text:
- 115 trang
- Lượt xem: 1080
- Download: 484
Nghiên cứu về Thị trường Cổ phiếu tại Việt Nam
Chia sẻ: kimtuyen
Các Ngân hàng Việt Nam: Câu chuyện dài về tăng trưởng do giá cổ phiếu bị lạm phát. Chúng tôi tin rằng, khu vực ngân hàng đang được định giá quá cao. Chúng tôi khuyến khích các nhà đầu tư kiên nhẫn chờ đợi đến khi khu vực này bộc lộ sự yếu kém của mình trước khi quyết định mua cổ phiếu. Chúng tôi dự báo khu vực này có rủi ro tiếp tục chịu một đợt giảm giá khoảng 5-10% trong tháng 9. Người ta kỳ vọng rằng, trung bình thị giá của một cổ phiếu gấp 29 lần...
Thể loại:Tài Chính - Ngân Hàng » Đầu tư Chứng khoán
Chủ đề liên quan:
Nội dung Text: Nghiên cứu về Thị trường Cổ phiếu tại Việt Nam
VinaCapital
Chiến lược
BÁO CÁO VỀ KHU VỰC NGÂN HÀNG 15/8/2006
Các Ngân hàng Việt Nam: Câu chuyện dài về tăng trưởng do giá cổ
phiếu bị lạm phát.
Chúng tôi tin rằng, khu vực ngân hàng đang được định giá quá cao. Chúng tôi khuyến
khích các nhà đầu tư kiên nhẫn chờ đợi đến khi khu vực này bộc lộ sự yếu kém của
mình trước khi quyết định mua cổ phiếu.
Chúng tôi dự báo khu vực này có rủi ro tiếp tục chịu một đợt giảm giá khoảng 5-10%
trong tháng 9.
Người ta kỳ vọng rằng, trung bình thị giá của một cổ phiếu gấp 29 lần thu nhập của
nó (Hệ số Thị giá/ Thu nhập cổ phiếu) tương ứng mức lãi 90% trong khi mức trung
bình của hệ số này của châu Á nhỏ hơn 15.
Mặc dù lợi nhuận tăng trưởng với mức bình quân mỗi năm là 50% và tỷ suất lợi
nhuận trên nguồn vốn chủ sở hữu (Return on Equity – ROE) đạt trên mức trung bình,
mức lãi là quá cao.
Trong vòng 2 – 3 năm tới, tiền gửi có thể tiếp tục tăng trưởng với tốc độ hiện tại do
khả năng xâm nhập thị trường còn hạn chế.
Lãi suất huy động tăng mạnh, các mức chênh lệch đang thu hẹp và trong sáu tháng
cuối năm, rất khó để đạt được các mức biên lãi kỳ vọng.
Việc gia nhập WTO có thể tạo ra một đợt chấn chỉnh và củng cố mạnh mẽ và trên quy
mô rộng lớn trong lĩnh vực ngân hàng do các yêu cầu về vốn tối thiểu tăng.
Pha loãng cũng là một trong những mối lo ngại khi các ngân hàng buộc phải tăng vốn
mạnh để đáp ứng các yêu cầu về hệ số an toàn vốn (Capital Adequacy Ratios – CAR).
Vietcombank sẽ niêm yết vào đầu năm tới và sau đó là BIDV
1 VinaCapital
Chúng tôi đã xếp hạng cổ phiếu của cả Sacombank lẫn ACB ở mức “Cổ phiếu nên
giữ” 1 .
Chúng tôi thực sự quan tâm câu chuyện về sự tăng trưởng dài hạn nhưng không phải
với những mức giá hiện tại.
Bảng 1: Số lượng các Ngân hàng tại Việt Nam
Tóm tắt về Khu vực Ngân hàng
Có nhiều ngân hàng tại Việt Nam. Hay nói một cách chính xác hơn là có quá nhiều. Hiện
tại, có năm ngân hàng thương mại quốc doanh, 38 ngân hàng thương mại cổ phần, bốn
ngân hàng liên doanh, 29 các chi nhánh của ngân hàng nước ngoài, 45 văn phòng đại diện
của các ngân hàng nước ngoài, năm công ty tài chính và chín công ty cho thuê tài chính
đang hoạt động tại Việt Nam.
Kể từ năm 1992, Việt Nam đã chuyển sang một hệ thống đa cấp trong đó các ngân hàng
nhà nước, cổ phần, liên doanh và các ngân hàng nước ngoài cung cấp các dịch vụ cho
một cơ sở khách hàng rộng hơn. Tuy nhiên, bốn ngân hàng thương mại quôc doanh gồm
có – Ngân hàng Đầu tư & Phát triển Việt Nam (BIDV), Ngân hàng Ngoại thương Việt
Nam (Vietcombank), Ngân hàng Công Thương Việt Nam (Incombank) và Ngân hàng
Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn Việt Nam (VBARD) chiếm xấp xỉ 70% trong tổng
số các hoạt động cho vay.
1
Tức là cổ phiếu có khả năng giữ giá cao; lợi nhuận của nhà đầu tư có thể vẫn được đảm bảo
ngay cả khi có biến động thị trường.
2 VinaCapital
Hiện nay, tổng vốn điều lệ của các ngân hàng thương mại quốc doanh chỉ vào khoảng 21
ngàn tỷ VND (tương đương 1,3 tỷ USD). Trung bình vốn điều lệ của mỗi ngân hàng
thương mại quốc doanh chỉ vào khoảng 250 – 300 triệu USD. Điều này làm hạn chế sự
phát triển. Tổng dư nợ đạt khoảng 55% GDP, thấp hơn nhều so với mức trung bình trong
khu vực Đông Nam Á là 80%.
Trong những năm gần đây, khối ngân hàng cổ phần (chiếm khoảng 16% tổng cho vay
trong năm 2005) đã trải qua một thời kỳ chấn chỉnh và củng cố. Trong năm 1993, có 31
ngân hàng cổ phần có mức vốn trung bình chỉ vào khoảng 9 triệu USD với cổ đông chi
phối/nguồn vốn chủ yếu là từ các doanh nghiệp nhà nước hoặc các tổ chức hoặc Hoa kiều
và thường tồn tại chỉ để đáp ứng nhu cầu của những người sở hữu chúng. Số lượng các
ngân hàng cổ phần tăng đến mức kỷ lục là 51 ngân hàng vào năm 1996, nhưng kể từ đó
đến nay đã giảm xuống còn 35 ngân hàng.
Trong số các ngân hàng cổ phần, Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín (Sacombank) là ngân
hàng lớn nhất về vốn điều lệ với 1,89 ngàn tỷ đồng (tương đương 118 triệu USD), tiếp
theo là Ngân hàng Á Châu (ACB) với vốn điều lệ là 1,11 ngàn tỷ đồng (tương đương 69
triệu USD). Các ngân hàng cổ phần hàng đầu khác bao gồm Ngân hàng Đông Á (EAB),
Ngân hàng Phương Nam (PNB), Ngân hàng Kỹ Thương (Techcombank), Ngân hàng
Quân đội (MB) và Ngân hàng Quốc tế (VIB). Theo ngân hàng trung ương, phần lớn các
ngân hàng cổ phân đều có mức vốn trung bình vào khoảng 200-300 tỷ vND (tương
đương 12,5-19 triệu USD).
Tình trạng thiếu vốn trong toàn hệ thống vẫn là một thách thức to lớn đối với ngành ngân
hàng đặc biệt là khi vấn đề các khoản nợ xấu được xem xét. Danh mục sản phẩm đơn
điệu và những yếu kém trong khâu quản lý rủi ro là những vấn đề đáng lo ngại khác.
Trong năm 2005, các ngân hàng nước ngoài và các ngân hàng liên doanh chiếm khoảng
14% hoạt động cho vay, đuợc phân chia giữa các chi nhánh ngân hàn nước ngoài và các
ngân hàng liên doanh. Các ngân hàng lớn như HSBC, Citigroup, Deutsche Bank và ANZ
đều đã thiết lập sự hiện diện của mình và một vài trong số đó đã mua cổ phần của các
ngân hàng trong nước. Tuy nhiên, các hạn chế về nhận tiền gửi bằng VNĐ đã ngăn cản
quá trình tạo ra một sân chơi bình đẳng và cũng khiến quá trình mở rộng thị phần của các
ngân hàng nước ngoài và ngân hàng liên doanh diễn ra chậm chạp.
Trong hiệp định thương mại với Hoa Kỳ được ký cách đây 5 năm, Việt Nam đã cam kết
rằng muộn nhất là năm 2010, sẽ cho phép các ngân hàng nước ngoài hoạt động tại Việt
Nam mà không có bất kỳ hạn chế nào và sẽ mở cửa lĩnh vực ngân hàng. Theo các quy
định gia nhập WTO, có lẽ Việt Nam còn phải mở cửa lĩnh vực ngân hàng sớm hơn nữa.
Không phải tất cả những ngân hàng hiện tại có khả năng sống sót trong bối cảnh ấy.
3 VinaCapital
Bảng 2: Định giá so sánh giữa các ngân hàng Châu Á
Tổng thị EPS P/E
Tổng số
giá cổ EPS 2 2006 P/E 3 2006 P/B 4 P/B ROE 5
Ngân hàng Nước Giá * cổ phần
phần 2005 (ước 2005 (ước 2005 2006 2006
(triệu)
(triệu) tính) tính)
China
Trung
1 Merchants 0,9 12.279,93 11.343 0,05 0,06 19,39 16,75 3,1 2,6 15,93
Quốc
Bank
China
Trung
2 Minsheing 0,5 10.165,87 5.020 0,03 0,04 14,91 11,49 2,59 2,14 17,48
Quốc
Banking
Bank of Hồng
3 2,0 10.572,78 21.571 0,17 0,14 12,40 14,51 2,11 2,02 16,99
China-HK Kông
Bank Rakyat
4 Indonesia 0,5 12.192 5.872 0,04 0,04 13,44 12,08 N/A 6 3,29 27,9
Indonesia
Kookmin
5 Hàn Quốc 81,1 336 27.248 7,09 8,72 11,24 9,3 N/A 1,82 21,55
Bank
DBS
6 Singapore 11,9 1.504 17.882 34,06 88,05 35,28 13,65 1,68 1,61 11,67
Holdings
Bangkok
7 Thái Lan 2,8 1.909 5.308 0,29 0,26 9,87 10,8 N/A 1,32 15,76
Bank
HSBC
8 Toàn cầu 18,1 11.334 204.987 1,35 1,52 13,43 11,96 2,22 2,06 16,8
Holdings
9 ACB Việt Nam 868,8 1.1 956 16,71 23,69 51,99 36,67 10,84 7,87 28,02
10 Sacombank Việt Nam 3,8 190 730 0,08 0,10 49,84 38,18 6,21 4,12 16,47
Nguồn: Reuters, VinaCapital, JP Morgan
* Giá cổ phiếu và tỷ giá tính đến ngày 7/8/2006
Tại sao vẫn chưa mua các ngân hàng Việt Nam
Việc kinh doanh cổ phiếu của các ngân hàng Việt Nam vẫn đem lại mức lãi lớn kinh
khủng so với việc kinh doanh cổ phiếu của các ngân hàng châu Á cùng hạng sau đợt tăng
giá hàng loạt trong 12 tháng vừa qua. Mặc dù gần đây cổ phiếu của các ngân hàng đều
giảm giá trung bình khoảng 25% nhưng vẫn chưa đủ để giúp các ngân hàng xác định
chính xác vị thế của mình. Chúng ta sẽ cùng nhau nghiên cứu một vài chỉ số quan trọng
để định giá cổ phiếu. Đầu tiên là hệ số thị giá trên thu nhập cổ phiếu.
2
Earnings Per Share – Thu nhập của mỗi cổ phiếu
3
Price to Earnings – Hệ số Thị giá/ Thu nhập (của mỗi cổ phiếu)
4
Price to Book Value – Hệ số Thị giá/ Giá trị ghi trên sổ sách
5
Return on Equity – Tỷ suất lợi nhuận trên nguồn vốn chủ sở hữu
6
Not available – Không có thông tin
4 VinaCapital
Cổ phiếu của các ngân hàng được cổ phần hóa được mua bán với kỳ vọng rằng, thị giá sẽ
gấp 29 lần thu nhập của một cổ phiếu. Hiện nay các nhà kinh doanh cổ phiếu đều kỳ vọng
rằng, thị giá sẽ gấp 7,8 lần giá trị trên sổ sách. Theo một nghiên cứu gần đây của The
Economist, các công ty dịch vụ tài chính được niêm yết công khai trên toàn thế giới được
định giá năm ngoái ở mức trung bình là có thị giá gấp 14 lần thu nhập cổ phiếu trong khi
một số công ty phi tài chính có thị giá gấp 18 lần thu nhập cổ phiếu. Lãi của các cổ phiếu
của các ngân hàng châu Á bị đánh giá thấp nhất, tức là thấp hơn 15 lần thu nhập của năm
hiện tại. Tính theo chỉ số thị giá trên giá trị trên sổ sách (Price to Book Value – P/B),
trung bình thị giá gấp 2 lần giá trị trên sổ sách trong khi hầu hết cổ phiếu của các ngân
hàng Việt Nam đều được mua bán với kỳ vọng thị giá gấp 6 lần giá trị trên sổ sách. Nhìn
vào điều này, dường như các ngân hàng vẫn định giá quá cao một cách tuyệt vọng.
Các ngân hàng Việt Nam tuyên bố rằng, sở dĩ cổ phiếu của họ được mua bán ở các mức
giá cao bất thường như vậy là do cả tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tốc
độ tăng trưởng của họ đều ở mức cao. ROE trung bình của các ngân hàng cổ phần hóa là
vào khoảng 21% so với mức trung bình của các ngân hàng châu Á là khoảng 16%. Các
dự đoán về lợi nhuận sáu tháng đầu năm cho thấy lợi nhuận trước thuế đạt mức tăng
trưởng hơn 50%. Chúng tôi dự đoán rằng trong 2-3 năm tiếp theo, các ngân hàng vẫn đạt
mức tăng trưởng như vậy.
Mặc dù các bằng chứng về tăng trưởng và hệ số ROE nhằm chứng minh tại sao cổ phiếu
của các ngân hàng Việt Nam được định giá cao hơn cổ phiếu của các ngân hàng châu Á
cùng hạng, mức lãi 70% vẫn được coi là quá cao. Trên thực tế, hệ số ROE còn nói lên
một điều khác không kém phần quan trọng là các ngân hàng có quy mô vốn hẹp; điều này
sẽ khiến các ngân hàng Việt Nam trở nên rất dễ bị tác động trong các khoảng thời gian
xảy ra khủng hoảng.
Chúng tôi tin rằng, cổ phiếu của tất cả các ngân hàng cổ phần hóa của Việt Nam đều
được mua bán với kỳ vọng về mức lãi quá cao so với cả mức trung bình trên thị trường
của các công ty Việt Nam được niêm yết và các ngân hàng châu Á cùng hạng. Không thể
phủ nhận rằng, các ngân hàng Việt Nam đều đạt được mức tăng trưởng rất cao trong
khoảng thời gian vừa qua và có thể cả trong những năm tới; điều này cũng đã được phản
ánh trong các mức giá hiện tại. Nhưng vấn đề đặt ra là tại sao cổ phiếu của các ngân hàng
đó lại có thể có mức lãi cao đến như vậy?
Mức lãi cũng phần nào nói lên tình trạng thiếu về cung trên thị trường nói chung và cụ
thể là cổ phiếu của các ngân hàng. Nó cũng một phần do thực tế là vào thời điểm này,
phần lớn những người kinh doanh cổ phiếu không chú ý đến “hạ tầng” của thị trường.
Nói cách khác, chính là thị trường cổ phiếu Việt Nam với những đặc thù của một thị
trường chứng khoán đang ở giai đoạn phôi thai đã khiến cho các cổ phiếu của toàn bộ
khu vực thị trường bị định giá một cách không chính xác. Tuy nhiên, vấn đề cổ phiếu bị
định giá sai không chỉ dừng lại ở đó.
Vấn đề thứ hai là việc định giá cố phiếu của các ngân hàng chất lượng như ACB và
Sacombank và các đối thủ cạnh tranh của hai ngân hàng này với chất lượng kém hơn
không có nhiều mối liên hệ lắm với tốc độ tăng trưởng của lợi nhuận hoặc ROE. VD:
hiện nay cổ phiếu của ACB có mức giá cao nhất tuy nhiên, cả mức ROE 24% lẫn dự báo
5 VinaCapital
về tăng trưởng lợi nhuận ở mức khiêm tốn là 44% cũng không thể giải thích cho việc thị
giá của cổ phiếu của ngân hàng nào cao gấp hơn 7 lần so với giá trị trên sổ sách. Gần đây,
Sacombank cũng đã đưa ra dự kiến của mình về lợi nhuận trước thuế của cả năm 2006 là
600 tỷ đồng, khiến cho thị giá của cổ phiếu của ngân hàng này từ chỗ gấp 60 lần so với
thu nhập cổ phiếu nay đã giảm xuống, chỉ gấp 32 lần. Ngược lại, với dự kiến lợi nhuận sẽ
đạt mức tăng trưởng rất mạnh là 100% và ROE đạt 25% khiến cho thị giá của cổ phiếu
của Techcombank ban đầu được dự đoán một cách khá hợp lý là gấp 15 lần thu nhập cổ
phiếu; tuy nhiên, lợi nhuận của ngân hàng này trong sáu tháng đầu năm đã khiến nhiều
người thất vọng. Một lý do khiến cho cổ phiếu bị định giá thấp là do những tin đồn về
những bất đồng giữa các cổ đông lớn.
Nhân tố tiêu cực thứ ba là “pha loãng”. Năm nay tất cả các ngân hàng cổ phần đều cố
gắng tăng vốn mạnh nhằm tăng các hệ số an toàn vốn. Khu vực nhà nước cũng phải đối
mặt với vấn đề tương tự. Năm ngân hàng nhà nước sẽ phải tăng vốn thêm khoảng 30-50
ngàn tỷ (tương đương 1,8-3 tỷ USD) bằng hình thức phát hành cổ phiếu để tăng hệ số an
toàn vốn lên trên 8% vào năm 2010. Chính phủ chỉ có thể “bơm” thêm khoảng ¼ của
khoản 30-50 ngàn tỷ này. Các ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân cũng phải tăng
khoảng 10-15 ngàn tỷ VND (tương đương 0,6 – 1 tỷ USD). Ngay cả với tốc độ tăng
trưởng hiện nay là 50% mỗi năm, giá cổ phiếu sẽ rất khó có thể tăng trong vòng hai năm
tới do nỗi lo ngại về tình trạng “pha loãng” khi các ngân hàng phát hành thêm cổ phiếu
hoặc các thị trường trái phiếu doanh nghiệp tăng vốn.
Bảng 3: Tình hình biến động Giá cổ phiếu
Thị trường vẫn chưa học được cách định giá cổ phiếu một cách hợp lý theo các chỉ số
chính như tốc độ tăng trưởng, ROE, chất lượng của danh mục cho vay, độ rủi ro, chất
lượng cũng như mức độ nhất trí của ban điều hành và khả năng sinh lợi. Chúng tôi tin
rằng chính điều đó đã khiến cổ phiếu bị định giá sai, một phần khác là do khối ngân hàng
6 VinaCapital
của Việt Nam từ trước đến nay vẫn có một nhược điểm mang tính “truyền thống” là
thiếu tính minh bạch.
Vậy còn lợi nhuận biên thì sao? Phần lớn thu nhập của các ngân hàng Việt Nam là từ
chênh lệch giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay. Lãi suất huy động đã tăng một cách
nhanh chóng trong sáu tháng cuối năm một phần do lãi suất của đồng đô-la tăng và một
phần do cuộc chạy đua quyết liệt về tiền gửi vì các ngân hàng đều cố gắng tích lũy tiền.
“Mái nhà ấm cúng” của các ngân hàng nhà nước – nơi ấn định các mức lãi suất cho thị
trường – có vẻ “sập xệ” lắm rồi. Trong khi đó, mức chênh lệch lãi suất giữa huy động và
cho vay đang dần thu hẹp do lãi suất cho vay không thể cao hơn được nữa. Nói một cách
chính xác là rõ ràng, hoạt động cho vay đang ngày càng phải đối mặt với nhiều khó khăn
hơn.
Tình hình sáu tháng cuối năm sẽ như thế nào? Chúng ta không thể bỏ qua được thực tế là
lãi suất sẽ tiếp tục tăng cao trong sáu tháng cuối năm nay. Khối ngân hàng Việt Nam
đang phải chịu áp lực nặng nề của tình trạng đô-la hóa trong hệ thống ngân hàng. Việc áp
dụng lãi suất huy động USD cao hơn sẽ nhanh chóng “hút” tiền từ thị trường tiền gửi
VND. Ngoài ra, việc tăng lãi suất cho vay đang lagging lãi suất huy động. Chúng tôi tin
rằng, chênh lệch lãi suất đang bắt đầu thu hẹp; điều này sẽ có tác động trực tiếp và tiêu
cực đối với các biên lãi. Đương nhiên là với tốc độ tăng trưởng cao như vậy, lợi nhuận sẽ
tiếp tục tăng nhưng các biên có thể sẽ bị thu hẹp và chất lượng của lợi nhuận sẽ suy giảm.
Quan điểm của chúng tôi
Chúng tôi nghi ngờ rằng, tốc độ tăng trưởng của các ngân hàng sẽ giảm dần vào khoảng
từ tháng 4 trở đi sang năm và giá của cổ phiếu sẽ được điều chỉnh dần. Việc Sacombank
niêm yết có nguy cơ dẫn đến khoảng 200 triệu nguồn vốn bổ sung của ngân hàng này
dưới hình thức cổ phiếu sẽ “trôi nổi” trên các thị trường; điều đó sẽ gây ra một số hiện
tượng chuyển hướng và bán bớt khi các nhà đầu tư nhường chỗ. Việc Sacombank hoãn
phát hành một phần lượng cổ phiếu đợt này của mình đến cuối năm dựa trên một số lý do
nhất định. Khu vực này có rủi ro tiếp tục chịu một đợt giảm giá khoảng 5 – 10% vào
khoảng tháng 9. Tuy nhiên, từ cuối quý 3 trở đi, Vietcombank sẽ thúc đẩy quá trình cổ
phần hóa của mình vào cuối năm; điều này hẳn sẽ không làm chúng ta ngạc nhiên lắm vì
rõ ràng, động thái này nhằm chuẩn bị cho Hội nghị Thượng đỉnh APEC và gia nhập
WTO. Chúng ta sẽ chứng kiến điều đó như là cơ hội cuối cùng dành cho những người cố
tình trì hoãn quá trình cổ phần hóa có thể thành công và “sống sót” trong khu vực này.
Một sự thay đổi toàn diện đang chờ chúng ta trong năm tới.
Trong năm 2007, chúng ta kỳ vọng sẽ có một sự tăng đột biến từ nguồn cung với việc
Vietcombank, MHB và có thể cả BIDV tiến hành cổ phần hóa. Chỉ riêng ba ngân hàng
này thôi có thể bổ sung khoảng 3 – 4 tỷ USD tổng lượng vốn hóa trên thị trường cho thị
trường giao dịch phi tập trung sau đợt phát hành lần đầu ra công chúng. Hiện nay, tổng
lượng vốn hóa trên tị trường của cổ phần của khối ngân hàng được cổ phần hóa đã làm
tăng khoảng 2,5 – 3 tỷ USD. Bức tường cung này hầu như chắc chắn sẽ dẫn đến khu vực
này bị hạ mức xếp hạng và cổ phiếu chắc chắn sẽ được định giá ở mức hợp lý hơn. Thậm
chí cả với mức tăng trưởng lợi nhuận mạnh mẽ mà người ta kỳ vọng sẽ tiếp tục như vậy
trong khoảng thời gian tới, việc khu vực này bị hạ mức xếp hạng chắc chắn sẽ làm cho
giá cổ phiếu của khu vực này giảm đi.
7 VinaCapital
Chúng tôi đề xuất rằng, các nhà đầu tư nên giảm quy mô đầu tư của mình trong khu vực
này do các biến động về giá. Có thể vẫn còn một cơ hội đầu tư trong khu vực này vào
khoảng cuối năm nay nhưnng về cơ bản, chúng tôi tin rằng nếu tính theo chỉ số thị giá so
với thu nhập cổ phần thì rõ ràng khu vực này đang bị đánh giá quá cao. Ngay cả với mức
lãi suất đang tăng như vậy, chúng tôi cảm thấy rằng cơ hội để có thể tăng trưởng lợi
nhuận tới mức có thể gây bất ngờ với các nhà đầu tư sẽ không nhiều như năm ngoái.
Chúng tôi tin rằng, giá cổ phiếu của khu vực này đã tăng đến mức kịch trần xét theo trung
hạn và mặc dù có thể có cơ hội kinh doanh trong vài tháng tới, nhưng xét về cơ bản, việc
mua cổ phiếu của các ngân hàng vẫn chưa thực sự hợp lý.
Các đặc điểm của ngành ngân hàng Việt Nam
Theo chúng tôi, thị trường ngân hàng Việt Nam có TÁM đặc điểm chính sau đây:
1) Khả năng xâm nhập thị trường rất hạn chế
2) Tốc độ tăng trưởng của cả cho vay và huy động đều vượt tăng trưởng GDP
một cách đáng kể.
3) Thị trường ngân hàng có độ tập trung cao nhưng tính chia cắt cũng rất sâu
sắc
4) Quá nhiều quy định nhằm hạn chế sự phát triển của các ngân hàng nước
ngoài
5) Chất lượng cho vay còn thiếu tính minh bạch
6) Thiếu vốn một cách trầm trọng
7) Cơ sở doanh thu hẹp và danh mục sản phẩm đơn điệu
8) Không có thông tin về số lượng nợ xấu
Mặc dù một vài đặc điểm này đã ở mức báo động nhưng chúng cũng đồng thời là những
nét đặc thù của nền kinh tế đang phát triển. Tuy nhiên, có một điều rất đáng mừng là,
tiềm năng tăng trưởng của những nền kinh tế đang phát triển không chỉ bắt nguồn từ tốc
độ tăng trưởng GDP nhanh chóng mà còn từ chính những hạn chế hiện tại về khả năng
xâm nhập thị trường.
(1) Khả năng xâm nhập thị trường rất hạn chế
Ở Việt Nam chỉ có khoảng sáu triệu tài khoản ngân hàng, trong đó năm triệu là tài khoản
cá nhân tương ứng với mức xâm nhập thị trường là 6%. Trên thực tế, quy mô thị trường
tiềm năng và thực sự có khả năng khai thác là khoảng 20 triệu hoặc gấp ba lần mức xâm
nhập thị trường hiện tại. Đó là quy mô của khối dân cư AB theo các tiêu chí kinh tế - xã
hội học của Việt Nam.
Thậm chí như vậy, nếu chúng ta so sánh điều này với tỷ lệ dân cư sử dụng Internet và
điện thoại di động là 14% và 12% tương ứng, con số này là khá thấp. Lý do rất đơn giản:
hệ thống phân phối và cơ sở hạ tầng của các dịch vụ ngân hàng còn rất nghèo nàn so với
ngành viễn thông hiện đã bao phủ toàn quốc. Ngược lại, các ngân hàng gần như không có
bất kỳ thông tin gì về các thành phố “hạng hai” hoặc các khu vực nông thôn. Với tỷ lệ
dân cư sống ở khu vực đô thị thấp như vậy (khoảng 29%), nếu hình dung một cách đơn
giản, có thể nói các ngân hàng không hề tiếp cận khoảng 70% dân cư còn lại.
8 VinaCapital
Đương nhiên còn có những lý do khác nữa. Cho đến gần đây, chính phủ vẫn khuyến
khích nền kinh tế tiền mặt với việc trả lương cho cán bộ bằng tiền mặt; đây là một sự
không tin tưởng mang tính “truyền thống” của các ngân hàng; bản thân các ngân hàng
cũng không thành công lắm trong việc cung cấp dịch vụ cho mảng thị trường bán lẻ; cac
doanh nghiệp nhỏ cũng không được phục vụ tốt hơn vì các ngân hàng chỉ “mặn mà”
trong việc cấp các khoản tín dụng lớn cho họ trong trường hợp họ có tài sản thế chấp để
đảm bảo cho các khoản vay đó.
Hiển nhiên là ngành ngân hàng đang tăng trưởng một cách nhanh chóng; cả quy mô tiền
gửi lẫn dư nợ đều đang mở rộng ở mức cao, tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm cũng
được duy trì ở mức 10% trở lên. Và một vài ngân hàng như Vietcombank, ACB,
Sacombank và Techcombank đang rất nỗ lực để chinh phục mảng thị trường bán lẻ.
Bảng 4: Tăng trưởng Huy động và Dư nợ
Bảng 5: Tăng trưởng Huy động, Dư nợ và GDP
(2) Tốc độ tăng trưởng của cả cho vay và huy động đều vượt tăng trưởng GDP một
cách đáng kể.
Ở Việt Nam, trong một vài năm trở lại đây, tín dụng đang tăng trưởng với một tốc độ gây
“choáng váng”. Điều đấy chẳng có gì đáng ngạc nhiên đặt trong bối cảnh GDP cũng đạt
mức tăng trưởng chóng mặt. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng như vậy được duy trì trong
một vài năm đã khiến các tổ chức quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (International
Monetary Funds - IMF) và Ngân hàng thế giới (World Bank - WB) phải quan ngại. Họ
thích tăng trưởng tín dụng diễn ra trong điều kiện nhiệt độ bình thường chứ không phải
9 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
trong các “đường ống bỏng rãy” như vậy. Tuy nhiên, các “đường ống bỏng rãy” lại là
cái mà họ hiện có. Thực tế cho thấy các ngân hàng quốc doanh đã đạt mức tăng trưởng
tín dụng trung bình hàng năm là 24% trong vòng 5 năm qua.
Đặt trong bối cảnh là một vài ngân hàng không có khả năng phân biệt giữa một rủi ro tín
dụng tốt và một rủi ro tín dụng xấu (giả sử là họ được quyền lựa chọn), tốc độ tăng
trưởng tín dụng cao như vậy chưa hẳn đã thực sự tốt. Đó cũng chính là lý do mà cộng
đồng quốc tế đã bày tỏ nỗi hồ nghi rằng tốc độ tăng trưởng tín dụng xuất sắc như vậy sẽ
đồng thời đi kèm với việc tỷ lệ các khoản nợ xấu giảm đi. “Chắc chắn là không có
chuyện đó rồi” – là những gì mà các tổ chức quốc tế nói về vấn đề này.
Theo một số nhà kinh tế học, với tỷ lệ tăng trưởng GDP 7%, tốc độ tăng trưởng tín dụng
vào khoảng 14-20% sẽ là hợp lý hơn – đó mới là mức tăng trưởng “hai chữ số” mà không
tạo ra tình trạng cho vay theo kiểu “bong bóng”. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng tín dụng
cao hơn mức đó kéo dài trong bất kỳ giai đoạn nào cũng sẽ gây bất lợi cho nền kinh tế.
Không thể phủ nhận trằng, năm ngoái, các tỷ lệ tăng trưởng tín dụng đã giảm xuống còn
khoảng 15% vì ngân hàng trung ương đã có gắng để có một sự kiểm soát nhất định đối
với các bộ phận tín dụng. Trên thực tế, tính đến nay, hoạt động cho vay đã đạt mức tăng
trưởng khoảng 16% trên toàn quốc và chỉ khoảng 9% ở thành phố Hồ Cí Minh. Cuối
cùng thì việc áp dụng lãi suất cao dường như cũng đã có tác dụng.
Trong tương lai, chúng tôi hồ nghi rằng, tốc độ tăng trưởng tín dụng có thể bắt đầu ở mức
cao như vậy khi mà Việt Nam chính thức gia nhập WTO. Một ngân hàng đã đưa ra dự
đoán rằng, hoạt động tín dụng có thể đạt mức tăng trưởng hàng năm khoảng 65% trong
vòng 5 năm tới để đảm bảo khả năng tiếp cận nguồn vốn. Các ngân hàng tốt hơn có thể
đối mặt với rủi ro này; tuy nhiên, các ngân hàng khác sẽ rất khó để cưỡng lại cái triển
vọng đầy cám dỗ này bất chấp rằng họ có thể phải chấp nhận rủi ro ở mức rất cao.
(3) Thị trường ngân hàng có độ tập trung cao nhưng tính chia cắt cũng rất sâu sắc
Bốn ngân hàng quốc doanh đã chiếm khoảng 70% hoạt động cho vay trên thị trường
trong khi khoảng 40 ngân hàng cổ phần và tất cả các ngân hàng nước ngoài tranh giành
với nhau một cách quyết liệt trên 30% còn lại của thị trường. So sánh với Hoa Kỳ - nơi
mười ngân hàng thương mại lớn nhất chỉ kiểm soát 49% tổng tài sản của hệ thống ngân
hàng so với 29% cách đây một thập kỷ.
Bảng 6: Thị phần tiền gửi theo các loại ngân hàng
2000 2001 2002 2003 2004
Ngân hàng thương mại quốc doanh 77,0% 80,1% 79,3% 78,1% 75,2%
Ngân hàng cổ phần 11,3% 9,2% 10,1% 11,2% 13,2%
Ngân hàng nước ngoài 9,2% 8,8% 8,1% 7,8% 8,2%
Ngân hàng liên doanh 1,1% 1,2% 1,3% 1,5% 1,5%
Nguồn: BIDV
10 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 7: Thị phần cho vay của các loại hình ngân hàng khác nhau
Do đó, ở tầng cao nhất, thị trường gần như chịu sự kiểm soát nhất định của một số “đại
gia”; trong khi đó, ở tầng kế tiếp, các ngân hàng tư nhân giằng xé với nhau một cách
quyết liệt trên những gì mà các “đại gia” kia bỏ sót. Vì bản thân thị trường đang tăng
trường qua nhanh chóng nên điều này dường như cũng không quá tồi tệ. Các ngân hàng
quốc doanh cũng đang chậm rãi chiếm đoạt thị phần. Mặc dù vậy nhưng nhìn chung đó
vẫn là một cuộc chiến rất không cân sức.
Vậy Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã làm gì trước bản chất manh mún và
“chia năm xẻ bảy” của các ngân hàng tư nhân. NHNN sẽ áp dụng các quy định mới nhằm
khởi động một giai đoạn chấn chỉnh và củng cố trong tương lai gần. Một cách để làm như
vậy là đặt ra các rào cản rất khó vượt qua đối với bất kỳ ngân hàng mới thành lập nào
trước khi nó có thể có giấy phép. Tất cả các ngân hàng đều cần phải có vốn điều lệ vào
khoảng 1 ngàn tỷ đồng (tương đương 62,8 triệu USD) – mức này hiện chỉ có một vài
ngân hàng cổ phần lớn nhất như ACB và Sacombank đã vượt. Tất cả các ngân hàng hiện
tại khác đều còn lâu mới có thể đáp ứng và sẽ phải tranh giành để huy động vốn hoặc
chấp nhận sáp nhập để có thể đáp ứng các quy định mới. Và đó mới chỉ là hiệp thứ nhất.
Kể từ năm tới, NHNN đã ban hành một bản dự thảo nhằm tăng mức vốn tối thiểu lên
khảng 300 triệu USD. Đến lúc đó, các ngân hàng mới đứng trước triển vọng chấn chỉnh
và củng cố một cách đáng báo động. 50% các ngân hàng cổ phần phải đối mặt với việc
sáp nhật hoặc bị mua lại.
Các ngân hàng cổ phần sẽ phải chứng minh kinh nghiệm của mình trong lĩnh vực quản trị
ngân hàng. Các ngân hàng sẽ phải cam kết tuân thủ các tiêu chuẩn của Basel 2 kể từ năm
2008 hoặc năm 2010. Một trong những vấn đề mấu chốt là quy định về các cổ đông chính
chẳng hạn quy định cấm cho vay cổ đông hoặc các công ty thành viên. Điều này nhằm
hạn chế các tập đoàn sử dụng các ngân hàng của riêng mình như là “những con heo ống”
của riêng mình. Hiện nay, một doanh nghiệp hoặc gia đình có thể sở hữu đến 40% cổ
phần của một ngân hàng thương mại.
Một lý do cho mối lo ngại trên là ca tập đoàn lớn như Tổng Công ty Điện lực Việt Nam
(EVN) và Tổng Công ty Bảo hiểm Việt Nam đang “ngấu nghiến” từng mảnh thức ăn để
thành lập các ngân hàng. EVN hiện đã chiếm 40% cổ phần của Ngân hàng TMCP An
Bình. NHNN không dễ gì chào đón các thành viên mới gia nhập một thị trường vốn đã
quá đông đúc trừ phi các thành viên mới đó đáp ứng các yêu cầu về quy mô, kinh nghiệm
và nguồn vốn để hỗ trợ quá trình chấn chỉnh và củng cố. Và họ cũng lo ngại về những
mâu thuẫn lợi ích từ việc các tập đoàn lớn sở hữu các ngân hàng của riêng mình.
11 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
(4) Quá nhiều quy định nhằm hạn chế sự phát triển của các ngân hàng nước ngoài
Bảng 8: Hệ số an toàn vốn trung bình của 4 ngân hàng TMQD trong năm 2004
Bảng 9: Vốn điều lệ của Các ngân hàng trong năm 2006
Hiện tại Dự kiến
Tăng
(cuối 6 tháng đầu năm) cuối 2006
Ngân hàng Á Châu 1.100,05 1.100,05 0%
Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín 1.899,47 2.420,00 27%
Ngân hàng TMCP Xuất Nhập
815,32 1.200,00 47%
khẩu
Ngân hàng Phương Nam 580,42 1.200,00 107%
Ngân hàng Đông Á 600,00 880,00 47%
Ngân hàng Sài Gòn 600,00 620,00 3%
Ngân hàng Phương Đông 363,50 630,00 73%
Ngân hàng Phát triển Nhà 300,00 500,00 67%
An Bình 500,00 990,00 98%
Gia Định 80,00 300,00 275%
Nguồn: NHNN; Đơn vị tính: Tỷ đồng
Chính phủ vẫn cố gắng kiểm soát khu vực ngân hàng theo hai cách. Cách trực tiếp là
thông qua các quy định và hạn chế khác nhau điều chỉnh cách thức các ngân hàng tiến
hành hoạt động kinh doanh và rất thận trọng trong việc quyết định các lĩnh vực kinh
doanh mà các ngân hàng được phép thực hiện; cách gián tiếp là thông qua sự can thiệp
của các cấp cơ quan và bộ cả địa phương lẫn trung ương, những tổ chức có quyền bình
luận về việc các nguồn tín dụng được phân bổ một cách hạn chế như thế nào.
12 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Hệ thống ngân hàng quốc doanh đang cố gắng để chuyển từ việc cho vay chính sách sang
một cơ chế hoạt động mang tính thương mại. Tuy nhiên, quá trình chuyển tiếp này diễn
ra chậm chạp và đau đớn. Với việc vẫn chịu sự kiểm soát của nhà nước ở cả cấp địa
phương lẫn trung ương, thật không mấy ngạc nhiên khi biết rằng các ngân hàng quốc
doanh thường phàn nàn về việc can thiệp vào các quyết định cho vay và hoạt động quản
lý nói chung của họ. Dường như ngành ngân hàng đóng một vai trò quá quan trọng nên
không thể phó mặc vào tay các nhà hoạt động ngân hàng được. Cả văn hóa cho vay mang
tính xã hội và chính trị lẫn ý niệm về việc xây dựng sự đồng thuận và “xin ý kiến” trước
khi quyết định cho vay vẫn là một đặc điểm phổ biến và chủ đạo của các cán bộ và quan
chức địa phương. Rõ ràng, những đặc điểm đó sẽ không thể có bất kỳ hiệu ứng tích cực
nào khi chúng ta đang cố gắng nhanh chóng tạo ra một hệ thống ngân hàng năng động và
có khả năng sinh lợi.
Nói một cách công bằng thì vấn đề này đã được nhận thức và mọi việc đang trở nên tốt
hơn. VD: với việc tái cấu trúc mà NHNN dự kiến sẽ tiến hành, một số chi nhánh địa
phương cần giảm thiểu số lượng các than phiền hàng ngày tại các phòng ban tín dụng.
Các cơ quan địa phương cũng sẽ có bớt động lực để dựa vào các ngân hàng mà không có
văn phòng của ngân hàng trung ương tại địa phương để dự phòng. Nghị định được ban
hành mới đây cho phép các ngân hàng 100% vốn nước ngoài thành lập chi nhánh của
mình cuối cùng cũng đã mở ra một sân chơi bình đẳng cho các ngân hàng nước ngoài.
