh vöïc xaõ hoäi hoïc cuïc boä cuûa xaõ hoäi hoïc.
Ñoái töôïng cuûa chuû nghóa duy vaät lòch söû hay cuûa trieát hoïc xaõ hoäi laø caùc quy luaät
chung nhaát veà söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, coøn ñoái töôïng cuûa xaõ hoäi hoïc
chuû yeáu laïi laø cô cheá taùc ñoäng vaø caùc hình thöùc bieåu hieän cuûa caùc quy luaät ñoù. Caùc
phaïm truø cô baûn cuûa trieát hoïc xaõ hoäi laø toàn taïi xaõ hoäi vaø yù thöùc xaõ hoäi,trong khi ñoù
xaõ hoäi hoïc laïi nghieân cöùu caáu truùc xaõ hoäi, heä thoáng xaõ hoäi, caùc toå chöùc xaõ hoäi vaø
caùc ñoàng nhoùm…Khoâng phaûi laø con ngöôøi vôùi tính caùch laø chuû theå cuûa xaõ hoäi maø
laø nhaân caùch vôùi tính caùch laø moät loaïi hình xaõ hoäi vaø caùc quaù trình xaõ hoäi hoaù caùc
caù theå; khoâng phaûi laø caùc quan heä xaõ hoäi trong baûn chaát saâu xa cuûa chuùng maø chuû
yeáu laïi laø caùc töông taùc xaõ hoäi vaø caùc moái lieân heä qua laïi cuûa xaõ hoäi. Trieát hoïc xaõ
hoäi xem xeùt caùc quaù trình xaõ hoäi ôû caáp ñoä tröøu töôïng cao nhaát, noù khoâng gaén tröïc
tieáp vôùi caùc döõ kieän thöïc nghieäm maø cô sôû laø caùc khaùi quaùt khoa hoïc cuï theå, ñöôïc
phaùt trieån trong caùc khoa hoïc cuïc boä veá xaõ hoäi, trong ñoù bao haøm caû xaõ hoäi hoïc.
Coøn xaõ hoäi hoïc, ñaëc bieät laø xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät vaø xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm laïi
luoân gaén chaët vôùi caùc khaûo saùt vaø thöïc nghieäm khoa hoïc (maø söùc soáng cuûa noù laø
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc -9-
nhöõng döõ kieän, caùc soá lieäu vaø caùc taøi lieäu thoáng keâ soáng ñoäng). Khi nghieân cöùu xaõ
hoäi vaø tính chænh theå cuûa noù, xaõ hoäi hoïc khoâng ñònh höôùng vaøo vieäc vaïch ra nhöõng
moái quan heä coù tính nhaân quaû ôû taàm bao quaùt toaøn boä xaõ hoäi nhö chuû nghóa duy vaät
lòch söû…, maø noù nghieân cöùu xaõ hoäi döôùi goùc ñoä vaø tính chaát cuûa ñaùm ñoâng, trong
ñoù moãi con ngöôøi coù theå ñöôïc xem nhö moät thaønh vieân cuûa nhoùm.
Trieát hoïc xaõ hoäi ñoùng vai troø theá giôùi quan vaø phöông phaùp luaän cho moïi khoa
hoïc xaõ hoäi khaùc, trong ñoù bao haøm caû xaõ hoäi hoïc. Veá phaàn mình, xaõ hoäi hoïc khoâng
thöïc hieän nhöõng chöùc naêng noùi treân, noù chæ laø khoa hoïc veà caùc ñieàu kieän vaø caùc
tính quy luaät hình thaønh vaø phaùt trieån con ngöôøi xaõ hoäi vaø caùc hình thöùc toå chöùc
con ngöôøi vaøo caùc cô sôû, caùc nhoùm, caùc coäng ñoàng. Xaõ hoäi hoïc taäp trung nghieân
cöùu vaøo nhöõng ñaëc tröng, xu höôùng vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa caùc toå chöùc xaõ hoäi,
caùc quaù trình xaõ hoäi.
- Nhöõng nguyeân nhaân, nguoàn goác, ñoäng cô cuûa caùc haønh ñoäng xaõ hoäi, cuûa caùc
caù nhaân, caùc nhoùm, caùc coäng ñoàng.
- Nhöõng moái töông taùc xaõ hoäi cuõng nhö nhöõng vaán ñeà mang tính quy luaät cuøa
caùc haønh ñoäng xaõ hoäi, haønh vi xaõ hoäi ……
3. Cô caáu cuûa moân xaõ hoäi hoïc.
Cô caáu cuûa moân xaõ hoäi hoïc ñöôïc phaân chia theo hai phöông dieän: moät laø, theo
phaïm vi cuûa nhoùm ñöôïc nghieân cöùu bao goàm xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vaø xaõ hoäi hoïc
chuyeân bieät: hai laø, theo möùc ñoä tröøc töôïng bao goàm xaõ hoäi hoïc tröøu töôïng lyù thuyeát
vaø xaõ hoäi hoïc cuï theå - thöïc nghieäm.
a) Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vaø xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät.
Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông laø caáp ñoä cô baûn cuûa heä thoáng lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc. Xaõ
hoäi hoïc ñaïi cöông laø khoa hoïc cuûa caùi chung nhaát, cuûa caùc quy luaät xaõ hoäi hoïc veà
söï hoaït ñoäng vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, cuûa söï töông taùc töï nhieân, voán coù cuûa caùc
yeáu toá hôïp thaønh heä thoáng xaõ hoäi.
Xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät laø caáp ñoä caùc quan heä nhaát ñònh phaûn aùnh moái lieân heä
khaùch quan giöõa caùc maët khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Caùc lyù luaän xaõ hoäi hoïc
chuyeân bieät naøy laø khaâu trung gian gaén lyù luaän xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vôùi vieäc
nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc caùc hieän töôïng cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Ngaøy nay, xaõ hoäi hoïc
chuyeân bieät hieän ñaïi ñöôïc phaân chia ra thaønh caùc moân xaõ hoäi hoïc veà:
- Toân giaùo
- Noâng thoân, ñoâ thò
- Ngheä thuaät
+ Vaên hoaù
+ Töông taùc xaõ hoäi
+ Caùc coäng ñoàng cö daân
+ Baát bình ñaúng daân toäc vaø chuûng toäc
+ Vai troø giôùi tính vaø baát bình ñaúng
+ Gia ñình
+ Caùc phong traøo xaõ hoäi
+ Caùc bieán ñoåi xaõ hoäi veà vaên hoaù vaø chuaån möïc xaõ hoäi..v..v
b) Lyù thuyeát Xaõ hoäi hoïc vaø xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 10 -
Xaõ hoäi hoïc laø moät khoa hoïc lyù thuyeát cuõng nhö caùc khoa hoïc xaõ hoäi hoïc khaùc.
Trong moät heä thoáng nhöõng söï tröøu töôïng hoaù (nhö caùc khaùi nieäm, phaïm truø, quy luaät,
giaû thuyeát xaõ hoäi hoïc….), nhaø xaõ hoäi hoïc luoân tìm caùch taùi theå hieän trong quaù trình tö
duy, ñoái töôïng xaõ hoäi, moâ taû traïng thaùi cuûa noù thaâm nhaäp vaøo caùc quy luaät hoaït ñoäng
vaø phaùt trieån cuûa noù, hieåu ñöôïc vaø döï baùo ñöôïc xu höôùng phaùt trieån taát yeáu cuûa noù.
Ñoàng thôøi, xaõ hoäi hoïc laø moät trong caùc khoa hoïc thöïc nghieäm. Noù ruùt ra caùc keát luaän
xaõ hoäi töø caùc traéc nghieäm, caùc quan saùt thöïc nghieäm xaõ hoäi, töø caùc taøi lieäu thöïc
nghieäm thu ñöôïc veà caùc ñoái töôïng xaõ hoäi, töø caùc taøi lieäu thöïc nghieäm thu ñöôïc veà caùc
ñoái töôïng xaõ hoäi.
Nhö vaäy, xaõ hoäi laø moät khoa hoïc vöøa coù tính chaát thöïc nghieäm laïi vöøa coù tính
chaát lyù thuyeát, nghóa laø moät khoa hoïc khoâng chæ moâ taû caùc söï kieän thöïc nghieäm maø
coøn ruùt ra nhöõng quy luaät vaø khaùi nieäm töø söï phaân tích lyù thuyeát caùc döï kieän thöïc
nghieäm maø coøn ruùt ra nhöõng quy luaät vaø khaùi nieäm töø söï phaân tích lyù thuyeát caùc döõ
kieän thöïc nghieäm. Do baûn chaát cuûa xaõ hoäi hoïc vôùi tính caùch laø moät khoa hoïc thöïc
nghieäm - lyù thuyeát, cho neân nhaän thöùc xaõ hoäi hoïc coù hai giai caáp ñoä: thöïc nghieäm vaø
lyù thuyeát. Caáp ñoä xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm bao goàm vieäc thu thaäp thoâng tin xaõ hoäi
thoâng qua quan saùt, thí nghieäm vaø xöû lyù caùc thoâng tin xaõ hoäi ñoù. Tieâu bieåu cuûa caáp
ñoä naøy laø söû moâ taû caùc söï kieän thöïc nghieäm.
Moãi quan heä giöõa caáp ñoä lyù thuyeát vaø thöïc nghieäm cuûa nhaän thöïc xaõ hoäi ñöôc theå
hieän cuï theå nhö sau:
- Nhaän thöùc lyù thuyeát ñöôïc xaây döïng treân cô sôû cuûa nhaän thöùc thöïc nghieäm.
- Nhaän thöùc lyù thuyeát khoâng phaûi laø söï tieáp dieãn ñôn giaûn nhaän thöùc thöùc
nghieäm. Tröôøng hôïp nhaän thöùc lyù thuyeát, nhaø xaõ hoäi hoïc döïng leân moät heä
thoáng roõ raøng caùc ñònh nghóa, caùc khaùi nieäm, caùc giaû thuyeát vaø giaû ñònh nhöng
hoï luoân luoân quay veà vôùi caáp ñoä thöïc nghieäm, coi ñoù laø nguoàn goác cuûa söï
khaùi quaùt hoaù.
- Nhaän thöùc thöïc nghieäm vôùi nghóa noù laø caùi coù tröôùc, laø cô sôû cho söï khaùi quaùt
hoaù lyù thuyeát.
II. Nhöõng nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc xaõ hoäi hoïc khoa hoïc vaø chöùc
naêng cuûa xaõ hoäi hoïc
1. Caùc nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc xaõ hoäi hoïc
a) Nguyeân lyù duy vaät
b) Nguyeân lyù veà söï phaùt trieån
c) Nguyeân lyù tính heä thoáng
d) Nguyeân lyù tính phaûn aùnh.
e) Nguyeân lyù veá tính khoa hoïc.
2. Chöùc naêng cuûa xaõ hoäi hoïc
a) Chöùc naêng nhaän thöùc
Lyù luaän xaõ hoäi hoïc vaø caùc coâng trình nghieân cöùu thöïc nghieäm xaõ hoäi hoïc trang bò
cho caùc nhaø nghieân cöùu vaø caùc nhaø laõnh ñaïo nhöõng tri thöùc khoa hoïc veà söï phaùt
trieån cuûa xaõ hoäi vaø nhöõng quy luaät cuûa söï phaùt trieån. Noù ñònh roõ nguoàn goác
(nguyeân nhaân) cuûa caùc quaù trình vaø hieän töôïng xaõ hoäi. Khi vaïch ra caùc quy luaät
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 11 -
khaùch quan cuûa caùc hieän töôïng vaø quaù trình xaõ hoäi, xaõ hoäi ñaõ taïo ra nhöõng tieàn
ñeà nhaän thöùc, nhöõng trieån voïng cuûa xaõ hoäi noùi chung cuøng nhö nhöõng maët, nhöng
lónh vöïc rieâng reõ cuûa noù.
b) Chöùc naêng thöïc tieãn
Chöùc naêng thöïc tieãn cuûa xaõ hoäi hoïc coù moái quan heä vôùi chöùc naêng nhaän thöùc cua
noù. Vaán ñeà quan troïng nhaât cuûa chöùc naêng thöïc tieãn laø yeáu toá tieân ñoaùn. Döïa vaøo
söï phaân tích hieän töôïng cuûa xaõ hoäi vaø nhöõng maët, nhöõng quy trình rieâng reõ cuûa
noù, xaõ hoäi hoïc coù nhieäm vuï laøm saùng toû caùc trieån voïng vaø xu höôùng phaùt trieån
cuûa xaõ hoäi. Khi nghieân cöùu caùc hieän töôïng cuûa caùc quan heä xaõ hoäi, xaõ hoäi hoïc
giuùp con ngöôøi coù theå ñaët nhöõng quan heä xaõ hoäi cuûa mình döôùi söï kieåm soaùt cuûa
baûn thaân vaø ñieàu hoaø caùc quan heä ñoù cho phuø hôïp vôùi yeâu caàu khaùch quan cuûa
tieán boä xaõ hoäi.
Vieäc döï baùo xaõ hoäi döïa treân cô sôû nhaän thöùc saâu saéc caùc quy luaät vaø xu höôùng
phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, laø ñieàu kieän vaø tieàn ñeà ñeå keá hoaïch hoaù vaø quaûn lyù xaõ hoäi
moät caùch khoa hoïc, tieàn ñeà ñeå keá hoaïch vaø quaûn lyù xaõ hoäi moät caùch khoa hoïc.
c) Chöùc naêng tö töôûng
Muoán laõnh ñaïo ñöôïc xaõ hoäi thì ngöôøi laõnh ñaïo phaûi naém vöõng tình hình tö töôûng,
traïng thaùi taâm lyù cuûa caùc taàng lôùp nhaân daân. Traïng thaùi tö töôûng luoân luoân bieán
ñoäng theo nhöõng dieãn bieán cuûa thöïc traïng kinh teá, chính trò, xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc
giuùp chuùng ta hieåu roõ thöïc traïng tö töôûng ñeà laøm toát coâng taùc chính trò, tö töôûng,
naém baét vaø ñònh höôùng ñöôïc dö luaän xaõ hoäi, goùp phaàn naâng cao hieäu quaû coâng
taùc quaûn lyù vaø laõnh ñaïo caùc lónh vöïc hoaït ñoäng cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 12 -
CHÖÔNG II: MOÄT SOÁ KHAÙI NIEÄM CÔ BAÛN TRONG NGHIEÂN
CÖÙU XAÕ HOÄI HOÏC
I. Khaùi nieäm cô caáu xaõ hoäi
1.Quan ñieåm cuûa xaõ hoäi hoïc veà cô caáu xaõ hoäi
Trong lòch söû xaõ hoäi hoïc ñaõ töøng toàn taïi nhieàu quan ñieåm vaø caùc ñònh nghóa
khaùc nhau veà cô caáu xaõ hoäi cuõng nhö caùc caùch tieáp caän nghieân cöùu khaùc nhau veà
khaùi nieäm - cô caáu xaõ hoäi.
- Theo quan nieäm cuûa G.V.Oâxipoâp, khaùi nieäm cô caáu xaõ hoäi coù lieân quan maät
thieát ñeán khaùi nieäm heä thoáng xaõ hoäi vaø khaùi nieäm thöù nhaát laø boä phaän cuûa khaùi
nieäm thöù hai. Khaùi nieäm cô caáu xaõ hoäi bao haøm hai thaønh toá:
+ Thaønh phaàn xaõ hoäi
+ Nhöõng lieân heä xaõ hoâi
Thaønh phaàn xaõ hoäi laø taäp hôïp caùc boä phaän, caùc nhoùm, caùc giai caáp, caùc coâng
ñoàng xaõ hoäi… caáu thaønh cô caáu xaõ hoäi.
- Theo quan nieäm cuûa Ian Robertson, “Cô caáu xaõ hoäi laø moâ hình cuûa caùc quan
heä giöõa caùc thaønh phaàn cô baûn trong heä thoáng xaõhoäi. Nhöõng thaønh phaàn naøy taïo
neân boä khung cho taát caû xaõ hoäi loaøi ngöôøi, maëc daàu tính chaát cuûa caùc thaønh phaàn
vaø caùc quan heä giöõa chuùng bieán ñoåi töø xaõ hoäi naøy ñeán xaõ hoäi khaùc. Nhöõng thaønh
phaàn quan troïng nhaát cuûa cô caáu xaõ hoäi laø vò theá, vai troø, nhoùm caùc thieát cheá”1
Ñònh nghóa treân chæ ra caùc ñaëc tröng sau ñaây cuûa cô caáu xaõ hoäi:
+ Cô caáu xaõ hoäi khoâng nhöõng ñöôïc xem nhö laø moät toång theå, moät taäp hôïp caùc
boä phaän ( caùc coäng ñoàng, caùc taàng lôùp,caùc giai caáp…) caáu thaønh xaõ hoäi maø coøn
ñöôïc xem xeùt veà maët keát caáu vaø hình thöùc toå chöùc beân trong cuûa moät heä thoáng xaõ
hoäi.
Ñaëc tröng naøy laø raát quan troïng, bôûi cuõng gioáng nhö moïi khaùch theå vaät chaát
khaùc, xaõ hoäi cuõng caàn ñöôïc xem xeùt veà maët keát caáu vaø hình thöùc toå chöùc. Coù
nghóa laø: Cô caáu xaõ hoäi ñöôïc coi laø söï thoáng nhaát cuûa hai maët: caùc thaønh phaàn xaõ
hoäi vaø caùc moái lieân heä xaõ hoäi - phaûn aùnh ñöôïc ñuùng ñaén vaø toaøn veïn caùc nhaân toá
hieän thöïc ñaõ caáu thaønh neân cô caáu xaõ hoäi.
Quan nieäm naøy vöøa khaéc phuïc ñöôïc caùch nhìn phieán dieän khi ñaõ quy cô caáu
xaõ hoäi vaøo caùc quan heä xaõ hoäi; ñoàng thôøi cuõng khaéc phuïc ñöôïc caùch nhìn taùch rôøi
giöõa cô caáu xaõ hoäi vaø caùc quan heä xaõ hoäi. Thaät ra, caùc quan heä xaõ hoäi hay caù moâi
lieân heä xaõ hoäi luoân luoân laø söï thoáng nhaát bieân chöùng giöõa hai maët: caùc thaønh
phaàn xaõ hoäi vaø caùc moái lieân heä xaõ hoäi. Söï vaân ñoäng vaø bieán ñoåi cuûa cô caáu xaõ
hoäi luoân coù nguoàn goác töø söï thoáng nhaát vaø ñaáu tranh giöõa caéc maët, caùc moái lieân
heä, caùc yeáu toá ñaõ caáu thaønh cô caáu xaõ hoäi.
Cô caáu xaõ hoäi laø moät “boä khung”, “boä daøn” ñeå xem xeùt xaõ hoäi cho pheùp
chuùng ta bieát ñöôïc moät xaõ hoäi cuï theå ñöôïc caáu thaønh töø nhöõng nhoùm xaõ hoäi naøo,
nhoùm xaõ hoäi lôùn: moät nöôùc, moät daân toäc, moät quoác gia, moät giai caáp, moät chính
ñaûng, taàng lôùp v..v hay nhoùm xaõ hoäi nhoû: moät xí nghieäp, moät lôùp hoïc, moät cô
quan.v.v..
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 13 -
Cuõng thoâng qua “boä khung” naøy maø chuùng ta bieát ñöôïc “vò theá” töùc laø choã
ñöùng cuûa töøng caù nhaân, töøng nhoùm xaõ hoäi trong xaõ hoäi; vai troø xaõ hoäi cuûa caùc caù
nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi vaø thieát cheá xaõ hoäi (töùc laø caùch thöùc toå chöùc cuûa caùc
hoaït ñoäng xaõ hoäi vaø caùc quan heä xaõ hoäi nhaèm baûo ñaûm söï aên khôùp cuûa caùc haønh
vi cuûa caùc caù nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi vaän haønh moät caùch bình thöôøng, oån ñònh -
phaùt trieån.
Khi nghieân cöùu veà cô caáu xaõ hoäi caàn chuù yù ñeán caùc phaân heä cô baûn cuûa cô
caáu caáu xaõ hoäi :
• Cô caáu giai caáp –xaõ hoäi
• Cô caáu nhaân khaåu – xaõ hoäi
• Cô caáu ngheà nghieäp-xaõ hoäi
• Cô caáu laõnh thoå-xaõ hoäi.
• Cô caáu daân toäc-xaõ hoäi
2. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi
Nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi seõ cho chuùng ta moät böùc tranh toång quaùt veà xaõ hoäi,
töø ñoù coù theå vaïch ra ñöôïc chieán löôïc xaây döïng moâ hình cô caáu xaõ hoäi toái öu, baûo
ñaûm söï vaän haønh coù hieäu quaû, thöïc hieän toát caùc vai troø xaõ hoäi theo chieàu höôùng
tieán boä.
- Nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi, ñaëc bieät laø nghieân cöùu söï phaân taàng xaõ hoäi, cho
pheùp chuùng ta ñi saâu vaøo phaân tích thöïc traïng nhaän dieän ñöôïc moät caùch chaân thöïc
nhöõng ñaëc tröng vaø xu höôùng phaùt trieån cuûa ñaát nöôùc, töø ñoù coù cô sôû khoa hoïc ñeå
vaïch ra nhöõng chính saùch xaõ hoäi phuø hôïp nhaèm taäp trung loâi keùo ñöôïc nhöõng löïc
löôïng tinh hoa, nhöõng phaàn töû naêng ñoäng nhaát, taøi naêng nhaát cuûa xaõ hoäi ñeå boá trí
vaøo nhöõng vò trí quyeàn löïc then choát (quyeàn löïc chính trò, kinh teá), quaûn lyù vaø
ñieàu haønh xaõ hoäi moät caùch coù hieäu quaû, höôùng vaøo muïc tieâu daân giaøu, nöôùc
maïnh. Treân cô sôû vaïch ra nhöõng nhaân toá leäch chuaån hoaëc nhöõng nhaân toá seõ daãn
ñeán phaù vôõ söï oån ñònh xaõ hoäi, roái loaïn chöùc naêng, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc coù theå kieán
nghò leân caáp treân, ñöa ra moät heä thoáng chích saùch thích hôïp, ñieàu chænh hoaëc khaéc
phuïc nhöõng hieän töôïng leäch chuaån, cuõng nhö nhöõng bieåu hieän tieâu cöïc khaùc.
- Vieäc nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi – giai caáp vaø caùc phaân heä cô caáu xaõ hoäi cô baûn
khaùc cho pheùp chuùng ta naém ñöôïc nhaân loõi cô baûn cuûa cô caáu xaõ hoäi, töø ñoù coù
chieán löôïc nhaèm ñöa ra moâ hình cô caáu xaõ hoäi thích hôïp; maët khaùc, coù ñieàu
kieän ñeå hieäu chænh vaø ñieàu phoái moät toång theå caùc cô caáu xaõ hoäi sao cho haøi
hoaø vaø aên khôùp vôùi nhau trong söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi.
- Goùp phaàn hoaøn thieän coâng taùc quaûn lyù vaø oån ñònh xaõ hoäi treân taát caû caùc lónh
vöïc kinh teá chính trò xaõ hoäi…..
II.Nhoùm xaõ hoäi
Nhoùm xaõ hoäi laø taäp hôïp ngöôøi coù lieân heä vôùi nhau theo moät kieåu nhaát ñònh hay
noùi moät caùch khaùc, nhoùm xaõ hoäi laø moät taäp hôïp ngöôøi coù lieân heä vôùi nhau veà vò
theá, vai troø, nhöõng nhu caàu lôïi ích vaø nhöõng ñònh höôùng giaù trò nhaát ñònh.
- Nhoùm xaõ hoäi khaùc vôùi ñaùm ñoâng ngöôøi:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 14 -
Ñaùm ñoâng chæ laø taäp hôïp ngöôøi ngaãu nhieân ñôn thuaàn, khoâng coù moái lieân heä
naøo beân trong. Thí duï: moät toáp ngöôøi treân baõi bieån, moät ñaùm ngöôøi treân quaûng
tröôøng hay tröôùc raïp haùt…..
Nhoùm coù lieân heä höõu cô beân trong, laø söï taäp hôïp cuûa nhöõng ngöôøi ñöôïc lieân
heä vôùi nhau treân cô sôû nhöõng lôïi ích ñoøi hoûi phaûi cuøng coäng taùc hoaëc chia seû, giuùp
ñôõ laãn nhau. Nhoùm laø nhöõng boä phaän höõu cô, cô baûn caáu thaønh xaõ hoäi. Caùc ñaëc
tröng xaõ hoäi phuï thuoäc chuû yeáu vaøo baûn chaát vaø hoaït ñoäng cuûa nhoùm maø noù bao
haøm.
- Phaân loaïi nhoùm:
Hieän nay ngöôøi ta thöôøng chia laøm hai loaïi nhoùm: nhoùm nhoû vaø nhoùm lôùn.
Nhoùm theo nghóa heïp (hay nhoùm nhoû) laø moät taäp hôïp xaõ hoäi ít ngöôøi maø trong ñoù
caùc thaønh vieân coù quan heä tröïc tieáp vaø töông ñoái oån ñònh vôùi nhau. Nhöõng quan
heä xaõ hoäi trong nhoùm nhoû ñöôïc theå hieän döôùi hình thöùc tieáp xuùc caù nhaân. Ñoù laø
cô sôû laøm naûy sinh nhöõng quan heä tình caûm cuõng nhö caùc giaù trò ñaëc thuø vaø nhöõng
chuaån möïc cuûa caùch öùng xöû. Thí duï: gia ñình, ñoäi saûn xuaát, ñoäi theå thao, lôùp hoïc.
Nhoùm theo nghóa roäng (hay nhoùm lôùn) laø taäp hôïp caùc coäng ñoàng nhoùm, ñöôïc
hình thaønh treân cô sôû caùc daáu hieäu xaõ hoäi chung coù lieân quan tröôùc heát ñeán ñôøi
soáng treân cô sôû cuûa moät heä thoáng quan nieäm trong xaõ hoäi hieän coù. Thí duï: moät
quoác gia, moät daân toäc, moät ñaûng phaùi, moät ñoaøn theå.
Ngoaøi caùch phaân chia theo nhoùm lôùn vaø nhoùm nhoû, ngöôøi ta coøn phaân chia ra
thaønh caùc caëp nhoùm khaùc nhö: nhoùm chính, nhoùm phuï, nhoùm cô baûn, nhoùm khoâng
cô baûn.v..v.
III.Vò theá xaõ hoäi
Theo quan nieäm cuûa nhaø xaõ hoäi hoïc R.Linton thì “ vò theá xaõ hoäi laø vò trí xaõ
hoäi cuûa moät caù nhaân trong heä thoáng xaõ hoäi “. Noù traû lôøi cho caâu hoûi Anh laø ai ?
Moãi vò theá quyeát ñònh choã ñöùng cuûa moät caù nhaân naøo ñoù trong xaõ hoäi vaø moái
quan heä cuûa caù nhaân ñoù vôùi nhöõng ngöôøi khaùc.
Caù nhaân khoâng chæ coù moät vò theá maø nhieàu vò theá.
Thí duï: moät ngöôi vöøa laø cha trong gia ñình, vöøa laø moät giaùm ñoác xí nghieäp
hoaëc chuû tòch cuûa moät hieäp hoäi naøo ñoù.
Trong caùc vò theá xaõ hoäi thì vò theá ngheà nghieäp laø quan trong nhaát. Noù trôû
thaønh vò theá chuû ñaïo, coù vai troø quyeát ñònh ñoái vôùi vieäc xaùc ñònh nhöõng ñaëc ñieåm
naøo ñoù cuûa moät caù nhaân.
Coù theå chia vò theá ra laøm hai loaïi:
Vò theá töï nhieân: laø vò theá maø con ngöôøi ñöôïc gaén bôûi nhöõng thieân chöùc, nhöõng
ñaëc ñieåm cô baûn maø hoï khoâng theå töï kieåm soaùt ñöôïc. Thí duï, treû hay giaø, nam
hay nöõ, da ñen hay da traéng.
Ví theá xaõ hoäi: (vò theá ñaït ñöôïc) laø vò theá phuï thuoäc vaøo nhöõng ñaëc ñieåm maø
trong moät tröøng möïc nhaát ñònh, caù nhaân coù theå kieåm soaùt ñöôïc. Vò theá xaõ hoäi phuï
thuoäc vaøo söï noã löïc phaánñaáu vaø nghò löïc vöôn leân cuûa baûn thaân.
Thí duï: moät ngöôøi coù theå trôû thaønh kyõ sö hay baùc só, giaùm ñoác xí nghieäp hay
boä tröôûng.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 15 -
IV. Vai troø
Khaùi nieäm vai troø ñöôïc baét nguoàn töø ngheä thuaät saân khaáu, coù nghóa laø moät caù
nhaân naøo ñoù phaûi thöïc hieän vai dieãn. Theo Xaõ hoäi hoïc, moät vai troø coù nghóa laø
moät taäp hôïp caùc chuaån möïc, haønh vi, nghóa vuï vaø quyeàn lôïi gaén vôùi moät vò theá
nhaát ñònh.
Moät ngöôøi coù theå chieám moät vò theá hay ñoùng moät vai troø nhaát ñònh trong xaõ
hoäi.
Thí duï, giaùo sö laø moät vò theá xaõ hoäi, gaén vôùi vò theá naøy laø vai troø ngheà nghieäp
ñöôïc quy ñònh bôûi caùc chuaån möïc xaõ hoäi, buoäc ngöôøi coù vò theá ñoù phaûi thöïc hieän.
Vò theá thöôøng oån ñònh, noù laø söï ñònh vò, laø choã ñöùng cuûa moät caù nhaân naøo ñoù
trong xaõ hoäi, song vai troø thì cô ñoäng hôn. Thí duï: cuõng laøm moät chöùc danh giaùm
ñoác, song ôû xí nghieäp naøy thì caù nhaân ñoù thöïc hieän nhöõng vai troø naøy, coøn ôû xí
nghieäp khaùc thì lai thöïc hieän nhöõng vai troø khaùc. Trong thöïc teá, moät vò theá thöôøng
laø coù moät vaøi vai troø. Thí duï, giaùo sö ñaïi hoïc chæ coù moät vò theá ngheà nghieäp song
laïi ñoùng nhieàu vai troø khaùc nhau nhö ñoàng nghieäp, giaûng daïy,nghieân cöùu khoa
hoïc.
V. Thieát cheá xaõ hoäi
Thieát cheá xaõ hoäi laø moät taäp hôïp beàn vöõng cuûa caùc giaù trò chuaån möïc, vò theá,
vai troø vaø nhoùm vaän ñoäng xung quanh moät nhu caàu cô baûn cuûa xaõ hoäi.
- Chöùc naêng cuûa thieát cheá:
Thieát cheá coù hai chöùc naêng chuû yeáu:
+ Khuyeán khích, ñieàu hoaø haønh vi cuûa con ngöôøi phuø hôïp vôùi quy phaïm vaø
chuaån möïc cuûa thieát cheá vaø tuaân thuû thieát cheá.
+ Ngaên chaën, kieåm soaùt, giaùm saùt nhöõng haønh vi leäch laïc do thieát cheá quy
ñònh. Moïi thieát cheá xaõ hoäi ñeàu ñöôïc ñaëc tröng bôûi söï hieän dieän cuûa muïc ñích
haønh ñoäng, bôûi nhöõng chöùc naêng cuï theå ñeå baûo ñaûm cho vieäc ñaït ñöôïc muïc ñích,
bôûi söï taäp hôïp caùc ñòa vò vaø nhöõng cheá taøi baûo ñaûm cho caùi ñaùng coù vaø ngaên chaën
caùi leäch laïc. Söï toàn taïi cuûa moïi xaõ hoäi, tính oån ñònh vaø söï phaùt trieån cuûa noù,
khoâng theå coù ñöôïc neáu khoâng coù quaûn lyù xaõ hoäi vaø kieåm soaùt xaõ hoäi. Thieát cheá
xaõ hoäi thöïc hieän chöc naêng quaûn lyù vaø kieåm soaùt xaõ hoäi. Noù ñöôïc giaùo quyeàn söû
duïng bieän phaùp thöôûng phaït caùc thaønh vieân trong xaõ hoäi.
- Caùc ñaëc ñieåm cuûa thieát cheá:
+ Thieát cheá coù tính beàn vöõng töông ñoái vaø thöôøng bieán ñoåi chaäm. Thieát cheá xaõ
hoäi hình thaønh treân cô sôû cuûa moät heä thoáng nhöõng giaù trò, chuaån möïc laâu ñôøi vaø
khaù beàn vöõng cuûa xaõ hoäi. Bôøi vaäy noù coù ñaëc tröng laø phaûn öùng laø nhöõng bieán ñoåi
cuûa xaõ hoäi raát chaäm. Trong caùc xaõ hoâi cöïc quyeàn, nhaát laø ôû nhöõng thôøi kyø trí tueä,
thieát cheá raát keùm nhaïy caûm vaø nhìn chung noù coù xu höôùng cöôõng laïi nhöõng bieán
ñoåi, nhöõng cuoäc caûi caùch.
+ Caùc thieát cheá coù xu höôùng phuï thuoäc vaøo nhau. Caùc thieát cheá xaõ hoäi chuû yeáu
thöôøng duy trì nhöõng giaù trò vaø chuaån möïc chung, phaûn aùnh nhöõng muïc tieâu vaø
öu tieân xaõ hoäi chung. Bôûi vaäy, caùc thieát cheá coù xu höôùng phuï thuoäc vaøo nhau. Vì
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 16 -
taát caû caùc thieát cheù xaõ hoäi ñeàu cuûng coá nhöõng muïc tieâu chung, chuùng töông öùng ,
gaàn guõi hoaëc gaàn gioáng nhau neân baát cöù moät thieát cheá naøo cuõng ñöôïc theå hieän
moät phaàn trong caùc thieát cheá khaùc va laø moät maët, moät boä phaän cuûa toaøn boä xaõ
hoäi. Khi moät thieát cheá xaõ hoäi cô baûn thay ñoåi thæ thöôøng keùo theo söï thay ñoåi cuûa
moät loaït caùc thieát cheá khaùc
+ Nhöõng thieát cheá coù xu höôùng trôû thaønh tieâu ñieåm cuûa nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi chuû
yeáu. Vì caùc thieát cheá ñöôïc thieát laäp treân cô sôû cuûa nhöõng nhu caàu xaõ hoäi cô baûn,
bôûi vaäy, baát kyø söï ñoå vôõ naøo cuûa moät thieát cheá xaõ hoäi cuõng ñeàu trôû thaønh nhöõng
vaán ñeà xaõ hoäi nghieâm troïng.
Thí duï, naïn thaát nghieäp laø moät vaán ñeà cuûa neàn kinh teá, söï suy suïp hay tan vôõ
cuûa hoân nhaân laø vaán ñeà cuûa thieát cheá gia ñình, tyû leä toäi phaïm gia taêng laø daáu hieäu
cuûa thieát cheá phaùp luaät, söï roái loaïn xaõ hoäi laø vaán ñeà cuûa thieát cheá chính trò..v..v
- Caùc loaïi thieát cheá:
Trong xaõ hoäi nhaât ñònh coù nhieàu loaïi thieát cheá, trong ñoù thieát cheá quan troïng
nhaát laø thieát cheá chính trò, phaùp luaät, kinh teá, gia ñình, giaùo duïc , Vaên hoaù…..
Tuy nhieân, caùc thieát cheá thöôøng coù xu höôùng baûo thuû, keùm nhaïy caûm vaø phaûn
aùnh khoâng kòp tröôùc nhöõng bieán ñoåi cuûa xaõ hoäi. Do vaäy, chuùng caàn luoân luoân
ñöôïc xem xeùt, chænh lyù,caûi caùch hoaëc ñoåi môùi sao cho khoâng bò laïc haäu ñeå laøm toát
chöùc naêng quaûn lyù vaø kieåm soaùt xaõ hoäi.
VI. Phaân taàng xaõ hoäi
1.Khaùi nieäm
Taàng lôùp xaõ hoäi laø toång theå cuûa moïi caù nhaân trong cuøng moät hoaøn caûnh xaõ
hoäi. Hoï ngang nhau veà taøi saûn (thu nhaäp), trình ñoä hoïc vaán (hay trình ñoä vaên
hoaù); ñòa vò, vai troø hay uy tín trong xaõ hoäi; khaû naêng thaêng tieán cuõng nhö coù ñöôïc
nhöõng aân hueä hay thöù baäc trong xaõ hoäi. Treân cô sôû khaùi nieäm taàng lôùp xaõ hoäi maø
coù khaùi nieäm phaân taàng xaõ hoäi. Phaân taàng xaõ hoäi coù theå hieåu nhö laø moät söï phaân
nhoû xaõ hoäi (bao haøm caû söï bình giaù). Ñoù laø söï phaân chia xaõ hoäi ra thaønh caùc taàng
xaõ hoäi khaùc nhau veà ñòa vò kinh teá (hay taøi saûn), ñòa vò chính trò (hay quyeàn löïc),
ñòa vò xaõ hoäi (hay uy tín) cuõng nhö moät soá khaùc bieät veà trình ñoä ngheà nghieäp, hoïc
vaán, kieåu nhaø ôû, nôi cö truù, phong caùch sinh hoaït, caùch öùng xöû, thò hieáu ngheä
thuaät ..v..v
Hay coù quan nieäm raèng phaân taàng xaõ hoäi chính laø söï saép xeáp moät caùch töông
ñoái oån ñònh caùc vò theá xaõ hoäi döôùi goùc ñoä quyeàn löïc,uy tín,ñaëc quyeàn ñaëc lôïi
khoâng ngang nhau.
Phaân taàng xaõ hoäi laø khaùi nieäm chæ söï baát bình ñaúng thöïc teá toàn taïi giöõa caùc caù
nhaân,caùc nhoùm caùc giai taàng khaùc nhau veà ñòa vò trong thang baäc xaõ hoäi.
Xaõ hoäi hoïc quan taâm ñaëc bieät ñeán phaân taàng treân caùc khía caïnh nhö söï phaân
taàng daãn ñeán nhöõng caêng thaúng trong xaõ hoäi ra sao,noù lieân quan ñeán caùc khía
caïnh khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi nhö thi cöû,thuù vui tuoåi thoï,söï tín nhieäm chính
trò,khaû naêng chuyeån dòch caùc vò theá vai troø, heä thoáng ñaúng caáp giai caáp…..
