markdown:
14 trang
Lượt xem: 792
Download: 258
# Chương 2. Cấu trúc và thành phần khí quyển
Chia sẻ:
[viendanbac_vp1990](http://tailieu.vn/user/viendanbac_vp1990)
Trái đất, bằng lực hút của mình đã tập trung xung quanh nó một lớp các chất khí được gọi là khí quyển. Lớp khí quyển gần mặt đất có vai trò hết sức lớn lao đối với sự sống trên trái đất, là môi trường quan trọng của nền sản xuất nông nghiệp. Hỗn hợp các chất khí tạo nên khí quyển được gọi là không khí. Trong khí quyển liên tục xẩy ra các quá trình và hiện tượng vật lý: sự tuần hoàn nước, các hiện tượng quang học, điện học. Tập hợp các hiện tượng và quá trình vật lý đó...
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Khoa Học Tự Nhiên](http://tailieu.vn/khoa-hoc-tu-nhien/)» [Môi trường](http://tailieu.vn/khoa-hoc-tu-nhien/moi-truong/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Chương 2. Cấu trúc và thành phần khí quyển**
Trái đất, bằng lực hút của mình đã tập trung xung quanh nó một lớp các chất khí
được gọi là khí quyển. Lớp khí quyển gần mặt đất có vai trò hết sức lớn lao đối với sự
sống trên trái đất, là môi trường quan trọng của nền sản xuất nông nghiệp.
Hỗn hợp các chất khí tạo nên khí quyển được gọi là không khí. Trong khí quyển
liên tục xẩy ra các quá trình và hiện tượng vật lý: sự tuần hoàn nước, các hiện tượng
quang học, điện học. Tập hợp các hiện tượng và quá trình vật lý đó chính là chế độ thời
tiết của một vùng. Ở một chừng mực nào đó sự biến đối của thời tiết đã tạo nên những
điều kiện cần thiết cho sự sống nói chung và cho ngành sản xuất nông nghiệp nói riêng.
Sự biến động thái quá của nó có thế dẫn đến những thiên tai đe dọa cuộc sống và các
hoạt động sản xuất của con người.
Giữa khí quyển, sinh quyển, thủy quyển và địa quyển luôn luôn trao đổi tương tác
lẫn nhau trong suốt quá trình lịch sử hình thành trái đất đă tạo nên những cân bằng
động. Những cân bằng này có tác dụng duy trì, tái tạo các pha của cân bằng tư nhiên.
Nếu một điều kiện nào đó trong cân bằng bị phá vỡ sẽ gây ra những tổn thất không
lường trước được. Sự hoạt động thiếu ý thức bảo vệ thiên nhiên của con người ngày
càng xâm phạm cân bằng sinh thái, làm cho nguồn tài nguyên ngày càng cạn kiệt. Hàng
năm 17 triệu hecta rừng nhiệt đới, 300.000 ha rừng thưa bị khai thác quá mức. Một phần
ba diện tích đất đai bị đe doạ bởi nạn hoang mạc hóa. Nạn ô nhiễm không khí, ô nhiễm
nước đã làm mất đi ước chừng 5 - 10% số loài sinh vật từ nay đến năm 2020; và đến
năm 2050 số loài sinh vật bị diệt chủng sẽ lên đến 25%. Sinh quyển bị phá vỡ sẽ gây ra
sự biến động khí hậu và khô hạn, lũ lụt trên trái đất ngày một gia tăng.
Việc bảo vệ cân bằng sinh thái là vấn đề quyết định sự tồn vong của loài người. Mọi
người cần có ý thức bảo vệ nó. Ðể làm cơ sở cho những hiểu biết chúng ta lần lượt xem
xét những vấn đề sau đây:
1. CẤU TRÚC THEO CHIỀU THẰNG ÐỨNG CỦA KHÍ QUYỂN
Dựa trên những đặc tính vật lý và tính chất hoạt động, khí quyển trái đất được chia
thành 5 tầng mỗi tầng có những đặc trưng vật lý khác nhau (xem sơ đồ hình 2.1).
1.1. Tầng đối lưu (Troposphere)
Là tầng không khí gần mặt đất nhất, độ cao trung bình của nó vào khoảng 11 km: ở
hai cực trái đất chỉ cao từ 8 - 10 km, còn ở vùng xích đạo là 15 - 18 km. Ðộ cao của tầng
khí quyển này do độ cao của các dòng đối lưu quyết định, bởi vậy nó thay đổi theo mùa
trong năm và thay đổi theo vĩ độ địa lý, do tính chất nhiệt lực quyết định.
Tầng đối lưu là tầng khí quyền hoạt động nhất. Các hiện tượng thời tiết, mưa,
nắng, mây, dông bão... đều xảy ra ở tầng khí quyển này. Tầng đối lưu cũng là môi trường
sống của tất cả các sinh vật trên trái đất.
Ðặc điểm quan trọng của tầng đối lưu là nhiệt độ giảm dần theo độ cao. Trung bình
cứ lên cao 100m nhiệt độ giảm xuống 0,640C. Nhiệt độ ở giới hạn trên của nó xuống rất
thấp, có thể đạt - 700C ở vùng xích đạo của trái đất.
Ở tầng này thường xảy ra hiện tượng các dòng không khí đi lên hoặc đi xuống (do
các trung tâm khí áp cao, khí áp thấp..., do gặp các chướng ngại vật trên mặt đất, do sự
27
tranh chấp giữa các khối không khí...). Hiện tượng thăng giáng của các khối không khí đã
làm thay đổi chế độ nhiệt, ẩm của không khí.
(Khảo sát khí quyển, Oklahoma - 1997)
Chúng ta biết rằng các chất khí đều chứa đựng năng lượng được gọi là động năng.
Ðộng năng của chất khí phụ thuộc vào áp suất khí quyển, nó điều khiển trạng thái nhiệt:
khi bị nén chúng nóng lên, khi giãn nở chúng bị lạnh đi. Từ nguyên lý đó ta có thể suy ra
rằng: Khối không khí khi chuyển động đi lên, áp suất giảm dần và giãn ra do dó chúng
lạnh đi.
Ngược lại, sự vận chuyển từ cao xuống thấp, không khí ở trạng thái bị nén và làm
nhiệt độ của nó tăng lên. Giả thiết rằng khối không khí chuyển động nhanh, không có sự
trao đổi nhiệt hoặc sự xáo trộn với khối không khí xung quanh. Hiện tượng đó được gọi là
đoạn nhiệt, có nghĩa là không có sự trao đổi nhiệt với xung quanh.
28
Các khối không khí đi lên bao giờ cũng có hiện tượng đoạn nhiệt lạnh; các khối
không khí đi xuống thường kèm theo hiện tượng đoạn nhiệt nóng. Ở các khối không khí
khô (chưa bão hòa hơi nước) mức độ tăng hoặc giảm nhiệt độ là 1 0C cho 100m gọi là đoạn
nhiệt khô. Ở khối không khí bão hòa hơi nuớc thì mức độ tăng hoặc giảm nhiệt độ là
0,50C/100m gọi là đoạn nhiệt ẩm. Ðối với khối không khí bốc lên cao lúc đầu lạnh đi theo
mức đoạn nhiệt khô bởi vì nó chưa bão hòa hơi nước, đến một độ cao nhất định nhiệt độ
không khí đã giảm đến điểm sương, và trở nên bão hòa hơi nước, sự tiếp tục giảm nhiệt
độ theo mức độ đoạn nhiệt ẩm.
Kết quả thống kê số liệu cao không 30 năm (1961 - 1990) ở Hà Nội cho thấy, vào
mùa Đông ở lớp không khí 500 mét thường xuất hiện lớp nghịch nhiệt (thể hiện rõ trong
giá trị nhiệt độ tối cao), còn mùa Hè lớp nghịch nhiệt yếu hơn. Do có lớp nghịch nhiệt, ở
lớp không khí cao hơn thường xảy ra ngưng kết hơi nước.
Bảng 2.1. Nhiệt độ không khí khảo sát lúc 7h (0h GMT) ở các độ cao tại Hà Nội
(Số liệu 30 năm 1961 -1990)
Mực (mét) Tháng I Tháng VII
0 Ttb Tmax Tmin Ttb Tmax Tmin
0 14,6 23,0 5,5 27,3 31,4 21,6
200 13,8 21,7 3,5 26,2 31,9 20,3
500 12,5 24,7 0,9 25,2 30,0 19,1
1000 10,6 21,4 0,6 22,8 27,7 16,0
1500 9,3 19,1 -1,5 20,0 24,8 15,3
2100 7,9 18,1 -1,7 16,6 20,8 2,0
3100 5,0 14,2 -3,7 11,1 15,7 7,9
Nguồn: TS. Hoàng Thị Phương Hồng (Đài khí tượng cao không Hà Nội)
Hiện tượng thăng, giáng của các khối không khí trong tầng đối lưu thường diễn ra
hàng ngày, với cường độ mạnh hay yếu tùy theo chế độ nhiệt của mặt đất và là nguyên
nhân làm hơi nước ngưng kết, tạo thành mây, mưa... Hiện tượng đi xuống của các khối
không khí (ở các trung tâm áp cao, trên các sườn núi xuống...) làm cho không khí nóng lên,
độ ẩm xa dần trạng thái bão hòa. Hiện tượng thăng, giáng của các khối không khí là một
hiện tượng đặc trưng quan trọng của tầng đối lưu.