Tuy nhiên, với việc không xóa bỏ các hạn chế về việc mở chi nhánh và nhận tiền gửi
VND (hiện vãn giới hạn chỉ được 350% tổng nguồn vốn của các ngân hàng nước ngoài),
các ngân hàng nước ngoài vẫn phải chịu những “sự trói buộc” rất đau đớn.
(5) Chất lượng cho vay còn thiếu tính minh bạch
Tại Việt Nam, các quyết định cho vay vẫn còn dựa trên các mối quan hệ thay vì căn cứ
vào luồng tiền. Việc đánh giá khách hàng vay vốn thường bị chi phối bởi mối quan hệ với
ngân hàng và quy mô của tài sản thế chấp mà khách hàng có thể đáp ứng. Việc đánh giá
trên cơ sở luồng tiền và phân tích định tính chỉ dành cho các khách hàng lớn đến từ khu
vực tư nhân. Trong số các ngân hàng lớn, chỉ có ACB áp dụng phương pháp phân tích
luồng tiền đã chiết giảm (DCF – Discounted Cash Flow 7 ) để đánh giá toàn bộ cơ sở
khách hàng của mình. Vấn đề này một phần do sự can thiệp từ bên ngoài truong suốt quá
trình ra quyết định cho vay và phần khác do thiếu hướng dẫn bài bản. Không có hạ tầng
công nghệ thông tin để hỗ trợ phân tích tín dụng một cách bài bản là một nhân tố không
kém phần quan trọng.
Một yếu tố khác nữa là tài sản chịu rủi ro. Hầu hết các ngân hàng cho vay rất nhiều cho
một cơ sở khách hàng khá hẹp. 30 công ty quốc doanh hàng đầu có thể chiếm đến hơn
50% danh mục cho vay của các ngân hàng nhà nước. Các ngân hàng TMCP tư nhân cũng
trong tình trạng tương tự như vậy.
7
Một biện pháp được sử dụng để ước tính mức độ hấp dẫn của một cơ hội đầu tư. Phân tích Luồng tiền đã
chiết giảm sử dụng các dự phóng luồng tiền trong tương lai (future free cash flow) và chiết giảm chúng
(thường sử dụng chi phí vốn bình quân gia quyền) để tính hiện giá; hiện giá được sử dụng để xác định tiềm
năng đầu tư. Nếu giá trị tính được bằng phân tích Luồng tiền đã chiết giảm cao hơn chi phí đầu tư hiện tại
thì đó có thể là một cơ hội đầu tư tốt.
13 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Rất hiếm khi có được thông tin tốt. Cố gắng có được lịch sử tín dụng của một khách hàng
thường là một công việc rất vô ích ở Việt Nam. Các ngân hàng không chia sẻ nhiều lắm
và phòng ban tín dụng của nhà nước chỉ có hồ sơ của những tổ chức cho vay lớn nhất.
Thiếu thông tin tín dụng có thể là một rào cản lớn nhất trong tiến trình phát triển một thị
trường bán lẻ hợp lý. Hiện nay, chỉ khoảng 11/1000 người Việt Nam có hồ sơ tín dụng, tỷ
lệ xâm nhập là 1%. Câu chuyện về việc thành lập một cơ quan tín dụng độc lập trong
năm nay để lấp chỗ hổng về thông tin này vẫn đang tiếp diễn. Mọi thứ đang trở nên tốt
đẹp hơn nhưng tiến độ còn chậm.
(6) Thiếu vốn một cách trầm trọng
Một trong những di chứng của sở hữu nhà nước là là tình trạng thiếu vốn trầm trọng của
các ngân hàng quốc doanh; các ngân hàng thương mại tư nhân cũng phải đối mặt với vấn
đề này. Các hạn chế của chính phủ về việc nắm giữ cổ phần cộng với thị trường trái phiếu
hoạt động không đủ tốt lại càng khiến các ngân hàng cảm thấy khó khăn hơn trong việc
nâng vốn điều lệ của mình.
Tính đến cuối năm 2005, các hệ số an toàn vốn trung bình của các ngân hàng Việt Nam là
4,5% so với mức trung bình của khu vực Châu Á – Thái Bình Dương là 13,1% và khu
vực Đông Nam Á là 12,3%. Tuy nhiên, con số này đang được cải thiện với việc các ngân
hàng đang tăng vốn điều lệ của mình một cách đáng kể. Với việc hệ số an toàn vốn đối
với vốn cấp II của phần lớn các ngân hàng nhà nước đều dưới mức tối thiểu là 8%, thiếu
điều kiện tiếp cận các thị trường vốn quốc tế cũng là một nhân tố kìm hãm tăng trưởng.
Tuy nhiên, cách đánh giá này vẫn dựa trên việc đọc các số liệu về nợ xấu đã bị “chế
biến” rất nhiều.
Các ngân hàng TMCP cũng chỉ ở trong tình trạng khá hơn một chút với một vài trong số
đó có thể đáp ứng yêu cầu về việc hệ số an toàn vốn phải đạt ít nhất 8%. Các ngân hàng
còn lại thì không thể. Đặt trong bối cảnh thị trường vốn trong nước vẫn đang ở giai đoạn
sơ khai như vậy, việc nâng vốn điều lệ đã trở thành mối lo lắng lớn nhất của tất cả các
ngân hàng. Các ngân hàng TMCP mạnh hơn đã giải quyết vấn đề này bằng cách bán cổ
phần cho các đối tác chiến lược nước ngoài. Cả Vietcombank và BIDV đã phát hành trái
phiếu trong nước bằng VNĐ trong sáu tháng cuối năm với mức lãi 1,2% đối với nợ quốc
gia. BIDV đã đạt mức xếp hạng quốc tế nhằm chuẩn bị niêm yết trên thị trường chứng
khoán và có thể chuẩn bị phát hành trái phiếu quốc tế.
Gần đây, Sacombank đã tăng nguồn vốn và phần lớn các ngân hàng TMCP cấp I đã nâng
vốn điều lệ của mình một cách đáng kể trong khoảng một năm trở lại đây. Tuy nhiên, các
ngân hàng cấp II trở xuống tức các ngân hàng có khả năng sinh lợi thấp hơn và vốn rất
“mỏng” thì không có nhiều lựa chọn lắm. NHNN rất thận trọng trong việc cho phép các
ngân hàng nhỏ hơn tăng vốn điều lệ bằng cách bán cổ phần cho các nhà đầu tư nước
ngoài.
Agribank – “con khủng long” – hiện có vốn điều lệ là 400 triệu USD. Vietcombank,
ngân hàng lớn thứ hai về tổng tài sản, có vốn điều lệ là 487 triệu USD, BIDV khoảng 240
triệu USD. Trong số các ngân hàng TMCP, Sacombank có vốn điều lệ là 118,6 triệu USD
và ACB là 68,7 triệu USD. Trong những năm gần đây, chín ngân hàng hàng đầu đã mở
rộng quy mô vốn điều lệ của mình với tỷ lệ trung bình hàng năm 40%. Xét trong dài hạn,
14 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
tất cả các ngân hàng đều đặc biệt quan tâm tới vấn đề nâng vốn để mở rộng quy mô vốn
cấp 2 để đảm bảo hệ số an toàn vốn đạt hơn 8% vào muộn nhất là năm 2010.
Bảng 10: Nợ xấu của các ngân hàng trong năm 2005
(7) Cơ sở doanh thu hẹp và danh mục sản phẩm đơn điệu
Phần lớn thu nhập của các ngân hàng Việt Nam đều bắt nguồn từ hoạt động cho vay. Và
xét một cách cơ bản thì cũng chỉ có vậy.So với các ngân hàng Tây phương nơi mà 25%
thu nhập là từ phí – phí thẻ tín dụng, phí cho vay, phí dàn xếp hỗ trợ tín dụng, v.v… – và
phần lớn đều thực hiện các dịch vụ quản lý tài sản. Tuy nhiên, điều này không xảy ra ở
Việt Nam. Một số ngân hàng như Viecombank, ACB và Sacombank đã tăng cường tỷ
trọng thu nhập từ phí thông qua các hoạt động chuyển tiền nhưng nhìn chung, vẫn chưa
khai thác được mảng thị trường bán lẻ thanh toán phí. Công bằng mà nói, điều này còn bị
ràng buộc bởi việc thiếu các thông tin về lịch sử tín dụng; các ngân hàng không thích cho
vay “người lạ”, tức các đối tượng mà họ không biết bất kể một điều gì về nó.
Bảng 11: Phân tích Dư nơ của ngành ngân hàng theo ngành
Nhìn chung, các ngân hàng quốc doanh thì lệ thuộc đáng kể vào các tổng công ty lớn và
khu vực nhà nước, cho vay hợp vốn cho các dự án hạ tầng hoặc các dự án cung cấp các
tiện ích, ngành công nghiệp nặng và các công ty xây dựng và kinh doanh bất động sản.
Các ngân hàng TMCP thì chủ yếu phục vụ các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) và
các khách hàng bán lẻ giàu có hơn. Tuy nhiên, với khả năng xâm nhập thị trường cũng
như mạng lưới chi nhánh còn nhiều hạn chế, các ngân hàng TMCP chỉ tiếp cận một phần
rất nhỏ cơ sở khách hàng tiềm năng của mình. Cho vay xe hơi, cho vay thế chấp và cho
vay sửa chữa nhé là những sản phẩm/ dịch vụ bán lẻ chủ đạo. Các doanh nghiệp nhỏ sử
dụng bất động sản của mình làm vốn là mô hình cơ bản đối với thị trường DNVVN. Theo
15 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
một nghiên cứu gần đây, chỉ khoảng 20% DNVVN tại thành phố HCM có thể tiếp cận
các khoản cho vay. Hãy tưởng tượng phần còn lại của thị trường sẽ như thế nào! Nhìn
chung, mô hình hệ thống ngân hàng Việt Nam có thể được mô tả một cách chính xác nhất
là dựa trên mối quan hệ chứ không phải dựa trên sản phẩm như các ngân hàng quốc tế.
Ngân hàng nào nhanh chóng triển khai kế hoạch chinh phục mảng thị trường còn lại,
ngân hàng đó sẽ là “người chiến thắng” trong dài hạn.
(8) Không có thông tin về số lượng nợ xấu
Nếu chúng ta tin vào số liệu thống kê của NHNN thì phần lớn các vấn đề liên quan đến
nợ xấu đã được giải quyết kể từ năm 2000. Ở các ngân hàng quốc doanh, nợ xấu đã giảm
dần từ 12,7% trong năm 2000 xuống còn 8,5%, 8,0% và 4,47% trong các năm 2001, 2002
và 2003 tương ứng. Theo định nghĩa mới chặt chẽ hơn, số lượng chính thức trong năm
2005 đã tăng lên khoảng 7,7%. BIVD, với tỷ lệ nợ xấu là 9%, đang hạ mức trung bình
xuống.
Nhìn chung, khoảng một nửa nợ xấu đang trong danh sách theo dõi ở hạng mục thứ hai
trong năm hạng mục cho vay của hệ thống tính điểm mới của NHNN. Nửa còn lại thuộc
ba hạng mục dưới danh sách theo dõi mới chính là phần thực sự đáng lo ngại. Đối với các
ngân hàng TMCP tư nhân, tỷ lệ nợ xấu trung bình chỉ vào khoảng 1% tính đến cuối năm
2005.
Đương nhiên vẫn có một số người tin vào các số liệu chính thức. Các tổ chức quốc tế
cũng đã tin như vậy và sau khi chỉ định Ernst&Yong tiến hành kiểm toán đã nhận thấy nợ
xấu của khu vực nhà nước tính theo hệ thống các định nghĩa và tiêu chuẩn kế toán quốc
tế lên đến 15-20% tổng dư nợ. Con số này là tương đối thận trọng do một số hạn chế về
dữ liệu; 20-25% có lẽ mới là con số hợp lý hơn. Về phương diện này, tiến trình phát triển
chậm chạp của ngành ngân hàng hóa ra lại cũng có những tác dụng tích cực của nó; nếu
không mọi sự còn tồi tệ hơn. Điều đáng lo ngại là có khoảng cách rất lớn giữa bản chính
thức và trên thực tế và thực sự có thể còn đang tăng lên nữa. Cái có thể cứu chúng ta khỏi
thảm họa này là một thị trường bất động sản tràn đầy sinh khí và một nền kinh tế mà về
cơ bản là lành mạnh.
Trong những năm đầu của thiên niên kỷ mới, chính phủ đã có những nỗ lực nhất định để
giải quyết nợ xấu. Trong các năm 2001-2003, chính phủ đã bơm vốn cho các ngân hàng
quốc doanh nhằm tạo điều kiện cho các ngân hàng này xóa sổ nợ xấu. Các ngân hàng
cũng đã giải quyết được vấn đề của mình, chẳng hạn Incombank chỉ trong năm 2004 đã
xóa sổ khoảng 5 ngàn tỷ đồng (tương đương 312 triệu USD) nợ xấu. Đương nhiên, mặt
trái của cách xử lý này chính là rủi ro đạo đức. Sự hỗ trợ của chính phủ có thể giúp vấn
đề trước mắt nhưng không thể làm thay đổi văn hóa cho vay vốn mới chính là cái gốc của
vấn đề này.
Phần lớn nợ xấu là do các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tạo ra khi các doanh nghiệp
này không thực hiện nghĩa vụ của mình với các ngân hàng quốc doanh. Giai đoạn trước
cổ phần hóa là một khoảng thời gian thuận lợi để xóa sổ hoặc đơn giản là xóa khỏi danh
sách những khoản vay này. Bằng cách đó, các DNNN có thể bắt đầu cuộc đời mới của
mình tại khu vực tư nhân mà không có bất kỳ gánh nặng nợ nần nào. Điều này chỉ quá tồi
tệ với các ngân hàng trừ phi chính phủ “nhả” tiền ra. Chính phủ cũng thường làm như
vậy. Vậy nợ xấu mà các DNNN gây ra đã được xử lý như thế nào? 36% đã được trang
trải bằng ngân sách nhà nước; 40% bằng các quỹ trích lập dự phòng rủi ro và 24% bằng
16 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
việc thanh lý tài sản. Lựa chọn cuối cùng mang tính chất “lách” luật và có vẻ không
được “tế nhị” lắm. Lý do chính dẫn đến việc xóa sổ một phần một cách “nhẹ nhõm” như
vậy là giá đất đã đạt mức cao kỷ lục vào những năm 2001-2003. Điều này cho phép các
ngân hàng bán tài sản thế chấp dưới dạng quyền sử dụng đất và các công trình với một
khoản lãi mà rất hiếm khi họ có thể “chộp được một mẻ” như vậy.
Như vậy, bên cạnh việc yêu cầu chính phủ thực hiện cam kết của các DNNN và cố gắng
xử lý tái sản thế chấp, các ngân hàng hầu như cũng chẳng làm được gì. Vẫn không có
một thị trường thứ cấp thực sự hiệu quả dành cho nợ xấu mặc dù chúng ta vẫn không
ngừng nỗ lực để “kích hoạt”. Rất ít các giao dịch mua bán nợ xấu đã diễn ra.
Bảng 12: Các dịch vụ tài chính
Các ngân Bảo hiểm nhân Bảo hiểm phi Môi giới
hàng thọ nhân thọ
Mức độ xâm nhập 8,0% 0,73% 1,25% 0,1%
4 thị phần hàng đầu 68% 97,3% 86,5% 56%
Số người chơi 82 8 16 15
Thị phần NHNN & NHLD 16% 61,6% 5,7% 0%
Bị kiểm soát bởi NHNN Bộ Tài chính Bộ Tài chính UBCKNN
Các rào cản gia nhập ngành Cao Trung bình Trung bình Cao
Các hạn chế đối với các Cao Thấp Thấp Cao
doanh nghiệp nước ngoài
Nguồn: VinaCapital, NHNN và VNExpress
Môi trường kinh doanh của khu vực ngân hàng
Bảo hiểm và Ngân hàng hay câu chuyện “Thỏ và Rùa”
Cách mà người ta hay nói với nhau nhất khi nhìn vào môi trường ngân hàng Việt Nam
không phải là so sánh với các đối thủ cùng hạng trong khu vực mà là một câu chuyện về
thành công ngay trong nước – ngành bảo hiểm nhân thọ. Kể từ năm 2001, ngành bảo
hiểm đã tăng khả năng xâm nhập từ 1% lên hơn 10%.
Vậy cái gì đằng sau thành công ngoạn mục đó?
Một thị trường mở, các sản phẩm tốt, phân phối tốt, tiếp thị tốt và quan trọng nhất là sự
tin tưởng của khách hàng. Ngược lại, khu vực ngân hàng không mở, không cung cấp
danh mục sản phẩm phù hợp với thị trường số đông, khả năng phân phối hạn chế, công
tác tiếp thị không tốt và không có được sự tin tưởng của khách hàng. Đương nhiên, nhiệm
vụ của ngành ngân hàng khó khăn hơn nhiều vì trong khi các công ty bảo hiểm chỉ muốn
một chút tiền của chúng ta, các ngân hàng lại muốn tất cả tiền của chúng ta.
17 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Đào sâu xuống một chút và chúng ta sẽ nhận thấy thái độ của chính phủ đóng một vai trò
quan trọng trong sự phát triển của ngành bảo hiểm nhân thọ. Ngay từ ban đầu, chính phủ
đã không quá khó khăn trong việc cho phép những thành viên mới gia nhập ngành nhưng
luôn duy trì một sự kiểm soát chặt chẽ hơn để đảm bảo thị trường sẽ không trở nên quá
đông đúc. Một khi đã được cấp phép, chỉ có một số hạn chế đối với các công ty nước
ngoài tham gia vào bất kỳ phân đoạn thị trường nào và chính điều đó đã tạo ra một sân
chơi bình đẳng. Cũng chính cách tiếp cận đó đã tạo ra một môi trường cạnh tranh khốc
liệt, một môi trường kinh doanh mang tính thương mại hơn và tốc độ tăng trưởng của cả
thị trường rất nhanh chóng, đảm bảo rằng tất cả những người chơi đều có lợi. Các nhà
bảo hiểm nhân thọ không phải tốn thời gian vào việc xây dựng một hệ thống phân phối
khổng lồ như thể lực lượng quân đội trên toàn quốc. Và trả lương cho đội quân đó để sản
xuất.
Các ngân hàng bị ràng buộc bởi môi trường điều tiết kém“tính hỗ trợ” hơn nhiều. NHNN
kiểm soát tất cả mọi thứ một cách chặt chẽ. Điều này được áp dụng với tất cả các người
chơi trên thị trường và tạo ra một sân chơi đầy định kiến bằng việc hạn chế các ngân hàng
nước ngoài trên một số phân đoạn thị trường nhất định. Đối với các người chơi hiện tại,
các ngân hàng TMQD bị kiểm soát chặt chẽ và các quan chức chính phủ luôn gây áp lực
với các quyết định cho vay. Một điều khôi hài là họ dã không hạn chế đủ sớm, chẳng hạn
đối với số lượng các ngân hàng cổ phần mới được cấp phép và thế là tình hình chẳng
những không khả quan hơn mà còn trở nên tồi tệ thêm. Tại những phân đoạn thị trường
vẫn chưa bị chi phối bởi các ngân hàng TMQD, có quá nhiều ngân hàng theo đuổi quá ít
khách hàng. Thị trường hạng 2 bị chia cắt một cách sâu sắc đã cản trở việc hình thành các
mô hình doanh nghiệp quy mô lớn có khả năng đương đầu với bốn “đại gia”.
Câu chuyện về thành công của ngành bảo hiểm nhân thọ đã minh họa tiềm năng của
ngành ngân hàng khi môi trường điều tiết mang tính thương mại hơn. Thực tế mà nói thì
điều này không thể xảy ra một sớm một chiều được. Chính phủ và cụ thể là NHNN quan
tâm đến quá nhiều thứ và chẳng bao giờ hoàn thành cái gì một cách trọn vẹn thực sự.
Chúng ta có thể chung sống với điều đó, nhất là khi phần lớn các chính phủ châu Á đều
có cách xử lý công việc tương tự như vậy. Nhưng cái cần thiết là chính phủ duy trì một
khoảng cách thận trọng từ góc độ hoạt động của hoạt động ngân hàng.
Trên thực tế, sự can thiệp quá mức không phải là thách thức chủ yếu. Vấn đề thực sự là
các quan chức đã tiếp cận khu vực này này theo một cách rất “đa khuynh hướng”, giống
như thời trang vậy. Nói cách khác, can thiệp mà chẳng có bất kỳ chiến lược gì. Rõ ràng
họ muốn xây dựng một thị trường tín dụng đủ mạnh để đáp ứng các nhu cầu đầu tư của
Việt Nam. Tuy nhiên, họ cũng muốn đạt được mục tiêu đó mà xã hội không phải chịu
quá nhiều đau đớn. Cuộc đấu tranh giữa các nhóm lợi ích quyền lực như vậy đã trì hoãn
quá trình cải tổ kể từ năm 2001.
Một điều quan trọng là ngay từ ban đầu, chúng ta đã phải xác định kết quả mà chính phủ
mong muốn khu vực ngân hàng phải đạt được và đồng thời phải xác định xem liệu kết
quả đó có đủ hấp dẫn với nhà đầu tư hay không.
Trên thực tế, xóa sổ nợ xấu là công việc đễ dàng hơn nhiều và thực ra, công việc đó cũng
đã làm xong được một nửa. Nhưng làm thế nào để hạn chế các DNNN gây thêm các
18 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
khoản nợ xấu bằng cách thường xuyên phát hành các khoản nợ “lắm vở” luôn là phần
khó hơn trong một bài toán cân bằng phương trình. Các ngân hàng TMCP cũng có những
vấn đề liên quan đến nợ xấu của riêng mình; do không thể “chen vai thích cách” cùng với
các NHTMQD, đôi khi các ngân hàng chấp nhận rủi ro ở mức bất hợp lý khi quyết định
cho vay.
Thay đổi các thông lệ cho vay nghĩa là (1) thực hiện các thông lệ thương mại tốt nhất và
(2) hạn chế sự can thiệp từ bên ngoài đối với các quyết định cho vay. Do sự can thiệp này
thường diễn ra ở cấp địa phương hoặc khu vực nên việc áp dụng một cách tập trung hóa
các quy tắc và chuẩn mực cho vay chung là rất cần thiết. Tóm lại là phải cải tạo văn hóa
của các ngân hàng TMQD. Giảm vai trò xã hội của các ngân hàng lớn để các ngân hàng
đó có thể tập làm quen với việc phải kinh doanh có lãi thực sự là một đòi hỏi thiết yếu.
Chiến lược của chính phủ
Sau một thời gian dài do dự và có một vài hành động mang tính gợi ý, chính phủ đang bắt
tay vào việc xây dựng một lộ trình nhằm nhanh chóng tự do hóa khu vực tài chính vào
trước năm 2010. Theo lộ trình, các ngân hàng NHTMQD, trừ Ngân hàng Nông nghiệp &
Phát triển Nông thôn (Agribank), sẽ được cổ phần hóa vào trước năm 2010. Lần này là
chắc chắn vì nói một cách thẳng thắn là các ngân hàng chẳng còn lựa chọn nào khác. Thờ
gian cụ thể, theo thỏa thuận của Hiệp định song phương Việt – Mỹ sẽ đánh dấu việc mở
cửa thị trường của khu vực tài chính và không thể trì hoãn được nữa. Nói cách khác là
không còn bất kỳ “cửa” nào. (wiggle room)
Theo lộ trình, nhà nước sẽ giữ một lượng cổ phần chi phối tại các ngân hàng nhưng phần
nắm giữ này sẽ nhanh chóng giảm xuống 51%. Sở hữu nước ngoài sẽ chiếm tối đa là 30%
tổng thị phần mặc dù mỗi nhà đầu tư (tổ chức) nước ngoài chiến lược hiện chỉ được cho
phép sở hữu tối đa là 10-20%. Hạn chế 20% có thể cuối cùng cũng sẽ được tháo bỏ
nhưng mức không chế tối đa là 30% sẽ tiếp tục được duy trì trong thời điểm hiện tại.
Đến nay chính phủ đã cho phép Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) và
Ngân hàng Phát triển Nhà Đồng bằng Sông Cửu Long (MHB) được niêm yết. Dự kiến
hai ngân hàng này sẽ phát hành ra công chúng lần đầu vào khoảng đầu năm 2007. Hai
ngân hàng khác là BIDV và Incombank sẽ tiếp tục niêm yết vào năm 2008 và 2009.
Quy trình cấp phép được theo dõi song song bởi cả NHNN và Ủy Ban Chứng Khoán Nhà
Nước (UBCKNN) thông qua yêu cầu về giấy phép. Nếu một trong hai tổ chức nói trên
không chấp thuận thì không thể chắc chắn rằng tổ chức còn lại sẽ chấp thuận. UBCKNN
đã yêu cầu Sacombank chờ đợi trong một khoảng thời gian dài. Dự kiến BIDV cũng phải
chờ đợi lâu như vậy. Bây giờ, sau khi đã được hai tổ chức trên cấp phép, cả Vietcombank
và MHB đang thuê cố vấn để củng cố hoạt động và hướng dẫn họ gia nhập thị trường.
Các ngân hàng TMQD đang háo hức “nhảy” vào thị trường một cách nhanh chóng để
giải quyết vấn đề vốn đã trở nên rất cấp thiết (và cần phải giải quyết trước năm 2010).
Tính đến tháng 7 năm 2005, vốn điều lệ của các ngân hàng TMQD là 18,47 ngàn tỷ
(tương đương 1,2 tỷ USD) và hệ số an toàn vốn trung bình chỉ khoảng 4,4%. Tính đến
cuối năm 2005, các con số này đã tăng lên tương ứng là 21 ngàn tỷ và 6%. Nhưng với tốc
độ tăng trưởng của tổng dư nợ trong năm nay là 15%, các ngân hàng sẽ phải tăng một
19 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
lượng vốn tương tự để duy trì mức hệ số an toàn vốn hiện tại. Các NHNN cần vượt mức
an toàn vốn 8% để có thể thực hiện một số hoạt động quốc tế.
Kể từ mùa hè năm 2005, các ngân hàng đã rất tất bật với việc nâng vốn. Hiển nhiên nâng
vốn là một thử thách. Không để mất thứ mà mình đang có là một thử thách khác. Đến
đây, các ngân hàng TMQD lại phải đối mặt với một vấn đề khác: khách hàng của họ. Hầu
hết 5.500 DNNN ở Việt Nam là khách hàng của bốn ngân hàng TMQD; rất nhiều trong
số các DN này đang “ngắc ngoải”. Do đó, bốn ngân hàng TMQD đang phải chấp nhận
các rủi ro rất lớn của việc cho vay các khoản vay “mềm” không có bảo lãnh mà không có
bất kỳ sự cam kết nào đối với khu vực nhà nước.
Các ngân hàng cổ phần được thành lập vào những năm 90 không bị ảnh hưởng bởi các
gánh nặng hành chính như các ngân hàng TMQD. Do đó, họ linh hoạt hơn và có thể thích
nghi được với các điều kiện thị trường một cách dễ dàng hơn. Tuy nhiên, nguồn vốn của
họ lại rất “mỏng” và do đó không thể cung cấp các khoản hỗ trợ tín dụng lớn. Không
giống với các ngân hàng TMQD, tỷ trọng nợ xấu và các cam kết và nợ tiềm tàng dưới
hình thức thư tín dụng của các ngân hàng cổ phấn khá thấp mặc dù việc đánh giá toàn bộ
chất lượng của các khoản vay của các ngân hàng này là một việc rất khó khăn vì các báo
cáo có chất lượng kém và thiếu tính minh bạch.
Basel 1 sẽ được áp dụng đến năm 2010; 2010 cũng là năm mà các chuẩn mực Basel 2 về
quản trị doanh nghiệp sẽ được áp dụng. Trước đó, chính phủ sẽ phải áp dụng thêm các
chế tài để đảm bảo sự tuân thủ của các ngân hàng đặc biệt là về vấn đề sở hữu. Điều này
có thể tạo ra một số cơ hội mua cổ phần của các ngân hàng TMCP khi các gia đình buộc
phải giảm số cổ phần của mình.
Bảng 13: Dự thảo cải cách gần đây nhất của NHNN
(1) Các ngân hàng sẽ phải tăng vốn tối thiểu là 5 ngàn tỷ đồng (tương đương 330 triệu
USD) từ năm tới.
(2) Nhà đầu tư nước ngoài có thể mua 5% cổ phần của một ngân hàng Việt Nam mà
không cần sự cho phép đặc biệt.
(3) Các công ty đầu tư nước ngoài có thể sở hữu tối đa là 10% cổ phần của 4 ngân hàng
khác nhau với sự cho phép đặc biệt.
(4) Basel 2 sẽ được áp dụng từ năm 2010.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam – “Trả tự do cho con hổ”
Xét về lý thuyết, ngân hàng trung ương có thể làm được rất nhiều việc. Trên thực tế, nó
không thể làm được nhiều việc nếu hằng hà sa số các cơ quan bộ ngành không suy nghĩ
một cách nghiêm túc về những tư vấn mà ngân hàng trung ương đưa ra. Ngân hàng trung
ương, NHNN hiện đóng vai trò như là cơ quan kiểm soát và điều tiết duy nhất đối với
khu vực ngân hàng. NHNN cũng sở hữu các NHQD. Và đưa ra các mức lãi suất.
20 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
NHNN đã tiến hành cải tổ vào năm 1988 và đảm nhiệm vai trò điều tiết, với các hoạt
động thương mại được chuyển sang các tổ chức khác. Ngân hàng trung ương vẫn duy trì
mạng lưới khổng lồ bao gồm 61 văn phòng, chi nhánh. Tất cả các chi nhánh của NHNN
tại các tỉnh thành đều được phân cho những quyền hạn nhất định; chính điều đó đã dẫn
đến tình trạng câu kết với các quan chức địa phương một cách dễ dàng nhằm can thiệp
vào các chính sách cho vay của ngân hàng. Giảm bớt và hạn chế quyền tự trị của những
văn phòng chi nhánh này là một cuộc cải tổ chính yếu và cần thiết.
Hiện nay, người ta vẫn tranh cãi rất nhiều về vai trò của NHNN trong tương lai. Rất
nhiều tổ chức quốc tế, trong đó có cả ngân hàng thế giới, đã đặt câu hỏi về vai trò kép của
NHNN. Tức vừa là cổ đông chính vừa là nhà điều tiết các NHNN. Ngoài ra cũng có
không ít phàn nàn từ chính NHNN về sự can thiệp bên ngoài đối với việc thực hiện chính
sách tiền tệ. IMF đã lên tiếng chỉ trích về tình trạng thiếu minh bạch và hoạt động không
hiệu quả của NHNN.
Không thể phủ nhận rằng cần phải tách bạch các vai trò của NHNN và tăng cường quyền
tự trị của nó trong các vấn đề như chính sách tiền tệ và quy định đối với khu vực ngân
hàng vốn rõ ràng thuộc về thẩm quyền của nó. NHNN cũng cần được giải phóng khỏi vai
trò là đơn vị nắm giữ cổ phần của nhà nước trong khối ngân hàng. Trong tương lai,
NHNN cần phải thực hiện một số vai trò chủ đạo sau đây: soạn thảo và thực hiện chính
sách tiền tệ, đảm bảo tính ổn định của hệ thống tổ chức tín dụng, đóng vai trò như cơ
quan điều tiết hệ thống ngân hàng. Nhằm đạt được điều này NHNN cần có các chế tài hỗ
trợ để xác định một cách rõ ràng mối quan hệ giữa NHNN với Quốc hội, chính phủ và tất
cả các cơ quan chính phủ khác. Nói một cách đơn giản là cần chấm dứt sự can thiệp triền
miên từ các đơn vị khác để NHNN có thể thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình. Sau
cùng, nếu ngân hàng trung ương không được phép áp đặt chính sách lãi suất và điều tiết
khu vực ngân hàng mà không bị dựa vào, điều mà chúng ta hy vọng is their for individual
banks to lend money mà không bị đối xử tương tự.
Để nhanh chóng có kết thúc này, NHNN đã trình đề xuất chỉnh sửa Luật Ngân hàng Nhà
nước kèm với các nghị định để làm rõ các vấn đề và hy vọng sẽ được “trả tự do”. Các
chi nhánh của NHNN ở cấp khu vực sẽ được chấn chỉnh và củng cố. Dự kiến sẽ soạn mới
luật tín dụng và tách bạch các vai trò kiểm soát và quản lý vào trước năm 2008. Sẽ tăng
cường hoạt động của khối giám sát ngân hàng tại NHNN và cuối cùng tách hẳn thành
một cơ quan độc lập của chính phủ. Trong khi đó, vai trò sở hữu sẽ được chuyển sang Bộ
Tài chính hoặc một số cơ quan chuyên trách khác. Chúng tôi tin rằng, NHNN càng thoát
khỏi trò chơi sở hữu sớm bao nhiêu thì càng tốt bấy nhiêu.
Một vấn đề khác nữa là tình trạng thiếu hợp tác với Bộ Tài chính trên một số vấn đề mấu
chốt như nợ xấu và cổ phần hóa ngân hàng. Bộ Tài chính thường xóa sổ nợ xấu của các
doanh nghiệp quốc doanh mà không tham khảo các ngân hàng. Và UBCKNN cơ quan
điều tiết thị trường chứng khoán thường trì hoãn việc cấp phép cho các ngân hàng niêm
yết. Tóm lại, cả Bộ Tài chính lẫn UBCKNN đều không thực sự hợp tác với NHNN.
Môi trường điều tiết – Đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế
Có vô số các quy định và nghị định điều chỉnh hầu như tất cả các khía cạnh của khu vực
tài chính; tuy nhiên, chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh vào 3 vấn đề chính: tiến độ tháo bỏ
các hạn chế đối với ngân hàng nước ngoài, đáp ứng các tiêu chuẩn ngân hàng quốc tế và
xử lý nợ xấu.
21 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Luật các Tổ chức Tín dụng ban hành tháng 12/1998 (được chỉnh sửa vào tháng 6/2004)
đã cung cấp khung pháp lý cho khu vực ngân hàng. Điều 14 quy định bất kể tổ chức nào
đáp ứng các điều kiện có liên quan để tiến hành các hoạt động ngân hàng tại Việt Nam
với điều kiện được NHNN cấp phép đều có thể thành lập ngân hàng. Tuy nhiên không
phải tất cả các giấy phép đều giống nhau và trên thực tế luật pháp cho phép 4 loại ngân
hàng tư nhân (trong đó có 3 loại ngân hàng nước ngoài) được phép hoạt động tại Việt
Nam:
1) Các ngân hàng TMCP.
2) Các chi nhánh ngân hàng nước ngoài.
3) Các ngân hàng liên doanh.
4) Các chi nhánh 100% vốn nước ngoài.
Trước đây chỉ có ba loại đầu tiên được phép hoạt động tại Việt Nam vì chính phủ trì hoãn
việc ban hành các quy định hỗ trợ cần thiết nhằm cho phép các ngân hàng thành lập các
chi nhánh 100% vốn nước ngoài. Giờ đây vấn đề này đã được giải quyết với việc ban
hành Nghị định 22 hồi tháng 2 năm nay.
Như vậy, sự khác biệt giữa một ngân hàng nước ngoài và một chi nhánh vốn đầu tư nước
ngoài là gì? Ngân hàng nước ngoài là một công ty con phụ thuộc ngân hàng nước ngoài
trong khi chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài được thành lập như là một pháp nhân Việt
Nam độc lập. Một chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài chỉ có thể có các nhà đầu tư nước
ngoài và một ngân hàng nước ngoài phải kiểm soát ít nhất 50% vốn điều lệ. Sự khác biệt
quan trọng nằm ở phạm vi hoạt động vì một chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài có thể
được đối xử như một ngân hàng Việt Nam. Nghe thì có vẻ là một sân chơi bình đẳng
nhưng chúng ta hãy cùng nhau chờ đợi và xem một chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài
sẽ hoạt động như thế nào trong thực tế.
Hiện nay, tất cả 3 loại ngân hàng nước ngoài nói trên đều có thể được cấp phép hoạt động
trong vòng 99 năm so với trước đây là 20 – 30 năm. Một câu hỏi được đặt ra là liệu một
ngân hàng nước ngoài có thể được chuyển thành một chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài
một cách trực tiếp hay không; đến nay thì dường như là không. Bất kỳ một ngân hàng
nào muốn thực hiện việc chuyển đổi đó đều có thể phải xin lại tất cả các giấy phép và
đăng ký lại theo cấu trúc mới. Chắc chắn đó là một công việc tốn thời gian và tiền bạc.
Về việc đáp ứng các chuẩn mực ngân hàng quốc tế, chính phủ có vẻ đã áp dụng các đề
xuất của ngân hàng thế giới nhằm thiết lập khung pháp lý cho một hệ thống tài chính
chấn chỉnh và củng cố theo các quy định của WTO. Do đó, trong một vài năm gần đây,
một số chế tài cần thiết đã nhanh chóng được xây dựng và áp dụng. Chúng ta đã tiến gần
đến đó.
Chính phủ đã ban hành Nghị định 74 nhằm chống lại các hoạt động rửa tiền và chỉnh sửa
các quy định về bảo hiểm tiền gửi. Theo Nghị định bảo hiểm tiền gửi, khoản tiền gửi 50
triệu đồng phải được bảo hiểm tiền gửi so với quy định trước đây là 30 triệu đồng.
Thường trực Quốc hội cũng đã thông qua Pháp lệnh về Ngoại hối; Pháp lệnh này được kỳ
vọng sẽ mở ra một thị trường Ngoại hối mở, tự do và minh bạch.
NHNN hiện đang lưu hành dự thảo buộc các ngân hàng phải có mức vốn tối thiểu là 63
triệu USD vào cuối năm nay và 330 triệu USD vào cuối năm tới. Điều đó cũng nhằm đáp
22 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
ứng các tiêu chuẩn về quản trị theo Basel 2 vào cuối năm 2008 hoặc 2010. Dự thảo cũng
buộc các chủ sở hữu ngân hàng phải có bề dày kinh nghiệm trong lĩnh vực hoạt động
ngân hàng và phải tuân thủ các tiêu chuẩn về quản trị doanh nghiệp quốc tế - đó cũng
chính là một cách để hạn chế các chủ thể không có kinh nghiệm và không phù hợp được
cấp phép hoạt động. Vào thời điểm này, một doanh nghiệp hoặc một gia đình có thể sở
hữu tối đa là 40% cổ phần của một ngân hàng TMCP. Tổng Công ty Điện lực Việt Nam
(EVN) sở hữu 40% cổ phần của Ngân hàng TMCP An Bình và gia đình sở hữu 40% cổ
phần của Ngân hàng TMCP Đông Nam Á.
Về nợ xấu, ngân hàng trung ương đã ban hành Quyết định 493 để tái phân loại các khoản
nợ xấu và dự phòng rủi ro sát hơn nữa với các tiêu chuẩn quốc tế. Đến nay, ba ngân hàng
quốc doanh tuyên bố đã thành công trong việc giảm tỷ trọng nợ xấu xuống dưới 5% theo
các quy định mới. Như vậy là quá thành công trên thực tế và sau này còn có thể thành
công hơn. Nhìn chung, các cơ quan điều tiết đang nỗ lực nhằm đảm bảo rằng khu vực tài
chính sẽ đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế; tuy nhiên, với việc trở thành thành viên của
WTO và hạn chót năm 2010 đang tiến gần, thời gian không phải là “đồng minh” của họ.
Một trong số các quy định gây phiền toái nữa là Quyết định 888/2005/QĐ-NHNN được
ban hành vào ngày 16/6/2005 yêu cầu các ngân hàng phải dành ra ít nhất là 20 tỷ VNĐ
(tương đương 1,25 triệu USD) trước khi mở chi nhánh mới. Quy định này đã hạn chế sự
mở rộng của các ngân hàng Việt Nam và đã khiến nhiều ngân hàng phải mở rộng quy mô
bằng cách mở các phòng giao dịch vì việc mở các phòng giao dịch không cần phải đáp
ứng các yêu cầu về vốn.
Các ngân hàng nước ngoài vẫn chỉ được phép huy động tiền gửi bằng VNĐ với mức ssàn
là 350% vốn điều lệ của mình. Quy định này đã khiến các ngân hàng nước ngoài không
thể tiếp cận thị trường tiền gửi trong nước và là cản trở lớn nhất trong các kế hoạch bành
trướng của họ.