Phaân taàng xaõ hoäi laïi ñöôïc phaân ra thaønh:
- Taàng lôùp beân treân va taàng lôùp beân döôùi, (nhöõng naác thang cao - thaáp khaùc
nhau)
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 17 -
- Söï di chuyeån töø taàng lôùp naøy sang taàng lôùp khaùc (hoaëc di chuyeån trong noäi
boä moät taàng).
- Söï phaân taàng “môû” hoaëc phaân taàng “ñoùng”.
- Trong heä thoáng phaân taàng “ñoùng” hay coù ñaúng caáp, ranh giôùi giöõa caùc taàng
lôùp raát roõ reät vaø con ngöôøi raát khoù coù theå thay ñoåi ñòa vò cuûa mình (vò theá xaõ hoäi
cuûa moãi con ngöôøi döôøng nhö baát bieán, khoâng thay ñoåi).
+ Trong heä thoáng phaân taàng “môû” hay coù giai caáp, ranh giôùi giöõa caùc taàng
uyeån chuyeån, linh hoaït hôn.
Trong nhöõng xaõ hoäi naøy, con ngöôøi coù nhöõng cô hoäi ñeå coù theå thay ñoåi vò trí cuûa
mình (tuy nhieân, söï thay ñoåi chæ coù moät giôùi haïn nhaát ñònh naøo ñoù).
+ Ngoaøi hai loaïi phaân taàng “ñoùng” trong xaõ hoâi coù ñaêng caáp, phaân taàng “môû”
trong xaõ hoâi coù giai caáp, trong thöïc teá coøn coù loaïi phaân taàng theo löùa tuoåi - (loaïi
phaân taàng naøy töông ñoái phoå bieán trong xaõ hoäi coäng saûn nguyeân thuyû, xaõ hoäi tieàn
giai caáp).
a) Moät soá lyù thuyeát veà söï phaân taàng
Theo Jean Cazeânuve, coù theå xeáp hoïc thuyeát veà phaân taàng xaõ hoäi laøm hai loaïi:
- Lyù thuyeát xung ñoät: ñaây laø lyù thuyeát cuûa nhöõng ngöôøi chòu aûnh höôûng bôûi
quan nieäm tieáp caän veà hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi vaø quan nieäm veà giai caáp cuûa
Maùc, nhöõng ngöôøi naøy chuû yeáu nhaán maïnh ñeán vaán ñeà quan heä sôû höõu ñoái vôùi tö
lieäu saûn xuaát. Hoï coi ñoù laø ñaëc tröng chuû yeáu cuûa söï phaân taàng xaõ hoäi hay laø daáu
hieäu chuû yeáu nhaän bieát hoaëc söï phaân chia xaõ hoäi ra thaønh nhöõng giai caáp naøy hay
giai caáp khaùc.
Hoï cuõng nhaán maïnh ñeán ñaáu tranh giai caáp, ñeán xung ñoät xaõ hoäi, coi ñoù laø
nguoàn goác vaø ñoäng löïc thuùc ñaåy söï phaùt trieån cuûa lòch söû.
- Lyù thuyeát chöùc naêng: nhöõng ngöôøi theo thuyeát chöùc naêng nhaán maïnh ñeán
traïng thaùi caân baèng, ñeán cô caáu hôn laø ñeán nhöõng bieán ñoåi cuûa cô caáu aáy. Theo
hoï, phaân taàng laø moät hieän töôïng khaùch quan vaø coù tính chöùc naêng, nhaèm ñaùp öùng
nhöõng nhu caàu caàn thieát cuûa xaõ hoäi vaø ñaët ra vaán ñeà laø laøm sao phaûi coù moät xaõ
hoäi ñaúng caáp. Theo Parsons, moät ñaïi bieåu cuûa thuyeát chöùc naêng, phaân taàng ñöôïc
coi laø söï saép xeáp caù nhaân vaøo trong moät heä thoáng xaõ hoäi treân cô sôû nhöõng tieâu
chuaån cuûa moät heä thoáng chung veà giaù trò, phaân taàng laø keát quaû tröïc tieáp vaø cuõng
laø phöông tieän cuûa hoaït ñoäng xaõ hoäi.
- Lyù thuyeát dung hoaø:
G.Lenski cho raèng, trong xaõ hoäi luoân coù nhöõng ñoäng cô thoâi thuùc ngöôøi ta giöõ
caùc vò trí xaõ hoäi, ñoàng thôøi cuõng dieãn ra caùc quùa trình xung ñoät vaø ñaáu tranh giaønh
quyeàn thoáng trò.
Max Weber ñaët ra nguyeân taéc nghieân cöùu “ba chieàu” veà xaõ hoäi, coi khaùi nieäm
xaõ hoäi bao haøm caû vieäc phaân chia xaõ hoäi thaønh caùc giai caáp. OÂng ñaõ taùch moät
luaän ñieåm veà giai caáp thaønh ba phaàn rieâng bieät nhöng coù quan heä maät thieát vôùi
nhau, ñoù laø: ñòa vò kinh teá hay taøi saûn, ñòa vò chính trò hay quyeàn löïc, ñòa vò xaõ hoäi
hay uy tín.
VII. Tính di ñoäng xaõ hoäi
Nghieân cöùu cô caáu xaõ hoäi ñoøi hoûi phaûi gaén lieàn vôùi nghieân cöùu tính “cô ñoäng
xaõ hoäi”. Theo quan nieäm cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc, ñaëc tröng noåi baät cuûa xaõ hoäi laø
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 18 -
coù tính linh hoaït, linh ñoäng, thöôøng bieán ñoåi vì chuùng phuï thuoäc vaøo tính cô ñoäng
xaõ hoäi.
a) Ñònh nghóa
Tính cô ñoäng xaõ hoäi laø tính linh hoaït cuûa caùc caù nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi
trong keát caáu xaõ hoäi. Noù laø söï chuyeån ñoåi vò trí cuûa moät ngöôøi hay moät nhoùm xaõ
hoäi naøy cho moät ngöôøi, moät nhoùm xaõ hoäi khaùc trong cuøng moät taàng hay khaùc taàng
trong baäc thang giaù trò xaõ hoäi.
b) Caùc loaïi cô ñoäng xaõ hoäi
Cô ñoäng xaõ hoäi theo “chieàu ngang”. Ñoù laø söï chuyeån ñoåi vò trí cuûa moät ngöôøi
hay moät nhoùm ngöôøi sang vò trí xaõ hoäi khaùc cuøng naèm treân moät caáp ñoä xaõ hoäi nhö
nhau (coù nghóa laø chæ coù söï thay ñoåi veà vai troø xaõ hoäi maø khoâng thay ñoåi vò theá xaõ
hoäi).
Cô ñoäng xaõ hoäi theo “chieàu doïc”. Ñoù laø söï chuyeån dòch vò trí cuûa caù nhaân hay
moät nhoùm xaõ hoäi sang moät vò trí xaõ hoäi khaùc khoâng cuøng moät taàng vôùi hoï. Söï cô
ñoäng xaõ hoäi theo chieàu doïc nhaán maïnh ñeán söï vaân ñoäng veà chaát löôïng cua caù
nhaân trong caùc nhoùm xaõ hoäi coù lieân quan ñeán söï thaêng tieán hay suùt giaûm vò theá xaõ
hoäi cuûa moãi ngöôøi.
Cô ñoäng chuyeån ñoåi. Ñoù laø söï thay ñoåi ñòa vò xaõ hoäi cuûa moät soá ngöôøi vì hoï
trao ñoåi vò trí cho nhöõng ngöôøi khaùc taïi taàng lôùp xaõ hoäi khaùc nhau trong baäc
thang xaõ hoäi.
Thí duï: nhöõng ngöôøi thieáu naêng löïc ôû vò trí cao coù theå maát vieäc hoaëc tuït
xuoáng ñòa vò thaáp hôn, trong khi ñoù nhöõng ngöôøi coù khaû naêng ôû vò trí thaáp hôn
ñöôïc tieán cöû vaøo nhöõng vò cao. Soá löôïng cuûa loaïi cô ñoäng xaõ hoäi naøy phuï thuoäc
vaøo möùc ñoä “ñoùng” hay “môû” cuûa xaõ hoâò. Trong heä thoáng xaõ hoäi “ñoùng” hay
“ñaúng caáp”, loaïi cô ñoäng xaõ hoäi naøy ít xaûy ra, nhöng trong heä thoáng “môû” coù
nhieàu tieàm naêng cho loaïi cô ñoäng naøy.
Cô ñoäng theo cô caáu. Ñoù laø söï thay ñoåi ñòa vò cuûa moät soá ngöôøi do keát quaû
cuûa nhöõng thay ñoåi trong cô caáu kinh teá. Loaïi cô ñoäng theo cô caáu naøy xuaát hieän
nhieàu vaøo thôøi kyø caùch maïng kyõ thuaät, caùch maïng trong cô caáu kinh teá hoaëc caùch
maïng chính trò.
Ngoaøi ra, coøn coù caùc loaïi cô ñoäng “thoâ”, cô ñoäng “tinh”, cô ñoäng do yù trí. Cô
ñoäng trong cuøng theá heä lieân quan ñeán söï vaän ñoângkj cuûa caù nhaân trong suoát cuoäc
ñôøi hoï. Cô ñoäng giöõa caùc theá heä xaùc ñònh quaù trình tieáp noái vò trí xaõ hoäi giöõa oâng
baø, cha meï,con caùi (töùc laø tra truyeàn con noái).
c) Nhöõng nhaân toá aûnh höôûng ñeán cô ñoäng xaõ hoäi
- Nguoàn goác giai taàng xaõ hoäi:
- Trình ñoä hoïc vaán.
- Löùa tuoåi vaø thaâm nieân ngheà nghieäp.
- - Giôùi tính.
- - Ñieàu kieän soáng (hay nôi cö truù).
- - Ngoaøi nhöõng yeáu toá noùi treân, coøn phaûi keå moät soá yeáu toá khaùc nhö chuûng toäc,
cheá ñoä dinh döôõng tuoåi thô, söùc khoeû, tuoåi keát hoân, ñòa vò cuûa ngöôøi baïn ñôøi,
yù chí kieàm cheá söï thoaû maõn nhaát thôøi, chieàu cao, hình thöùc beà ngoaøi, trí tueä
vaø lónh vöïc coâng danh, nhöõng thieân chöùc veà söï saéc saûo, yù töôûng, saùng taïo, söï
teá nhò, kheùo leùo trong giao dòch, yù chí daùm maïo hieåm ..v..v..
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 19 -
Sau cuøng, cuõng caàn phaûi xem xeùt tính cô ñoäng xaõ hoäi nhö laø moät hieän töôïng
xaõ hoäi, coù logíc beân trong vaø caùc quy luaät phaùt trieån cuûa mình. Caàn phaûi tính ñeán
söï leä thuoäc cuûa tính cô ñoäng xaõ hoäi ñoái vôi caùc ñieàu kieän lòch söû - xaõ hoäi nhö:
quan heä saûn xuaát, phaân coâng lao ñoäng xaõ hoäi, cô sôû vaät chaát, kyõ thuaät, caùc yeáu toá
thieát cheá xaõ hoäi, heä thoáng giaùo duïc, ñaøo taïo, boài döôõng vaø chính saùch söû duïng caùn
boä. Tính cô ñoäng xaõ hoäi caàn ñöôïc nghieân cöùu nhö laø moät quùa trình phöùc taïp coù cô
caáu rieâng va ngaøy caøng ñöôïc môû roäng cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa thôøi gian.
Nghieân cöùu tính cô ñoäng xaõ hoäi “höôùng tôùi loái vaøo” ñoøi hoûi phaûi phaân tích
xuaát xöù cuûa caùc nhoùm xaõ hoäi – ngheà nghieäp, xem hoï ñaõ taän duïng baûn naêng vaø
trình ñoä ngheà nghieäp cuûa theá heä tröôùc ñoù ra sao. Nghieân cöùu tính cô ñoäng xaõ hoäi
“höôùng tôùi loái ra” caàn phaûi xem xeùt tuoåi treû seõ rôøi vaøo nhoùm xaõ hoäi naøo khi hoï
rôøi khoûi nhöõng nhoùm xaõ hoäi cuûa cha meï. Nhö vaäy khi nghieân cöùu, ta caàn ñaët tính
cô ñoäng xaõ hoäi trong töøng theá heä vaø boái caûnh chung cuûa toaøn boä tính xu höôùng
cuûa söï vaän ñoäng xaõ hoâi.
Khi nghieân cöùu tính cô ñoäng xaõ hoäi, chuùng ta coøn baét gaëp phaïm truø “cô ñoäng
xaõ hoäi phuï theâm” hoaëc “cô ñoäng xaõ hoäi thaëng dö”, coù nghóa laø moät ngöôøi naøo ñoù
ñaõ vaän ñoäng ra khoûi nhoùm xaõ hoäi xuaát thaân vaø nhaäp vaøo nhoùm xaõ hoäi khaùc. Vaø
phaïm truø “cô ñoäng xaõ hoäi hoài quy” coù nghóa laø quaù trình cô ñoäng cuûa moät ngöôøi
naøo ñoù quay veà vôùi nhoùm xaõ hoäi xuaát thaân.
VIII. Xaõ hoäi hoaù
Xaõ hoäi laø moät trong nhöng khaùi nieäm cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc. Trong lyù thuyeát
ñoàng caûm, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc ñaõ söû duïng khaùi nieäm naøy cuøng vôùi khaùi nieäm vaên
hoaù ñeå giaûi thích ñôøi soáng xaõ hoäi. Nhôø quaù trình xaõ hoäi hoaù, chuùng ta coù khaû naêng
giao tieáp vôùi nhau, naém vöõng caùc vai troø xaõ hoäi nhaát ñònh cuûa mình vaø thaäm chí
xaõ hoäi taïo ñieàu kieän cho söï duy trì baûn thaân xaõ hoäi.
Vaäy xaõ hoäi hoaù laø gì? Baèng caùch naøo xaõ hoäi hoaù mang laïi cho chuùng ta khaû
naêng haønh ñoäng qua laïi vaø baûo ñaûm söï giöõ gìn, duy trì xaõ hoäi trong quaù trình thay
theá caùc theá heä. Coù nhöõng ñieàu kieän gì ñeå toàn taïi xaõ hoäi hoaù vaø aûnh höôûng cuûa xaõ
hoäi hoaù tôùi caáp ñoä vi moâ vaø vó moâ cuûa xaõ hoäi nhö theá naøo?
1.Moät soá quan nieäm veà “con ngöôøi xaõ hoäi”
a) Quan nieäm khaùc nhau veà con ngöôøi xaõ hoäi
Trong lòch söû tö töôûng, coù raát nhieàu caùch tieáp caän veà vaán ñeà con ngöôøi:
- Theo quan nieäm duy taâm, con ngöôøi ñöôïc giaûi thích töø saùng taïo vaø chi phoái
cuûa thaùnh thaàn vaø töø yù thöùc tröøu töôïng. Vieäc giaûi thích con ngöôøi theo quan ñieåm
naøy khoâng ñem laïi yù nghóa tích cöïc trong cuoäc soáng.
- Theo quan nieäm duy vaät, töø thôøi Arixtoát ñeán caùc nhaø duy vaät Phaùp theá kyû
XVIII ñeàu cho raèng, con ngöôøi laø moät sinh vaät – xaõ hoäi, “sinh ra ñaõ coù tính xaõ
hoäi”. Quan ñieåm naøy cho raèng, baûn chaát con ngöôøi chæ ôû maët töï nhieân cuûa noù.
Ngay caû Phôbaùch cuõng chæ môùi döøng laïi ôû chuû nghóa nhaân baûn töï nhieân, bôûi vì
theo nhaän thöùc cuûa oâng, con ngöôøi chæ laø moät caù nhaân tröøu töôïng, moät sinh vaät
thuaàn tuyù veà sinh hoïc.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 20 -
- Theo quan ñieåm maùcxít, xuaát phaùt töø hoaït ñoäng thöïc tieãn cuûa con ngöôøi,
C.Maùc cho raèng, baûn chaát con ngöôøi chính laø nhaân caùch. Nhaân caùch aáy tìm thaáy
baûn chaát trong caùc moái quan heä xaõ hoäi. Tuy nhieân, beân caïnh ñoù, Maùc vaãn thöøa
nhaän tính sinh vaät trong chænh theå ngöôøi.
Con ngöôøi laø ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa nhieàu ngaønh khoa hoïc:
+ Laø moät ñôn vò sinh lyù, con ngöôøi laø ñoái töôïng ñöôïc nghieân cöùu cuûa caùc nhaø
sinh hoïc vaø y hoïc…..
+ Nhöõng giaù trò trong cuoäc soáng tình thaàn cuûa con ngöôøi ñöôïc nghieân cöùu
trong ñaïo ñöùc hoïc, trieát hoïc,luaät hoïc……
+ Laø ñôn vò taâm lyù coù nhöõng nhu caàu vaø traïng thaùi taâm lyù phöùc taïp, con ngöôøi
laø ñôi töôïng tìm hieåu cuûa caùc nhaø taâm lyù hoïc, phaân taâm hoïc, thaàn kinh hoïc……
Xuaát phaùt töø nhöõng lónh vöïc nghieân cöùu khaùc nhau, caùc nhaø khoa hoïc coù nhöõng
quan ñieåm khaùc nhau veà baûn chaát con ngöôøi. Hieän nay coù ba loaïi quan ñieåm khaùc
nhau veà vai troø cuûa yeáu toá sinh hoïc vaø yeáu toá xaõ hoäi trong con ngöôøi.
b) Quan nieäm cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc veà con ngöôøi xaõ hoäi.
Do nghieân cöùu töø nhieàu khía caïnh khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, caùc nhaø xaõ
hoäi hoïc cuõng coù nhieàu quan nieäm khaùc nhau veà baûn chaát con ngöôøi.
- Quan nieäm cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc theo thuyeát sinh hoaù:
Quan nieäm naøy cho raèng, yeáu toá sinh hoïc quyeát ñònh söï hình thaønh haønh vi,
tích caùch cuûa con ngöôøi. Tính di truyeàn aûnh höôûng lôùn tôùi haønh vi cuûa con ngöôøi.
Hoï tin ôû söï toàn taïi cuûa caùi goïi laø baûn naêng con ngöôøi. Hoï cho raèng, söï toång hoaø
cuûa nhöõng toá chaát di truyeàn hay nhöõng khuynh höôùng di truyeàn xaùc ñònh haønh vi
cuûa con ngöôøi cuï theå.Phrôùt ñò dieän cho quan ñieåm naøy cho raèng, con ngöôøi nhö laø
caù theå sinh vaät ñoái laäp vôùi xaõ hoäi vaø xem söùc maïnh cuûa con ngöôøi laø söùc maïnh
khaû naêng voâ thöùc, trong ñoù, ñam meâ tình duïc giöõ vai troø chuû ñaïo. Quan ñieåm naøy
khoâng thaáy ñöôïc khaû naêng cuûa con ngöôøi söû duïng nhöõng bieåu töôïng vaø laäp luaän
loâgíc, thích nghi cao ñeå naém ñöôïc nhöõng kieåu haønh vi nhaát ñònh, taïo neân theå cheá
xaõ hoäi, ñieàu hoaø vieäc söû duïng hoaëc vöôït qua nhöõng nhaân toá sinh hoïc.
- Quan nieäm cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc theo thuyeát quyeát ñònh luaän xaõ hoäi hoïc:
Quan nieäm naøy cho raèng, nhaân caùch ñöôïc hình thaønh treân cô sôû ña soá nhöõng
söï taùc ñoäng. Cuûa con ngöôøi vôùi theá giôùi xung quanh. Noù laø saûn phaåm cuûa xaõ hoäi
vaø ñöôïc hình thaønh treân cô sôû cuûa moái quan heä qua laïi giöõa con ngöôøi vôùi con
ngöôøi. Ñaïi bieåu cho quan nieäm naøy laø C. H. Cooley ; G.Mead….
- Beân caïnh quan nieäm sinh hoïc hoaù cuõng nhö quyeát ñònh luaän xaõ hoäi, nhieàu
nhaø xaõhoäi hoïc ñaõ nhìn nhaän con ngöôøi nhö moät chænh theå trong söï thoáng nhaát giöõa
maët sinh hoïc vaø maët xaõ hoäi cuûa noù. Theo Tsunesaburo Makiguchi: “khaùi nieäm
ngöôøi khoâng chæ bao haøm moät thöïc theå vaät chaát, caûm quan, höõu tình maø coøn bao
goàm moät khía caïnh taâm linh khaùc vôùi theå chaát, nhöng laïi toàn taïi treân cô sôû theå
chaát aáy”.
Theo Gioâhan Goâtlíp Phíchtô: “ Con ngöôøi khaùc vôùi loaøi vaät ôû choã, coù khaû
naêng suy tö tröøu töôïng, coù theå quyeát dònh vaø löïa choïn. Con ngöôøi laø con vaät töï
ñieàu khieån laáy mình. Con ngöôøi coù theå laøm caùc döï aùn, truø lieäu, tính toaùn cho
töông lai, suy nghó veà nhöõng hoaït ñoäng vaø nhöõng phaûn öùng cuûa mình, chòu chaùch
nhieäm veà haønh vi cuûa mình vaø coù khaû naêng phaùt trieån yù thöùc traùch nhieäm vôùi
ngöôøi khaùc”.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 21 -
+Neáu trong ñònh nghóa cuûa Makiguchi, taùc giaû laáy chænh theå sinh hoïc - xaõhoäi
laøm ñieåm xuaát phaùt cho khaùi nieäm con ngöôøi thì trong ñònh nghóa cuûa Phíchtô,
ñieåm xuaát phaùt laïi naëng veà nhöõng gì con ngöôøi khaùc vôùi ñoäng vaät,vöôït leân ñoäng
vaät.
+ Con ngöôøi xuaát hieän chæ coù theå treân cô sôû nhöõng quy luaät tieán hoaù höõu cô vaø
ñoàng thôøi vôùi nhöõng quy luaät xaõ hoäi, vaän ñoäng sinh hoïc gaén lieàn vôùi vaän ñoäng xaõ
hoäi trong chænh theå ngöôøi. Ñoái vôùi quaù trình phaùt sinh, phaùt trieån vaø hoaøn thieän ôû
moät caù theå thì nhöõng yeáu toá sinh hoïc vaø yeáu toá xaõ hoäi taùc ñoäng khoâng gioáng nhau
ôû töøng thôøi kyø tröôûng thaønh. “ Yeáu toá sinh hoïc vaø yeáu toá xaõ hoäi khoâng phaûi laø
song song toàn taïi trong con ngöôøi maø laøm moâi giôùi cho nhau, thaâm nhaäp vaøo nhau
vaø in daáu leân toaøn boä hoaït ñoäng soáng cuûa con ngöôøi”.
Tuy nhieân khi nghieân cöùu con ngöôøi, nhaø xaõ hoäi hoïc maëc duø thöøa nhaän maët
sinh hoïc cuûa con ngöôøi nhöng caùi chính vaãn taäp chung tìm hieåu khía caïnh mang
tính xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Song khaùc vôùi caùc nhaø khoa hoïc khaùc, caùc nhaø xaõ hoäi
hoïc xem xeùt con ngöôøi trong moái töông taùc giöõa con ngöôøi vôùi con ngöôøi, giöõa
con ngöôøi vôùi nhoùm xaõ hoäi vaø xaõ hoäi noùi chung. Chính vì vaäy maø Phíchtô cho
raèng, “ Con ngöôøi ñöoäcgò laø con ngöôøi xaõ hoäi theo nghóa moät con ngöôøi vöøa coù
khuynh höôùng keát hôïp vôùi ngöôøi khaùc maø cuõng coù nhu caàu töông quan vôùi ngöôøi
khaùc”. Coù nghóa laø, nhaø xaõhoäi hoïc ñaõ xem xeùt caùch thöùc con ngöôøi lieân laïc vôùi
ñoàng loaïi cuûa noù nhö theá naøo.
2.Khaùi nieäm xaõ hoäi hoaù
Coù raát nhieàu ñònh nghóa khaùc nhau cuûa caùc nhaø xaõhoäi hoïc khi baøn veà xaõ hoäi
hoaù:
- Xaõ hoäi hoaù bao goàm taát caû quaù trình tieáp dieãn vaên hoaù giao tieáp, hoïc hoûi,
qua ñoù caù nhaân con ngöôøi phaùt trieån baûn chaát xaõ hoäi vaø coù khaû naêng tham gia vaøo
ñôøi soáng xaõ hoäi.
- Xaõ hoäi hoaù laø quaù trình trong ñoù caù nhaân con ngöôøi hoïc hoûi vaø nhaäp taâm
suoát ñôøi vaøo caùc yeáu toá cuûa moâi tröôøng vaên hoaù, xaõ hoäi, hoaø nhaäp chuùng vaøo caáu
truùc nhaân caùch cuûa anh ta döôùi aûnh höôûng cuûa caùc taùc nhaân xaõhoäi quan troïng vaø
nhöõng kinh nghieäm caù nhaân. Do ñoù laøm anh ta thích nghi vôùi moâi tröôøng xaõ hoäi,
nôi anh ta sinh soáng.
- Xaõ hoäi hoaù laø quaù trình töông taùc giöõa caù nhaân vaø xaõ hoâi, trong ñoù nhöõng caù
nhaân hoïc hoûi vaø thöïc haønh nhöõng tri thöùc, kyõ naêng vaø phöông phaùp caàn thieát
ñeå hoäi nhaäp vôùi xaõ hoäi.
- Xaõ hoäi hoaù laø quaù trình theo ñoù con ngöôøi hoïc caùhc thích öùng vôùi xaõ hoäi vaø
tuaân thuû caùc quy taéc xaõ hoäi.Quaù trình naøy cho pheùp xaõ hoäi luaân chuyeån neàn
vaên hoaù cuûa mình töø theá heä naøy sang theá heä khaùc.
- Xaõ hoäi hoaù laø quaù trình maø qua ñoù caù nhaân hoïc hoûi ñöôïc caùch soáng vaø phaùt
trieån khaû naêng ñoùng caùc vai troø xaõ hoäi vöøa vôùi tö caùch laø moät caù theå vöøa vôùi
tö caùch laø thaønh vieân cuøa nhoùm.
- Xaõ hoäi hoaù töùc laø nhöõng con ñöôøng maø baèng caùch ñoù con ngöôøi coù ñöôïc
nhöõng kinh nghieäm vaø hieåu bieát, naém vöõng nhöõng muïc ñích phuø hôïp vôùi nhöõng
vai troø xaõ hoäi cuûa moãi con ngöôøi. Coù hai muïc ñích: taïo ra nhöõng moái lieân heä
xaõhoäi cuûa chuùng ta treân cô sôû nhöõng vai troø xaõ hoäi vaø ñmr baûo söï toàn taïi xaõ hoäi
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 22 -
nhôø söï lónh hoäi nhöõng quan nieäm vaø maâu thuaãn haønh vi bôûi nhöõng thaønh vieân môùi
cuûa xaõ hoäi.
Taát caû nhöõng ñònh nghóa treân ñeàu coù ñieåm chung nhö sau:
Xaõ hoäi hoaù tröôùc heát laø quaù trình töông taùc giöõa caù nhaân vaø xaõ hoäi, qua ñoù caù
nhaân hoïc hoûi, lónh hoäi, tieáp nhaän neàn vaên hoaù cuûa xaõ hoäi nhö khuoân maãu taùc
phong xaõ hoäi, chuaån möïc giaù trò vaên hoaù xaõ hoäi ñeå hoaø nhaäp vaøo xaõ hoäi cuõng nhö
ñaùp öùng caùc kyø voïng cuûa xaõ hoäi
Trong thöïc teá, xaõ hoäi hoaù laø quaù trình töông taùc giöõa caù nhaân vaø xaõ hoäi.
Nhöng khi noùi ñeán xaõ hoäi hoaù ngöôøi ta nhaán maïnh quaù trình con ngöôøi töï hoïc hoûi,
thöïc haønh moät caùch tích cöïc nhöõng tri thöùc, kyõ naêng, kyõ xaûo cuûa xaõ hoäi ñeå töø ñoù
hoäi nhaäp vôùi xaõhoäi vaø giöõ ñuùng vai troø nhaát ñònh cuûa caù nhaân do xaõ hoäi phaân
coâng.
3. Moät soá noäi dung nghieân cöùu cô baûn veà xaõ hoäi hoaù
3.1. Caùc hoïc thuyeát khaùc nhau veà xaõ hoäi hoaù trong quaù trình phaùt trieån nhaân
caùch
Ñeå bieát xaõ hoäi hoaù dieãn ra nhö theá naøo trong möùc ñoä caù theå, chuùng ta baét ñaàu
töø caâu hoûi: nhaân caùch phaùt trieån nhö theá naøo? Nhaân caùch ñöôïc phaùt trieån, hình
thaønh trong quaù trình töông taùc xaõ hoäi giöõa con ngöôøi vôùi nhau. Trong theá kyû
tröôùc, caùc nhaø taâm lyù hoïc, xaõ hoäi hoïc ñöa ra haøng loaït nhöõng caùch giaûi thích khaùc
nhau veà söï hình thaønh nhaân caùch, treân cô sôû taùc ñoäng qua laïi cuûa nhöõng nhaân toá
khaùc nhau nhö tính chaát lyù tính, moâi tröôøng xung quanh, kinh nghieäm caù nhaân vaø
vaên hoaù.
a) Hoïc thuyeát phaùt trieån nhaân caùch
Söï taùc ñoäng cuûa nhöõng nhaân toá moâi tröôøng xung quanh v.v.. taïo neân nhaân
caùch. Cooley cho raèng, nhaân caùch ñöôïc hình thaønh nhôø “ Caùi toâi laêng kính” do
chuùng ta hieåu ñöôïc tình caûm cuûa nhöõng ngöôøi xung quanh.Hoï ñaët ra ra vaán ñeà laø
laøm theá nao ñeå moãi caù nhaân phaùt hieän ra “caùi toâi” cuûa mình. Quaù trinh naøy chæ
thöïc hieän ñöôïc thoâng qua söï töông taùc. Hoï ñeà ra lyù thuyeát “ Soi göông töï phaûn
thaân”
Theo quan ñieåm Mead D.G, quaù trình hình thaønh nhaân caùch bao goàm ba giai
ñoaïn khaùc nhau: söï baét tröôùc nhöõng maãu haønh vi cuûa ngöôøi lôùn, giai ñoaïn troø
chôi khi treû em tieáp nhaän haønh vi cuûa moïi ngöôøi nhö laø thöïc hieän ñoùng vai troø vaø
troø chôi taäp theå khi treû em hieåu ñöôïc söï mong chôø cuûa toaøn theà nhoùm ngöôøi ñoái
vôùi chuùng.
b) Hoïc thuyeát phaân tích taâm lyù
Theo hoïc thuyeát phaùt trieån nhaân caùch cuûa Friu, nhaân caùch bao goàm ba yeáu toá:
“Id” - nguoàn goác cuûa naêng löôïng ñöôïc nuoâi döôõng baèng söï coá gaéng thoaû maõn,
“Ego” - söï thöïc hieän kieåm traâhnhf vi caù nhaân treân cô sôû cuûa “ nguyeân taéc thöïc
tieãn” vaø “Supekeâgo”- thöïc hieän chöùc naêng ñaïo ñöùc vaø ñaùnh giaù. Söï hình thaønh ba
yeáu toá nhaân caùch naøy ñöa ra giaû thieát coù söï xuaát hieän lieân tuïc cuûa boán gia ñoaïn,
trong ñoù moãi giai ñoaïn gaén lieàn vôùi vôùi töøng boä phaän nhaát ñònh cuûa cô theå, ñöôïc
goïi laø vuøng caûm giaùc.
c) Hoïc thuyeát phaùt trieån nhaän thöùc
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 23 -
Theo hoïc thuyeát phaùt trieån tö duy cuûaPít, treû em traûi qua haøng loaït nhöõng giai
ñoaïn lieân tuïc, trong quaù trình ñoù chuùng lónh hoäi ñöôïc nhöõng thoùi quen môùi xaùc
ñònh giôùi haïn khaû naêng nhaän thöùc cuûa chuùng. Nhöõng giai ñoaïn naøy trao ñoåi cho
nhau trong moät söï lieân tuïc trieät ñeå.
d) Hoïc thuyeát phaùt trieån ñaïo ñöùc
Koâlôbeùc ñöa hoïc thuyeát veà söï phaùt trieån nhaân caùch vaøo nhöõng quaù trình cuûa
söï hoaøn thieän ñaïo ñöùc ñöôïc taïo thaønh töø saùu giai ñoaïn. ÔÛ nhöõng giai ñoaïn sôùm
hôn, treû em coá gaéng thoaùt khoûi söï tröøng phaït hoaëc nhaän phaàn thöôûng. ÔÛ giai ñoaïn
giöõa, moïi ngöôøi hieåu ñöôïc nhöõng yù kieán cuûa ngöôøi khaùc veà hoï, söï mong ñôïi cuûa
xaõ hoäi vaø nhöõng quy taéc haønh vi trong ñoù hoï ñöôïc khaúng ñònh. ÔÛ giai ñoaïn cuoái,
dieãn ra söï hình thaønh nhöõng nguyeân taéc ñaïo ñöùc veà nhaân caùch, khoâng phuï thuoäc
vaøo nhöõng giaù trò ñöôïc thöøa nhaän.
3.2 .Quaù trình xa õhoäi hoaù vaø caùc daïng thöùc xaõ hoäi hoaù
a) Xaõ hoäi hoaù nhö laø dieãn tieán xaõ hoäi lieân tuïc
Theo Joseph H. Fichter, Xaõ hoäi hoaù moâ taû theo hai quan nieäm:
- Quan nieäm khaùch quan: xaõ hoäi aûnh höôûng tôùi caù nhaân.
- Quan nieäm chuû quan: caù nhaân ñaùp öùng laïi xaõ hoäi.
Theo quan nieäm thöù nhaát, xaõ hoäi hoaù laø dieãn tieán theo ñoù xaõ hoäi truyeàn vaên
hoaù cuûa mình töø theá heä naøy qua theá heä tieáp theovaø l;aøm cho caù nhaân thích öùng
vôùi nhöõng neáp soáng sinh hoaït ñöôïc chaáp nhaän vaø ñöôïc taùn thaønh trong moät ñôøi
soáng coù toå chöùc. Coù nghóa laø, nhieäm vuï cuûa xaõ hoäi hoaù laø truyeàn thoáng vaø phaùt
trieån nhöõng kyõ naêng, kieán thöùc maø caù nhaân caàn tôùi, truyeàn ñaït nhöõng heä thoáng
giaù trò vaên hoaù xaõ hoäi vaø trang bò cho caù nhaân vai troø nhaát ñònh baûo ñaûm cho söï
duy trì xaõ hoäi vaø vaên hoaù.
Theo quan nieäm thöù hai, xaõ hoäi hoaù laø moät quaù trình caù nhaân ñang thích öùng
vôùi nhöõng ngöôøi xung quanh, lieân tuïc thöïc hieän ñeå daàn daàn nhaäp vaøo xaõ hoäi trong
moät neàn vaên hoaù vaø xaõ hoäi nhaát ñònh. Coù nghóa ñoù laø quaù trình con ngöôøi hoïc hoûi
khi tieáp xuùc vôùi xaõhoâò trong moái töông quan xaõ hoäi.
Töø caùc quan nieäm treân, chuùng ta thaáy xaõ hoäi hoaù laø söï thoáng nhaát ñoái laäp giöõa
hai khuynh höôùng:
- Tieâu chuaån hoaù, ñöôïc theå hieän trong söï coá gaéng cuûa caù nhaân muoán gioáng
nhö nhöõng ngöôøi khaùc, ñeå theå hieän trong söï naém vöõng nhöõng phöông phaùp giao
tieáp chung vaø hoaït ñoäng chung.
- Caù theå hoaù, ñöôïc theå hieän trong söï coá gaéng ñeå hình thaønh “ caùi toâi cuûa
mình”, ñeå trieån khai nhöõng phöông phaùp ñoäc ñaùo cuûa söï giao tieáp vaø hoaït ñoäng.
Vaäy xaõ hoäi hoaù dieãn ra nhö theá naøo?
Xaõ hoäi hoaù thaønh coâng ñöôïc xaùc ñònh bôûi ba yeáu toá: söï chôø ñôïi, söï thay ñoåi
haønh vi, söï coá gaéng ñeán khuoân pheùp:
- Söï chôø ñôïi theå hieän ôû choã nhöõng ngöôøi trong nhoùm gia ñình, baïn beø, nhaø
tröôøng …mong ñôïi ôû caù nhaân coù phöông thöùc öùng söû phuø hôïp vôùi nhöõng moâ hình,
taùc phong cuûa hoï. Ñoàng thôøi, trong quaù trình töông taùc xaõ hoäi, caù nhaân cuõng mong
muoán hoïc hoûi nhöõng moâ hình taùc phong trong ñoù noù cho laø phuø hôïp vôùi vai troø
cuûa noù.
Nhö vaäy, trong quaù trình töông taùc xaõ hoäi, caùc caù nhaân daàn daàn thay ñoåi haønh
vi cuûa mình sao cho phuø hôïp vôùi chính vai troø cuûa mình.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 24 -
Xaõ hoäi nhö laø löïc löôïng maïnh meõ vaø huøng haäu. Caùc caù nhaân coá gaèng vöôn tôùi
söï khuoân pheùp, loaïi tröø bôùt ñi nhöõng haønh vi öùng xöû khoâng phuø hôïp vôùi ñoøi hoûi
cuûa xaõ hoäi. Ñieàu naøy ñöôïc giaûi thích bôûi hai nguyeân nhaân:
- Khaû naêng sinh hoïc haïn cheá cuûa con ngöôøi.
- Nhöõng haïn cheá do neàn vaên hoaù.
Theo baûn chaát cuûa mình, xaõ hoäi hoaù laø quaù trình taùc ñoäng nhieàu höôùng khaùc
nhau mang tính hai maët, phaûn aùnh söï taùc ñoäng qua laïi giöõa nhaân toá sinh hoïc vaø
vaên hoùa, giöõa nhöõng ai thöïc hieän xaõ hoäi hoaù vaø nhöõng ai bò xaõ hoäi hoaù.
b) Caùc daïng thöùc xaõ hoäi hoaù
- Xaõ hoäi hoaù treû em
Theo Joseph H.Fichter, hai dieãn tieán quan troïng nhaát cuûa hoïc hoûi xaõ hoäi laø söï
baét chöôùc vaø söï ganh ñua. Söï baét chöôùc khoâng chæ laø haønh vi cuûa treû em maø coøn
theå hieän ôû ngöôøi lôùn. Söï ganh ñua laø moät dieãn tieán kích thích trong quaù trình
töông taùc xaõ hoäi cho thaáy con ngöôøi coù khuynh höôùng hoïc hoûi theo khuoân maâu
taùc phong ñaõ ñöôïc xaõ hoäi chaáp nhaän vaø loaïi boû caùi khoâng ñöôïc chaáp nhaän.
- Xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn
Gold.R.L cho raèng, xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn gaén lieàn vôùi söï töø choái daàn daàn
nhöõng quan nieäm aáu tró treû thô.
Sau naøy, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc baét ñaàu nghieân cöùu xaõ hoäi hoaù ngöôøi giaø. Nhöng
moät soá ngöôøi laïi cho laø, nhöõng ngöôøi giaø khoâng coù nhöõng vai troø nhaát ñònh moät
caùch roõ raøng. Chaúng haïn ôû Myõ, Rozoáp khoâng coâng nhaän xaõ hoäi hoaù ngöôøi giaø ôû
Myõ, vaø coi ñoù laø khoâng coù hieäu quaû.
- Nhöõng ñaëc ñieåm khaùc nhau cuûa xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn vaø treû em
Brim phaân bieät xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn vaø treû em baèng nhöõng ñaëc ñieåm sau:
+ Xaõ hoäi hoaù ngöôøi lôùn – ñoù laø söï thay ñoåi haønh vi beân ngoaøi, coøn trong xaõ
hoäi hoaù treû em dieãn ra hình thaønh ñònh höôùng giaù trò.
+ Nhöõng ngöôøi lôùn coù khaû naêng ñaùnh giaù nhöõng chuaån möïc, coøn treû em coù theå
lónh hoäi ñöôïc chuùng.
+ Xaõ hoä hoaù ngöôøi lôùn coù muïc ñích cuûa mình laø giuùp cho con ngöôøi lónh hoäi
ñöôïc nhöõng thoùi quen nhaát ñònh, xaõ hoäi hoaù treû em ôû möùc ñoä ñoäng chaïm ñeán moâi
tröôøng lyù do hoaù.
Nhö vaäy, xaõ hoäi hoaù chính laø quaù trình con ngöôøi hoïc caùch theå hieän vai troø xaõ
hoäi cuûa mình trong quaù trình gia nhaäp vaøo xaõ hoäi. Quaù trình xaõ hoäi hoaù phaûi xöû lyù
moái töông taùc giöõa yeáu toá chuû quan vaø yeáu toá khaùch quan cuûa con ngöôøi vaø xaõ
hoäi. Quùa trình xaõ hoäi hoùa laø quùa trình baûn thaân caù nhaân taùc ñoäng vaøo xaõ hoäi dieãn
ra treân lôïi ích caù nhaân vaø xaõ hoäi nhu caàu cuûa caù nhaân vaø xaõ hoäi, nhu caàu cuûa caù
nhaân vaø xaõ hoäi. Quùa trình xaõ hoäi hoaù luoân luoân naûy sinh söï thoáng nhaát vaø xung
ñoät giöõa caù nhaân vaø xaõ hoäi. Quaù trình xöû lyù noù laø quaù trình ñaøo taïo ra con ngöôøi.
Quaù trình xaõ hoäi hoaù dieãn ra töø thaáp ñeán cao qua caùc giai ñoaïn nhaát ñònh töø giai
ñoaïn ñaâu khi ñöùa treû böôùc vaøo ñôøi cho ñeán khi con ngöôøi ra ñi giai ñoaïn cuoái.
Quùa trình ñoù laø quùa trình con ngöôøi hoïc caùch thích öùng vôùi xaõ hoäi, tuaân thuû caùc
nguyeân taéc, phong tuïc taäp quaùn, laø quaù trình luaân chuyeån neàn vaên hoaù töø theá heä
naøy ñeán theá heä khaùc ñeå göõ gìn xaõ hoäi vaø vaên hoaù.
3.3. Nhöõng yeáu toá taùc ñoäng ñeán xaõ hoäi hoaù
a) Moâi tröôøng cô baûn cuûa xaõ hoäi hoaù.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 25 -
Gia ñình laø moâi tröôøng xaõ hoäi hoaù coù taàm quan troïng chính yeáu, bôûi vì quaù
trình xaõ hoäi hoaù cuûa moät ngöôøi töø nhöõng naêm thaùng ñaàu tieân cuûa cuoäc ñôøi coù aûnh
höôûng quyeát ñònh tôùi nhöõng thaùi ñoä vaø haønh vi khi ñaõ lôùn. Cho neân gia ñình ñöôïc
coi laø nhoùm ngöôøi ñaàu tieân maø moãi caù nhaân xaõ hoäi phaûi phuï thuoäc vaøo. Gia ñình
laø khuoân khoå caàn thieát cho söï phaùt trieån cuûa ñöùa treû, laøm cho söï tröôûng thaønh sinh
hoïc vaø nhöõng moái lieân heä cuûa noù phuø hôïp vôùi moâi tröôøng. Ñoù laø giai ñoaïn xaõ hoäi
hoaù töï nhieân ñaàu tieân. Xaõ hoäi hoaù thoâng qua tình caûm vaø baèng tình caûm laø ñaëc
tröng rieâng cuûa gia ñình. ÔÛ nhöõng ñöùa treû sô sinh, nhöõng moái quan heä vôùi ngöôøi
lôùn – nhöõng ngöôøi quan taâm ñeán chuùng, ñöôïc thieát laäp moät caùch chaët cheõ hôn. Ñoù
laø cha meï, anh chò em, nhöõng ngöôøi thaân vaø baïn beø cuûa gia ñình. Nhöõng ngöôøi
naøy laø nhöõng ñaïi dieän cô baûn cuûa xaõ hoäi hoaù trong cuoäc soáng ñöùa treû. Muïc ñích
cuûa xaõ hoäi hoaù trong giai ñoaïn naøy laø söï hình thaønh ôû ñöùa treû lyù do hoaù trong moái
raøng buoäc vôùi nhöõng ngöôøi khaùc, theå hieän ôû loøng tin, söï vaâng lôøi vaø mong muoán
laøm hoï vui loøng.
Nhaø tröôøng laø cô quan, moâi tröôøng xaõ hoäi hoaù chính yeáu ñoái vôùi tuoåi treû. Ñaây
laø thieát cheá ñöôïc laäp ra moät caùch coù chuû ñònh ñeå phoå bieán nhöõng kyõ naêng vaø kieán
thöùc moân hoïc maø coøn tieáp thu caû nhöõng quy taéc vaø caùch thöùc quy ñònh haønh vi, caû
caùch öùng xöû quan heä vôùi giaùo vieân vaø caùc baïn hoïc.
Quaù trình xaõ hoäi hoaù maø hoïc sinh tieáp thu ôû tröôøng do vaäy khoâng chæ lieân
quan ñeán vieäc tieáp thu nhöõng kyõ naêng quy ñònh maø coøn caû nhöõng kyõ naêng xaõ hoäi
khaùc. Thí duï, ôû ñoù treû hoïc ñöôïc caùch soáng cuûa nhoùm baïn vaø laøm sao ñaùp öùng
ñöôïc nhöõng ngöôøi coù uy quyeàn.
Hieän nay ñang coù söï baát caäp giöõa nhöõng yeâu caàu xaõ hoäi vaø noäi dung giaùo duïc
cuûa tröôøng hoïc. Thoâng thöôøng, tröôøng hoïc chuû yeáu chæ truyeàn thuï nhöõng tri thöùc
khoa hoïc hôn laø truyeàn thuï nhöõng kyõ naêng lao ñoäng cho treû; vaø nhöõng tri thöùc vaø
kyõ naêng cuûa treû nhaän ñöôïc ôû tröôøng hoïc coù khi khoâng aên khôùp vôùi yeâu caàu cuoäc
soáng ñoäc laäp sau naøy cuûa chuùng. Xaõ hoäi hoaù ñaëc bieät chuù troïng ñeán vai troø cuûa söï
giao tieáp giöõa thaày vaø troø ôû tröôøng vì ñoù laø cô sôû cuûa nhöõng trao ñoåi laøm phong
phuù tri thöùc vaø nhaân caùch cuûa ñöùa treû, trong ñoù ngöôøi thaày giaùo giöõ vò trí chuû ñaïo
khoâng phaûi nhö moät quyeàn uy ñoäc ñoaùn maø nhö moät ngöôøi höôùng daãn caùc giaù trò
xaõ hoäi.
Caùc phöông tieän thoâng tin ñaïi chuùng. Trong xaõ hoäi hieän ñaïi, ôû moät möùc ñoä
nhaát ñònh, treû em lónh hoäi ñöôïc vai troø vaø nhöõng quy ñònh haønh vi trong xaõ hoäi töø
nhöõng chöông trình truyeàn hình, baùo chí, phim aûnh vaø nhöõng phöông tieän thoâng
tin ñaïi chuùng khaùc. Taùc duïng ñeån hình theå hieän trong nhöõng phöông tieän thoâng tin
ñaïi chuùng laø söï taùc ñoäng saâu saéc tôùi quaù trình xaõ hoäi, taïo ñieàu kieän cho söï hình
thaønh nhöõng giaù trò nhaát ñònh vaø hình maãu nhaát ñònh cuûa haønh vi.
Tuy nhieân, truyeàn hình cuõng coù theå gôïi neân nhöõng keát quaû tieâu cöïc ñeán quaù
trình xaõ hoäi hoùa. Moät soá chöông trình taùc ñoäng tai haïi ñeán theá heä treû, kích ñoäng
nhöõng haønh vi khoâng ñöôïc kieàm cheá cuûa treû em, loâi keùo treû em boû nhöõng giôø hoïc
boå ích.
b) Söï khaùc nhau veà giai caáp, chuûng toäc, daân toäc vaø vaên hoaù taùc ñoäng ñeán quaù trình
xaõ hoäi hoaù.
Coâng trình nghieân cöùu vaên hoaù nhöõng gia ñình ôû Myõ vaø Italia do Mellen Kon
tieán haønh naêm 1969 ñaõ chæ ra raèng, söï khaùc nhau veà giai caáp coù aûnh höôûng quan
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 26 -
troïng ñeán quaù trình xaõ hoäi hoaù. Nhöõng cha meï ôû taàng lôùp trung löu khích leä saùng
kieán vaø söï töï do tö duy cuûa con caùi mình. Trong luùc ñoù, nhöõng ñöùa treû cuûa nhöõng
coâng nhaân ñöôïc giaùo duïc trong söï khuoân pheùp. Trong nhöõng gia ñình theo Ñaïo
thieân chuùa, ngöôøi meï ñaùnh giaù tính khuoân pheùp cao hôn so vôùi gia ñình theo Ñaïo
tin laønh. Khuoân pheùp cuûa nhöõng ngöôøi boá da ñen aûnh höôûng ñeán con caùi mình
nhieàu hôn so vôùi nhöõng oâng boá da traéng.
IX .Khaùi nieäm loái soáng
Loái soáng laø moät phaïm truø cô baûn trong nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc,theå hieän nhöõng
thaønh quaû hoaït ñoäng cuûa xaõ hoäi,nhöõng nguyeân taéc,chuaån möïc cuûa sinh hoaït xaõ
hoäi,cuûa vieäc toå chöùc hoaït ñoäng soáng cuûa coäng ñoàng xaõ hoäi trong moãi giai ñoaïn phaùt
trieån cuûa lòch söû.
“Loái soáng xaõ hoäi laø toång theå caùc loaïi hình hoaït ñoäng soáng ñaëc tröng cuûa chuû
theå xaõ hoäi(caù nhaân,caùc daân toäc,caùc giai caáp caùc taàng lôùp XH…) hieän thöïc hoùa caùc
nhu caàu vaø keá hoaïch soáng cuûa mình trong nhöõng ñieàu kieän soáng nhaát ñònh( caùc nhu
caàu naøy hình thaønh töông öùng vôùi caùc ñieàu kieän aáy).”
Cô caáu loái soáng :phuï thuoäc vaøo Möùc soáng vaø Chaát löôïng soáng.
Caùc nhaân toá taùc ñoäng ñeán loái soáng :
• Ñieàu kieän xaõ hoäi:Caùc yeáu toá thuoäc hoaït ñoäng xaõ hoäi (SX vaät
chaát,töï hoøan thieän caù nhaân,quan heä xaõ hoäi,giao tieáp…); Caùc yeáu toá
phaûn aùnh cô caáu xaõ hoäi (caù nhaân,giai caáp, caùc taäp ñoaøn,quoác
gia…);caùc yeáu toá lieân quan ñeán thieát cheá XH;caùc nhaân toá lieân
quan ñeán thònh suy xaõ hoäi,caùc ñieàu kieän ñòa lyù töï nhieân….
• Möùc soáng(Söùc khoûe,löông thöïc thöïc phaåm,vaên hoùa giaùo duïc,ñieàu
kieän laøm vieäc,nhaø ôû,quyõ tích luõy vaøtieâu duøng,phöông tieän ñi laïi ,
vieäc laøm baûo hieåm XH,sinh hoaït nghæ ngôi,möùc ñoä töï do caù nhaân.
• Chaát löôïng soáng vaø caùc tieâu chí(ñoäng cô caù nhaân,taäp theå,xaõ
hoäi;möùc ñoä thoûa maõn do xaõ hoäi mang laïi;ñaønh giaù chuû quan cuûa caù
nhaân veà möùc ñoä thoûa maõn;dö luaän xaõ hoäi veà chaát löôïng soáng…).
• Caùc chæ baùo khaùc lieân quan ñeán möùc soáng vaø chaát löôïng soáng coøn
tuøy thuoäc vaøo ñaùnh giaù cuûa moãi xaõ hoäi cuï theå,lieân quan ñeán caùc
yeáu toá thuoäc giaù trò xaõ hoäi ôû moãi quoác gia moãi daân toäc,moãi toäc
ngöôøi, moãi giai ñoaïn phaùt trieån xaõ hoäi. Vì vaäy, loái soáng coù tính
töông ñoái.
X. Coäng ñoàng xaõ hoäi
1. Khaùi nieäm
Theo V.A. Jadov :” Coäng ñoàng xaõ hoäi laø moái quan heä qua laïi giöõa caùc caù nhaân ñöôïc
quyeát ñònh bôûi söï coäng ñoàng caùc lôïi ích cuûa hoï nhôø söï gioáng nhau veà caùc ñieàu kieän
toàn taïi vaø hoaït ñoäng cuûa caùc caù nhaân hôïp thaønh coäng ñoàng ñoù;nhôø hoï gaàn guõi giöõa
hoï veà quan ñieåm,tín ngöôõng vaø caùc quan nieäm veà cuoäc soáng –xaõ hoäi noùi chung.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 27 -
2. Ñaëc tröng coäng ñoàng
-Caùc thaønh vieân gaén boù vôùi nhau khoâng theo luaät thaønh vaên maø laø söï lieân keát caùc
lôïi ích,giaù trò,truyeàn thoáng….trong coäng ñoàng
- Moãi thaønh vieân töï nguyeän giöõ gìn vaø phaùt trieån caùc giaù trò chung, ñoøan keát,
hoøa ñoàng nhau.
- Caáu truùc coäng ñoàng bao goàm nhöõng coá keát noäi taïi nhö caùc giaù trò,nieàm tin
,phong tuïc taäp quaùn, tín ngöôõng toân giaùo, saéc toäc. Cô caáu thaønh vieân, caùc
phaïm vi hoaït ñoäng ciuõng nhö möùc ñoä aûnh höôûng ñeán toøan xaõ hoäi noùi
chung…..
Khi noùi ñeán coäng ñoàng xaõ hoäi khoâng theå khoâng noùi ñeán phaân loaïi coäng ñoàng . Coù
nhieàu tieâu chí ñeå phaân loaïi : Toân giaùo,quy moâ coäng ñoàng,quyeàn lôïi chính
trò,phong tuïc taäp quaùn…
XI. Giaù trò xaõ hoäi- Chuaån möïc xaõ hoäi vaø Leäch laïc xaõ hoäi
1. Giaù trò xaõ hoäi laø nhöõng ñieàu maø moät xaõ hoäi hay moät nhoùm xaõ hoäi quan
nieäm ñoù laø leõ phaûi laø toát ñeïp vaø laø cô sôû ñeå caù nhaân döïa vaøo ñoù maø suy nghó,phaùn
ñoùan,öùng xöû sao cho phuø hôïp.
Giaù trò xaõ hoäi coù tinh tuyeät ñoái nhöng cuõng coù tính töông ñoái.
2. Chuaån möïc laø nhöõng quy taéc soáng vaø öùng xöû,cuï theå hoùa caùc giaù trò maø xaõ
hoäi ñeà cao.
3.Leäch laïc xaõ hoäi laø caùc hieän töôïng,caùc traïng thaùi,caùc söï vieäc phi ñaïo lyù
(Anomie social) xaûy ra ôû moät möùc ñoä khoâng bình thöôøng trong xaõ hoäi.
Caùc traïng thaùi naøy dieãn ra trong nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi coù söï chuyeån ñoåi.
*Höôùng tieâu cöïc :Caùc traïng thaùi baát thöôøng dieãn ra trong ñieàu kieän xaõ hoäi coù
nhieàu baát oån,nhö :Khuûng hoaûng,maát phöông höôùng, chieán tranh, xaõ hoäi chòu söùc
eùp nhieàu töø beân ngoaøi…Caùc quan heä xaõ hoäi bò phaù vôõ,caùc vò theá xaõ hoäi bò ñaûo
loän,thieát cheá xaõ hoäi maát hieäu löïc,caùc chuaån möïc,caùc giaù trò xaõ hoäi bò xem xeùt
laïi,kinh teá ngöng treä, nieàm tin giaûm suùt,con ngöôøi ñoøi hoûi phaûi coù söï thay ñoåi
thaäm chí thay ñoåi caû thieát cheá .
Caùc traïng thaùi baát thöôøng raát ña daïng vaø phöùc taïp coù khi ñoät bieán: Toäi phaïm
gia taêng( baïo löïc, baát coâng,tham nhuõng………), luaät phaùp bò traø ñaïp, kyû cöông xaõ
hoäi xuoáng caáp, quan ñieåm chính trò quaù khích mang tính phaûn ñoäng, loái soáng baêng
hoaïi trong caùc taàng lôùp thanh thieáu nieân, meâ tín dò ñoan,thaát nghieäp….
*Höôùng tích cöïc:Laø hieän töôïng taïo ra caùc böôùc phaùt trieån xaõ hoäi tích cöïc,thaäm
chí mang tính caùch maïng( Caùc phong traøo quaàn chuùng, caùc yeáu toá tieán boä môùi ra
ñôøi…
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 28 -
PHAÀN II: MOÄT SOÁ CHUYEÂN ÑEÀ NGHIEÂN CÖÙU VEÀ XAÕ HOÄI
HOÏC CHUYEÂN BIEÄT
CHÖÔNG I: XAÕ HOÄI HOÏC ÑOÂ THÒ
I. Toång quan veà moân xaõ hoäi hoïc ñoâ thò
1. Söï hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc ñoâ thò
Vaøo cuoái theá kyû XIX ñaày theá kyû XX, coâng nghieäp hoaù vaø ñi cuøng vôùi noù laø quaù
trình ñoâ thò hoùa maïnh meõ laøm naûy sinh voâ soá nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi tieâu cöïc vaø phöùc
taïp taïi caùc ñoâ thò. Thöïc traïng ñoù ñaõ thu huùt söï chuù yù cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc phöông
Taây.
Töø nhöõng naêm 20, ôû chaâu Aâu vaø Baéc Myõ ñaõ hình thaønh moân khoa hoïc vôùi teân goïi
Xaõ hoäi hoïc veà ñôøi soáng ñoâ thò (Sociology of Urban life) hay xaõ hoäi hoïc ñoâ thò (Urban
Sociology).
Ban ñaàu, boä moân xaõ hoäi hoïc ñoâ thò ñaõ coù moät heä vaán ñeà nghieân cöùu heát söùc roäng.
Theo taùc giaû cuoán saùch Xaõ hoäi hoïc veà caùc vuøng ñoâ thò (Sociology of Urban Regions)
A.Boskoff thì: “Gia ñình vaø hoân nhaân, giaùo duïc treû em toäi phaïm vaø ñaëc bieät laø toäi
phaïm treû em, söï di cö, vaán ñeà chuûng toäc, ngöôøi giaø, söùc khoeû, taâm lyù giai caáp –xaõ
hoäi, toân giaùo, hoïc vaán vaø caùc xu höôùng trong ñôøi soáng xaõ hoäi “ laø phaïm vi caùc vaán ñeà
xaõ hoäi hoïc ñoâ thò nghieân cöùu.
Baûn chaát cuûa vieäc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ñoâ thò chính laø khaûo saùt caùc thaønh toá
sau:
- Caùc thaønh toá khoâng gian – vaät chaát. Ñoù bao goàm khoâng gian kieán truùc, quy
hoaïch, caûnh quan ñoâ thò, cô sôû haï taàng kyõ thuaät vaø caû ñieåu kieän khí haäu, sinh thaùi töï
nhieân…..
- Caùc thaønh toá toå chöùc – xaõ hoäi. Ñoù chính laø coäng ñoàng daân cö soáng treân laõnh thoå
ñoâ thò vôùi taát caû nhöõng theå cheá, luaät leä hieän haønh taïi ñoù.
Caùc khoa hoïc nhö kieán truùc, quy hoaïch, xaây döïng ñoâ thò, sinh thaùi hoïc ñoâ thò, ñaõ
daønh söï quan taâm tröôùc heát cho vieäc taïo ra nhöõng boä phaän hay toaøn boä khoâng gian
vaát chaát – hình theå cuûa ñoâ thò. Caùc yeáu toá toå chöùc – xaõ hoäi neáu ñöôïc ñeà caäp thì chæ
nhö laø yeáu toá thöù yeáu. Trong khi ñoù, xaõ hoäi hoïc ñoâ thò laïi höôùng söï chuù yù tröôùc heát
tôùi yeáu toá coäng ñoàng daân cö ñoâ thò vôùi nhöõng ñaëc ñieåm kinh teá – xaõ hoäi cuûa noù, coù söï
thích öùng hay hoaø nhaäp cuûa coäng ñoàng naøy vôùi moâi tröôøng vaät chaát – hình theå cuûa ñoâ
thò. Vì theá, hai nhoùm boä moân khoa hoïc naøy taát yeáu phaûi coù lieân heä vôùi nhau döôùi
nhieâu hình thöùc.
2. Moät soá höôùng tieáp caän cô baûn trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ñoâ thò
- Tröôøng phaùi Chicago
Tröôøng phaùi naøy naûy sinh töø caùc nhaø xaõ hoäi hoïc thuoäc Tröôøng ñaïi hoïc Chicago.
Noù nhaán maïnh vaøo cô caáu daân soá vaø sinh thaùi hoïc cuûa caùc ñoâ thò, vaøo tình traïng xaõ
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 29 -
hoäi thieáu toå chöùc, nhöõng hieän töôïng tieâu cöïc, khoâng laønh maïnh cuõng nhö traïng thaùi
taâm lyù xaõ hoäi cuûa nhöõng ngöôøi thò daân. Sôû dó Chicago trôû thaønh ñòa baøn töï nhieân, moät
“phoøng thí nghieäm” ñeå phaùt trieån moân xaõ hoäi hoïc ñoâ thò ôû Myõ ñaàu theá kyû naøy laø do
luùc aáy thaønh phoá Chicago ñang môû roäng raát nhanh choùng treân moät vuøng ñaát noâng
nghieäp roäng lôùn. Cö daân ôû thaønh phoá lôùn naøy raát khoâng thuaàn nhaát. Tính phöùc taïp ña
daïng cuûa ñoâ thò, nhöõng vaán ñeà caàn ñaët ra phaûi giaûi quyeát ñaõ thuùc ñaåy Robert Park vaø
caùc ñoàng nghieäp cuûa oâng taïi Tröôøng ñaïi hoïc Chicago nghieân cöùu khaûo saùt, tìm hieåu
vaø nhaän ñònh veà caùc quaù trình xaõ hoäi vaø bieán ñoåi xaõ hoäi ñang dieãn ra mau leï trong
thaønh phoá. Naêm 1916, R.Park ñaõ xuaát baûn chuyeân luaän nhan ñeà “The City”, trong ñoù
oâng phaùc thaûo moät chöông trình nghieân cöùu ñoâ thò maø treân thöïc teá coù taùc duïng ñònh
höôùng cho nhieàu hoaït ñoäng nghieân cöùu trieån khai sau naøy: Caùc chuû deà nghieân cöùu
chính maø Park ñöa ra laø: nguoàn goác cuûa thò daân, söï phaân boá daân cö thaønh thò treân ñòa
baøn, söï thích öùng cuûa caùc nhoùm xaõ hoäi ñeå hoaø nhaäp vaøo xaõ hoäi ñoâ thò hieän ñaïi, nhöõng
chuaån möïc xaõ hoäi vaø caùch haïn cheá, phoøng ngöøa nhöõng hieän töôïng tieâu cöïc vi phaïm
traät töï, trò an trong thaønh phoá, nhöõng thay ñoåi trong ñôøi soáng gia ñình, trong caùc thieát
cheá giaùo duïc, tín ngöôõng, vai troø cuûa baùo chí trong coâng luaän vaø daân daét tình caûm cuûa
coâng chuùng ñoâ thò,..v..v….
Sau R.Park, tieâu bieåu “Urbanism as a Way of life” cuûa L.Wirth xuaát baûn naêm
1938 coù theå coi laø moät böùc phaùc hoaï chuaån xaùc boä maët xaõ hoäi cuûa ñoâ thò thôøi oâng ôû
Myõ. Theo Wirth, ôû caùc ñoâ thò, daân soá quaù ñoâng, maät ñoä cö truù quaù cao vaø tính chaát xaõ
hoäi khaùc bieät ñaõ taïo ra moät heä thoáng bò chuyeân bieät hoaù, caùc thieát cheá bò hình thöùc
hoaù vaø baát thöôøng hoaù. Nhöõng thay ñoåi to lôùn veà cô caáu va thieát cheá trong quaù trình
ñoâ thò hoaù ñaõ mang laïi nhöõng haäu quaû nghieâm troïng cho ngöôøi thò daân. Thaàn kinh hoï
bò kích thích, taâm lyù bò caêng thaúng, hoï phaûi giöõ vò trí caùch ly vôùi theá giôùi xaõ hoäi ñoâ
thò quaù chuyeân bieät, quaù nhieàu thoâng tin. Noùi toùm laïi, döôùi ngoøi buùt cuûa Wirth con
ngöôøi thò daân Myõ luùc aáy döôøng nhö laø moät con ngöôøi “bò tha hoaù” vaø coù phaàn “baát
haïnh”.
- Traøo löu nghieân cöùu caùc coäng ñoàng: Nhaán maïnh ñeán caùc yeáu toá dòch vuï vaø an
sinh xaõ hoäi.
- Ngoaøi ra coøn coù nhieàu tröôøng phaùi khaùc nhö : Sinh thaùi hoïc ñoâ thò, kinh teá,daân
soá hoïc ñoâ thò….
Nhìn chung , coù nhieàu tröôøng phaùi nghieân cöùu ñoâ thò, ñieàu ñoù cho thaáy vieäc
nghieân cöùu ñoâ thò coù taàm quan troïng ñaëc bieät , noù laø moät boä phaän cuûa cô caáu xaõ
hoäi maø trong ñoù chöùa nhieàu yeáu toá xaõ hoäi ñaëc thuø.
II. Khaùi quaùt quaù trình ñoâ thò hoaù ôû treân theá giôùi vaø Vieät nam
1. Quaù trình ñoâ thò hoaù treân theá giôùi vaø Vieät Nam
a. Treân theá giôùi:
Caùc nhaø khoa hoïc cho raèng loaøi ngöôøi ñaõ traûi qua ba cuoäc caùch maïng ñoâ thò
trong lòch söû .
Cuoäc caùch maïng laàn thöù nhaát : Thôøi kyø coå trung trung ñaïi
Cuoäc caùch maïng laàn thöù hai: Thôøi kyø naøy gaén lieàn vôùi söï ra ñôøi cuûa
chuû nghóa tö baûn ( Caän hieän ñaïi)
Cuoäc caùch maïng laàn thöù ba : Gaén vôùi caùc nöôùc thuoäc theá giôùi thöù ba.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 30 -
b. Vieät Nam:
a) Thôøi kyø phong kieán (1858 trôû veà tröôùc)
b) Thôøi kyø thuoäc ñòa (1858 - 1954)
c. Thôøi kyø 1955 –1975
d.Thôøi kyø töø 1975 ñeán nay
2. Ñaëc tröng loái soáng ñoâ thò
- Möùc ñoä cô ñoäng vaø quaù quaù trình chuyeån ñoåi khoâng gian soáng cao
- Caùc hoaït ñoäng sinh hoaït cuûa caù nhaân vaø gia ñình phuï thuoäc nhieàu vaøo heä
thoáng dòch vuï
- Thò daân coù nhu caàu vaên hoaù giaùo duïc cao
- Cö daân thaønh thò söû duïng thôøi gian lao ñoäng chaët cheõ,thôøi gian nhaøn roãi phong
phuù ña daïng
- Tính naêng ñoäng vaø nhaïy caûm chính trò xaõ hoäi cao
- Caùc quan heä xaõ hoäi theo “ truyeàn thoáng” giaûm. Caùc quan heä xaõ hoäi ña chieàu
vaø phöùc taïp
- Tính ñònh cheá xaõ hoäi cao trong moâi tröôøng nhaân taïo cao.
3. Cô caáu xaõ hoäi vaø söï phaân taàng xaõ hoäi taïi ñoâ thò trong thôøi kyø ñoåi môùi
Moät trong soá nhöõng nhieäm vuï thöïc tieãn quan troïng cuûa xaõ hoäi hoïc ñoâ thò laø phaûi
tieán haønh caùc nghieân cöùu, khaûo saùt ñeå phaûn aùnh moät caùch cuï theå vaø xaùc thöïc boái
caûnh xaõ hoäi hieän thôøi cuûa caùc ñoâ thò. Boái caûnh xaõ hoäi naøy( hay coøn goïi laø thöïc traïng
xaõ hoäi) phaûi bao haøm caû traïng thaùi tónh (cô caáu xaõ hoäi) laãn ñoäng thaùi (bieán ñoåi xaõ
hoäi) cuûa xaõ hoäi ñoâ thò. Caàn phaûi tìm ra nhöõng vaán ñeà cô baûn nhaát, then choát nhaát, ñeå
phaûn aùnh ñöôïc nhöõng noäi dung cô baûn cuûa boái caûnh xaõ hoäi vaø quaù trình bieán ñoåi xaõ
hoäi cuûa caùc ñoâ thò trong giai ñoaïn hieän nay.
Vieät Nam coù gaàn 20% daân soá (khoaûng 13 trieäu ngöôøi) soáng trong caùc ñieåm daân cö
ñoâ thò. Coù hai thaønh phoá trieäu daân vaø moät maïng löôùi chöøng 500 thaønh phoá, thò xaõ, thò
traán, khu coâng nghieäp lôùn nhoû. Döï ñoaùn ñeán naêm 2000, tyû leä daân soá ñoâ thò nöôùc ta seõ
ñaït 25% vôùi soá daân ñoâ thò khoaûng 21 trieäu ngöôøi. Trong thôøi kyø ñaàu thöïc hieän ñoåi
môùi, vôùi chieán löôïc phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi môû cöûa, thu huùt ñaàu tö nöôùc ngoaøi vaø
phaùt trieån kinh teá haøng hoaù nhieàu thaønh phaàn, söï phaùt trieån caùc ñoâ thò Vieät Nam
ñang chòu nhieàu taùc ñoäng maïnh meõ, caû beà roäng laãn chieàu saâu, caû veà löôïng laãn veà
chaát. Tröôùc heát, taùc ñoäng naøy coù taùc ñoäng höõu hieäu trong söï bieán ñoåi cô caáu xaõ hoäi,
ñaëc bieät laø cô caáu xaõ hoäi ngheà nghieäp, trong töông quan giöõa caùc nhoùm xaõ hoäi, trong
söï naâng cao tính cô ñoäng xaõ hoäi cuûa taàng lôùp cö daân ñoâ thò. Caùc doøng nhaäp cö töø
noâng thoân vaøo ñoâ thò (laâu daøi hoaëc muøa vuï) ñang coù ñaø buøng noå. Nhöõng doøng chaûy
lao ñoäng töø khu vöïc kinh teá quoác doanh sang khu vöïc kinh teá ngoaøi quoác doanh (tö
nhaân) cuõng gia taêng maïnh meõ. ÔÛ ñaây coù söï hieän dieän hai vaán ñeà: moät beân laø heä quaû
taát yeáu cuûa quaù trình ñoâ thò hoaù, vaø moät beân laø keát quaû cuûa vieäc thöïc hieän chính saùch
kinh teá - xaõ hoäi cuûa ñoåi môùi ôû thôøi kyø chuyeån sang kinh teá thò tröôøng, vaø söï chuyeån
ñoåi cuûa cô cheá quaûn lyù. Hieän töôïng coù lieân quan ñeán vaán ñeà thöù hai laø khaù ñaëc thuø
trong caùc ñoâ thò Vieät Nam hieän nay, vaø coù theå goïi laøquaù trình “thò daân hoaù” cô caáu xaõ
hoäi ñoâ thò.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 31 -
Caùc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc ñoâ thò coù theå goùp phaàn döï baùo xu höôùng cuûa nhöõng
bieán ñoåi quan troïng naøy vaø aûnh höôûng cuûa chuùng ñeán ñôøi soáng xaõ hoäi vaø boï maët cuûa
caùc ñoâ thò Vieät Nam trong nhöõng thaäp nieân tôùi.
Tuy nhieân, coøn coù moät bieåu hieän ñieån hình, taäp trung hôn ñaõ phaûn aùnh roõ neùt hôn
taùc ñoäng cuûa caùc chính saùch kinh teá - xaõ hoäi trong thôøi kyø ñoåi môùi tôùi söï bieán ñoåi xaõ
hoäi cuûa caùc ñoâ thò. Töø giaùc ñoä xaõ hoäi hoïc, noù ñaõ vöôït ra khoûi caùc caùch tieáp caän
truyeàn thoáng veà cô caáu xaõ hoäi, hay laáy cô caáu giai caáp - xaõ hoäi laøm troïng taâm voán
vaãn ñöôïc söû duïng tröôùc ñaây. Bieåu hieän ñoù chính laø söï phaân taàng xaõ hoäi, hoaëc phaân
hoaù giaàu - ngheøo ngaøy moät taêng trong daân cö ñoâ thò.
Thöïc ra thì söï phaân taàng xaõ hoäi cuõng ñaõ coù tieàm taøng trong cô cheá quan lieâu,bao
caáp tröôùc ñaây. Song chæ döôùi taùc ñoäng cuûa söï phaùt trieån kinh teá thò tröôøng trong nhöõng
naêm gaàn ñaây môùi taïo theâm ngoaïi löïc quan troïng cho söï phaân taàng boät phaùt vaø trôû
thaønh phoå bieán.
Baèng caùch söû duïng heä chæ baùo ñaùmh giaù möùc soáng, keát quaû nghieân cöùu ñaõ cho
pheùp moâ taû veà söï phaân taàng xaõ hoâò, phaân hoaù giaàu - ngheøo ñang dieãn ra hieän nay ôû
moät vaøi ñoâ thò lôùn. Söï thöïc laø coâng cuoäc ñoåi môùi ñaõ toaï ra nhieàu vaän hoäi, nhieàu cô
may cho caù nhaân vaø gia ñình.
Song vaøo buoåi ban ñaàu, khoâng phaûi moïi caù nhaân, moïi gia ñình ñeàu kòp nhaän thöùc
ra vaø hoäi ñuû caùc ñieàu kieän ñeå tieáp nhaän vaø khai thaùc caùc vaän hoäi, hay cô may ñoù.
Moät boä phaän daân cö do coù ñöôïc nhöõng ñieàu kieän khaùch quan vaø chuû quan thuaän lôïi,
neân ñaõ coù theå oån ñònh vaø gia taêng möùc soáng. Trong khi ñoù, moät boä phaän khaùc khoâng
nhöõng khoâng ñuû ñieàu kieän ñeå khai thaùc caùc vaän hoäi, vaø cô may coøn bò nhöõng ñieàu
kieän môùi cuûa söï chuyeån ñoåi cô cheá laøm cho hoaøn caûnh soáng cuûa hoï bò suy giaûm ñi so
vôùi tröôùc. Keát quaû laø ñaõcoù söï gia taêng söï phaân hoaù giaøu - ngheøo vôùi khoaûng caùch
cheâng leäch ngaøy caøng lôùn.
Treân moät thang möùc soáng: giaøu coù (khaù giaû), trung bình khaù, trung bình, trung
bình keùm vaø ngeøo khoå, maãu khaûo saùt cho ta cô caáu phaân taàng xaõ hoäi theo möùc soáng
(thaùp phaân taàng).
Beân caïnh vieäc moâ taû moät “thaùp phaân taàng theo möùc soáng” xung quanh noù coøn coù
haøng loaït vaán ñeà xaõ hoäi khaùc maø nhieàu nhaø nghieân cöùu, khaûo saùt ñaõ coá gaéng neâu ra
vaø laøm saùng toû ít nhieàu. Ñoù laø caùc vaán ñeà nhö: söï naâng cao möùc soáng cho quaûng ñaïi
daân cö ñoâ thò trong 5 naêm gaàn ñaây, vaø caùc nhaân toá chính aûnh höôûng tôùi söï gia taêng
naøy. Söï giaûm suùt töông ñoái möùc soáng cuûa moät boä phaän ngöôøi lao ñoäng ôû “ñaùy” thaùp
phaân taàng, laø ñaëc tröng kinh teá - xaõ hoäi cuûa caùc nhoùm “ñænh” vaø “ñaùy” cuûa thaùp phaân
taàng hay laø söï nhaän dieän veà taàng lôùp trung löu vaø thöôïng löu môùi cuõng nhö taàng lôùp
daân ngheøo thaønh thò hieän nay; laø söï phaûn öùng cuûa caùc nhoùm xaõ hoäi ñoái vôùi moät soá
lónh vöïc chính saùch quan troïng trong thôøi kyø ñoåi môí v.v..