Tầng đối lưu chiếm 80% khối lượng khí quyển và 90% hơi nước, thành phần khí
quyển ở tầng này luôn luôn diễn ra sự trao đổi giữa mặt đất, mặt đại dương và khí quyển.
1.2. Tầng bình lưu (Stratosphere)
Tầng bình lưu là tầng tiếp giáp với tầng đối lưu, lên cao tới 50 - 55km. Ðặc điểm
của tầng bình lưu là không khí ít bị xáo trộn theo chiều thẳng đứng. Có thể tách tầng này
thành hai lớp:
29
- Lớp đẳng nhiệt: nằm sát tầng đối lưu lên cao tới 25km, nhiệt độ ít thay đổi, trung
bình vào khoảng -550C. Lớp khí quyển này thường chuyển động theo chiều nằm ngang từ
đông sang tây. Kích thước các khối không khí này có thể tới hàng nghìn cây số.
- Lớp nghịch nhiệt: ở độ cao từ 25 đến trên 50km. Ở tầng này nhiệt độ tăng dần theo
độ cao, nhiệt độ trung bình vào khoảng 00C, tối đa có thể tới trên +100C.
Sư tăng dần nhiệt độ của lớp khí quyển này có thể là do sự có mặt của tầng ôzôn,
chất hấp thu mạnh các tia sóng ngắn của bức xạ mặt trời.
- Phía trên tầng nghịch nhiệt là đỉnh tầng bình lưu (Stratopause), nhiệt độ khá ổn
định, khoảng 00C ở độ cao 55km.
1.3. Tầng trung gian (Mesosphere)
Tầng trung gian nằm trên tầng bình lưu cho đến độ cao 80 - 90 km. Tầng này nhiệt
độ giảm dần theo độ cao và đạt đến giá trị - 700C đến - 800C.
1.4. Tầng điện ly (Thermosphere)
Tầng điện ly hay còn gọi là tầng nhiệt quyển là tầng không khí có độ cao từ 80 đến
800km. Ở tầng này không khí rất thưa loăng. Dưới tác dụng của các tia bức xạ, các chất
khí đều bị phân ly và bị ion hoá mạnh. Khí quyển ở đây có độ dẫn điện cao.
Ðộ dẫn điện cao ở tầng điện ly là nguyên nhân làm phản hồi các sóng vô tuyến phát
đi từ mặt đất, nhờ vậy mà mọi thiết bị vô tuyến điện ở mặt đất, ở các vệ tinh nhân tạo
mới có thể hoạt động bình thường được.
Tầng ion có thể nhận thấy hai cực đại ion hóa ở độ cao 100 km và 180 - 200km.
Ðặc điểm quan trọng của tầng khí quyển này là nhiệt độ không khí cao và tăng nhanh
theo độ cao. Ở độ cao 200km có nhiệt độ 6000C, còn ở giới hạn trên là 20000C.
1.5. Tầng khuyếch tán (Exosphere)
Giới hạn trên của tầng này vào khoảng 2000 đến 3000 km, là tầng chuyển tiếp giữa
khí quyển và không gian vũ trụ (Outer space), không khí tầng này rất thưa loãng thành phần
chủ yếu là hydrô và hêli.
2. MẬT ÐỘ, KHỐI LƯỢNG VÀ SỰ PHÂN BỔ KHÍ QUYỂN THEO CHIỀU CAO
2.1. Mật độ không khí
Mật độ không khí là khối lượng chất khí có trong 1m3 không khí, hay là tỷ số giữa
khối lượng và thể tích của chất khí, được kí hiệu là ρ.
Lần đầu tiên trên thế giới, mật độ không khí được xác định vào thế kỷ thứ 17 sau khi
sáng chế ra bơm không khí. Mật độ không khí ở điều kiện tiêu chuẩn (áp suất khí quyển
760 mm; nhiệt độ không khí 00C) bằng 1,293 kg/m3. Còn nếu áp suất khí quyến bằng 1000
mm thì mật độ không khí là 1,276 kg/m3.
Mật độ không khí phụ thuộc vào một số yếu tố vật lý như: nhiệt độ, áp suất khí
quyển và độ ẩm không khí. Ðể xác định mật độ không khí người ta có thể dùng các thiết bị
30
máy móc đo đếm trực tiếp, và cũng có thể xác định một cách gián tiếp dựa trên hai yếu tố
là nhiệt độ và áp suất khí quyển.
Ðại lượng nghịch đảo của mật độ không khí được gọi là thể tích riêng của không khí
(V):
1
V= (1)
ρ
Mật độ không khí phụ thuộc vào nhiệt độ (T) và áp suất khí quyển (P). Sự phụ thuộc
này được biểu thị bằng phương trình Clapayron là phương trình được rút ra từ những định
luật vật lý cơ bản Boymariotte và Gayluitsac
PV = RT (2)
Trong đó: P- áp suất khí quyển (mm);
V- thể tích riêng;
R- hằng số chất khí;
T- nhiệt độ tuyệt đối của không khí.
Thay (1) vào (2) ta có:
P
ρ
=
R.T
1
Thừa nhận hằng số chất khí R = 2,064 cal/mol. độ =
0,4845
P
(3) hay ρ = 0,4845 x
273 + t
t là nhiệt độ không khí tính theo độ bách phân (0C).
Ta có thể dùng phương trình (3) để xác định mật độ không khí ở bất kỳ điều kiện
nhiệt độ và áp suất nào của khí quyển.
Từ phương trình (3) ta suy ra rằng: Mật độ không khí tỷ lệ thuận với áp suất của khí
quyển (áp suất càng tăng thì khối lượng chất khí có trong 1m3 không khí càng 1ớn và do đó
mật độ không khí tăng). Mật độ không khí tỷ lệ nghịch với nhiệt độ. Nhiệt độ không khí
càng tăng thì mật độ không khí giảm, vì nhiệt độ tăng thể tích tăng làm cho khối lượng của
một đơn vị thể tích không khí giảm.
Bảng 2.2. Ảnh hưởng của nhiệt độ và ẩm độ đến mật độ không khí
Nhiệt độ không khí (0C)
Mật độ không khí (g/m ) 3
0 10 20 30
Mật độ không khí khô 1293 1247 1203 1165
31
Mật độ không khí bão hoà hơi
1290 1241 1194 1194
nước
Chênh lệch không khí khô và ẩm 3 6 11 18
Mật độ khí quyển còn phụ thuộc vào ẩm độ không khí. Ẩm độ không khí càng tăng
thì mật độ không khí càng giảm (bảng 2.2)
Mật độ không khí giảm nhanh theo độ cao của khí quyển. Càng lên cao thì khối
lượng chất khí trong một đơn vị thể tích càng giảm do sức hút của trái đất yếu dần. Nói
cách khác, càng lên cao không khí càng thưa loãng và tiến dần vào không gian vũ tru.
2.2. Khối lượng khí quyển và sự phân bố theo độ cao
Khối lượng khí quyển trái đất bằng 5,26.1018 kg. Trong khi đó khối lượng của địa
quyển là 5,96.1024 kg. Như vậy khối lượng khí quyển chỉ bằng 1/1.000.000 khối lượng của
địa quyển. Các kết quả nghiên cứu gần đây cho thấy: Gần 50% khối lượng khí quyển phân
bố từ mặt đất đến độ cao 5km, 75% ở độ cao 10km và 95% ở độ cao từ mặt đất đến
20km. Lớp khí quyển trên 80km chỉ chứa 0,5% khối lượng của nó. Cho đến nay việc xác
định độ cao của khí quyển còn gặp nhiều khó khăn vì càng lên cao không khí càng thưa
loãng. Người ta còn quan sát thấy hiện tượng cực quang ở độ cao 1.100 km. Ðiều đó cho ta
thấy ở độ cao đó vẫn còn không khí. Những chất khí ở độ cao 1000 km trở lên hết sức
loăng. Các chất khí có tốc độ chuyển động lớn vì gần như thoát khỏi trường trọng lực của
trái đất và tỏa vào không gian vũ trụ. Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy khí quyển trái đất
không có dạng đối xung mà nó lép về phía mặt trời và làm thành cái đuôi chất khí của trái
đất kéo dải hàng chục vạn cây số.