Bảng 14: Lãi suất huy động và lãi suất cho vay của Việt Nam
Lãi suất huy
Lãi suất cho vay *
Loại động
Ngân hàng
tiền
3T 6T 9T 12T 6T 12T 2 năm 6 năm
Vietcombank USD 3,80% 4,00% 4,10% 4,50% 6,90% 6,90% 7,45% 7,45%
Sibor +
BIDV USD 3,80% 4,20% 4,10% 4,65% 7,50% 7,50%
2,2%
7,5% +
Techcombank USD 4,10% 4,40% 4,40% 4,90%
thả nổi
Sibor +
ACB USD 1,20% 1,20% 1,50% 1,50%
1,8%
Kô có
Trung bình 3,23% 3,45% 3,53% 3,89 thông
tin
Vietcombank VND 7,44% 7,80% 8,04% 8,40% 10,20% 10,32% 11,64% 11,64
23 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
11%- 11%-
BIDV VND 7,56% 7,80% 8,04% 8,40% 12,00% 12,00%
12% 13%
Techcombank VND 8,40% 8,64% 9,00% 9,24% 13,44% 13,44% >13,8%
12,36%+
ACB VND 8,16% 8,40% 8,58% 8,70% 11,64% 12,24% lãi suất
thả nổi
Kô có
Trung bình 7,89% 8,16% 8,42% 8,69% 11,82% 12,00%
thông tin
Nguồn: Trang web của các ngân hàng
* Lãi suất cho vay được xem xét trong tường trường hợp cụ thể
Lãi suất – Lãi suất huy động và lãi suất cho vay
Chính phủ đã dần dần tự do hóa lãi suất kể từ năm 1996. Hiện nay, các ngân hàng TMQD
tự quyết định lãi suất huy động của mình vì họ kiểm soát 70% thị trường cho vay. Mặc dù
đã có những động thái nhằm tự do hóa lãi suất, cả lãi suất huy động và lãi suất cho vay,
trong một chừng mực nào đó, vẫn không linh hoạt theo nhu cầu. Các biên cho vay vẫn
mỏng; điều ấy thực ra chỉ có lợi cho các ngân hàng TMQD lớn hơn chứ lại hoàn toàn bất
lợi cho các ngân hàng tư nhân quy mô nhỏ hơn. Tuy nhiên, gần đây, áp lực cạnh tranh đã
bắt đầu có tác động đáng kể đến việc các ngân hàng quyết định lãi suất của mình vì các
ngân hàng đều đang tranh giành nhau để thu hút các khách hàng tiền gửi mới và tránh
mất các khách hàng hiện tại. Khách hàng ngày càng hiểu biết về thị truờng và có thể thay
đổi sang các ngân hàng khác nếu ngân hàng đó đưa ra mức lãi suất hấp dẫn hơn.
NHNN ban hành các hướng dẫn về mức lãi suất cơ bản. Trên thực tế, bốn ngân hàng
TMQD – với tư cách các “đại gia” – đã đặt ra mức lãi suất sàn cho tiền gửi kỳ hạn 6 và
12 tháng. Đây chính là cơ sở để các ngân hàng TMCP đưa ra lãi suất huy động của mình
với sự khác biệt cho phép là không vượt quá 0.05%/ tháng đối với tiền gửi cùng kỳ hạn.
Có nhiều cách để làm như vậy. Các ngân hàng TMCP chỉ đơn giản là đưa ra các mức lãi
suất cao hơn cho tiền gửi kỳ hạn 7,9 và 11 tháng vốn là những kỳ hạn không thuộc bất kỳ
thỏa hiệp nào. Đối với những kỳ hạn này, các mức lãi suất có thể khác nhau đến 100
điểm cơ bản so với mức cơ bản mà các ngân hàng TMQD đặt ra. Gần đây, thỏa hiệp này
đã bị phá vỡ vì tất cả các ngân hàng đều lao vào cuộc chạy đua huy động vốn.
Lãi suất đang tăng và sẽ còn tăng hơn nữa trong sáu tháng cuối năm 2006. Vì hệ thống
ngân hàng đã bị đô-la hóa một cách sâu sắc nên NHNN buộc phải theo sát các điều chỉnh
về lãi suất của Qũy Dự trữ Liên bang. Vì lãi suất USD tăng nên lãi suất VNĐ cũng phải
tăng để tránh tình trạng tất cả tiền gửi VNĐ bị chuyển sang tiền gửi USD.
Theo đó, trong năm 2005, ngân hàng trung ương đã tăng cường điều chỉnh lãi suất tái cấp
vốn, các mức lãi suất tái chiết khấu ba lần và các mức lãi suất cơ bản hai lần. Các mức lãi
suất tái cấp vốn đã tăng từ 3 lên 3,5% và các mức lãi suất cơ bản đã tăng từ 7,5 lên 7,8%
mỗi năm. Các mức lãi suất của các ngân hàng thương mại đối với tiền gửi VNĐ cũng
tăng từ 0,48 lên 0,63% mỗi năm và tiền gửi USD cũng tăng 1,2-1,5% ở từng kỳ hạn năm
nay so với cùng kỳ năm trước. Khuynh hướng này vẫn tiếp diễn trong năm nay.
24 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 15: Lãi suất VNĐ cơ bản hàng tháng (Nguồn: NHNN VN)
Bảng 16: Lãi suất VNĐ cơ bản hàng năm (Nguồn: NHNN VN)
Đến nay, các mức lãi suất huy động và cho vay năm nay vẫn tăng khoảng 4-5 điểm cơ
bản mỗi tháng với lãi suất USD rõ ràng là chịu sự tác động của chính sách thắt chặt tiền
tệ của Quỹ Dự trữ Liên bang. Gần đây, các ngân hàng TMQD cũng đã cố gắng giữ lãi
suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng ở mức 8,4% nhưng khong thể vì nhu cầu tiền gửi quá cao.
Một nỗ lực trước đó nhằm áp đặt mức lãi suất sàn cho tiền gửi khoảng một vài tháng
trước đó cũng không thành công và chúng tôi tin rằng, nỗ lực thứ hai cũng sẽ chịu chung
số phận. Ngân hàng Phương Nam đã đưa ra mức lãi suất cho Chứng chỉ Tiền gửi kỳ hạn
4 và 11 tháng với các mức lãi suất tương ứng là 9,12% và 7,72%. Các ngân hàng tư nhân
lớn hơn như ACB hiện đang áp dụng mức lãi suất đến 9,18% cho tiền gửi kỳ hạn 12
tháng.
Cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa các ngân hàng trong nước nhằm thu hút tiền gửi là một
nhân tố khác làm tăng lãi suất huy động. Tiền gửi trong hệ thống ngân hàng chiếm đến
30% trong sáu tháng đầu năm. Lý do chính khiến lãi suất huy động tăng mạnh như vậy là
do thiếu một thị trường chuyển giao vốn liên ngân hàng chủ động. Không có thị trường
cho các ngân hàng mạnh về tiền gửi để cho vay các ngân hàng cần tiền gửi. Chính các
mối quan hệ chứ không phải lợi nhuận mới là động lực thúc đẩy thị trường liên ngân
hàng. Nguồn vốn thặng dư chỉ đơn giản là để tại đó. Các ngân hàng sẽ buộc phải cạnh
tranh với nhau để tăng tiền gửi trong trường hợp cần nguồn vốn thặng dư đó. Thay vì chỉ
cho nhau vay khoản thặng dư đó.
Ngân hàng trung ương đang cảm thấy ái ngại và đã cảnh báo các ngân hàng về việc chấm
dứt tăng lãi suất huy động. Đến nay, không có bất kỳ ngân hàng nào chịu tuân theo cảnh
báo đó. Nói một cách thẳng thắn thì NHNN cần phải xúc tiến sự phát triển hơn nữa của
thị trường cho vay liên ngân hàng dựa trên các nguyên tắc thương mại.
25 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Cả hai nhân tố trên đã làm tăng lãi suất huy động và giảm chênh lệch lãi suất giữa lãi suất
huy động và lãi suất cho vay. Nhiều ngân hàng thường phải mất hai tháng chậm trễ giữa
khoảng thời gian các mức lãi suất huy động tăng và hoàn tất việc điều chỉnh tăng các mức
lãi suất cho vay. Ngay cả đối với các trường hợp lãi suất thả nổi thì chỉ có thể điều chỉnh
các khoản vay hiện tại. Chỉ có thể tăng lãi suất cố định đối với các khoản vay mới. Do
những nhân tố này, chênh lệch lãi suất có khuynh hướng thu hẹp trong chù kỳ lãi suất
tăng và điều đó gần như tác động ngay lập tức tới các biên lãi.
Chênh lệch lãi suất đang thu hẹp
Hiện nay, nói chung, các khách hàng doanh nghiệp lớn có thể vay vốn từ các ngân hàng
với mức lãi suất khoảng 0.75-1%/ tháng (9-12%/năm). Đối với phần lớn các khoản cho
vay DNVVN và khách hàng tư nhân, lãi suất thường từ khoảng 0.9-1,3%/tháng (10,8-
15%/năm). Theo một số quan chức NHNN, lãi suất cho vay trung bình đối với các doanh
nghiệp lớn thường vào khoảng 9-9,5%. Chúng tôi tự hỏi liệu có thể đúng như vậy không
vì chênh lệch lãi suất tại phân đoạn chính này chắc chắn sẽ dưới 100 điểm cơ bản và sẽ
còn giảm một cách nhanh chóng. Chúng tôi nghi ngờ rằng, mức lãi suất trung bình đối
với cho vay các doanh nghiệp lớn phải gần 10% (mặc dù thấp hơn đối với các ngân hàng
quốc doanh). Nhưng với sự phát triển của thị trường trái phiếu doanh nghiệp, áp lực để
giảm lãi suất cho vay doanh nghiệp lớn sẽ tăng vì các ngân hàgn phải cạnh tranh với các
thị trường vốn để duy trì các khách hàng doanh nghiệp lớn của mình. Các doanh nghiệp
lớn hơn có thể phát hành trái phiếu với mức lãi suất khoảng 9,5-10%, thấp hơn so với
mức lãi suất của nhiều ngân hàng.
Lãi suất có thể sẽ tiếp tục tăng trong năm 2006 và 2007 vì chu kỳ lãi suất toàn cầu phản
ứng lại việc Nhật Bản không áp dụng mức lãi suất 0% nữa và lạm phát gia tăng ở tất cả
mọi nơi. Nếu các ngân hàng Việt Nam không thể áp dụng mức lãi suất cao hơn đối với
khách hàng của mình thì chênh lệch và biên sẽ bị thu hẹp.
Phát triển các thị trường vốn
Các ngân hàng cần nhiều vốn cấp 2 hơn và việc phát hành trái phiếu sẽ giúp họ bổ sung
nguồn vốn cấp 2 của mình. Tuy nhiên, với thị trường trái phiếu còn đang ở giai đoạn phôi
thai như hiện nay thì các ngân hàng vẫn còn rất nhiều hạn chế về năng lực để có thể tăng
nguồn vốn của mình nhằm nhanh chóng đạt được hệ số an toàn vốn là 8%. Vietcombank
đã phát hành trái phiếu trong nước vào tháng 12 và BIDV gần đây cũng đã phát hành một
đợt trái phiếu trong nước. Trái phiếu của cả hai ngân hàng này đều được các nhà đầu tư
đón nhận nhưng cần phải có nhiều đợt phát hành trái phiếu hơn nữa vì tất cả các ngân
hàng Việt Nam đều ở trong tình trạng là thiếu vốn triền miên.
Chúng ta vẫn chưa có một cơ sở hạ tầng phù hợp để phát triển thị trường trái phiếu.
HSSCB chỉ đang cung cấp một chương trình xếp hạng thí điểm nhằm tạo điều kiện cho
các nhà đầu tư tiềm năng đánh giá một cách chính xác mức độ xứng đáng đầu tư của các
tổ chức phát hành trái phiếu khác nhau. Fitch và Moody’s cũng đã bắt đầu cung cấp các
loại hình dịch vụ này với việc xếp hạng Sacombank và BIDV. Tuy nhiên, các dịch vụ xếp
hạng rất tốn kém chi phí và cần phải có một cơ quan trong nước chuyên cung cấp những
loại dịch vụ này ở mức giá mà các ngân hàng có thể trang trải được.
26 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Một rào cản khác nữa nằm ở các hướng dẫn lãi suất đối với tất cả các kỳ đáo hạn của
đường cong lãi suất. Điều này làm hạn chế khả năng chấp nhận rủi ro và triệt tiêu khả
năng tiếp cận thị trường để phát hành trái phiếu của các ngân hàng nhỏ hơn hoặc yếu hơn
trong khi vẫn bù đắp cho mức độ rủi ro cao hơn bằng cách đưa ra các mức lãi suất hấp
dẫn hơn. Hiện nay, lãi suất của trái phiếu kỳ hạn 5 năm vào khoảng 8,75%, kỳ hạn 10
năm là 8,95% và kỳ hạn 15 năm là 9,25%. Chính phủ đang đề xuất không áp dụng những
hướng dẫn này; tuy nhiên, chừng nào các hướng dẫn này còn tồn tại, các thị trường trái
phiếu sẽ chỉ có thể là nguồn tài trợ của phần lớn các ngân hàng TMCP có quy mô nhỏ
hơn.
Bảng 17: Hệ thống ngân hàng Việt Nam – Bảng tóm tắt và dự tính một số chỉ số.
1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Dư nợ của các NH
4,5 4,8 5,6 6,8 8 10,2 13,3 17,4 20,3 24 28,3 33,7 39,6
(tỷ USD)
Huy động của các NH
6,1 6,8 8,6 10,5 12,7 14,5 17,3 19,0 22,2 26,1 30,4 35,7 41,8
(tỷ USD)
Tài sản của các NH
7,5 8,3 14 13,3 15,7 18,5 22,2 27,3 32,1 37,8 44,5 52,7 61,6
(tỷ USD)
Tiền gửi không kỳ hạn 1,2 1,3 1,9 2,7 3,1 3,5 4,4 4,7 5,3 6,1 6,9 7,9 9,0
Tiền gửi kỳ hạn & tiết kiệ 2,8 3,4 5,8 8,2 10,3 11,5 15,4 16,4 18,6 21,2 24,0 27,3 31,0
Dư nợ/Tài sản (%) 59,4 58,5 53,9 51 53,3 55,4 55,4 63,7 63,2 63,5 63,6 63,9 64,3
Dư nợ/Huy động (%) 73,1 70,7 64,9 64,7 65,9 70,5 70,5 91,6 91,4 92,0 93,1 94,4 94,7
Thu lãi ròng 0,1 0,2 0,2 0,3 0,4 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,1 1,2
Biên ròng
2 1,8 1,9 2 2,4 2,3 2,4 2,4 2,3 2,2 2,1 2 1,9
(Thu lãi ròng/Tài sản) (%
Mức độ tập trung của 10
95,9 96,6 96,4 96 95,8 95,78 95,75
NH theo tài sản (%)
Nguồn: Economist Intelligence Unit
27 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Khái quát khu vực ngân hàng – Một thị trường ba cấp
Bảng 18: Tổng Huy động
Bảng 19: Tổng Dư nợ
Hệ thống ngân hàng Việt Nam có thể chia làm ba cấp riêng biệt” khu vực nhà nước, các
ngân hàng cổ phần và các ngân hàng nước ngoài. Tính đến năm 2004, khu vực nhà nước
kiểm soát hơn 75% thị trường tiền gửi và xấp xỉ 77% thị trường cho vay. Thị phần của
khu vực nhà nước đã giảm môt chút vì thị phần của khu vực tư nhân được mở rộng thêm
một chút. Các ngân hàng TMCP đã tăng thị phần của mình trên thị trường tiền gửi lên
13,2% trong năm 2004 trong khi thị phần của họ trên thị trường cho vay mới chỉ tăng lên
11,6%.
Hiện tại, chúng tôi vẫn chưa đầy đủ các số liệu về thị phần của ba khu vực nói trên trong
năm 2005; tuy nhiên, tất cả các bằng chứng đều cho thấy thị phần của các ngân hàng
quốc doanh đang bị thu hẹp dần. Điều này đặc biệt chính xác trong mảng tiền gửi VNĐ
vì các ngân hàng cổ phần có khuynh hướng áp dụng cá mức lãi suất huy động hấp dẫn
hơn dể hút thêm tiền. Tổng huy động của hệ thống ngân hàng đã tăng với một tỷ lệ trung
bình hàng năm khoảng 25% giai đoạn 2000 – 2004 trong khi tốc độ tăng của tổng dư nợ
tăng với tốc độ trung bình hàng năm là 31,5% cũng trong giai đoạn nói trên.
Trong năm 2005, các tỷ lệ tăng trưởng của dư nự đã giảm và chúng tôi tin rằng, tốc độ
tăng trưởng của dư nợ trong năm 2005 chỉ vào khoảng 22,5% vì NHNN đã kìm hãm tăng
trưởng tín dụng. Năm ngoái, tổng huy động tăng 25%. Tính đến thời điểm này của năm
2006, tổng tiền gửi đã tăng 30% trong khi tốc độ tăng trưởng của tín dụng đã chững lại,
chỉ vào khoảng 15%.
28 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Tổng huy động tăng trưởng với một tốc độ chóng mặt như vậy đã giúp cho các ngân hàng
mở rộng quy mô tổng tài sản và lợi nhuận của mình với một tốc độ rất nhanh chóng ; điều
này đạt được cũng nhờ vào sự tăng trưởng mạnh mẽ của nền kinh tế và giá cả bất động
sản, đặc biệt là trong giai đoạn 2001-2003. Điều này đã tạo điều kiện cho các ngân hàng
TMQD xử lý vấn đề nợ xấu của mình với sự giúp đỡ hào phóng từ chính phủ. Một số
chuyên gia bày tỏ mối lo ngại rằng sự tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn này sẽ làm
tăng các khoản nợ xấu và vấn đề nợ xấu đó sẽ bùng nổ khi nền kinh tế lâm vào khủng
hoảng.
Bảng 20: Thị phần tiền gửi của các ngân hàng TMQD
Bảng 21: Thị phần cho vay giữa các ngân hàng TMQD
Bảng 22: Phân tích danh mục dư nợ của các ngân hàng TMQD theo ngành
CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI QUỐC DOANH
29 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Có năm ngân hàng quốc doanh và nói chung, cả năm ngân hàng này vẫn đang chi phối thị
trường. Với việc kiểm soát 70% thị trường cho vay, năm “đại gia” này chia sẻ với nhau
“tầng” cao nhất của thị trường ngân hàng. Tất cả những ngân hàng này hoạt động như là
các vụ của ngân hàng trung ương, tách ra từ năm 1988 để hoạt động như các chủ thể độc
lập trong lĩnh vực ngân hàng mặc dù trên thực tế các ngân hàng này vẫn chịu sự kiểm
soát chặt chẽ. 5 ngân hàng đó là:
1) Ngân Hàng Ngoại Thương Việt Nam (Vietcombank) – trước đây là vụ xuất khẩu
và thương mại của NHNN.
2) Ngân Hàng Công Thương Việt Nam (Incombank) – trước đây là vụ công nghiệp
của NHNN.
3) Ngân Hàng Đầu Tư & Phát Triển Việt Nam (BIDV) – trước đây là vụ hạ tầng của
NHNN.
4) Ngân Hàng Nông Nghiệp & Phát Triển Nông Thôn Việt Nam (VBARD) – trước
đây là vụ nông nghiệp của NHNN.
5) Ngân Hàng Phát Triển Nhà Đồng Bằng Sông Cửu Long (MHB) – một thành viên
khá mới phụ trách tài trợ các dự án phát triển nhà.
Cơ sở khách hàng hiện tại và do đó các điểm mạnh và điểm yếu của các ngân hàng này
phản ánh gần như một cách tuyệt đối vai trò trước đây của họ trong ngân hàng nhà nước.
Khu vực nhà nước đã tích lũy các khoản nợ xấu khổng lồ trong nhiều năm ngay sau
khủng hoảng Châu Á; chính điều này đã dẫn đến việc chính phủ phải “bơm” vốn cho các
ngân hàng của mình trong giai đoạn 2001-2003. Sau khi được chính phủ hỗ trợ vốn, các
ngân hàng quốc doanh đã tăng trưởng một cách nhanh chóng về tiền gửi và tài sản. Các
tổ chức như Ngân Hàng Thế Giới và các tổ chức khác đã hỗ trợ về mặt kỹ thuật nhằm
tăng cường trình độ quản lý cũng như năng lực hoạt động của các ngân hàng. Mặc dù quá
trình tái cấu trúc các ngân hàng TMQD trước khi cổ phần hóa đã đạt được những tiến bộ
nhất định nhưng các tổ chức hỗ trợ vẫn xác định các lĩnh vực sau đây cần được hỗ trợ
hơn nữa nhằm giúp các ngân hàng nhà nước đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế:
Năng lực tài chính.
Tổ chức và quản trị.
Quản lý rủi ro và tài sản nợ.
Các sản phẩm và dịch vụ mới.
Các dịch vụ thông tin quản lý.
Xử lý nợ xấu.
Phát triển nguồn nhân lực.
Nói cách khác là tất cả các lĩnh vực. Các bất cập trong những lĩnh vực này chỉ có thể
được khắc phục thông qua các nhà đầu tư hoặc các cố vấn chiến lược; vấn đề đặt ra là
30 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
liệu các nhà đầu tư sẽ sẵn lòng chuyển giao bao nhiêu kiến thức của mình nếu họ chỉ
được sở hữu 10% (hoặc thậm chí 20%) cổ phần của một ngân hàng. Hiện nay,
Vietcombank đã đi được nửa đường trong hành trình lựa chọn cố vấn hỗ trợ quá trình cổ
phần hóa của họ và danh sách chỉ còn lại hai ngân hàng nước ngoài. Hy vọng
Vietcombank sẽ sớm đưa ra quyết định của mình.
Tăng trưởng tín dụng đã chững lại sau khi đã diễn ra với một tốc độ chóng mặt trong
những năm 2001-2002 khi mà dư nợ tăng với tốc độ trung bình hằng năm hơn 30%.
Chính phủ cảm thấy quá lo lắng trước tình trạng trên và đã phải “nhấn phanh”. Nhờ đó,
tăng trưởng cho vay trong khu vực nhà nước đã giảm nhẹ xuống khoảng 20% và 27%
trong năm 2003 và 2004. Trong năm 2005, khu vực nhà nước đạt tốc độ tăng trưởng tín
dụng 20-25%. Bức tranh này có đôi chỗ không chính xác vì tất cả các ngân hàng trừ
Agribank đều tiếp tục mở rộng các hoạt động tín dụng của mình. Phần lớn trong số đó là
các khoản cho vay DNNN hoặc các đối tác đã được tư nhân hóa gần đây của họ. Ngành
nông nghiệp và sản xuất chiếm hơn 40% tổng dư nợ; tuy nhiên thương mại và các ngành
dịch vụ mới là ngành có tỷ trọng lớn nhất với 44%.
Trong khi đó, huy động tăng trưởng với một tốc độ đều đặn với tốc độ trung bình hằng
năm 20% trong hai năm trở lại đây mặc dù đã giảm đôi chút so với tốc độ tăng trưởng
30% trong những năm 2001 và 2002. Mặc dù kể từ đầu năm nay, áp lực cạnh tranh trong
lĩnh vực huy động ngày càng tăng nhưng khu vực nhà nước vẫn cố gắng duy trì tốc độ
tăng trưởng của huy động nhằm đảm bảo thị phần của mình.
Thiếu vốn – Thách thức lớn nhất
Các ngân hàng này đều đối mặt với một thách thức lớn nhất là đến cuối năm 2010, phải
có các hệ số an toàn vốn đạt trên 8%. Về cơ bản, họ cần tiền và rất nhiều tiền. Nếu việc
huy động hoàn toàn dựa vào các thị trường vốn “mỏng manh” thì tất cả của cải cũng
chẳng có ý nghĩa gì. Chính phủ từng phải nhúng tay vào để giúp các ngân hàng của mình
trong giai đoạn 2001-2003 và sẽ phải “bơm” vốn thêm một lần nữa nếu không muốn mọi
sự hỏng bét.
May mắn thay họ đã có kế hoạch để giải quyết vấn đề này. Ngân hàng trung ương đang
phác thảo kế hoạch “rót” 11 nghìn tỷ đồng (687 triệu USD) bằng tiền ngân sách cho ba
ngân hàng trong giai đoạn 2006-2008.
Incombank, BIDV và Agribank đều đã giở hết “võ” của mình. Theo ngân hàng trung
ương, việc “bơm” vốn này chỉ đáp ứng được phần nào trong tổng số 25 nghìn tỷ (1,25 tỷ
USD) mà các ngân hàng cần phải có để đảm bảo hệ số an toàn vốn đạt trên 8%. Phần còn
31 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
lại (khoảng 700 triệu USD), ngoài khoản vay mềm 99 triệu USD của Ngân Hàng Thế
Giới, sẽ được huy động từ các thị trường vốn trong các năm 2006-2008. Chúng tôi nghĩ
rằng, con số này thấp hơn nhu cầu thực sự vì nó chưa tính đến tăng trưởng tín dụng và tài
n trong tương lai. Theo các mô hình của chúng tôi, các ngân hàng quốc doanh sẽ phải huy
động được 2-3 tỷ USD trước năm 2010 nếu họ muốn duy trì tốc độ tăng trưởng hiện tại
và có các hệ số an toàn vốn đạt trên 8%.
Đây quả là một khó khăn lớn và làm tăng xác suất các ngân hàng sẽ phát hành các công
cụ huy động vốn lớn ngay sau khi niêm yết. Đương nhiên, sự xuất hiện của thị trường trái
phiếu doanh nghiệp sẽ là một hỗ trợ lớn. Trong 9 tháng vừa qua, Vietcombank và BIDV
đã khai thác môi trường điều tiết “dễ thở” hơn nhằm huy động vốn trên các thị trường
trái phiếu. BIDV đã phát hành một đợt trái phiếu kỳ hạn 10-15 năm với tổng giá trị là 2,2
nghìn tỷ (137,5 triệu USD). Trên thực tế, Vietcombank cũng vừa được phép phát hành
một đợt trái phiếu không có khả năng chuyển đổi (lãi và gốc được thanh toán vào ngày
đáo hạn) trong tương lai gần. Incombank và BIDV có quy mô vốn nhỏ nhất; hai ngân
hàng này sẽ nhận được sự hỗ trợ lớn nhất từ chính phủ. Vấn đề với các nhà đầu tư là phải
tính toán được tác động của việc “pha loãng” đối với tất cả cổ phiếu/ trái phiếu của các
ngân hàng trong qua trình định giá.
Không cần phải bàn về tác động đối với thị trường vì đến nay, các ngân hàng vẫn chiếm
tỷ trọng lớn nhất trên cả thị trường niêm yết lẫn thị trường giao dịch phi tập trung.
Tương lai
Khu vực nhà nước đang dần để tuột thị phần của mình vào tay các ngân hàng tư nhân và
các ngân hàng nước ngoài. Đặt trong bối cảnh khu vực ngân hàng đang tăng trưởng một
cách hết sức nhanh chóng, điều này hiện nay có vẻ chưa rõ ràng lắm nhưng chúng tôi tin
rằng khuynh hướng này sẽ diễn ra mạnh mẽ hơn sau năm 2010. Trong vòng bốn năm
(2000-2004), thị phần tiền gửi của khu vực nhà nước đã giảm từ 80% xuống 75% trong
khi thị phần thị trường cho vay cũng giảm từ 79% xuống 76,9%. Với tốc độ này, mỗi
năm khu vực nhà nước đang để mất 0,5% thị phần thị trường cho vay và 1% thị phần thị
trường tiền gửi. Chúng tôi vẫn chưa có số liệu của năm 2005 nhưng các số liệu chưa
chính thức cho thấy khuynh hướng này vẫn đang tiếp tục.
Một trong số các điểm yếu của các ngân hàng quốc doanh (trừ Vietcombank) là không
tập trung vào các mảng thị trường đang tăng trưởng một cách nhanh chóng như cho vay
DNVVN và các thị trường bán lẻ. Do không có chuyên môn và thậm chí không hứng thú
với các mảng thị trường này, các ngân hàng quốc doanh đã chậm chân trong việc khai
thác các cơ hội mà mạng lưới chi nhánh rộng lớn cũng như hệ thống phân phối trên toàn
quốc của họ hoàn toàn có thể mang lại. Chúng tôi tin rằng, đến nay Vietcombank vẫn là
32 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
ngân hàng thành công nhất và sẽ dần giành lấy thị phần của bốn ngân hàng quốc doanh
còn lại và trở thành người dẫn đầu thị trường tại Việt Nam.
Vietcombank (VCB)
Bảng 23: Mô hình lợi nhuận – Vietcombank
Tăng/ Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
2004 Giảm 2005 Giảm Giảm Giảm
cùng kỳ cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ
Doanh số
5.284.529 9,18% 7.320.490 38,53% 14.142.616 40,03% 19.803.327 40,03%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 1.498.585 70,91% 1.759.883 17,44% 4.102.237 53,38% 6.398.981 55,99%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 1.103.813 79,40% 1.292.553 17,10% 3.199.745 59,99% 5.119.185 59,99%
đồng)
Biên lãi sau
28,36% 24,04% 29,01% 32,31%
thuế
Biên lãi
20,89%0 17,66% 22,62% 25,85%
ròng
ROE 15,80% 14,28% 27,46% 32,38%
Nguồn vốn 8.051.755 10.051.755 13.251.500 18.370.685
Nguồn: VinaCapital
Bảng 24: Phân tích dư nợ của VCB theo ngành (Nguồn: Báo cáo thường niên của
VCB)
33 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 5: Tỷ trọng Nợ xấu của Vietcombank (Nguồn: Báo cáo thường niên của VCB)
Vietcombank là ngân hàng quốc doanh lớn nhất và được quản lý tốt nhất
VCB đã đạt được mức biên cao nhất và có thể đạt mức tăng trưởng lợi nhuận hơn
50% trong vòng hai năm tới
VCB đang có kế hoạch vào Quý II năm 2007
VCB dẫn đầu trên cả hai mảng thị trường là thị trường bán lẻ và thị trường doanh
nghiệp tại Việt Nam.
VCB chỉ đứng thứ hai sau Agribank về thị phần trên thị trường tiền gửi và thị
trường cho vay.
ROE đạt 22,1% và tỷ lệ nợ xấu hiện tại là 2,5%.
Quy mô tổng tài sản của Vietcombank đạt 136,7 nghìn tỷ (8,68 tỷ USD) và ROE đạt 22%
vào tháng 12/2005. Vietcombank là ngân hàng quốc doanh lớn nhất và được quản lý tốt
nhất. Hoạt động lõi là tập trung vào các giao dịch ngoại hối, thương mại và cấp các khoản
tài trợ dài hạn cho các DNNN lớn nhất. Vietcombank chiếm 1/3 các giao dịch thanh toán
tại Việt Nam; lĩnh vực hoạt động truyền thống của Vietcombank bao gồm tài trợ thương
mại và thanh toán quốc tế. Ngân hàng này cũng chi phối thị trường ngoại hối liên ngân
hàng. VCB cũng chủ động trên mảng thị trường bán lẻ, phát hành thẻ ghi có, thẻ ghi nợ,
cung cấp các khoản vay có tài sản đảm bảo và các dịch vụ ngoại hối. VCB là ngân hàng
có đầy ddur các dịch vụ ngân hàng tại Việt Nam.
Tính đến cuối năm 2004, VCB có tổng số 26 chi nhánh lớn, 41 chi nhánh nhỏ và 47
phòng giao dịch (theo các số liệu được công bố gần đây nhất). VCB cũng có một công ty
tài chính, một công ty chứng khoán, một công ty cho thuê và một công ty quản lý tài sản.
VCB cũng có cổ phần tại hai công ty bảo hiểm, bảy ngân hàng, ba công ty bất động sản
và một quỹ tín dụng.
34 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
VCB chiếm tỷ trọng lớn nhất trong số các khoản cho vay các DNNN có chất lượng hoạt
động tốt nhất, chủ yếu là các ngành liên quan đên xuất khẩu. Các khách hàng lớn bao
gồm Tổng Công ty Điện lực Việt Nam (EVN0 và các công ty đóng tàu khổng lồ như
Vinashin. Danh sách khách hàng doanh nghiệp của VCB bao gồm phần lớn các công ty
có kết quả hoạt động tốt của nhà nước hoặc các công ty đã cổ phần hóa. Cụ thể,
Vietcombank có phần vốn lớn nhất trong các khoản cho vay hợp vốn cho các dự án xây
dựng cơ sở hạ tầng như xây dựng các nhà máy tinh chế/ tinh lọc. VD: ngân hàng này đã
cam kết cấp một khoản vay 250 triệu USD để tài trợ cho nguồn vốn còn thiếu hụt của nhà
máy lọc dầu tại Dung Quất. Đây là một cam kết bổ sung vì mức đầu tư dự kiến 1,2 tỷ
USD ban đầu đã gấp đôi.
Vietcombank cũng góp phần lớn nhất trong khoản vay hợp vốn 42 nghìn tỷ đồng (2,7 tỷ
USD) được tài trợ bởi bốn ngân hàng cho EVN để xây dựng các nhà máy điện giai đoạn
2006-2010. Khoản tài trợ này gấp bốn lần dư nợ của EVN tại Vietcombank giai đoạn
2001-2005 và biến EVN thành khách hàng lớn nhất của VCB. Sự phát triển của thị
trường trái phiếu trong tương lai sẽ thay đổi mô hình hoạt động của VCB vì VCB sẽ dàn
xếp và bảo lãnh các đợt phát hành trái phiếu thông qua các công ty chứng khoán thay vì
cho vay trực tiếp các khoản vay lớn cho những công ty này. Biên không phải là công cụ
sinh lợi chính của ngân hàng này và chúng tôi không nghĩa rằng các biên lãi của VCB sẽ
bị thu hẹp vì VCB đã chuyển trọng tâm từ việc chỉ cho vay hợp vốn sang kết hợp cho vay
và bảo lãnh trái phiếu.
Lợi nhuận của VCB trong quý đầu tiên tăng lên 1 nghìn tỷ (64,3 triệu USD) – tăng
khoảng 42,7% so với cùng kỳ năm ngoái. Tổng dư nợ đạt 53.357 tỷ đồng (3,3 tỷ USD),
giảm 5%. Tính đến cuối quý I, tổng tài sản đạt 9,3 tỷ USD. Mục tiêu của VCB là lợi
nhuận sau thuế của năm 2006 đạt 4,1 nghìn tỷ (256 triệu USD) và biên lãi trước thuế đạt
29%. Ngân hàng này đang cố gắng cải thiện chất lượng danh mục cho vay của mình
trước khi niêm yết và phát triển mảng thị trường bán lẻ. Do đó, lợi nhuận và các biên của
VCB sẽ tiếp tục tăng trong năm 2007.
Trong khoảng 5 năm trở lại đây, chất lượng hoạt động của Vietcombank đã được cải
thiện một cách rất đáng ghi nhận. Các biên và ROE đã phục hồi một cách nhanh chóng kể
từ năm 2002 tức là thời điểm ROE ở mức thấp nhất (dưới 7,5%). Chính phủ đã giúp ngân
hàng này “dọn dẹp” danh mục cho vay của mình; đây cũng là chính là lý do chính dẫn
đến sự phục hồi mạnh mẽ của VCB; tuy nhiên, chúng tôi có thể nói một cách trung thực
rằng, ngân hàng này đã thực sự rất nỗ lực tăng cường công tác kiểm soát nội bộ và quản
lý.
35 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
VCB đã thành lập Ban Quản lý Rủi ro (QLRR) và Hội đồng Quản lý Tài sản Nợ - Tài sản
Có (ALCO) để quản lý danh mục rủi ro của ngân hàng và hy vọng có thể tránh không lặp
lại một số sai lầm trong quá khứ. Giống như tất cả các ngân hàng quốc doanh khác, VCB
đã nhận được sự hỗ trợ rất lớn từ các tổ chức như Ngân hàng Thế giới nhằm xây dựng
khung quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả hơn.
Dư nợ đạt tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 55% mỗi năm trong sáu năm trở lại đây;
gần đây cũng đã chững lại vì ngân hàng cố gắng trong sạch hóa danh mục của mình trước
khi niêm yết. Tỷ trọng dư nợ/ huy động của VCB đạt khoảng 60% - đây cũng đồng thời
là mức trung bình của ngành.
Theo ngân hàng này, phần lớn gánh nặng nợ xấu đã được giải quyết trong khoảng hơn 5
năm trở lại đây. Trong tổng số khoảng 5,6 nghìn tỷ đồng (354 triệu USD) nợ xấu tính đến
tháng 12/2005, 4,41 nghìn tỷ đồng (277 triệu USD) đã được xử lý theo chương trình cổ
phần hóa.
Theo định nghĩa tiêu chuẩn về nợ xấu mới nhất của NHNN theo Quyết định 493, tỷ lệ nợ
xấu của Vietcombank chỉ khaỏng 2,6% tính đến cuối Quý I/2006. Theo các tiêu chuẩn
quốc tế thì tỷ lệ nợ xấu của VCB trên thực tế có thể gấp đôi con số trên. Kể cả như vậy
thì tình hình hoạt động của VCB vẫn tốt hơn rất nhiều so với các ngân hàng quốc doanh
khác.
Tính đến tháng 12/2004, hệ số an toàn vốn của Vietcombank đạt khoảng 7% tính toán
theo Các Tiêu chuẩn Kế toán Việt Nam (VAS). Tuy nhiên, theo Các Tiêu chuẩn Kế toán
Quốc tế (được coi là hợp lý hơn), hệ số an toàn vốn của Vietcombank chỉ vào khoảng
4,4%.
Nguồn vốn cổ đông của Vietcombank (Vốn điều lệ, quỹ dự trữ và lợi nhuận giữ lại) đạt
khoảng 7,8 nghìn tỷ đồng (487,5 triệu USD), tính đến tháng 12/2004. Trong các năm
2002 và 2003, ngân hàng này đã nhận được khoản hỗ trợ của chính phủ trị giá 2 nghìn tỷ
đồng (125 triệu USD) dưới hình thức “trái phiếu đặc biệt”. Từ đó đến nay, VCB đã huy
động vốn qua các thị trường trái phiếu.
Vietcombank đã phát hành một đợt trái phiếu chuyển đổi với tổng trị giá là 1,34 nghìn tỷ
đồng (84,4 triệu USD) vào hồi cuối tháng 12 cho cả nhà đầu tư tổ chức lẫn nhà đầu tư
bán lẻ. Trái phiếu kỳ hạn 7-8 năm với mức lãi suất 6%. Trái phiếu của VCB có thể sẽ lại
lên sàn trong tháng này. Sau khi được cổ phần hóa vào năm tới, những người sở hữu trái
phiếu chuyển đối có thể trở thành cổ đông của ngân hàng.
36 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
37 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Incombank
Bảng 26: Mô hình lợi nhuận – Incombank
Tăng/ Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
2004 Giảm 2005 Giảm cùng Giảm Giảm
cùng kỳ kỳ (ước tính) cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ
Doanh số
8.120.031 33,56% 10.845.510 55,00% 14.485.793 33,56% 19.347.932 33,56%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 253.024 13,37% 717.333 183,50% 1.015.367 41,55% 1.437.226 41,55%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 206.869 1,00% 538.000 160,07% 761.525 42,00% 1.077.920 41,55%
đồng)
Biên lãi sau
3,62% 6,61% 7,01% 7,43%
thuế
Biên lãi
2,55% 4,96% 5,26% 5,57%
ròng
ROE 4,57% 10,39% 13,07% 7,99%
Nguồn vốn 4.908.773 5.446.773 6.208.298 7.286.218
Nguồn: VinaCapital
Bảng 27: Phân tích Dư nợ của ICB theo ngành
NGÀNH 2002 2003 2004
Công nghiệp 34% 36% 33%
Xây dựng và giao thông vận tải 25% 19% 25%
Thương mại và dịch vụ 21% 20% 22%
Nông nghiệp và các ngành khác 21% 25% 20%
Bảng 28: Cơ cấu cho vay của ICB
LOẠI 2002 2003 2004
Cho vay trung và dài hạn 45% 51% 44%
Cho vay ngắn hạn 55% 49% 56%
38 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 29: Cơ cấu tiền gửi ICB
LOẠI 2002 2003 2004
Tiền gửi trung và dài hạn 44% 41% 41%
Tiền gửi ngắn hạn 56% 59% 59%
39 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 30: Phân tích Dư nợ của ICB theo loại tiền
LOẠI 2002 2003 2004
VNĐ 84% 83% 86%
Ngoại tệ 16% 17% 14%
Trong 5 năm trở lại đây, chất lượng hoạt động của Incombank đã được cải thiện
một cách rất đáng ghi nhận với sự hỗ trợ của chính phủ.
Tỷ lệ nợ xấu đã giảm xuống 2,18% và hệ số an toàn vốn đạt khoảng 6,07% vào
cuối tháng 12 năm ngoái.
Doanh thu đạt tốc độ tăng trưởng rất mạnh (55%) năm ngoái với lợi nhuận tăng
183%.
Năm nay, Incombank sẽ tiếp tục đạt tốc độ tăng trưởng rất khả quan và có thể
niêm yết sớm nhất là năm 2008.