Taát caû nhöõng hieän töôïng, nhöõng vaán ñeà ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu, khaûo saùt xaõ hoäi
hoïc laät xôùi leân cho ta thaáy hình boùng khaù roõ cuûa nhöõng bieán ñoåi trong cô caáu xaõ hoäi,
laø söï phaân taàng ñoâ thò trong nhöõng naêm ñaàu cuûa thôøi kyø ñoåi môùi. Noù giuùp cho vieäc
nhaän dieän boái caûnh xaõ hoäi hieän thôøi töø nhieàu goùc ñoä vaø töø ñoù hình thaønh neân caùc
chính saùch, giaûi phaùp phuø hôïp vôùi thöïc tieãn ñang phaùt trieån vôùi nhòp ñoä ngaøy caøng gia
taêng tai caùc ñoâ thò lôùn ôû nöôùc ta.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 32 -
4. Moät soá nhaân toá quy ñònh neùt ñaëc thuø cuûa loái soáng ñoâ thò Vieät Nam hieän
nay
Xaõ hoäi Vieät Nam, trong ñoù coù xaõ hoäi ño thò ñang ôû trong giai ñoaïn quaù ñoä, laø quaù
ñoä töø neàn kinh teá (vaø töông öùng laø söï toå chöùc xaõ hoäi) taäp trung quan lieâu, bao caáp
sang neàn kinh teá thò tröôøng. Veà thöïc chaát, loái soáng töông öùng cuõng seõ laø moät loái soáng
quaù ñoä hoaëc chuyeån theå. ÔÛ caùc ñoâ thò, loái soáng nhö vaäy coù theå mang ñaëc tính pha
troän, pha taïp, hoaëc “xoâ boà”, do khuoân maãu haønh vi öùng söû coøn chöa oån ñònh, bieán theå
vaø ñöôïc saøng loïc; vì theá, caùc ñöôøng neùt moâ taû moät loái soáng ñoâ thò Vieät Nam trong
giai ñoaïn hieän nay chaéc chaén chöa theå roõ neùt maø coøn bò “nhoeø”. Maët khaùc, cuõng caàn
nhaán maïnh raèng, do ñaëc thuø cuûa cô caáu xaõ hoäi ñoâ thò laø khoâng thuaàn nhaát, raát khoù ñeà
caäp ñeán, moät loái soáng cho toaøn boä cö daân ñoâ thò noùi chung. Loái soáng ñoù phaûi gaén vôùi
nhöõng nhoùm xaõ hoäi, nhöõng giai taàng xaõ hoäi cuï theå, chaúng haïn nhö giôùi trí thöùc, giôùi
coâng chöùc, taàng lôùp thò daân, nhoùm daân ngheøo thaønh thò v.v.. Tuy nhieân, vaãn coù theå
xem xeùt töø giaùc ñoä chung nhaát vaø chæ ra ñöôïc moät soá nhaân toá kinh kinh teá - xaõ hoäi -
vaên hoaù ñang chi phoái vieäc hình thaønh nhöõng neùt ñaëc tröng cuûa loái soáng ñoâ thò Vieät
Nam hieän nay.
a) Söï bieán ñoåi cô caáu xaõ hoäi - ngheà nghieäp cuûa daân cö ñoâ thò
Nhö ñaõ phaân tích ôû treân, quaù trình “thò daân hoaù” tröôùc ñaây 5 –10 naêm, hình aûnh
veà moät ñoâ thò thôøi bao caáp vaãn coøn khaù roõ neùt trong kyù öùc moãi ngöôøi. Caùc nhoùm xaõ
hoäi khaù gaàn nhau veà dieän maïo, veà möùc soáng. Sau 10 naêm ñoåi môùi, nhieàu caùi ñaõ thay
ñoåi, ngay caû nhoùm ngöôøi lao ñoäng trong khu vöïc quoác doanh giôø ñaây cuõng khaùc haún.
Ñieàu quan troïng ôû ñaây laø, cuøng vôùi quaù trình “thò daân hoaù” cô caáu xaõ hoäi, ngheà
nghieäp cuõng taát yeáu dieãn ra quaù trình “thò daân hoaù” loái soáng cuûa hoï. Caáu truùc caùc
nhoùm xaõ hoäi - ngheà nghieäp ñang thay ñoåi. Nhö ñaõ ñöôïc moâ taû ôû treân ñaây, chaéc chaén
seõ coøn traûi qua nhieàu bieán ñoäng vaø keùo theo ñoù laø nhöõng thay ñoåi khaùc trong caùc
khuoân maãu haønh vi öùng xöû, khuoân maãu veà ñôøi soâng gia ñình vaø caùc caù nhaân ôû caùc
ñoâ thò hieän nay. Ñaëc tröng cuûa caùi goïi laø “Loái soáng thò daân” hay caùc hình maãu ñôøi
soáng gia ñình ñoù laø gì? Ñoù laø moät caâu hoûi maø xaõ hoäi hoïc ñoâ thò phaûi thoâng qua caùc
nhaø nghieân cöùu cuûa mình ñeå ñöa ra nhöõng caâu hoûi thoaû ñaùng.
Söï phaân taàng xaõ hoäi theo möùc soáng , söï phaân hoaù giaøu - ngheøo cuõng ñang laøm
cho söï khaùc bieät veà loái soáng giöõa caùc nhoùm xaõ hoäi ngaøy moät lôùn. Moãi “taàng” trong
thaùp phaân taàng xaõ hoäi seõ hình thaønh neân nhöõng neùt rieâng trong loái soáng cuûa hoï, taïo ra
söï phöùc taïp, nhieàu veû, pha troän, vaø coù theå “xoâ boà” cuûa loái soáng ñoâ thò trong giai ñoaïn
chuyeån theå vaø quaù ñoä nhö hieän nay.
b) Söï chuyeån ñoåi caùc ñònh höôùng giaù trò cuûa caùc nhoùm xaõ hoäi
Cuøng vôùi caùc bieán ñoåi trong ñôøi soáng kinh teá - xaõ hoäi, trong cô sôû haï taàng, cuõng
dieãn ra caùc bieán ñoåi trong yù thöùc xaõ hoäi maø bieåu hieän taäp trung trong caùc “baûng giaù
trò” môùi hình thaønh laïi goùp phaàn chi phoái, chæ ñaïo caùc khuoân maãu haønh vi öùng söû cuûa
caùc caù nhaân vaø caùc nhoùm.
Ñaëc bieät caàn nhaán maïnh ñeán caùc giaù trò vaên hoaù, voán ñöôïc nhaø xaõ hoäi hoïc noåi
tieáng ngöôøi Ñöùc Max Weber raát ñeà cao nhö laø moät nhaân toá quyeát ñònh söï phaùt trieån
xaõ hoäi. Trong ñieàu kieän Vieät Nam hieän nay, nhöõng yeáu toá mang noäi dung nhaân baûn,
vaên minh cuûa caùc giaù trò vaên hoaù, truyeàn thoáng vaø hieän ñaïi haàu nhö chöa ñöôïc aên saâu
baùm reã, chöa coù choã ñöùng vöõng chaéc hay chöa trôû thaønh caùc “haèng soá xaõ hoäi” trong
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 33 -
ñôøi soáng ñoâ thò. Coù leõ vì theá maø chöa taïo thaønh moät baûn saéc rieâng trong loái soáng ñoâ
thò hieän nay.
Beân caïnh ñoù, khoâng phaûi caùc giaù trò caù nhaân ñöôïc ñeà cao maø chæ coù lôïi ích caù
nhaân, lôïi ích vaät chaát ñöôïc phaùt huy trong cô cheá thò tröôøng, noù laán aùt caùc giaù trò vaên
hoaù tinh thaàn ñích thöïc. Loái soáng tieâu duøng, taâm lyù cuõng laø saûn phaåm cuûa caùc quan
heä thò tröôøng môùi trong ñieàu kieän hieän nay. Caùc ñònh höôùng giaù trò ngheà nghieäp – xaõ
hoäi trong thanh nieân, hoïc sinh, sinh vieân cuõng ñang phaûi traûi qua nhieàu bieán ñoåi töông
töï. Ñoù laø nhöõng nhaân toá cöïc kyø quan troïng quy ñònh hieän traïng loái soáng ñoâ thò hieän
nay ôû nöôùc ta.
c) Söï thay ñoåi chöùc naêng, vai troø cuûa caùc boä phaän trong guoàng maùy ñieàu haønh
quaûn lyù ñoâ thò
Tröôùc heát, ñoù laø nhöõng bieán ñoåi trong moät soá thieát cheá xaõ hoäi quan troïng nhö
heä thoáng giaùo duïc ñaøo taïo, heä thoáng an ninh xaõ hoäi, baûo ñaûm xaõ hoäi, heä thoáng phaùp
luaät. Trong giai ñoaïn chuyeån ñoåi cô cheá thò tröôøng thaáy coù nhöõng söï roái loaïn nhaát
ñònh, caùi thöôøng ñöôïc giôùi baùo chí goïi laø “ traät töï kyû cöông” khoâng nghieâm minh.
Tính yø cuûa taäp quaùn laøm vieäc, quaûn lyù kieåu bao caáp khoâng ñöôïc chuyeån ñoåi, thích
öùng cuõng laø moät trôû ngaïi cho vieäc quaûn lyù coù hieäu quûa söï phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi
vaø aûnh höôûng ñeán nhöõng lónh vöïc coù lieân quan trong loái soáng.
d) Ñieàu kieän hieän thöïc
Möùc soáng tuy coù ñöôïc naâng cao, song htöïc söï vaãn chöa vöôït quùa ngöôõng
ngheøo khoå laø moät nhaân toá cuõng caàn ñöôïc tính ñeán khi xem xeùt ñaëc thuø cuûa loái soáng
ñoâ thò Vieät Nam hieän nay. Tuyeät ñaïi boä phaän daân cö ñoâ thò ngaøy nay vaãn coøn phaûi öu
tieân nhaèm baûo ñaûm nhöõng nhu caàu soáng cô baûn: aên, ôû, hoïc haønh cuûa con caùi. Phaàn
thu nhaäp haøng thaùng vaãn phaûi giaønh moät tæ leä khaù lôùn cho nhu caàu aên ( 80 – 85%).
Bieåu hieän moät cô caáu chæ tieâu trong ngaân saùch gia ñình khoâng hôïp lyù vaø chöa vöôït ra
khoûi caùc nhu caàu cô baûn ôû möùc thaáp.
e) Caùc yeáu toá ñaëc tröng
Khoâng theå boû qua caùc yeáu toá voán laø chung cho caùc ñoâ thò lôùn maø caùc nhaø xaõ
hoäi hoïc ñoâ thò ñaõ toång keát. Ñoù laø caùc yeáu toá ñaëc tröng nhö: daân soá ñoâng, maät ñoä cö
truù cao, söï hoãn hôïp veà maët xaõ hoäi, nguoàn goác cö truù vaø caùc doøng nhaäp cö thöôøng
xuyeân hoaëc di cö con laéc töø noâng thoân vaøo caùc ñoâ thò. Ñieàu naøy ñaëc bieät deã nhaän
thaáy taïi caùc ñoâ thò lôùn ôû nöôùc ta nhö Haø Noäi, thaønh phoá Hoà Chí Minh, Haûi Phoøng, Ñaø
Naüng.
Nhö vaäy, coù theå nhaän thaáy raát nhieàu nhaân toá phoå bieán vaø ñaëc thuø ñang quy
ñònh dieän maïo cuûa moät loái soáng ñoâ thò Vieät Nam hieän nay. Coù nhöõng nhaân toá kinh teá
– chính trò – xaõ hoäi, coù nhöõng nhaân toá vaên hoùa truyeàn thoáng hoaëc ñöông ñaïi. Nghieân
cöùu loái soáng ñoâ thò Vieät Nam hieän nay khoâng theå naøo boû qua vieäc xem xeùt vaø caùc
nhaân toá naøy. Ñaëc bieät khi trieån khai caùc nghieân cöùu trong nhöõng nhoùm xaõ hoäi rieâng
bieät. Laïi caàn khai thaùc theâm caùc nhaân toá phuï, ñaëc tröng cho töøng nhoùm xaõ hoäi rieâng
leû.
5. Khía caïnh xaõ hoäi hoïc cuûa vaán ñeà nhaø ôû, quy hoaïch vaø quaûn lyù ñoâ thò hieän
nay
Vaán ñeà nhaø ôû, vaø ñi sau noù laø vaán ñeà quy hoaïch, quaûn lyù ño thò luoân luoân laø
moät chuû ñeà nghieân cöùu ñaày tính thôøi söï trong xaõ hoäi hoïc ñoâ thò. Coù raát nhieàu khía
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 34 -
caïnh ñeå xaõ hoäi hoïc ñoâ thò coù theå xaâm nhaäp, nghieân cöùu, tìm hieåu vaø goùp phaàn lyù giaûi.
Tuy nhieân, trong boái caûnh hieän nay( nhö ñaõ trình baøy ôû muïc 2), vaán ñeà veà söï bieán ñoåi
cô caáu xaõ hoäi, phaân taàng xaõ hoäi, phaân hoùa giaøu – ngheøo ôû ñoâ thò ñang laø moät vaán ñeà
cô baûn ñaëc tröng trong buoåi ñaàu chuyeån sang cô cheá thò tröôøng. Noù ñoùng vai troø chi
phoái raát nhieàu lónh vöïc, trong ñoù coù lónh vöïc nhaø ôû, quy hoaïch vaø quaûn lyù ñoâ thò hieän
nay theå hieän nhö sau:
Vieäc khaúng ñònh söï phaân taàng xaõ hoäi, phaân hoùa giaøu – ngheøo ngaøy caøng noåi roõ
trong ñôøi soáng xaõ hoäi ñaõ cung caáp moät böùc tranh veà boái caûnh xaõ hoäi cuûa caùc ñoâ thò
vôùi nhöõng ñaëc ñieåm khaùc haún thôøi bao caáp. Ñoù laø ñaëc ñieåm cuûa cuûa moät ñoâ thò ñang
ñang ra khoûi cô cheá quaûn lyù taäp trung, quan lieâu, bao caáp, ñeán vôùi cô cheá thò tröôøng.
Trong boái caûnh ñoù, caùc nhaø quy hoaïch vaø xaây döïng ñoâ thò gaàn ñaây khoâng ngoài
chôø caùc nhieäm vuï keá hoaïch Nhaø nöôùc giao ñeå thieát keá caùc ñoà aùn xaây döïng caùc khu
nhaø taäp theå, cöûa haøng baùch hoùa toång hôïp, cô quan, tröôøng hoïc … Ñaõ coù moät boä phaän
quan troïng caùc khaùch haøng thuoäc caùc khu vöïc khaùc, caùc toå chöùc tö nhaân, caù nhaân coù
nhu caàu ñeán vôùi nhaø quy hoaïch vaø xaây döïng ñoâ thò.
Nhaân toá xaõ hoäi ñaùng quan taâm nhaát luùc naøy laø: Trong caùc ñoâ thò ñaõ hình thaønh
neân moät lôùp ngöôøi giaøu coù. Hoï coù khaû naêng xaây, taäu nhöõng coâng trình lôùn, coù khaû
naêng hoaït ñoäng vaø chi phoái thò tröôøng nhaø ñaát, baát chaáp ngöôøi ngheøo. Hoï cuõng chi
phoái caû löïc löôïng thieát keá, xaây döïng theo yù muoán cuûa hoï vaø vì theá raát deã vi phaïm caùc
nguyeân taéc, tieâu chuaån cuûa coâng taùc quy hoaïch ñoâ thò. Maët khaùc, vaãn coøn toàn taïi moät
nhoùm ngöôøi ngheøo khoâng theå ñuû ñieàu kieän ñeå caûi thieän cö truù voán raát toài taøn cuûa hoï.
Vì theá, hoï seõ phaûi ñöông ñaàu vôùi nhieàu khoù khaên hôn do giaù ñaát, giaù nhaø ngaøy moät
taêng voït vaø nhu caàu cuûa cuoäc soáng cuõng ngaøy moät naâng cao. Keát quûa laø khoâng traùnh
khoûi toàn taïi caùc khu nhaø oå chuoät beân caïnh caùc bieät thöï, khaùch saïn sang troïng maø
khoâng theå deã daøng giaûi toûa, quy hoaïch laïi ñöôïc.
Coâng taùc caûi taïo ( tu boå) ñoâ thò cuõng seõ gaëp phaûi moät thaùch thöùc caàn giaûi quyeát
coù lieân quan tôùi söï phaân taàng xaõ hoäi laø: thöïc teá, do söï phaùt trieån töï phaùt treân moät ñòa
baøn cö truù heïp ( ôû moät phoá, moät daõy phoá, moät loâ nhaø) thöôøng soáng xen keõ ngöôøi giaøu,
keû ngeøo. Quy hoaïch caûi taïo moät ñòa baøn nhö vaäy khoâng deã daøng coù ñöôïc söï thoûa
thuaän mang tính phaùp lyù vôùi daân cö sôû taïi do bôûi hoï raát khaùc nhau veà lôïi ích vaø khaû
naêng cuøng tham gia vôùi chính quyeàn vaø nhaø quy hoaïch. Ngöôøi ngheøo thì chaúng coù gì
vaø cuõng chaúng quan taâm ñeán vieäc caûi taïo vì hoï bieát khoâng theå coù tieàn. Trong khi
ngöôøi giaøu saün saøng chi moät khoaûn tieàn lôùn ñeå cuøng vôùi Nhaø nöôùc, xaây döïng laïi cô sôû
haï taàng kyõ thuaät cuûa khu ôû. Trong tröôøng hôïp naøy ai lôïi, ai thieät, thì vai troø cuûa Nhaø
nöôùc, cuûa nhaân daân, cuûa moãi nhoùm xaõ hoäi ñeàu phaûi ñöôïc tính ñeán, vaø phaûi tính toaùn
caån thaän môùi coù theå ñaït ñöôïc hieäu quûa kinh teá – xaõ hoäi – moâi tröôøng. Ñoù laø moät ñieàu
thöïc teá.
Keát quûa nghieân cöùu söï phaân taàng xaõ hoäi ñaõ cho thaáy ôû caùc nhoùm ( taàng) trong
thaùp phaân taàng xaõ hoäi, daân cö ñaõ bieåu thò nhöõng thaùi ñoä khaùc nhau ñoái vôùi caùc chính
saùch kinh teá – xaõ hoäi. Trong soá caùc chính saùch naøy, coù caùc chính saùch cuï theå, coù lieân
quan ñeán coâng taùc quy hoaïch xaây döïng vaø quaûn lyù ñoâ thò. Bieát ñöôïc thaùi ñoä cuûa taàng
nhoùm xaõ hoäi ( giaøu – ngheøo – trung bình …) laø caàn thieát cho caùc nhaø quy hoaïch ñònh
chính saùch ñeå quy hoaïch ñoâ thò. Thí duï, cuï theå laø thaùi ñoä cuûa caùc nhoùm daân cö ñoái
vôùi chính saùch nhaø ôû hieän nay, neân chuû tröông vaø chính saùch luoân caàn ñöôïc ñieàu
chænh cho phuø hôïp vôùi thöïc teá. Caùc thoâng tin veà söï phaân taàng xaõ hoäi vaø thaùi ñoä cuûa
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 35 -
daân cö ñoái vôùi caùc chính saùch, vì vaäy coù quan heä maät thieát cho caùc nhaø quaûn lyù, laäp
chính saùch, quy hoaïch ñoâ thò. Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa neàn kinh teá thò tröôøng, ta
thaáy coù xu höôùng nhöõng ngöôøi ngheøo ôû caùc khu trung taâm baùn nhaø ( ñaát) vaø chuyeån
ra caùc khu khaùc, gaàn ngoaïi thaønh ( nôi giaù ñaát, giaù nhaø reû hôn). Noù ñöôïc xem laø moät
quaù trình mang tính quy luaät tröôùc khi coù coù xu höôùng ngoaïi oâ maïnh meõ nhö ôû caùc
nöôùc phaùt trieån. Trong moät khía caïnh naøo ñoù, tình traïng naøy ñoâi khi goùp phaàn giaûm
bôùt khoù khaên veà nôi ôû cho ngöôøi ngheøo, vì chaéc chaén laø khoi thay ñoåi choã ôû, nôi ôû
cuûa hoï ñeàu ñaït ñöôïc moät söï caûi thieän naøo ñoù ( sau khi nhöôøng laïi giaù trò kinh teá cuûa
nôi ôû cuõ cho ngöôøi giaøu). Caùc chính saùch hieän nay veà mua baùn nhaø ôû ñang ñöôïc taïo
ñieàu kieän cho hoaït ñoäng naøy; song maët khaùc, cuõng coøn voâ soá khe hôû cho thò tröôøng
kinh doanh, ñòa oác “ ngaàm” hoaït ñoäng vaø luõng ñoaïn.
Ngoaøi ra khi nghieân cöùu veà ñoâ thò hieän nay caàn chuù yù moät soá chuû ñeà nhö :
Hieän töôïng cö truù taùch bieät,treû em lang thang ñöôøng phoá ,baïo löïc ôû ñoâ thò, söï phaân
taàng trong quaù trình ñoåi môùi,taùc ñoäng cuûa ñoâ thò hoùa ñoái vôùi caùc vuøng phuï caän…..
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 36 -
CHÖÔNG II: XAÕ HOÄI HOÏC NOÂNG THOÂN
I. Ñoái töôïng vaø phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu
1.1. Khaùi quaùt lòch söû hình thaønh
XHH Noâng thoân laø moät ngaønh khoa hoïc quan troïng trong XHH.
Ngöôøi ta cho raèng vaøo naêm 1907 Toång thoáng Roosevelt Theodore (1858-1919
) ñaõ ra moät quyeát ñònh thaønh laäp “ UÛy ban ñôøi soáng noâng thoân” nhaèm taäp trung
nghieân cöùu caùc vaán ñeà cuûa xaõ hoäi noâng thoân nhö söï suy suïp cuûa xaõ hoäi noâng thoân
My õñang trong giai ñoïan suy thoùai (1890-1920),nhöõng vaán ñeà cuûa ñôøi soáng noâng
thoân, tình traïng leäch laïc taâm lyù trong ñôøi soáng noâng thoân . Caùc baùo caùo,caùc thoâng tin
thu thaäp ñöôïc taïo cô sôû ñaàu tieân cho vieäc hình thaønh XHH noâng thoân.
UÛy ban ñôøi soáng noâng thoân ñöôïc ñaët döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Dean Bailey moät
hoïc giaû xuaát saéc veà nghieân cöùu noâng thoân. Oâng ñaõ tieán haønh phaùt 500.000 baûn hoûi tôùi
ngöôøi noâng daân vaø nhöõng ngöôøi phuï traùch noâng thoân (sau thu veà 100.000 baûn) vôùi
muïc ñích phaân tích , döï baùo söï sai leäch vaø bieán daïng cuûa xaõ hoäi noâng thoân. Baûn baùo
caùo naøy trôû thaønh Hieán Chöông XHH noâng thoân.
Haøng loïat caùc coâng trình nghieân cöùu nhö :“Moät thò traán Hoa Kyø”ø cuûa
J.M.Williams, “Ñoài Quaker” –Warran Wilson,Laøng Hoosier-Newell Sims….laø nhöõng
coâng trình ñieån hình veà noâng thoân Myõ, ñaây laø nhöõng taøi lieäu thoáng keâ, moâ taû,lòch söû,
cuøng vôùi noù laø nhöõng kyõ thaät phoûng vaán ñieàn daõ. Nhöõng taøi lieäu naøy trôû thaønh caùc
giaùo trình giaûng daïy taïi ñaïi hoïc Columbia.
1.2. Ñoái töôïng nghieân cöùu
Xaõ hoäi hoïc noâng thoân laø moät chuyeân ngaønh cuûa xaõ hoäi hoïc. Phaïm vi nghieân cöùu
cuûa noù ñöôïc xaùc ñònh theo laùt caét laõnh thoå. Vì theá, khaùch theå nghieân cuûa xaõ hoäi hoïc
laø toaøn boä xaõ hoäi hoïc noâng thoân. Xaõ hoäi hoïc noâng thoân vôùi nghóa roäng, cuõng laø khaùch
theå nghieân cöùu cuûa nhieàu khoa hoïc xaõ hoäi vaø nhaân vaên khaùc. Vì vaäy, tham gia
nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân, xaõ hoäi hoïc laáy caùc hieän töôïng xaõ hoäi, caùc vaán ñeà
xaõ hoäi vaø caùc quaù trình xaõ hoäi hoïc noâng thoân laøm ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa mình.
Ñeå ñi ñeán laøm roõ ñoái töôïng xaõ hoäi hoïc noâng thoân caàn hieåu döôïc noâng thoân vaø xaõ
hoäi hoïc noâng thoân.
a) Noâng thoân
Noâng thoân laø moät khu vöïc laõnh thoå cö chuû yeáu cuûa nhöõng ngöôøi laøm noâng nghieäp
vaø nhöõng ngheà khaùc coù lieân quan tröïc tieáp ñeán saûn xuaát noâng nghieäp vaø cö daân soáng
ôû noâng thoân. Maät ñoä cö dan ôû noâng thoân khoâng cao, nhöng keát caáu haï taàng keùm tieän
nghi. Taát nhieân taát caû nhöõng chæ baùo phaûn aùnh caùc noäi dung treân chæ töông ñoái oån
ñònh vaø chòu söï chi phoái cuûa nhöõng bieán ñoåi trong lòch söû, chính trò, kinh teá cuûa moãi
quoác gia vaø khu vöïc.
b) Xaõ hoäi noâng thoân
Thoâng thöôøng khi xaùc ñònh xaõ hoäi noâng thoân, ngöôøi ta vaãn laáy xaõ hoäi hoïc ñoâ thò
ñeå so saùnh söï khaùc bieät, ñoái laäp, nhaèm tìm hieåu caùc ñaëc tröng, tính chaát cuûa noù. Töø
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 37 -
goùc ñoä kinh teá, ngöôøi ta thöôøng khaùi quaùt xaõ hoäi hoïc noâng thoân laø xaõ hoäi noâng
nghieäp; töø goùc ñoä chính trò - xaõ hoäi ngöôøi ta thöôøng khaùi quaùt ñoù laø xaõ hoäi coù giai caáp
noâng daân chieâms öu theá. Trong xaõ hoäi noâng thoân coù tính töï quaûn coäng ñoàng cao,
nhöng coøn naëng veà vaán ñeà gia tröôûng. Xem xeùt veà goùc ñoä phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi,
thì ôû noâng thoân coøn phaùt trieån chaäm vaø laïc haäu, keát caáu haï taàng keùm tieän nghi. Töø
goùc ñoä vaên hoaù, thì ôû ñoù coù neàn vaên hoaù daân gian truyeàn thoáng chieám öu theá. Töø goùc
ñoä vaên hoaù, thì ôû ñoù coù neàn vaên hoaù daân gian truyeàn thoáng chieám öu theá. Töø goùc ñoä
phaùp luaät, thì ôû noâng thoân leä laøng vaãn toàn taïi song song vôùi pheùp nöôùc vaø luaät phaùp
v.v..
Treân cô sôû thöøa keá nhöõng keát quaû nghieân cöùu cuaê nhöõng ngaønh khoa hoïc khaùc,
vaø boå sung nhöõng yeáu toá ñaëc tröng cuûa noâng thoân nhìn töø goùc ñoä xaõ hoäi hoïc,ta coù theå
hieåu xaõ hoäi noâng thoân nhö sau:
Xaõ hoäi noâng thoân laø moät taäp theå coù toå chöùc goàm nhöõng ngöôøi cuøng soáng vôùi nhau
ôû noâng thoân, hôïp taùc vôùi nhau thaønh caùc ñoaøn theå (ñôn vò xaõ hoäi) ñeå thoaû maõn caùc
nhu caàu xaõ hoäi cô baûn; cuøng chia seû moät neàn vaên hoaù chung vaø hoaït ñoäng nhö moät
xaõ hoäi rieâng bieät.
1.3. Phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân
Laø moät chuyeân ngaønh cuûa xaõ hoäi hoïc neân xaõ hoäi hoïc noâng thoân ñaõ söû duïng caùc
phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noùi chung. Caùc ñaëc tröng rieâng (neáu coù) chæ laø
vieäc vaän duïng caùc phöông phaùp chung ñoù trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc noâng thoân theá
naøo cho phuø hôïp vôùi yeâu caàu vaø ñoái töôïng nghieân cöùu.
II. NHÖÕNG NOÄI DUNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC NOÂNG THOÂN
1. Cô caáu xaõ hoäi noâng thoân
a) Cô caáu xaõ hoäi giai caáp vaø phaân taàng xaõ hoäi ôû noâng thoân
- Cô caáu xaõ hoäi giai caáp: caàn taäp trung phaân tích cô caáu giai caáp ôû noâng thoân.
Bao goàm giai caáp ñòa chuû, trung noâng, baàn noâng…
- Söï phaân taàng thu nhaäp vaø möùc soáng ôû noâng thoân
Phaân taàng thu nhaäp laø hieän töôïng xaõ hoäi mang tính khaùch quan, noù toàn taïi trong
ñieàu kieän kinh teá- xaõ hoäi. Ñeán moät trình ñoä phaùt trieån nhaát ñònh cuûa xaõ hoäi loaøi
ngöôøi, söï phaân taàng veà thu nhaäp, veà möùc soáng vaãn ñang coøn toàn taïi. Trong caùc xaõ hoäi
noâng nghieäp vaø noâng thoân, söï phaân taàng ñoù cuõng theå hieän söï caáp baùch hôn bôûi quy
moâ vaø tính chaát nghieâm troïng cuûa noù.
- Phaân taàng xaõ hoäi veà thu nhaäp vaø möùc soáng maø bieåu hieän tröïc tieáp cuûa noù laø söï
phaân hoaù giaøu - ngheøo ôû noâng thoân khoâng chæ laø hieän töôïng kinh teá maø coøn laø vaán ñeà
xaõ hoâò lôùn. Con soá tyû leä phaûn aùnh chaát löôïng ngheøo ñoùi, con soá bieåu thò khoaûng caùch
thu nhaäp giöõa ngöôøi giaøu vaø ngöôøi ngheøo giuùp chung ta ñoïc ñöôïc söï phaùt trieån vaø
tieán boä xaõ hoäi, ñoïc ñöôïc söï quan taâm tôùi con ngöôøi cuûa chính phuû caùc quoác gia. Ñoàng
thôøi, qua nhöõng bieän phaùp cuûa chính phuû, cuûa coäng ñoàng ñoái vôùi vaán ñeà ñoùi ngheøo
hieåu ñöôïc caùc haønh vi trong xaõ hoäi, hieåu ñöôïc loái öùng xöû vôùi nhau giöõa nhöõng ngöôøi
cuøng soáng ôû noâng thoân. Haàu heát cac quoác gia treân theá giôùi, noâng nghieäp coøn chieám tyû
troïng lôùn, caùc nöôùc môùi phaùt trieån coøn ñang phaûi ñöông ñaàu vôùi hieän töôïng ngheøo
ñoùi, ñoù laø söï bieåu hieän phaân taàng xaõ hoäi ôû noâng thoân.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 38 -
Söï phaân hoùa giaøu - ngheøo khoâng chæ laø hieän töôïng kinh teá maø coøn laø moät hieän
töôïng xaõ hoäi. Chuùng ta cuõng bieát raèng, coù nhieàu nguyeân nhaân ñaã ñeán ngheøo ñoùi,
nhöng ngoaøi nhöõng nguyeân nhaân veà kinh teá nhö thieáu voán, gaëp khoù khaên do ñaàu vaøo
vaø ñaàu ra trong saûn xuaát … coøn coù nhöõng nguyeân nhaân xaõ hoäi. Hôn nöõa, nhöõng
nguyeân nhaân naøy laïi chieám tyû troïng lôùn nhö ñoâng con,giaø caû, neo ngöôøi, oám ñau ñoät
xuaát, thieáu kinh nghieäm laøm aên …
b) Cô caáu xaõ hoäi lao ñoäng ngheà nghieäp ôû noâng thoân
2. Caùc thieát cheá chính trò – xaõ hoäi ôû noâng thoân
a) Thieát cheá laøng
Laøng (baûn) xeùt veà maët xaõ hoäi laø moät toå chöùc chính trò - xaõ hoäi mang saéc thaùi cuûa
Vieät Nam. Laøng laø moät lieân keát chaët cheõ veà kinh teá vaø xaõ hoäi, giöõa taäp theå vaø gia
ñình, giöõa caù nhaân vaø coäng ñoàng. Laøng Vieät Nam laø choã döïa vöõng chaéc veà ñôøi soáng
vaät chaát vaø tinh thaàn cho ngöôøi noâng daân vaø ngöôøi cö chuù ôû noâng thoân. Laøng ôû noâng
thoân toàn taïi laâu daøi trong lòch söû, noù ñaõ ñöôïc khaúng ñònh nhö moät ñôn vò haønh chính -
kinh teá, laø moät ñôn vò xaõ hoäi coù vaên hoaù. Vì vaäy, söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa xaõ
hoäi noâng thoân, cuûa quoác gia ñeàu coù söï ñoùng goùp cuûa laøng. Vì laøng trong moät chöøng
möïc nhaát ñònh ñaõ quy ñònh cuoäc soáng, maãu ngöôøi, phöông thöùc laøm aên vaø öùng söû cuûa
nhöõng ngöôøi sinh soáng ôû ñoù. Trong ñieàu kieän cuï theå, laøng ñaõ taïo cho daân cö moät moâi
tröôøng kinh teá - xaõ hoäi vaø caû tinh thaàn khaù ñaày ñuû. Neân con ngöôøi coù theå döïa vaøo
laøng trong caû cuoäc ñôøi mình. Laø moät ñôn vò daân cö hoaøn chænh, coù caùc chöùc naêng
phong phuù xoay quanh nhu caàu ña daïng cuûa ngöôøi saûn xuaát noâng nghieäp laø chuû yeáu,
neân caùc laøng noùi chung ñeàu coù ñieåm gioáng nhau veà cô caáu toå chöùc, veà hoaït ñoäng
kinh teá - xaõ hoäi,veà toå chöùc chính trò, vì vaäy ñeå naém vöõng vaø quaûn lyù ñöôïc xaõ hoäi
noâng thoân tröïc tieáp ñeán ngöôøi daân thì trong moïi ñieàu kieän chính trò - xaõ hoäi, ñeàu phaûi
raát chuù troïng tôùi söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån moïi maët cuûa laøng; coi laøng laø moät moâi
tröôøng xaõ hoäi, khoâng theå xem nheï vieäc hoaïch ñònh caùc chuû tröông, chính saùch phaùt
trieån kinh teá -xaõ hoäi. Töø goùc ñoä xaõ hoäi hoïc coù theå thaáy raèng, veà cô baûn thì xaõ hoäi
noâng thoân thoâng qua laøng, laø moät coäng ñoàng töï quaûn lyù chaët cheõ, laøng ñaõ ñaøo luyeän
loái öùng xöû, laøng luoân laáy muïc tieâu hoaø nhaäp vaøo coäng ñoàng ñeå hoaøn thieän mình, coù
söï quan taâmñeán lôïi ích cuûa coäng ñoàng, ñaët lôïi ích coäng ñoàng leân treân lôïi ích caù nhaân.
Laøng coøn ñaøo luyeän nhöõng ngöôøi coù kyõ naêng toå chöùc saûn xuaát noâng nghieäp, taïo neân
moät neáp soáng, loái öùng xöû coù baûn saéc vaên hoaù rieâng phuø hôïp vôùi ñieàu kieän cö truù saûn
xuaát ôû noâng thoân.
ÔÛ xaõ hoäi noâng thoân, caùc yeáu toá cuûa toàn taïi xaõ hoäi nhö vò trí ñòa lyù, ñòa baøn cö truù,
nhöõng hoaït ñoäng vaät chaát cuûa con ngöôøi treân ñòa baøn ñoù laø töông ñoái oån ñònh vaø ít
thay ñoåi. Vì vaäy caùc yeáu toá cuûa yù thöùc xaõ hoäi ôû noâng thoân cuõng chæ coù nhöõng thay ôû
moät chöøng möïc nhaát ñònh. Nhöõng thay ñoåi caùc yeáu toá thuoäc yù thöùc xaõ hoäi, coù luùc bò
maát ñi hoaëc thu heïp, coù luùc ñöôïc khoâi phuïc laïi, nhöng söï khoâi phuïc, duy trì noù ôû möùc
naøo laø phuø hôïp, coù theå ñöôïc caét nghóa moät caùch ñaày ñuû hôn töø goùc ñoä tieáp caän xaõ hoäi
hoïc. Söï khoâi phuïc laïi nhieàu hình thöùc sinh hoaït vaên hoaù ñaõ töøng toàn taïi tröôùc ñaây ôû
noâng thoân nhö leã, hoäi, caùc phong tuïc, vaên hoaùñaõ töøng toàn taïi tröôùc ñaây ôû noâng thoân
nhö leã, hoäi, caùc phong tuïc, vaên hoùa ñaõ töøng toàn taïi tröôùc ñaây ñöôïc caùc nhaø xaõ hoäi hoïc
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 39 -
nhaän thöùc nhö laø söï hình thaønh caùc yeáu toá cuûa yù thöùc xaõ hoäi töông öùng vôùi söï toàn taïi
xaõ hoäi ôû noâng thoân nhö nhöõng khuoân maãu vaên hoùa, giuùp ngöôøi daân noâng thoân hoøa
nhaäp vaøo moïi maët cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi vaø cuûa coäng ñoàng.
b) Gia ñình vaø doøng hoï
Laøng, ñôn vò xaõ hoäi cô baûn ôû noâng thoân, phaàn ñaùng keå ñöôïc hình thaønh töø caùc
doøng hoï, quan heä thaân toäc, gia ñình. ÔÛ moät phöông dieän naøo ñoù, coù theå noùi, caùc doøng
hoï laø nhöõng thaønh toá caáu thaønh cô caáu xaõ hoäi noâng thoân vaø laøng laø ñôn vò cô baûn.