3. THÀNH PHẦN KHÔNG KHÍ TRONG KHÍ QUYỂN TRÁI ÐẤT
3.1. Thành phần không khí của lớp khí quyển gần mặt đất
Bảng 2.3. Thành phần không khí khô, không bị ô nhiễm
STT Tên chất Công thức Tỉ l ệ Tổng khối lượng
(tấn)
1 Nitơ N2 78,09% 3850. 1012
2 Oxy O2 20,94% 1180. 1012
3 Argon Ar 0,93% 65. 1012
4 Cacbonic CO2 0,032% 2,5. 1012
5 Neon Ne 18 ppm 64. 109
6 Heli He 5,2 ppm 3,7. 109
7 Metan CH4 1,3 ppm 3,7. 109
8 Kripton Kr 1,0 ppm 15. 109
9 Hydro H2 0,5 ppm 0,18. 109
10 Nitơ ôxit N2O 0,25 ppm 1,9. 109
32
11 Cacbon monoxit CO 0,10 ppm 0,5. 109
12 Ôzon O3 0,02 ppm 0,2. 109
13 Sulfurdioxit SO2 0,001 ppm 11. 106
14 Nitơ dioxit NO2 0,001 ppm 8. 106
Sự trao đổi liên tục giữa khí quyển, địa quyển, thủy quyển và sinh quyển đã tạo nên
những cân bằng động duy trì sự có mặt và tồn tại của các chất khí trong khí quyển. Trong
một đơn vị thể tích của không khí khô và sạch có chứa 78,08% nitơ (N 2), 20,95% ôxy (O2),
0,93% acgon (Ar), 0,03% cacbonic. Các chất khí nêon, hê li, cripton, hyđrô, xênon và ôzôn
chỉ chiếm 0,01% (bảng 2.3). Trong khí quyển còn có một số chất có thành phần biến động
như hơi nước, bụi khói, các chất khí độc hại, các ion và các chất hữu cơ do thực vật thải
ra...
3.2. Vai trò của các chất khí trong khí quyển
a) Nitơ (N2)
Là chất khí chiếm tỷ lệ lớn nhất, là bộ xương của khí quyển trái đất. Nitơ là nguyên
tố dinh dưỡng cho mọi cơ thể sống, nó tham gia cấu tạo nên nhiều bộ phận và cơ quan
trong cơ thể động vật và thực vật. Trong sản phẩm cây trồng hàm lượng nitơ tổng số
không cao, song nó giữ vai trò cực kỳ quan trọng trong quá trình sinh trưởng, phát triển,
hình thành năng suất và phẩm chất của cây trồng. Viện sĩ N.A. Macximov cho rằng: Về số
lượng, nitơ chỉ chiếm vị trí thứ tư trong thành phần cơ thể thực vật sau các chất cacbon,
hydro và ôxy. Ba chất này tạo nên 95% trọng lượng cơ thể thực vật, còn nitơ chỉ chiếm từ
1 đến 3%, nhưng thiếu nitơ cây không thế sống được.
Nitơ trong tự nhiên là nguồn vô tận, nhưng thực vật không có khả năng đồng hóa.
Chỉ một số loài vi khuẩn sống tự do trong đất như Azotobacter, Clostridium pasterianum,
vi khuẩn cộng sinh ở rễ cây họ đậu (Rhisobium), tảo cộng sinh ở bèo hoa dâu (Anabaena)
mới có khả năng đồng hóa nitơ phân từ - tạo thành những hợp chất chứa đạm, bổ sung
nguồn dinh dưỡng cho đất. Phần lớn thực vật sống trong tình trạng thiếu nitơ bởi vì rễ cây
chỉ có thể hút nitơ dưới dạng các hợp chất như NH4+ , NO3-, urea [CO(NH2)2 ] hoặc Alanin
(axit amin phân tử nhỏ).
Nguồn đạm cung cấp thường xuyên cho đất là những hợp chất nitơ tan trong nước
mưa, sương mù, sương muối.... Hợp chất này hình thành chủ yếu do quá trình phóng điện
trong khí quyển cung cấp lượng đạm khoảng 3 - 4 kg/ha/năm, Ở những vùng khí hậu nhiệt
đới nhiều mưa dông, lượng đạm thu được từ nước mưa có thể tới 13 - 14 kg/ha/năm.
Các sản phẩm phế thải của sinh vật (rễ, lá, thân...) mục nát cũng là nguồn cung cấp
đạm cho đất. Trong sản xuất nông nghiệp, ngoài những nguồn đạm tự nhiên kể trên nông
dân còn bón phân đạm vô cơ và hữu cơ cho đất... Những xác chết động, thực vật, các sản
phụ phẩm nông nghiệp cũng là nguồn bổ sung một lượng đạm đáng kể cho đất.
Quá trình chuyển đổi nitơ trên mặt đất là hiện tượng tự nhiên, tạo nên vòng tuần
hoàn nitơ trong khí quyển, giữ trạng trái cân bằng nitơ giữa đất và khí quyển. Ðiều đó giải
thích được bằng sự tồn tại của thực vật trên bề mặt trái đất không cần có tác động của
con người.
33
Để khai thác nguồn tài nguyên nitơ khí quyển con người đã sử dụng nhiều phương
pháp khác nhau như dùng nhiệt độ và áp suất cao sản xuất phân vô cơ, sử dụng phân vi
sinh, trồng cây họ đậu và thả bèo hoa dâu…
b) Ôxy (O2)
Ôxy chiếm gần 21% thể tích khí quyển, là chất có khả năng hấp thụ chọn lọc một
số tia bức xạ mặt trời góp phần vào việc điều tiết chế độ nhiệt khí quyển. Ôxy là chất
cần cho quá trình hô hấp của mọi cơ thể sống, quá trình ôxy hoá các chất do cơ thể đồng
hóa được, giải phóng năng lượng cung cấp cho mọi hoạt động của cơ thể. Trong quá trình
hô hấp, sinh vật hút ôxy từ khí quyển tự do và thải ra khí cacbonic (CO2).
Ôxy cần thiết cho sự phân giải các chất hữu cơ, chất thải, và tàn dư sinh vật… làm
sạch môi trường. Giả sử trong khí quyển không có ôxy, không có sự phân giải các sản
phẩm thừa của quá trình sống, thì xác chết động thực, vật sẽ làm cho môi trường bị ô
nhiễm nghiêm trọng.
Ôxy còn cần thiết cho sự đốt cháy các loại nhiên liệu, giải phóng nhiệt lượng cung
cấp cho các hoạt động công nghiệp, giao thông vận tải và các ngành kinh tế khác.
Nguồn cung cấp ôxy cho khí quyển chủ yếu là quá trình quang hợp của thực vật. Cây xanh
quang hợp thải ôxy vào khí quyển, bởi vậy ở những nơi có cây xanh hàm lượng O 2 cao hơn
và không khí trong lành hơn. Hàm lượng oxy không khí trong các kỷ địa chất trước đây rất
thấp, hàm lượng này tăng dần qua các các kỷ Ðá vôi (Cổ sinh), Chu la (Trung sinh), kỷ Ðệ
Tam (Tân sinh) do cường độ quang hợp cao. Sự suy giảm O 2 gây nên những hậu quả
nghiệm trọng về hô hấp cho thế giới sinh vật, tình trạng nghèo oxy kéo dài thì cơ thể sẽ
chết. Ðối với thực vật, hàm lượng 21% oxy khí quyển vẫn chưa đáp ứng đầy đủ cho nhu
cầu sinh trưởng. Chỉ có thực vật thuộc nhóm C4 đòi hỏi lượng oxy và lượng CO2 thấp. Thế
nhưng, việc đốt cháy nhiên liệu hoá thạch trong công nghiệp, giao thông đã tiêu tốn oxy và
thải CO2 vào khí quyển. Vào những thập kỷ gần đây, do tăng cường hoạt động công
nghiệp, nhiên liệu hoá thạch bị thai thác quá mức. Ngoài ra, nhu cầu nguyên liệu gỗ gia
tăng nên diện tích rừng cũng bị thu hẹp là nguyên nhân làm giảm hàm lượng ôxy, tăng hàm
lượng CO2 trong khí quyển.
c) Ôzôn (O3)
Là dạng thù hình của ôxy, có mùi đặc biệt, được gọi tên theo tiếng Hi Lạp là Ôzôn
- khi có mùi). Ôzôn được hình thành do tác dụng của các tia sóng ngắn bức xạ mặt trời.
Các tia bức xạ này có năng lượng lớn làm phân ly các phân tử ôxy thành nguyên tử; các
nguyên tử ôxy lại liên kết lại thành ôzôn. Lượng ôzôn trong khí quyển không nhiều và có
mặt ở tầng khí quyển cao từ 10 đến 50 km, tập trung chủ yếu ở tầng từ 25 đến 50 km.
Ôzôn là loại khí hiếm ở lớp không khí gần mặt đất. Mỗi phân tử ôzôn được tạo thành từ 3
nguyên tử oxi, bởi vậy nhiều người tin rằng ôzôn cũng có ích cho cơ thể giống như ôxi.