Incombank – “Kẻ tàn phế” 5 năm trước đây – nay đã trở thành một ngân hàng khá bảo
thủ.
Được thành lập vào năm 1988, Ngân hàng Công Nghiệp và Thương Mại Việt Nam
(Incombank) có 134 chi nhá, 5000 phòng giao dịch và phòng tiết kiệm tại hầu khắp các
tỉnh thành và trung tâm thương mại. Sau cuộc khủng hoảng châu Á, ngân hàng đã bị sa
lầy trong nợ xấu với công tác quản lý yếu kém; tuy nhiên, với sự hỗ trợ của chính phủ,
Incombank đã bước qua được giai đoạn này.
Hệ số an toàn vốn của ngân hàng đã được nâng lên mức 6,07% vào cuối năm 2005; tỷ
trọng nợ xấu trên tổng dư nợ là 2,18%. Incombank cung cấp các dịch vụ nhận tiền gửi,
tiết kiệm, các sản phẩm tín dụng ngắn và trung hạn, cho vay hợp vốn, cho thuê tài chính,
bảo lãnh khoản vay, chuyển tiền ra nước ngoài, các dịch vụ thẻ tín dụng, séc du lịch, kinh
doanh ngoại hối và chứng khoán. Cơ sở khách hàng chính của Incombank là các DNNN
trong lĩnh vực công nghiệp nặng; tuy nhiên, ngân hàng này đang mở rộng sang các lĩnh
vực khác.
Trong năm 2005, tổng tài sản của Incombank đạt mức tăng trưởng 28,2%, đạt 7,27 tỷ
USD; tổng dư nợ đạt mức tăng trưởng 18,3%, đạt 4,7 tỷ USD. Dự kiến, doanh thu sẽ đạt
mức tăng trưởng 33%, lợi nhuận trước thuế và lợi nhuận ròng sẽ đạt mức tăng trươngr
42% trong năm năm 2006.
40 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Nhu cầu bức thiết nhất của Incombank hiện nay là nâng cao các biên và huy động vốn để
đảm bảo hệ số an toàn vốn sẽ đạt trên 8%.
Năm ngoái, tăng trưởng dư nợ đạt 18%, đạt 75 nghìn tỷ đồng (4,68 tỷ USD) trong khi
tổng tài sản tăng 28%, đạt 116 nghìn tỷ đồng (7,25 tỷ USD). Nếu tính theo ngành thì
ngành công nghiệp chiếm 33% danh mục cho vay, giao thông vận tải và xây dựng chiếm
22% trong danh mục cho vay. Các khoản cho vay này thường tập trung vào vào các
DNNN trong lĩnh vực công nghiệp nặng hoặc các công ty xây dựng trong nước; phần lớn
các khoản nợ thường có mức lãi suất ưu đãi hoặc thấp hơn mức lãi suất trên thị trường.
Trên thực tế, tỷ trọng các khoản cho vay của các ngành/ đối tượng truyền thống này của
Incombank chỉ dưới BIDV; điều đó giải thích tại sao các mức biên lãi của Incombank đều
dưới mức trung bình. Một vấn đề nữa cũng rất đáng lo ngại là các khoản vay bằng ngoại
tệ chiếm một tỷ lệ khá lớn; tuy nhiên, tỷ lệ này cũng đang giảm.
Incombank sẽ được nhận sự hỗ trợ từ chính phủ trong vòng hai năm tới; quy mô của đợt
hỗ trợ này sẽ nhỏ hơn hỗ trợ của chính phủ đối với BIDV và Agribank vì một lý do rất
đơn giản là tình hình hoạt động của Incombank khả quan hơn hai ngân hàng trên. Tỷ
trọng nợ xấu đã giảm từ 3,5% xuống 2,18% và mặc dù các con số này không phản ánh
toàn bộ tình hình nhưng nó cũng minh họa được những tiến bộ mà Incombank đạt được
gần đây.
Trong năm 1998, nợ xấu của Incombank vào khoảng 10 nghìn tỷ đồng (625 triệu USD);
trong đó, nợ xấu chờ xóa sổ hoặc xử lý là 8,9 nghìn tỷ đồng (552 triệu USD) kể từ năm
2001. Khoảng một nửa trong số đó (5 nghìn tỷ đồng) đã được giải quyết trong năm 2004,
giúp ngân hàng giảm nợ xấu xuống mức có thể kiểm soát được. Nợ xấu trước năm 2000
hầu như đã được xóa sổ triệt để. Trước khi chúng ta kỷ niệm sự kiện đáng mừng này, cần
lưu ý rằng chính phủ đã “hứng” khoản nợ xấu đó thông qua một số đợt hỗ trợ vốn giúp
ngân hàng này nâng quy mô vốn điều lệ gấp ba lần.
Quản lý rủi ro và quản trị doanh nghiệp vẫn là các vấn đề đáng lo ngại – điều này đã
được chứng minh thông qua các sự kiện gần đây của ngân hàng này.
Cá Agribank và Incombank đều bị lỗ do đầu cơ trên thị trường ngoại hối và cho vay cầm
cố chứng khoán. Mặc dù khoản lỗ của Incombank chỉ vào khoảng 85,6 tỷ đồng (tức là
hoàn toàn trong tầm kiểm soát của ngân hàng) nhưng nó nói lên những yếu kém trong
công tác kiểm soát nội bộ của cả hai ngân hàng.
41 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Tóm lại, Incombank là một “sản phẩm dở dang” – mặc dù đã đạt rất nhiều tiến bộ kể từ
năm 1998 đến nay nhưng Incombank còn phải đi một chặng đường rất dài mới có thể
theo kịp được Vietcombank.
42 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
BIDV
Bảng 31: Mô hình lợi nhuận – BIDV
Tăng/ Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
2004 Giảm 2005 Giảm cùng Giảm Giảm
cùng kỳ kỳ (ước tính) cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ
Doanh số
6.991.713 25,60% 8.858.923 26,62% 11.337.741 28,00% 14.731.264 30%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 222.286 46,78% 295.878 33,11% 399.435 35,00% 495.300 24%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 38.338 45,25% 114.992 199,94% 192.037 67,00% 307.259 60%
đồng)
Biên lãi sau
3,86% 3,89% 3,52% 3,36%
thuế
Biên lãi ròng 0,67% 1,51% 1,69% 2,09%
Nguồn: VinaCapital
Bảng 32: Phân tích dư nợ của BIDV theo loại hình doanh nghiệp
LOẠI 2002 2003 2004 2005
DN có vốn đầu tư nước ngoài 1,70% 1,90% 3,00% 3,00%
DN ngoài quốc doanh & các loại hình DN khác 26,80% 31,20% 32,00% 45,00%
DNNN 71,50% 69,90% 65,00% 52,00%
Bảng 33: Phân tích dư nợ của BIDV theo ngành
LOẠI 2002 2003 2004 2005
Xây dựng 43,95% 42,38% 45,36% 36,50%
Điện, dầu khí & nước 7,91% 4,98% 3,77% 9,00%
Thương mại & dịch vụ 10,57% 10,60% 14,01% 15,00%
Nông nghiệp, lâm nghiệp & ngư nghiệp 11,59% 13,74% 14,33% 14,50%
Sản xuất và khai thác mỏ 3,97% 7,95% 17,45% 9,20%
Khác 0,1201 0,1035 0,0508 0,058
43 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
BIDV là ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu cao nhất – 10,49% – và các biên lãi thấp nhất
– 3,89%.
Tăng trưởng doanh thu đạt hơn 25% và tăng trưởng lợi nhuận đạt khoảng 35%.
BIDV là ngân hàng đầu tiên được Moody’s xếp hạng và đã phát hành 3,25 nghìn
tỷ đồng trái phiếu.
BIDV cần phải nỗ lực rất nhiều để tăng các biên lãi trước khi cổ phần hóa trong
năm tới.
BIDV sẽ được chính phủ hỗ trợ vốn trước khi niêm yết.
Bảng 34: Cơ cấu tín dụng của BIDV – Nguồn: Báo cáo thường niên của BIDV
Bảng 35: Tỷ lệ nợ xấu của BIDV – Nguồn: Báo cáo thường niên của BIDV
Tổng tài sản của BIDV đạt 131,8 nghìn tỷ đồng và ROE đạt 10,5% tính đến tháng
12/2005. Hệ số an toàn vốn đã tăng từ 2,16% trong năm 2001 lên 6,18% trong năm 2005.
Ngân hàng này có kế hoạch cổ phần hóa trong năm tới và nhằm chuẩn bị cho kế hoạch
đó, BIDV đã mua dịch vụ xếp hạng của Moody’s và gần đây đã phát hành trái phiếu.
Ngân hàng đã đặt mục tiêu tăng trưởng dư nợ và tăng trưởng tài sản vượt 20% trong giai
44 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
đoạn 2006-2010. Một điều rất thú vị là mặc dù có tỷ suất sinh lợi rất thấp và tỷ lệ nợ xấu
cao nhưng ngân hàng này vẫn đặt ra các mục tiêu lợi nhuận kém rõ ràng.
Trong lịch sử, BIDV từng là ngân hàng chính tài trợ cho các dự án lớn vì ngân hàng này
tiếp nhận phần lớn các khách hàng có vấn đề và có dư nợ lớn hơn Vietcombank nhưng lợi
nhuận còn chưa bằng 1/10 Vietcombank. BIDV có khuynh hướng tập trung vào các dự án
trung và dài hạn cho vay DNNN. BIDV cho biết về kế hoạch niêm yết của mình trên thj
trường trong năm tới hoặc cuối năm 2008 là muộn nhất. Nhằm chuẩn bị cho việc niêm
yết, ngân hàng đã phát hành trái phiếu chuyển đổi và đã được Moody’s xếp hạng. Cơ
quan xếp hạng đã ước tính tỷ suất sinh lợi của tài sản điều chỉnh theo rủi ro ở mức thấp
(2,7%) và xếp hạng sức mạnh tài chính của BIDV ở mức E. Tuy nhiên, tiền gửi VNĐ của
BIDV được xếp hạng Ba1 và tiền gửi ngoại tệ được xếp hạng B1 – bằng với các ngân
hàng Trung Quốc tương tự. Mức xếp hạng này sẽ được cập nhật hàng năm.
Theo cách tính chính thống, tính đến tháng 12/2005, tỷ trọng nợ xấu của BIDV là
10,49%. Con số này cao hơn rất nhiều so với năm 2004 do nợ xấu được định nghĩa lại
theo Quyết định 493. Trên thực tế, tỷ trọng nợ xấu còn cao hơn mức nói trên rất nhiều
khiến BIDV trở thành ngân hàng quốc doanh yếu kém nhất. Để xử lý vấn đề nợ xấu,
BIDV đã trích lập quỹ dự phòng quản lý khoảng 5 nghìn tỷ đồng (314,4 triệu USD) tính
đến tháng 12/2005. BIDV rõ ràng là ngân hàng yếu kém nhất trong khối các ngân hàng
quốc doanh và cũng là một ví dụ thuyết phục nhất về cái gọi là bảng cân đối tài sản có
vấn đề.
Ngân hàng đã tái cấu trúc khoản vay 1 nghìn tỷ đồng (65,7 triệu USD) cho bảy công ty
xây dựng và kinh doanh bất động sản lớn nhất; nhưng đây chỉ là một phần trong các số
khoản nợ nghi ngờ. Tổng dư nợ của BIDV đối với ngành xây dựng và kinh doanh bất
động sản phải vào khoảng 2,8 nghìn tỷ đồng (176,1 triệu USD). Nhìn chung, ngành xây
dựng chiếm khoảng 26% danh mục cho vay trong năm 2005 – đó cũng đồng thời là
ngành có tỷ trọng lớn nhất. Ngành xi măng cũng chiếm khoảng 4,9% danh mục cho vay.
Nếu chất lượng xấu danh mục cho vay và tỷ suất lợi nhuận thấp là một vấn đề thì thiếu
vốn cấp 2 là một vấn đề khác. Để giải quyết vấn đề này, gần đây BIDV đã phát hành trái
phiếu kỳ hạn 10-12 và 15 năm với tổng trị giá 3,25 nghìn tỷ (204,4 triệu USD).
Trong năm sau, Agribank và BIDV sẽ được nhận hỗ trợ từ chính phủ và chúng tôi cho
rằng, chính phủ sẽ “rót” khoảng 3-4 nghìn tỷ đồng (187,5-250 triệu USD). Không đủ để
giải quyết các vấn đề của BIDV.
45 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Vấn đề thực sự mà BIDV phải đối mặt là chất lượng quản lý và làm thế nào để không có
thêm các khoản nợ xấu từ các khu vực có độ rủi ro cao như ngành xây dựng. BIDV sẽ
phải đưa ra những quyết định cứng rắn và có thể sẽ giảm quy mô tài trợ đối với một số
khách hàng truyền thống. Điều này sẽ tạo ra một bước ngoặt trong lịch sử của BIDV. Từ
giờ cho đến lúc đó, ngân hàng này lúc nào cũng ở trong tình trạng rất dễ bị tác động bởi
bất kỳ cuộc khủng hoảng kinh tế nào.
Nói một cách công bằng thì BIDV đã có những nỗ lực nhằm cải thiện chất lượng thông
tin cung cấp ra bên ngoài; họ đã cung cấp cho chúng tôi nhiều thông tin hơn bất cứ ngân
hàng nào. Chiến lược của họ là không che giấu bất kể điều gì và mong rằng các nhà đầu
tư sẽ mang lại cho họ cái mà họ muốn sau khi đã đã đưa ra những quyết định chính xác
trên cơ sở những nghi ngờ hợp lý về chất lượng hoạt động của họ - điều này đặc biệt có
lợi trong bối cảnh chất lượng thông tin tồi tệ như hiện nay.
BIDV có vẻ là ngân hàng dễ bị “tổn thương” nhất trong số các ngân hàng chính tại Việt
Nam và cần được theo dõi một cách thận trọng, đặc biệt nếu các mức lãi suất tăng cao.
Bảng 10: Xếp hạng của Moody’s cho BIDV trong năm 2006
Xếp hạng tín dụng
Sức mạnh
Tiền gửi Ngoại tệ Trái phiếu Trái phiếu tài chính
VNĐ VNĐ ngoại tệ
BIDV Ba1 B1 Ba1 Ba3 E
VBARD (Agribank)
Bảng 11: Mô hình lợi nhuận – VBARD
Tăng/ Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
2004 Giảm 2005 Giảm Giảm Giảm
cùng kỳ cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ
Doanh số 16.891.176 30,13% 21.980.330 30,13% 28.602.800 30,13% 37.220.559 30,13%
(triệu
46 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
đồng)
Lợi nhuận
trước thuế
1.054.963 58,95% 1.676.821 59,00% 2.538.679 51,40% 3.843.514,67 51,40%
(triệu
đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 791.222 132,36% 1.257.616 58,95% 1.904.009 51,40% 2.882.636 51,40%
đồng)
Biên lãi
6,25% 7,63% 8,88% 10,33%
sau thuế
Biên lãi
4,68% 5,72% 6,66% 7,74%
ròng
ROE 10,16% 13,66% 17,65% 21,87%
Nguồn
8.576.775 9.834.391 11.738.400 14.621.035
vốn
Nguồn: VinaCapital
VBARD là ngân hàng chiếm thị phần cho vay và thị phần tiền gửi lớn nhất tại
Việt Nam.
“Con khủng long” này có chi nhánh ở ngay cả những thị trấn nhỏ nhất và gắn liền
với các khu vực nông thôn.
Thông tin cung cấp ra bên ngoài ở mức tối thiểu
VBARD là một ngân hàng rất lớn và hoạt động trên rất nhiều lĩnh vực. Đây là một ngân
hàng nặng về tính xã hội nhiều hơn là thương mại với sự hiện diện sâu sắc tại các vùng
nông thôn. Hiện giờ, chưa có kế hoạch cổ phần hóa Agribank; cần thực sự nỗ lực cũng
như phải chấp nhận đau đớn mới có thể “dọn dẹp” “con khủng long” này trước khi niêm
yết. À, còn một vấn đề khác nữa – đó là thông tin được cung cấp ra bên ngoài rất hạn chế.
Vào cuối năm 2004, tổng số chi nhánh của Agribank là 1.800 với tổng số nhân viên là
28.000 và tổng tài sản là 182 nghìn tỷ đồng (11,37 tỷ USD). Trong Quý I năm 2006, tổng
dư nợ của Agribank đạt 155 nghìn tỷ (9,7 tỷ USD). Ngoài việc đóng vai trò như một ngân
hàng thương mại, Agribank còn chịu trách nhiệm phát triển khu vực nông thôn với việc
cung cấp các khoản hỗ trợ tín dụng trung và dài hạn cho các ngành nông nghiệp, nghư
nghiệp và lâm nghiệp. Nói cách khác là các khoản vay “mềm”.
Ngoài việc cung cấp các khoản vay cho các khách hàng truyền thống trong lĩnh vực nông
nghiệp, dường như Agribank cũng có những nỗ lực tập trung vào thị trường cho vay
DNVVN. Năm nay, dư nợ của khu vực này chiếm 29% tổng dư nợu, tương đương 45
47 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
nghìn tỷ đồng (2,8 tỷ USD). Ngân hàng cũng hoạt động trên thị trường bán lẻ; ngân hàng
này đã có kế hoạch nhằm tăng tỷ trọng của các khoản cho vay tiêu dùng từ 10% lên 30%.
Trên thực tế, chủ yếu là các khoản cho vay các hộ nông dân nhỏ và vì vậy, các khoản vay
này giống với các khoản vay hỗ trợ sản xuất.
Agribank tuyên bố họ có 10 triệu khách hàng; tuy nhiên, chúng tôi nghi ngờ điều này vì
con số này còn lớn hơn tổng số tài khoản hiện có của toàn hệ thống ngân hàng. Dù sao thì
Agribank vẫn có rất nhiều khách hàng.
Ngân hàng đặt mục tiêu mở rộng quy mô tài sản với tốc độ khoảng 25% mỗi năm và
danh mục cho vay khoảng 20-25% và giảm nợ xấu xuống dưới 1%. Họ cũng hy vọng có
thể tăng trưởng lợi nhuận khoảng 10% mỗi năm. Dựa trên các kết quả hoạt động gần đây,
có thể nói họ đã khá thành công xét về lợi nhuận và chúng tôi tin rằng, họ có thể tiếp tục
tăng cả lợi nhuận và các biên trong hai năm tới.
Tốt nhất là chúng ta nên nhìn nhận Agribank từ góc độ một ngân hàng vừa mang tính xã
hội vừa mang tính thương mại – tức là một ngân hàng có khả năng phục vụ mọi đối
tượng khách hàng. Chừng nào mà Agribank còn cung cấp các sản phẩm của mình cho các
khu vực kém phát triển thì họ vẫn còn đóng một vai trò xã hội rất quan trọng. Tuy nhiên,
nếu họ bắt đầu cạnh tranh tại các thị trấn nhỏ và các khu vực đô thị lớn hơn sau khi các
ngân hàng quốc doanh còn lại được niêm yết, nó có thể khiến toàn ngành ngân hàng bị
“tổn thương” do nó sẽ chuyển sang cạnh tranh với các ngân hàng thuộc khu vực tư nhân.
Chúng ta mong rằng, chính phủ sẽ tái cấp vốn cho Agribank trong năm tới và “rót”
khoảng 5-6 nghìn tỷ (312,5-375 triệu USD) vào ngân hàng.
Bất kỳ ai cũng có thể đoán rằng Agribank là ngân hàng có vấn đề nợ xấu trầm trọng nhất.
Chúng tôi cho rằng, Agribank phải có quy mô nợ xấu tương đương với BIDV. Những
người nông dân đã trải qua một khoảng thời gian rất khó khăn trong những năm gần đây
với dịch bệnh SARS, cúm gia cầm, hạn hán và lũ lụt. Tuy nhiên, rủi ro đã được phân tán
trên một diện rộng và nhìn chung, tình hình của ngành nông nghiệp vẫn không quá bi
quan do giá của các loại hàng hóa nông nghiệp tăng.
48 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Ngân hàng Phát triển Nhà Đồng bằng Sông Cửu Long (MHB)
Bảng 38: Mô hình lợi nhuận – MHB
Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
Tăng/ Giảm
2004 Giảm 2005 Giảm Giảm
cùng kỳ (ước tính) (ước tính)
cùng kỳ cùng kỳ cùng kỳ
Doanh số
823.768 77,25% 1.591.024 93,14% 3.072.900 93,14% 5.934.993 93%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 42.246 65,21% 97.333 130,40% 136.266,67 40,00% 226.185,54 66%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 34.173 70,00% 73.000 113,62% 102.200 40,00% 169.639 66%
đồng)
Biên lãi sau
5,11% 6,12% 4,43% 3,81%
thuế
Biên lãi ròng 4,14% 4,59% 3,33% 2,86%
Nguồn: VinaCapital
Bảng 39: Phân tích theo nguồn vốn Bảng 40: Phân tích dư nợ theo kỳ hạn
Bảng 41: Phân tích theo nguồn huy động Bảng 42: Tỷ trọng các nghiệp vụ thanh
toán quốc tế
49 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Ngân hàng Mekong được thành lập vào năm 1997 và là một thành viên khá mới
trong số các ngân hàng quốc doanh.
Ngân hàng được phép hoạt động trong lĩnh vực tài trợ việc xây dựng và phát triển
nhà.
Gần đây, tổng tài sản của MHB đã tăng với một tốc độ chóng mặt là 60% mỗi
năm.
Tiền gửi cũng tăng hơn 70% và ngân hàng mở mới 20 chi nhánh/ năm.
Lợi nhuận đã tăng gấp đôi mỗi năm khiến tổng tài sản tăng trưởng với một tốc độ
đáng kinh ngạc.
Ngân hàng muốn cổ phần hóa trong năm tới và hiện giờ vẫn đang tìm kiếm cố
vấn.
Biên thấp và chất lượng mơ hồ của danh mục cho vay là các mối lo ngại chính.
Ngân hàng Phát triển Nhà Đồng bằng Sông Cửu Long là ngân hàng nhỏ nhất trong khối
các ngân hàng quốc doanh, được thành lập vào năm 1997 với vốn điều lệ là 800 tỷ đồng.
Với trụ sở chính tại Thành phố Hồ Chí Minh, MHB hiện có 110 chi nhánh trên toàn quốc
và mở mới 20 chi nhánh mỗi năm. Chức năng chính của ngân hàng là cung cấp các khoản
tài trợ trung và dài hạn cho thị trường nhà ở.
Mặc dù tham dự “bữa tiệc” hơi muộn nhưng MHB vẫn có nhiệm vụ phải theo kịp các
ngân hàng quốc doanh khác. Ban lãnh đạo đã lựa chọn quy mô tài sản, tiền gửi và các chi
nhánh làm các tiêu chí chính thể hiện sự tăng trưởng của mình. Thật thú vị khi mà lợi
nhuận không hề có tên trong danh sách đó!!!
50 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Cuối Quý I năm 2005, quy mô tài sản của MHB đạt 14,007 nghìn tỷ đồng (876 triệu
USD), tương ứng với mức tăng trưởng 10% hàng quý. Dư nợ và đầu tư đạt 13,65 nghìn
tỷ (853 triệu USD), tương ứng mức tăng trưởng 11% hàng quý.
Cuối năm 2005, tổng huy động vào khoảng 6,35 nghìn tỷ đồng, tăng 72% so với cùng kỳ
năm ngoái, chủ yếu là tiền gửi kỳ hạn. Danh mục cho vay đạt 8,56 nghìn tỷ đồng, tăng
55% so với cùng kỳ năm ngoái. Ngân hàng có nguồn vốn rất mỏng, chỉ vào khoảng 794
tỷ đồng (49 triệu USD) tính đến cuối năm 2005.
Trong năm 2006, MHB đặt mục tiêu tăng trưởng tổng tài sản đạt 50%, đưa tổng tài sản
lên 19 ngàn tỷ đồng (1,18 tỷ USD) và tăng trưởng của danh mục cho vay là 40%. MHB
hiện đang đưa ra mức lãi suất 0,62%/ tháng (7,44%/ năm) cho tiền gửi kỳ hạn 3 tháng,
thấp hơn rất nhiều so với các đối thủ cạnh tranh; tuy nhiên, dường như ngân hàng này có
thể sử dụng mạng lưới chi nhánh của mình để tiếp cận các khách hàng mà các ngân hàng
khác không với tới. Chúng tôi tin rằng, trong tương lai, điều này sẽ khó khăn hơn rất
nhiều.
Phần lớn nguồn vốn của MHB đến từ Ngân hàng thế giới; điều này giải thích tại sao quy
mô dư nợ của ngân hàng này lại lớn như vậy nếu so sánh với quy mô khiêm tốn của tiền
gửi. Tỷ trọng tiền gửi – cho vay rơi vào khoảng 135% gấp đôi mức trung bình.
Các khoản vay chủ yếu nhằm cải thiện chất lượng của các nhà kho ở khu vực nông thôn.
Nói cách khác là nhà cho người nông dân. Tên của ngân hàng này đã miêu tả gần như đầy
đủ hoạt động của ngân hàng này – tức là các hoạt động của ngân hàng chủ yếu tập trung
vào vùng đồng bằng sông Cửu Long đông đúc dân cư – khu vực này cũng chính là vựa
lúa của cả nước.
Như chúng ta đã thấy, tốc độ tăng trưởng rất “nóng”, một phần do tham vọng của ban
lãnh đạo, phần khác do nhu cầu bức thiết về việc nâng cao chất lượng nhà tại khu vực
đồng bằng sông Cửu Long. Việc MHB đóng vai trò như một ngân hàng xã hội của khu
vực phải được xem xét khi chúng ta đánh giá tương lai của ngân hàng này.
MHB mong muốn cổ phần hóa vào năm 2007 và đến nay đã được NHNN cho phép thuê
cố vấn để bắt đầu chương trình này. Vẫn chưa có bất kỳ thông tin gì về việc MHB lựa
chọn cố vấn nào cũng như khi nào thì việc niêm yết có thể bắt đầu, nhưng chúng tôi cho
rằng, việc niêm yết chỉ có thể bắt đầu sớm nhất là vào mùa hè năm tới. Ngân hàng này sẽ
phải rất khó khăn trong việc thuyết phục các nhà đầu tư rằng vai trò xã hội của mình sẽ
không làm “nguội” đi nhu cầu cải thiện khả năng sinh lợi.
51 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Trên thực tế, mặc dù MHB đạt tốc độ tăng trưởng rất ấn tượng nhưng chúng tôi vẫn lo
ngại về nguồn vốn rất mỏng và biên lãi rất thấp của ngân hàng này. Rõ ràng, thay vì đặt
trọng tâm vào việc cải thiện chất lượng của bảng tổng kết tài sản và các biên lãi, MHB
quan tâm nhiều hơn đến việc mở rộng quy mô tài sản và tổng huy động.
Thông tin được cung cấp ra bên ngoài rất hạn chế và chúng tôi không có bất kỳ ý niệm gì
về chất lượng hiện tại của danh mục cho vay. Tuy nhiên, theo đánh giá của chúng tôi,
phần lớn các khoản vay đều có quy mô nhỏ và do đó, rủi ro không bị quá tập trung nếu so
với các ngân hàng quốc doanh khác vốn rất có khuynh hướng cấp các khoản vay rất lớn
cho rất ít khách hàng.
52 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN
Bảng 43: Định giá và Dự kiến Giá cổ phiếu của Các Ngân hàng TMCP
ROE Hệ số Giá/
Tăng/Giảm Thu nhập cổ Thị giá/
Giá vào Thu nhập ròng 2006 Thu nhập
Tên Mệnh giá phần 2006 Giá trị sổ
ngày 7/8 2006 dự kiến cùng kỳ dự cổ phần kỳ
(ước tính) sách
kiến vọng
Sacombank 10.000 61.500 306.000.000.000 31% 1.611 13% 38.2 6
Ngân hàng
1.000.000 9.400.000 150.000.000.000 55% 300.000 19% 31.3 7
Đông Á
Techcombank 5.000.000 52.500.000 412.312.000.000 100% 2.481.132 31% 21.2 9
Eximbank 1.000.000 7.000.000 215.000.000.000 919% 307.143 23% 22.8 6
Saigonbank 250.000 1.289.000 130.000.000.000 62% 52.419 17% 24.6 5
ACB 1.000.000 13.900.00 417.000.000.000 42% 379.075 25% 36.7 11
Habubank 10.000 52.000 132.160.000.000 76% 1.583 18% 32.9 11
Các ngân hàng TMCP được thành lập vào những năm 90; họ không phải đối mặt với các
gánh nặng hành chính, các vấn đề mang tính “di chứng” và áp lực cho vay nhằm phục vụ
các mục đích xã hội như các ngân hàng TMQD. Do đó, các ngân hàng TMCP linh hoạt
hơn và có thể điều chỉnh để thích nghi với những thay đổi của thị trường. Tuy nhiên, họ
cũng có những nhược điểm rất nghiêm trọng như nguồn vốn rất “mỏng”, các hạn chế về
hạ tầng CNTT cũng như trong công tác kiểm soát hoạt động và quản lý. Vốn trung bình
của một ngân hàng TMCP chỉ vào khoảng 20 triệu USD; do đó, các ngân hàng TMCP
không thể cung cấp các khoản vay lớn. Tuy nhiên, khác với các ngân hàng TMQD,
không có ngân hàng TMCP nào sa lầy trong vấn đề nợ xấu mặc dù rất khó để đánh giá
điều này do thiếu tính minh bạch.
Trong khoảng hai năm trở lại đây, các ngân hàng TMCP đã có những nỗ lực rất lớn nhằm
tăng vốn điều lệ bằng việc phát hành cổ phiếu. Một vài ngân hàng TMCP đã bán cổ phần
cho các ngân hàng nước ngoài. Đối với các ngân hàng TMCP có quy mô nhỏ hơn, các
hạn chế về nguồn vốn quá lớn khiến cho họ chỉ có thể cung cấp các dịch vụ ngân hàng
bán lẻ như chuyển tiền và nhờ thu/ chi tiền theo ủy quyền của khách hàng. Các ngân hàng
TMCP quy mô nhỏ như vậy thực sự không thể tham gia vào thị trường cho vay doanh
nghiệp do thiếu vốn.
53 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Rõ ràng, khối ngân hàng TMCP vẫn đang trong giai đoạn sơ khai. Mặc dù đã trải qua một
đợt tái cấu trúc, chấn chỉnh và củng cố trong các năm 1999-2001 nhưng vẫn còn quá
nhiều ngân hàng có quy mô nhỏ tới mức chỉ đủ năng lực để giành lại cho mình một
“miếng bánh bé tẹo”. Số lượng các ngân hàng TMCP đã giảm đáng kể; từ 51 ngân hàng
xuống hiện chỉ còn 36 ngân hàng vẫn đang hoạt động.
Bảng 44: Thị phần cho vay của các ngân Bảng 45: Thị phần cho vay tại Thành phố
Hồ Chí Minh (2003)
hàng TMCP (2003)
Bảng 47: So sánh về quy mô vốn điều lệ của
Bảng 46: So sánh về quy mô tài sản của 17
17 ngân hàng thương mại (tỷ đồng)
ngân hàng thương mại
Con số này vẫn còn quá cao và chúng tôi tin rằng, sẽ tiếp tục giảm xuống chỉ còn một
nửa trong vòng hai năm tới do một đợt sóng chấn chỉnh và củng cố lẽ ra đã phải được
thực hiện từ rất lâu. Các ngân hàng tư nhân đang cạnh tranh một cách quyết liệt và nhiều
ngân hàng đã lựa chọn các chiến lược giống hệt nhau để cạnh tranh với nhau. Các nguồn
54 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
lực bị dàn trải quá mỏng vì các ngân hàng đều cố gắng cạnh tranh với nhau trên phạm vi
hoạt động rộng nhất có thể. Kết quả là các biên càng mỏng và “sự nghèo nàn” quay trở
lại. Tình cảnh ấy càng khiến khách hàng bối rối vì họ phải cố gắng để lựa chọn ra một
ngân hàng trong vô số các ngân hàng giống hệt nhau.
Công bằng mà nói thì vẫn có sự khác biệt rất lớn trong nhóm dẫn đầu bao gồm Ngân
hàng Thương mại Á Châu và Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín. Cả hai ngân hàng này vẫn
đang rất tích cực mở rộng mạng lưới chi nhánh và danh mục cho vay, tăng cường chất
lượng quản trị và xây dựng một chiến lược sản phẩm nhằm tạo ra sự khác biệt với các đối
thủ còn lại. Nhóm thứ hai bao gồm các ngân hàng như Ngân hàng Kỹ thương
(Techcombank), Ngân hàng TMCP Xuất Nhập khẩu (Eximbank) và Ngân hàng Đông Á
(EAB) thì giống nhau nhiều hơn. Sự chuyển hướng của Techcombank gần đây sang thị
trường bán lẻ được coi là một động thái rất tích cực trong khi EAB vẫn kiên trì với định
hướng cho vay DNVVN. Chất lượng của ban điều hành của EAB vẫn được đánh giá tốt.
Các ngân hàng nhỏ hơn như Ngân hàng Phương Nam và Ngân hàng Quốc tế (VIB) cũng
rất đáng được khích lệ vì họ đã kiên trì theo đuổi các chiến lược thị trường ngách với
những thế mạnh về cho vay DNVVN (Ngân hàng Phương Nam) và các khoản cho vay
khách hàng cá nhân (VIB).
55 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Ngân hàng TMCP Á Châu – Cổ phiếu nên giữ
Bảng 48: Mô hình lợi nhuận – ACB
2006 2007
Tăng/giảm Tăng/giảm Tăng/giảm Tăng/giảm
2004 2005 (ước (ước
Cùng kỳ Cùng kỳ cùng kỳ cùng kỳ
tính) tính)
Doanh số
1.008.433 30,38% 2.092.683 108,00% 2.511.220 20,00% 3.063.688 22%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 277.999 47,56% 385.071 38,52% 555.000 44,13% 810.300 46%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng 211.679 60,00% 294.120 38,95% 417.000 42,00% 604.650 45%
(triệu đồng)
Biên lãi sau
21,31% 18,40% 22,10% 26,45%
thuế
Biên lãi
16,23% 14,05% 16,61% 19,74%
ròng
Thu nhập
mỗi cổ 192.435 267.382 379.075
phiếu
Hệ số Thị
giá/ Thu
76,65 55,16 38,91
nhập mỗi
cổ phiếu
Hệ số Thị
giá/ Giá trị 22,14 10,82 7,90
sổ sách
ROE 33,39% 27,37% 24,39%
Nguồn vốn 705.684 1.443.517 1.976.248
Nguồn: VinaCapital
Bảng 49: Phân tích Dư nợ của ACB Bảng 50: Cơ cấu cho vay của ACB
theo ngành
56 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 51: Cơ cấu cho vay theo loại tiền Bảng 52: Tăng trưởng tiền gửi ACB
Ngân hàng Thương mại Á Châu là ngân hàng được quản lý tốt nhất tại Việt Nam.
Ngân hàng chiếm một thị phần đáng kể trên cả hai mảng thị trường là thị trường
bán lẻ và thị trường cho vay DNVVN.
Mặc dù bảo thủ và thận trọng hơn Sacombank, nhưng tăng trưởng lợi nhuận của
ACB vẫn đạt khoảng 40%.
Biên lãi đứng thứ hai sau Viecombank với ROE đạt 27%.
Thị giá của cổ phiếu được định giá ở mức cao “ngất ngưởng” – gấp 7 lần giá trị
trên sổ sách.
Tính đến tháng 6/2006, quy mô tài sản của ACB đạt 32,458 nghìn tỷ đồng (2,03 tỷ USD),
tăng 32,9%, huy động đạt 27 nghìn tỷ đồng (1,71 tỷ USD), tăng 23% và tổng dư nợ đạt
12,2 nghìn tỷ đồng (763,9 triệu USD), tăng 27,8%. Trong sáu tháng đầu năm, lợi nhuận
trước thuế tăng 155% đạt 280,5 tỷ đồng (17,5 triệu USD), vượt kế hoạch đặt ra ban đầu
57 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
khá nhiều. Hệ số an toàn vốn của ACB đạt 12%. ACB đã tự đặt mục tiêu ROE phải đạt
30% trong vòng 5 năm tới. ACB là ngân hàng được quản lý tốt nhất tại Việt Nam và dẫn
đầu trên thị trường bán lẻ. Với việc mở thêm từ 20-25 chi nhánh và phòng giao dịch trong
khoảng 12 tháng tới, ngân hàng đặt mục tiêu sẽ sử dụng mạng lưới chi nhánh của mình để
cung cấp danh mục sản phẩm đa dạng cho các khách hàng bán lẻ. Tính đến cuối năm
2005, ngân hàng có 2.218 nhân viên, tăng 50% so với cùng kỳ năm ngoái.
Các khách hàng bán lẻ chiếm khoảng 60% tổng dư nợ; phần còn lại chủ yếu là DNVVN.
ACB đặc biệt tập trung vào thị trường phía Nam và vào thời điểm này chỉ có một số kế
hoạch tăng cường sự hiện diện tại thị trường phía Bắc. Ngân hàng cũng có mảng ngân
hàng bán buôn, cho vay một số khách hàng doanh nghiệp lớn như EVN.
Dư nợ trong ngành bất động sản chiếm tỷ trọng thấp nhất, chỉ vào khoảng 3%. Nhìn
chung, tỷ trọng cho vay/ huy động của ACB rất thấp, chỉ vào khoảng 44% thấp hơn nhiều
so với mức phổ biến của ngành là 60%. Điều này phản ánh chính sách bảo thủ của ngân
hàng này và đã được “thưởng”bẳng tỷ lệ nợ xấu rất thấp, dưới 1%. Bảng tổng kết tài sản
của ACB phản ánh cách tiếp cận thận trọng của ngân hàng này với khoảng 50% được đầu
tư vào các chứng khoán của chính phủ và phần còn lại là cho vay. Cách tiếp cận của họ
đối với tài sản đảm bảo là bất động sản cũng rất thận trọng; áp dụng cách định giá của
chính phủ tức là chỉ 50% so với giá thị trường và do đó, chỉ cho vay tối đa là 50% giá trị
của bất động sản (25% giá trị thị trường).
Mảng bán lẻ chủ yếu tập trung vào các sản phẩm chính như cho vay mua xe hơi, cho vay
mua nhà, thẻ tín dụng và gần đây là các khoản vay không có đảm bảo. Sản phẩm cho vay
không có đảm bảo cho phép khách hàng có thể vay tối đa 200 triệu USD (12.580 USD)
với mức lãi suất hàng tháng là 1,2-1,3%/ tháng (14,4-15,6%/ năm).
Khó khăn lớn nhất đối với ACB với tư cách là một ngân hàng bán lẻ là làm thế nào để cải
thiện thông tin tín dụng về các khách hàng tiềm năng của mình. Do thiếu tin cậy vào các
dịch vụ của bên thứ ba như Trung tâm Thông tin Tín dụng (Credit Information Center –
CIC) nên phòng tín dụng của ACB buộc phải tự làm lấy các công việc “lăng xăng”.
Ngân hàng này chỉ có thể tin vào tính độc lập của một cơ quan tín dụng chừng nào mà
chính phủ không can thiệp quá sâu sắc vào cơ quan đó. ACB hiện đang dẫn đầu thị
trường với sản phẩm mới là cho vay không có đảm bảo; ngoài ra, ngân hàng này cũng
tiên phong trong việc sử dụng phương pháp định giá theo luồng tiền chiết khấu để đánh
giá khách hàng của mình.
58 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Trong trung hạn, chiến lược của ACB là khai thác hệ thống phân phối hiện tại để nâng
thu nhập từ phí của các dịch vụ mà ngân hàng này mang lại cho các khách hàng của mình
như môi giới (cả bất động sản và chứng khoán), đầu tư, cho thuê, bảo hiểm và các dịch
vụ ngân hàng có phí. ACB cũng đã thành lập các công ty con để thực hiện các hoạt động
này và có thể tiến đến mô hình tập đoàn trong 5 năm tới.
Các sản phẩm như cho thuê, bảo hiểm và đầu tư có biên lãi cao và được coi là các sản
phẩm chiến lược đối với tăng trưởng của ngân hàng trong tương lai. Ngân hàng này đã áp
dụng chiến lược ngách để gia nhập thị trường phụ thuộc vào các khoảng trống đó nằm ở
đâu. VD: đối với thị trường cho thuê, ACB chủ yếu quan tâm tới các sản phẩm và dịch vụ
có giá trị trên 2 triệu USD trong khi chiến lược của ngân hàng này trong thị trường bảo
hiểm là tập trung vào các khách hàng có thu nhập thấp và chi phí thấp. CNTT được coi là
một trong những nền tảng quan trọng nhất để triển khai và quản lý tất cả các hoạt động
này và ACB đã đầu tư mạnh vào CNTT trong một vài năm trở lại đây. Ngân hàng có hai
công ty con chính – đó là Công ty Chứng khoán ACB và Công ty Quản lý và Khai thác
Tài sản ACB.