Doøng hoï trong caùc laøng xaõ – noâng thoân coù quùa trình hình thaønh vaø taïo döïng
neân ñaõ trôû thaønh caùi baûo ñaûm giaù trò tinh thaàn cho moãi thaønh vieân trong doøng hoï. ÔÛ
moät chöøng möïc nhaát ñònh nhö trong öùng xöû, moãi thaønh vieân xuaát hieän ngoaøi xaõ hoäi,
coøn coù choã döïa tinh thaàn vaø theá löïc cuûa gia ñình vaø doøng hoï. Laø thaønh vieân cuûa gia
ñình, doøng hoï, moãi ngöôøi ñaàu phaûi tuaân theo nhöõng quy öôùc, quy ñònh vöøa coù tính
khaùch quan, vöøa coù tính chuû quan cuûa thieát cheá xaõ hoäi naøy. Ñoù laø nhöõng quy ñònh veà
thöù baäc theo huyeát thoáng, nhöõng quy öôùc veà sinh hoaït doøng hoï nhö leã teá hoï, gioã chaïp
moà maû, hình thaønh ruoäng hoï, quyõ hoï … Nhöõng quy ñònh, quy öôùc ñoù vöøa hình thaønh
nhöõng khuoân maãu haønh ñoäng nhöõng giaù trò ñeå ñònh höôùng cho con ngöôøi toàn taïi vaø
phaùt trieån.
Trong phaïm vi khoâng gian laø laøng – xaõ, moái quan heä cuûa nhöõng ngöôøi cuøng
doøng hoï, huyeát thoáng, cuøng toå tieân, coù luùc ñaõ trôû thaønh moái quan heä cô baûn nhaát, chaët
cheõ nhaát. Quan heä hoï haøng ñaõ taïo neân söï oá keát, ñoaøn keát, töông trôï giuùp ñôõ laãn nhau,
ñoäng vieân nhau nhöõng luùc khoù khaên, keå caû nhöõng thaønh ñaït cuûa caùc thaønh vieân trong
caùc lónh vöïc ñôøi soáng, saûn xuaát, hoïc haønh. Quan heä hoï haøng laø moät trong nhöõng cô sôû
hình thaønh neân tình caûm queâ höông, coäi nguoàn, coù giaù trò trong ñôøi soáng tinh thaàn cuûa
ngöôøi daân noùi chung, vaø cuûa ngöôøi noâng daân noùi rieâng.
Vôùi nhöõng ñieàu kieän lòch söû, xaõ hoäi nhaát ñònh, quan heä doøng hoï, thaân toäc cuõng
deã laøm naûy sinh tính chaát cuïc boä, heïp hoøi trong söï ñaùnh giaù, nhìn nhaän caùc doøng hoï
khaùc, hoaëc trong öùng xöû ôû coäng ñoàng. Cuøng vôùi caùc hieän töôïng taâm lyù, xaõ hoäi khaùc,
quan heä doøng hoï cuõng coù theå bò lôïi duïng trong vieäc tranh chaáp quyeàn löïc cuûa caù
nhaân, hay moät doøng hoï naøo ñoù trong laøng – xaõ. Tuy vaäy thieát cheá doøng hoï, thaân toäc
töø xöa ñeán nay, chöa khi naøo giöõ vai troø quyeát ñònh ñoái vôùi moïi maët ñôøi soáng cuûa
laøng – xaõ noùi rieâng vaø cuûa noâng thoân noùi chung.
c) Heä thoáng chính trò ôû noâng thoân
Quaûn lyù vaø ñieàu haønh söï vaän ñoäng, phaùt trieån xaõ hoäi ôû noâng thoân laø caû moät heä
thoáng caùc thieát cheá chính trò – xaõ hoäi. Laøng vaø quan heä doøng hoï thaân thuoäc laø nhöõng
thieát cheá xaõ hoäi cô sôû vaø cô baûn, nhöng chöa ñuû ñeå quaûn lyù xaõ hoäi noâng thoân. Trong
nhöõng ñieàu kieän lòch söû, xaõ hoäi cuï theå, caùc ñôn vò xaõ hoäi cô baûn ôû noâng laø laøng – xaõ
coù tính ñoäc laäp töông ñoái vaø noù coù “theá giôùi rieâng”. Nhöõng ñôn vò xaõ hoäi cô baûn ñoù
cuõng laø moät boä phaän hôïp thaønh cuûa xaõ hoäi chung quoác gia daân toäc. Vì vaäy, duø trong
ñieàu kieän naøo thì beân caïnh caùc thieát cheá xaõ hoäi, cuõng taát yeáu toàn taïi thieát cheá chính
trò ñeå quaûn lyù xaõ hoäi noâng thoân.
Thieát cheá chính trò coù vò trí quan troïng vaø baøo truøm nhaát ñoái vôùi toaøn boä xaõ hoâi
noâng thoân laø nhaø nöôùc. Söï quaûn lyù, taùc ñoäng cuûa noù nhaèm khaéc phuïc tính thieån caän,
cuïc boä trong quaù trình phaùt trieån saûn xuaát, xaây döïng laøng – xaõ treân nhieàu lónh vöïc.
Ñoàng thôøi coøn coù taùc ñoäng quan troïng khaùc laø nhaø nöôùc coù luaät phaùp, saéc leänh, chæ thò
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 40 -
ñeå nhaéc nhôû, duy trì moïi nghóa vuï cuûa ngöôøi daân vaø laøng - xaõ ñoái vôùi Nhaø nöôùc vaø xaõ
hoäi. Trong quaù trình quaûn lyù xaõ hoäi noâng thoân, noùi chung ngöôøi ta ñeàu ghi nhaän laøng
khoâng phaûi do luaät phaùp Nhaø nöôùc toá chöùc, ngöôïc laïi luaät phaùp ñaõ coâng nhaän laøng coù
leä rieâng.
Vì theá söï quaûn lyù cuûa Nhaø nöôùc vaø leä laøng laø hai yeáu toá cô baûn taùc ñoäng tröïc tieäp
tôùi xaõ hoäi noâng thoân vaø ñôøi soáng ngöôøi daân noâng thoân. Veà moái quan heä giöõa quan lyù
cuûa Nhaø nöôùc vaø tính töï trò cuûa laøng trong ñôøi soáng xaõ hoäi noâng thoân nöôùc ta cuõng coù
nhieàu quan ñieåm khaùc nhau. Coù quan ñieåm ñeà cao tính töï quaûn, tính toå chöùc chaët cheõ
coù khi tôùi möùc kheùp kín cuûa laøng, coi söùc maïnh cuûa tính töï quaûn laøng – xaõ coøn maïnh
hôn caû söï quaûn lyù cuûa Nhaø nöôùc. Ôû noâng thoân hieän nay.
Thöïc teá cho thaáy, trong moái quan heä naøy thöôøng laø Nhaø nöôùc söû duïng vaø vaän
duïng caùc thieát cheá xaõ hoäi laøng – xaõ nhö theá naøo ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích quaûn lyù cuûa
mình. Ñeå ñaït ñöôïc ñieàu ñoù, heä thoáng quaûn lyù cuûa Nhaø nöôùc phaûi hieåu roõ ñöôïc vai
troø, vò theá cuûa töøng thieát cheá, töøng boä phaän hôïp thaønh trong cô caâu xaõ hoäi ñoái vôùi xaõ
hoäi noâng thoân. Ñoàng thôøi, phaûi bieát ñöôïc nhöõng bieán ñoåi kinh teá – xaõ hoäi coù taùc ñoäng
tôùi vai troø, vò theá cuûa caùc thieát cheá. Töø ñoù coù nhöõng chuû tröông, bieän phaùp ñeå phaùt
huy maët tích cöïc, haïn cheá, xoaù boû maët tieâu cöïc cuûa chuùng; thaäm chí coù theå phaûi boå
sung, hoaëc ñoåi môùi noäi dung cho phuø hôïp vôùi nhöõng thay ñoåi ñang dieãn ra trong thöùc
teá.
Ñoái vôùi xaõ hoäi noâng thoân, thieát cheá laøng – xaõ vaø Nhaø nöôùc laø nhöõng thieát cheá cô
baûn, coù vò trí quan troïng trong quaûn lyù, ñieàu haønh xaõ hoäi, nhöng chöa ñuû, coøn caùc
thieát cheá xaõ hoäi khaùc nhö gia ñình, doøng hoï, phöôøng hoäi, xoùm, ngoõ cuõng ñoùng nhöõng
vai troø ñaùng keå trong ñôøi soáng xaõ hoäi. Chuùng coù theå boå sung theâm nhöõng yeáu toá tích
cöïc, caàn thieát khaùc cho xaõ hoäi noâng thoân. Thí duï: giaùp laøm taêng cöôøng theâm khoâng
khí daân chuû, xoùm laøm cho tình ñoaøn keát töông trôï laãn nhau trong ñôøi soáng sinh hoaït
haøng ngaøy, phöôøng hoäi hoã trôï nhau trong phaùt trieån saûn xuaát, ngheà nghieäp ..v..v…
Toùm laïi, caùc toå chöùc, caùc thieát cheá xaõ hoäi ñaõ quaùn xuyeán toaøn boä ñôøi soáng, khuoân
maãu, haønh ñoäng cuûa ngöôøi daân, ñoàng thôøi chuùng cuõng baûo ñaûm cho con ngöôøi hoaø
nhaäp vôùi xaõ hoäi ñeå toàn taïi vaø phaùt trieån. Nhö vaäy, ñeå xaõ hoäi noâng thoâng vaän ñoäng vaø
coù söï quaûn lyù toát caàn coù moät heä thoáng caùc thieát cheá chính trò – xaõ hoäi phong phuù, ña
daïng, phuø hôïp vôùi nhu caàu phaùt trieån cuûa xaõ hoäi noâng thoân. Moïi hieän töôïng ñôn giaûn
hoaù, nhaäp cuïc, hay quaù nhaán maïnh vaøo thieát cheá chính trò – xaõ hoäi hoaëc kinh teá naøo
ñoù, ñeàu khoâng phuø hôïp vôùi thöïc tieãn xaõ hoäi noâng thoân.
3. Vaên hoùa noâng thoân
Vaên hoaù laø moät phaïm truø raát roäng, xaõ hoäi hoïc nghieân cöùu vaên hoùa noùi chung, vaên
hoùa ôû noâng thoân noùi rieâng nhö moät hieän töôïng xaõ hoäi, lòch söû ñaëc bieät – moät kieåu vaên
hoaù lòch söû, vaên hoaù cuûa moät khu vöïc laõnh thoå, cuûa moät neàn vaên minh, ñöôïc naûy sinh
treân cô sôû cuøng chung moät laõnh thoå, cuøng chung moät ñònh höôùng chính trò, cuøng moät
cô sôû kinh teá vaø taâm lyù, noù ñöôïc phaùt trieån vaø traûi qua nhöõng bieán ñoåi khaùc nhau.
Nhöõng yeáu toá ñoùng vai troø quan troïng trong ñôøi soáng vaên hoaù noâng thoân laø ñaëc
ñieåm ngheà nghieäp, ñaëc ñieåm nôi cö truù vaø caùch cö truù cuûa daân cö. Vaên hoaù cuõng nhö
caùc hieän töôïng xaõ hoäi khaùc ñöôïc hình thaønh khoâng tuyø thuoäc vaøo caù nhaân con ngöôøi
vaø vaên hoaù toàn taïi laâu daøi hôn nhieàu so vôùi söï toàn taïi cuûa con ngöôøi. Do vaäy vaên hoaù
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 41 -
mang tính oån ñònh töông ñoái vaø noù chi phoái haønh vi öùng söû cuûa con ngöôøi. Vaên hoaù
noâng thoân theå hieän ôû caû khaùi caïnh caáu truùc vaät chaát vaø tinh thaàn.
a) Khía caïnh vaät chaát vaên hoaù noâng thoân
Phaân tích töø khía caïnh caáu truùc vaät chaát cuûa vaên hoaù noâng thoân, chuùng ta thaáy
raèng, haàu nhö moïi laøng ôû noâng thoân ñeàu coù ñình, chuøa,mieáu, - nhöõng vaên hoaù rieâng
giuùp con ngöôøi thoaû maõn nhu caàu tinh thaàn cuûa mình. ÔÛ ñoù, hoï ñöôïcthôø cuùng toå tieân
–ngöôøi saùng laäp laøng; ñöôïc sinh hoaït trong nhöõng phaïm vi xaõ hoäi nhaát ñònh nhö saân
ñình ñeå hoïp toaøn daân, chuøa ñeå cac cuï baø leã baùi, ñeàn mieáu ñeå thôø cuùng … Beân caïnh
vieäc thoûa maõn nhu caàu, motä soá caáu truùc vaät chaát vaên hoùa coøn ñònh höôùng cho pheùp
öùng xöû cuûa con ngöôøi, nhö ñình coù caây ña nhaéc nhôû moïi ngöôøi nhôù toå tieân, nhôù ngöôøi
coù coâng laäp laøng, phaùt trieån laøng. Maùi ñình, gieáng nöôùc, ñöôøng caøy, gheø ñaù vv…
nhaèm taïo neân moâi tröôøng sinh thaùi haøi hoøa, phuø hôïp vôùi ñieàu kieän saûn xuaát vaø trình
ñoä vaên minh ôû noâng thoân.
b) Vaên hoùa tinh thaàn : Bao goàm caùc leã hoäi daân gian
4. Loái soáng cuûa cö daân noâng thoân
Phuï thuoäc vaøo hai yeáu toá cô baûn laø :
a) Ñieàu kieän ngheà nghieäp vaø loái soáng
b) Ñieàu kieän cö truù, vaên hoaù vaø söï hình thaønh loái soáng
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 42 -
CHÖÔNG III: XAÕ HOÄI HOÏC GIA ÑÌNH
I. Ñoái töôïng vaø phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi gia ñình
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
a) Khaùi nieäm gia ñình:
Gia ñình laø moät phaïm truø xuaát hieän raát sôùm trong lòch söû xaõ hoäi loaøi ngöôøi vaø
ñaõ khoâng ngöøng bieán ñoåi cuøng vôùi böôùc tieán cuûa neàn vaên minh nhaân loaïi. Trong lòch
söû loaøi ngöôøi ñaõ traûi qua nhieàu kieåu, loaïi gia ñình khaùc nhau.
Trong taùc phaåm “Nguoàn goác cuûa gia ñình, cuûa sôû höõu tö nhaân vaø cuûa nhaø
nöôùc”. Aêngghen ñaõ khaùi quaùt hoaù caùc thaønh töïu khoa hoïc cuûa caùc vò tieàn boái vaø
ñöông thôøi; ñoàng thôøi oâng ñaõ chæ ra söï bieán hoùa cuûa gia ñình trong lòch söû nhaân loaïi
qua caùc hình thöùc sau ñaây:
-Gia ñình cuøng doøng maùu cho pheùp coù quan heä tính giao trong phaïm vi gia ñình -
giöõa nhöõng ngöôøi cuøng theá heä, giöõa oâng vaø baø, cha vaø meï, giöõa con trai vôùi con gaùi.
-Gia ñình Punaluen ñaõ coù moät böôùc tieán so vôùi gia ñình cuøng moät doøng maùu, vì noù ñaõ
huûy boû quan heä tình giao giöõa anh em trai vaø chò em gaùi. Gia ñình cuøng doøng maùu vaø
gia ñình Punaluen laø nhöõng hình thöùc môùi ñeå thoaùt khoûi cheá ñoä roäng raõi ñaõ töøng toàn
taïi trong thôøi ñaïi moâng muoäi
- Gia ñình caëp ñoâi toàn taïi döôùi thôøi ñaïi daõ man, laø moät hình thöùc keát hoân töøng
caëp trong moät thôøi gian daøi hay ngaén, coù theå bò caét ñöùt deã daøng do yeâu caàu cuûa beân
naøy hay beân kia, vaø con caùi vaãn chæ bieát ñeán meï mình.
- Gia ñình moät vôï moät choàng xuaát hieän ôû giai ñoaïn giöõa thôøi ñaïi daõ man
chuyeån sang thôøi ñaïi vaên minh. Gia ñình ñöôïc döïa treân treân quyeàn thoáng trò cuûa
ngöôøi choàng, nhöõng ñöùa con sinh ra coù cha ñeû roõ raøng thì coù quyeàn thöøa keá taøi saûn
cuûa cha. Maët khaùc quan heä vôï choàng ñöôïc bieåu hieän söï gaén boù chaët cheõ hôn nhieàu,
hai beân khoâng coøn tuøy yù boû nhau, thoâng thöôøng chæ coù ngöôøi choàng môùi coù theå caét
ñöùt quan heä ñoù. Nhöng gia ñình moät vôï moät choàng laïi thöôøng laøm xuaát hieän tình
traïng ña theâ, thì naïn ngoaïi tình vaø naïn ngoaïi daâm laø phoå bieán.
Coù nhieàu quan nieäm vaø ñònh nghóa khaùc nhau veà gia ñình. Theo Levy Strauss (
trong töø ñieån kinh teá – xaõ hoäi Phaùp), gia ñình laø moät nhoùm xaõ hoäi ñöôïc quy ñònh bôûi
ba ñaëc ñieåm thöôøng thaáy nhieàu nhaát:
+ Hoân nhaân
+ Quan heä huyeát thoáng
+ Nhöõng raøng buoäc veà maët phaùp lyù, nghóa vuï, quyeàn lôïi coù tính chaát kinh teá, söï
caám ñoaùn tình duïc gaén vôùi caùc thaønh vieân vaø nhöõng raøng buoäc veà tình caûm, taâm lyù,
tình yeâu, tình thöông vaø söï kính troïng, sôï haõi.
Gia ñình laø moät nhoùm xaõ hoäi ñöôïc hình thaønh treân cô sôû caùc quan heä hoân nhaân (
quan heä tình giao vaø quan heä tình caûm) vaø quan heä huyeát thoáng naûy sinh töø quan heä
hoân nhaân ñoù ( cha meï, con caùi, oâng baø, hoï haøng beân noäi, beân ngoaïi) cuøng chung
soáng; ñoàng thôøi coù theå coù moät soá ngöôøi ñöôïc gia ñình nuoâi döôõng tuy khoâng coù quan
heä maùu muû. Caùc thaønh vieân gia ñình gaén boù vôùi nhau veà traùch nhieäm vaø quyeàn lôïi (
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 43 -
kinh teá, vaên hoùa, tình caûm …) Giöõa hoï coù nhöõng raøng buoäc coù tính phaùp lyù ñöôïc nhaø
nöôùc thöøa nhaän vaø baûo veä; ñoàng thôøi coù nhöõng quy ñònh roõ raøng veà quyeàn ñöôïc pheùp
vaø nhöõng caám ñoaùn trong quan heä tình duïc giöõa caùc thaønh vieân trong gia ñình.
I. Robertson moät nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ cho raèng : Gia ñình laø moät nhoùm ngöôøi coù
quan heä hoï haøng,hoân nhaân,hoaëc do vieäc nhaän nuoâi naáng ,thöôøng xuyeân chung soáng
trong moät ñôn vò kinh teá vaø cuøng nhau chaêm soùc theá heä treû
b). Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
Do vò trí quan troïng cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình ñoái vôùi moãi caù nhaân vaø ñoái vôùi ñôøi
soáng xaõ hoäi nhö laø caàu noái giöõa caù nhaân vaø xaõ hoäi, neân gia ñình ñaõ vaø ñang laø ñoái
töôïng nghieân cöùu cuûa nhieàu boä moân khoa hoïc khaùc nhau. Thí duï; taâm lyù hoïc nghieân
cöùu quaù trình hình thaønh vaø hoaøn thieän nhaân caùch cuûa caù nhaân trong gia ñình. Daân soá
hoïc cuõng quan taâm ñeán vai troø cuûa gia ñình vaø cô caáu trong taùi saûn xuaát daân soá. Noù
xem xeùt thaùi ñoä cuûa caùc caù nhaân vaø ñöôïc ño baèng haèng soá caùc ñaùm cöôùi, veà tyû leä
hoân nhaân keùo daøi beàn vöõng, veà thaùi ñoä cuûa ñoâi vôï choàng tröôùc vieäc sinh con ñeàu
ñaën, veà quy moâ gia ñình…
Nhaân chuûng hoïc nhaán maïnh ñeán tính bieán ñoåi ña daïng cuûa caùc loaïi hình gia ñình
giöõa caùc neàn vaên hoaù. Daân toäc hoïc nghieân cöùu nhöõng ñaëc ñieåm cuûa loái soáng vaø sinh
hoaït cuûa gia ñình vôùi nhöõng ñaëc tröng daân toäc khaùc nhau. Kinh teá hoïc chuù yù ñeán gia
ñình vôùi tö caùch laø moät ñôn vò kinh teá, ñôn vò tieâu duøng. Söû hoïc nghieân cöùu nhöõng
hình thaùi gia ñình ñaõ coù trong lòch söû (nhöõng söï kieän mang tính ñôn nhaát). Luaät hoïc
quan taâm ñeán söï toàn taïi nhöõng quan heä coù tính luaät phaùp cuûa gia ñình.
Xaõ hoäi hoïc gia ñình quan taâm nghieân cöùu gia ñình nhö moät hieän töôïng xaõ hoäi
hoaøn chænh treân hai bình dieän:
+ Gia ñình vôùi tö caùch laø moät thieát cheá xaõ hoäi, nghóa laø nghieân cöùu moái quan heä
taùc ñoäng qua laïi giöõa gia ñình vaø xaõ hoäi thoâng qua caùc chöùc naêng cuûa noù.
+ Gia ñình laø moät nhoùm taâm lyù - tình caûm ñaëc thuø, nghóa laø nghieân cöùu caùc moái
quan heä beân trong cuûa gia ñình, ñoù laø quan heä giöõa caùc thaønh vieân, quan heä giôùi,
quan heä giöõa caùc theá heä.
- Gia ñình laø moät thieát cheá xaõ hoäi: thieát cheá xaõ hoäi laø moät heä thoáng xaõ hoäi phöùc
hôïp cuûa caùc chuaån möïc veà caùc vai troø xaõ hoäi, coù söï gaén boù qua laïi vôùi nhau, ñöôïc taïo
neân vaø hoaït ñoäng nhaèm thöïc hieän caùc chöùc naêng xaõ hoäi quan troïng. Ñoù laø nhöõng moâ
hình vaø quy taéc chuaån möïc vaø taùc ñoäng töông hoã vaø thoaû maõn caùc nhu caàu xaõ hoäi. Coù
nhieàu loaïi thieát cheá cô baûn ñang hoaït ñoäng vaø taùc ñoäng laãn nhau: thieát cheá nhaø nöôùc,
thieát cheá kinh teá, thieât cheá giaùo giuïc, thieát cheá toân giaùo, thieát cheá gia ñình.
Khi xem xeùt gia ñình nhö moät thieát cheá, ngöôøi ta nghieân cöùu xem gia ñình toàn taïi
nhaèm muïc ñích gì, thöïc hieän nhöõng chöùc naêng gì?
Thieát cheá gia ñình ra ñôøi, toàn taïi vaø phaùt trieån tröôùc heát do söï caàn thieát ñieàu tieát
caùc quan heä nam - nöõ cuûa xaõ hoäi. Xaõ hoäi thöøa nhaän vaø pheâ chuaån söï chung soáng cuûa
ñoâi nam, nöõ döôùi hình thöùc hoân nhaân, quy ñònh traùch nhieäm cuûa hoï vôùi nhau, traùch
nhieäm cuûa hoï ñoái vôùi con caùi vaø xaõ hoäi.
Nghieân cöùu gia ñình nhö moät thieát cheá xaõ hoäi laø chuù yù ñeán moái quan heä giöõa gia
ñình vôùi caùc thieát cheá xaõ hoäi khaùc nhö nhaø nöôùc, kinh teá, toân giaùo, giaùo duïc. Nghieân
cöùu taùc ñoäng qua laïi giöõa gia ñình vaø xaõ hoäi thoâng qua vieäc thöïc hieän caùc chöùc naêng
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 44 -
cuûa noù, quan heä gia ñình vôùi caùc taäp hôïp xaõ hoäi khaùc nhau nhö nhaø tröôøng, laøng xoùm,
baïn beø, ñoàng nghieäp, caùc toå chöùc chính trò, vaên hoaù..v..v..
- Gia ñình laø nhoùm taâm lyù tình caûm xaõ hoäi ñaëc thuø:
Gia ñình laø moät taäp theå maø ôû ñoù moái quan heä maùu muû, ruoät thòt vaø quan heä tình
caûm, traùch nhieäm, ñeå gaén boù caùc thaønh vieân baèng nhöõng sôïi daây lieân heä thöôøng
xuyeân, laâu daøi, suoát ñôøi ngöôøi. Hoï quan taâm ñeán nhau, hy sinh cho nhau khoâng tính
thieät hôn, duø coù söï xaõ caùch, chia ly, duø xaõ hoäi coù nhöõng ñaûo loän to lôùn cuõng khoù loøng
phaù vôõ noåi nhöõng quan heä naøy.
Xem xeùt gia ñình nhö moät thieát cheá, ngöôøi ta nhaán maïnh ñeán moái quan heä, taùc
ñoäng laãn nhau giöõa gia ñình vaø xaõ hoäi, caùc chöùc naêng cuûa gia ñình. Coøn khi xem xeùt
gia ñình nhö moät nhoùm taâm lyù tình caûm xaõ hoäi nhoû, ngöôøi ta thöôøng chuù yù ñeán tính
ñoäc laäp töôùng ñoái cuûa noù, ñoù laø söï taùc ñoäng qua laïi trong noäi boä cuûa caùc thaønh vieân
ñeå thoaû maõn caùc nhu caàu rieâng tö cuûa hoï.
2. Cô sôû lyù luaän vaø phöông phaùp nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
Cô sôû lyù luaän cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
Theo quan ñieåm duy vaät veà lòch söû, söï saûn xuaát ra tö lieäu vaø söï saûn xuaát ra con
ngöôøi cuõng nhö söï taùi saûn xuaát khoâng ngöøng ra tö lieäu saûn xuaát vaø con ngöôøi laø nhaân
toá neàn taûng coù tính quyeát ñònh cuûa xaõ hoäi. Söï phaùt trieån cuûa gia ñình cuõng gaén vôùi söï
phaùt trieån cuûa gia ñình cuõng gaén vôùi söï phaùt trieån cuûa saûn xuaát, taùi saûn xuaát vaät chaát
vaø tinh thaàn cuõng nhö taùi saûn xuaát ra con ngöôøi. Quan ñieåm ñoù ñöôïc Aêngghen trình
baøy roõ trong taùc phaåm “Nguoàn goác cuûa gia ñình, cuûa sôû höõu tö nhaân vaø cuûa nhaø
nöôùc”
“Theo quan ñieåm duy vaät, nhaân toá quyeát ñònh trong lòch söû, quy ñeán cuøng, laø saûn
xuaát vaø taùi saûn xuaát ra ñôøi soáng tröïc tieáp. Nhöng baûn thaân söï saûn xuaát ñoù laïi coù hai
loaïi. Moät loaïi laø saûn xuaát ra tö lieäu sinh hoaït, ra thöùc aên, quaàn aùo, vaø nhaø ôû vaø
nhöõng coâng cuï caàn thieát ñeå saûn xuaát ra nhöõng thöù ñoù; maët khaùc laø söï saûn xuaát ra baûn
thaân con ngöôøi, laø söï truyeàn noøi gioáng. Nhöõng thieát cheá xaõ hoäi trong ñoù nhöõng con
ngöôøi cuûa moät thôøi ñaïi lòch söû nhaát ñònh, vaø cuûa moät nöôùc nhaát ñònh ñang soáng, laø do
hai loaïi saûn xuaát ñoù quyeát ñònh: moät maët laø do trình ñoä phaùt trieån cuûa lao ñoäng, vaø
maët khaùc laø do trình ñoä phaùt trieån cuûa gia ñình”
Phaûi nhaán maïnh raèng, trình ñoä vaên minh cuûa moãi thôøi ñaïi ñaõ coù aûnh höôûng lôùn
ñeán cuoäc soáng vaø caùc quan heä noäi boä gia ñình. Vì vaäy, khoa hoïc veà gia ñình nhaán
maïnh söï caàn thieát phaûi nghieân cöùu gia ñình trong khung caûnh moät neàn vaên hoaù nhaát
ñònh vaø nhöõng quan heä cuûa noù vôùi neàn vaên hoùa ñoù.
Trong neàn vaên minh noâng nghieäp, gia ñình laø ñôn vò röôøng coät cuûa xaõ hoäi ,vôùi
neàn saûn xuaát noâng nghieäp töï caáp, töï tuùc, neân gia ñình laø ñôn vò toå chöùc saûn xuaát töï
chuû.
Neàn vaên minh coâng nghieäp ra ñôøi cuøng vôi söï phaùt trieån caùc ngaønh coâng nghieäp
maùy moùc kyõ thuaät, söï hình thaønh nhieàu ñoâ thò lôùn, taäp trung thu huùt daân cö ôû noâng
thoân ra thaønh thò, vieäc thueâ lao ñoäng taêng raát nhanh, trong ñoù coù ñoâng ñaûo phuï nöõ.
Gia ñình khoâng coøn laø ñôn vò lao ñoäng saûn xuaát töï chuû maø goàm nhöõng ngöôøi lao ñoäng
laøm thueâ, coâng nhaân vieân chöùc, hoaëc chuû xí nghieäp, nhaø quaûn lyù kinh doanh,…v..v..
Phuï nöõ ñaõ tham gia vaøo quaù trình saûn xuaát, hoaït ñoäng xaõ hoäi vaø cuõng phaûi caùch xa
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 45 -
gia ñình, con caùi. Coâng vieäc noäi trôï trôû thaønh gaùnh naëng ñoái vôùi phuï nöõ, coâng vieäc
noäi trôï bò xaõ hoäi coi laø thaát nghieäp, khoâng ñem laïi lôïi ích kinh teá cho gia ñình.
Hoân nhaân cuûa ñoâi nam nöõ trôû thaønh söï töï do löïa choïn maø khoâng phaûi do cha meï
aùp ñaët. Hoï ñöôïc giaûi phoùng khoûi nhöõng troùi buoäc cuûa hoï haøng, thaân toäc. Lôïi ích caù
nhaân, hanh phuùc caù nhaân cuûa ñoâi nam nöõ ñöôïc ñeà cao. Nhieàu chöùc naêng cuûa gia ñình
ñöôïc caùc thieát cheá xaõ hoäi khaùc ñaûm nhieäm hay hoã trôï nhö nuoâi daïy treû em, chaêm soùc
ngöôøi oám, ngöôøi giaø,dòch vuï gia ñình..v..v Xaõ hoäi can thieäp saâu hôn vaøo coâng vieäc
gia ñình, vì gia ñình chuû yeáu laø ñôn vò sinh saûn, tieâu duøng, vaø tình caûm.
Cô caáu gia ñình hai theá heä laø phoå bieán. Tuoåi thoï con ngöôøi laïi taêng leân, vaán ñeà
chaêm soùc ngöôøi giaø caû, soáng coâ ñôn noåi leân gay gaét. Quy moâ gia ñình nhoû ñi raát
nhieàu, soá con sinh ra chæ moät hay hai ñöùa, neân quan heä anh em ruoät thòt, ñeán hoï haøng
noäi ngoaïi ngaøy caøng ít ñi. Ñieàu naøy aûnh höôûng ñeán vieäc nuoâi daïy treû em (cuøng vôùi
tình traïng coù nhöõng ñöùa treû nhieàu cha, nhieàu meï do boá meï chuùng keát hoân nhieàu laàn).
Thôøi gian ñöùa treû soáng phuï thuoäc vaøo cha meï keùo daøi töø tuoåi thieáu nieân ñeán tuoåi
thaønh nieân. Gia ñình nuoâi döôõng, lo toan moïi nhu caàu. Thôøi gian chung soáng cuûa ñoâi
vôï choàng keùo daøi hôn tröôùc nhieàu.
Quan ñieåm phöông phaùp luaän cô baûn ñeå nghieân cöùu vaán ñeà gia ñình laø:
+ Nghieân cöùu baûn chaát cuûa moái quan heä beân trong cuûa gia ñình laø quan heä vaät
chaát, tình duïc, quan heä tình caûm, taâm lyù, vaên hoaù, quan heä hoã trôï, ñeàu lieân keát vôùi
nhau. Gia ñình vöøa noùi ñeán caùc caù nhaân (individu) vaø vöøa noùi ñeán caùc quan heä
(relations);
+ Nghieân cöùu baûn chaát cuûa moái quan heä giöõa gia ñình vaø xaõ hoäi;
+ Tìm hieåu caùi quyeát ñònh söï thay ñoåi, phaùt trieån cuûa gia ñình vaø quy luaät vaän
ñoäng töï thaân cuûa noù;
+ Gia ñình laø moät phaïm truø lòch söû bieán ñoåi theo thôøi gian vaø khoâng gian. Ñoàng
thôøi, gia ñình laø moät cô theå soáng vaän ñoäng, bieán ñoåi cuøng vôùi quaù trình phaùt trieån cuûa
xaõ hoäi loaøi ngöôøi.
3. Phöông phaùp nghieân cöùu
Caùc coâng trình nghieân cöùu veà xaõ hoäi hoïc gia ñình söû duïng caùc phöông phaùp ñieàu
tra xaõ hoäi hoïc noùi chung. Chuù yù vieäc nghieân ñònh löôïng keát hôïp vôùi ñònh tính.
II. Noäi dung nghieân cöùu cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình
1. Cô caáu, quy moâ cuûa gia ñình
a) Phaân loaïi cô caáu gia ñình vaø söï bieán ñoåi cuûa quy moâ, cô caáu gia ñình:
Cô caáu gia ñình (Structure Familiale) laø soá löôïng, thaønh phaàn vaø quan heä qua laïi
giöõa caùc thaønh vieân trong gia ñình.
- Phaân loaïi cô caáu gia ñình theo soá ngöôøi trong gia ñình vaø theo soá heä trong gia
ñình.
+ Theo soá ngöôøi trong gia ñình nhö ñôn hoân (moät vôï, moät choàng), ña hoân laø nhieàu
vôï (ña theâ), nhieàu choàng (ña phu) laø hoân nhaân nhoùm.
+ Theo soá theá heä trong gia ñình, gia ñình haït nhaân laø moät caëp vôï choàng vaø con caùi
chöa ñeán tuoåi tröôûng thaønh (hai theá heä), neáu tröôøng hôïp moät choàng hai vôï thì gia ñình
ngöôøi vôï thöù hai coù theå goïi laø gia ñình gheùp. Coù hai loaïi gia ñình haït nhaân laø: gia
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 46 -
ñình ñaày ñuû vaø gia ñình khoâng ñaày ñuû. Vaéng choàng hay vaéng vôï do nhieàu nguyeân
nhaân khaùc nhau nhö goaù buïa, ly dò, ly thaân, coù con ngoaøi giaù thuù ..v..v; gia ñình môû
roäng (nhieàu theá heä, ba theá heä trôû leân), coøn goïi laø gia ñình lôùn.
+ Quy moâ gia ñình tính soá löôïng ngöôøi trong gia ñình coù xu höôùng giaûm ñi cuøng
vôùi quaù trình tyû leä sinh ñeû ñöôïc haï thaáp, chuû yeáu ôû nhieàu nöôùc phaùt trieån; ñoàng thôøi,
do phaùt trieån nhieàu gia ñình haït nhaân hai theá heä, giaûm soá löôïng caùc gia ñình môû roäng
nhieàu theá heä.
b) Nhöõng quan heä trong gia ñình : bao goàm caùc vò theá vaø ñòa vò trong gia ñình.
2. Caùc chöùc naêng vaø xu höôùng bieán ñoåi cuûa caùc chöùc naêng gia ñình
a) Caùc chöùc naêng gia ñình
Chöùc naêng gia ñình laø söï ñoùng goùp cuûa gia ñình vaøo söï toàn taïi cuûa heä thoáng xaõ
hoäi. Chöùc naêng gia ñình laø moät trong nhöõng khaùi nieäm then choát, moät trong nhöõng
phaïm truø cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc gia ñình. Gia ñình ñöôïc sinh ra, toàn taïi vaø phaùt trieån,
chính noù coù söù meänh ñaûm ñöông nhöõng chöùc naêng ñaëc bieät maø xaõ hoäi vaø töï nhieân ñaõ
trao cho, khoâng moät thieát cheá xaõ hoäi naøo khaùc coù theå thay theá ñöôïc.
- Chöùc naêng taùi saûn xuaát ra con ngöôøi, ra theá heä töông lai. Xaõ hoäi toàn taïi
vaø phaùt trieån döïa treân hai cô sôû quan troïng laø taùi saûn xuaát ra cuûa caûi vaät
chaát vaø taùi san xuaát ra chính baûn thaân con ngöôøi. Vieäc taùi saûn xuaát ra theá
heä töông lai, moät maët, ñeå ñaùp öùng yeáu caàu cuûa xaõ hoäi; maët khaùc, ñeå ñaùp
öùng vaø thoaû maõn nhu caàu cuûa caùc thaønh vieân trong gia ñình, taïo ra nieàm
vui vaø haïnh phuùc cuûa moãi caù nhaân.
- - Chöùc naêng laøm kinh teá ñeå baûo ñaûm caùc nhu caàu sinh soáng, aên, ôû cuûa
caùc thaønh vieân trong gia ñình. Tuyø theo trình ñoä phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, gia
ñình coù theå trôû thaønh ñôn vò kinh teá cô sôû, noù hoaït ñoäng chuû ñoäng vaø töï
chuû (nhö ôû Vieät Nam hieän nay) hoaëc gia ñình vaãn laøm kinh teá, nhöng
khoâng hoaït ñoäng nhö moät ñôn vò ñoäc laäp, töï chuû. Duø trong ñieàu kieän naøo,
gia ñình cuõng phaûi baûo ñaûm caùc nhu caàu sinh hoaït vaät chaát vaø tinh thaàn
cho xaõ hoäi. Ñoàng thôøi, gia ñình trôû thaønh moät ñôn vò tieâu duøng quan troïng
thuùc ñaåy söï phaùt trieån cuûa saûn xuaát vaø phaân phoái, giao löu haøng hoaù cho
xaõ hoäi.