Nhưng thực tế không phải vậy, nhiều kết quả nghiên cứu đã chỉ rõ ôzôn độc hại, sự ô
nhiễm ôzôn tác động xấu đến năng suất cây trồng. Mặt khác, lớp ôzôn trên cao lại rất có
ích vì nó làm nhiệm vụ như bộ phận lọc, hấp thụ các bức xạ tử ngoại từ mặt trời chiếu
xuống mặt đất. Những tia tử ngoại rất nguy hiểm, nó tác động đến ADN của tế bào, gây
đột biến và ung thư da. Như vậy ôzôn là tác nhân gây ô nhiễm với không khí ở lớp gần
mặt đất nhưng là tác nhân bảo vệ sự sống, chống tia tử ngoại ở tầng bình lưu. Trên tầng
bình lưu của khí quyển, những tia tử ngoại từ mặt trời tác động với oxy rồi chuyển hóa
thành ôzôn. Ôzôn cũng có thể chuyển thành oxy (O2) nhờ những phản ứng quang hoá.
34
Trong tự nhiên tồn tại một cân bằng động giữa ôxy và ôzôn, duy trì được lớp ôzôn ở tầng
bình lưu. Một số loại khí do công nghiệp phát thải có khả năng phân hủy O 3, do đó làm
thủng tầng ôzôn.
Ôzôn - lá chắn bảo vệ
Tác dụng của bức xạ Mặt trời đã duy trì sự sống trên hành tinh của chúng ta. Tác
dụng đó phụ thuộc vào độ dài ban ngày, độ cao Mặt trời, mây, độ ẩm và độ nhiễm bẩn
của không khí. Bức xạ Mặt trời chiếu xuống Trái đất dưới dạng sóng điện từ với phổ
bước sóng rất rộng. Bức xạ Mặt trời chiếu tới giới hạn ngoài của khí quyển Trái đất (độ
cao cách mặt đất khoảng 3000km) gồm các tia gamma, tia rơn ghen, tia tử ngoại, tia nhìn
thấy, tia hồng ngoại và các bước sóng dài (sóng radio, TV). Các tia nhìn thấy có bước sóng
từ 0,39 µ* (ánh sáng tím) đến 0,76µ (ánh sáng đỏ). Khí quyển Trái đất có tác dụng khuếch
tán, hấp thụ và lọc một bộ phận lớn các tia bức xạ Mặt trời. Vì vậy, người ta gọi khí
quyển là màn chắn các tia bức xạ, nó chỉ dành lại 2 cửa sổ cho một phần bức xạ Mặt trời
chiếu xuống mặt đất, đó là “cửa sổ” dành cho các tia nhìn thấy, một số tia tử ngoại đi qua
và một "cửa sổ" dành cho các bước sóng dài chiếu xuống Trái đất.
Trong khí quyển Trái đất, tới độ cao khoảng 80km là tầng điện ly (tầng ion hoá).
Tầng điện ly có tác dụng hấp thụ sóng cực ngắn (bước sóng nhỏ hơn 0,099 µ). Các tia tử
ngoại có bước sóng ngắn, dao động từ 0,20 - 0,39µ. Các tia có bước sóng từ 0,20 - 0,28 µ
gọi là UV - C, từ 0,28 - 0,32 µ gọi là UV - B. Các tia còn lại có bước sóng dài hơn từ 0,32 -
0,39 µ gọi là UV - A. Trong số các tia này thì UV - B có tác dụng tích cực nhất đối với
động, thực vật và con người. UV - C bị hấp thụ bởi thành phần O 3 của khí quyển và UV -
A xuyên qua tầng ôzôn, nhưng lại bị phản xạ bởi oxi và nitơ trở lại vũ trụ. Như vậy, trên
thực tế tồn tại một cơ chế tự nhiên bảo vệ sinh quyển chống lại tác động nguy hiểm của
các tia tử ngoại. Sở dĩ các tia tử ngoại có bước sóng dưới 0,28 µ không xuyên qua tầng
bình lưu được vì có tầng ôzôn. Khí ôzôn tự nhiên được hình thành là do các tia tử ngoại
chiếu vào các phân tử oxi (O2), phân tách chúng thành các nguyên tử (O), các nguyên tử oxi
lại tiếp tục kết hợp với các phân tử oxi khác để hình thành ôzôn (O 3). Phản ứng diễn ra
theo các bước:
O2 + Bức xạ tử ngoại = O + O
O + O2 = O3
Ôzôn có thể hấp thụ năng lượng bức xạ tử ngoại và lại phân huỷ theo phản ứng:
O3 + Bức xạ tử ngoại = O2 + O
Như vậy, trong thiên nhiên, khí ôzôn luôn luôn phân huỷ và tái tạo, giữ được sự tồn
tại ổn định cho lớp ôzôn. Khí ôzôn hấp thu tia tử ngoại nên có tác dụng che chắn cho bề
mặt trái đất. Vì thế, lớp ôzôn trong khí quyển được gọi là chiếc "ô bảo vệ" hay "lá chắn"
cho sinh vật trên Trái đất. Ở giới hạn ngoài khí quyển, bức xạ tử ngoại chiếm 7% tổng
năng lượng bức xạ mặt trời, khi qua tầng khí quyển bị ôzôn giữ lại, chỉ còn l% chiếu tới
mặt đất. Ở mặt đất hàm lượng bức xạ sóng ngắn không những không gây độc hại cho cơ
thể sống mà còn có tác dụng kích thích, thúc đẩy các quá trình trao đổi chất, làm tăng
cường sinh trưởng, phát triển để cho năng suất cao.
Trong nhiều thập kỷ qua, do hoạt động thiếu ý thức của con người đã và đang làm
tổn hại đến lớp ôzôn của khí quyển. Một trong những nguyên nhân quan trọng là những
hoạt động thái quá của nền công nghiệp, giao thông vận tải, sử dụng ngày càng nhiều
than, dầu và khí đốt, thải vào khí quyển mỗi năm hàng trăm triệu tấn khí độc như CO2,
35
CFC, CO, CH4…, gây ô nhiễm khí quyển và phá hủy tầng ôzôn. Các nhà khoa học dự đoán
rằng đến năm 2030 sự suy thoái tầng ôzôn trên phạm vi toàn cầu sẽ là 6,5%. Ðặc biệt, sự
suy thái này xảy ra mạnh ở các vĩ độ cao, đến năm 2030 có thể là 16% ở 60 0N. Nếu việc
cấm sản xuất CFC có hiệu quả thì sự suy thoái trung bình vẫn ở mức 2% và 8% ở 600N.
d) Khí cacbonic (CO2)
Ở điều kiện bình thường khí CO2 chỉ chiếm 0,032% thể tích khí quyển nhưng nó là
nguồn dinh dưỡng quan trọng của thực vật, là yếu tố tạo thành năng suất. Hoạt động của
núi lửa, quá trình cháy, quá trình hô hấp của sinh vật, sự phân hủy các hợp chất hữu cơ là
nguồn bổ sung khí CO2 thường xuyên cho khí quyển. Bộ lá của thực vật là nơi hấp thu khí
CO2 chủ yếu trong tự nhiên.
Khí cacbonic cần thiết cho quá trình quang hợp của cây xanh, là nguyên liệu tổng hợp
các chất hữu cơ đảm bảo sự sinh trưởng, phát triển và tạo năng suất. Một số loại cây
trồng, lượng CO2 trong khí quyển chưa đủ cung cấp cho quá trinh quang hợp để đạt năng
suất cao. Nhiều thí nghiệm tăng dần nồng độ CO 2 trong môi trường sống của thực vật cho
thấy, nâng cao dần nồng độ CO2 làm tăng cường độ quang hợp giúp thực vật sinh trưởng,
phát triển tốt.
Hàm lượng CO2 thích hợp đối với các loại cây trồng không giống nhau. Hình 2.2 cho
biết mối quan hệ giữa cường độ quang hợp và nồng độ CO2 của một loài cây thông. Qua
đồ thị ta thấy rằng khả năng đồng hoá cao nhất của giống thông này khi hàm lượng CO 2
trong không khí đạt tới 0,28%. Hàm lượng đó cao gấp 10 lần so với điều kiện bình thường.
Lượng CO2 thích hợp cho người và gia súc
từ 0,02 - 0,03%. Nếu tăng lên trên 0,2% sẽ
gây ngộ độc và có thể gây chết. Vì vậy các
công trình xây dựng nhà ở và chuồng trại
phải đảm bảo điều kiện thông thoáng để
lượng CO2 không tăng tới mức gây hại.