Ban điều hành của ACB được xem như là một trong những ban điều hành tốt nhất; họ đã
áp dụng chính sách trả lương rất cạnh tranh cho các cấp quản lý trên cơ sở các mục tiêu
như ROE và lợi nhuận.
ACB đã trình lên ngân hàng trung ương kế hoạch niêm yết và hy vọng sẽ sớm có phản
hồi tích cực. Tuy nhiên, ngay cả khi đã có được sự ủng hộ từ phía ngân hàng trung ương,
ACB vẫn phải đối mặt với UBCKNN – một cơ quan kém “thân thiện” hơn nhiều như
kinh nghiệm của Sacombank đã chỉ ra. Chúng tôi hy vọng ACB sẽ niêm yết vào cuối năm
2007 hoặc đầu năm 2008 vì chính phủ có thể muốn thí điểm đối với Vietcombank và có
thể là BIDV trong năm tới.
Giống như tất cả các cổ phiếu ngân hàng được mua bán trên thị trường phi tập trung, giá
cổ phiếu đã giảm kể từ tháng 5 vì nhiều người bán trong nước đã đáp ứng nhu cầu của
những nhà đầu tư nước ngoài. Trong tương lai gần, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến sự sụt
giảm giá vì cổ phiếu với mức định giá hiện tại vẫn chưa thực sự đáng mua.
59 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín – Cổ phiếu nên giữ.
Bảng 53: Mô hình lợi nhuận – Sacombank
2006 2007
Tăng/giảm Tăng/giảm Tăng/giảm Tăng/giảm
2004 2005 (ước (ước
Cùng kỳ Cùng kỳ cùng kỳ cùng kỳ
tính) tính)
Doanh số
835.978 35,30% 1.208.643 44,58% 1.628.000 34,70% 2.096.154 28,76%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 197.951 58,29% 306.054 54,61% 407.000 32,98% 545.000 33,91%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng 151.160 67,63% 234.390 55,06% 306.000 30,55% 408.000 33,33%
(triệu đồng)
Biên lãi sau
23,68% 25,32% 25,00% 26,00%
thuế
Biên lãi ròng 18,08% 19,39% 18,80% 19,46%
Thu nhập
1.209,28 1.234 1.611 2.252
mỗi cổ phiếu
Hệ số Thị
giá/ Thu
77,28 49,84 38,18 28,63
nhập mỗi cổ
phiếu
Hệ số Thị
giá/ Giá trị 12,11 6,21 4,12 3,17
sổ sách
Nguồn vốn 964.904 1.881.096 2.837.114 3.688.428
ROE 18,78% 16,47% 12,97% 12,51%
Nguồn: VinaCapital
Bảng 54: Dư nợ theo ngành
60 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 55: Các chỉ số cho vay
61 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 56: Hệ số an toàn vốn và
Bảng 57: Tỷ suất lợi nhuận
Nợ xấu của Sacombank
Sacombank đã trở thành ngân hàng đầu tiên được niêm yết và có tổng thị giá vốn
cổ phần đạt 950 triệu USD.
Hệ số Thị giá/Thu nhập mỗi Cổ phiếu kỳ vọng bằng 6 – dự đoán này khiến cho cổ
phiếu của Sacombank là một trong những cổ phiếu có mức định giá cao nhất tại
Châu Á.
Chúng tôi dự kiến, lợi nhuận sẽ tiếp tục đạt mức tăng trưởng hơn 30% trong
tương lai.
Sacombank đang “bành trướng” một cách nhanh chóng và đã thiết lập được sự
hiện diện một cách sâu sắc tại thị trường bán lẻ và thị trường DNVVN.
Gần đây, ngân hàng này đã thay đổi dự tính về lợi nhuận trước thuế của năm 2006
nhưng chúng tôi cho rằng, mức đưa ra ban đầu khả thi hơn.
Chúng tôi rất quan tâm tới câu chuyện về sự tăng trưởng của ngân hàng nhưng
vẫn cảm thấy mức giá cổ phiếu hiện giờ của ngân hàng này quá cao.
Sacombank có mạng lưới chi nhánh rộng lớn trên toàn quốc với 128 chi nhánh và phòng
giao dịch. Tổng số nhân viên của Sacombank hiện giờ là 3.125. Sacombank chủ yếu tập
trung vào các thị trường bán lẻ và DNVVN và được công nhận là một trong những ngân
hàng “hiếu chiến” nhất trong khối các ngân hàng TMCP. Hiện nay, Sacombank chiếm
4% thị phần so với ACB chiếm 5% thị phần với trọng tâm là các khoản cho vay DNVVN
và thị trường bán lẻ.
Gần đây, ANZ đã mua 10% cổ phần và thực ra có thể thấy ANZ vẫn quan tâm tới việc
tăng số cổ phần của mình như là một phần trong kế hoạch bành trướng tại châu Á. Được
thành lập vào năm 1991, Sacombank có hai cổ đông nước ngoài là Công ty Tài chính
Quốc tế (International Finance Corporation) của Ngân hàng Thế giới và Dragon Capital.
REE cũng nắm giữ 7,7%.
62 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Tổng tài sản của Sacombank đạt 18,9 nghìn tỷ đồng (1,2 tỷ USD) tính đến cuối tháng 5,
tăng 30,7% so với cùng kỳ năm ngoái. Lợi nhuận gộp cũng gần tăng gấp đôi, đạt 235 tỷ
đồng (14,8 triệu USD) so với cùng kỳ năm ngoái.
Sacombank đã điều chỉnh dự tính lợi nhuận trước thuế của năm 2006 từ 457 tỷ đồng
(28,1 triệu USD) lên 600 tỷ đồng (37,5 triệu USD), tương đương mức tăng trưởng 95%
so với cùng kỳ năm ngoái. Ngân hàng này cũng đã lên kế hoạch để có thể đạt được mức
dự kiến; vậy nên, chúng ta hãy cùng nhau chờ xem. Theo mô hình lợi nhuận của mình,
chúng tôi tin rằng, mức dự kiến ban đầu mà Sacombank đưa ra khả thi hơn rất nhiều.
Nhìn chung, Sacombank “hiếu chiến” hơn ACB xét về cả phương diện chủ trương cho
vay lẫn chính sách bành trướng nói chung. Mọi người đều thấy rằng, chính sách tài sản
thế chấp của Sacombank linh hoạt hơn với mức cho vay tối đa là 70% giá trị của tài sản
thế chấp trong một số trường hợp. Teo báo cáo gần đây của Fitch, dư nợ của 20 khahcs
hàng lớn nhất của Sacombank chiếm 95% nguồn vốn chủ sở hữu trước khi niêm yết của
ngân hàng này. Báo cáo cũng lưu ý rằng, các khoản vay bằng ngoại tệ chiếm 19% tổng
dự nợ là mức khá cao. Tuy nhiên, về cơ bản thì dư nợ của Sacombank mang tính ngắn
hạn và được đảm bảo rất tốt.
Ngân hàng đã xây dựng được một thương hiệu bán lẻ rất mạnh và gần đây, qua công ty
kinh doanh bất động sản của mình, Sacombank đã triển khai sản phẩm cho vay mua nhà
trả góp 15-20 năm. Trong tương lai, chúng ta sẽ được chứng kiến cuộc đối đầu của rất
nhiều sản phẩm trên thị trường bán lẻ của Sacombank với Vietcombank và ACB. Hiện
nay, thu nhập từ lãi chiếm 70% và thu nhập từ phí chiếm 30% tổng thu nhập của
Sacombank. Thu nhập từ phí được tạo ra từ các hoạt động ngân quỹ, tài trợ thương mại,
chuyển tiền và đầu tư tài chính.
Gần đây, Sacombank đã liên minh với Tập đoàn Ngân hàng ANZ để cung cấp các dịch
vụ thẻ tín dụng. Sacombank cũng nắm giữ 51% cổ phần của Vietfund Management –
Công ty Liên doanh Quản lý Quỹ Đầu tư Chứng khoán Việt Nam - hiện đang quản lý
Quỹ VF1 được niêm yết với quy mô 300 tỷ đồng. Hiện nay, Sacombank cũng đang quản
lý các khoản đầu tư bất động sản và các công ty quản lý và khai thác tài sản; gần đây,
Sacombank cũng ra mắt công ty cho thuê tài chính với vốn điều lệ 100 tỷ đồng.
Sacombank hiện cũng đang xin giấy phép để khai trương trung tâm môi giới chứng khoán
với vốn điều lệ 300 tỷ đồng, sau khi đã trừ 11% cổ phần của mình tại Trung tâm Giao
dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh.
63 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Theo các nguyên tắc Các Tiêu chuẩn Kế toán Việt Nam, hệ số an toàn vốn của
Sacombank đạt 1%. Ngân hàng này chủ yếu cho vay các doanh nghiệp nhỏ có kết quả
kinh doanh tốt và chất lượng của dư nợ tốt.
Trong một vài năm tới, mối quan hệ giữa Sacombank và ANZ sẽ rất sâu sắc; số lượng cổ
phần tại Sacombank mà ANZ nắm giữ chắc chắn sẽ tăng nếu luật cho phép. Dường như,
quá trình chuyển giao công nghệ và bí quyết đang diễn ra; điều này chắc chắn sẽ làm tăng
năng lực cạnh tranh của Sacombank đặc biệt trên thị trường bán lẻ.
Sacombank đã chuyển từ thị trường giao dịch phi tập trung sang thị trường niêm yết từ
12/7 – đây cũng là ngân hàng đầu tiên niêm yết trên thị trường chứng khoán. Ban đầu, cổ
phiếu của Sacombank đã được mua bán ở mức giá 5 USD, tương đương với tổng thị giá
cổ phần là là 970 triệu USD. Từ đó đến nay, giá cổ phiếu của Sacombank đã giảm và
hiện đang được mua bán tại mức giá 4,25 USD. Ngân hàng này đã hoãn đợt phát hành bổ
sung trị giá 200 tỷ đồng (12,5 triệu USD) cho các nhà đầu tư mới và chỉ phát hành cho
các cổ đông hiện tại do sự sụt giảm đột ngột của giá cổ phiếu sau khi niêm yết. Hiện nay,
Sacombank đã niêm yết 190 triệu cổ phiếu tại Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Thành
phố Hồ Chí Minh. Các nhà đầu tư hiện nắm giữ khoảng 29% nguồn vốn chủ sở hữu và đã
là những người mua cổ phiếu. Chúng ta sẽ thấy cổ phiếu của Sacombank sẽ tiếp tục giảm
giá mặc dù Sacombank đã hoãn phát hành mới vì Sacombank chắc chắn sẽ lên sàn trước
cuối năm 2006.
Sacombank là một ngân hàng xuất sắc với ban điều hành mạnh, chiến lược thị trường
ngách hiệu quả và triển vọng tăng trưởng rất hấp dẫn trong tương lai. Rất khó để có thể
định giá ngân hàng này một cách chính xác vì một lý do đơn giản Sacombank là ngân
hàng đầu tiên niêm yết. Tuy nhiên, mặc dù sở hữu một thương hiệu mạnh và rất có tiềm
năng tăng trưởng, chúng ta không thể mua cổ phiếu của bất kỳ ngân hàng nào với mức
giá gấp năm lần giá trị trên sổ sách. Cần lưu ý rằng, cách chúng tôi xác định giá trị trên sổ
sách khác với cách định giá của ngân hàng vì chúng tôi sử dụng vốn điều lệ cộng với quỹ
dự trữ cộng với lợi nhuận giữ lại theo mức giá của chúng tôi để xây dựng công thức tính
giá trị trên sổ sách.
Do đó, chúng tôi đã xếp hạng cổ phiếu của Sacombank ở mức “Cổ phiếu nên giữ” vì triển
vọng tăng trưởng mặc dù rất hấp dẫn đã được phản ánh một cách trọn vẹn trong mức giá
cổ phiếu hiện tại. Chúng tôi tự hỏi liệu cổ phiếu của Sacombank có thể duy trì mức giá
của mình vào năm tới hay không khi Vietcombank và MHB cũng được niêm yết trên thị
trường. Việc nhà đầu tư có nhiều lựa chọn hơn có thể không phải là một tin tức tốt lành
và cổ phiếu sẽ phải đối diện với nhiều rủi ro bị hạ mức xếp hạng xuống các mức định giá
bình thường hơn.
64 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
CÁC NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI
Bảng 58: Cổ phần của các ngân hàng nước ngoài tại các ngân hàng TMCP trong
nước
Các ngân Mức giá Số lần
Các ngân Số cổ phần Giá trị Tỷ lệ
hàng TMCP trung hơn
hàng nước nắm giữ (ước (Triệu phần
bình (ước mệnh
ngoài trong nước tính) USD) trăm
tính) giá
HSBC Techcombank 11.019 1.570 5 lần 17,3 10%
ANZ Sacombank 12.676.056 2,13 3,4 lần 27 10%
Standard 10%
ACB 58.180 390 6,2 lần 22
Chartered
OCBC VPBank 5.496.454 2,82 4,5 lần 15,5 10%
Nếu các ngân hàng TMCP giống như một bầy chó săn tranh giành với nhau một mẩu
xương thì các ngân hàng nước ngoài giống như một đám chó săn trong một cái chuồng bị
khóa và tất cả đều bị đeo rọ mõm. Hiện giờ, người ta đang tháo khóa của cái chuồng
nhưng một tốc độ chậm một cách kinh khủng. Tốc độ đó giờ đây có vẻ đã được cải thiện
chút ít. Tính đến cuối năm 2005, có 28 chi nhánh ngân hàng nước ngoài, bốn ngân hàng
liên doanh và ba công ty cho thuê có vốn đầu tư nước ngoài được thành lập tại Việt Nam.
Tính đến cuối năm 2005, các tổ chức tín dụng có vốn đầu tư nước ngoài có vốn
đăng ký là 536 triệu USD và quy mô tổng tài sản gần 100 nghìn tỷ đồng (6,3 tỷ
USD); tổng tài sản có mức độ tăng 25% so với cùng kỳ năm ngoái.
Năm ngoái, tổng doanh số trước thuế của các chi nhánh ngân hàng liên doanh và
ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài tăng với mức trung bình là 45%.
Dư nợ của các ngân hàng nước ngoài tăng 30% tính đến cuối năm 2005, gấp đôi
tốc độ của toàn hệ thống ngân hàng. Tổng giá trị của các khoản vay này đạt 49
nghìn tỷ đồng (3,1 tỷ USD), chiếm 9% tổng dư nợ của toàn hệ thống.
Mức độ nợ nghi ngờ vẫn hoàn toàn nằm trong khả năng kiểm soát, chỉ chiếm
0,06% tổng dư nợ.
Dư nợ của các ngân hàng liên doanh đạt 6 nghìn tỷ đồng (37,5 triệu USD) tính
đến cuối năm ngoái, tương đương 2% thị phần. Tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng
liên doanh tăng 15%; lợi nhuận đạt 200 tỷ đồng (12,5 triệu USD).
65 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Các doanh nghiệp nước ngoài là thị trường chính của các ngân hàng nước ngoài. Tham số
quan trọng nhất để đo mức độ tăng trưởng của hoạt động cho vay của các ngân hàng
nước ngoài là FDI hay nói một cách cụ thể hơn là tốc độ thành lập các khu công nghiệp
tại Việt Nam. Hiện nay, có 130 khu công nghiệp với 4.516 dự án trị giá 18 tỷ USD bằng
vốn nước ngoài và 15 khu mới đang được xây dựng. Lợi nhuận của các ngân hàng nước
ngoài chủ yếu đến từ khu vực này; nói cách khác, khu vực này góp phần rất lớn vào tăng
trưởng tín dụng của các ngân hàng nước ngoài.
Mặc dù nhiều ngân hàng nước ngoài đã gia nhập thị trường Việt Nam, chỉ một số ngân
hàng mở một hoặc hai chi nhánh. Các hạn chế và các khó khăn trong việc cấp phép chính
là nguyên nhân của tình trạng này.
Nói một cách đơn giản, có hai cách để các ngân hàng nước ngoài “bành trướng” trong
ngành ngân hàng – đó là tăng trưởng dựa vào nội lực hoặc thông qua hoạt động đầu tư.
Theo cách thứ nhất, các ngân hàng sẽ tự xây dựng các cơ sở để hỗ trợ hoạt động kinh
doanh của mình, bao gồm cả những chuẩn bị về mặt cơ sở hạ tầng, nguồn nhan lực, trang
thiết bị và mạng lưới. Do đó, tất cả các ngân hàng đều xuất phát với một quy mô khiêm
tốn. Đây là một phương pháp truyền thống và nhược điểm lớn nhất của phương thức này
là sự tốn kém về mặt thời gian.
Với việc đầu tư vào các ngân hàng hiện tại, các ngân hàng nước ngoài khai thác cơ sở hạ
tầng và mạng lưới hoạt động hiện tại để mở rộng hoạt động của mình một cách nhanh
chóng hơn nhiều (so với cách thứ nhất). Tuy nhiên, có hai vấn đề cần cân nhắc khi lựa
chọn phương thức này: đó là mức giá cao và thiếu kiểm soát. Cổ phiếu của các ngân hàng
Việt Nam thường được mua bán với mức giá cao gấp 5-7 lần giá trị trên sổ sách – đây là
mức rất cao so với các ngân hàng cùng hạng trong khu vực. Ngay cả với tiềm năng tăng
trưởng mạnh và các mức ROE cao thì vẫn rất khó để xác định mức lãi.
Thứ hai, việc các ngân hàng nước ngoài chỉ được sở hữu tối đa là 10% cổ phần của một
ngân hàng trong nước dẫn đến một nhược điểm thứ hai là các ngân hàng nước ngoài rất
khó kiểm soát hoạt động của ngân hàng trong nước. Phần lớn các ngân hàng mua cổ phần
đều làm như vậy với hy vọng rằng, hạn chế này cũng sẽ được tháo bỏ và đến lúc đó, các
ngân hàng nước ngoài có thể sở hữu số cổ phần lớn. Điều này có thể xảy ra sau năm 2010
nhưng từ bây giờ đến lúc đó quả là một chặng đường dài.
Chiến lược kép – Tăng trưởng dựa vào nội lực hoặc đầu tư chiến lược
Các ngân hàng nước ngoài đang theo đuổi hai chiến lược tại Việt Nam, đó là tăng trưởng
dựa vào nội lực và đầu tư chiến lược vào các ngân hàng trong nước. Chiến lược thứ nhất
66 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
sẽ đảm bảo tăng trưởng một cách vững chắc nhưng với một nền tảng hạn chế do những
hạn chế khác nhau vẫn đang được áp dụng. Các ngân hàng nước ngoài bị hạn chế về huy
động vốn, cần phải có nguồn vốn 1,5 triệu USD để mở một chi nhánh mới và bị hạn chế
về đối tượng có thể cho vay và tỷ trọng tiền gửi VNĐ được phép nhận (350% vốn điều
lệ).
HSBC, ngân hàng nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam, chỉ có hai chi nhánh (tại Thành phố
Hồ Chí Minh và Hà Nội) với vốn pháp định là 30 triệu USD. Mặc dù đã hoạt động tại
Việt Nam từ năm 1904 nhưng gần đây Standard Chartered Bank mới công bố các kế
hoạch mở chi nhánh thứ hai tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, với viễn cảnh tự do
hóa ở một ngày nào đó chưa xác định trong tương lai, nhiều ngân hàng nước ngoài đan
thành lập các công ty con 100% vốn nước ngoài để cung cấp các dịch vụ như cho thuê,
cho vay tiêu dung và thẻ tín dụng tại thị trường trong nước. Mặc dù như vậy, từ nay cho
đến năm 2010, chiến lược mở rộng hoạt động tăng trưởng dựa vào nội lực vẫn có những
mặt hạn chế nhất định.
Chiến lược thứ hai là mua cổ phần của các ngân hàng trong nước; 2005 là năm mà các
ngân hàng nước ngoài đặc biệt quan tâm tới việc theo đuổi chiến lược này. Trước đây, chỉ
có các tổ chức tín dụng có bề dày hoạt động như IFC và Dragon Capital trở thành cổ
đông chiến lược của các ngân hàng trong nước. Năm ngoái, ba ngân hàng đã mua cổ phần
của ba ngân hàng TMCP. Cụ thể, ANZ mua 10% cổ phần của Sacombank, Standard
Chartered Bank mua cổ phần của ACB và HSBC “chộp” được 10% cổ phần của
Techcombank. Gần đây, OCBC của Singapore đã tuyên bố sẽ mua 10% cổ phần của
Ngân hàng TMCP Các Doanh Nghiệp Ngoài Quốc Doanh (VB Bank), tương đương 15,7
triệu USD và có thể tăng lên 20% vào cuối năm 2007. Dự kiến Ngân hàng Đông Á
(EAB) và Ngân hàng TMCP Xuất Nhập khẩu (Eximbank) sẽ nhanh chóng bán cổ phần
cho các nhà đầu tư nước ngoài.
Thật ra cũng có hạn chế đối với phần sở hữu của cổ đông chiến lược. Bất kỳ cổ đông
nước ngoài nào cũng chỉ được sở hữu tối đa là 10% tổng số cổ phần và tất cả cổ đông
nước ngoài không được sở hữu quá 30% tổng số cổ phần. Giới hạn 10% có thể sẽ sớm
được nâng lên 20% nhưng giới hạn 30% có thể sẽ còn được duy trì trong một khoảng thời
gian dài. Tuy nhiên, rõ ràng là các ngân hàng “màu mỡ” nhất đều đã lựa chọn được cho
mình cổ đông chiến lược nước ngoài, cơ hội để có thể có được những lựa chọn tốt như
vậy đang bắt đầu trở nên mỏng manh.
Do đó, các ngân hàng nước ngoài đang kiến nghị NHNN nới lỏng các hạn chế về việc mở
chi nhánh mới và tỷ trọng của tiền gửi VNĐ; nói cách khác, là áp dụng tất cả các nguyên
tắc đối xử tối huệ quốc nhằm đáp ứng tất cả các quy định của WTO. Gần đây, chính phủ
cũng đã thông qua một quy định pháp luật mới cho phép các ngân hàng thành lập chi
nhánh 100% thuộc sở hữu của mình (với điều kiện phải có quy mô tổng tài sản đạt 20 tỷ
67 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
USD hoặc 10 tỷ USD nếu là liên doanh). Tuy nhiên, các ngân hàng nước ngoài vẫn muốn
nâng vốn pháp định lên 63 triệu USD, bằng với các ngân hàng trong nước.
Hiện nay, các ngân hàng nước ngoài có vốn pháp định khoảng 15-30 triệu USD; nhưng
NHNN vẫn chưa hoàn tất việc ban hành các quy định có liên quan nhằm “tước đi cái vẻ
dễ dãi” của quy định mới này; vậy, chúng ta hãy cùng chờ xem liệu việc ban hành quy
định này có thực sự là một động thái tích cực nhằm mở cửa thị trường.
Mặc dù không có hạn chế nào về số lượng các chi nhánh mà một ngân hàng nước ngoài
có thể thành lập nhưng, như đã trình bày ở trên, các ngân hàng nước ngoài phải có nâng
vốn lên 1,5 triệu USD nếu muốn mở them một chi nhánh. NHNN vẫn đang xem xét việc
nới lỏng quy định này đối với năm ngân hàng đầu tiên; quy định này sẽ được áp dụng cho
tất cả các ngân hàng nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam.
Tuy nhiên, các hạn chế vẫn không được tháo bỏ. Các ngân hàng của Hoa Kỳ và Châu Âu
có thể huy động tiền gửi VNĐ từ các doanh nghiệp tối đa là 400% vốn pháp định; trong
khi đó, các ngân hàng khác chỉ được phép huy động tối đa là 350% vốn pháp định.
Đương nhiên, nếu giới hạn trần về huy động tiền gửi được tháo bỏ thì sẽ có rất nhiều thay
đổi. Xét về lý thuyết, các ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài mới có thể huy động lượng
tiền gửi mà họ có thể kiểm soát. Vấn đề duy nhất chỉ là liệu có thể làm như vậy trên thực
tế hay không.
Có những khác biệt cơ bản giữa thông lệ hoạt động của các ngân hàng trong nước và các
ngân hàng nước ngoài. Thứ nhất, các ngân hàng nước ngoài có thể cho vay mà không cần
tài sản thế chấp trong khi các ngân hàng trong nước luôn đặt nặng vấn đề tài sản thế chấp.
Các ngân hàng nước ngoài luôn hướng đến khách hàng và rất thành công trong việc bán
chéo sản phẩm. Phí thường cao hơn, cụ thể các ngân hàng trong nước có thể áp dụng mức
phí 1-1,5% thay vì mức phí 2-2,5% như Citibank, HSBC hoặc Deustche bank.
Tóm lại, tương lai của ngành ngân hàng vẫn là một vấn đề gây tranh cãi; một số ngân
hàng nói rằng chỉ khi nào Việt Nam gia nhập WTO thì các giới hạn về huy động tiền gửi
VNĐ và thành lập chi nhánh mới được xóa bỏ hoàn toàn.
68 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
NHỮNG THÁCH THỨC CỦA NGÀNH NGÂN HÀNG
Bảng 59: Vốn điều lệ của 9 ngân
Bảng 60: Tỷ lệ Vốn điều lệ/Cho vay & Đầu tư
hàng hàng đầu (Tỷ đồng)
Từ nay đến khi mở cửa thị trường vào năm 2010, khu vực ngân hàng sẽ phải đối mặt với
một số thách thức. Trong đó, khó khăn lớn nhất là các ngân hàng phải tăng cường sức
mạnh tài chính để có thể cạnh tranh với “sự xâm lấn” của các ngân hàng nước ngoài dự
kiến sẽ diễn ra từ năm 2010 trở đi. Do đó, trong khoảng thời gian này, chúng ta cần phải
làm rất nhiều việc để có thể nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thuộc khu
vực quốc doanh và khu vực tư nhân.
Nâng vốn – Không bao giờ là đủ
Như chúng tôi đã phân tích trên đây, một trong những thách thức đối với khu vực ngân
hàng là phải nâng vốn cấp 1 và vốn cấp 2 theo các tiêu chuẩn quốc tế vào năm 2010. Để
làm được như vậy, trong khoảng thời gian từ 2006 – 2010, họ cần phải huy động vốn từ
bên ngoài và từ cổ đông. Hiện nay, việc phát hành trái phiếu chỉ có thể khả thi với các
ngân hàng TMQD và các ngân hàng TMCP tốt nhất. Đối với nguồn vốn cấp 2, các ngân
hàng sẽ phải dựa vào việc huy động vốn từ cổ đông cho đến khi giới hạn trần về lãi suất
áp dụng với trái phiếu được xóa bỏ - hy vọng điều này sẽ sớm xảy ra.
Kêu gọi vốn từ cổ đông cũng không phải là một công việc đơn giản. Quyết định 228
(được ban hành ngày 1/12/1993) đã đưa ra những quy định về giới hạn của các khoản đầu
tư của cổ đông nước ngoài tại các ngân hàng thương mại. NHNN đã quy định rằng, mức
sở hữu của các cổ đông nước ngoài tối đa là 30% trên tổng vốn điều lệ của các ngân hàng
TMCP tại Việt Nam; ngoài ra, các cổ đông nước ngoài cũng không được kinh doanh số
cổ phần của mình trong vòng 5 năm. Cuối cùng, chỉ những ngân hàng hàng đầu của thế
69 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
giới mới có thể được xem xét trở thành các nhà đầu tư và phải được chính phủ thẩm định
chi tiết.
Sở dĩ nhắc đến vấn đề tỷ lệ sở hữu của cổ đông nước ngoài ở đây không chỉ vì nó liên
quan đến việc hệ số an toàn vốn của các ngân hàng phải không được dưới 8%. Khả năng
mở rộng tổng dư nợ của các ngân hàng còn bị hạn chế bởi tình trạng thiếu vốn dài hạn
của họ. Kết quả là khả năng cho vay trung – dài hạn rất hạn chế và tỷ trọng huy động/ dư
nợ bất hợp lý.
Kể từ tháng 5/2003, NHNN đã nâng tỷ trọng sử dụng huy động ngắn hạn/ cho vay trung –
dài hạn của các ngân hàng thương mại từ 25% lên 30%. Tuy nhiên, đây chỉ là một giải
pháp mang tính tạm thời.
Cuối tháng 12 năm ngoái, Vietcombank đã phát hành một đợt trái phiếu trong nước với
trị giá 1,2 nghìn tỷ đồng (75 triệu USD) có kỳ hạn bảy năm với lãi suất coupon là 8,5%.
Gần đây, BIDV cũng vừa mới hoàn tất việc phát hành trái phiếu VNĐ có trị giá 1,5 nghìn
tỷ (94 triệu USD) gồm trái phiếu kỳ hạn 10 năm và lãi suất coupon 9,8% và trái phiếu kỳ
hạn 15 năm với lãi suất coupon 10,20%. Cả hai đều được định giá với mức chênh lệch
1,05-1,26% so với trái phiếu chính phủ kỳ hạn 5 năm và 10 năm (tương ứng) và đều có
quyền chọn mua.
Giờ đây, chúng ta đã có dịp kiểm tra “khẩu vị” của thị trường với các giấy tờ có giá của
ngân hàng. Số người đăng ký mua trái phiếu của Vietcombank và BIDV đã ở mức quá
tải; trong đó, số người đăng ký mua trái phiếu của BIDV đã gấp 250% số người có thể
thực sự trở thành trái chủ. Moody’s đã công bố mức xếp hạng tín nhiệm của BIDV trước
khi BIDV phát hành trái phiếu (theo xếp hạng của Moody’s, tiền gửi VNĐ và tiền gửi
ngoại tệ của BIDV đều có triển vọng ổn dịnh và sức mạnh tài chính của BIDV có triển
vọng tích cực).
Theo ước tính của mô hình của chúng tôi, năm ngân hàng TMQD sẽ phải tăng vốn
khoảng 75 nghìn tỷ đồng (4,5 tỷ USD) trong vòng bốn năm tới để hệ số an toàn vốn đạt
hơn 8% vào năm 2010. Con số này được tính toán trên giả định tăng trưởng hàng năm
của dư nợ được duy trì liên tục ở mức 15% và các ngân hàng có khả năng nâng được 25%
(trong tổng số 75 nghìn tỷ đồng nói trên) bằng tăng trưởng lợi nhuận nội bộ/ lợi nhuận
giữ lại. Như vậy, các ngân hàng sẽ phải phát hành trái phiếu hoặc huy động vốn từ cổ
đông khoảng 3,5 tỷ USD.
70 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Vấn để của các ngân hàng TMCP cũng không kém phần nan giải. Trong tương lai, ACB
và Sacombank cũng phải tăng vốn ở mức đáng kể. Gần đây, ACB đã tăng vốn điều lệ của
mình từ 948,32 tỷ đồng lên 1,1 nghìn tỷ đồng. VIB cũng tăng vốn điều lệ từ 595 tỷ đồng
lên 711 tỷ đồng trong khi Eximbank cũng đã tăng lên 815 tỷ đồng. Các ngân hàng đều
huy động vốn chủ yếu từ các cổ đông hiện tại chiếm mức sở hữu cao nhất bên cạnh việc
thu hút thêm các nhà đầu tư mới. Theo ước tính của chúng tôi, năm ngân hàng TMCP
hàng đầu sẽ phải tăng 25 nghìn tỷ đồng (1,5 tỷ USD) từ nay đến năm 2010 để đảm bảo hệ
số an toàn vốn sẽ đạt hơn 8%.
71 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
“Văn hóa” cho vay định tính
“Nếu không thực sự lấy lợi nhuận làm cơ sở định hướng hoạt động của mình và
nếu không tăng cường công tác quản lý rủi ro tín dụng, các quyết định cho vay
sẽ tiếp tục bị ảnh hưởng bởi sự can thiệp của các tổ chức chính phủ và các quan
chức địa phương với những lý do vì mục đích xã hội hoặc phát triển” – Báo cáo
của Fitch Ratings về Hệ thống Ngân hàng Việt Nam, 3/2006
Theo dõi và kiểm tra các hoạt động cho vay của các ngân hàng TMQD khiến các công ty
kiểm toán nước ngoài sững sờ. Đương nhiên, các ngân hàng có thể giải thích rằng họ chỉ
làm những việc mà “trên” bảo. “Trên” ở đây có thể là NHNN, chính quyền các tỉnh
thành và khu vực, các doanh nghiệp thuộc sở hữu tập thể. Danh sách đó vẫn chưa kết
thúc. Sẽ rất ngạc nhiên nếu có bất kỳ khoản vay nào tới nơi mà không có ai đó ngoài
ngân hàng “bảo” làm như vậy.
Bất kỳ ngân hàng TMQD nào cũng có chi nhánh ở mọi tỉnh thành của Việt Nam và bất
kỳ chi nhánh nào cũng báo cáo về việc không chỉ bị kiểm soát bởi cơ quan trung ương mà
còn bởi chính quyền địa phương – những người có ý kiến quyết định đối với việc ai sẽ
ngồi ở những“cái ghế” cao nhất của các chi nhánh tỉnh thành. Mạng lưới chi nhánh này
còn bị chồng chéo bởi NHNN; các quan chức của NHNN tại các chi nhánh tỉnh thành
thường có mối quan hệ rất thân tình với chính quyền địa phương. Các ưu tiên và thông lệ
cho vay không được đặt ra ở phòng/ ban tín dụng mà bởi các quan chức địa phương kết
hợp với các quan chức của NHNN tại các tỉnh thành. Việc bổ nhiệm giám đốc các chi
nhánh tại các tỉnh thành của các ngân hàng quốc doanh phải được ban lãnh đạo địa
phương thông qua. Điều này tạo ra một thứ “trật tự không chính thức” và đặt lãnh đạo
của các chi nhánh trong lòng bộ máy chính trị tỉnh thành. Mặc dù sự can thiệp từ cấp
trung ương đã giảm dần trong một vài năm trở lại đây, biểu hiện là một vài ngân hàng đã
từ chối tài trợ các dự án lớn của các công ty nhà nước; tuy nhiên, điều đó không xảy ra
với sự can thiệp từ cấp tỉnh thành.
Thật ra là không thể đưa ra một con số cụ thể về tỷ lệ phần trăm các quyết định được đưa
ra theo các nguyện vọng mang tính chính trị. Quá nhiều quyết định như vậy. Tất cả
những gì chúng ta có thể nói là tỷ lệ phần trăm đó đang giảm dần. Vì nhiều công ty cổ
phần hóa và chuyển sang hoạt động một cách thương mại hơn nên những ràng buộc với
chính quyền địa phương cũng dần được nới lỏng; mối quan hệ với các ngân hàng, do đó,
cũng lành mạnh hơn và hướng tới lợi nhuận nhiều hơn. Bản thân các công ty cũng coi
quá trình cổ phần hóa là một cơ hội để rũ bỏ các khoản vay và bắt đầu lại từ đầu. Mặc dù
72 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
quá trình cổ phần hóa đó thực sự khiến các ngân hàng rất “đau đớn”, nhưng mối quan hệ
sau đó sẽ bớt ràng buộc với nhau về mặt tài chính hơn.
Công tác thẩm định tín dụng tại tất cả các ngân hàng đều phụ thuộc vào quy mô của
khoản vay. Nói chung, các khoản vay lớn thường được thẩm định bằng các phương pháp
hiện đại như phân tích dựa trên luồng tiền chiết giảm cũng như các phương pháp định
tính và định lượng khác nhằm hỗ trợ việc phân tích. Trong vòng 5 năm trở lại đây, chất
lượng của công tác thẩm định tín dụng đã được cải thiện rất nhiều do tiếp nhận và chọn
lọc được nhiều công nghệ và kiến thức của các tổ chức nước ngoài. Các khoản vay vừa
và nhỏ lại là một câu chuyện khác. Hiếm khi các ngân hàng thực hiện việc thẩm định đối
với các khoản vay này; việc ra quyết định lúc đó lại bị tác động nhiều hơn bởi sức mạnh
của mối quan hệ và quan điểm của các cán bộ tín dụng. Trên thực tế, ở mức độ này,
phương pháp luận còn nhiều yếu kém. Đương nhiên, một trong những lý do dẫn đến tình
trạng này là do không có đủ thông tin tín dụng như đã phân tích trên đây. Một trong
những vấn đề “tế nhị” khác nữa là thói quen nhận các khoản thù lao không chính thức
của khác hàng. Các khách hàng đi vay tiềm năng có thể coi việc mình trả tiền cho nhân
viên của ngân hàng chính là để hồ sơ vay vốn của mình được xử lý một cách nhanh
chóng. Qua các thông tin trên báo chí, khoản thù lao không chính thức này có thể dao
động từ 50.000 đến 100.000 đồng đối với các khoản vay nhỏ và nhiều hơn đối với các
khoản vay lớn.
Gần đây lại có thêm một vấn đề nữa là việc sử dụng cổ phiếu như là tài sản thế chấp cho
các khoản vay được sử dụng vào mục đích mua thêm cổ phiếu. Tính đến ngày 20/3, với
tốc độ phát triển và quy mô của thị trường hiện tại, tổng số 13 triệu cổ phiếu trị giá 752 tỷ
đồng đã được sử dụng làm tài sản thế chấp tại các ngân hàng. UBCKNN đã bắt đầu cảm
thấy lo lắng và gửi công văn cho NHNN yêu cầu phải giảm thiểu sử dụng nghiệp vụ này.
Một tài liệu rất khó hiểu là Công văn 99 đã được phát hành đúng lúc để yêu cầu các ngân
hàng phải điều chỉnh lại quy mô cũng như tốc độ tăng trưởng của nghiệp vụ này.
73 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Biểu đồ 61 – Đầu tư cho CNTT –
Ñaàu tö cao Nhieàu heä
cho CNTT thoáng öùng
duïng hôn
Thu nhaäp Nhieàu dòch vuï
töø phí cao ngaân haøng hôn
hôn
Đầu tư công nghệ thông tin (CNTT)
Như ACB đã chứng minh, CNTT tốt là một lợi thế cạnh tranh quan trọng trong lĩnh vực
ngân hàng Việt Nam. Nó cung cấp nền tảng cho việc đưa ra và quản lý các sản phẩm và
dịch vụ cho khách hàng. Đầu tư cho CNTT dường như là một cách để phân chia giữa
người thắng và kẻ thua, giúp ngân hàng có thể tính phí cao hơn và cung cấp các dịch vụ
tốt cho khách hàng của họ. Nhu cầu đầu tư CNTT để xây dựng hệ thống thanh toán nội
hàng, quản trị rủi ro và phần mềm ATM là rất lớn. Tuy nhiên, đầu tư cho CNTT tại hầu
hết các ngân hàng châu Á, bao gồm cả Việt Nam vẫn còn là một ẩn số. Các con số này
không được tiết lộ trong các báo cáo thường niên và thông tin thông thường rất vụn vặt.
Có thể coi việc đầu tư chỉ là một sự ủy quyền vì đầu tư cho CNTT chiếm một phần lớn
trong chi tiêu.
Dữ liệu từ các ngân hàng châu Âu dễ có hơn và chúng tôi nhận thấy những ngân hàng
này chi trung bình từ 10% - 30% chi phí hoạt động cho CNTT. Cũng không thể chứng
minh có mối quan hệ giữa chi phí cao hơn cho CNTT và hiệu quả hoạt động cao hơn vì
đầu tư cho CNTT làm gia tăng chi phí chung trong một giai đoạn ngắn trong khi lợi
nhuận chỉ thu lại được trong giai đoạn sau. Các ngân hàng châu Á như DBS, Kookmin,
và Bank of China chi khoảng từ 4.2% đến 17.7% chi phí hoạt động cho công nghệ thông
tin, tính ra trung bình là khoảng 11%.
Làm thế nào so sánh các ngân hàng Việt Nam? Một số ngân hàng lớn như Vietcombank
chi 6% thu nhập cho CNTT (khoảng 10% chi phí hoạt động) và đang có kế hoạch tăng tỷ
lệ đó. Sacombank gần đây đầu tư 4 triệu USD vào hệ thống thanh toán nội hàng. Tuy
nhiên các ngân hàng cổ phần nhỏ như Habubank với ngân sách khiêm tốn hơn chỉ chi
74 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
khoảng 2-3% tổng thu nhập, một tỷ lệ khó mà đủ để nâng cấp hệ thống của họ. Nói chung
chúng tôi tin rằng so với các ngân hàng châu Á, các ngân hàng Việt Nam chi phí thấp hơn
khoảng 30-40%. Khoảng cách này cần được rút ngắn lại nếu lĩnh vực ngân hàng Việt
Nam muốn cung cấp dịch vụ toàn diện cho khách hàng của họ.