- Chöùc naêng nuoâi döôõng vaø giaùo duïc con caùi laø moät chöùc naêng heát söùc quan troïng
cuûa gia ñình maø xaõ hoäi (nhaø tröôøng caùc toå chöùc quaàn chuùng ..v..v) khoâng theå thay theá
ñöôïc. Söï hình thaønh nhaân caùch cô baûn cuûa ñöùa treû chòu aûnh höôûng cuûa giaùo duïc gia
ñình. Vieäc hoaøn thieän, cuûng coá nhaân caùch con ngöôøi ôû tuoåi tröôûng thaønh vaø veà sau
cuõng do taùc ñoäng lôùn cuûa ñôøi soáng, sinh hoaït, vaên hoaù gia ñình. Nhöõng ñaëc ñieåm, öu
theá cuûa giaùo duïc gia ñình so vôùi giaùo duïc cuûa nhaø tröôøng, cuûa xaõ hoäi ñoái vôùi treû laø söï
quan taâm caù bieät, tính thöïc tieãn, tính thuyeát phuïc,giaùo duïc döïa treân tình caûm, tình
thöông, vaø giaùo duïc baèng haønh ñoäng tröïc tieáp.v..v..
- Chöùc naêng baûo ñaûm söï caân baèng taâm lyù, thoaû maõn nhu caàu tình caûm cuûa caùc
thaønh vieân gia ñình ngaøy caøng chieám moät vò trí quan troïng xaõ hoäi hieän ñaïi ñeå cuûng coá
ñoä beàn vöõng cuûa hoân nhaân vaø gia ñình.
Gia ñình caàn thoaû maõn caùc nhu caàu tình caûm (keå caû söï hoaø hôïp veà tình duïc) giöõa
vôï vaø choàng, giöõa cha meï vaø con caùi. Trong xaõ hoäi hieän ñaïi, ñoä beàn vöõng cuûa gia
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 47 -
ñình khoâng chæ phuï thuoäc vaøo söï raøng buoäc caùc moái quan heä theo chieàu doïc giöõa caùc
thaønh vieân: vôï choàng – cha meï – con caùi; veà traùch nhieäm vaø nghóa vuï: coù söï hy sinh
lôïi ích caù nhaân cho lôïi ích gia ñình. Maët khaùc, ngaøy caøng bò chi phoái bôûi caùc moái
quan heä theo chieàu ngang, giöõa ñoâi vôï choàng coù söï hoaø hôïp veà tình caûm, taâm lyù, tình
duïc, söï baûo ñaûm yeâu caàu veà haïnh phuùc; töï do daân chuû cuûa caù nhaân trong cuoäc soáng
chung.
Gia ñình laø nôi theå hieän tình caûm saâu saéc nhaát. Ñôøi soáng noäi taâm gia ñình coù yù
nghóa ngaøy caøng taêng. Xu höôùng chung cuûa söï phaùt trieån gia ñình laø chuyeån töø chöùc
naêng laøm kinh teá sang chöùc naêng tình caûm vaø giaùo duïc con caùi.
- Chöùc naêng baûo veä, chaêm soùc söùc khoeû ngöôøi oám, ngöôøi giaø, treû em cuûa gia ñình.
b) Xu höôùng bieán ñoåi chöùc naêng cuûa gia ñình trong xaõ hoäi hieän ñaïi.
Söï hình thaønh caùc chöùc naêng cuûa gia ñình baét nguoàn töø hai yeáu toá cô baûn: nhu caàu
cuûa xaõ hoäi; ñaëc ñieåm cuûa baûn thaân toå chöùc gia ñình. Hai yeáu toá naøy laïi bieán ñoåi
trong lòch söû, neân trong söï phaùt trieån cuûa gia ñình thöôøng coù hai xu höôùng: xoaù boû
chöùc naêng naøy cuûa gia ñình vaø xuaát hieän chöùc naêng khaùc thay ñoåi noäi dung vaø tính
chaát cuûa caùc chöùc naêng.
- Xu höôùng töø gia ñình ña chöùc naêng sang gia ñình ñôn chöùc naêng (chuyeân moân
hoaù). Gia ñình luùc ñaàu laø quan heä xaõ hoâi duy nhaát (Maùc, Aêngghen) ôû thôøi ñaïi moâng
muoäi. Chöùc naêng cuûa gia ñình cuõng laø chöùc naêng cuûa xaõ hoäi. Gia ñình laø coäng ñoàng
sinh hoaït vaø coäng ñoàng lao ñoäng, laø khuoân khoå toàn taïi vaø laø theá giôùi cuûa moãi ngöôøi.
Daàn daàn cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa phaân coâng xaõ hoäi, vaø caùc quan heä xaõ hoäi, neân
quan heä gia ñình taùch bieät vôùi caùc quan heä xaõ hoäi. Caùc chöùc naêng cuûa gia ñình ñöôïc
chuyeân moân hoaù trôû thaønh töông ñoái ñoäc laäp vôùi xaõ hoäi vaø bò xaõ hoäi chi phoái.
- Gia ñình töø moät ñôn vò saûn xuaát troû thaønh moät ñôn vò tieâu duøng laø chuû yeáu.
Trong veàn kinh teá töï nhieân kinh teá noâng nghieäp, töï caáp töï tuùc laø chuû yeáu, neân gia
ñình laø moät ñôn vò kinh teá töï chuû, chöùc naêng laøm kinh teá ñöôïc coi laø chöùc naêng töï
nhieân cuûa gia ñình. Noù quy ñònh söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa gia ñình. Böôùc sang xaõ
hoäi coâng nghieäp, gia ñình khoâng coøn laø ñôn vò saûn xuaát töï chuû maø chuû yeáu laø ñôn vò
tieâu duøng, quaûn lyù vaø toå chöùc ñôøi soáng vaät chaát cho caùc thanh nieân. Nhieàu chöùc naêng
khaùc cuûa gia ñình cuõng ñöôïc caùc thieát cheá xaõ hoäi khaùc san seû traùch nhieäm nhö vieäc
gia ñình ..v..v.. Ngöôøi ta cho raèng, gia ñình hieän ñaïi chuû yeáu chæ coøn laïi chöùc naêng:
sinh con ñeû caùi vaø chaêm soùc caùc thaønh vieân veà maët tình caûm, taâm lyù.
- Söï thay ñoåi veà chaát caùc chöùc naêng cuûa gia ñình hieän ñaïi. Söï thay ñoåi veà tính
chaát cuûa chöùc naêng sinh ñeû töø moät quùa trình xaõ hoäi töï nhieân sang quaù trình xaõ hoäi töï
giaùc (khoâng phaùi cöù laáy nhau laø ñoâi nam nöõ phaûi coù con, maø ñoù laø söï ñieàu chænh coù yù
thöùc). Tröôùc ñaây khoâng coù söï taùch rôøi giöõa chöùc naêng sinh ñeû cuûa gia ñình vôùi söï
thoaû maõn veà tinh duïc. Ngaøy nay, vôùi bieän phaùp traùnh thai, ngöôøi ta taùch ñöôïc chöùc
naêng sinh ñeû ra khoûi nhu caàu ñaùp öùng veà sinh lyù.
- Chöùc naêng giaùo duïc cuûa gia ñình. Tröôùc ñaây, giaùo duïc cuûa gia ñình ñoái
vôùi treû em ñoàng nhaát vôùi giaùo duïc xaõ hoäi. Ngaøy nay, coù söï boå sung, hoã
trôï raát nhieàu cuûa giaùo duïc xaõ hoäi qua hoaït ñoäng cuûa caùc tröôøng hoïc vaø
caùc toå chöùc xaõ hoäi vaø ñoaøn theå. Vì vaäy, coù söï keát hôïp giöõa giaùo duïc xaõ
hoäi vaø giaùo duïc gia ñình.
Khi nghieân cöùu veà gia ñình caàn chuù yù ñeán vai troø cuûa gia ñình Vieät nam truyeàn
thoáng, nhöõng thaønh coâng cuûa noù trong vieäc baûo löu caùc giaù trò xaõ hoäi ,trong vieäc
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 48 -
giaùo duïc con caùi…. vaø gia ñình Vieät Nam trong boái caûnh hieän nay,ñaëc bieät chuù ñeán
söï bieán ñoåi cuûa gia ñình hieän ñaïi döôùi taùc ñoäng cuûa neàn kinh teá thò tröôøng cuõng nhö
caùc vaán ñeà xaõ hoäi ñaët ra :Ñoä beàn vöõng cuûa gia ñình vaø gia ñình Vieät Nam hieän nay
,söï bình ñaúng veà giôùi trong gia ñình cuøng vôùi söï tham gia roäng raõi cuûa phuï nöõ vaøo
caùc quaù trình saûn xuaát xaõ hoäi,vieäc giaùo duïc , vaán ñeà keá hoaïch hoùa gia ñình vaø vieäc
goùp phaàn haï thaáp toác ñoä gia taêng daân soá ôû nöôùc ta……..
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 49 -
CHÖÔNG IV: DÖ LUAÄN XAÕ HOÄI
I. Baûn chaát cuûa dö luaän xaõ hoäi
1. Khaùi nieäm
Thuaän ngöõ “dö luaän xaõ hoäi” ñöôïc hình thaønh töø hai töø: public (coäng ñoàng) vaø
opinion (yù kieán). Cho ñeán nay, coù nhieàu yù kieán khaùc nhau veà khaùi nieäm naøy, nhöng
phaàn lôùn caùc nhaø khoa hoïc ñeàu cho raèng:
Dö luaän xaõ hoäi laø moät hieän töôïng xaõ hoäi ñaëc bieät, bieåu thò thaùi ñoä phaûn xeùt, ñaùnh
giaù cuûa quaàn chuùng ñoái vôùi caùc vaán ñeà maø xaõ hoäi quan taâm.
Dö luaän xaõ hoäi laø moät hieän taâm traïng xaõ hoäi, söï phaùn xeùt, ñaùnh giaù cuûa caùc nhoùm
xaõ hoäi, cuûa nhaân daân noùi chung veà caùc hieän töông xaõ hoäi, phaûn aùnh nhöõng lôïi ích xaõ
hoäi caáp baùch treân cô sôû caùc quan heä xaõ hoäi ñang toàn taïi.
Dö luaän xaõ hoäi laø moät hieän töông thuoäc lónh vöïc ñôøi soáng tình thaàn cuûa xaõ hoäi,
theå hieän taâm traïng xaõ hoäi, moät hình thöùc bieåu hieän cuûa traïng thaùi yù thöùc xaõ hoäi. Ñaây
laø moät traïng thaùi toaøn veïn, bao quaùt veà noäi dung, caû veà maët trí tueä, caûm xuùc vaø caû
maët yù chí cuûa yù thöùc xaõ hoäi. Noù khoâng chæ theå hieän moät maët rieâng reõ naøo ñoù cuûa yù
thöùc xaõ hoäi nhö trieát hoïc, ñaïo ñöùc hoïc, yù thöùc chính trò maø coøn laø söï theå hieän moät
caùch toång hôïp cuûa yù thöùc xaõ hoäi trong moät thôøi gian nhaát ñònh bao goàm caû maët yù thöùc
heä vaø taâm lyù xaõ hoäi.
Tính ñaëc thuø cuûa dö luaän xaõ hoäi chæ ra möùc ñoä xem xeùt, söï theå hieän cuûa dö luaän
xaõ hoäi. Dö luaän xaõ hoäi phaûi ñöôïc theå hieän ñaày ñuû ôû möùc ñoä lôøi noùi vaø ôû möùc ñoä haønh
vi. Khi dö luaän xaõ hoäi hình thaønh, coäng ñoàng xaõ hoäi ñi töø phaàn ñaùnh giaù chung tôùi laäp
tröôøng haønh ñoäng, kieán nghò chung leân caáp treân vaø tuyø theo ñieàu kieän maø chuyeån hoaù
töø lôøi noùi ñeán haønh ñoäng. Thaùi ñoä, tình thaàn nhö vaäy theå hieän nhö laø thaùi ñoä tình thaàn
thöïc tieãn, thuùc ñaåy haønh ñoïng thöïc tieãn. Quaù trình naøy theå hieän roõ raøng trong caùc
cuoäc tröng caàu yù kieán nhaân daân veø caùc chuû tröông, chính saùch, veà caùc dö luaät trong
quaù trình phaùt trieån caùch maïng cuûa nhaân daân. Chính vì vaäy dö luaän xaõ hoäi ñöôïc xem
nhö laø moät hoaït ñoäng taâm lyù xaõ hoäi, laø caàu noái giöõa yù thöùc xaõ hoäi vaø haønh ñoäng xaõ
hoäi. Sö phaûn aùnh thöïc teá trong dö luaän xaõ hoäi tröôùc heát coù tính chaát ñaùnh giaù caùc hieän
töôïng xaõ hoäi ñeå xaùc ñònh haønh vi öõng xöû cuûa con ngöôøi. Nghieân cöùu vaán ñeà dö luaän
xaõ hoäi phaûi xem xeùt ôû caùc khía caïnh sau:
- Khaùch theå cuûa dö luaän xaõhoäi laø nhöõng söï kieän khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi.
Ñeå xaùc ñònh ñöôïc khaùch theå cuûa dö luaän xaõ hoäi coù theå döïa vaøo hai daáu hieäu cô baûn
sau:
+ Lôïi ích chung ñöôïc xem nhö laø tieâu chuaån haøng ñaàu ñeå xaùc ñònh khaùch theå cuûa
dö luaän xaõ hoäi, bôûi vì lôïi ích chung laø cô sôû xuaát hieän caùc tranh luaän taäp theå. Tuy
nhieân, trong moái quan heä vôùi yù thöùc, lôïi ích caù theå cuøng toàn taïi ôû ngoaøi dö luaän xaõ
hoäi. Baûn thaân dö luaän xaõ hoäi chæ toàn taïi treân cô sôû lôïi ích chung.
+ Nhöõng tranh luaän gaén lieàn vôùi lôïi ích xaõ hoäi ñöôïc moïi ngöôøi quan taâm laø ñieàu
kieän cô baûn thöù hai ñeå xaùc ñònh khaùch theå cuûa dö luaän xaõ hoäi.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 50 -
- Chuû theå cuûa dö luaän xaõ hoäi laø toaøn theå xaõ hoäi noùi chung, laø quaàn
chuùng nhaân daân, caùc toå chöùc xaõ hoäi….
Ñaëc ñieåm cuûa dö luaän xaõ hoäi laø:
1. Dö luaän xaõ hoäi coù tính coâng chuùng; 2. Dö luaän xaõ hoäi lieân heä chaët cheõ vôùi
quyeàn lôïi cuûa caùc caù nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi; 3. Dö luaän xaõ hoäi deã thay ñoåi.
2. Dö luaän xaõ hoäi vaø moät soá khaùi nieäm lieân quan
a) Dö luaän xaõ hoäi vaø tin ñoàn
Tin ñoàn laø tin töùc veà moät söï vieäc, moät söï kieän coù thaät hay khoâng coù thaät, hoaëc chæ
laø söï lan truyeàn töø ngöôøi naøy sang ngöôøi khaùc nhöng thieáu döï lieäu kieåm chöùng. Tin
ñoàn chæ thaønh dö luaän cuûa nhoùm, cuûa taäp theå lôùn hay nhoû khi coù söï phaùn xeùt, ñaùnh
giaù veà söï vieäc, söï kieän ñoù.
Coøn trong dö luaän xaõ hoäi, moïi vaán ñeà phaûi ñöôïc kieåm chöùng qua caùc phöông tieän
thoâng tin ñaïi chuùng vaø nhöõng nguoàn tin coù traùch nhieäm. Tin ñoàn coù ñaëc ñieåm sau:
cöôøng ñoä tin ñoàn phuï thuoäc vaøo tính haáp daãn vaø möùc ñoä khoâng xaùc ñònh cuûa vaán ñeà,
hình thöùc laây lan: ruùt goïn chi tieát; cöôøng ñieäu hoaù; caùc thoâng tin ñöôïc saép xeáp theo
ñoäng cô cuûa ngöôøi truyeàn tin.
b) Dö luaän xaõ hoäi vaø chuaån möïc xaõ hoäi
Dö luaän xaõ h oäi coù taùc duïng ñieàu chænh haønh vi con ngöôøi,vì noù ñöa ra nhöõng
nhaän xeùt ñaùnh giaù treân cô sôû chuaån möïc xaõ hoäi. Dö luaän xaõ hoäi coù theå goùp phaàn taïo
ra nhöõng chuaån möïc xaõ hoäi môùi, loaïi boû nhöõng giaù trò chuaån möïc cuõ; hoaëc noù coù theå
taäp hôïp caùc chuaån möïc xaõ hoäi vôùi nhau vaø taïo ra moät söùc maïnh môùi.
3. Quaù trình hình thaønh dö luaän xaõ hoäi
Dö luaän xaõ hoäi khoâng phaûi laø keát quaû cuûa söï töông taùc cuûa caùc yù kieán caù nhaân
hình thaønh neân söï phaùn xeùt, ñaùnh giaù chung cuûa soá ñoâng trong coäng ñoàng ngöôøi.
Quaù trình naøy chia thaønh boán böôùc:
Böôùc thöù nhaát: caùc caù nhaân, caùc nhoùm xaõ hoäi tieáp xuùc, laøm quen, chöùng kieán,
hình dung söï kieän, hoaït ñoäng, söï vieäc taïo neân caûm giaùc ban ñaàu xung quanh
nhöõng thoâng tin veà caùc hieän töôïng cuûa söï kieän ñoù.
Böôùc thöù hai: trao ñoåi, baøn luaän veà caùc caûm nghó, caùc yù kieán xung quanh ñoåi
töôïng cuûa dö luaän. Töø ñaây, yù kieán cuûa caù nhaân chuyeån töø lónh vöïc yù thöùc caù nhaân
sang yù thöùc xaõ hoäi.
Böôùc thöù ba: caùc yù kieán caù nhaân khaùc nhau ñöôïc thoáng nhaát treân cô sôû nhöõng
quan ñieåm cô baûn ñeå hình thaønh söï ñaùnh giaù chung veà caùc hieän töôïng. Caùc quan
ñieåm xaõ hoäi, nhöõng ñaùnh giaù chung veà caùc hieän töôïng. Caùc quan ñieåm xaõ hoäi,
nhöõng ñaùnh giaù cuûa caù nhaân phaûi phuø hôïp vôùi söï nhaän ñònh cuûa ña soá coäng ñoàng
ngöôøi.
Böôùc thöù tö: töø vieäc ñaùnh giaù daãn ñeán söï phaùn xeùt veà haønh ñoäng, coù nhöõng
kieán nghò trong hoaït ñoäng thöïc tieãn.
4. Nhöõng yeáu toá chính taùc ñoäng ñeán söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi
Söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi phuï thuoäc vaøo nhieàu yeáu toá khaùch quan vaø
chuû quan veà chính trò, kinh teá, vaên hoùa, xaõ hoäi. Coù theå neâu ra nhöõng yeáu toá cô
baûn taùc ñoäng ñeán söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi nhö sau:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 51 -
1. Dö luaän xaõ hoäi ñöôïc hình thaønh phuï thuoäc vaøo tính chaát, quy moâ cuûa caùc
hieän töôïng, söï kieän xaõ hoäi. Trong ñoù tính chaát lôïi ích vaø tính coâng chuùng laø quan
troïng nhaát.
2. Heä tö töôûng, trình ñoä hieåu bieát, naêng löïc vaên hoùa coù vò trí quan troïng ñoái
vôùi söï hình thaønh dö luaän xaõ hoäi. ÔÛ ñaây heä tö töôûng giöõ vai troø noåi baät.
3. Möùc ñoä tham gia cuûa quaàn chuùng trong caùc sinh hoaït chính trò, xaõ hoäi, thaùi
ñoä côûi môû vaø tinh thaàn daân chuû trong caùc sinh hoaït naøy ñöôïc xem nhö laø nhöõng
taùc nhaân kích thích tính tích cöïc cuûa quaàn chuùng tôùi quaù trình hình thaønh dö luaän
xaõ hoäi.
4. Nhöõng nhaân toá taâm lyù nhö truyeàn thoáng ñaïo ñöùc, tinh thaàn lao ñoäng, thoùi
quen, taâm traïng, yù chí cuûa caùc coäng ñoàng ngöôøi ñeàu taùc ñoäng ñeán söï hình thaønh
dö luaän xaõ hoäi.
II. Chöùc naêng vaø yù nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi
1. Chöùc naêng cuûa dö luaän xaõ hoäi
Dö luaän xaõ hoäi laø moät trong nhöõng bieåu hieän sôùm nhaát cuûa hình thaùi yù thöùc xaõ
hoäi. Trong lòch söû loaøi ngöôøi, dö luaän xaõ hoäi ñoùng vai troø ñieàu hoøa caùc moái quan
heä xaõ hoäi ngay caû khi trong xaõ hoäi chöa coù söï phaân hoùa giai caáp.
Ph. Aêngghen nhaän xeùt: trong xaõ hoäi coâng xaõ nguyeân thuûy, ngoaøi dö luaän xaõ
hoäi ra, xaõ hoäi naøy khoâng coù moät phöông tieän cöôõng cheá naøo khaùc. J. Ruùtxoâ, nhaø
khai saùng Phaùp theá kyû XVIII, raát coi troïng vai troø dö luaän vaø yù thöùc daân chuùng.
Trong taùc phaåm Kheá öôùc xaõ hoäi, oâng nhaän ñònh: caùc ñieàu luaät cuûa nhaø nöôùc caàn
phaûi phuø hôïp vôùi nguyeän voïng vaø yù chí cuûa nhaân daân lao ñoäng. Heâgen ñaõ ñöa ra
moät quan nieäm töông ñoái roäng veà dö laäun xaõ hoäi. Trong coâng trình trieát hoïc phaùp
quyeàn, oâng xem xeùt dö luaän xaõ hoäi trong moái quan heä vôùi vieäc phaân tích theå cheá
nhaø nöôùc. Laø ngöôøi baûo thuû, baùn chaët vaøo neàn quaân chuû huøng maïnh, oâng ñaõ theå
hieän söï ñoái laäp giöõa “ taâm tö chính trò quoác gia” vôùi “ dö luaän xaõ hoäi cuûa nhaân
daân”, nhöng tö töôûng cuûa Heâghen gaén vôùi söï coâng nhaän söùc maïnh cuûa trí tueä taäp
theå coù yù nghóa heát söùc to lôùn. Heâghen chæ ra raèng, dö luaän xaõ hoäi coù söùc maïnh
trong moïi thôøi ñaïi, bôûi noù môû ra cho con ngöôøi khaû naêng thoå loä vaø baûo veä yù kieán
chuû quan cuûa mình ñoái vôùi caùi chung. Khoâng chæ döøng laïi ôû vieäc xem xeùt vai troø
dö luaän xaõ hoäi, Heâghen coøn xaùc ñònh cô sôû chuû yeáu cuûa vieäc hình thaønh dö laäun
xaõ hoäi, ñoù laø thaûo luaän. Oâng giaûi thích raèng, baèng con ñöôøng tranh luaän vaø trao
ñoåi ñaõ cho pheùp taùch ra nhöõng caùi chung coù trong töøng yù kieán rieâng vaø noù laøm
taêng tyû troïng hôïp lyù cuûa caùc yù kieán ñaõ thaûo luaän.
Vai troø cuûa dö luaän xaõ hoäi theå hieän ôû chöùc naêng sau: ñaùnh giaù; ñieàu hoaø;
kieåm soaùt; giaùo duïc; tö vaán.
a) Chöùc naêng ñaùnh giaù
Dö luaän xaõ hoäi ñaùnh giaù haønh vi xaõ hoäi, caùc chuaån möïc xaõ hoäi, caùc quaù trình
xaõ hoäi, cuï theå laø dö luaän xaõ hoäi ñaùnh giaù caùc haønh vi ñoù laø ñuùng hay sai, toát hay
xaáu. Nhöõng chuaån möïc xaõ hoäi maø dö luaän ñöa vaøo ñeå ñaùnh giaù coù theå laø nhöõng
ñieàu luaät, hoaëc laø chuaån möïc chung cuûa ñoâng ñaûo coâng chuùng trong xaõ hoäi. Söï
ñaùnh giaù naøy thoâng thöôøng khaùc nhau trong caùc nhoùm xaõ hoäi khaùc nhau, cuõng nhö
trong caùc khoaûng thôøi gian nhau khaùc nhau.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 52 -
b) Chöùc naêng ñieàu hoaø
Chöùc naêng ñieàu hoaø theå hieän ôû choã dö luaän xaõ hoäi goùp phaàn saép xeáp, ñieàu
chænh caùc quan heä xaõ hoäi cho ñuùng muïc ñích vaø chuaån möïc. Treân cô sôû phaùn xeùt,
ñaùnh giaù söï kieän, hieän töôïng, dö luaän xaõ hoäi neâu ra caùc chuaån möïc, chæ ra nhöõng
vieäc neân laøm nhöõng vieäc neân neù traùnh, hoaëc ñieàu chænh haønh vi, caùch cö söû cuûa
moïi ngöôøi. Noù phaùt huy laøm cho caùc phong tuïc cuõng nhö caùc truyeàn thoáng toát ñeïp
trong quaù khöù, taùc duïng trong xaõ hoäi hieän taïi. Ñaëc bieät, khi xaûy ra nhöõng bieán coá
xaõ hoäi lôùn, ñuïng chaïm tröïc tieáp ñeán lôïi ích coäng ñoàng (nhö caùc phong traøo caùch
maïng, chieán tranh), dö luaän xaõ hoäi thöôøng hình thaønh nhanh choùng, roäng raõi vaø coù
söùc maïnh lôùn, chæ höôùng hoaït ñoäng cho quaàn chuùng, coå vuõ nhöõng haønh ñoäng phoái
hôïp vôùi lôïi ích chung, leân aùn nhöõng haønh ñoäng khoâng phuø hôïp. Trong cuoäc soáng,
nhöõng dö luaän xaõ hoäi cuûa giai caáp tieân tieán thöôøng coù vai troø ñaëc bieät quan troïng
goùp phaàn thuùc ñaåy xaõ hoäi phaùt trieån.
c) Chöùc naêng giaùo duïc
Gaén vôùi chöùc naêng ñieàu hoaø laø chöùc naêng giaùo duïc. Dö luaän xaõ hoäi khi ñaõ
hình thaønh, noù thöôøng taùc ñoäng vaøo yù thöùc con ngöôøi, nghóa laø chi phoái yù thöùc caù
nhaân, neân caàn phaûi ñieàu chænh cho phuø hôïp vôùi yù thöùc chung cuûa coäng ñoàng. Vì
ña soá ngöôøi trong coäng ñoàng ñeàu quan taâm ñeán dö luaän xaõ hoäi, coù söï ñaùnh giaù
haønh vi cuûa mình, coù khuynh höôùng giöõ gìn, baûo veä caùi ñuùng, söûa chöõa nhöõng sai
soùt, ñeå ñaùp öùng ñöôïc yeâu caàu cuûa dö luaän xaõ hoäi ñoái vôùi caù nhaân vaø coäng ñoàng.
d) Chöùc naêng kieåm soaùt
Dö luaän xaõ hoäi coøn coù chöùc naêng kieåm soaùt thoâng qua söï phaùn xeùt, ñaùnh giaù,
giaùm saùt hoaït ñoäng cuûa caùc toå chöùc xaõ hoäi, caùc cô quan nhaø nöôùc coù phuø hôïp vôùi
caùc lôïi ích xaõ hoäi hay khoâng. Dö luaän xaõ hoäi buoäc caù nhaân vaø caùc nhoùm xaõ hoäi
phaûi tuaân thuû nhöõng chuaån möïc maø noù döïa vaøo ñeå ñaùnh giaù vaø phaùn xeùt. Tuy
nhieân, söï kieåm soaùt naøy ñöôïc thöïc hieän chuû yeáu thoâng qua caùc nhoùm maø caù nhaân
laø thaønh vieân.
e) Chöùc naêng tö vaán
Dö luaän xaõ hoäi coù chöùc naêng tö vaán. Thoâng qua noäi dung cuûa mình, dö luaän
xaõ hoäi ñöa ra nhöõng kieán nghò, giaûi phaùp cho nhöõng vaán ñeà maø dö luaän xaõ hoäi
quan taâm, giuùp cho cô quan nhaø nöôùc giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà quan troïng cuûa xaõ
hoäi. Thí duï, coù theå laø söï khuyeân baûo,hoaëc chæ laø phöông höôùng chung, hoaëc caùch
thöùc cuï theå ñeå giaûi quyeát vaán ñeà. Trong moãi noäi dung cuûa dö luaän xaõ hoäi bao giôø
cuõng chöùa ñöïng naêm chöùc naêng. Tuy nhieân, trong töøng tröôøng hôïp cuï theå, caàn
phaân tích vaø laøm saùng toû caùc chöùc naêng cô baûn cuûa noù. Toùm laïi, xaõ hoäi caøng phaùt
trieån, trình ñoä vaên hoaù cuûa quaàn chuùng caøng cao, daân chuû caøng môû roäng thì söùc
maïnh cuûa dö luaän xaõ hoäi caøng lôùn, noù coù taùc ñoäng ñeán xaõ hoäi nhö luaät leä khoâng
thaønh vaên baûn.
2. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi
a) Môû roäng daân chuû xaõ hoäi
b) Taêng cöôøng noái lieàn quan heä giöõa Ñaûng, Nhaø nöôùc vaø quaàn chuùng
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 53 -
III. Toå chöùc nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi
1. Söï taùc ñoäng cuûa caùc phöông tieän thoâng tin ñaïi chuùng ñeán vieäc hình thaønh
dö luaän xaõ hoäi
Heä thoáng truyeàn thoáng ñaïi chuùng coù vai troø ñaëc bieät quan troïng trong vieäc
hình thaønh vaø theå hieän dö luaän xaõ hoäi. Heä thoáng thoâng tin ñaïi chuùng laø phöông
tieän cuûa caùc thieát cheá xaõ hoäi nhaèm baûo ñaûm phoå bieán caùc thoâng tin treân qui moâ
ñaïi chuùng ñöôïc thöïc hieän baèng caùc hoaït ñoäng phaùt thanh, truyeàn hình, caùc heä
thoáng in aán vaø phaùt haønh saùch baùo. Chính C. Maùc ñaõ chæ ra raèng: saûn phaåm cuûa
truyeàn thoâng laø dö luaän xaõ hoäi. Ñaëc ñieåm cuûa heä thoáng truyeàn thoâng ñaïi chuùng laø
caùc tin töùc töø heä thoáng naøy ñöôïc chuyeån bieán ñeán coâng chuùng moät caùch nhanh
choùng, ñeàu ñaën vaø tröïc tieáp. Noù vöøa phaûi höôùng tôùi caùc ñoái töôïng coâng chuùng noùi
chung, vöøa phaûi höôùng tôùi caùc nhoùm coâng chuùng cuï theå.
Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng truyeàn thoâng ñaïi chuùng thöôøng xuyeân chòu söï taùc
ñoäng töø hai phía: phía thöù nhaát, laø caùc thieát cheá xaõhoäi maø baùo chí laø coâng cuï; phía
thöù hai, laø coâng chuùng cuûa baùo chí. Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhoùm coâng chuùng vôùi
caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng raát khaùc nhau do nhöõng khaùc bieät veà ñòa
vò xaõ hoäi, veà quyeàn löïc giai caáp, caùc yeáu toá taâm lyù vaø cöôøng ñoä giao tieáp cuûa moái
quan heä giöõa baùo chí vaø coâng chuùng trong vieäc hình thaønh vaø theå hieän dö luaän xaõ
hoäi mang tích chaát bieän chöùng. Moät maët, caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng
nhaèm thoaû maõn toái ña caùc nhu caàu ngaøy caøng taêng cuûa coâng chuùng; maët khaùc,
baûn thaân coâng chuùng laïi ñaët ra caùc yeâu caàu môùi ñoái vôùi hoaït ñoäng cho heä thoáng
naøy, neân söï taêng tröôûng moái quan heä aáy theå hieän tính tích cöïc chính trò – xaõhoäi
cuûa heä thoáng baùo chí vaø cuûa caû coâng chuùng baùo chí.
Thoâng tin ñaïi chuùng seõ cung caáp cho caùc caù nhaân nhöõng vaán ñeà thôøi söï caàn
thieát. Tuy nhieân, khoâng phaûi moïi vaán ñeà maø thoâng tin ñaïi chuùng ñöa ñeán cho
coâng chuùng ñeàu taïo ra söï quan taâm cuûa hoï. Nhöõng vaán ñeà coù yù nghóa vôùi hoï, caùc
caù nhaân seõ hình thaønh quan ñieåm haønh ñoäng ban ñaàu coù theå döïa treân taâm theá xaõ
hoäi cuûa hoï veà nhöõng vaán ñeà ñoù. Treân cô sôû hình thaønh quan ñieåm ban ñaàu cuûa caù
nhaân, trao ñoåi thích öùng quan ñieåm thoâng qua caùc caù nhaân khaùc vaø nhoùm khaùc,
hoaëc qua thoâng tin ñaïi chuùng. Trong moãi nhoùm xaõ hoäi, caùc caù nhaân thuoäc nhoùm
ñoù thöôøng döïa vaøo moät soá chuaån möïc rieâng cuûa nhoùm ñeå ñaùnh giaù veà vaán ñeà maø
thoâng tin ñoù ñöa ra. Trong quaù trình töông taùc, moãi nhoùm seõ hình thaønh quan
ñieåm töông ñoái chung. Tuy nhieân, ñeå hình thaønh dö luaän xaõ hoäi, caùc quan ñieåm
cuûa caùc nhoùm laïi phaûi ñöôïc trao ñoåi vaø thích öùng vôùi nhau. Sau khi trong coäng
ñoàng xaõ hoäi cuûa taäp ñoaøn lôùn coù yù kieán töông ñoái chung thì dö luaän xaõ hoäi môùi
hình thaønh.
Thoâng thöôøng, dö luaän xa õhoäi môùi hình thaønh chæ ñöôïc coi laø tröôûng thaønh neáu
noù ñaùp öùng ñöôïc ñuû hai yeáu toá; coù thoâng tin; möùc ñoä saün saøng tieáp nhaän thoâng tin
cuûa quaàn chuùng. Caùc chính phuû neân nghe theo dö luaän tích cöïc, bôûi vì dö luaän xaõ
hoäi khoâng tích cöïc thoâng thöôøng mang tích chaát phaù hoaïi.
Dö luaän xaõ hoäi trieät tieâu, neáu vaán ñeà noù ñeà caäp ñeán ñöôïc giaûi quyeát theo
ñuùng caùch thöùc. Neáu vaán ñeà khoâng giaûi quyeát ñuùng caùch thöùc seõ naûy sinh dö luaän
xaõ hoäi môùi veà caùch giaûi quyeát vaán ñeà. Coøn dö luaän xaõ hoâò khoâng ñöôïc giaûi quyeát
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 54 -
thì dö luaän xaõ hoäi seõ chuyeån sang daïng tieàm naêng, hoaëc haønh ñoäng (vaät chaát
hoaù): baïo ñoäng, mít tinh… vaø cao nhôn nöõa laø caùch maïng xaõ hoäi.
2. Nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi baèng phöông phaùp xaõ hoäi hoïc
a) Phoûng vaán
Laø phöông phaùp tìm hieåu yù kieán thoâng qua hoûi vaø ñaùp. Baèng caùch naøy, ngöôøi
hoûi deã daøng baøy toû yù nghó, caûm xuùc cuûa mình hôn laø söû duïng phieáu ñieàu tra.
Ngöôøi nghieân cöùu coù theå söû duïng caâu hoûi moät caùch linh hoaït tuyø theo tình huoáng
cuûa vieäc phoûng vaán. Moät vaán ñeà quan troïng coù aûnh höôûng lôùn ñeán keát quaû phoûng
vaán laø sqöï tin caäy cuûa ngöôøi ñöôïc phoûng vaán vôùi ngöôøi ñi phoûng vaán, do ñoù caàn
laøm toát vieäc löïa choïn ngöôøi phoûng vaán, höôùng daãn thaùi ñoä caùch laøm vieäc cho hoï
(caùch hoûi, caùch noùi chuyeän, ghi cheùp…)
b) Ñieàu tra baèng phieáu ankeùt
Laø phöông phaùp söû duïng caùc phieáu ñieàu tra ghi saün moät baûng caâu hoûi göûi ñeán
cho ngöôøi ñöôïc nghieân cöùu. Sau ño,ù ngöôøi ñöôïc nghieân cöùu seõ traû lôøi caùc caâu hoûi
theo söï höôùng daãn cuûa caùc phieáu ñieàu tra. Thoâng thöôøng, ta duøng phöông phaùp
naøy ñeå tìm hieåu dö luaän xaõ hoäi, vì noù coù theå tìm hieåu ñöôïc yù kieán cuûa nhieàu
ngöôøi, nhöng chi phí töông ñoái ít vaø thôøi gian ngaén. Öu ñieåm cuûa phöông phaùp
naøy laø ôû tính muïc ñích, tính linh hoaït, khaû naêng thu thaäp ñöôïc döõ lieäu theo maãu
choïn nhaát ñònh. Nhöôïc ñieåm cuûa noù laø phaûi traûi qua nhieàu giai ñoaïn, khoâng theå
söûa chöõa nhöõng sai soùt trong quaù trình nghieân cöùu (thí duï, söï caåu thaû cuûa moät hay
hai ngöôøi laäp baûng ankeùt coù theå aûnh höôûng ñaùng keå ñeán vieäc ñaùnh giaù chung dö
luaän xaõ hoäi), nhöõng sai soùt coù lieân quan ñeán vieäc aùp duïng phöông phaùp choïn maãu
v.v.. cuõng caàn chuù yù ñeán söï khaùc bieät giöõa dö luaän trong khi tröng caàu yù kieán,
phaùt bieåu yù kieán taïi hoäi nghò tröôùc caùc taäp theå v.v vôùi nhöõng caâu traû lôøi trong
baûng ankeùt. Khoâng neân tuyeät ñoái hoaù vieäc ñieàu tra theo phieáu ankeùt, xem noù nhö
moät phöông phaùp vaïn naêng ñeå nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi.