Thực vật hấp thụ CO2 qua các khí khổng ở
lá và cố định cacbon qua hàng loạt các phản
ứng của quá trình quang hợp. Bức xạ mặt
trời là nguồn năng lượng sử dụng để tổng
hợp những chất photphat cao năng (ATP -
Anđenozintriphotphate), tách hydro từ phân Hình 2.2. Quang hợp của cây thông và
tử nước rồi cố định CO2 thành glucoze. nồng độ CO2 trong không khí
Cùng lúc đó, một lượng tương ứng O2 được giải phóng vào khí quyển. Lượng cacbon mà
thực vật cố định hàng năm trên phạm vi toàn cầu khoảng 4 - 9.1013kg. Trong một ngày thực
vật hấp thụ CO2 suốt từ sáng sớm đến chiều tối, do đó ban ngày hàm lượng CO 2 giảm đi,
oxy tăng lên và đạt đến cực đại vào buổi chiều..Sự trao đổi CO 2 cũng xảy ra giữa khí
quyển và đại dương, nước biển chứa lượng CO2 lớn hơn 50 lần so với không khí và vì vậy
đại dương đóng vai trò điều chỉnh nồng độ CO 2 của khí quyển. CO2 có khả năng hấp thụ
bức xạ sóng dài phản xạ từ mặt đất do đó ban đêm nhiệt độ không khí không xuống quá
thấp. Hiện nay do không khí bị ô nhiễm, hàm lượng CO2 ngày càng tăng gây nên "hiệu ứng
nhà kính", nhiều thập kỷ qua nhiệt độ khí quyển đang tăng lên (xem chương IX).
e) Hơi nước
Hơi nưóc là một mắt xích của vòng tuần hoàn nước trong tự nhiên. ở một điều kiện
nào đó hơi nước ngưng kết tạo thành sương, sương muối ở mặt đất, sương mù và mây ở
các tầng khí quyền rồi gây ra mưa, tạo nên các hiện tượng thời tiết khác nhau.
36
Lương hơi nước chứa trong khí quyển tạo nên độ ẩm không khí. Lượng hơi nước có
thể biến động từ một vài phần nghìn đến 4% thể tích khí quyển (khoảng 0,02% ở vùng
cực đới và 2,5% ở vùng nhiệt đới). Hơi nước giảm nhanh theo độ cao khí quyển, ở độ cao
10-15 km không còn thấy hơi nước. Hơi nước đóng vai trò quan trọng trong nhiều quá trình
vật lý xảy ra trong khí quyển như sự hấp thu, khúc xạ, khuếch tán bức xạ mặt trời tạo nên
các hiện tượng quang học (quầng, tán mặt trăng, mặt trờì, cầu vồng, ráng…). Hơi nước
còn có vai trò trong việc điều tiết chế độ nhiệt khí quyển nhờ khả năng hấp thu sóng dài
của bức xạ, khả năng chuyển trạng thái từ thế hơi sang thể lỏng, thể rắn và ngược lại.
Hơi nước có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống thực vật, động vật và con người.
Chúng ta sẽ tiếp tục nghiên cứu kỹ các vấn đề này ở phần sau (xem chương IV).
g) Bụi
Bụi là những phân tử vật chất có kích thước nhỏ bé bay lơ lửng trong khí quyển.
Thành phần của bụi trong khí quyển biến động lớn theo thời gian và không gian.
Bụi có trong khí quyển là do các quá trình phong hóa đất đá, quá trình cháy của các
mảnh thiên thể, cháy rừng, hoạt động của núi lửa, đốt cháy nhiên liệu trong công nghiệp,
giao thông vận tải, hoạt động của con người và động vật… Năm 1938 hoạt động của núi
lửa Cracatau (Liên Xô cũ) sinh ra một lượng bụi khói khổng lồ bao bọc cả trái đất, bụi làm
giảm cường độ bức xạ mặt trời, làm xuất hiện những màu sắc đặc biệt trên bầu trời kéo
dài trong nhiều năm.
Bụi là những hạt nhân ngưng kết hơi nước, đặc biệt các hạt bụi có chứa những chất
hút ẩm và dễ tan trong nước. Khi hút các phần tử hơi nước, bụi dễ hòa tan tạo thành
những hạt dung dịch nhỏ bé trở thành những hạt nhân ngưng kết rất tốt. Ở điều kiện
thuận lợi hạt nhân ngưng kết ấy lớn dần lên để tạo thành những giọt nước mưa.
Bụi có vai trò quan trọng trong việc điều tiết chế độ nhiệt không khí. Những phần từ
bụi nhỏ bé có khả năng hấp thu và bức xạ nhiệt. Lợi dụng đặc điểm này người ta đã dùng
biện pháp hun khói để chống sương muối, bảo vệ cây trồng trong mùa đông.
Trong không khí chứa nhiều bụi sẽ gây ra nhiều bất lợi cho cây trồng. Hiện tượng
sương mù khô, sương mù đen ngăn cản phần lớn các tia bức xạ mặt trời chiếu tới mặt lá,
làm giảm cường độ quang hợp. Bụi có thể bịt kín khí khổng của lá cây cản trở việc thoát
hơi nước mặt lá, ảnh hưởng xấu đến các chức năng sinh lý của cây trồng. Hiện tượng
mưa axit, mưa mầu ở Nga và Bắc Mỹ hiện nay đã tàn phá rừng, đồng ruộng là do bụi công
nghiệp thải vào khí quyển mang tính axit... Để nghiên cứu bụi, người ta đã phân loại theo
nhiều tieu chí khác nhau.
+/ Phân loại theo kích thước: bụi: Φ >10 µm; mù: Φ = 0,1 - 10 µm; khói: Φ < 0,1 µm.
Gồm 2 loại: bụi bay và bụi lắng.
• Bụi bay: có kích thước Φ = 0,001 - 10 µm (tro, muội, khói và các hạt chất rắn nhỏ
chuyển động Braonơ hoặc rơi theo định luật Stok. Gây tổn thương cơ quan hô hấp,
bệnh nhiễm bụi thạch anh (silicose)
• Bụi lắng :có kích thước lớn hơn 10 µm, rơi theo định luật Niutơn, gây bệnh cho mắt,
nhiễm trùng, dị ứng da...
+/ Phân loại theo nguồn gốc: bụi hữu cơ (phấn hoa, phấn côn trùng); bụi vô cơ (bụi
khoáng, bụi kim loại, hỗn hợp); bụi tự nhiên: bụi vũ trụ; bụi núi lửa, bão cát; bụi nhân tạo:
bụi công nghiệp, bụi giao thông…
37
+/ Phân loại theo tính xâm nhập vào đường hô hấp: bụi không ở lại phế nang: Φ
10 µm.
+/ Phân loại theo các đặc điểm khác: theo tác hại (nhiễm độc, gây ung thư, xơ
phổi, nhiễm trùng)
3.3. Thành phần không khí trong đất
Ðất được cấu tạo bởi những hạt có kích thước khác nhau, giữa các hạt là những khe
hở chứa đầy nước hoặc chứa đầy không khí. Những loại đất trồng trọt thường có dung
tích khe hở lớn do tác động của các biện pháp kỹ thuật như làm đất, xới xáo hoặc do rễ
cây tạo nên ...
Không khí trong đất là một trong những yếu tố quan trọng đảm bảo cho sự sinh
trưởng, phát triển của bộ rễ cây trồng, các loài sinh vật và vi sinh vật sống trong đất dồng
thời cũng là yếu tố thúc đẩy các quá trình phong hoá, hình thành đất.
Không khí trong đất không có thành phần cố định như ở khí quyển. Không khí trong
đất có hàm lượng CO2 bao giờ cũng cao hơn ngoài khí quyển vì trong đất thường được bổ
sung CO2 do sự phân giải chất hữu cơ, sự hô hấp của sinh vật đất và của bộ rễ thực vật.
Hàm lượng CO2 thay đổi theo mùa sinh trưởng và mùa khí hậu.
Hàm lượng ôxy và nitơ trong đất bao giờ cũng thấp hơn ngoài khí quyển do sự hô
hấp của sinh vật đất đã lấy đi một lượng ôxy nhất định. Do hoat động của vi sinh vật, sự
phân giải các chất hữu cơ đã thải ra một số chất khí mà ngoài khí quyển không có hoặc
với hàm lượng rất thấp (H2S, NH3, CH4…).
Theo Vítkêvic, thành phần các chất khí chính trong đất gồm nitơ, cacbonic, ôxy như ở bảng
2.4. dưới đây. Không khí trong đất và lớp không khí sát mặt đất thường xuyên diễn ra quá
trình trao đổi tạo nên những cân bằng động làm cho không khí trong đất cũng có đủ thành
phần và tỷ lệ cần thiết cho sự sống của sinh vật đất... Cường độ trao đổi phụ thuộc
vào tính chất lý, hóa học, chế độ nước trong đất và quá trình canh tác.
Trong tự nhiên quá trình trao đổi này cũng bị nhiều yếu tố chi phối:
* Áp suất khí quyển. Sự biến động của áp suất khí quyển xúc tiến các quá trình trao
đổi khí trong đất. Khí áp tăng tạo nên lực nén không khí vào đất, khí áp giảm tạo ra một
lực hút các chất khí từ trong đất ra. Áp suất khí quyển là yếu tố biến động mạnh và
thường xuyên, như một động lực thúc đẩy quá trình trao đổi này.
* Gió: Cũng như áp suất khí quyển, gió vừa tạo nên lực hút và lực nén không khí vừa
xúc tiến các quá trình vận chuyển không khí trên mặt đất. Cường độ trao đổi xảy ra mạnh
hay yếu phụ thuộc vào tốc độ và hướng gió trên mặt đất.