Dĩ nhiên chi phí cho CNTT hiệu quả là một việc làm mang tính cân đối vì hầu hết các
ngân hàng hiện đại cần vận hành ít nhất 380 ứng dụng trên phần mềm của họ. Tuy nhiên
các ngân hàng vận hành quá nhiều ứng dụng trên platform của mình có xu hướng mất đi
tính hiệu quả. Trong thuật ngữ CNTT, đơn giản và dễ mới là tốt hơn. Việc đánh giá định
tính chi phí CNTT của một ngân hàng cá nhân rất khó thực hiện. Mặc dầu vậy vẫn có
những dấu hiệu cảnh báo; các hệ thống mang tính chuyên biệt cao và phức tạp mất rất
nhiều thời gian xây dựng thì gần như luôn luôn quá đắt tiền và kém hiệu quả hơn những
giải pháp đơn giản hơn mà chỉ cung cấp những giải pháp cơ bản.
Có ba mô hình chi tiêu trong việc đầu tư CNTT trong các ngân hàng Việt Nam. Các ngân
hàng nhỏ nhất tập trung vào việc nâng cấp cơ bản đối với hạ tầng cơ sở của mình và các
ngân hàng quốc doanh ở nhóm đầu tiếp tục dựa vào ngân sách hỗ trợ của nhà nước cho
phép họ thực hiện các dự án công nghệ thông tin ở phạm vi lớn hơn.
Ở nhóm giữa, các ngân hàng cổ phần năng động hơn có phương pháp đầu tư công nghệ
hiệu quả hơn mang lại sự phối hợp hài hoà giữa đầu tư cần thiết và các nguồn sẵn có.
Lỗ đen thông tin: Trường hợp của tổ chức đánh giá tín dụng độc lập
Một trong những trở ngại lớn nhất đối với một thị trường ngân hàng bán lẻ lành mạnh là
việc các ngân hàng không có được thông tin tín dụng kịp thời và chính xác. Vì không có
cách nào để kiểm tra quá trình tín dụng của khách hàng một cách dễ dàng nên các ngân
hàng phải bỏ ra hàng giờ và hàng đống tiền để kiểm tra các khách hàng đi vay tiềm năng.
Công việc này rất mất thời gian, dễ xảy ra sai sót đồng thời rất hạn chế số lượng khách
hàng một ngân hàng có thể cho vay. Nếu một công việc nào đó chỉ tính bằng phút ở nước
ngoài thì ở Việt Nam công việc đó phải tính bằng tháng. Thông thường trong trường hợp
như vậy tốt nhất là nói từ chối hoặc đưa ra những điều khoản không hấp dẫn chút nào cho
khoản vay đó. Ví dụ để xin mở một thẻ tín dụng ở Việt Nam, khách hàng phải nộp một
khoản ký quỹ có kỳ hạn cho ngân hàng tương đương với giá trị của hạn mức tín dụng của
khách hàng. Chính vì vậy sau 10 năm Việt Nam mới chỉ phát hành được 100.000 thẻ tín
dụng so với tổng số hơn 2 triệu thẻ nợ.
Vì không có một cơ sở dữ liệu tín dụng riêng nên các bộ phận tín dụng của ngân hàng
thường ngập đầu trong việc thu thập thông tin chính xác liên quan đến khách hàng đi vay,
từ khả năng thanh toán đến việc thẩm định giá trị tài sản. Việc quản lý rủi ro đúng đắn rất
khó trong các trường hợp này.
Việt Nam hiện đang có một hệ thống đăng ký thông tin tín dụng công khai gọi là CIC
(Trung tâm thông tin tín dụng) trực thuộc NHNN Việt Nam. Tuy nhiên trung tâm này chỉ
hạn chế trong việc cung cấp thông tin về các công ty và các khách hàng vay lớn. CIC
không có các nguồn thông tin về các doanh nghiệp vừa và nhỏ và các khoản vay tiêu
dùng cũng như các công ty bảo hiểm. Ông Trần Minh Tuấn, Phó thống đốc NHNN Việt
75 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Nam, đã phát biểu rằng chính vì sự phát triển nhanh chóng của tín dụng tiêu dùng mà
CIC với khả năng hiện tại của mình không thể đáp ứng kịp các yêu cầu của các tổ chức
tín dụng. Các chuyên gia hy vọng rằng đến năm 2010 số lượng khách hàng vay cá nhân
sẽ tăng vọt lên 25 triệu và CIC cũng chỉ ra rằng nó có thể tăng khối lượng thông tin khách
hàng lên khoảng 10 triệu tính đến thời điểm đó. Hiện tại, cứ 1000 khách hàng thì có 11
khách hàng có thông tin tín dụng được lưu giữ. Trong khi đó con số này ở Thái Lan là
184 trên 1000 người và ở Úc là hầu như mỗi người đều có thông tin lưu giữ.
Việc phát triển thị trường cho vay tiêu dùng phụ thuộc vào việc chấp nhận rộng rãi việc
cho vay tín chấp. Việc này ngược lại đòi hỏi một cơ quan thông tin tín dụng cá nhân cho
phép các ngân hàng kiểm tra độ tin cậy của các khách hàng của họ. Để tiết kiệm thời
gian, Công ty tài chính quốc tế (IFC) đã cho ra mắt một mô hình tín dụng cá nhân trong
đó các ngân hàng nội địa và ngân hàng nước ngoài sẽ làm việc với nhau với tư cách là đối
tượng hữu quan. IFC sẽ đóng vai trò là một cơ sở dữ liệu tập hợp thông tin tín dụng liên
quan đến các cá nhân và các doanh nghiệp nhỏ. Thông tin sẽ được thu thập từ các ngân
hàng thành viên và một mức phí sẽ được tính cho việc nhận thông tin từ các cơ quan liên
quan hay các cơ quan chính quyền địa phương. Những khách hàng tiềm năng của IFC sẽ
là các ngân hàng, các nhà cung cấp thẻ tín dụng, các công ty tài chính nội địa, các công ty
tín dụng bán lẻ, các công ty bảo hiểm, các công ty tiện ích và các công ty khác.
Một tổ chức thông tin tín dụng cá nhân sẽ bổ sung cho hệ thống đăng ký thông tin tín
dụng công khai của Việt Nam vì nó sẽ giúp duy trì và điều tra quá trình vay mượn của
một loạt khách hàng tiềm năng rộng lớn. Quá trình tín dụng cụ thể sẽ giúp các định chế
tài chính đánh giá rủi ro tốt hơn và quyết định mức lãi suất. Khách hàng sẽ hưởng lợi từ
việc này vì lãi suất trung bình tương ứng với mức độ rủi ro của các ngân hàng. Các khoản
cho vay có thể được cấp mà không cần hoặc cần ít tài sản thế chấp. Các ngân hàng sau đó
có thể quản lý các rủi ro một cách chuyên nghiệp và phát triển mảng nghiệp vụ tiêu dùng
nhanh hơn.
Nhu cầu này là rõ ràng và dường như là NHNN VN sẽ thành lập một tố chức thông tin tín
dụng cá nhân trong năm nay dưới sự đỡ đầu của CIC và sự giúp đỡ của IFC. Vấn đề nằm
ở chỗ nhiều chuyên gia cảm thấy rằng tổ chức này sẽ hoạt động tốt hơn với tư cách là một
đơn vị tư nhân không chịu sự kiểm soát của NHNN VN. Rõ ràng đó là mâu thuẫn tiềm
năng về mặt lợi ích. Các ngân hàng hơi ngập ngừng đối với bộ máy điều hành của bất kỳ
tổ chức tín dụng nào. Các ngân hàng lớn muốn có những quy định cụ thể liên quan đến hệ
thống biểu phí các ngân hàng phát hành cũng như những quy định nhằm kiểm soát người
sử dụng. Họ cũng muốn tổ chức đó chịu trách nhiệm quản lý chất lượng. Đó là một vấn
đề nổi bật vì tổ chức này cần nguồn lực rất lớn để kiểm tra thông tin đến từ các ngân hàng
thành viên.
Nói chung là chúng ta đang tiến dần tới việc thành lập một tổ chức thông tin tín dụng và
dù chúng ta có một tổ chức thông tin tín dụng độc lập hay một hình thức tổ chức nào đó
thuộc CIC hay không thì tình hình đối với chúng ta sẽ vẫn tốt hơn. Vì thế chúng ta nên
lên kế hoạch ngay trong năm nay.
76 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Luật phá sản
Ở Việt Nam, là doanh nghiệp nhà nước và không có khả năng hoàn trả các khoản nợ
đồng nghĩa với việc không phải đóng thuế. Việc cải cách thực sự chỉ có thể xảy ra khi các
doanh nghiệp nhà nước có vị trí pháp lý giống như các doanh nghiệp tư nhân. Nói cách
khác các công ty này phải phụ thuộc vào cùng một hệ thống luật, đặc biệt là luật phá sản.
Luật phá sản phải được thực thi khi các doanh nghiệp hoặc những người cho vay yêu cầu
toà án can thiệp. Toà án phải có quyền lực thực sự để thực thi quyền lực của mình bằng
cách tạm thời tiếp nhận việc sở hữu các doanh nghiệp không có khả năng trả nợ và hoặc
cho các doanh nghiệp đó thời gian để họ tìm các nguồn hoàn trả nợ hoặc đóng cửa các
doanh nghiệp đó.
Hiện tại các doanh nghiệp nhà nước vẫn tiếp tục hoạt động phớt lờ các khoản nợ không
thanh toán đang chồng chất cho các doanh nghiệp khác và các ngân hàng. Tệ hơn nữa
trong nhiều trường hợp các doanh nghiệp này còn được cấp thêm các khoản vay ngân
hàng để thanh toán các khoản nợ cũ. Vì vậy trong quá khứ nguồn vốn của các ngân hàng
quốc doanh bị suy giảm trầm trọng khiến các ngân hàng chỉ có thể cấp cho khách hàng
các khoản cho vay ngắn hạn. Vì tình hình vốn của các ngân hàng được cải thiện nên các
ngân hàng tất nhiên rất miễn cưỡng lặp lại kinh nghiệm đó.
Luật phá sản hiện tại của Việt Nam không hề có lợi cho những nguời cho vay. Mục tiêu
chính của nó là bảo vệ và cứu các doanh nghiệp đặc biệt là các doanh nghiệp nhà nước
đang lâm vào tình trạng khó khăn. Ví dụ, ở Tp. HCM, 7 năm sau khi luật phá sản có hiệu
lực đã có 21 đơn xin phá sản và 11 đơn trong số đó đã được chấp nhận vì chúng đáp ứng
mọi yêu cầu. Toà án đã ban hành 3 phương pháp giải quyết nhưng không có giải pháp
nào được chấp nhận.
Cải thiện công tác quản lý trong ngành ngân hàng
Tính độc lập trong quản lý là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong việc cải cách
các ngân hàng quốc doanh nhưng không kém phần quan trọng là một thay đổi tức thời sự
hiệu quả của các ngân hàng quốc doanh . Vai trò của ngân hàng TW trong việc chấp
thuận và chỉ định các trưởng phòng trong khu vực quốc doanh cũng như việc can thiệp
của các chi nhánh của ngân hàng TW trong các quyết định cho vay là những thói quen
nên sớm chấm dứt . Một khi mối quan hệ nhập nhằng giữa NHNN VN và khu vực quốc
doanh được thay thế bằng nguyên tắc của thương trường chúng tôi tin rằng việc quản lý
doanh nghiệp trong ngành ngân hàng sẽ cải thiện một cách đáng kể.
Có hai vấn đề khác liên quan đến việc quản lý: một là việc giảm bớt chi phí hoạt động và
hai là áp dụng những tiêu chuẩn quốc tế và tiêu chí minh bạch. Lợi nhuận của các ngân
hàng trong thời gian qua khá thấp do việc phụ thuộc vào nghiệp vụ cho vay có biên thấp
và tỉ lệ phần trăm cao của các khoản nợ ngoài thương mại trước đây. Khi trả lời với các
cổ đông, các ngân hàng sẽ phải tập trung nhiều hơn vào tính sinh lãi và mở rộng dòng sản
phẩm để gia tăng biên. Cùng lúc đó việc áp dụng các tiêu chuẩn Basel 2 và việc chuyển
77 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
giao công nghệ từ các đối tác chiến lược trong tương lai sẽ cho phép các ngân hàng Việt
Nam cải thiện thủ tục hành chính khi các ngân hàng áp dụng ngày càng nhiều các tiêu
chuẩn quốc tế cho công tác báo cáo và kế toán.
Thị trường thứ cấp cho việc xóa các khoản nợ xấu
Việt Nam chưa phát triển được một cơ chế thị trường hiệu quả để giải quyết các khoản nợ
xấu làm trì trệ hệ thống ngân hàng. Ngược trở lại năm 2000, chính phủ ban hành quy định
cho phép các ngân hàng thương mại thành lập một hình thức gọi là các Công ty Quản lý
Tài sản (AMC) nhằm hỗ trợ việc thu thập và giải quyết các khoản nợ xấu dài hạn. Các
ngân hàng quốc doanh đã thực hiện việc thành lập AMC riêng của họ bằng cách mỗi
ngân hàng bỏ vào vốn thêm 30 tỉ đồng, một khoản tiền nhỏ. Không ngạc nhiên chút nào
khi đến nay vẫn chưa có giao dịch nào diễn ra.
Đến nay có khoảng 10 ngân hàng thương mại bắt chước cách làm như vậy bằng cách
thành lập AMC của riêng mình. Ý tưởng này nhằm chuyển các khoản nợ khó đòi từ ngân
hàng mẹ và nhằm giúp cho AMC quản lý tài sản thế chấp cho đến khi tài sản đó được bán
hay thanh lý. Vấn đề nằm ở chỗ hiện nay không có thị trường thứ cấp để buôn bán các tài
sản này và hầu như không có giao dịch nào thực sự diễn ra trước đây. Một vấn đề khác là
các ngân hàng không có nguồn vốn để xoá nợ để có thể loại bỏ chúng trong thị trường
thứ cấp.
Ngoài ra bản thân chính phủ đã thành lập Công ty giao dịch tài sản có và tài sản nợ
(DATC) vào tháng 6 năm 2003 trực thuộc Bộ tài chính với mức vốn pháp định là 2 nghìn
tỷ đồng (tương đương 130 triệu USD) với nhiệm vụ giúp các doanh nghiệp nhà nước xoá
được các khoản nợ xấu và các tài sản không sinh lời. DATC bắt đầu hoạt động vào năm
2004 nhằm giải quyết các khoản nợ xấu của 20 doanh nghiệp do chính phủ chỉ ra. Ngạc
nhiên là DATC mua/nhận các tài sản này/các khoản nợ xấu này từ chính các doanh
nghiệp nhà nước chứ không phải từ các ngân hàng. Gần đây DATC đã thiết lập trung tâm
giao dịch và tư vấn chuyên kinh doanh các khoản nợ và tài sản không sinh lời nhằm nỗ
lực giữ cho mọi thứ hoạt động trôi chảy. DATC cũng đã ký một thoả thuận hợp tác với
ngân hàng BIDV nhằm tạo ra một cơ cấu tổ chức cho thị trường giao dịch tài sản. Đến
nay mọi thứ đã có một khởi đầu chậm. Một vấn đề là DATC có trách nhiệm đôi, một là
trách nhiệm mang tính xã hội là giúp các doanh nghiệp nhà nước xoá các khoản nợ xấu
và trách nhiệm nữa là kiếm lời thông qua quy trình này. Đây rõ ràng là một sự mâu thuẫn
về lợi ích.Tính đến thời điểm này cả mô hình công ty AMC lẫn mô hình DATC đều cho
thấy một điểm rất rõ ràng: nếu không có một thị trường thứ cấp cho các khoản nợ xấu thì
các mô hình này cũng không có tác dụng gì nhiều trong việc giải quyết vấn đề các khoản
nợ khó đòi. Thị trường đó đòi hỏi một cơ cấu tổ chức rõ ràng với một nền tảng pháp lý
cho việc phục hồi giá trị của tài sản thế chấp cũng như cho việc tham gia của các tổ chức
nước ngoài có kinh nghiệm trong việc mua bán và xoá bỏ các khoản nợ. Việc thiếu nhân
sự được đào tạo và việc thiếu kinh nghiệm trong việc đóng gói và định giá các gói nợ
cũng là những nhân tố cản trở quá trình này.
78 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bộ Tài chính với mong muốn đi theo quan điểm của các doanh nghiệp nhà nước đang
phải nỗ lực hết sức để đương đầu với các khoản nợ khó đòi của các ngân hàng. DATC sẽ
hoạt động hiệu quả hơn nhiều nếu nó làm việc trực tiếp với các ngân hàng, những người
sở hữu các khoản nợ (và có thể đưa ra yêu cầu đối với các tài sản liên quan) hơn là nhận
lấy khoản nợ từ các doanh nghiệp nhà nước.
Tất cả vòng xoay này đều xoay quanh một điểm: Ai là người gánh chịu thiệt hại? Hiện tại
chỉ chính phủ có các nguồn lực để giải quyết vấn đề này. Đã phải tái đầu tư 670 triệu
USD vốn cho các ngân hàng quốc doanh vào năm 2004, chính phủ không thích thú gì khi
phải thừa nhận rằng họ sẽ phải làm điều đó một lần nữa. Tuy nhiên NHNN VN đã đưa ra
một nghị định đề nghị vào năm tới chính phủ sẽ chi thêm 12 đến 13 nghìn tỉ (750 – 810
triệu USD) trước khi các ngân hàng như Incombank, BIDV và MHB được cổ phần hoá.
CƠ HỘI PHÁT TRIỂN MỚI
Biểu đồ 62 – Sự phát triển của tầng lớp trung lưu ở các đô thị loại A và B ở VN
Dịch vụ ngân hàng bán lẻ và thị trường cho các doanh nghiệp vừa và
nhỏ (SME)
Dịch vụ ngân hàng bán lẻ ở Việt Nam khá giống một đứa bé mới sinh. Chỉ một phần nhỏ
trong tổng dân số 83 triệu dân của đất nước đang sử dụng các dịch vụ ngân hàng hiện đại.
Số lượng các tài khoản ngân hàng cá nhân vẫn chỉ ở con số 5 triệu và cũng mới chỉ có 2
triệu thẻ ATM được phát hành. Tỉ lệ giữa thanh toán bằng tiền mặt và chuyển khoản qua
ngân hàng là 22.8%, một tỉ lệ còn khá cao.
Dịch vụ ngân hàng bán lẻ nói trên là tương lai ngành ngân hàng Việt Nam. Mức sinh lời
và phát triển của hầu hết các ngân hàng Việt Nam phụ thuộc vào mức độ thành công của
các ngân hàng trong việc xâm nhập vào thị trường cho vay tiêu dùng và cho vay các
SME.
79 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Biểu đồ 63 – Mức độ xâm nhập của các dịch vụ ngân hàng tại các đô thị VN
Trong bối cảnh phát triển của tầng lớp trung lưu và số lượng các SME ở Việt Nam thì
tiềm năng cho thị trường này là
không còn nghi ngờ gì nữa. Các ngân hàng như ngân hàng Vietcombank, Sacombank và
ACB là những ngân hàng đã tập trung vào hai đối tượng này và đã có biên lãi cao hơn
mức trung bình và suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu cũng rất cao. Tuy nhiên việc thực
hiện loại dịch vụ này đòi hỏi sự đầu tư vốn khá lớn vào hệ thống các chi nhánh và công
nghệ thông tin nhằm tạo ra cơ sở vật chất cần thiết để hỗ trợ cho dịch vụ ngân hàng bán
lẻ. Việc phân phối kém cộng với việc thông tin về khách hàng bị hạn chế chính là những
rào cản cho việc đến được với hai đối tượng khách hàng này. Nói cách khác chi phí vốn
cao và chi phí cố định theo đó cũng cao. Chi phí cho việc điều hành liên quan đến việc
cấp hàng nghìn khoản vay cá nhân nhỏ làm nhụt chí một số ngân hàng. Tiết kiệm qui mô
chính là chìa khoá.
Một số ngân hàng nhà nước mà chúng tôi đã tiếp xúc cho chúng tôi biết họ rất ít quan
tâm đến dịch vụ ngân hàng bán lẻ hoặc cho vay các SME. Đây là một chiến lược có thể
thực hiện được đối với ngân hàng công nghiệp hàng đầu của Việt Nam vì việc cho vay
các dự án cơ sở hạ tầng hoặc các doanh nghiệp có quy mô lớn sẽ mang lại rất nhiều tiền.
Tuy nhiên, do bản chất hàng hoá của loại cho vay này cũng như lượng vốn kếch xù đòi
hỏi mà nó không phải là một chiến lược có thể thực hiện được bởi các ngân hàng Việt
Nam. Và các biên vẫn thấp và ngày càng giảm do các doanh nghiệp lớn quay sang thị
trường hối phiếu. Đối với các ngân hàng khôn ngoan, thì hoặc là chuyển sang dịch vụ bán
lẻ hoặc sẽ thất bại.
80 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
81 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Thị trường cho vay tiêu dùng
Theo nghiên cứu thị trường số lượng tầng lớp trung lưu ở các đô thị loại A và B (những
người có thu nhập hàng tháng hơn 500 USD sống ở 6 thành phố lớn) đã tăng từ 9% lên
34% dân số từ năm 2000. Như vậy trong tổng số khoảng 23 triệu (29% dân số) người
sống ở các đô thị thì có khoảng 8.1 triệu đã tạo thành một nhóm tầng lớp trung lưu. Tóm
lại cả nước có khoảng 5 triệu tài khoản ngân hàng. Số dư còn lại thuộc về những người
sống ở các thành phố nhỏ hoặc bộ phận dân cư nông thôn.
Tập trung vào bộ phận dân cư ở các đô thị, chúng tôi đã xây dựng một mô hình tiêu dùng
tại các đô thị để đánh giá sự phát triển của thị trường ngân hàng bán lẻ tại các đô thị lớn.
Sử dụng mô hình phát triến dân số từ Uỷ ban dân số châu Á và mức độ xâm nhập của
các dịch vụ ngân hàng đã được biết đến chúng tôi làm một số dự đoán đến năm 2020.
Chúng tôi tin rằng mỗi năm mức độ xâm nhập đối với các tài khoản ngân hàng sẽ tăng
khoảng 400 điểm sàn và đối với các loại hình thẻ tín dụng sẽ 300 điểm sàn. Điều này cho
chúng tôi một mức phát triển hiện tại khoảng 33% đối với chủ tài khoản mới là cư dân
các thành phố và khoảng 31% đối với thẻ tín dụng. Mô hình này khá là bảo thủ và mức
độ xâm nhập có thể thực tế trải rộng hơn nhiều nhung tại thời điểm hiện tại chúng tôi coi
đó là sự phát triển nhanh theo chiều dài .
Sự phát triển nhanh do một số lý do. Dân số tại các đô thị tăng khoảng 800.000 người
(1%) một năm. Tỉ trọng của tầng lớp trung lưu tại các đô thị loại A và B so với tổng dân
số thành phố cũng gia tăng trung bình 300 điểm sàn/năm.
Tôi hy vọng rằng con số này khắc hoạ được thị trường bán lẻ mới. Dĩ nhiên không phải
tất cả các ngân hàng tập trung vào thị trường này. Thậm chí trong số các ngân hàng tập
trung vào thị trường này thì một số đã áp dụng một chiến lược thích hợp tập trung vào
một sản phẩm ví dụ cho vay mua xe hơi.
Các sản phẩm ngân hàng tiêu dùng có thể xếp vào 5 nhóm:
1. Cho vay cá nhân – cho vay mua xe hơi, cho vay sửa nhà, cho vay thành lập công
ty nhỏ
2. Thẻ tín dụng/debit
3. Các sản phẩm khác như bảo hiểm hay chứng khoán bất động sản
4. Các sản phẩm đầu tư - đầu tư chứng khoán
5. Thế chấp
(1) Các khoản vay cá nhân
Các khoản vay cá nhân là một hình thức mới trong nghiệp vụ ngân hàng Việt Nam. Trên
lý thuyết bất cứ ai cũng có thể mượn tiền để mua nhà, xe hơi, xe máy hoặc sửa nhà miễn
là họ có thể đáp ứng các yêu cầu thế chấp khắt khe của ngân hàng. NHNN VN gần đây
đã ban hành một quy định mới cho phép các ngân hàng thương mại cung cấp các khoản
cho vay không bảo đảm cho nhân viên của các công ty hay tổ chức nhà nuớc. Đó là một
82 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
sự khởi đầu nhưng nó không tốt cho nhân viên trong khu vực tư nhân, những người tạo
nên phần lớn tầng lớp trung lưu tại các đô thị loại A và B.
Luôn là người đi đầu, ACB đã giới thiệu một chương trình cho vay không bảo đảm với
tổng giá trị là 200 tỉ đồng (12.5 triệu USD) cho tổng số 11.000 khách hàng. Hạn mức cho
vay được nâng từ 100 triệu đồng (6.250 USD) lên 200 triệu đồng (12.500 USD). Ngân
hàng Quốc tế (VIB) tại Việt Nam cũng cho nhân viên nhà nước có thu nhập hàng tháng là
6 triệu đồng (380USD) vay 150 triệu đồng (9.335 USD) mà không đòi hỏi thế chấp.
Nhưng cũng có những ngoại lệ.
Phần lớn các khoản cho vay cá nhân là các khoản cho vay trung hạn hoặc dài hạn có bảo
đảm. Tính đến nay thậm chí dù cho có vật thế chấp thì cũng rất khó xin một khoản cho
vay cá nhân hơn 10 triệu đồng. Hiện nay các ngân hàng sẵn lòng cấp các khoản cho vay
cá nhân hơn 30 – 50 triệu đồng. Ngân hàng nhà đồng bằng sông Cửu Long (MHB) đã gia
tăng mức trần cho vay cá nhân lên 50 triệu đồng (trả trong vòng 36 tháng). Vietcombank
cũng sẵn lòng cho vay 50 triệu đồng trong vòng 5 năm. Hầu hết các khoản cho vay này
có thể có trong vòng 3 đến 7 ngày.
Một số ngân hàng như EAB và Eximbank nhắm đến đối tượng khách hàng là nhân viên
của các khách hàng doanh nghiệp hiện tại làm khách hàng tiềm năng. Các ngân hàng
khác như ACB và Vietcombank nhắm đến đối tượng là chủ thẻ Visa hoặc Mastercard.
Các ngân hàng nước ngòai như HSBC cũng sẽ cung cấp cho khách hàng các khoản vay
bảo đảm có giá trị lên đến 40 – 200 triệu đồng trong vòng 1 đến 3 năm.
Nhìn chung do hạn chế trong lịch sử tín dụng, thị truờng này còn đang trong giai đoạn
phôi thai. Tiềm năng cho thị trường không bảo đảm và bảo đảm là rất lớn. Sự phát triển
của thị trường bán lẻ có liên hệ mật thiết với sự phát triển số lượng tài khoản và sự dịch
chuyển sang việc thanh toán thanh toán bằng chuyển khoản ngân hàng thay vì bằng tiền
mặt.
(2) Thẻ tín dụng, thẻ debit và thẻ ATM
Kỷ nguyên của thẻ ATM, thẻ tín dụng và hình thức thanh toán điện tử đang tiến dần vào Việt
Nam. Đến bây giờ các ngân mới chỉ phát hành được 2.1 triệu thẻ debit và thẻ tín dụng và lắp
đặt được 1.200 máy ATM trên toàn quốc nhưng tốc độ phát triển rất ấn tượng. Lợi nhuận từ
các giao dịch qua thẻ ngân hàng phát hành bởi 17 ngân hàng thương mại Việt Nam tăng lên
300% vào năm 2005. Năm ngoái thêm 500 máy ATM được lắp đặt trên toàn quốc và trong số
đó 125 máy được lắp ở khu vực Tp. HCM.
Thiếu phân phối là cản trở lớn nhất. Chỉ 10.000 đại lý chấp nhận thanh toán bằng thẻ tập
trung ở các thành phố lớn như Hà Nội, Tp. HCM và các địa điểm du lịch chính. 15 ngân hàng
được phép phát hành thẻ thanh toán và khoảng 80% số thẻ được phát hành đến từ các ngân
hàng trong nước.
Có 3 mạng lưới thẻ/máy ATM liên thông với nhau, mạng của Vietcombank, VNBC và
BankNet. Vietcombank liên thông với 17 ngân hàng khác nhau tạo thành mạng dịch vụ 24h.
VNBC là một hệ thống máy ATM được thành lập bởi Ngân hàng Đông Á (EAB),
83 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Sacombank và ANZ vào tháng 1 năm 2005. Hệ thống liên thông VNBC đang được mở rộng
để bao gồm thêm 2 ngân hàng nước ngoài là ChinaUnionPay và United Overseas Bank của
Singapore. BankNet là hệ thống trao đổi vốn quốc gia do BIDV điều hành. Khó khăn chủ yếu
nằm ở chỗ cả 3 hệ thống này không kiên thông với nhau. Đây là một vấn đề đặc trưng của
các nước đang phát triển nhưng một hệ thống sử dụng trên toàn quốc sẽ là một bước đột phá
lớn. Chúng tôi mong rằng Vietcombank sẽ làm được điều này.
Thẻ Unicard của VNBC được chấp nhận bởi 300 máy ATM và 1.000 địa điểm trên toàn
quốc. Khách hàng có thể sử dụng thẻ Unicard để thực hiện nhiều giao dịch ngân hàng như rút
tiền, chuyển khoản và thanh toán bằng ATM. VNBC đã phát hành hơn 500.000 thẻ tín dụng
và thẻ debit. Mạng lưới của nó được kết nối với China Unionpay cho phép khách hàng sử
dụng thẻ của họ tại nhiều địa điểm hơn ở Trung Quốc, Hong Kong và Macao.
Vietcombank (VCB), ACB và EXIMBANK đều có phát hành thẻ thanh toán quốc tế và từ
năm 1996 đã phát hành được 125.000 thẻ. Trong số này, các ngân hàng thành viên Visa
chiếm nhiều nhất với 62.000 thẻ tính đến cuối năm ngoái tương đương với mức tăng trưởng
hàng năm là 67%. Các loại thẻ quốc tế khác như MasterCard, American Express và Maestro
cũng phát triển nhanh. VCB hiện tại là đơn vị duy nhất được phép phát hành thẻ MasterCard,
Visa và American Express ở Việt Nam với mạng lưới khách hàng hơn 50.000. VCB cũng là
ngân hàng chấp nhận các loại thẻ MasterCard, Visa, American Express, JCB và Diner’s Club
với 5.000 điểm chấp nhận thẻ (POS) và 400 máy ATM trên toàn quốc.
Tháng trước Visa đã được NHNN VN cho phép mở văn phòng đại diện đầu tiên tại Việt Nam
và tổ chức này hy vọng đến năm 2010 số thẻ Visa phát hành trên cả nước sẽ đạt đến con số
500.000. Tuy nhiên 89% trong tổng số các giao dịch ngân hàng qua thẻ Visa tại Việt Nam
vẫn được thực hiện bởi người nước ngoài chủ yếu ở Tp. HCM và Hà Nội. Trong năm 2004
các giao dịch mua bán sỉ và rút tiền mặt thực hiện bởi các chủ thẻ nội địa chỉ đạt được 72
triệu USD, một con số khá nhỏ so với trị giá 237 triệu USD của các giao dịch mua bán và rút
tiền mặt của du khách quốc tế.
Giả mạo thẻ tín dụng là một vấn đề hiện hữu ở Việt Nam. Các số liệu thống kê của Visa
Asia Pacific cho thấy mức độ giả mạo thẻ VISA ở Việt Nam xấp xỉ 0,15%. Tỷ lệ trung bình
của thế giới là khoảng 0,06%. Đặc biệt, thẻ từ tính lại rất dễ bị làm giả và lợi dụng. Và do các
ngân hàng chỉ cập nhật các giao dịch sử dụng thẻ tín dụng vài tuần một lần nên cơ hội của
việc sử dụng loại thẻ này lớn hơn so với các loại thẻ rút tiền hay thẻ ATM vốn được cập nhật
thường xuyên mỗi ngày. Tín nhiệm của ngân hàng trong các trường hợp này vẫn chưa rõ
ràng song cho đến nay các trường hợp bồi thường rất ít xảy ra. Đây rõ ràng là trường hợp mà
trong đó người sử dụng thẻ nên rất cẩn trọng.
Thị trường cho vay mua nhà
Và, dĩ nhiên thị trường cho vay mua nhà thực sự tồn tại. Ngày càng có nhiều người thuộc
tầng lớp trung lưu trên thích sở hữu nhà cửa hơn. Bức tranh nhân khẩu học lai càng được
phóng to bởi con số 57% dân số ở độ tuổi dưới 30. Những người trẻ tuổi muốn tách ly khỏi
gia đình và mua nhà ở riêng. Quan niệm này khiến cho giới trẻ muốn tách ly khỏi bố mẹ và
84 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
điều này lại càng được khuyến khích khi họ được hệ thống luật pháp cứng rắn ủng hộ. Một
khung luật pháp đã được đặt ra để giúp phát triển thị trường cho vay mua nhà.
Một vấn đề nảy sinh đó là với giá cả bất động sản tăng vọt như hiện nay thì việc mua nhà với
giá phải chăng là hết sức khó khăn. Vì thế, cho vay mua nhà trở thành một điều không thể
thiếu đối với các cặp vợ chồng trẻ có xuất phát điểm thấp. Thị trường cho vay mua nhà phát
triển đồng thời với sự bùng nổ của thị trường quản lý đô thị đã cung cấp nhà ở với giá phải
chăng phù hợp với thu nhập của nhiều người thuộc tầng lớp trên trung lưu.
Thị trường cho vay mua nhà khá mới mẻ ở Việt Nam và hiện chỉ chiếm từ 10% đến 15% thị
trường tài trợ mua nhà của cả nước. Cho đến nay, các ngân hàng đã cho vay mua nhà khoảng
1,2 triệu USD, chiếm khoảng 12,7% tổng mức cho vay của họ. Hầu hết các giao dịch mua
bán này được tài trợ không chính thức thông qua các mạng lưới gia đình (hoặc bạn bè),
những người thường được ứng trước tiền mà không bị tính lãi suất. Tuy nhiên, lĩnh vực tài
chính chuyên nghiệp lại thâu tóm thị trường chung mạnh mẽ hơn nhờ vào sự hợp tác giữa
những nhà phát triển với các định chế tài chính.
Giá cả của các căn hộ ở những khu đô thị chính ở Việt Nam là khác nhau, từ USD 320 đến
USD 2.500/m2 . Sự kém phát triển của thị trường cho vay mua nhà là trở ngại lớn nhất đối
với thị trường nhà ở. Khi các khoản nợ được gia hạn đến 15 năm hoặc hơn thì nhu cầu nhà ở
sẽ bùng nổ. Những khoản cho vay mua nhà tiêu biểu có thể trị giá lên đến 70% giá trị nhà ở
và có thời gian kéo dài từ 7 đến 10 năm với mức lãi suất khoảng 12%. Một vài ngân hàng
đang thử tiếp thị thời hạn lâu hơn- đây là một tin vui cho nhu cầu về bất động sản. Hầu hết
các gia đình chỉ có khả năng chi 30% thu nhập của mình cho nhà ở. Đây là mức có thể chấp
nhận được.
Thông thường một ngân hàng sẽ chỉ cho vay khoảng 70% giá trị của căn nhà với thời gian trả
lãi trong vòng 10 năm. Hiện nay, lãi suất ở vào khoảng 12%. Với một thời gian trả tiền ngắn
như vậy thì việc trả tiền hàng tháng với mức lãi suất cao sẽ là một sự kiềm hãm đối với thị
trường cho vay mua nhà. Giống như ở một số nơi khác ở Châu Á, các ngân hàng tỏ ra rất
chậm trong việc tiếp cận các thị trường cho vay cá nhân hoặc tiêu dùng.
(Hiện nay điều này đang thay đổi. Sacom Real Estate, một bộ phận của Sacombank, đã bắt
đầu thử nghiệm chương trình cho vay mua nhà với thời hạn 20 năm. Vietcombank và
Techcombank đã tăng hạn cho vay lên 15 năm. ACB cũng đang cố gắng bắt kịp xu hướng
này với thời gian cho vay là 10 năm.
Ở trang sau chúng tôi sẽ đưa ra một mô hình về nhu cầu trong thị trường cho vay mua nhà ở
Việt Nam. Như chúng ta thấy, thời hạn vay lâu hơn sẽ là nhân tố quyết định trong việc tăng
cầu bởi số tiền trả sẽ ở mức dễ chấp nhận hơn. Đối với một khoản vay nhà trị giá 13.440
USD, nếu thời gian trả tiền tăng từ 10 lên 15 năm thì số tiền phải trả hàng tháng sẽ giảm
khoảng 15%. Như vậy, theo mô hình này thì số tiền phải trả hàng tháng tối thiểu là từ 263
USD đến 228 USD trong năm đầu tiên. Khi giá dịch vụ giảm xuống còn 200 USD thì việc
mua nhà trở nên khả thi hơn đối với nhiều người thuộc tầng lớp kinh tế xã hội nhóm B. Các
chủ ngân hàng tỏ ra rất ưa chuộng công thức này.)
85 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Biểu đồ 67: Mô hình tập hợp nhu cầu về cho vay tiêu dùng của các đô thị Việt Nam
86 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Thanh toán điện tử
Thanh toán điện tử cũng đang dần được triển khai tại Việt Nam, nơi mà trước đây chủ yếu sử
dụng phương thức thanh toán bằng tiền mặt. Thanh toán bằng tiền mặt ở Việt Nam giảm từ
24% năm 2004 xuống còn 21% tổng giá trị giao dịch tài chính năm 2005. Ngân Hàng Nhà
Nước Việt Nam (SBV) và các cơ quan thuế đều rất phấn khởi về điều này. Thật ra, SBV đã
hoàn chỉnh dự thảo Nghị định về hệ thống thanh toán điện tử và phi tiền mặt, bao gồm cả séc
và các hệ thống lưu thông hối phiếu. Càng ít thanh toán bằng tiền mặt thì tình trạng trốn thuế,
tham nhũng và rửa tiền sẽ càng giảm, đồng thời phí in tiền cũng sẽ thấp hơn. Tỷ lệ thanh toán
bằng tiền mặt trong năm ngoái giảm xuống là kết quả của sự gia tăng đáng kể các giao dịch
thanh toán của ngân hàng, đặc biệt là các giao dịch bằng thẻ thanh toán.
Để hạn chế thanh toán tiền mặt, Việt Nam cần khuyến khích các hình thức thanh toán qua tài
khoản đối với các hóa đơn dịch vụ truyền hình cáp, internet. Thanh toán tiền mặt sẽ tiếp tục
được áp dụng chủ yếu trong các giao dịch thường nhật ở Việt Nam, trong khi chỉ có những
siêu thị lớn và khách sạn sử dụng hệ thống thanh toán point of sale (PoS). Năm ngoái,
khoảng 2.450 máy đọc thẻ PoS đã được lắp đặt.
Do thanh toán bằng tiền mặt không thể thống trị mãi mãi nên cuối cùng thì nhiều người tiêu
dùng vẫn sẽ chọn mở tài khoản trong ngân hàng bởi họ ngày càng thấy rõ sự tiện ích của việc
thanh toán các hóa đơn bằng cách ghi nợ trực tiếp.
Môi trường kinh doanh hiện tại
Thị trường cho vay
Thị trường tín dụng đã tiến được một bước khá dài nhưng vẫn còn kém phát triển so với các
nước Châu Á khác. Vào năm 1990, tỷ lệ tín dụng chỉ chiếm khoảng 4,7% GDP. Tỷ lệ này đã
tăng lên 44,8% năm 2002, 52% năm 2003 và hơn 60% năm 2005. Trong vòng 5 năm qua,
cho vay tín dụng đã tăng trưởng với tỷ lệ trung bình hàng năm đạt 25%. Trong khi các nhà
kinh tế tin rằng mối quan hệ giữa tăng trưởng tín dụng và tăng trưởng GDP có tỷ lệ là 2:1 thì
tỷ lệ này lại không hẳn được áp dụng ở một nước đang phát triển nơi mà tỷ lệ tín dụng/GDP
có xu hướng thấp. Hiện tại, các ngân hàng thương mại thường cho vay khoảng 60% giá trị
tiền gửi và năm nay tỷ lệ cho vay có xu hướng giảm so với mức tăng của tiền gửi.
Đến cuối tháng 6, các ngân hàng tại TP. HCM đã nhận tiền gửi với giá trị lên đến 227 nghìn
tỷ VNĐ (tương đương 14,2 tỷ USD), tăng hơn 20% tính đến thời điểm này năm nay. So với
cùng kỳ, tổng các khoản cho vay chỉ tăng khoảng 9,2% với trị giá 192 nghìn tỷ (12 tỷ USD).