3. Söû duïng caùc keát quaû ñieàu tra nghieân cöùu dö luaän xaõ hoäi
Vieäc nghieân cöùu ñieàu tra dö luaän xaõ hoäi phaûi phuïc vuï thieát thöïc cho coâng taùc
quaûn lyù xaõ hoäi. Keát quaû ñieàu tra phaûi ñöôïc söû duïng coù hieäu quaû môùi taùc ñoäng ñeán
quaù trình môû roäng daân chuû coâng khai, phaùt huy tích cöïc xaõ hoäi .Tuyø theo caùc chuû
ñeà nghieân cöùu vaø tình hình cuï theå trong thôøi gian ñoù caàn tính toaùn, caân nhaéc phaïm
vi, möùc ñoä, noäi dung coâng boá keát quaû ñieàu tra. Veà noäi dung coù theå coâng boá moät
phaàn hay toaøn boä keát quaû, veà phaïm vi coù theå chæ coâng boá ñeán nhöõng ñoái töôïng
caàn thieát hay coâng boá roäng raõi coâng khai ñeå söû duïng keát quaû nghieân cöùu.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 55 -
PHAÀN III: PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU XAÕ HOÄI HOÏC
CHÖÔNG I: MOÄT SOÁ PHÖÔNG PHAÙP VAØ KYÕ THUAÄT THU THAÄP
THOÂNG TIN XAÕ HOÄI HOÏC
I. Phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc
Theo töø ñieån xaõ hoäi hoïc phöông Taây hieän ñaïi, phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc laø
hoïc thuyeát veà phöông phaùp nhaän thöùc xaõ hoäi, laø heä thoáng caùc nguyeân taéc cuûa
trieát hoïc xaõ hoäi vaø lòch söû trieát hoïc, nhaèm giaûi thích con ñöôøng vaø luaän giaûi cho
nhöõng phöông phaùp ñeå xaây döïng, laøm taêng tröôûng vaø vaän duïng tri thöùc xaõ hoäi
hoïc.
Phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc ñöôïc döïa treân nhöõng ñònh ñeà baûn theå luaän veà
nhöõng ñaëc tröng cuûa hieän thöïc xaõ hoäi, vì theá, tuyø thuoäc vaøo nhöõng heä bieán thaùi coù
tính chaát theá giôùi quan trong xaõ hoäi maø noù coù theå ñöôïc chia ra thaønh caùc loaïi
phöông phaùp luaän xaõ hoäi hoïc khaùc nhau.
1. Phöông phaùp nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc
Ñaây laø moät heä thoáng caùc nguyeân taéc nhaèm laøm coâng cuï cho söï phaân tích vaø
nghieân cöùu xaõ hoäi, baùo goàm:
- Nhöõng nguyeân taéc toå chöùc haønh ñoäng.
- Toaøn boä nhöõng thuû phaùp vaø phöông thöùc haønh ñoäng (caùch thöùc vaø sô ñoà hoaït
ñoäng).
- Phöông phaùp bao goàm theå thöùc, töùc laø trình töï hoaït ñoäng (trình töïa thao taùc).
2. Heä phöông phaùp
Söï raøng buoäc hay lieân keát cua moät vaøi phöông phaùp vaø nhöõng theå thöùc töông
öùng trong moät cuoäc nghieân cöùu naøo ñoù taïo ra moät heä phöông phaùp. Ñoù laø söï löïa
choïn hay nghieân cöùu moät boä coâng cuï phöông phaùp, moät toång theå caùc phöông phaùp,
chieán löôïc phöông phaùp vaø trình töï aùp duïng caùc phöông phaùp.
Heä phöông phaùp söû duïng caû caùc theå thöùc töông öùng. Heä phöông phaùp hay boä
coâng cuï phöông phaùp coù theå ñöôïc aùp duïng cho moät coâng trình nghieân cöùu. Heä
phöông phaùp bao haøm caû kyõ thuaät nghieân cöùu.
3. Kyõ thuaät nghieân cöùu
Kyõ thuaät nghieân cöùu laø söï thöïc hieän phöông phaùp ôû möùc ñoä cuûa nhöõng thao taùc
ñôn giaûn nhaát, song laïi ñöôïc hoaøn thieän ñeán möùc cao nhaát.
Kyõ thuaät coù theå bao goàm toaøn boä vaø trình töï nhöõng thuû phaùp laøm vieäc vôùi ñoái
töôïng nghieân cöùu.
Thí duï:
- Kyõ thuaät xöû lyù soá lieäu baèng chöông trình phaàn meàm SPSS
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 56 -
- Kyõ thuaät baûng hoûi
- Kyõ thuaät phaân loaïi vaø xöû lyù soá lieäu.
II. Caùc phöông phaùp vaø kyõ thuaät ñieàu tra xaõ hoäi hoïc
1. Phöông phaùp phaân tích taøi lieäu
Trong xaõ hoäi hoïc, taøi lieäu laø moät hieän vaät ñöôïc con ngöôøi taïo neân moät caùch ñaëc
bieät, duøng ñeå truyeàn tin hoaëc baûo löu thoâng tin (taøi lieäu khoâng bao haøm nhöõng hieän
vaät cuûa neàn vaên hoùa vaät chaát nhö: nhaø maùy, ñöôøng phoá, soâng ngoøi…). Coù boán loaïi
taøi lieäu: taøi lieäu vieát, taøi lieäu thoáng keâ, taøi lieäu ñieän quang vaø taøi lieäu ghi aâm.
2. Phöông phaùp quan saùt
Trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc, quan saùt laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin xaõ hoäi
sô caáp veà ñoái töôïng nghieân cöùu baèng caùch tri giaùc tröïc tieáp vaø ghi cheùp laïi nhöõng
nhaân toá coù lieân quan ñeán ñoái töôïng nghieân cöùu vaø muïc ñích nghieân cöùu.
Ñaëc ñieåm cuûa quan saùt
Quan saùt phaûi ñaûm baûo tính heä thoáng, tính muïc ñích vaø tính keát hoaïch (thoâng
thöôøng quan saùt chæ giöõ vai troø boå trôï cho caùc phöông phaùp khaùc). Noù ñöôïc söû duïng
khi:
- Nhöõng thoâng tin caàn thieát cho nhaø nghieân cöùu khoâng theå thu ñöôïc töø caùc
phöông phaùp khaùc.
- Tieán haønh ñoäc laäp, quan saùt mang laïi hieäu quaû hôn so vôùi phöông phaùp
chuyeân khoaû.
- Phuïc vuï nhöõng nghieãn cöùu döï ñònh thaêm doø.
- Boå sung cho vieäc trình baøy hay kieåm tra caùc giaû thuyeát coâng taùc.
- Kieåm tra hay xaùc nhaän nhöõng keát quaû thu ñöôïc töø caùc phöông phaùp khaùc.
Phöông phaùp quan saùt thöôøng boäc loä moät soá nhöôïc ñieåm, khoù khaên sau:
- Xaùc ñònh khaùch theå, muïc tieâu, nhieäm vuï, ñoái töôïng quan saùt.
- Xaùc ñònh thôøi haïn quan saùt, nhöõng yeâu caàu veà maët taøi chính.
- Döï kieán caùc phöông aùn khoù khaên khi quan saùt.
- Tieáp caän hieän tröôøng quan saùt, chuaån bò giaáy pheùp, nhöõng thuû tuïc tieáp xuùc
böôùc ñaàu.
- Löïa choïn caùc phöông aùn quan saùt vaøvaïch ra caùc theå thöùc löïa choïn khi quan
saùt.
- Chuaån bò taøi lieäu, keá hoaïch, thieát bò kyõ thuaät in aán, vaên baûn, vaên phoøng
phaåm.
- Thöïc haønh quan saùt.
- Caùc caùch thöùc thu thaäp thoâng tin ñöôïc söû duïng khi quan saùt:
+ Quan saùt khoâng cô caáu hoaù vaø cô caáu hoaù
+ Quan saùt tham döï vaø quan saùt khoâng tham döï.
+ Quan saùt hieän töôïng vaø quan saùt trong phoøng thí nghieäm.
+ Quan saùt heä thoáng vaø quan saùt ngaãu nhieân.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 57 -
3. Phöông phaùp tröng caàu yù kieán.
Tröng caàu yù kieán laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin xaõ hoäi sô caáp tröïc tieáp baèng
lôøi (phoûng vaán) hoaëc giaùn tieáp baèng baûng caâu hoûi (ankeùt) hoaëc baèng söï keát hôïp caû
hai phöông phaùp ñoù.
Phöông phaùp naøy chieám moät vò trí chuû ñaïo trong phöông phaùp thu thaäp thoâng tin
xaõ hoäi sô caáp, vì noù thu ñöôïc löôïng thoâng tin phong phuù vaø coù chaát löôïng.
a. Phöông phaùp phoûng vaán
Laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin qua hoûi vaø ñaùp. Ngöôøi ñieàu tra ñaët caâu hoûi cho
ñoái töôïng caàn ñöôïc khaûo saùt, sau ñoù ghi vaøo phieáu hoaëc seõ taùi hieän noù vaøo phieáu khi
keát thuùc cuoäc phoûng vaán. Thoâng thöôøng, coù caùc loaïi phoûng vaán sau:
+ Phoûng vaán thöôøng vaø phoûng vaán saâu.
+ Phoûng vaán tieâu chuaån hoaù vaø phoûng vaán khoâng tieâu chuaån hoaù.
Phoûng vaán tieâu chuaån hoaù laø cuoäc phoûng vaán ñoái töôïng ñöôïc tieán haønh theo moät
trình töï nhaát ñònh, vôùi noäi dung ñaõ ñöôïc vaïch saün. Ñaëc ñieåm cuûa phoûng vaán loaïi naøy
laø tính chaát goø boù cöùng nhaéc cuûa noù. Trong cuoäc phoûng vaán tieâu chuaån hoaù, caû ngöôøi
phoûng vaán laãn ngöôøi ñöôïc phoûng vaán ñeàu phaûi tuaân theo moät trình töï nghieâm ngaët,
ngöôøi phoûng vaán khoâng ñöôïc töï yù thay ñoåi noäi dung hay traät töï cuûa caùc caâu hoûi.
Ñöông nhieân, caùc cuoäc phoûng vaán loaïi naøy raát tieän xöû lyù treân maùy vi tính caùc chæ baùo
taäp trung vaø ñaõ ñöôïc maõ hoaù saün töø tröôùc.
Phoûng vaán khoâng tieâu chuaån hoaù laø cuoäc ñaøm thoaïi töï do theo moät chuû ñeà ñaõ
ñöôïc vaïch saün. Cuoäc phoûng vaùn loaïi naøy tuyø theo tình huoáng cuï theå maø ñöa ra caùc
noäi dung caâu hoûi khaùc nhau, cuõng nhö thay ñoåi traät töï caâu hoûi, theâm bôùt yù kieán (trong
nhöõng tröôøng hôïp nhaát ñònh, ta coù theå goïi ñoù laø phoûng vaán saâu).
Phoûng vaán saâu (focused interview) laø nhöõng cuoäc phoûng vaán laáy yù kieán chuyeân
gia hoaëc ñi saâu vaøo tìm hieåu moät vaán ñeà chính trò hay kinh teá, xaõ hoäi phöùc taïp naøo
ñoù. Yeâu caàu ñoái vôùi ngöôøi tieán haønh cuoäc phoûng vaán naøy laø phaûi coù nhieàu kinh
nghieäm, hoïc vaán cao vaø söï am hieåu khaù saâu saéc lónh vöïc caàn ñöôïc khaûo saùt cuõng nhö
trình ñoä ñieâu luyeän vaø thaønh thaïo moät caùch nhuaàn nhuî ngheä thuaät phoûng vaán.
Ba nguyeân taéc thöïc hieän thaønh coâng cuoäc phoûng vaán saâu hay phoûng vaán nhoùm
ñaëc tröng laø:
+ Ngheä thuaät ñaët caâu hoûi taïi sao?
+ Ngheä thuaät laéng nghe.
+ Ngheä thuaät tieán haønh cuoäc phoûng vaán thaønh moät cuoäc ñieàu tra saùng taïo.
b) Phöông phaùp ankeùt
Ankeùt laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin giaùn tieáp qua baûng caâu hoûi (phieáu tìm
hieåu yù kieán).
Ñaëc tröng cuûa phöông phaùp an keùt laø ngöôøi ta chæ söû duïng moät baûng caâu hoûi ñaõ
ñöôïc quy chuaån duøng ñeå hoûi chung cho taát caû nhöõng ngöôøi naèm trong maãu ñieàu tra
(theo moät theå thöùc löïa choïn nhaát ñònh naøo ñaáy). Thoâng thöôøng, ngöôøi hoûi vaø ñaùp
khoâng tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi nhau maø thoâng qua coäng taùc vieân.
Nhöõng cuoäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc söû duïng phöông phaùp naøy ñoøi hoûi phaûi ñaàu tö
nhieàu thôøi gian ñeå soaïn thaûo ra moät baûng caâu hoûi thaät söï coâng phu, khoa hoïc , phuø
hôïp vôùi ñoái töôïng, phaûi coù traùch nhieäm khoa hoïc nghieâm tuùc trong tieán haønh troïn
maãu ñaïi dieän; phoái hôïp, coäng taùc, ñieàu tra linh hoaït, aên yù giöõa nhaø nghieân cöùu vôùi
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 58 -
coäng taùc vieân vaø nhöõng ngöôøi höõu quan noùi chung. Tuy nhieân, baèng phöông phaùp
ñieàu tra ankeùt, chuùng ta coù theå ( trong cuøng moät luùc) thu thaäp ñöôïc yù kieán cuûa nhieàu
ngöôøi, vôùi moät boä chæ baùo khaù nhieàu chieàuvaø tieän xöû lyù baèng maùy vi tính.
Phöông phaùp ñieàu tra ankeùt ñöôïc tieán haønh theo hai phöông thöùc sau:
+ Qua coäng taùc vieân.
+ Göûi phieáu ñeán ngöôøi ñöôïc hoûi qua böu ñieän.
Ñieàu ñaùng löu yùlaø khi tieán haønh ñieàu tra ankeùt qua ñöôøng böu ñieän caàn phaûi phaùt
soá phieáu dö ra cho nhöõng nhoùm xaõ hoäi coù khaû naêng khoâng göûi ñuû soá phieáu veà cho
nhaø nghieân cöùu ( theo moät tyû leä nhaát ñònh cuûa nhoùm xaõ hoäi ñöôïc choïn). Soá dö ñoù laø
bao nhieâu tuyø thuoäc vaøo kinh nghieäm ñieàu tracuûa nhaønghien cöùu.
- So saùnh vieäc söû duïng phöông phaùp phoûng vaán vôùi phöông phaùp ankeùt:
Veà maët kyõ thuaät: cuoäc ñieàu tra baèng phöông phoûng vaán, ñöôïc tieán haønh thoâng
qua hoûi vaø ñaùp, ngöôøi phoûng vaán vaø ñoái töôïng ñöôïc khaûo saùt tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi
nhau. Cuoäc ñieàu tra baèng phöông phaùp ankeùt ñöôïc tieán haønh thoâng qua caâu hoûi baèng
vaên baûn moät caùch giaùn tieáp thoâng qua caùc coäng taùc vieân. ÔÛ phöông phaùp phoûng vaán
thoâng tin, thu ñöôïc saâu saéc hôn nhöng ñoøi hoûi chuyeân gia phaûi coù trình ñoä cao; ôû
phöông phaùp ankeùt, thoâng tin thu ñöôïc phong phuù hôn, söï chuaån bò laïi coâng phu hôn.
Ngoaøi ra, phoûng vaán (ñaëc bieät laø phoûng vaán saâu) laø moät trong nhöõng phöông phaùp
ñònh tính côù baûn. Noù laø phöông phaùp kyõ thuaät chuyeân moân ñöôïc söû duïng ñeå tìm hieåu
saâu saéc veà caùc phaûn öùng trong suy nghó, thaùi ñoä, tình caûm, ñoäng cô, loøng tin, quan
ñieåm, chính kieán vaø nhöõng nguyeân nhaân vì sao ñaõ daãn ñeán caùch öùng xöû cuûa con
ngöôøi (nguyeân nhaân cuûa ñoäng cô haønh ñoäng?).
Traùi laïi, phöông phaùp ankeùt laïi laø moät phöông phaùp nghieân cöùu ñònh löôïng. Noù
chuû yeáu ñi vaøo thu thaäp caùc haønh ñoäng, söï vieäc, xaùc ñònh caùc quy moâ kích thöôùc cuûa
nhoùm chæ baùo caùc töông quan veà soá löôïng giöõa caùc bieán soá cuûa caùc hieän töôïng nhaát
ñònh. Ngöôøi ñöôïc hoûi qua phieáu ankeùt thöôøng phaûi traû lôøi caùc caâu hoûi: coù bao nhieâu,
nhieàu ít theá naøo…., nhöõng caâu hoûi daïng naøy duøng ñeå ño möùc ñoä vaø trieån voïng cuûa
caùc haønh ñoäng.
Phoûng vaán laø moät quaù trình tìm kieám, khaùm phaù, thöôøng gaén boù vôùi moät soá ít ñoái
töôïng nghieân cöùu vaø hoï thöôøng khoâng naèm trong moät lôùp cô baûn (ñoàng nhaát). Thí duï,
tìm hieåu phöông höôùng vaø trieån voïng hoaït ñoäng cuûa moät doanh nghieäp naøo ñoù. Cuoäc
khaûo saùt seõ khoâng ñaët ra nhöõng caâu hoûichung ñoàng loaït cho moïi ñoái töôïng (nhö
phöông phaùp ankeùt) maø ñi vaøo caùc khía caïnh khaùc nhau. Thí duï, xí nghieäp coù bao
nhieâu coâng nhaân baäc cao, bao nhieâu coâng nhaân nö, vieân chöùc phuï traùch nhaân baäc cao,
bao nhieâu coâng nhaân nöõ, vieân chöùc phuï traùch laø bao nhieâu ..v..v Thoâng tin ôû ñaây goàm
nhieàu chieàu phöùc taïp ña daïng; thaäm chí raát khaùc nhau veà moät vaán ñeà naøo ñoù. Maët
khaùc, thoâng tin mang tính caù nhaân, noù gaén vôùi boái caûnh cuï theå döôùi daïng ngoân ngöõ,
khoù coù theå nhaän bieát roõ raøng nhö laø moät bieán soá. Trong khi ñoù, ôû phöông phaùp ankeùt
laïi ñöôïc tieán haønh treân moät baûng caâu hoûi ñaõ ñöôïc quy chuaån chung cho moïi ñoái
töôïng (nhoùm xaõ hoäi thöôøng coù quy moâ lôùn: vaøi traêm, vaøi ngaøn phieáu). Thoâng tin thu
ñöôïc töø phöông phaùp naøy chæ cho bieát thaùi ñoä maø chöa bieát ñöôïc ñoäng cô, nguyeân
nhaân, thoâng tin thöôøng bieåu ñaït moät caùch ñôn giaûn khoâng coù teân goïi (noù chæ quan taâm
ñeán nhöõng ñaëc tröng chung cuûa caùc taäp hôïp maø khoâng ñi saâu vaøo nghieân cöùu töøng
ngöôøi cuï theå). Thoâng tin thu ñöôïc ôû phöông phaùp naøy cuõng thöôøng bieåu hieän döôùi
daïng caùc söï kieän, con soá (noù laø keát quaû cuûa caùc pheùp ñeám). Tuy nhieân, caùc chæ baùo
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 59 -
trong phieáu ñieàu tra ankeùt ñeàu ñaõ ñöôïc maõ hoaù, do vaäy raát tieän cho vieäc xöû lyù baèng
maùy vi tính.
Ñoái vôùi phöông phaùp phoûng vaán, yeâu caàu veà söï löïa choïn maãu ñaïi dieän khoâng quaù
chaët cheõ. ÔÛ ñaây, coù theå xem nheï tính heä thoáng, coù tính meàm deûo. Nhaø nghieân cöùu coù
theå thay ñoåi moät soá traät töï thao taùc trong nghieân cöùu, thaäm chí caû ñoái töôïng phoûng
vaán. ÔÛ phöông phaùp ankeùt yeâu caàu veà choïn maãu ñaïi dieän heát söùc nghieâm ngaët (keå caû
quaù trình thao taùc choïn maãu laãn vieäc tuaân thuû theo nhöõng caùch thöùc choïn maãu trong
thöïc tieãn cuûa cuoäc ñieàu tra).
Ñoái vôùi phöông phaùp phoûng vaán, vieäc thu thaäp thoâng tin thöôøng do nhaø nghieân
cöùu – ngöôøi laäp ra heä thoáng giaû thieát vaø keá hoaïch nghieân cöùu thöïc hieän toát hôn laø do
ngöôøi phoûng vaán ñöôïc ñaøo taïo toát. Traùi laïi, ôû phöông phaùp ankeùt, quaù trình naøy thoâng
qua coäng taùc vieân ñaõ ñöôïc taäp huaán chu ñaùo. Phöông phaùp phoûng vaán, ñoøi hoûi ngöôøi
ñieàu tra phaûi söû duïng nhieàu thoâng tin trong moät khoaûng thôøi gian ngaén nhaát ñònh, neân
ngöôøi phoûng vaán phaûi coù naêng löïc cao, khaû naêng thoâng tin coù hieäu quaû, kyõ naêng ngoân
ngöõ, ngheä thuaät phoûng vaán ñieâu luyeän. ÔÛ phöông phaùp ankeùt yeâu caàu naøy laïi khoâng
caàn cao nhö vaäy. Nhöõng thoâng tin thu ñöôïc töø phoûng vaán khoâng baøo giôø nhaèm khaúng
ñònh moät caùch quaù chaéc chaén moät keát luaän naøo ñoù hay ñöa ra moät suy luaän qua roäng
cho moät taäp hôïp xaõ hoäi roäng lôùn. Trong khi ñoù, nhöõng thoâng tin thu ñöôïc töø phöông
phaùp ankeùt thöôøng mang laïi tính khaúng ñònh cao vaø mang tính ñaïi dieän cho moät taäp
hôïp xaõ hoäi ñoâng ngöôøi.
Khi söû duïng phöông phaùp phoûng vaán, ngöôøi ta thöôøng söû duïng nhieàu caùch thöùc
phaân tích taâm lyù; ngöôïc laïi, phöông phaùp ankeùt laïi söû duïng nhieàu caùch thöùc moâ taû,
thoâng keâ.
c) Phöông phaùp meâtric xaõ hoäi
Ñaây laø moät bieán theå ñoäc ñaùo cuûa phöông phaùp phaùt vaán nhaèm laøm saùng roõ cô caáu
vaø tính chaát cuûa caùc quan heä giöõa caùc caù nhaân trong caùc nhoùm, caùc taäp theå vôùi nhau.
Nhöõng moái lieân heä giöõa caùc thaønh vieân trong taäp theå ñöôïc phaùt hieän treân cô sôû cuûa
söï löïa choïn, khöôùc töø hay boû maëc moät thaønh vieân ñöôïc tröng caàu yù kieán, vôùi moät
thaønh vieân khaùc cuûa taäp theå vôùi tö caùch laø ngöôøi tham gia hoaït ñoäng chung.
Vieäc vaän duïng phöông phaùp metric xaõ hoäi cho pheùp xaùc ñònh möùc ñoä ñoaøn keát
hay chia reõ, thaùi ñoä thieän chí, uûng hoä hay aùc caûm, möùc ñoä hoaø hôïp saün saøng muoán
ñöôïc coäng taùc hay döûng döng, kìch ñòch cuûa caùc thaønh vieân trong nhoùm. Thoâng
thöôøng, phöông phaùp meâtric xaõ hoäi ñöôïc tieán haønh baèng moät cuoäc phoûng vaán caù
nhaân. Nhaø nghieân cöùu tieáp xuùc tröïc dieän vôùi ñoái töôïng ñöôïc khaûo saùt.
- Caùc tieâu chí meâtric xaõ hoäi:
+ Löïa choïn: coù nghía laø yù muoán cuûa moät caù nhaân naøo ñoù ñöôïc cuøng coäng taùc vôùi
moät caù nhaân khaùc.
+ Khöôùc töø: laø söï töø choái khoâng muoán coäng taùc hay hôïp taùc vôùi moät ngöôøi naøo
ñoù.
+ Boû maëc: laø söï khoâng chuù yù cuûa moät ngöôøi naøo ñoù ñeán moät ngöôøi khaùc (khoâng
khöôùc töø vaø cuõng khoâng löïa choïn).
Vaän duïng phöông phaùp meâtric xaõ hoäi coù yù nghóa raát quan troïng trong vieäc löïa
choïn caùc kíp laõnh ñaïo, quaûn lyù, kíp laøm vieäc aên yù coù hieäu quaû, khaéc phuïc hoaëc haïn
cheá ñöôïc nhöõng ban quaûn lyù hay nhoùm lao ñoäng thöôøng xuyeân maát ñoaøn keát, xung
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 60 -
ñoät laãn nhau töø ñaây maø daãn ñeán söï laõng phí veà maët sinh löïc, vaät tö cuõng nhö nhöõng
thieät haïi höõu hình vaø voâ hình khaùc.
4. Phöông phaùp thöïc nghieäm
Thöïc nghieäm laø phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc coù söï taùc ñoäng tích cöïc ñeán
moät tieán trình naøo ñoù vôùi muïc ñích nhaän thöùc khoa hoïc, töùc laø thoâng qua vieäc kieåm
tra giaû thuyeát naøy hay giaû thuyeát khaùc ñeå coù nhöõng tri thöùc môùi coù giaù trò lyù luaän vaø
thöïc tieãn.
Cuõng coù theå hieåu thöïc nghieäm laø phöông phaùp thu nhaän vaø phaân tích caùc taøi lieäu
kinh nghieä nhaèm kieåm tra giaû thuyeát veà nhöõng moái quan heä nhaân quaû giöõa caùc hieän
töôïng vaø caùc quaù trình xaõ hoäi.
Phöông phaùp thöïc nghieäm thöïc chaát laø moät quaù trình maø nhaø nghieân cöùu caàn taùch
ra khoûi ñoái töôïng nghieân cöùu nhöõng bieán soá ñoäc laäp vaø caùc bieán soá phuï thuoäc , chuû
ñoäng taùc ñoäng leân nhöõng bieán soá ñoäc laäp moät “löïc” nhaát ñònh naøo ñoù nhaèm theo doõi
nhöõng bieán ñoåi dieãn ra ôû caùc bieán soá phuï thuoäc.
Tieán haønh thöïc nghieäm caàn baûo ñaûm tính coù caên cöù beân trong cuûa noù – töùc laø xaùc
ñònh ñöôïc moái quan heä phuï thuoäc mang tính nhaân – quaû, giöõa bieán ñoåi cuûa caùc bieán
soá ñoäc laäp vaø caùc bieán soá phuï thuoäc. Ngoaøi ra, thöïc nghieäm phaûi baûo ñaûm tính coù caên
cöù beân ngoaøi cuûa noù, nghóa laø nhöõng keát luaän ruùt ra ñöôïc töø nhöõng thöïc nghieäm coù
theå ngoaïi suy (hay öùng duïng) sang nhöõng tình huoáng töông töï coù ñieàu kieän töông
ñoàng.
Giöõa phöông phaùp quan saùt vaø phöông phaùp thöïc nghieäm coù söï khaùc bieät côù baûn:
phöông phaùp quan saùt nghieân cöùu ñoái töôïng ôû traïng thaùi töï nhieân, khoâng coù söï taùc
ñoäng naøo laøm bieán ñoåi noù.Thöïc nghieäm laø phöông phaùp nghieân cöùu caùc hieän töôïng
thoâng qua moät söï can thieäp tích cöïc coù muïc ñích laøm bieán ñoåi tieán trình töï nhieân cuûa
ñoái töôïng, nhaèm kieåm tra moät giaû thieát nhaát ñònh, töø ñoù mang laïi nhöõng tri thöùc môùi
veà noù.
Thöïc nghieäm laø söï quan saùt taäp trung, nhaèm vaøo vieäc caûi taïo ñoái töôïng treân cô sôû
cuûa moät giaû thuuyeát laøm vieäc nhaát ñònh.
Ñoái töôïng cuûa nghieân cöùu thöïc nghieäm coù theå laø moät phöông phaùp nghieân cöùu
môùi hoaëc laø moät phöông phaùp hoaït ñoäng môùi.
Thöïc nghieäm laø moät giai ñoaïn cuûa nhaän thöùc khoa hoïc vaø hoaït ñoäng thöïc tieãn.
Moãi khi caùc giaû thuyeát khoa hoïc ñaõ ñöôïc thöïc nghieäm chöùng minh laø ñuùng, luùc ñoù noù
trôû thaønh moät phöông tieän chaéc chaén vaø tin caäy cho hoaït ñoäng caûi taïo hieän thöïc cuûa
con ngöôøi.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 61 -
CHÖÔNG II: CAÙC BÖÔÙC TIEÁN HAØNH ÑIEÀU TRA XAÕ HOÄI HOÏC
Muïc ñích cuûa caùc cuoäc ñieàu tra laø nhaèm thu thaäp ñöôïc nhöõng thoâng tin ñaùng tin
caäy, chuaån xaùc ñeå laøm cô sôû vaø chaát lieäu cho nhöõng phaân tích lyù luaän vaø nhöõng öùng
duïng thöïc tieãn trong coâng taùc quaûn lyù. Ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích ñoù, chuùng ta caàn phaûi
coù moät toång theå caùc tri thöùc xaõ hoäi hoïc roäng lôùn, nhuaàn nhuyeãn vaø thaønh thaïo veà vieäc
söû duïng nhöõng phöông phaùp, theå thöùc vaø kyõ thuaät ñieàu tra. Ba giai ñoaïn cô baûn laø:
- Giai ñoaïn chuaån bò: bao goàm vieäc xaây döïng khung lyù thuyeát, soaïn thaûo baèng
caâu hoûi, choïn phöông phaùp vaø maãu ñieàu tra.
- Giai ñoaïn thu thaäp thoâng tin.
- Giai ñoaïn söû lyù vaø phaân tích thoâng tin.
Giai ñoaïn naøy thöôøng ñöôïc chia thaønh naêm böôùc:
1. Xaây döïng khung lyù thuyeát
a) Xaùc ñònh vaán ñeà vaø teân ñeà taøi nghieân cöùu
Xaùc ñònh vaán ñeà nghieân cöùu coù nghóa laø nhaø nghieân cöùu phaûi traû lôøi ñöôïc caâu hoûi sau
ñaây:
1. Nghieân cöùu noäi dung gì? ( Nghieân cöùu vaán ñeà gì?)
2. Nghieân cöùu ñoái töôïng naøo? (Nghieân cöùu ai?)
3. Nghieân cöùu ôû ñòa baøn naøo? ( Nghieân cöùu ôû ñaâu?)
4. Söû dung kieåu loaïi nghieân cöùu gì?
Xaùc ñònh ñeà taøi nghieân cöùu coù nghóa laø caàn phaûi laøm roõ khaùch theå hay ñoái töôïng cuûa
cuoäc ñieàu tra. Ñoái töôïng nghieân cöùu laø nhöõng ñaëc tröng xaõ hoäi, nhöõng quy luaät vaø
nhöõng vaán ñeà coù tính quy luaät xaõ hoäi maø cuoäc nghieân cöùu phaûi höôùng vaøo ñoù ñeå laøm
baät leân nhöõng vaán ñeà coù tính baûn chaát cuûa noù.
b) Xaùc ñònh muïc ñích vaø nhieäm vuï cuûa cuoäc ñieàu tra
Muïc ñích laø höôùng tìm kieám chuû yeáu caùc thoâng tin cuûa cuoäc ñieàu tra, noù laø keát
quaû caàn phaûi ñaït ñöôïc cuûa cuoäc ñieàu tra.
Caàn phaûi laøm saùng toû muïc ñích cuûa cuoäc nghieân cöùu bôûi vì, muïc ñích seõ quy ñònh
nhieäm vuï vaø phöông phaùp tieán haønh ñieàu tra. Ñöông nhieân, ñieàu quan troïng laø phaûi
laøm roõ töông quan giöõa caùc muïc ñích lyù luaän vaø thöïc tieãn, töø ñoù maø cuoäc nghieân cöùu
caàn phaûi höôùng vaøo.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 62 -
c) Xaây döïng caùc giaû thuyeát nghieân cöùu.
Giaû thuyeát trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc laø söï giaû ñònh coù caên cöù khoa hoïc veà cô
caáu caùc ñoái töôïng, veà tính chaát cuûa caùc yeáu toá vaø caùc lieân heä taïo neân caùc ñoái töôïng
ñoù, veà cô cheá hoaït ñoäng vaø phaùt trieån cuûa chuùng.
Cuõng coù theå hieåu giaû thuyeát nhö laø nhöõng giaû ñònh veà vaán ñeà caàn nghieân cöùu maø
chuùng ta thu ñöôïc qua cuoäc ñieàu tra. Noù laø nhöõng nhaän thöùc sô boä veà vaán ñeà ñöôïc
nghieân cöùu cho ta bieát nhöõng yù nieäm veà ñaëc tröng, xu höôùng vaø tính quy luaät cuûa caùc
quaù trình xaõ hoäi maø chuùng ta tieán haønh khaûo saùt. Thoâng thöôøng, giaû thuyeát ñöôïc bieåu
hieän döôùi caùc meänh ñeà coù daïng nhö: vì theá naøy thì theá kia, neáu vaán ñeà naøy….thì theá
kia, caøng theá naøy…thì theá kia, trong ñieàu kieän naøy…..thì theá kia..v..v
Trong quaù trình xaây döïng caùc giaû thuyeát, caàn löu yù nhöõng vaán ñeà sau ñaây:
-Nhöõng gia ûthuyeát ñöa rakhoâng ñöôïc maâu thuaãn vôùi nhöõng quy luaät ñaõ ñöôïc xaùc
ñònh hoaëc nhöõng keát quaû ñaõ ñöôïc kieåm nghieäm laø ñuùng tröôùc ñoù. Trong tröôøng hôïp
ñaëc bieät, giaû thuyeát ñöa ra coù theå maâu thuaãn vôùi keát quaû xaõ hoäi xaùc nhaän tröôùc ñoù.
Luùc naøy ngöôøi laäp giaû thuyeát phaûi ñöa ra caùc ñieàu kieän môùi hoaëc phaûi giaûi thích…
- Giaû thuyeát ñöa ra phaûi phuø hôïp vôùi nhöõng nguyeân lyù xuaát phaùt cuûa chuû nghóa
duy vaät lòch söû ( muïc ñích cuûa noù laø deã saøng loïc caùc giaû thuyeát leäch laïc, löïa choïn
nhöõng giaû thuyeát ñaùng tin caäy, phuø hôïp vôùi cuoäc nghieân cöùu).
- Giaû thuyeát phaûi kieåm tra trong quaù trình nghieân cöùu hay trong thöïc tieãn. Xaây
döïng giaû thuyeát caàn chuù yù hai maët:
+ Taäp hôïp caùc nguyeân nhaân daãn ñeán moät hieän töôïng naøo ñoù.
+ Caùc nguyeân nhaân ñoù coù theå kieåm tra ñöôïc.
- Vieäc phaân tích loâgíc cuûa caùc giaû thuyeát phaûi khaúng ñònh ñöôïc tính khoâng maâu
thuaãn cuûa noù, cho pheùp traû lôøi caùc caâu hoûi veà moät soá meänh ñeà cuûa giaû thuyeát xem coù
phaûi laø giaû taïo hay khoâng ( ôû ñaây bao haøm caùc thao taùc loâgíc, caùc ñònh nghóa thao taùc
vaø quy taéc kyù hieäu).
Giaû thuyeát ñöa ra coù theå seõ ñöôïc keát quaû cuûa cuoäc ñieàu tra xaùc nhaän laø ñuùng
song cuõng coù theå baùc boû noù trong tröôøng hôïp bò phuû nhaän, chuùng ta caàn xaây döïng laïi
giaû thuyeát. Tuyø thuoäc vaøo vaán ñeà nghieân cöùu maø soá löôïng giaû thuyeát ñöôïc ñöa ra
nhieàu hay ít. Song trong moãi cuoäc nghieân cöùu thöôøng laø coù moät giaû thuyeát chính vaø
moät giaû thuyeát boå trôï -caùc giaû thuyeát hoã trôï coù nhieäm vuï boå sung vaø giaûi thích cho
giaû thuyeát chính .
Ngoaøi hai loaïi giaû thuyeát chính vaø boå trôï ra, ngöôøi ta coøn chia giaû thuyeát ra laøm 3
loaïi sau:
Giaû thuyeát moâ taû, nhaèm chæ ra nhöõng ñaëc tröng vaø thöïc traïng cuûa ñoái töôïng, giaû
thuyeát giaûi thích nhaèm chæ ra nhöõng nguyeân nhaân cuûa moät hieän töôïng xaõ hoäi, giaû
thuyeát xu höôùng nhaèm chæ ra xu höôùng seõ dieãn ra trong töông lai cuûa moät hieän töôïng
hay moät quaù thình xaõ hoäi naøo ñoù.
d) Xaây döïng moâ hình lyù luaän, thao taùc caùc khaùi nieäm, xaùc dònh caùc chæ baùo
Ñaây laø khaâu quan troïng cuûa moät coâng trình nghieân cöùu thöïc nghieäm, noù cho pheùp
chuùng ta coù theå taùi taïo ñöôïc vaán ñeà nghieân cöùu vaø ño löôøng tröïc tieáp caùc vaán ñeà
ñöôïc neâu ra.
- Moâ hình lyù luaän
Moâ hình lyù luaän bao goàm: moät heä thoângs caùc khaùi nieäm giuùp ta ñaùnh giaù, khaùi
quaùt baûn chaát cuûa hieän töôïng ôû vaán ñeà maø ta nghieân cöùu. Moâ hình lyù luaän ñöôïc ruùt ra
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 63 -
töø hieän thöïc sinh ñoäng. Vì vaäy, noù cuõng phaûn aùnh ñöôïc nhöõng moái lieân heä, quan heä
coù tính chaát baûn chaát cuûa ñoái töôïng vaø phaûi baûo ñaûm söï töông ñoàng vôùi keát caáu cuûa
khaùch theå. Moâ hình lyù luaän phaûi ñöôïc bieåu hieän baèng ngoân ngöõ khoa hoïc vaø ñöôïc
moïi ngöôøi cuøng hieåu theo moät nghóa.
Thao taùc hoaù khaùi nieäm
Thoa taùc hoaù caùc khaùi nieäm laø nhöõng thao taùc loâgíc nhaèm chuyeån nhöõng khaùi
nieäm phöùc taïp thaønh ñôn giaûn, chung thaønh keùm chung hôn. Thoâng thöôøng, trong moät
cuoäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc, chuùng ta phaûi tieáp xuùc vôùi nhöõng khaùi nieäm lyù luaän tröøu
töôïng. Nhieäm vuï cuûa nhaø xaõ hoäi hoïc laø phaûi chuyeån nhöõng khaùi nieäm tröøu töôïng
sang nhöõng khaùi nieäm thöïc nghieäm ít tröøu töôïng hôn, sau ñoù laø chuyeån töø caùc khaùi
nieäm thöïc nghieäm sang chæ baùo.