* Bức xạ mặt trời: Bức xạ mặt Bảng 2.4.Thành phần các chất khí trong
trời đốt nóng lớp đất mặt, không khí đ ất
trong đất cũng bị đốt nóng nên giãn nở
(Theo Vitkêvic, 1966)
thể tích, trở nên nhẹ hơn và bay ra
khỏi đất. Không khí trên cao lạnh hơn Chất khí Giới hạn dao động của các
chất khí (% thể tích)
38
nên có tỷ trọng lớn, lắng xuống thay Nitơ từ 76 đến 87
thế vị trí của không khí vừa bay lên. Ôxy từ 10 đến 20
* Nước mưa, nước tưới. Cũng là Cácbonic từ 0,01 đến 10-12
những yếu tố tích cực làm thay đổi
chế
độ không khí trong đất. Nước mưa và nước tưới nước chui vào các khe hở của đất, đẩy
không khí ra. Hầu hết các khe hở trong đất đều chứa đầy nước sau khi mưa, khi độ ẩm đất
giảm không khí dần dần chiếm lại các khe hở của đất. Sự xen kẽ giữa thời kỳ mưa và
không mưa, hoặc giữa các thời kỳ tưới và không tưới, chế độ không khí trong đất sẽ được
cải thiện theo hướng có lợi cho sinh vật đất.
* Thành phần cơ giới và cấu trúc của đất cũng là một yếu tố có vai trò quan trọng
trong quá trình trao đổi khí. Các loại đất tơi xốp có kích thước hạt Φ > 0,l cm tạo ra
khoảng cách lớn giữa các viên đất, sự trao đổi khí trong các loại đất này xảy ra manh hơn
so với các loại đất chặt.
Từ những cơ sở lý luận trên ta có thể cải tạo được chế độ không khí trong đất theo
chiều hướng có lợi cho sinh trưởng của bộ rễ cây trồng thông qua các biện pháp kỹ thuật
làm đất và chăm sóc hợp lý như xới xáo, bón phân, tưới nước...
3.4. Thành phần không khí trong quần thể thực vật
Sự có mặt của thực vật làm cho thành phần không khí xung quanh chúng có sự khác
biệt lớn với không khí tự do cả về hàm lượng, thành phần và sự phân bố các chất khí.
Mức độ khác biệt phụ thuộc vào mức độ phát triển của tầng tán thực vật (mật độ, độ cao
và độ rậm rạp của tán cây). Khi mật độ thưa, hoặc cây non mới gieo trồng thì hầu như
không có sự sai khác nhiều giữa không khí trong quần thể so với không khí tự do. Khi cây
trưởng thành, độ che phủ tán cây lớn thì sự khác biệt về thành phần không khí trong quần
thể thực vật và không khí tự do trở nên đáng kể.
Nguyên nhân gây ra sự khác biệt là do tán lá thực vật đã ngăn cản sự trao đổi không
khí giữa quần thể và khí quyển tự do (tốc độ gió giảm, hạn chế bức xạ mặt trời chiếu
xuống mặt đất. Do sự hấp thu, phản xạ và điều tiết nhiệt độ nhờ bộ lá của thực vật mà
chế độ nhiệt không khí trong quần thể ít biến động hơn so với không khí bên ngoài. Mặt
khác do các hoạt động sống như thoát hơi nước, hấp thu cácbonic, quang hợp, hô hấp ...
khiến cho không khí trong quần thể thực vật có sự biến động cả về thành phần và tỷ lệ
một số chất.
a) Khí CO2
CO2 là nguyên liệu của quá trình quang hợp đồng thời lại là sản phẩm của quá trình
hô hấp, vì vậy vào những giờ ban ngày lượng CO2 giảm đi đáng kể. Nếu khảo sát từ gốc
cây lên tầng tán lá dầy nhất thì thấy hàm lượng CO2 giảm dần theo chiều cao. Vào ban
đêm cây xanh không hấp thu CO2 mà thải ra một lượng đáng kể do quá trình hô hấp làm
cho hàm lượng CO2 tăng vọt lên và có thể đạt tới mức 0,06% - gấp đôi hàm lượng CO 2 có
trong khí quyển tự do.
b) Ôxy
39
Ôxy trong quần thế thực vật cũng có tỷ lệ biến động mạnh nhưng ngược chiều với
CO2. Lượng O2 tăng lên vào ban ngày nhờ quá trình quang hợp và lại giảm đi đáng kể vào
ban đêm do bị sử dụng cho quá trình hô hấp
c) Hơi nước
Hơi nước trong quần thể thực vật bao giờ cũng cao hơn do hoạt động thoát hơi nước
qua bề mặt lá của cây xanh. Vào ban đêm hơi nước trong quần thể thực vật thường ở mức
bão hòa hoặc quá bão hòa. Tuy nhiên, nếu dưới tán lá dày không khí có nhiệt độ cao hơn
trên mặt tán lá thì độ ẩm trong quần thể thấp. Độ ẩm cao thường thúc đẩy hoạt động của
nấm bệnh và vi sinh vật trong quần thể thực vật, vì vậy trong kỹ thuật canh tác người ta
thường phải tỉa cành, tạo tán, trồng cây che bóng… thích hợp để điều tiết độ ẩm.
Bảng 2.5. Ảnh hưởng của biện pháp trồng cây che bóng đối với sâu, bệnh
hại cà phê chè Catimor ở huyện Hướng hóa, Quảng trị
Biện pháp kỹ thuật Tỷ lệ cây bị sâu Bệnh gỉ sắt (%)**
đục thân (%)* Tỷ lệ lá bị bệnh Chỉ số bệnh
Vườn không che bóng 4,3 5,3 0,47
Vườn che bóng thưa 2,9 5,6 0,56
Vườn che bóng dày 1,8 10,3 0,91
Nguồn: Đoàn Văn Điếm, Lê Quang Vĩnh, 2001
Ghi chú: *Sâu đục thân: Xylotrechus quadripes và Zeuzera coffea
** Bệnh gỉ sắt: Hemileia vastatrix
4. CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Anh /chị hãy trình bày cấu trúc của khí quyển theo chiều thẳng đứng ? Đặc điểm chính
của các tầng khí quyển ?
2. Mật độ, khối lượng và phân bố theo độ cao của không khí ở tầng đối lưu ? Công thức
xác định mật độ không khí ?
3. Phân tích đặc điểm của các thành phần nitơ, CO2, O2, hơi nước, bụi ở lớp không khí sát
mặt đất ? Vai trò của chúng đối với sinh vật, phương pháp khai thác ?
4. Thành phần Ôzôn (O3) trong không khí, Vai trò của Ôzôn đối với khí hậu trái đất, quá
trình phân hủy Ôzôn và nguy cơ tầng Ôzôn bị thủng ?
5. Thành phần không khí trong đất và quần thể thực vật ? Hãy nêu sự biến động và vai trò
của một số thành phần chính ?
40
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Môi Trường
-
-
[Giáo trình công nghệ xử lý nước thải - Trần Văn Nhân](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-cong-nghe-xu-ly-nuoc-thai-tran-van-nhan-1181851.html)
333p
428
245
-
147p
746
484
-
-
[Quan trắc và Phân tích môi trường](http://tailieu.vn/doc/quan-trac-va-phan-tich-moi-truong-85798.html)
40p
1936
1057
-
[Các hệ thống quản lý môi trường ISO 14001](http://tailieu.vn/doc/cac-he-thong-quan-ly-moi-truong-iso-14001-5924.html)
84p
1970
1252
-
-
[Bài giảng độc học môi trường - ĐH Bách Khoa Hà Nội](http://tailieu.vn/doc/bai-giang-doc-hoc-moi-truong-dh-bach-khoa-ha-noi-72564.html)
101p
1016
575
-
[Giáo trình cấp thoát nước - Bộ xây dựng](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-cap-thoat-nuoc-bo-xay-dung-528506.html)
122p
1295
683
-
[Độc học môi trường cơ bản - Lê Huy Bá](http://tailieu.vn/doc/doc-hoc-moi-truong-co-ban-le-huy-ba-177789.html)
639p
887
577
Tài Liệu Môi trường Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/khoa-hoc-tu-nhien/moi-truong/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)


markdown:
8 trang
Lượt xem: 187
Download: 111
# Kì thi chọn HSG lớp 9 năm học 2009 - 2010 Đề thi môn: Tiếng Anh tỉnh Phú Thọ
Chia sẻ:
[vespa_2305](http://tailieu.vn/user/vespa_2305)
Tham khảo tài liệu 'kì thi chọn hsg lớp 9 năm học 2009 - 2010 đề thi môn: tiếng anh tỉnh phú thọ', ngoại ngữ, anh ngữ phổ thông phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Tiếng Anh - Ngoại Ngữ](http://tailieu.vn/tieng-anh-ngoai-ngu/)» [Tiếng Anh phổ thông](http://tailieu.vn/tieng-anh-ngoai-ngu/tieng-anh-pho-thong/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Kì thi chọn HSG lớp 9 năm học 2009 - 2010 Đề thi môn: Tiếng Anh tỉnh Phú Thọ**
tỉnh Phú Thọ Đề thi môn: Tiếng Anh
Đề chính thức Thời gian làm bài: 150 phút
-------------------
-
(Thí sinh làm trực tiếp vào đề)
I. Choose the word whose underlined part is pronounced differently from the rest by
circling the corresponding letter A, B, C, or D. (20 points)
1. A. ought B. thought C. brought D. though
2. A. thick B. think C. thus D. thin
3. A. foot B. school C. book D. good
4. A. knew B. grew C. threw D. flew
5. A. lose B. close C. chose D. rose
6. A. dosage B. massage C. carriage D. voyage
7. A. high B. home C. hour D. horn
8. A. passed B. forced C. threatened D. walked
9. A. break B. steak C. great D. bread
10 A. confusion B. tension C. seizure D. measure
II. Choose the one word or phrase that best completes the sentence. Identify your answer
by circling the corresponding letter A, B, C, or D. (40 points)