Trên bình diện cả nước thì trong 6 tháng đầu năm, trị giá tiền gửi chỉ tăng khoảng 30% trong
khi mức tiền cho vay lại tăng rất chậm, chỉ khoảng 15%.
Ở nhiều ngân hàng tư nhân, lãi suất tiền gửi bằng Đồng Việt Nam lại đang dao động ở mức 9
đến 9,5%. Lãi suất cho vay hiện tại đối với các khoản nợ bằng tiền đồng Việt Nam là từ 10
đến 14%, làm nản lòng người vay. Nếu thị trường tín dụng có mức tăng từ 20 đến 25% theo
dự báo chỉ tiêu năm nay thì các ngân hàng sẽ phải xúc tiến tìm kiếm những đối tượng cho
vay mới, có lẽ là trên thị trường bán lẻ. Khu vực tập đoàn công ty có vẻ như đã đạt đến mức
cao nhất khả năng của mình trong việc mở rộng tín dụng với lãi suất cao như hiện nay.
87 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Một lý do khác của lập trường thận trọng khi cho vay là sự mất cân đối giữa các khoản tiền
gửi ngắn hạn và các khoản cho vay trung/dài hạn. Các khoản cho vay trung và dài hạn hiện
nay chiếm khoảng 42% tổng giá trị các khoản vay. Vấn đề ở chỗ khoảng 50% tiền gửi ngắn
hạn đang được dùng để cho vay các khoản nợ trung và dài hạn. Sự mất cân đối này đã tồn tại
rất lâu và có vẻ rất đáng ngại. Tuy nhiên, một khi thị trường trái phiếu công ty cất cánh thì
các ngân hàng nên trong tư thế sẵn sàng để có thể cung cấp các khoản vay dài hạn và giảm
thiểu sự phụ thuộc này.
Tài trợ cho các dự án dài hạn
Một ví dụ rất hay về việc tài trợ cho các dự án từ trung đến dài hạn được lấy từ trường hợp
của các Ngân Hàng Thương Mại Nhà Nước, đó là một thỏa thuận gần đây được ký kết giữa
họ với Tổng Công ty Điện Lực Việt nam (EVN). Dự án hợp vốn này sẽ cung cấp một dòng
tín dụng trị giá 2,7 tỷ USD cho EVN trong vòng 4 năm tới với lãi suất được neo theo mức lãi
suất tiền gửi trung bình trong 12 tháng và một mức phí là 3%. Các loại dự án như thế đang
ngày càng trở nên phổ biến khi Chính phủ và các công ty nhà nước lớn đang cố gắng khai
thác các ngân hàng tư nhân để vay các khoản đồng tài trợ đầu tư vào cơ sở hạ tầng.
Khi thị trường trái phiếu công ty phát triển, thay vào đó, các công ty sẽ có sự lựa chọn về
việc huy động vốn ở thị trường này, nhưng người thu mua chính vẫn là các ngân hàng và
công ty bảo hiểm.
Các khoản vay bất động sản - một điều nên thận trọng
Theo các con số thống kê gần đây của VietnamNet, các ngân hàng thương mại có dư nợ lên
đến khoảng 50 nghìn tỷ đồng (tương đương 3,15 tỷ USD). So với tổng số nợ cho vay thì tài
sản chịu rủi ro trên thị trường bất động sản chiếm 10% con số này, hoặc 24% các khoản nợ
trung và dài hạn. Ở cấp độ thành phố, 15% các khoản nợ treo tại TP.HCM là thuộc lĩnh vực
cho vay bất động sản với tổng trị giá là 29 nghìn tỷ đồng (khoảng 1,8 tỷ USD). Tại Hà Nội,
con số này là 10% hay 9 nghìn tỷ đồng (khoảng 562 triệu USD).
Dĩ nhiên một vài ngân hàng cá biệt có mức cho vay cao hơn nhiều so với những ngân hàng
khác, đặc biệt là các ngân hàng cổ phần. Chẳng hạn Ngân hàng Đầu tư và Phát triển BIDV có
nợ treo bất động sản chiếm 10%, khoảng 2,8 nghìn tỷ (tương đương 176,1 triệu USD). Tuy
nhiên, Chính phủ đã cố gắng siết chặt việc cho vay bằng cách buộc các ngân hàng phải kiểm
tra tín nhiệm của các đối tượng cho vay ở lĩnh vực bất động sản. Theo đó, các khoản vay
không được vượt quá 70% giá trị tài sản thế chấp.
Do một số giao dịch bất động sản đã diễn ra cách đây nhiều năm nên cần lưu ý rằng tình
trạng đóng băng của thị trường có thể gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng cho vay trong lĩnh
vực này. Các giao dịch tại Hà Nội và TP.HCM đã giảm 60% so với cùng kỳ năm 2005. Năm
ngóai, chỉ có 113 dự án (giảm 40% so với cùng kỳ) được triển khai tại TP.HCM với diện
tích đất sử dụng khoảng 175 ha.
88 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Tình trạng nghiêm trọng này lan nhanh. BIDV đã phải cơ cấu lại thời gian trả nợ đối với
khoản cho vay trị giá khoảng 1 nghìn tỷ đồng (65,7 triệu USD) cho 7 nhà công ty hàng đầu
của Việt Nam là Sông Đà, Vinaconex, Tập đoàn phát triển Nhà ở và Đô thị, Tập đoàn Xây
dựng Hà Nội, Viglacera, Cicenco 5 và Contrexim Holdings. Theo việc tái cơ cấu mới này,
các công ty trên chiếm khoảng 1/5 lượng tài sản chịu rủi ro của BIDV trong lĩnh vực bất
động sản. Kế hoạch trả nợ được gia hạn thêm 2 năm và các khoản vay ngắn hạn đã được
phân loại thành dài hạn. Khoảng 17 dự án có liên quan, 5 trong số này không theo kịp kế
hoạch. Tập đoàn Phát triển Nhà ở và Đô thị (Housing and Urban Development Corporation)
dường như là một trong số những mối lo ngại chính với 11 dự án đang đối mặt với tình trạng
thiếu vốn.
BIDV gần đây đã chấp nhận cho vay 1 nghìn tỷ đồng trong khoản vay ngắn hạn và 9 nghìn tỷ
đồng trong khoản tài trợ trung hạn cho công ty Sông Đà với thời hạn vay là 5 năm. Không có
thông tin nào về lãi suất.
Mức độ của tài sản chịu rủi ro trên thị trường bất động sản thực tế cao hơn nhiều. Con số
cung cấp trên đây chỉ bao gồm các khoản nợ cho vay trực tiếp cho những nhà đầu tư bất động
sản vơi mục đích phát triển dự án. Còn những khoản vay cho các công ty sản xuất có nhiều
đất hoặc những công ty có hoạt động kinh doanh phụ là phát triển các dự án bất động sản thì
không được tính vào. Và một sự thật đó là phần lớn các khoản vay đều được thế chấp bằng
đất đai hoặc bất động sản.
Vì thế, giá trị bất động sản giảm sẽ khiến toàn bộ ngành ngân hàng phải đối mặt với những
khó khăn nghiêm trọng, thể hiện ở sự suy giảm giá trị của tài sản bảo đảm hơn là thể hiện
trực tiếp qua tài sản chịu rủi ro. Vậy đâu là cơ hội?
Chúng ta không sợ giá bất động sản sụp giảm do khủng hoảng nội tại gây ra. Khi giá bất
động sản cao hơn thì các giao dịch thật sự sẽ ít hơn và khi lạm phát và tăng trưởng GDP cùng
cao đồng thời, giá lên sẽ tốt và đơn giản nếu đứng yên sẽ không hay. Theo quan điểm của
chúng tôi, bất kỳ sự sụp đổ nào cũng sẽ xảy ra khi xuất hiện khủng hoảng do yếu tố bên
ngoài gây nên, dẫn đến tình trạng giảm phát toàn diện và đột ngột trong giá trị tài sản ở mọi
cấp độ. Đó là điều khiến chúng tôi trăn trở.
Vấn đề cho vay DNVVN hiện nay:
Hiện có khoảng 240.000 DNVVN ở Việt Nam và Chính phủ tin rằng con số này sẽ gấp đôi
vào năm 2010 và 2011. Khu vực này chiếm khoảng 1/3 GDP và thu hút khoảng 25% lực
lượng lao động. Gần 1/5 các doanh nghiệp DNVVN hiện đang tham gia vào thị trường vay
ngân hàng. Các doanh nghiệp còn lại chủ yếu vay vốn từ gia đình, bạn bè hoặc từ những
nguồn riêng khác. Thậm chí có những doanh nghiệp đã vay tiền ngân hàng cũng đứng ra
mượn tiền với tư cách cá nhân hơn là đại diện cho cả công ty. Nói cách khác, người đi vay sẽ
thế chấp một số tài sản riêng, vay một số tiền với tư cách cá nhân và đầu tư vào công việc
kinh doanh. Các ngân hàng nhìn chung tỏ ra rất cảnh giác đối với thị trường DNVVN bởi
nhiều công ty nhỏ không có đủ tài sản để thế chấp, các tài khoản của họ thường không đủ độ
tin cậy và những công ty này thường sẽ chịu ảnh hưởng đầu tiên khi nền kinh tế bị suy thoái.
89 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Thêm vào đó là sự thiếu hụt thông tin về tín nhiệm và bạn thấy đấy, mối quan hệ giữa ngân
hàng và các doanh nghiệp nhỏ là rất gian nan.
Nhìn chung, các khoản vay trị giá 5 tỷ VNĐ (khoảng 315.000 USD) hoặc hơn thuờng không
được chấp nhận, dù cho doanh nghiệp đó có đủ tài sản thế chấp để mượn số tiền này. Các
ngân hàng luôn e ngại gặp rủi ro khi cho vay trên 5 tỷ VNĐ. Mức cho vay chấp nhận được
đối với các doanh nghiệp DNVVN là khoảng từ 1 đến 2 tỷ VNĐ (khoảng 63.000 đến
126.000 USD), đủ để các doanh nghiệp nhỏ đầu tư. Sự lưỡng lự của ngân hàng một phần là
do những quy định về lãi suất cho vay mà theo đó ngân hàng không được phép cho vay tối đa
75% số vốn mà họ huy động được.
Tuy nhiên, một yếu tố khác nữa đó là sự thiếu hụt thông tin về tín nhiệm của các khách hàng
và một thông lệ cho vay tránh rủi ro vốn muốn cho rủi ro phân tán càng rộng càng tốt trong
tình huống này. Nói châm biếm hơn thì hầu hết các ngân hàng Việt Nam chỉ tập trung cho
vay đối với một số ít những khách hàng là tập đoàn lớn.
Dĩ nhiên vấn đề chính ở đây không chỉ là quy mô của lượng tiền cho vay mà còn là thời hạn
trả tiền quá ngắn. Các ngân hàng thường không muốn cho các doanh nghiệp DNVVN vay
vốn trung hay dài hạn để tài trợ dự án hoặc mở rộng kinh doanh. Những loại khoản vay này
đòi hỏi phải am hiểu khả năng kinh doanh cũng như biết được dòng tiền tiềm năng đến từ
một dự án mới. Điều này rõ ràng là nằm ngoài phạm vi của hệ thống ngân hàng vốn đánh giá
tín nhiệm của công ty chủ yếu dựa trên quy mô tài sản thế chấp.
Trong số các ngân hàng Việt Nam thì ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn
Agribank và Ngân hàng Sacombank đều đưa ra quyết định chiến lược tập trung vào thị
trường này. Sự tham gia của Agribank nói lên được quy mô lượng tiền cho vay, họ thường là
điểm đến cuối cùng của các doanh nghiệp và là ngân hàng có những chức năng chính trị xã
hội rộng rãi. Tuy nhiên, ACB và Sacombank, những ngân hàng tư nhân hiểu biết về thị
trường này nhất cũng đã gia nhập thị trường này. Điều này cũng nói lên nhiều điều, chẳng
hạn như sẽ kiếm được tiền. Thị trường cho vay dành cho các doanh nghiệp DNVVN là đa
tầng đa cấp và rất nhiều doanh nghiệp cỡ vừa khá thành công và đạt mức tăng trưởng cao đều
có nhu cầu vay vốn lớn và họ có đủ khả năng để trả lãi.
Cho vay tiêu dùng
Cho vay tiêu dùng đã được đề cập khá chi tiết trước đây trong bản báo cáo này. Đây là thị
trường mới đối với các ngân hàng và chiếm gần 10% tổng giá trị nợ treo. Tuy nhiên, đây
chính là khu vực phát triển nhanh nhất trong thị trường cho vay. Vietcombank, Sacombank
và ACB hiện là những người chơi chính cung cấp nhiều sản phẩm dịch vụ như thẻ tín dụng,
vay nhà, bảo hiểm nhân thọ và dịch vụ cho vay đảm bảo và không đảm bảo. Những ngân
hàng khác như ngân hàng VBARD cho biết khoản cho vay tiêu dùng chiếm khoảng 10%
tổng lượng cho vay của họ và đặt chỉ tiêu tăng khoản tiền này lên 30% trong vài năm tới sau
khi cổ phần hóa. Do các khoản vay tiêu dùng phải chịu nhiều loại phí nên đây là thị trường
có lợi nhuận cao và cho phép những ngân hàng bán lẻ thu được lợi nhuận cao hơn so với các
ngân hàng khác.
90 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Chuyển tiền
Các khoản tiền gửi là những nguồn mang lại phí thu nhập rất cao cho các ngân hàng Việt
Nam, nhưng hầu hết số tiền này lại bị bỏ phí do thiếu sự hiện diện của yếu tố nước ngoài bên
cạnh ngành ngân hàng Việt Nam. Với 2,7 triệu người Việt nam đang sống ở nước ngoài (chủ
yếu ở Mỹ và Pháp) mỗi năm gửi về nước từ 5 đến 7 tỷ USD với mức phí ưu tiên từ 2 đên
5%, thì quy mô của thị trường này là rất lớn. Khoảng 4 tỷ USD từ số tiền này phát sinh từ hệ
thống ngân hàng thông qua hình thức giao dịch chuyển ngân. Số còn lại thông qua các tiệm
vàng và không được thống kê chính thức.
Hiện nay, thị phần nước ngoài của thị trường này bị thống lĩnh bởi các công ty nước ngoài
như Western Union vốn chiếm một thị phần thu phí khá lớn. VIB bank gần đây đã triển khai
dịch vụ giao hàng tận nhà trong vòng 24 giờ đối với các khoản tiền chuyển mà không thu
thêm khoản phí nào.
Cho vay chứng khoán
Một trong những nguyên nhân tiềm ẩn của hiện tượng thị trường chứng khoán phát triển đột
biến trong 6 tháng đầu năm là việc các ngân hàng sẵn sàng cho vay chứng khoán, chấp nhận
tài sản thế chấp là các chứng chỉ. Các ngân hàng đã nói với chúng tôi rằng họ thường đo giá
trị chứng khoán theo mệnh giá, hoặc theo gần với giá trị đặt trước, nhưng trong một vài
trường hợp họ sẵn sàng cho vay nhiều hơn nếu cổ phiếu được niêm yết hoặc được chủ động
mua bán trên thị trường. Thị trường khá mới này không được Ngân hàng Nhà nước Việt nam
SBV ủng hộ vì họ lo sợ một số ngân hàng không có đủ các biện pháp kiểm soát nội bộ để có
thể cân bằng những rủi ro khá cao của thị trường này.
Báo cáo của Ngân hàng Quốc tế Việt Nam VIB cho biết các khoản vay hiện tại của ngân
hàng trong lĩnh vực này chiếm khoảng 5% tổng số tiền cho vay cuả ngân hàng. Thay vì chỉ
cho vay bằng chứng khoán, VIB hiện cho vay dựa trên 29 loại cổ phiếu khác nhau, từ cổ
phiếu trong các nhà máy thủy điện đến cổ phiếu trong ngành bảo hiểm và công nghệ thông
tin. Nhiều ngân hàng khác cũng đã tham gia thị trường này. Ví dụ như ACB có 1% dư nợ cho
vay của mình với tài sản thế chấp là danh mục đầu tư cổ phiếu. Theo số liệu thống kê mới
nhất do các ngân hàng thương mại cung cấp vào tháng 5 thì 13 triệu cổ phần trị giá 751 tỷ
VNĐ (47 triệu USD) trên thị trường đã được sử dụng làm tài sản thế chấp khi vay.
Ấn tượng của chúng tôi chính là các loại cho vay này đều khá an toàn do lượng tài sản thế
chấp đủ bảo vệ ngân hàng khỏi sự sụp đổ gây nhiều thiệt hại nhất của thị trường. Tuy nhiên,
vấn đề cần quan tâm là một số ngân hàng nhỏ hơn trong tương lai có thể bị lôi kéo mà lơi
lỏng các nguyên tắc.
Biểu đồ 68: Thu nhập ngân hàng năm tài khóa 2005
91 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Nguồn: VNExpress, báo cáo tài chính ngân hàng.
Thu nhập của ngân hàng
Năm tài khóa 2005- Năm của lợi nhuận ngân hàng
Các ngân hàng Việt Nam trong năm 2005 đã đạt được lợi nhuận khá cao nhờ vào sự tăng
trưởng tín dụng mạnh mẽ và tỷ lệ nợ xấu giảm. Với tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ, mức phí và
thu nhập tiền gửi tăng cùng với xu hướng cổ phần hóa vốn đẩy mạnh nhu cầu vay nợ mới, lợi
nhuận của ngân hàng ngày càng tăng nhanh. Thu nhập từ các sản phẩm mới như thẻ tín dụng
và thẻ nợ cũng tăng lên.
Trong số các ngân hàng SOCBs, Vietcombank đạt được lợi nhuận trước thuế là 3.250 tỷ
VNĐ (203 triệu USD) và lợi nhuận ròng là 2.000 tỷ VNĐ. Incombank cũng đạt lợi nhuận
trước thuế là hơn 2000 tỷ VNĐ và lợi nhuận ròng là 538 tỷ USD. Agribank thông báo mức
tăng lợi nhuận là 59,3% hàng năm. Chi phí cũng tăng lên với báo cáo của Agribank, theo đó
lương của nhân viên ngân hàng này tăng trung bình 40% trong năm 2005.
Triển vọng năm tài chính 2006 và xa hơn nữa
Các ngân hàng đưa ra các dự báo thu nhập khả quan trong năm tài chính 2006, chủ yếu dựa
trên kết quả của năm ngoái. Tăng trưởng tín dụng được dự báo sẽ tiếp tục tăng từ 20 đến
25%. 5 ngân hàng nhà nước đã dự báo mức tăng trưởng 52% mỗi năm với trị giá lên đến
6,15 nghìn tỷ VNĐ (384 triệu USD) đối với thu nhập ròng.
7 ngân hàng thương mại cổ phần (JSCBs) hàng đầu đã dự báo mức tăng trưởng 75% hàng
năm của thu nhập ròng lên đến 1,76 nghìn tỷ VNĐ (110 triệu USD) trong năm tài chính
2006. Đáng chú ý là dự báo về mức tăng lợi nhuận gấp 9 lần của Eximbank. Nếu chúng ta
không tính đến mức tăng này thì tốc độ tăng trưởng tổng thể bình quân sẽ đạt một con số
khiêm tốn hơn là 56%. Mặc dù vậy thì con số này vẫn rất ấn tượng.
Tốc độ tăng trưởng lợi nhuận chung sẽ gần giống với năm tài chính 2005, nhờ vào mức độ
tham gia của các dịch vụ ngân hàng trong nền kinh tế thấp và nhờ vào sự tăng trưởng GDP.
Kết quả của 6 tháng đầu năm phần lớn diễn ra đúng như chỉ tiêu dự báo hoặc vượt dự báo
một chút (xem bảng 71). Sacombank đã vượt chỉ tiêu dự báo ban đầu của họ trong khi
Techcombank lại không đạt được mức mà họ mong muốn. Các ngân hàng Nhà nước thường
92 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
không công bố kết quả hoạt động 6 tháng đầu năm của mình nhưng chúng tôi dự đoán họ
đang có kế hoạch như thế.
Chúng tôi tin rằng đến năm 2010, các ngân hàng có thể tiếp tục tăng lợi nhuận của mình
khoảng 30 đến 50% mỗi năm miễn là mức tăng GDP tiếp tục đạt 8%, lãi suất tiền gửi 12
tháng không vượt quá 9% và lãi suất cho vay vẫn duy trì được mức độ như hiện nay. Mối
quan ngại hiện nay chính là mức chênh lệch lãi suất đang thu hẹp lại. Chính vì thế chúng tôi
dự đoán rằng kết quả của 6 tháng cuối năm có thể dưới mức dự báo. Lãi suất cho vay đã cao
sẵn và ở mức cho phép đối với các doanh nghiệp. Vì thế, sự thu hẹp của mức chênh lệch lãi
suất sẽ là nguy cơ lớn nhất đối với mức tăng trưởng lợi nhuận.
Biểu đồ 69: Biểu đồ lãi suất của BIDV (2001- 2005)
Nguồn: SBV
Biểu đồ 70: Lợi nhuận trước thuế của một số ngân hàng tiêu biểu
Nguồn: Báo cáo và dự báo tài chính của các ngân hàng, VinaCapital
Lợi nhuận cận biên (Profit Margins)
Một trong những điều thú vị nhất là sự tương phản giữa các ngân hàng xem lợi nhuận là một
phần quan trọng trong thước đo về tốc độ phát triển của họ với những ngân hàng có quan
điểm ngược lại. Lợi nhuận cận biên trong hệ thống ngân hàng Việt Nam được cấu thành bởi
hai yếu tố:
- Mức chênh lệch lãi suất
- Thu nhập từ phí dịch vụ
Quỹ tiền tệ Quốc tế IMF đề nghị mức chênh lệch lãi suất giữa các khoản tiền gửi với tiền cho
vay là từ 3 đến 5%. Trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, chúng tôi tin rằng sự khác biệt này
93 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
thay đổi trong khoảng từ 1,2% đến 2,5% trong vòng 5 năm qua. Hiện nay, mức chênh lệch
này đạt đến ngưỡng cuối là 2,5%. Trong biểu đồ dưới đây, chúng tôi lấy ngân hàng BIDV
làm người thụ ủy của cả thị trường, bởi những ngân hàng khác cho rằng những số liệu này là
tối mật. Xét về tín nhiệm thì BIDV hẳn đã có và chúng tôi hiểu rằng con số này rất gần với
mặt bằng chung của thị trường.
Mức chênh lệch này đã được thu hẹp một cách đáng ngại trong 6 tháng đầu năm do mức tăng
30 điểm cơ bản trong lãi suất tiền gửi không phù hợp với mức tăng lãi suất cho vay tương
ứng. Dù sao thì giai đoạn chậm chạp này chỉ kéo dài vài tháng và dĩ nhiên chỉ có thể áp dụng
cho các khoản cho vay có lãi suất thả nổi. Chúng tôi đã tiến hành một cuộc khảo sát nhanh
đối với các khách hàng là công ty và tất cả họ đều nói với chúng tôi rằng lãi suất cho vay vẫn
giữ ở mức của 6 tháng qua. Trong khi vẫn chưa thể đưa ra được kết luận thì kết quả cho thấy
các ngân hàng đều tỏ ra lưỡng lự trong việc tăng lãi suất cho vay ngay cả khi lãi suất tiền gửi
tăng. Kết quả chắc chắn đó là lợi nhuận cận biên từ hoạt động cho vay sẽ co lại trong 6 tháng
cuối năm.
Biểu đồ 71: 6 tháng đầu năm tài khóa 2006- Tóm tắt kết quả hoạt động của các ngân hàng
TMCP
Nguồn: SBV
Xét ở chừng mực nào đó thì vấn đề này có thể được bù đắp bằng tính hiệu quả ngày càng cao
trong hoạt động của khu vực nhà nước cũng như bằng sự gia tăng trong thu nhập từ phí dịch
vụ. Trong vài năm tới, khi lợi nhuận cao hơn từ các hoạt động kinh doanh như thẻ tín dụng,
cho vay thế chấp, cho thuê và cho vay không đảm bảo chiếm tỷ lệ cho vay lớn hơn thì lợi
nhuận trước thuế sẽ còn tăng hơn nữa.
Đối với khu vực nhà nước, chỉ có Vietcombank tối đa hoá được lợi nhuận từ mô hình kinh
doanh hiện nay, những ngân hàng khác như BIDV, Incombank và Agribank còn nhiều cơ hội
để tối đa hoá lợi nhuận của mình trong vài năm tới nếu họ có thể cải thiện tính hiệu quả trong
hoạt động của mình và giảm bớt lượng nợ khó đòi.
Nếu Incombank hoặc ngay cả BIDV có thể giảm bớt lượng nợ xấu của mình thì họ sẽ đạt
được nhiều thứ xét ở khía cạnh tăng lợi nhuận. Vậy còn những khía cạnh khác thì sao?
Thật ra, chừng nào mà mô hình kinh doanh của họ phụ thuộc quá lớn vào thu nhập từ lãi suất
cho vay đối với các doanh nghiệp và công ty thì mức tăng lợi nhuận sẽ khá thấp.
Nhìn chung, tất cả mọi lĩnh vực đều phụ thuộc vào nền kinh tế vốn tiếp tục không gây ảnh
hưởng gì đến lĩnh vực ngân hàng như đã diễn ra trong 5 năm qua. Đặt trường hợp nền kinh tế
94 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
không bị suy thoái và Chính phủ thực hiện suôn sẻ chương trình tái tái cấp vốn thì lợi nhuận
của khu vực ngân hàng nhà nước có hoạt động kém hiệu quả sẽ tăng ở một chừng mực nào
đó. Tuy nhiên, đây sẽ chỉ là sự tăng trưởng tạm thời trừ khi chất lượng quản lý và quản lý
doanh nghiệp được cải thiện đáng kể. Chúng ta không nên cược vào điều này.
Đối với các ngân hàng có chất lượng như ACB và Vietcombank thì thử thách nằm ở việc
kinh doanh thêm những sản phẩm dịch vụ có lợi nhuận cao và ở việc tăng cường và mở rộng
những hoạt động kinh doanh mang lại lợi nhuận cao hiện nay. Điều này là có thể xảy ra bởi
cách quản lý của họ hiện nay chứng tỏ được khả năng mở rộng thêm nhiều loại hình dịch vụ
khác nữa.
Nhìn chung, chúng ta thấy được hai xu hướng đối lập: sự chênh lệch lãi suất đang thu hẹp
dần và thu nhập từ các loại phí dich vụ tăng lên nhờ vào sự hiệu quả trong hoạt động của các
ngân hàng, từ ngắn hạn cho đến dài hạn. Tuy nhiên, những thành tựu về lợi nhuận có thể đạt
đựợc rất dễ dàng nhưng việc cải thiện thêm những thành tựu đó sẽ không hề dễ chút nào.
Bảng 72: Cổ phần hóa và niêm yết cổ phiếu trên thị trườg chứng khoán
(1) Tất cả các ngân hàng nhà nước sẽ được cổ phần hóa vào năm 2010
(2) Chính phủ sẽ nắm lượng cổ phần quan trọng
(3) Khoảng 30% số dư cổ phiếu sẽ được bán đấu giá
(4) Người nước ngoài được phép mua đến 30% cổ phần của một ngân hàng, trong
đó, mỗi nhà đầu tư được nắm tối đa 10%
(5) Những nhà đầu tư nước ngoài nào muốn trở thành nhà đầu tư chiến lược (nẵm
20% cổ phần) phải giữ số cổ phần đó trong vòng 3 năm.
Nguồn: SBV/VNExpress
Cổ phiếu ngân hàng- tiềm năng được tích lũy
Cổ phần hoá và việc niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán
Giữa việc gia nhập WTO và đạt được một thoả thuận thương mại song phương với Hoa Kỳ,
Chính phủ Việt Nam chịu nhiều áp lực trong việc nhanh chóng mở cửa khu vực tài chính.
Theo kế hoạch về tái cơ cấu hệ thống ngân hàng vừa được đề ra gần đây, cổ phần hoá các
ngân hàng nhà nước ở Việt Nam sẽ được hoàn thành vào năm 2010. Theo kế hoạch này, vào
năm 2010, tất cả các ngân hàng nhà nước sẽ hoạt động theo một hệ thống ngân hàng mới trừ
Agribank.
Các kế hoạch cổ phần hoá được tiến hành nhằm giảm bớt lượng vốn của nhà nước trong các
ngân hàng như Ngân hàng Ngoại thuơng Việt Nam VCB, ban đầu xuống còn 70% và sau đó
là 51% vào năm 2010. Tuy nhiên, những cổ đông nước ngoài sẽ bị giới hạn ở mức 30%. Kế
hoạch cổ phần hoá được thực hiện chậm một vài năm so với kế hoạch ban đầu và có khả
năng nhà nước sẽ buộc phải bán ra trước một lượng cổ phiếu lớn hơn.
95 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Các tổ chức quốc tế đã lưu ý những trở ngại quan trọng trong các kế hoạch cổ phần hoá.
Theo quy định hiện nay, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam có nghĩa vụ thực thi quyền lợi của
các cổ đông trong ngân hàng, tuy nhiên, với vai trò giám sát các ngân hàng thì trách nhiệm
này của SBV sẽ gây ra những mâu thuẫn về lợi nhuận. Dư luận đề nghị SBV nên chuyển giao
vai trò cổ đông của mình tại các ngân hàng cho Bộ Tài chính trước khi quá trình cổ phần hoá
diễn ra. Điều này khó có thể thực hiện được trước năm 2008 và sự lưỡng lự này trở thành yếu
tố chính gây trì hoãn cả quá trình.
Theo kế hoạch hiện nay thì Viêtcombank sẽ gia nhập thị trường vào đầu năm 2007. BIDV và
Mekong Housing Bank sẽ tiếp bước vào nữa sau năm 2007. Và Incombank sẽ cổ phần hoá
vào năm 2008. Khoảng 30% số cổ phiếu sẽ được bán ra, trong đó Chính phủ nắm ít nhất
51%. Quy mô số lượng phiếu được niêm yết là khác nhau, theo đó Vietcombank có khả năng
sẽ niêm yết từ 1,5 đên 2 tỷ USD giá trị cổ phiếu, BIDV ít hơn một chút và Incombank cao
hơn một chút. Tóm lại, mỗi cổ phiếu mới sẽ đưa thêm vào thị trường khoảng 600 USD nếu
30% tranche được bán ra.
Như đã đề cập trước đây trong bản báo cáo này, để chuẩn bị cho việc niêm yết cổ phiếu của
mình trên thị trường chứngkhoán, Vietcombank đã phát hành lượng trái phiếu chuyển đổi trị
giá 1,4 nghìn tỷ VNĐ vào tháng 12/2005, trong khi BIDV phát hành lượng cổ phiếu tương
đương vào tháng 3 năm nay. Vietcombank dự kiến sẽ phát hành loạt trái phiếu chuyển đổi
mới vào mùa hè năm nay nhưng thời gian phát hành vẫn chưa được xác định.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam SBV vẫn chưa có động thái nào đáng kể. Phản ứng trước sự
kiện trên, SBV tuyên bố rằng chỉ những định chế tài chính mạnh của nước ngoài mới được
phép mua lại cổ phần và giúp phát triển khu vực ngân hàng trong nước. Hai đối tượng này rõ
ràng có sự khác biệt. Hiện tại, các nhà đầu tư nước ngoài phải được sự chấp thuận của Thống
đốc Ngân hàng Nhà nước hoặc của Thủ tướng Chính phủ trước khi mua lại cổ phần của các
ngân hàng thương mại Việt Nam.
Theo khoản 3 Điều 12 Luật các Tổ chức Tín dụng thì quyết định cuối cùng về vấn đề mua
bán cổ phần của các tổ chức tín dụng thuộc về Chính phủ. Vì thế, dự thảo quy định đề nghị
Chính phủ nên giao thẩm quyền cho Thống đốc Ngân hàng Nhà nước việt Nam đưa ra các
quyết định liên quan đến việc bán cổ phần của các ngân hàng cổ phần trong khi Thủ tướng
Chính phủ sẽ đưa ra quyết định cuối cùng về việc bán cổ phần của các ngân hàng thương mại
của nhà nước. Điều này khá phức tạp, thực sự khiến bạn phải đau đầu.
Người nước ngoài có thể đầu tư vào ngân hàng như thế nào?
Mua lại các ngân hàng ở Việt Nam là một điều không dễ chút nào đối với các định chế tài
chính quốc tế. Các quy định về quyền sở hữu rất chặt chẽ dù cho đó là ngân hàng nhà nước
hay là ngân hàng cổ phần. Theo quy định hiện nay, ví dụ như Quyết định số 228 của Ngân
hàng Nhà nước Việt Nam quy định về sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài vào các ngân
hàng cổ phần của Việt Nam, thì một tổ chức đầu tư có thể nắm giữ đến 10% cổ phần của
ngân hàng, trong khi tổng cổ phần do các nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ chỉ dừng lại ở mức
30%.
96 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Quan điểm của SBV phản ánh quan điểm của Chính phủ Việt Nam đối với các lĩnh vực kinh
tế khác, đó là: đối tác chiến lược được chào đón, còn đối với nhà đầu cơ thì lạnh lùng hơn.
Và ngay cả khi cải cách đang được thực hiện rộng khắp và việc mở cửa thị trường đang sớm
được thực hiện thì vai trò của nhà đầu tư nước ngoài vẫn được xem xét dưới góc độ mang lại
lợi ích chiến lược lâu dài hơn là đơn thuần chỉ là người cung cấp vốn.
Là một phần trong nỗ lực mở rộng ảnh hưởng của mình, SBV đã đề xuất một dự thảo toàn
diện trong đó cũng quy định khá cụ thể về mức độ sở hữu của các nhà đầu tư nước ngoài
trong các ngân hàng. Trước tiên là tin tốt lành: SBV đề nghị nâng mức trần 10% nhưng vẫn
giữ nguyên tổng mức 30% cho đến cuối năm nay. Sau đó thì đòi hỏi phức tạp hơn. Theo dự
thảo mới nhất, bất kỳ nhà đầu tư nước ngoài nào muốn đầu tư 20% vào một ngân hàng
thương mại của Việt Nam thì phải là một trong 500 ngân hàng hàng đầu của thế giới và phải
được sự đồng ý của SBV. Họ cần phải có tổng tài sản trị giá ít nhất là 20 tỷ USD vào năm
trước khi mua cổ phần của ngân hàng Việt Nam.
Các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước lại càng rắc rối hơn. Để mua cổ phần của các
ngân hàng này, bất kỳ nhà đầu tư nước ngoài tiềm năng nào cũng phải được sự chấp thuận
của Thủ tướng Chính phủ và chỉ giới hạn ở mức tối đa 20% vốn điều lệ của ngân hàng và
mỗi nhà đầu tư chỉ được mua cổ phần của tối đa 2 ngân hàng. Nếu nhà đầu tư nước ngoài đó
được xem là đối tác chiến lược thì họ sẽ được phép mua 20% cổ phần. Các quy định trong dự
thảo còn quy định thêm rằng chỉ những ngân hàng thương mại của Việt Nam (kể cả ngân
hàng thương mại cổ phần nhà nước) có vốn điều lệ là 500 tỷ VNĐ hoặc hơn, có tình hình tài
chính mạnh và minh bạch và được quản lý tốt mới được phép bán cổ phiếu cho nhà đầu tư
nước ngoài.
Những nhà đầu tư nước ngoài khác như các Quỹ đầu tư chỉ có thể nắm giữ 10% vốn điều lệ
của một quỹ và chỉ được mua cổ phần tối đa của 4 ngân hàng. Tuy nhiên mới đây, các quỹ
đầu tư đã được phép mua đến 5% số cổ phiếu được niêm yết của một ngân hàng mà không bị
giới hạn cũng như không cần phải thông báo cho cấp có thẩm quyền. Dĩ nhiên điều này vẫn
chứng tỏ sự mâu thuẫn rõ ràng giữa một bên là SBV muốn mức trần là 30% với một bên là
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC) vốn nắm 49% cổ phần của các công ty có niêm yết cổ
phiếu trên thị trường chứng khoán. Cả hai cơ quan này sẽ phối hợp với nhau để tránh sự
chồng chéo. Điều này mở ra cơ hội sau này cho các nhà đầu tư thử nghiệm mức trần 30%.
Theo dự thảo quy định thì các nhà đầu tư nước ngoài có thể bán cổ phần sau khi mua 2 năm
(và 3 năm nếu nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào Hội đồng Quản trị) Chúng tôi cho rằng
đây là điều hợp lý và dĩ nhiên nên được xem xét.
Bản dự thảo là một phần trong nỗ lực của SBV trong việc kêu gọi Chính phủ giao cho ngân
hàng trung ương trách nhiệm cho phép các ngân hàng nước ngoài mua lại cổ phần của các tổ
chức cổ phần tín dụng trong nước thay vì phải nộp đơn đề nghị lên Chính phủ. SBV cho biết
họ muốn chọn ngân hàng nước ngoài mua cổ phiếu của các ngân hàng cổ phần trong nước
hơn là các công ty nằm ngoài lĩnh vực ngân hàng.
SBV tin rằng nếu họ có những quyền này thì các thủ tục hành chính sẽ được rút ngắn, tạo
thuận lợi cho sự tham gia của các định chế tín dụng nước ngoài. Một lý do khác của việc
SBV muốn toàn quyền quyết định về vấn đề này là hiện nay, ngân hàng trung ương đang áp
97 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
dụng các thông lệ hoạt động quốc tế của ngành ngân hàng xét ở khía cạnh phân loại các
khoản nợ, mức độ tích lũy rủi ro và an toàn trong hoạt động của ngân hàng.
Nhưng cuộc tranh luận vẫn chưa kết thúc. Hội các nhà đầu tư tài chính Việt Nam (VAFI) đã
đệ trình những phản hồi mang tính đối lập như sau:
- Mở rộng đối tượng người mua để bất cứ nhà đầu tư nước ngoài nào cũng có thể mua
được.
- Tăng tỷ lệ sở hữu tối đa của nhà đầu tư nước ngòai lên từ 25% đến 30% trong số vốn
điều lệ của một ngân hàng thương mại Việt Nam, và 35-49% đối với tổng số vốn của
ngân hàng.
- Dự thảo quy định cũng không nên đưa vào những quy định hành chính hạn chế
chuyển giao cổ phần giữa nhà đầu tư nước ngoài với các ngân hàng thương mại của
Việt Nam. Hãy để các nhà đầu tư nước ngoài và các ngân hàng Việt Nam mua bán cổ
phần với nhau nếu họ muốn.
- Không hạn chế việc chỉ mua/bán cổ phiếu với các ngân hàng thương mại mạnh nhất
của Việt Nam. Bản thân những ngân hàng yếu hơn cũng rất mong muốn cải cách và
phát triển hoạt động của mình và họ muốn thu hút vốn đầu tư nước ngoài.
Vậy thì cho đến nay ai đã đầu tư vào đây
Năm ngoái, 4 ngân hàng cổ phần gồm ACB, Sacombank, Techcombank và VB đã bán cổ
phần cho các ngân hàng nước ngoài, và 30% cổ phần của ACB và Sacombank hiện do phía
nước ngoài nắm giữ. Vào tháng 6 năm ngoái, Ngân hàng Standard Chartered Bank, một
chuyên gia về thị trường mới nổi có trụ sở tại Anh đã mua lại 8,56% cổ phần của ACB trị giá
22 triệu USD. Đầu năm nay, ANZ Bank trả 27 triệu USD cho 10% cổ phần trong
Sacombank. HSBC cũng đồng ý trả 275 tỷ VNĐ (17,3 triệu USD) cho số cổ phần của ngân
hàng có trụ sở tại Hà Nội Techcombank, ngân hàng thương mại cổ phần lớn thứ 3 ở Việt
Nam. Gần đây hơn, Overseas Chinese Banking Corp trả 15,7 triệu USD để sở hữu 10% cổ
phần của ngân hàng Thương mại Cổ phần Doanh nghiệp ngoài quốc doanh (VP bank). Với
triển vọng sẽ có thêm 10% số cổ phần cho đến cuối năm 2007, rõ ràng các thoả thuận mua
bán này đã được đưa vào phạm trù của quan hệ đối tác chiến lược.
Chẳng hạn, là một phần của liên minh giữa HSBC và Techcombank, những khách hàng đa
quốc gia của HSBC tại Việt Nam có thể thực hiện các giao dịch tiền mặt tại bất kỳ chi nhánh
nào của Techcombank.
Hai ngân hàng cũng dự định hợp tác trong lĩnh vực dịch vụ chuyển tiền mặt, cho phép người
Việt Nam ở nước ngoài chuyển tiền về Việt Nam thông qua các chi nhánh của HSBC trên thế
giới, đồng thời nhận tiền tại bất kỳ chi nhánh nào của Techcombank. HSBC cũng sẽ chuyển
giao bí quyết kinh doanh và thông tin sản phẩm.