- Xaùc ñònh caùc chæ baùo
Ñaây laø quaù trình cuï theå hoaù caùc khaùi nieäm thöïc nghieäm thaønh caùc ñôn vò coù theå
ño löôøng vaø quan saùt ñöôïc.
Nhôø coù quaù trình thao taùc hoaù caùc khaùi nieäm vaø xaùc ñònh caùc chæ baùo maø chuùng ta
coù cô sôû ñeå thu thaäp thoâng tin thöïc teá, söû duïng ñöôïc caùc phöông phaùp ñònh löôïng ñeå
ño löôøng nhöõng hieän töôïng vaø caùc daáu hieäu bieåu hieän ra beân ngoaøi cuûa moät ñoái
töôïng hoaëc moät nhoùm xaõ hoäi naøo ñoù, töø ñoù maø coù theå hieåu ñöôïc noäi dung vaø baûn chaát
aån daáu beân trong cuûa ñoái töôïng.
2. Choïn phöông phaùp ñieàu tra
Trong ñieàu tra xaõ hoäi hoïc, ñeå thu thaäp thoâng tin caùbieät (sô caáp)vaø caùc thoâng tin
khaùc, ngöôøi ta söû duïng moät soá phöông thoâng duïng nhö sau: phaân tích taøi lieäu, quan
saùt, phaùt vaán (phoûng vaán, ankeùt, meâtric xaõ hoäi) , thöïc nghieäm.
Thoâng thöôøng, trong moãi cuoäc ñieàu tra, nhaø nghieân cöùu thöôøng söû duïng moät nhoùm
caùc phöông phaùp coù yù nghóa boå sung cho nhau. Trrong moãi nhoùm, laïi choïn moät hoaëc
hai phöông phaùp laøm phöông phaùp chính ( coù yù nghóa chuû ñaïo) trong cuoäc nghieân
cöùu, coøn caùc phöông phaùp khaùc chæ ñoùng vai troø hoã trôï.
Vieäc löïa choïn moät nhoùm caùc phöông phaùp ( hay moät phöông phaùp naøo ñoù laøm
chính) laø tuyø thuoäc vaøo muïc ñích, yeâu caàu cuûa cuoäc nghieân cöùu cuõng nhö khaû naêng
taøi chính, trang thieát bò kyõ thuaät vaø caùc thoâng tin coù saün.
3. Xaây döïng baûng hoûi
Baûng caâu hoûi laø phöông phaùp thu thaäp thoâng tin caù bieät theo ñeà taøi nghieân cöùu,
laø toå hôïp caùc caâu hoûi, chæt baùo ñaõ ñöôïc vaïch ra nhaèm khai thaùc vaø thu thaäp thoâng tin
treân cô sôû cuûa caùc giaû thuyeát vaø muïc ñích cuûa cuoäc ñieàu tra. Baûng caâu hoûi thöôøng
duøng trong caùc tröôøng hôïp söû duïng caùc phöông phaùp phoûng vaán, ankeùt, meâtric xaõ hoäi.
Moät baûng caâu hoûi ñöôïc xaây xöïng toát seõ cho pheùp thu ñöôïc nhöõng löôïng thoâng
tin ñaùng tin caäy vaø khaû quan, ngöôïc laïi seõ laøm thoâng tin thu ñöôïc bò sai leäch hoaëc
meùo moù.
Vì vaäy, caàn phaûi ñaàu tö nhieàu thôøi gian vaø coâng söùc ñeå xaây döïng moät baûng caâu
hoûi cho toát hôn. Thoâng thöôøng, laäp moät baûng caâu hoûi phaûi tính ñeán hai yeâu caàu sau:
- Phaûi ñaùp öùng ñöôïc muïc tieâu cuûa cuoäc ñieàu tra.
- Phaûi phuø hôïp vôùi trình ñoä vaø taâm lyù ngöôøi ñöôïc hoûi.
a) Caùc daïng caâu hoûi thöôøng duøng:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 64 -
+ Caâu hoûi ñoùng: laø caâu hoûi ñaõ coù saün caùc phöông aùn traû lôøi, thoâng thöôøng goàm hai
daïng:
+ Caâu hoûi ñoùng ñôn giaûn: laø loaïi caâu hoûi chæ goàm hai phöông aùn traû lôøi: coù -
khoâng.
+ Caâu hoûi ñoùng phöùc taïp: laø caâu hoûi coù nhieàu phöông aùn traû lôøi hôn, phaân bieät chi
tieát hôn caùc phöông aùn traû lôøi.
Thí duï,anh chò coù haøi loøng vôùi coâng vieäc cuaû mình khoâng?
- Haøi loøng.
- Bình thöôøng
- Khoâng haøi loøng.
- Caâu hoûi môû: laø loaïi caâu hoûi chöa coù phöông aùn traû lôøi, ngöôi ñöôïc phoûng vaán töï
mình ñöa ra caùch traû lôøi rieâng cuûa mình.
Oâng (baø) coù kieán nghò gì …..?
Oâng (baø) haõy cho bieát theâm……….
Caâu hoûi môû coù khaû naêng bao quaùt raát roäng, noù cuõng cho pheùp ghi nhaän ñöôïc khaù
ñaày ñuû chính kieán hoaëc taâm tö, suy nghó cuûa ñoái töôïng ñöïôc phoûng vaán saâu.
- Caâu hoûi hoãn hôïp (loaïi caâu hoûi vöøa ñoùng vöøa môû): laø loaïi caâu hoûi coù moät soá
phöông aùn traû lôøi cho saün vaø moät phöông aùn ñeå ngoû (chöa coù phöông aùn traû
lôøi).
Theo noäi dung cuûa caùc caâu hoûi, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc coøn chia caâu hoûi ra laøm ba
loaïi sau: caâu hoûi söï kieän, caâu hoûi chöùc naêng, caâu hoûi noäi dung.
- Caâu hoûi söï kieän: laø nhöõng caâu hoûi veà thaân theá, ngheà nghieäp, löùa tuoåi, giôùi tính,
thaønh phaàn gia ñình, ñòa vò xaõ hoäi, söï vieäc,…..
Ñaây laø nhöõng caâu hoûi söû duïng trong luùc baét ñaàu ñeå hoûi, ñeå laøm quen hoaëc taïm
nghæ giöõa caùc caâu hoûi veà yù kieán vaø caùc ñoäng cô. Thoâng tin thu thaäp ñöôïc töø nhöõng
caâu hoûi naøy coù ñoä tin caäy cao, vì theá chuùng thöôøng thöïc hieän chöùc naêng boå sung
vaø kieåm tra chaát löôïng.
- Caâu hoûi chöùc naêng: thöôøng bao goàm ba daïng
+ Kieåm tra söï am hieåu cuûa ngöôøi ñöôïc hoûi ñoái vôùi vaán ñeà do nhaø nghieân cöùu ñaët
ra (caâu hoûi loïc).
+ Kieåm tra tính trung thöïc cuûa caâu traû lôøi.
+ Chöùc naêng taâm lyù: taïo ra söï höùng thuù, xoaù boû caùc haøng raøo taâm lyù, giaûm bôùt söï
caêng thaúng, meät moûi cho ngöôøi traû lôøi.
- Caâu hoûi veà noäi dung: laø caâu hoûi nhaèm vaøo nhöõng vaán ñeà cô baûn maø nhaø nghieân
cöùu caàn naém ñöôïc.
b) Yeâu caàu ñoái vôùi caâu hoûi:
- Caùc caâu hoûi phaûi roõ raøng, cuï theå, khoâng ñöôïc hieåu theo nhieàu nghóa ( ñaëc bieät laø
trong caâu hoûi ñoùng, caùc phöông aùn traû lôøi phaûi ñöôïc phaân chia raïch roøi theo moät
cô sôû thoáng nhaát, khoâng ñöôïc choàng cheùo leân nhau).
- Haïn cheá duøng caùc khaùi nieäm nhö thöôøng xuyeân, ñoâi khi maø taêng nhöõng caâu hoûi
ño löôøng cuï theå….
- Caâu hoûi phaûi coù traät töï, loâgíc, phuø hôïp vôùi trình ñoä vaø ñaëc ñieåm cuûa töøng ngöôøi
vaø töøng nhoùm ñoái töôïng cuï theå. Haïn cheá duøng caùc ngoân ngöõ baùc hoïc hoaëc quaù
thoâ thieån.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 65 -
- Ñoái vôùi caùc caâu hoûi tìm hieåu veà chính kieán hoaëc taâm tö, tình caûm rieâng cuûa ñoái
töôïng, neân duøng nhieàu caâu hoûi giaùn tieáp; coøn khi caâu hoûi lieân quan ñeán caùc hieän
töôïng tieâu cöïc thì neân tìm caùc töø ngöõ vaø caâu noùi thích hôïp ñeå giaûm nheï möùc ñoä
môùi coù theå thu ñöôïc caâu traû lôøi ñaùng tin caäy.
c) Löïa choïn caùc caâu hoûi ñeå ñöa vaøo baûng caâu hoûi
Ñeå xaây döïng ñöôïc moät baûng caâu hoûi khoa hoïc, ñaùp öùng yeâu caàu cuûa cuoäc
ñieàu tra, phaûi bieát löïa choïn caùc caâu hoûi moät caùch nghieâm tuùc vaø baûo ñaûm moät tyû
troïng thích hôïp giöõa caùc loaïi caâu hoûi.
Thoâng thöôøng, ñeå choïn caâu hoûi,caên cöù vaøo caùc tieâu chí: tính tieát kieäm cuûa caâu
hoûi, tính chaéc chaén cuûa caâu hoûi, tính xaùc thöïc cuûa caâu hoûi.
Treân cô sôû cuûa ba tieâu chí ñoù, ta coù nhaän xeùt sau: caâu hoûi ñoùng tieát kieäm hôn,
tính xaùc thöïc cao hôn, vaø deã xöû lyù baèng maùy vi tính hôn, caâu hoûi môû khoù xaùc ñònh
hôn vaø xöû lyù baèng phöông phaùp ñònh löôïng khoù hôn, song laïi coù theå cho ta nhöõng
thoâng tin nhieàu chieàu hôn, saâu saéc hôn.
Nhöõng caâu hoûi tieáp xuùc vaø caâu hoûi taâm lyù chöùc naêng thöôøng ñoøi hoûi nhöõng
caâu hoûi môû, nhöõng caâu hoûi loïc, hieám khi duøng caâu hoûi ñoùng.
Giöõa caùc caâu hoûi, nhöõng caâu hoûi veà noäi dung phaûi chieám öu theá caû veà maët soá
löôïng vaø veà quyõ thôøi gian. Noù phaûi ñöôïc öu tieân trong vieäc xaây döïng baûng caâu
hoûi cuõng nhö trong thöïc haønh ñieàu tra.
d) Keát caáu vaø trình töï saép xeáp caùc caâu hoûi
- Phaàn môû ñaàu.
+ Trình baøy muïc ñích cuûa cuoäc ñieàu tra.
+ Höôùng daãn cho ngöôøi ñöôïc phoûng vaán caùch traû lôøi caùc caâu hoûi.
+ Khaúng ñònh tính khuyeát danh cuûa cuoäc ñieàu tra, coù nghóa laø ngöôøi traû lôøi khoâng
caàn traû lôøi hoaëc ghi ñòa chæ cuï theå hay teân hoï cuûa mình vaøo phieáu.
- Phaàn noäi dung chính cuûa baûng caâu hoûi : Bao goàm caùc caâu hoûi vaø nhöõng caâu
traû lôøi
- Phaàn chöùc naêng : Thoâng thöôøng laø nhöõng caâu hoûi lieân quan ñeán toång theå caùc
ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa ngöôøi tham gia traû lôøi.
4. Choïn maãu ñieàu tra
a) Söï caàn thieát phaûi choïn maãu
Nghieân cöùu maãu laø nghieân cöùu khoâng phaûi toaøn boä toång theå maø chæ laø moät boä
phaän cuûa toång theå song laïi coù khaû naêng suy roäng ra cho caùi toång theå, phaûn aùnh söï
phuø hôïp vôùi nhöõng ñaëc tröng vaø cô caáu cuûa toång theå.
Choïn maãu chính laø quaù trình söû duïng caùc phöông phaùp khaùc nhau nhaèm tìm ra
ñöôïc moät taäp hôïp caùc ñôn vò (nhoùm xaõ hoäi, ngöôøi) maø nhöõng ñaëc tröng vaø cô caáu
ñöôïc nghieân cöùu cuûa chuùng coù theå ñaïi dieän cho moät taäp hôïp xaõ hoäi lôùn hôn; hay
noùi moät caùch khaùc, nhöõng keát luaän ñöôïc ruùt ra töø noù coù theå suy roäng cho caû toång
theå
Thoâng qua nghieân cöùu choïn maãu ngöôøi ta coù theå ñaûm baûo ñöôïc tieán ñoä coâng
vieäc nghieân cöùu,tieát kieäm thôøi gian,tieàn baïc….
b) Caùc loaïi maãu vaø caùch laáy maãu
Trong caùc cuoäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc, caùc nhaø nghieân cöùu thöôøng tieán haønh moät
soá caùch laáy maãu sau:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 66 -
- Ngaãu nhieân ñôn giaûn:
Yeâu caàu cuûa caùch laáy maãu naøy laø phaûi coù moät danh saùch keâ khai ñaày ñuû caùc
thaønh vieân cuûa toång theå (taäp hôïp toång quaùt). Treân cô sôû danh saùch naøy, coù theå löïa
choïn moät caùch hoaøn toaøn ngaãu nhieân (thí duï: ruùt thaêm theo kieåu huù hoaï) caùc
thaønh vieân sao cho ñuû soá ngöôøi caàn thieát ñeå nghieân cöùu.
Ñaëc ñieåm cuûa phöông phaùp naøy laø: moïi thaønh vieân ñeàu coù cô hoäi nhö nhau ñeå
rôi vaøo maãu.
- Heä thoáng khôûi ñaàu baèng ngaãu nhieân.
Khi laäp maãu kieåu naøy, thay cho vieäc ruùt huù hoaï (theo kieåu laáy maãu ngaãu
nhieân ñôn giaûn), coù theå choïn maãu baèng caùch löïa choïn moät thaønh vieân baát kyø naøo
ñoù trong baûng danh saùch ñaõ ñaùnh soá thöù töï, sau ñoù cöù caùch moät khoaûng caùch K ta
laïi choïn moät ngöôøi (ñoä lôùn cuûa K laø tuyø thuoäc vaøo vieäc chuùng ta choïn maãu lôùn
hay nhoû).
Luùc naøy chuùng ta coù ñöôïc coâng thöùc:
K = N/n
n: Soá ngöôøi (ñôn vò) cuûa maãu
N: Soá ngöôøi (ñôn vò) cuûa toång theå
K: Khoaûng caùch giöõa hai ngöôøi trong maãu.
- Laáy maãu nhieàu giai ñoaïn
Trong choïn maãu loaïi naøy, vieäc choïn maãu ñöôïc maãu thöïc hieän qua hai hoaëc
nhieàu böôùc hôn. Giai ñoaïn 1: chia taäp hôïp toång quaùt ra thaønh caùc nhoùm lôùn theo
moät daáu hieäu nhaát ñònh, laäp danh saùch lieät keâ caùc nhoùm, choïn trong danh saùch ra
moät soá nhoùm theo nguyeân taéc ngaãu nhieân. Tieán haønh laáy maãu ngaãu nhieân ñôn
giaûn hoaëc maãu ngaãu nhieân heä thoáng baét ñaàu töø ngaãu nhieân (trong caùc nhoùm ñaõ
ñöôïc löïa choïn).
Caùch laáy maãu naøy duøng trong caùc tröôøng hôïp taäp hôïp toång quaùt khaù lôùn, thí
duï, moät tænh, moät ngaønh, moät taàng lôùp xaõ hoäi, moät quoác gia.
Loaïi laáy maãu naøy raát khoù vì vaäy caàn hieåu thöïc ñòa kyõ löôõng. Neáu khoâng coù
moät taám baûn ñoà xaõ hoäi thì nhaø nghieân cöùu phaûi laøm vieäc caån thaän vôùi nhöõng nhaø
laõnh ñaïo, quaûn lyù ôû ñòa phöông nôi tieán haønh khaûo saùt, vì hoï laø nhöõng ngöôøi am
hieåu tình hình,ñaëc ñieåm cuûa ñòa phöông mình. Ngoaøi ra, ngöôøi ta coøn tieán haønh
choïn maãu cuïm, maãu xeâri, maãu phaân xuaát, choïn maãu theo haønh trình..v..v..
Ñeå baûo ñaûm cho maãu coù tính ñaïi dieän cao, giaûm ñöôïc ñeán möùc thaáp nhaát ñoä
sai leäch veà cô caáu thoáng keâ cuûa maãu so vôùi cô caáu cuûa taäp hôïp toång quaùt, ngoaøi
vieäc tuaân thuû caùc quy trình choïn maãu moät caùch nghieâm ngaët, chuùng ta coøn phaûi
quan taâm ñeán dung löôïng cuûa maãu.
Khoâng coù moät giaûi phaùp vaïn naêng veà dung löôïng caàn thieát cuûa maãu,song veà
maët nguyeân taéc, dung löôïng cuûa noù phuï thuoäc vaøo soá löôïng daáu hieäu coù trong taäp
hôïp toång quaùt vaø möùc ñoä chính xaùc caàn thieát cuûa caùc keát quaû trong maãu. Neáu
trong taäp hôïp toång quaùt coù nhieàu daàu hieäu, thì dung löôïng cuûa maãu seõ taêng leân vaø
ngöôïc laïi maãu seõ nhoû neáu taäp hôïp toång quaùt thuaàn nhaát veà maët daáu hieäu.
Sai soá cuûa maãu cuõng seõ taêng leân, neáu nhö trong quaù trình thöïc haønh ñieàu tra
ñaõ vi phaïm nhöõng yeâu caàu quy trình choïn maãu. Chính vì vaäy, vieäc theo doõi vaø
ñieàu haønh moät caùch nghieâm tuùc, saùt sao caùc ñieàu tra vieân trong quaù trình ñieàu tra
theo maãu ñaõ choïn laø moät vieäc laøm caàn thieát.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 67 -
5. Laäp phöông aùn döï kieán xöû lyù thoâng tin ñieàu tra thöû vaø hoaøn thieän caùc
böôùc chuaån bò
a) Laäp phöông aùn döï kieán xöû lyù thoâng tin
Phöông aùn xöû lyù thoâng tin laø döï aùn caùc coâng thöùc toaùn hoïc ñöôïc aùp duïng vaøo
caùc xöû kyù noùi chung vaø caùc caâu hoûi noùi rieâng. Thoâng thöôøng, toå vi tính phaûi xaây
döïng caùc laäp trình toaùn hoïc treân cô sôû coù söï trao ñoåi thoáng nhaát vôùi ngöôøi laäp giaû
thuyeát vaø toå chöùc cuoäc ñieàu tra. Trong khaâu naøy cuõng ñoàng thôøi ñoøi hoûi phaûi
chænh lyù caùc caâu hoûi sao cho phuø hôïp vôùi khaû naêng cuûa maùy vi tính vaø khaû naêng
laäp trình cuûa caùc chuyeân gia veà lónh vöïc naøy.
b) Ñieàu tra thöû vaø hoaøn chænh laïi toaøn boä baûng caâu hoûi cuõng nhö caùc chæ
baùo.
Ñeå hoaøn thieän cuõng nhö naâng cao chaát löôïng cuûa baûng caâu hoûi, ñoøi hoûi phaûi
ñieàu tra thöû. Chính nhôø quaù trình naøy maà chuùng ta tìm ra ñöôïc nhöõng sai soùt trong
quaù trình xaây döïng baûng caâu hoûi, loaïi boû ñöôïc nhöõng phaàn thieáu loâgíc trong trình
töï caùc caâu hoûi, chuaån hoaù theâm moät böôùc cuûa cuoäc ñieàu tra vaø cuoái cuøng laø taïo ra
ñöôïc moät baûng caâu hoûi toái öu, phuø hôïp vôùi ñoá töôïng cuûa cuoäc ñieàu tra.
Ñieàu ñaùng löu yù laø: neân tieán haønh ñieàu tra thöû treân chính ñoái töôïng seõ ñieàu
tra; taát nhieân khoâng neân ñeå khoaûng caùch quaù xa so vôùi thôøi gian tieán haønh ñieàu
tra chính.
c) Löïa choïn vaø taäp huaán ñieàu tra vieân
Trong moãi cuoäc ñieàu tra, tuyø theo quy moâ, tính chaát phöùc taïp cuûa ñeà taøi nghieân
cöùu caø phöông phaùp ñieàu tra, maø ngöôøi toå chöùc cuoäc ñieàu tra chuaån bò löïc löôïng ñieàu
tra vieân nhieàu hay ít, chaát löôïng vaø nhöõng yeâu caàu veà naêng löïc, phaåm chaát cao hay
trung bình. Trong nhöõng cuoäc ñieàu tra baèng phöông phaùp ankeùt, trình ñoä chuyeân moân
khoâng ñoøi hoûi cao laém, song trong caùc cuoäc ñieàu tra baèng phöông phaùp phoûng vaán
saâu hay quan saùt ñaày ñuû, ngöôøi ta tieán haønh coâng vieäc phaûi coù nhieàu kinh nghieäm vaø
trình ñoä vaên hoaù cao (nhaát laø veà maët chuyeân moân)
Tuy coù söï khaùc nhau veà möùc ñoä taäp huaán, song nhìn chung, moïi cuoäc ñieàu tra xaõ
hoäi hoïc ñeàu phaûi thöùc hieän caùc böôùc sau:
- Giôùi thieäu muïc ñích, yù nghóa cuûa cuoäc ñieàu tra, thoâng qua ñoù giuùp cho ñieàu tra
vieân coù theå giaûi thích ñöôïc muïc ñích, yù nghóa cuûa caùc cuoäc ñieàu tra cho ñoái töôïng
ñöôïc ñieàu tra.
- Laøm cho moïi ñieàu tra vieân ñeàu hieåu ñöôïc nhö nhau veà caùc khaùi nieäm, caùc caâu
hoûi vaø nhöõng vaán ñeà caàn khai thaùc.
- Laøm cho ñieàu tra vieân bieát caùch ghi cheùp thoâng tin.
- Giôùi thieäu tröôùc ñaëc ñieåm cuûa ñoái töôïng ñieàu tra, giuùp cho caùc ñieàu tra vieân tieáp
caän vaø öùng söû linh hoaït, thích hôïp nhaèm thaâm nhaäp vaøo ñoái töôïng vaø thu ñöôïc toái ña
nhöõng thoâng tin caàn thieát.
- Xaùc laäp tieán ñoä thöïc hieän cho caùc thaønh vieân.
d) Tieán haønh thu tthaäp thoâng tin
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 68 -
II. Xöû lyù thoâng tin, kieåm ñònh giaû thuyeát, trình baøy baùo caùo vaø xaõ hoäi
hoaù keát quaû ñieàu tra thöïc nghieäm
Giai ñoaïn naøy goàm ba coâng ñoaïn sau:
1. Taäp hôïp taøi lieäu, phaân nhoùm vaø mieâu taû, giaûi thích.
2. Kieåm tra giaû thuyeát nghieân cöùu
3. Trình baøy baùo caùo vaø xaõ hoäi hoaù keát quaû.
1. Taäp hôïp taøi lieäu, phaân nhoùm vaø mieâu taû, giaûi thích
Keát hôïp giai ñoaïn hai, coù theå thu ñöôïc moät khoái löôïng lôùn caùc thoâng tin; nhöng
chuû yeáu vaãn toàn taïi döôùi daïng thoâng tin caù bieät, chöa ñöôïc phaân loaïi. Caùc thoâng tin
naøy thöôøng bao goàm phieáu ñieàu tra ankeùt, nhaät kyù ghi cheùp bieân baûn hoaëc phieáu
phoûng vaán saâu, taøi lieäu thoáng keâ, saùch baùo, vaên baûn, tranh aûnh, baêng ghi aâm, ñóa
hình..v..v
Nhieäm vuï ñaàu tieân cuûa nhaø nghieân cöùu trong giai ñoaïn naøy laø:
- Taäp hôïp caùc taøi lieäu, saép xeáp chuùng vaøo caùc nhoùm daáu hieäu rieâng. Thí duï:
+ Taøi lieäu kinh teá, chính trò, phaùp luaät.
+ Taøi lieäu thoáng keâ hay caùc vaên baûn baùo caùo.
+ Taøi lieäu veà möùc soáng hay caùc daáu hieäu khaùc veà hoïc vaán, ngheà nghieäp.
Trong giai ñoaïn xöû lyù thoâng tin böôùc ñaàu, coù theå söû duïng caû caùc bieän phaùp ñôn
giaûn ñeå phaân loaïi ñoái vôùi caùc taøi lieäu keát hôïp vôùi söû lyù baèng maùy vi tính.
Xöû lyù baèng maùy vi tính theo ba böôùc:
- Laäp sô ñoà loâgíc, xöû lyù vaø phaân tích thoâng tin
+ Maãu taøi lieäu thu thaäp thoâng tin.
+ Thoáng keâ caùc phöông phaùp xöû lyù baûo ñaûm kieåm tra ñöôïc giaû thuyeát.
+ Laäp sô ñoà phaân tích keát quaû thu ñöôïc. Neáu höôùng phaân tích chính.
- Laäp trình ñeå xöû lyù treân maùy vi tính (do chuyeân gia vi tính ñaûm nhieäm)
Ngöôøi laõnh ñaïo cuoäc ñieàu tra phaûi ñöa ra nhöõng yeâu caàu cuï theå ñeå caùc chuyeân
gia vi tính laäp trình theo phöông aùn toái öu, ñaùp öùng ñöôïc toái ña yeâu caàu cuûa giaû
thuyeát nghieân cöùu.
- Chuaån bò taøi lieäu ñeå ñöa vaøo maùy vi tính (thoâng thöôøng laø caùc phieáu ankeùt)
+ Ñaùnh soá laøm saïch soá lieäu (xöû lyù thoâ)
+ Ñoùng caùc caâu hoûi môû, maõ hoaù caùc nhoùm daáu hieäu. Theo kinh nghieäm, khaâu naøy
phaûi laøm tröôùc luùc laäp trình, hoaëc neán ñaõ laäp trình roài phaûi xöû lyù, chænh lyù boå sung
vaøo soá lieäu.
Coâng vieäc tieáp theo laø do chuyeân gia vi tính ñaûm nhieäm. Nhö vaäy, nhieäm vuï cuûa
giai ñoaïn naøy laø chuyeån caùc thoâng tin caù bieät thaønh caùc thoâng tin taäp hôïp. Treân cô sôû
cuûa nhöõng thoâng tin taäp hôïp (laïi ñöôïc ñaët trong caùc baûng phaân nhoùm lieân hôïp) ta môùi
coù theå coù cô sôû löïa choïn phöông tieän quan troïng ñeå tieáp tuïc phaân tích hoaëc aùp duïng
caùc phöông phaùp thoáng keâ tinh vi hôn.
Sau khi ñaõ tieán haønh xöû lyù, saøng loïc thoâng tin, phaân nhoùm caùc taøi lieäu thì böôùc
tieáp theo laø phaân tích thoâng tin. Coù hai caùch phaân tích thoâng tin: mieâu taû vaø giaûi
thích.
Mieâu taû: laø söï ghi laïi nhöõng keát quaû nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc kinh nghieäm baèng heä
thoáng caùc kyù hieäu ñaõ ñöôïc löïa choïn vaø bieåu ñaït nhöõng keát quaû ñoù trong nhöõng khaùi
nieäm khoa hoïc. Noù laø khaâu trung gian töø kinh nghieäm ñeán giaûi thích khoa hoïc, coù
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 69 -
nghóa laø noù chöa vaïch ra ñöôïc baûn chaát vaø moái lieän heä coù tính quy luaät cuûa caùc söï
kieän, do vaäy noù vaãn naèm trong khuoân khoå cuûa kinh nghieäm. Thaønh phaàn cuûa mieâu taû
thöôøng coù ít nhaát ba thaønh toá:
+ Nhöõng taøi lieäu nghieân cöùu coù tính chaát kinh nghieäm.
+ Heä thoáng kyù hieäu ñem laïi cho caùc mieâu taû (caùc ñoà thò, bieåu baûng, caùc sô ñoà…..)
+ Nhöõng khaùi nieäm coù lieân quan ñeán heä thoáng kyù hieäu. Ngöôøi ta thöôøng tieán haønh
mieâu taû hay lyù giaûi caùc keát quaû cuûa coâng vieäc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc kinh nghieäm
baèng caùc bieåu ñoà cuûa caùc chuoãi bieán phaân nhö löôïc ñoà toå chöùc, ña giaùc phaân chia,
löôïc ñoà tích luyõ, ñöôøng cong phaân chia…v..v..
Öu ñieåm chính cuûa söï moâ taû baèng bieåu ñoà laø tích tröïc quan cuûa noù.
Giaûi thích: laø söï phaùt hieän ra baûn chaát cuûa ñoái töôïng quan saùt treân cô sôû nhöõng taøi
lieäu kinh nghieäm vaø lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc baèng caùch chæ ra ôû ñoái töôïng ñöôïc giaû thích
nhöõng vaán ñeà maø giaû thuyeát cuûa cuoäc nghieân cöùu ñaët ra. Noù xaùc nhaän hoaëc loaïi boû
moät giaû thuyeát naøo ñoù hay toaøn boä heä thoáng giaû thuyeát.
2. Kieåm tra giaû thuyeát nghieân cöùu
Theo quan ñieåm loâgíc hoïc, kieåm tra laø moät quaù trình xaùc nhaän baèng kinh nghieäm
nhöõng keát quaû ruùt ra töø giaû thuyeát ñöa ra ban ñaàu. Coù theå tieán haønh kieåm tra giaû
thuyeát baèng thöïc nghieäm xaõ hoäi hoïc, phöông phaùp thoáng keâ hoaëc bieän phaùp aùp duïng
caùc bieán soá kieåm tra.
Theo quan ñieåm duy vaät khoa hoïc, hoaït ñoäng thöïc tieãn xaõ hoäi cuûa con ngöôøi laø
tieâu chuaån cao nhaát vaø coù uy tín ñeå kieåm tra tính chaân thaät cuûa moät keát quaû nghieân
cöùu naøo ñoù. Bôûi vaäy, vieäc kieåm tra giaû thuyeát moät caùch toaøn dieän vaø coù söùc thuyeát
phuïc cao ñoøi hoûi nhaø nghieân cöùu phaûi vöôït ra khoûi khung caûnh cuûa nhöõng suy luaän
loâgíc ñôn thuaàn (chæ töø keât quaû ñeán söï luaän chöùng). ÔÛ ñaây, söï khaúng ñònh baèng kinh
nghieäm heä thoáng nhöõng giaû thuyeát laø raát coù yù nghóa.
Ñieàu quan troïng laø phaûi bieát keát hôïp söï kieåm tra giaû thuyeát baèng chính caùc thao
taùc loâgíc vôùi nhöõng tri thöùc coù ñöôïc baèng kinh nghieäm; ñoàng thoaøi khoâng neân coi laø
sai laàm nghieâm troïng neáu nhö moät giaû thuyeát naøo ñoù ñaõ bò keát quaû cuûa cuoäc ñieàu tra
phuû nhaän. Trong thöïc teá, chính sau nhöõng söï kieän nhö vaäy thì ñoàng thôøi laïi laø ñieåm
khôûi ñaàu cuûa moät giaû thuyeát nghieân cöùu ñuùng ñaén hôn: hôn nöõa, chính söï baùc boû caùc
giaû thuyeát baèng nhöõng keát quaû kinh nghieäm cuûa cuoäc nghieân cöùu, töï noù cuõng coù giaù
trò nhaát ñònh.
3. Trình baøy baûn baùo caùo vaø xaõ hoäi hoaù keát quaû
a) Baùo caùo vaø tôø trình coù thuyeát minh:
Keát quaû ñieåu tra xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm thöôøng ñöôïc trình baøy döôùi daïng baùo
caùo. Keøm theo noù laø tôø trình coù thuyeát minh veà vieäc giaûi quyeát nhöõng nhieäm vuï ñaõ
ñaët ra vaø caùc phuï luïc keøm theo. Trong tôø trình coù thuyeát minh quaù trình thöïc hieän
chöông trình cuûa cuoäc nghieân cöùu, coù thoâng baùo caùc tö lieäu tính toaùn, luaän chöùng.
Trong phuï luïc keøm theo coù caùc chæ tieâu, baûng soá, ñoà thò, caùc baûng ankeùt, nhöõng maãu,
nhöõng phieáu ghi, nhöõng pheùp thöû. Sau caùc baûn baùo caùo laø nhöõng cuoán saùch chuyeân
khaûo, nhöõng baøi baùo, tuyeån taäp, caùc baûn luaän..v..v..
b) Nhöõng yeâu caàu ñoái vôùi baûn baùo caùo:
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 70 -
- Chæ ra muïc ñích, nhieäm vuï cuûa cuoäc ñieàu tra (töông quan giöõa muïc ñích lyù luaän
vaø muïc ñích thöïc hieän)
- Laøm saùng toû tình traïng nghieân cöùu (vaán ñeà hieän nay vaø nhöõng quan ñieåm hieän
coù ñoái vôùi ñeà taøi)
- Phaàn ñaëc bieät cuûa baûn baùo caùo caàn trình baøy nhöõng vaán ñeà coù tính chaát phöông
phaùp luaän cho vieäc löïa choïn vaø luaän chöùng boä coâng cuï phöông phaùp cuûa cuoäc
nghieân cöùu, phaân loaïi vieäc löïa choïn, caùc phöông phaùp thu thaäp thoâng tin xaõ hoäi.
- Trình baøy moät caùch ñaày ñuû moïi giai ñoaïn nghieân cöùu ñaõ ñöôïc tieán haønh vôùi ñoái
töôïng, söï lieân keát laãn nhau giöõa taát caû caùc khaâu cuûa noù vaø loâgíc cuûa baûn thaân söï
tìm kieám khoa hoïc, chæ ra ñöôïc vò trí vaø vai troø cuûa theå thöùc nghieân cöùu..v..v..
- Chæ ra möùc ñoä thích öùng cuûa keá hoaïch nghieân cöùu so vôùi nhieäm vuï vaø söï phuø
hôïp cuûa giaû thuyeát nghieân cöùu so vôùi nhöõng keát quaû cuûa cuoäc nghieân cöùu mang
laïi ñoä tin caäy cuûa heä thoáng maõ hoaù thoâng tin vaø söï taùi hieän cuûa noù trong baûn baùo
caùo.
- Baûn baùo caùo cuõng caàn chæ ra ñöôïc möùc ñoä cuûa vieäc giaûi quyeát caùc nhieäm vuï, noäi
dung khoa hoïc vaø khaû naêng coù theå suy roäng caùc keát luaän töø cuoäc nghieân cöùu sang
caùc lónh vöïc khaùc coù hoaøn caûnh töông ñoàng.
- Cuoái cuøng laø vieäc ñöa ra caùc döï baùo, kieán nghò.
Thoâng thöôøng, ngoaøi baûn baùo caùo ñaày ñuû, ngöôøi vieát baùo caùo coøn coù theâm moät
baûn giaûn löôïc khaùc phaûn aùnh ñöôïc coâ ñoïng vaø suùc tích hôn nhöõng noäi dung cuûa baûn
baùo caùo ñaày ñuû.
Ñôøi soáng hieän thöïc luoân luoân bieán ñoåi, phong phuù, sinh ñoäng, vì vaäy, ñeå caùc cuoäc
ñieàu tra xaõ hoäi hoïc thu ñöôïc keát quaû myõ maõn, moâ hình naøy cuõng caàn ñöôïc tieáp thu,
vaän duïng moät caùch linh hoaït, cô ñoäng vaø saùng taïo.
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
Nhaäp moân xaõ hoäi hoïc - 71 -
TAØI LIEÄU THAM KHAÛO CHÍNH
1. Chung AÙ vaø Nguyeãn Ñình Taán; Nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc;
NXB Chính trò quoác gia;H 1997
2. Nguyeãn Minh Hoaø; Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông; NXB TP Hoà
Chí Minh 1993
3. Traàn Höõu Quang,Nhaäp moân Xaõ hoäi hoïc;TP Hoà Chí
Minh 1993
4. Nguyeãn Minh Hoaø; Moät soá phöông phaùp vaø kyõ thuaät
nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc öùng duïng; NXB KHXH;1993.
5. Phaïm Vaên Quyeát vaø Nguyeãn Quyù Thanh;Phöông phaùp
nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc; NXB ÑHQG; H2001.
6. H. Kromrey; Nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc thöïc nghieäm; NXB
Theá giôùi,H1999.
7. Nhöõng cô sôû nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc ;NXB Tieán boä,M
1998.
8. Giaùo trình quaûn lyù xaõ hoäi; NXB KHKT, Haø Noäi 2000
Leâ Minh Chieán Khoa Lòch Söû
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Chính Trị Học
-
[Giáo trình kinh tế chính trị - GS.TS Phạm Quang Phan](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-kinh-te-chinh-tri-gs-ts-pham-quang-phan-335343.html)
209p
667
399
-
[Bài giảng tư tưởng Hồ Chí Minh](http://tailieu.vn/doc/bai-giang-tu-tuong-ho-chi-minh-180106.html)
52p
3151
1619
-
-
-
[100 Câu hỏi thi tốt nghiệp tư tưởng Hồ Chí Minh (Có đáp án)](http://tailieu.vn/doc/100-cau-hoi-thi-tot-nghiep-tu-tuong-ho-chi-minh-co-dap-an--247593.html)
13p
15109
7923
-
-
[Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Đồng chủ biên)](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-kinh-te-chinh-tri-mac-lenin-dong-chu-bien--528491.html)
198p
1585
691
-
-
[Giáo trình: Đường lối Cách mạng của Đảng Cộng sản VN](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-duong-loi-cach-mang-cua-dang-cong-san-vn-656410.html)
125p
1194
639
-
[Hướng dẫn ôn môn Chủ nghĩa xã hội khoa học](http://tailieu.vn/doc/huong-dan-on-mon-chu-nghia-xa-hoi-khoa-hoc-192161.html)
65p
570
320
Tài Liệu Chính trị học Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/chinh-tri-hoc/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)

Server: Apache/2.2.3 (CentOS)