1. What's your birthday, Ann ? - It's ............................... .
A. on the thirty-one of July C. on the thirty-first of July
B. on July the thirty-one D. in July the thirty-first
2. The sun .................. in the west. Look ! It ....................... .
A. set/ is setting B. sets/ is setting C. setting/ set D. set/ set
3. All the boys are good at cooking, but ............ is as good as the girls.
A. either B. neither C. none D. every
4. The weather ................ fine so far this week.
A. is B. was C. has been D. had been
5. I have so many routines that sometimes I feel ........... I am an automatic robot.
A. as if B. even if C. even though D. like
6. The walls of the house are covered ........... a coat of paint.
A. with B. in C. by D. under
7. That was a ............ ceremony.
A. prepared-well B. prepare-well C. well-prepared D. well-prepare
8. That novel was written by a well-known writer. It is worth ............. .
A. to read B. reading C. read D. have read
9. Is this the address to ........ you want the package sent ?
A. where B. which C. that D. whom
10. The father sat by his ........ child’s bedside all night as he was sick.
A. sleep B. asleep C. oversleep D. sleeping
11. He has adopted three orphans ........ his own six children so that, all together, he has nine
children to provide for.
A. except B. beside C. besides D. in place of
12. You should take regular exercise ......... sitting in front of the television all day.
A. in spite of B. instead of C. without D. even
13. I don’t want to go out tonight .......... Anna phones.
A. so that B. even though C. when D. in case
14. I object to ....... like this.
A. be treating B. treating C. being treated D. have been treated
15. Since ........ to a warmer and less humid climate, I’ve had no trouble with my asthma.
A. I move B. I moving C. upon moving D. moving
16. Shy people often find it difficult to ....... group discussions.
A. take place in B. take part in C. get on with D. get in touch
with
17. Our soccer team lost ........ three goals to nil.
A. with B. by C. to D. in
18. Don’t forget to ........ the alarm clock for six o’clock tomorrow morning.
A. set B. put C. ring D. wind
19. Not only did he lose the keys, but he also forgot the tickets.
A. He forgot the pair of tickets to the concert.
B. He didn’t know he had to have tickets.
C. He got the tickets after he found his keys.
D. He lost his keys and forgot the tickets as well.
20. “Do not write on the walls”, said the teacher to the boy.
A. The teacher told the boys do not write on the walls.
B. The teacher told the boys not to write on the walls.
C. The teacher said to the boys not write on the walls.
D. The teacher said to the boys do not write on the walls.
III. There is a mistake in the four underlined parts of each sentence. Identify your
answer by circling the corresponding letter A, B, C, or D. (20 points)
1. Jason’s professor had him to write his thesis many times before allowing him to present it
A B C
to the committee.
D
2. I think Helen is accustomed to work eight hours a day.
A B C D
3. The more frequent you exercise, the greater physical endurance you will have.
A B C D
4. Only when you have had a chance to know various occupations you will decide on your
career.
A B C D
5. I tried to do everything to contact John two weeks ago but so far I don’t receive his reply.
A B C D
6. Most students were able of finding good jobs three to six months after graduation.
A B C D
7. The letter was sent by special delivery must be important.
A B C D
8. Because the torrential rains that had devastated the area, the governor sent the National
Guard to
A B C
assist in the clean-up operation.
D
9. My brother attends an university in the Midwest which specializes in astrology.
A B C D
10. Although Mark has been cooking for many years, he still doesn’t know to prepare French
foods
A B C D
in the traditional manner.
IV. Give the correct form of the words in brackets to complete the sentences. (20 points)
1. Vietnam declared its ________ on September 2nd, 1945. (DEPEND)
2. The phone doesn’t work. It’s been _________. (CONNECT)
3. It was a complete _________ due to poor planning. (FAIL)
4. He cycled _________ and had an accident. (CARE)
5. He is thinking of taking early _________ next year. (RETIRE)
6. I am afraid you have _________ me because that is not what I meant.
(UNDERSTAND)
7. It is said that the _________ of a Swiss watch is perfect. (PRECISE)
8. Television can make things more ________ because it brings both sounds and pictures.
(MEMORY)
9. A famous pianist was _________ for seven years. (PRISON)
10. He’s an expert in technology. We call him a _________. (TECHNIQUE)
Your answers :
1. 2. 3. 4. 5.
............................ ............................ ............................ ............................ ............................
6. 7. 8. 9. 10.
............................ ............................ ............................ ............................ ..........................
V. Read this passage carefully and then choose the best answers to the questions below
by circling the corresponding letter A, B, C, or D. (10 points)
A recent investigation by scientists at the US Geological Survey shows that strange
animal behavior might help predict future earthquake.
Investigators found such occurrences in a ten-kilometer radius of the centre of a fairly
recent quake. Some birds screeched and flew about wildly. Dogs yelped and ran
uncontrollably.
Scientists believe that animals can perceive these environmental changes as early as
several days before the disaster.
In 1976 after observing animal beha vior, the Chinese were able to predict a terrible
quake. Although hundreds of thousands of people were killed, the government was able to
evacuate millions of people and thus keep the death toll at a lower rate.
1. What prediction may be made by observing animal behavior ?
A. the number of people who will die.
B. environmental changes.
C. a coming earthquake.
D. the ten-kilometer radius of an earthquake.
2. Why can animals perceive these changes when humans can not ?
A. Animals are more intelligent than humans.
B. Humans don’t know where to look.
C. By running around, they can feel the vibrations.
D. Animals have certain instincts that humans don’t possess.
3. If scientists can accurately predict earthquakes, there will be ..........
A. a lower death rate.
B. fewer animals going crazy.
C. fewer people evacuated.
D. fewer environmental changes.
4. Which of the following statements is not true ?
A. Some animals may be able to sense an approaching earthquake.
B. All birds and dogs in the ten-kilometer radius of an earthquake center become wild
before the quake.
C. The Chinese have successfully predict an earthquake and saved many lives.
D. By observing animal behavior scientists perhaps can predict earthquake.
5. In the passage, the word “evacuate” most means ..............
A. save B. exile C. destroy D. remove
VI. Read, then choose the best answer by circling the corresponding letter A, B, C, or D.
(20 points)
Radar is an electronic device that can “see” great distances (1) ....... fog, rain, snow,
cloud, and darkness. It can find and (2) ......... locate missiles, aircraft, ships, cities, rainstorms,
and mountains. Radar uses radio waves, (3) ........... light waves, which the human eye uses in
seeing. This makes it (4) ........ for radar to locate many kinds of objects at (5) ........ greater
distances than the eye can see. Radar became an important military device during World War
II. Today, networks of radar lookout stations guard the United States and Canada 24 hours a
day against (6) ....... missiles and airplanes. Patrol planes and ships (7) ........ the oceans with
radar for hostile ships and aircraft. Airports use radar to (8) . .... planes safety to earth in fog or
storms. Ships use it to steer clear of other (9) ......... or icebergs. Radar helps weathermen
warn of (10) ....... hurricanes or tornadoes.
1. A. in spite B. despite C. though D. although
2. A. cure B. exact C. accurately D. accurate
3. A. instead of B. in addition C. in stead D. in addition to
4. A. possibility B. possible C. impossible D. can
5. A. near B. farther C. far D. further
6. A. long range B. near range C. ranged D. length range
7. A. use B. find C. seek D. search
8. A. find B. take C. guide D. guidance
9. A. vessel B. vessels C. sail D. sails
10. A. to approach B. approaches C. approach D. approaching
VII. Fill in each numbered blank with one suitable word. (20 points)
In Britain there is a holiday now which people call Mother’s Day. In the old days many
girls from working-class (1) ......... in towns and cities and from farmers’ families in the
country worked in rich houses. They had to do all the (2) ......... and their working day was
usually very long, they often (3) ........... on Sundays, too. Once a year, it was usually (4)
........... Sunday in March, they could visit their mothers. They went home on that day and (5)
......... presents for their mothers and for (6) ........ members of their families. They could stay
at home only one day, and then they went (7) .......... to their work. People call that day
Mothering Day (8) ........... Mothering Sunday.
Later workers at the factories and girls (9) ......... worked in the houses of rich families
received one free day a week, and Mothering Day became Mother’s Day. It is (10) .......... last
Sunday in March.
Your answers :
1. 2. 3. 4. 5.
............................ ............................ ............................ ............................ ............................
6. 7. 8. 9. 10.
............................ ............................ ............................ ............................ ..........................
VIII. Finish the second sentence in such a way that it means the same as the sentence
printed before it. (20 points)
1. The furniture was too old for us to keep.
→ It was ..................................................................................................................................
2. Nobody has cleaned the streets this week.
→ The streets ..........................................................................................................................
3. While mending the road, they accidentally blocked our water pipes.
→ They accidentally cut ........................................................................................................
4. He brought the umbrella along but it didn’t rain.
→ He needn’t ........................................................................................................................
5. While I strongly disapprove of your behavior, I will help you this time.
→ Despite ............................................................................................................................
6. The underground is quick and cheap.
→ The underground is ............................................................................................................
7. He was annoyed because his secretary came late to work.
→ He objected to .................................................................................................................
8. Neil regrets having sold his car.
→ Neil wishes .........................................................................................................................
9. The child ran out because of the strange noise.
→ The strange noise ...............................................................................................................
10. Immediately after his arrival, things went wrong.
→ No sooner ..........................................................................................................................
IX. Use the word given in brackets and make any necessary additions to write a new
sentence in such a way that it is as similar as possible in meaning to the original sentence.
Do not change the form of the given word. (10 points)
1. “Do you realize what the time is, Steve?” asked Chris. (what)
→ ...........................................................................................................................................
2. I met her while I was staying in Paris last summer. (stay)
→...........................................................................................................................................
3. Susan was too excited to sleep. (that)
→ ........................................................................................................................................
4. Sandra said that she was willing to work late. (mind)
→ .......................................................................................................................................
5. The coins are believed to be buried for safe-keeping. (It)
→ ......................................................................................................................................
X. Look at the following sets of words and phrases. Make all the changes and additions
necessary to produce sentences which together make a complete letter of complaint
from Jane to Mr. Pike Smith. (20 points)
Dear Mr. Smith,
1. I write / complain / dirt / smoke / come / your factory / chimneys.
2. Two days ago / I / decide / do / my washing.
3. I wash / sheets / put them out to dry / it / be / nice sunny day/ there / be / breeze.
4. When I take / washing in / I / be / horrified / discover / it / covered / in dirty marks.
5. I / assume / breeze I mention / carry / dirt / your chimneys.
6. Until this accident / I think / your chimneys / be safe and clean.
7. I / suggest / your factory / fit / new filters to its chimneys / as the dirt and smoke/
dangerous.
8. I look / receive your reply.
Yours sincerely,
Mrs. Jane Hunter
...................………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………….............
THE END
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Tiếng Anh Phổ Thông
-
40p
6361
3825
-
[Những mẫu câu thông dụng trong tiếng Anh](http://tailieu.vn/doc/nhung-mau-cau-thong-dung-trong-tieng-anh-158634.html)
42p
7048
3752
-
126p
1742
1379
-
[3000 từ tiếng anh thông dụng nhất](http://tailieu.vn/doc/3000-tu-tieng-anh-thong-dung-nhat-220239.html)
84p
8569
3683
-
63p
2509
1729
-
[84 cấu trúc tiếng anh thông dụng](http://tailieu.vn/doc/84-cau-truc-tieng-anh-thong-dung-1455040.html)
9p
1284
786
-
58p
3847
3529
-
[Sách hướng dẫn học tập tiếng anh (A2) - Học Viện BCVT](http://tailieu.vn/doc/sach-huong-dan-hoc-tap-tieng-anh-a2-hoc-vien-bcvt-26244.html)
225p
3235
2204
-
[Hướng dẫn cách học môn Tiếng Anh lớp 6](http://tailieu.vn/doc/huong-dan-cach-hoc-mon-tieng-anh-lop-6-493552.html)
117p
1918
731
-
[Learn how to say things and what you think in English](http://tailieu.vn/doc/learn-how-to-say-things-and-what-you-think-in-english-5987.html)
17p
5701
5570
Tài Liệu Tiếng Anh phổ thông Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tieng-anh-ngoai-ngu/tieng-anh-pho-thong/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)
-
-
[Lesson Plan 04 : Measurement 1](http://tailieu.vn/doc/lesson-plan-04-measurement-1-1583611.html)
7p
14
1
-
-
-
814p
26
7
-
[50 Common English Phrasal Verbs](http://tailieu.vn/doc/50-common-english-phrasal-verbs-1598903.html)
54p
41
20

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache

Vary: Accept-Encoding

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close


markdown:
4 trang
Lượt xem: 204
Download: 9
# Mỹ thuật 1 - VẼ CÁI Ô TÔ
Chia sẻ:
[audi123](http://tailieu.vn/user/audi123)
I/ Mục tiêu : Vẽ được một chiếc ô tô theo ý thích . II/Chuẩn bị : Tranh ảnh một vài kiểu dáng ô tô. Bài vẽ ô tô của hs lớp trước III/ Hoạt động dạy và học : Hoạt động 1: Quan sát nhận xét . Cho HS xem tranh ảnh một số ô tô và gợi ý học sinh nhạn biết được hình dáng , màu sắc ,các bộ phận của ô tô như : -Buồng lái , -Thùng xe ( để chở khách , chở hàng ) -Bánh xe.(hình tròn) Hoạt động 2: Hướng dẫn...
## Thể loại:
[Giáo Án Điện Tử](http://tailieu.vn/giao-an-dien-tu/)» [Mỹ thuật](http://tailieu.vn/giao-an-dien-tu/my-thuat/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Mỹ thuật 1 - VẼ CÁI Ô TÔ **
VẼ CÁI Ô TÔ
I/ Mục tiêu : Vẽ được một chiếc ô tô theo ý thích .
II/Chuẩn bị : Tranh ảnh một vài kiểu dáng ô tô. Bài vẽ ô tô của hs lớp
trước
III/ Hoạt động dạy và học :
Hoạt động 1: Quan sát nhận xét .
Cho HS xem tranh ảnh một số ô tô và gợi ý học sinh nhạn biết được
hình dáng , màu sắc ,các bộ phận của ô tô như :
-Buồng lái ,
-Thùng xe ( để chở khách , chở hàng )
-Bánh xe.(hình tròn)
Hoạt động 2: Hướng dẫn hs cách vẽ ô tô.
-Vẽ thùng xe.
-Vẽ buồng lái .
-Vẽ bánh xe.
-Vẽ cửa lên xuống, cửa lên xuống , cửa kính.
-Vẽ màu theo ý thích .
Hoạt động 3: Thực hành .
Cho hs vẽ một chiếc ô tô vào vở .
Giáo viên giúp hs :
Vẽ hình : Thùng xe, buồng lái (đầu ), bánh xe vừa với phần giấy trong
vở tập vẽ 1. Cần vẽ ô tô có tỷ lệ cân đối và đẹp.
+Vẽ màu : Vẽ màu thùng xe, buồng lái, bánh xe theo ý thích , Có thể
trang trí để ô tô đẹp hơn.
Hoạt động 4: Nhận xét đánh giá .
Giáo viên treo sản phẩm của hs lên bảng.
GV cùng hs nhận xét một vài kiểu ô tô về hình dáng , cách trang trí ,
cách vẽ màu…
Giáo viên yêu cầu hs tìm những ô tô mà mình thích .
Giáo viên nhận xét sau cùng và tuyên dương bài vẽ đẹp. Động viên hs
chưa vẽ đẹp cần cố gắng hơn.
Dặn dò : Quan sát ô tô (về hình dáng , màu sắc, cấu trúc.)
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Mỹ Thuật
-
-
[Mỹ thuật 1,2 - VẼ TRANH NGÔI NHÀ CỦA EM](http://tailieu.vn/doc/my-thuat-1-2-ve-tranh-ngoi-nha-cua-em-259410.html)
6p
770
330
-
74p
1089
376
-
78p
934
384
-
[Giáo án Mỹ thuật lớp 1 - Vẽ tự do](http://tailieu.vn/doc/giao-an-my-thuat-lop-1-ve-tu-do-396602.html)
3p
782
354
-
[Mỹ thuật 4 - VẼ TRANH ĐỀ TÀI AN TOÀN GIAO THÔNG](http://tailieu.vn/doc/my-thuat-4-ve-tranh-de-tai-an-toan-giao-thong-259460.html)
4p
2233
939
-
[Mỹ thuật lớp 4 - Vẽ theo mẫu vẽ hoa, lá](http://tailieu.vn/doc/my-thuat-lop-4-ve-theo-mau-ve-hoa-la-400260.html)
5p
326
153
-
[Mỹ thuật 5 - VẼ TRANH ĐỀ TÀI MÔI TRƯỜNG](http://tailieu.vn/doc/my-thuat-5-ve-tranh-de-tai-moi-truong-259476.html)
4p
1961
755
-
6p
757
241
-
64p
1165
491
Tài Liệu Mỹ thuật Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/giao-an-dien-tu/my-thuat/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)