98 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 73 – Các hướng dẫn của IAS (International Accounting Standards – Các Tiêu
chuẩn Kế Toán Quốc Tế) về phân loại nợ khó đòi
Nợ đủ tiêu chuẩn: Chất lượng tài sản tốt; mọi việc thanh toán lãi và gốc đều đúng hạn.
Hiện tại, chưa thấy có bất kỳ khó khăn nào trong việc hoàn trả nợ; dự kiến, nợ sẽ được
hoàn trả đầy đủ.
Nợ cần chú ý: Là những tài sản mà nếu không được can thiệp kịp thời thì có thể gây ra
một số lo ngại về khả năng hoàn trả nợ đầy đủ. Những mối lo ngại này đòi hỏi các cán bộ
tín dụng phải chú ý đặc biệt.
Nợ dưới mức tiêu chuẩn: Là các tài sản mà phải nghi ngờ khả năng hoàn trả nợ đầy đủ
do không được bảo vệ đầy đủ (chẳng hạn, nguồn vốn tự có hoặc tài sản thế chấp của
khách hàng) và/hoặc việc thanh toán lãi hoặc gốc hoặc cả hai đều bị quá hạn hơn 90
ngày. Những tài sản này đã bộc lộ một cách rõ ràng sự suy giảm khả năng hoàn trả nợ
đầy đủ và có thể gây tổn thất nếu không được điều chỉnh và do đó, có rủi ro trở thành các
tài sản bị giảm giá trị.
Nợ nghi ngờ: Là những tài sản mà Ban điều hành của ngân hàng xác định không thể thu
hồi/ thanh lý toàn bộ do các điều kiện hiện tại và/hoặc việc thanh toán lãi hoặc gốc hoặc
cả hai quá hạn hơn 180 ngày. Những tài sản thuộc loại này bị coi là các tài sản bị giảm
giá trị nhưng vẫn chưa bị coi là tổn thất thực sự vì một số nhân tố sắp xảy ra có thể làm
tăng chất lượng tài sản (sáp nhập, các khoản vay mới hoặc được “bơm” vốn)
Nợ có khả năng mất vốn: Một tài sản bị giảm giá trị sẽ chuyển thành tổn thất nếu ban
điều hành nhận thấy không còn khả năng thu hồi và/hoặc việc thanh toán lãi hoặc gốc
hoặc cả hai đều quá hạn hơn một năm.
Nguồn: Thời Báo Kinh Tế Việt Nam, VinaCapital
Nợ xấu – Con voi nhốt trong phòng
Nợ xấu là vấn đề nghiêm trọng nhưng không phải khủng hoảng tại Việt Nam. Đợt nợ xấu đầu
tiên đã được xử lý một phần. Với việc 80% các doanh nghiệp vừa và nhỏ không tiếp cận
được hệ thống ngân hàng, chính khả năng xâm nhập hạn chế của ngành ngân hàng đã giúp
tình hình bớt trầm trọng hơn. Có ba lĩnh vực đáng ngại:
99 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Chính phủ không có khả năng định lượng mức nợ xấu theo các chuẩn quốc tế.
Ngăn chặn tình trạng nợ xấu “leo thang” trong bối cảnh tốc độ tăng trưởng tín dụng
vượt tốc độ tăng trưởng GDP.
Quy định khối ngân hàng quốc doanh buộc các công ty phải thực hiện nghiêm chỉnh
nghĩa vụ hoàn trả nợ của mình. Các công ty hiện đang trong quá trình cổ phần hóa
được rũ bỏ trách nhiệm trước những thiệt thòi của ngành ngân hàng..
Một trong những vấn đề thực sự đáng lo ngại là các báo cáo mâu thuẫn nhau về tỷ lệ nợ xấu
của các các ngân hàng quốc doanh. Ngân Hàng Thế Giới và Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế ước tính
nợ xấu khoảng 15-20% tổng dư nợ cho vay. Ý kiến khác cho rằng ở mức cao khoảng 30%.
Nó có thể lên khoảng 90 nghìn tỷ đồng (5,7 tỷ đô la Mỹ) chiếm 10% GDP. Tuy nhiên,
NHNN và các ngân hàng quốc doanh cho rằng các con số đã được phóng đại và tỷ lệ nợ xấu
thực sự là kém xa 10%. Vấn đề xuất phát từ các luật lệ công khai tài chính lỏng lẻo, quá dựa
vào Các Chuẩn Kế Toán Việt Nam (Vietnamese Accounting Standard – VAS) và hậu quả
của nó là thiếu tính minh bạch và chính xác.
Các ngân hàng quốc doanh chậm thực hiện các bước để đối phó với mối quan ngại đặc biệt
này, nhưng họ không hành xử như các tổ chức tự do. Chúng tôi tin rằng, đa số các vấn đề này
phải được xử lý nhanh chóng do việc tự do hóa sắp diễn ra đặt nhiều áp lực lên chính phủ và
các ngân hàng trong việc “đại tu” hạ tầng ngân hàng và hệ thống pháp lý hiện hành.
Để giải quyết một vấn đề, trước hết, chúng ta phải thừa nhận là nó có tồn tại. Chính phủ vẫn
đang gửi các báo cáo không nhất quán về tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống ngân hàng. Theo Báo
Cáo Phát Triển Việt Nam 2006 thì tại Việt Nam, tỷ lệ hoàn trả nợ là rất cao.Nghe thì cũng
hay đấy!
Việc các nhà chức trách có thể thêu dệt ra một bức tranh mà đa phần là không chính xác với
một vài thủ thuật cũ mèm đã trở nên rất quen thuộc với những chiến binh kỳ cựu trong lĩnh
vực nợ xấu của Châu Á trong những năm qua. Một điều rất thú vị là các khoản cho vay tái cơ
cấu không được tính khi xác định nợ xấu. Nhưng đó chưa phải là tất cả. Chẳng hạn, Ngân
Hàng Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn (Agribank) không tính các khoản cho vay bị
đóng băng như nợ xấu hoặc nợ quá hạn. Và hầu hết các ngân hàng chỉ tính tỷ lệ đến hạn hiện
tại của một khoản nợ xấu là nợ nghi ngờ. Phần còn lại của khoản vay đó vẫn được coi là lành
mạnh. Kết quả là các tỷ lệ nợ xấu chỉ phản ánh được phần nào của con số thực sự.
Một điều không thể phủ nhận là, trên thực tế, rất khó tiến hành việc xử lý tài sản thế chấp;
trong một số trường hợp, tái cơ cấu nợ xấu là lựa chọn duy nhất còn lại của các ngân hàng.
Việc chúng ta chỉ xem xét tình hình khách hàng thực hiện nghĩa vụ trả lãi không thể phản
100 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
ánh một cách chính xác chất lượng của tài sản, nhất là khi việc trả lãi bản thân nó đã được
ngân hàng tạm ứng qua khoản vay thứ cấp. Quy luật vàng này đã được các ngân hàng Nhật
sử dụng những năm 90. Chúng ta sẽ chẳng hề ngạc nhiên khi biết rằng những khác biệt trong
xử lý các khoản vay tái cơ cấu là một trong những lí do chính dẫn đến những sai biệt lớn
trong các con số ước tính nợ xấu tại Việt Nam.
Việc phân loại đang dần cải thiện. Phương pháp được sử dụng thường xuyên hiện nay là tính
bất kì khoản vay nào quá hạn 90 ngày hoặc hơn, cũng như bất kì khoản vay nào quá hạn dưới
90 ngày nhưng đã được tái cơ cấu. Đây là giải pháp cơ bản cho thấy một loạt các kiểm toán
độc lập đã được tiến hành từ năm 2000 tại các ngân hàng TMQD, sử dụng các chuẩn kế toán
quốc tế. Ngoài ra, các chuẩn kế toán Việt Nam hoàn toàn bỏ qua các khoản vay tái cơ cấu.
Hậu quả chính của việc này là sai số ngày càng lớn giữa các ước tính về nợ xấu theo Các
Chuẩn Kế toán Quốc tế và Các Chuẩn Kế toán Việt Nam.
Quyết Định 493
Việc ban hành Quyết Định 493 vào tháng tư năm ngoái được xem là bước tiến quan trọng
giúp việc phân loại các khoản vay và trích lập dự phòng của Việt Nam sát với các chuẩn
quốc tế hơn. Quyết Định 493 đánh dấu nổ lực đầu tiên giảm thiểu sai số giữa Các Chuẩn Kế
toán Quốc tế và Các Chuẩn Kế toán Việt Nam, dù mất đến ba năm để đi từ các đánh giá định
lượng (dựa vào số ngày việc thực hiện nghĩa vụ trả lãi/ gốc hoặc cả hai của một khoản vay bị
quá hạn) đến cách đánh giá định tính và tỉ mỉ hơn. Thành công của nó không nhất quán. Theo
quyết định này:
Các ngân hàng cần trích lập dự phòng 5% giá trị các khoản vay quá hạn dưới 90
ngày;
Tỷ lệ dự phòng tăng đến 20% đối với ccs khoản vay quá hạn từ 90 đến 180 ngày;
Và đến 50% khoản vay khi quá hạn đến 360 ngày;
Quá hạn hơn một năm phải trích dự phòng 100%
Đối với các khoản vay mà việc thực hiện nghĩa vụ hoàn trả nợ diễn ra đúng hạn
nhưng là các khoản vay được tái cơ cấu thì sẽ được trích lập dự phòng tương tự như
các khoản vay quá hạn từ 90 đến 180 ngày;
Các tỷ lệ trích lập dự phòng này nhằm đảm bảo sẽ khắc phục được mức tổn thất dự
kiến (có thể xảy ra) đối với các khoản vay trong từng hạng mục;
Do không có một thị trường thực sự dành cho các khoản nợ đang được xử lý, tỷ lệ
trích lập dự phòng chỉ đơn thuần là phỏng đoán được đưa ra trên cơ sở kinh nghiệm
quốc tế. Nhưng chúng tôi nghi ngờ rằng, tỷ lệ trích lập dự phòng đó là quá lạc quan
nếu cân nhắc khả năng thu hồi tài sản thế chấp trên thực tế tại Việt Nam.
101 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Trong năm 2005, khi sử dụng phương pháp mới, NHNN đã ước tính nợ xấu ở mức 7,7%
tổng dư nợ. Với việc sử dụng các quy tắc theo Các Chuẩn Kế toán Quốc tế và thay mặt Ngân
Hàng Thế Giới, Ernst & Young đã ước tính tỷ lệ nợ xấu ở mức 15% hoặc gần như gấp đôi
mức 7,7% nói trên. Như vậy, mặc dù tỷ lệ nợ xấu cao hơn rất nhiều so với cách tính theo Các
Chuẩn Kế toán Việt Nam nhưng nó vẫn thấp hơn nhiều so với tỷ lệ nợ xấu được tính theo các
quy tắc của Các Chuẩn Kế toán Quốc tế.
Quyết Định 493 có thể là bước đi đúng hướng, nhưng không phải là giải pháp cuối cùng. Bản
thân NHNN cũng không thống nhất với nhau; một số người “thiết kế” ra nghị định này có vẻ
rất mãn nguyện trong khi những người khác ít chắc chắn hơn. Các ngân hàng thương mại
thừa nhận với chúng tôi rằng, nghị định này đã tạo ra nhiều kẽ hở hơn khi tiếp cận các báo
cáo tài chính. Cuối cùng, chúng tôi hy vọng rằng, các tu chỉnh đối với nghị định này sẽ được
hoàn tất ngay sau khi kiểm tra xong các hiệu ứng của nó.
Khi được áp dụng nhất quán, nó cần tạo ra một số áp lực lên các ngân hàng TMQD nhằm cải
thiện chất lượng cho vay của họ. Tuy nhiên, sự cải thiện này chắc sẽ không đáng kể lắm nếu
chỉ thuần túy dựa vào cách đánh giá định tính và cách tiếp cận vẫn còn dựa nhiều vào phân
loại khoản vay. Đây là một công cụ không mấy hiệu quả và là một “sản phẩm dở dang”.
Các công ty được cổ phần hóa không thực hiện nghĩa vụ hoàn trả nợ
Một nhân tố quan trọng khác là việc các DNNN được cổ phần hóa không thực hiện nghĩa vụ
hoàn trả nợ của mình trước khi lên sàn. Trong một công văn gửi đến chính phủ, NHNN đã
than phiền về các khó khăn trong việc thu hồi các khoản cho vay các DNNN, đặc biệt các
doanh nghiệp sắp được cổ phần hóa. Vì chúng ta đang khẩn trương tiến hành cổ phần hóa
nên phát sinh những mối lo ngại rằng vấn đề này sẽ khiến tỷ lệ nợ xấu của các các ngân hàng
TMQD tăng lên. Các DNNN được cổ phần hóa có xu hướng “lờ” các khoản vay để tái cơ
cấu tổ chức của mình, tái phân loại các khoản vay đó thành các nợ xấu.
Bộ Tài Chính đã nhận được rất nhiều yêu cầu về việc thay đổi các quy định của mình nhằm
xử lý các trường hợp các DNNN khi được cổ phần hóa đã “lờ” đi trách nhiệm và nghĩa vụ
hoàn trả nợ của mình cho các ngân hàng thương mại. Sở dĩ có đề xuất này là vì các quy định
hiện hành đã không xử lý các trường hợp các DNNN không thực hiện nghĩa vụ hoàn trả nợ
của mình.
Việc cải biên Nghị Định 187 – công cụ kiểm soát quá trình cổ phần hóa các DNNN và quyết
định của chính phủ về sáp nhập, giải thể và phá sản các doanh nghiệp – là cần thiết. Động
102 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
thái này tiềm ẩn một xung đột ngầm sắp xảy ra giữa Bộ Tài Chính và các quan chức địa
phương – những người cố gắng bảo vệ các DNNN khỏi “móng vuốt” của NHNN.
Các ngân hàng trong nước đã buộc phải đối phó với quá trình cổ phần hóa các DNNN và nợ
xấu một cách bị động do ủy ban kiểm soát giám sát vấn đề cổ phần hóa doanh nghiệp được
thành lập gần đây không có bất kỳ đại diện nào từ các ngân hàng trong nước.
NHNN cho biết hiện không có bất kỳ quy định nào về trách nhiệm của các công ty được cổ
phần hóa về việc hoàn trả nợ quá hạn và các khoản vay phát sinh trước đó (tức là trước khi
các DNNN được cổ phần hóa); một số các cơ quan có thẩm quyền tại các địa phương đã xóa
nợ một cách đơn giản nhằm tối đa hóa giá trị doanh nghiệp trong quá trình cổ phần hóa.
Nếu NHNN lo lắng thì bản thân các ngân hàng còn “cuống” hơn. Ngân Hàng Công Thương
(Incombank) đã thúc giục NHNN yêu cầu chính phủ có các chính sách nợ rõ ràng về trường
hợp của các DNNN được cổ phần hóa vì các ngân hàng không được thông báo về việc công
ty nào sẽ được cổ phần hóa; điều này khiến việc thu hồi các khoản vay và đánh giá rủi ro tín
dụng gặp khó khăn.
Xử lý “vũng” nợ xấu
Như vậy, “vũng” nợ xấu lớn đến mức nào và chính phủ sẽ phải mất bao nhiêu chi phí để xử
lý?
Tỷ lệ nợ xấu của các ngân hàng quốc doanh - 7,7% - theo ước tính của NHNN là quá thấp.
Ngân Hàng Thế Giới đưa ra con số 15-20% cùng với cảnh báo rằng, có rất nhiều vấn đề về
các dữ liệu được sử dụng để hỗ trợ phân tích của họ. Nói cách khác, đây là con số “sàn”.
Chúng tôi nghĩ có lẽ sẽ công bằng hơn khi xác định nợ xấu ở mức 20-25% tổng dư nợ của
toàn ngành tài chính.
Hầu hết ngân hàng cổ phần thực hiện việc kiểm soát tín dụng tốt hơn nhưng mặt khác, họ lại
cho vay các doanh nghiệp nhỏ hơn với những hệ thống tài chính yếu kém hơn. Các ngân
hàng nước ngoài dường như có lưu trữ thông tin tốt nhất về nợ xấu nhưng thị phần của họ
vẫn còn rất thấp.
Giống với các quốc gia Châu Á khác, cuối cùng, cơ quan thuế sẽ phải hứng chịu phần lớn
gánh nặng còn lại. Chúng tôi ước tính gánh nặng tài chính trực tiếp từ nợ xấu vì sai số giữa
số liệu nợ xấu thực sự và trích lập dự phòng trên thực tế của các ngân hàng TMQD.
103 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Chúng ta hãy giả định nợ xấu ở mức 15-20% theo đề xuất của Ngân Hàng Thế Giới. Việc áp
dụng các mức trích lập dự phòng theo Quyết Định 493 theo cơ cấu ước tính này sẽ dẫn đến
tổn thất tương đương 12-13% dư nợ tín dụng.
Điều này phản ánh kỳ vọng rằng, không phải mọi khoản nợ xấu đều trở thành tổn thất thực
sự và toàn bộ. Mức trích lập dự phòng trung bình này cũng được áp dụng cho các hạng mục
tài sản ngoại bảng, với giả định rằng các hạng mục đó chiếm đến 15% các con số được đưa ra
trên cơ sở kiểm toán theo Các Chuẩn Kế toán Quốc tế. Thận trọng một cách thái quá dẫn đến
tổng trích lập dự phòng (bao gồm các hạng mục tài sản nội và ngoại bảng) đã lên đến 50%.
Đây là một khoản đáng kể và sẽ mất một số năm để giải quyết ngay cả khi chúng ta rất nỗ lực
cải tổ hệ thống ngân hàng. Chính phủ sẽ phải phát hành trái phiếu và chuyển giao các nguồn
lực cho các ngân hàng TMQD khi họ tái cơ cấu. Đến lượt mình, điều này sẽ làm tăng công
nợ của Việt Nam. Nhưng vấn đề là bao nhiêu?
Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế và Ngân Hàng Thế Giới đã cùng nhau đánh giá khả năng hoàn trả
công nợ để xác định một cách cụ thể và chính xác công nợ của Việt Nam. Đánh giá này dựa
trên giả định rằng việc phát hành trái phiếu của chính phủ để hỗ trợ cải cách các ngân hàng
TMQD sẽ kéo dài trong hơn 5 năm. Đánh giá này cũng cân nhắc nền kinh tế sẽ tiếp tục tăng
trưởng như thời gian qua, tức là khoảng 7,5%/năm.
Điều hành kinh tế vĩ mô vẫn được thực hiện trên cơ sở thận trọng, với thâm hụt ngân sách
ngày càng giảm, cho đến khi chiếm 1,5% GDP vào năm 2010. Theo các giả định này, công
nợ sẽ tăng từ 41.2% của GDP hiện nay đến 48.7% vào năm 2010. Ngược lại, nếu các ngân
hàng TMQD kinh doanh tốt và không gây các khoản nợ tài chính, số công nợ sẽ vẫn hầu như
ổn định, chiếm 42,4% GDP vào năm 2010.
Các con số này, trong một chừng mực nào đó, là không chính xác do phần lớn công nợ của
Việt Nam đều mang tính ưu đãi. Điều này nghĩa là hiện giá thuần của các nghĩa vụ dài hạn
mà chính phủ phải đối mặt thấp hơn rất nhiều so với giá trị ban đầu. Theo cách tính hiện giá,
gánh nặng tái cơ cấu các ngân hàng TMQD sẽ làm tăng công nợ từ 28% GDP hiện tại đến
35,2% vào năm 2010. Con số này cao, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được.
Mặt khác, việc trì hoãn cải tổ hệ thống các ngân hàng TMQD sẽ tạo gánh nặng nhiều hơn.
Ngay cả khi duy trì một tỷ lệ nợ xấu so với tổng dư nợ ổn định cũng làm tăng các khoản nợ
tài chính vì tín dụng tăng trưởng nhanh hơn nhiều so với GDP. Do đó, vấn đề quan trọng nhất
là với mức nợ xấu và công nợ hiện tại, vấn đề nợ xấu của Việt Nam là có thể kiểm soát được
với điều kiện quá trình này sẽ hoàn tất trong vòng hai hoặc ba năm tới.
104 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Trường hợp Trung Quốc
Để hình dung cách thực hiện, chúng ta có thể xem xét trường hợp Trung Quốc. Standard &
Poor’s đã ước tính rằng tối thiểu phân nửa các khoản vay trị giá 11,3 nghìn tỷ Nhân Dân Tệ
của hệ thống ngân hàng CHND Trung Hoa là nợ xấu nếu phân loại theo các chuẩn quốc tế.
Nếu điều này đúng, con số đó có thể lên tới 680 tỷ đô la Mỹ hoặc khoảng 60% GDP hiện tại.
Mặc dù không có con số cụ thể về tỷ lệ nợ xấu chính xác nhưng chính phủ Trung Quốc đã
thừa nhận rằng, nợ xấu gây các rủi ro nghiêm trọng đối với tăng trưởng liên tục của nền kinh
tế. Kết quả của việc này là Trung Quốc đã đã tái cơ cấu bốn ngân hàng thương mại lớn vào
1999 để tách các khoản nợ xấu tồi tệ nhất trong quá khứ ra khỏi các hoạt động hiện tại của
các ngân hàng.
Trước hết, chính phủ đã thành lập bốn công ty quản lý tài sản để mua các khoản nợ xấu từ
bốn ngân hàng chính. Chính phủ đã cấp thêm vốn và nợ được mua lại bằng cách sử dụng các
IOU 8 do chính phủ phát hành. Sau một số loạng choạng ban đầu, các công ty quản lý tài sản
gần đây đã có những tiến bộ vượt bậc trong việc tái cơ cấu và bán các khoản nợ xấu tại thị
trường thứ cấp cho các nhà đầu tư nước ngoài khác nhau.
Các công ty quản lý tài sản này đã mua 1,39 nghìn tỷ Nhân Dân Tệ (170 tỷ đô la Mỹ) nợ xấu,
tương đương xấp xỉ 20% giá trị kế toán tổng dư nợ lúc đó. Các công ty quản lý tài sản được
cho một khoảng thời gian là mười năm để thu hồi những gì có thể từ các danh mục. Tuy
nhiên, tiến trình lúc đầu rất chậm và chỉ 16% khoản vay được báo cáo là đã được xử lý trong
hai năm đầu tiên tính đến ngày 31/12/2001.
Tuy nhiên, kể từ đó, tốc độ của quá trình này đã được cải thiện trong hai năm qua và một
khối lượng nợ xấu đáng kể đã được xử lý trên thị trường thứ cấp. Bài học mà chúng ta có thể
rút ra rất đơn giản:
1) Thành lập một cơ chế đơn giản để chuyển nợ từ bảng cân đối tài sản của các ngân
hàng sang một “công cụ” có mục đích đặc biệt;
2) Sử dụng “công cụ” này để trả nợ cho các ngân hàng ở mức chấp nhận được;
3) Tạo điều kiện cho “công cụ” có mục đích đặc biệt đó tái cấu trúc và bán các khoản
nợ.
8
IOU là cam kết trả nợ (xuất phát từ cách phát âm tương đồng “I owe you”)
105 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Các ngân hàng có thể nhanh chóng quay lại hoạt động ngân hàng và “công cụ” này có thể
tập trung vào việc quản lý quá trình xử lý nợ.
106 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
PHỤ LỤC
Bảng 1A – Xếp hạng Nợ Dài hạn của Quốc gia theo Standard & Poor’s (tính đến tháng
1/2004).
Việt Nam Thái Lan Singapore
Ngoại tệ BB- BBB AAA
Nội tệ BB A AAA
Bảng 3A – Tỷ trọng tín dụng so với GDP Bảng 4A: Tỷ lệ Dự trữ Tiền gửi Bắt Buộc
– Nguồn NHNN VN – Nguồn NHNN VN
Bảng 4A – Tỷ lệ dự trữ tiền gửi bắt buộc – Nguồn: NHNN VN
Tỷ lệ dự trữ tiền gửi bắt buộc 2003 2004 2005
VNĐ
- Tiền gửi không kỳ hạn và kỳ hạn dưới 12 tháng
+ Các ngân hàng khác 2% 5% 5%
107 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
+ Ngân hàng Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn 1% 4% 4%
- Từ 12 – 24 tháng 1% 2% 2%
Ngoại tệ
- Tiền gửi không kỳ hạn và kỳ hạn dưới 12 tháng 4% 8% 8%
- Từ 12 – 24 tháng 1% 2% 2%
108 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 5A – Giá trị Cơ cấu Huy động & Bảng 6A – Cơ cấu Huy động & Cho vay (2005)
Cho vay (2005) – Nguồn: VinaCapital – Nguồn: VinaCapital
Bảng 7A – Thị phần Cho vay của ngành Bảng 8A – Huy động của Incombank theo Loại
ngân hàng (2005) – Nguồn: VinaCapital tiền – Nguồn: BCTN Incombank
Bảng 9A – Dư nợ của Eximbank theo Bảng 10A - Dư nợ của Techcombank theo
ngành – Nguồn: BCTN Eximbank ngành – Nguồn: BCTN Techcombank
109 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 11A – Dư nợ Techcombank theo Bảng 12A – Nguồn Huy động của
loại hình công ty – Nguồn: BCTN Techcombank – Nguồn: BCTN
Techcombank Techcombank
Bảng 13A – Dư nợ của Habubank theo Bảng 14A – Cơ cấu cho vay Habubank –
Ngành – Nguồn: BCTN Habubank Nguồn: BCTN Habubank
110 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 15A - Huy động và Dư nợ của Bảng 16A – Tổng Dư nợ của Ngân hàng
Habubank – Nguồn: BCTN Habubank Đông Á – Nguồn: BCTN NH Đông Á
Bảng 17A - Dư nợ và Huy động của NH Bảng 18A – Nguồn huy động của NH Đông
Đông Á – Nguồn: BTCT NH Đông Á Á – Nguồn: BCTN NH Đông Á
111 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Khu vực Tài Chính của Việt Nam
Hệ thống tài chính chính thức
Khu vực Tài chính Ngân hàng:
5 ngân hàng TMQD, bao gồm:
4 ngân hàng TMQD lớn:
- Ngân Hàng Ngoại Thương (Vietcombank)
- Ngân Hàng Công Thương (Incombank)
- Ngân Hàng Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn (Agribank)
- Ngân Hàng Đầu Tư và Phát Triển (BIDV)
1 ngân hàng TMQD nhỏ:
- Ngân Hàng Phát Triển Nhà Đồng Bằng Sông Cửu Long
1 Ngân Hàng Chính Sách Xã Hội
29 chi nhánh các ngân hàng nước ngoài
6 chi nhánh cấp 2 các ngân hàng nước ngoài
45 văn phòng đại diện các định chế tín dụng nước ngoài
5 ngân hàng liên doanh
37 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
Hệ Thống Quỹ Tín Dụng Nhân Dân TW và 23 chi nhánh
888 quỹ tín dụng địa phương
7 Công Ty Tài Chính (5 trong số đó là các công ty con của các Tổng Công Ty)
Ngành tài chính phi ngân hàng:
18 công ty bảo hiểm
8 công ty cho thuê tài chính, 3 trong số đó là các công ty liên doanh với các nhà
đầu tư nước ngoài hoặc 100% sở hữu nước ngoài: 5 công ty con của các ngân
hàng TMQD
1 hệ thống tiết kiệm Bưu Điện, Công Ty Dịch Vụ Tiết Kiệm Bưu Điện Việt Nam
(VPSC)
2 Sở Giao Dịch Chứng Khoán: Trung Tâm Giao Dịch Chứng Khoán Hà Nội, và
Tp. HCM
8 quỹ đầu tư
112 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
1 Công Ty Kinh Doanh Tài Sản Có và Nợ (DATC) được thành lập vào 2003
thuộc về Bộ Tài Chính
Hệ thống tài chính không chính thức
Những người cho vay, người thân và bạn bè
Các Hiệp Hội Tín Dụng và Tiết Kiệm Tuần Hoàn (ROSCAs)
113 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Miễn Trừ Toàn Cầu
Bản quyền 2006 của Vina Capital Group Limited. Các quyền đã được đăng ký. Báo cáo
này đã được Vina Capital hoặc một trong các đơn vị trực thuộc phân phối tại Việt Nam
và nước ngoài chuẩn bị và phát hành. Vina Capital tin rằng thông tin theo đây là đáng tin
cậy và dựa trên các nguồn công bố rộng rãi đáng tin cậy. Ngoại trừ phần thông tin về
Vina Capital, Vina Capital không cam kết tính chính xác thông tin. Các ý kiến, ước tính
và dự kiến trình bày trong báo cáo này thể hiện các nhận xét hiện thời của người báo cáo
chỉ vào thời điểm ngày phát hành. Chúng không nhất thiết thể hiện các quan điểm của
Vina Capital và có thể thay đổi không báo trước. Vina Capital không có nghĩa vụ cập
nhật, chỉnh sửa hoặc dù dưới hình thức nào thay đổi báo cáo này hoặc thông báo cho đọc
giả nội dung đó nếu vấn đề chủ đề hoặc ý kiến, dự tính hoặc ước tính được đề cập đã thay
đổi hoặc trở nên không chính xác. Thông tin theo đây có được từ các nguồn khác nhau và
chúng tôi không đảm bảo tính chính xác hoặc xuyên suốt của nó.
Các giá cả và việc sẵn có các công cụ tài chính cũng có thể thay đổi không thông báo.
Nghiên cứu được xuất bản này có thể được Vina Capital cân nhắc khi mua hoặc bán các
vị thế quyền sở hữu hoặc các vị thế do các quỹ nắm giữ theo cấp điều hành của nó. Vina
Capiatal có thể kinh doanh vì quyền lợi của mình như thực hiện các đề nghị mua bán
ngắn hạn từ các nhà phân tích và cũng có thể tham gia vào các giao dịch chứng khoán
theo cách không nhất quán với báo cáo này và các ý kiến đã được nêu theo đây.
Không có thông tin hoặc ý kiến nào được nêu trong báo cáo này xác lập một chào mời để
thực hiện mua, bán bất kì chứng khoán hoặc quyền lựa chọn, hợp đồng tương lai và các
công cụ phái sinh nào khác dưới bất kì thẩm quyền nào. Cũng không được diễn giải
chúng như là một quảng cáo cho bất kì các công cụ tài chính nào khác. Các cán bộ của
Vina Capital được quyền có quyền lợi tài chính trong các chứng khoán được đề cập trong
báo cáo này hoặc các công cụ liên quan. Báo cáo nghiên cứu này được chuẩn bị để lưu
hành phổ biến nhằm chỉ mục đích thông tin tổng quát. Nó không xem xét đến các mục
tiêu đầu tư cụ thể, tình hình tài chính hoặc các nhu cầu cụ thể nào của bất kì ai có thể
nhận được hoặc đọc báo cáo này. Nhà Đầu Tư nên lưu ý rằng các giá chứng khoán biến
động và có thể lên và xuống. Sự việc xảy ra ngày trước, nếu có, không giúp gì tương lai.
Các công cụ tài chính được thảo luận trong báo cáo này có thể không phù hợp cho mọi
nhà đầu tư. Các nhà đầu tư phải tự thực hiện quyết định dựa trên các cố vấn tài chính độc
lập của họ như họ thấy cần thiết và căn cứ theo tính hình tài chính cụ thể và các mục tiêu
đầu tư. Báo cáo này không được sao chép, tái tạo.
114 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
115 VinaCapital
Top Download Đầu Tư Chứng Khoán
-
-
-
Chiến lược quản lý danh mục đầu tư cổ phiếu
40p 853 488
-
Bài giảng thị trường chứng khoán - Ts. Trần Đăng Khâm
167p 1083 590
-
-
-
Phân tích kỹ thuật bằng biểu đồ chứng khoán
36p 5466 1639
-
53p 497 289
-
-
Tài Liệu Đầu tư Chứng khoán Mới Xem thêm » Tài Liệu mới cập nhật Xem thêm »

markdown:
115 trang
Lượt xem: 1080
Download: 484
# Nghiên cứu về Thị trường Cổ phiếu tại Việt Nam
Chia sẻ:
[kimtuyen](http://tailieu.vn/user/kimtuyen)
Các Ngân hàng Việt Nam: Câu chuyện dài về tăng trưởng do giá cổ phiếu bị lạm phát. Chúng tôi tin rằng, khu vực ngân hàng đang được định giá quá cao. Chúng tôi khuyến khích các nhà đầu tư kiên nhẫn chờ đợi đến khi khu vực này bộc lộ sự yếu kém của mình trước khi quyết định mua cổ phiếu. Chúng tôi dự báo khu vực này có rủi ro tiếp tục chịu một đợt giảm giá khoảng 5-10% trong tháng 9. Người ta kỳ vọng rằng, trung bình thị giá của một cổ phiếu gấp 29 lần...
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Tài Chính - Ngân Hàng](http://tailieu.vn/tai-chinh-ngan-hang/)» [Đầu tư Chứng khoán](http://tailieu.vn/tai-chinh-ngan-hang/dau-tu-chung-khoan/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Nghiên cứu về Thị trường Cổ phiếu tại Việt Nam **
VinaCapital
Chiến lược
BÁO CÁO VỀ KHU VỰC NGÂN HÀNG 15/8/2006
Các Ngân hàng Việt Nam: Câu chuyện dài về tăng trưởng do giá cổ
phiếu bị lạm phát.
Chúng tôi tin rằng, khu vực ngân hàng đang được định giá quá cao. Chúng tôi khuyến
khích các nhà đầu tư kiên nhẫn chờ đợi đến khi khu vực này bộc lộ sự yếu kém của
mình trước khi quyết định mua cổ phiếu.
Chúng tôi dự báo khu vực này có rủi ro tiếp tục chịu một đợt giảm giá khoảng 5-10%
trong tháng 9.
Người ta kỳ vọng rằng, trung bình thị giá của một cổ phiếu gấp 29 lần thu nhập của
nó (Hệ số Thị giá/ Thu nhập cổ phiếu) tương ứng mức lãi 90% trong khi mức trung
bình của hệ số này của châu Á nhỏ hơn 15.
Mặc dù lợi nhuận tăng trưởng với mức bình quân mỗi năm là 50% và tỷ suất lợi
nhuận trên nguồn vốn chủ sở hữu (Return on Equity – ROE) đạt trên mức trung bình,
mức lãi là quá cao.
Trong vòng 2 – 3 năm tới, tiền gửi có thể tiếp tục tăng trưởng với tốc độ hiện tại do
khả năng xâm nhập thị trường còn hạn chế.
Lãi suất huy động tăng mạnh, các mức chênh lệch đang thu hẹp và trong sáu tháng
cuối năm, rất khó để đạt được các mức biên lãi kỳ vọng.
Việc gia nhập WTO có thể tạo ra một đợt chấn chỉnh và củng cố mạnh mẽ và trên quy
mô rộng lớn trong lĩnh vực ngân hàng do các yêu cầu về vốn tối thiểu tăng.
Pha loãng cũng là một trong những mối lo ngại khi các ngân hàng buộc phải tăng vốn
mạnh để đáp ứng các yêu cầu về hệ số an toàn vốn (Capital Adequacy Ratios – CAR).
Vietcombank sẽ niêm yết vào đầu năm tới và sau đó là BIDV
1 VinaCapital
Chúng tôi đã xếp hạng cổ phiếu của cả Sacombank lẫn ACB ở mức “Cổ phiếu nên
giữ” 1 .
Chúng tôi thực sự quan tâm câu chuyện về sự tăng trưởng dài hạn nhưng không phải
với những mức giá hiện tại.
Bảng 1: Số lượng các Ngân hàng tại Việt Nam
Tóm tắt về Khu vực Ngân hàng
Có nhiều ngân hàng tại Việt Nam. Hay nói một cách chính xác hơn là có quá nhiều. Hiện
tại, có năm ngân hàng thương mại quốc doanh, 38 ngân hàng thương mại cổ phần, bốn
ngân hàng liên doanh, 29 các chi nhánh của ngân hàng nước ngoài, 45 văn phòng đại diện
của các ngân hàng nước ngoài, năm công ty tài chính và chín công ty cho thuê tài chính
đang hoạt động tại Việt Nam.
Kể từ năm 1992, Việt Nam đã chuyển sang một hệ thống đa cấp trong đó các ngân hàng
nhà nước, cổ phần, liên doanh và các ngân hàng nước ngoài cung cấp các dịch vụ cho
một cơ sở khách hàng rộng hơn. Tuy nhiên, bốn ngân hàng thương mại quôc doanh gồm
có – Ngân hàng Đầu tư & Phát triển Việt Nam (BIDV), Ngân hàng Ngoại thương Việt
Nam (Vietcombank), Ngân hàng Công Thương Việt Nam (Incombank) và Ngân hàng
Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn Việt Nam (VBARD) chiếm xấp xỉ 70% trong tổng
số các hoạt động cho vay.
1
Tức là cổ phiếu có khả năng giữ giá cao; lợi nhuận của nhà đầu tư có thể vẫn được đảm bảo
ngay cả khi có biến động thị trường.
2 VinaCapital
Hiện nay, tổng vốn điều lệ của các ngân hàng thương mại quốc doanh chỉ vào khoảng 21
ngàn tỷ VND (tương đương 1,3 tỷ USD). Trung bình vốn điều lệ của mỗi ngân hàng
thương mại quốc doanh chỉ vào khoảng 250 – 300 triệu USD. Điều này làm hạn chế sự
phát triển. Tổng dư nợ đạt khoảng 55% GDP, thấp hơn nhều so với mức trung bình trong
khu vực Đông Nam Á là 80%.
Trong những năm gần đây, khối ngân hàng cổ phần (chiếm khoảng 16% tổng cho vay
trong năm 2005) đã trải qua một thời kỳ chấn chỉnh và củng cố. Trong năm 1993, có 31
ngân hàng cổ phần có mức vốn trung bình chỉ vào khoảng 9 triệu USD với cổ đông chi
phối/nguồn vốn chủ yếu là từ các doanh nghiệp nhà nước hoặc các tổ chức hoặc Hoa kiều
và thường tồn tại chỉ để đáp ứng nhu cầu của những người sở hữu chúng. Số lượng các
ngân hàng cổ phần tăng đến mức kỷ lục là 51 ngân hàng vào năm 1996, nhưng kể từ đó
đến nay đã giảm xuống còn 35 ngân hàng.
Trong số các ngân hàng cổ phần, Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín (Sacombank) là ngân
hàng lớn nhất về vốn điều lệ với 1,89 ngàn tỷ đồng (tương đương 118 triệu USD), tiếp
theo là Ngân hàng Á Châu (ACB) với vốn điều lệ là 1,11 ngàn tỷ đồng (tương đương 69
triệu USD). Các ngân hàng cổ phần hàng đầu khác bao gồm Ngân hàng Đông Á (EAB),
Ngân hàng Phương Nam (PNB), Ngân hàng Kỹ Thương (Techcombank), Ngân hàng
Quân đội (MB) và Ngân hàng Quốc tế (VIB). Theo ngân hàng trung ương, phần lớn các
ngân hàng cổ phân đều có mức vốn trung bình vào khoảng 200-300 tỷ vND (tương
đương 12,5-19 triệu USD).
Tình trạng thiếu vốn trong toàn hệ thống vẫn là một thách thức to lớn đối với ngành ngân
hàng đặc biệt là khi vấn đề các khoản nợ xấu được xem xét. Danh mục sản phẩm đơn
điệu và những yếu kém trong khâu quản lý rủi ro là những vấn đề đáng lo ngại khác.
Trong năm 2005, các ngân hàng nước ngoài và các ngân hàng liên doanh chiếm khoảng
14% hoạt động cho vay, đuợc phân chia giữa các chi nhánh ngân hàn nước ngoài và các
ngân hàng liên doanh. Các ngân hàng lớn như HSBC, Citigroup, Deutsche Bank và ANZ
đều đã thiết lập sự hiện diện của mình và một vài trong số đó đã mua cổ phần của các
ngân hàng trong nước. Tuy nhiên, các hạn chế về nhận tiền gửi bằng VNĐ đã ngăn cản
quá trình tạo ra một sân chơi bình đẳng và cũng khiến quá trình mở rộng thị phần của các
ngân hàng nước ngoài và ngân hàng liên doanh diễn ra chậm chạp.
Trong hiệp định thương mại với Hoa Kỳ được ký cách đây 5 năm, Việt Nam đã cam kết
rằng muộn nhất là năm 2010, sẽ cho phép các ngân hàng nước ngoài hoạt động tại Việt
Nam mà không có bất kỳ hạn chế nào và sẽ mở cửa lĩnh vực ngân hàng. Theo các quy
định gia nhập WTO, có lẽ Việt Nam còn phải mở cửa lĩnh vực ngân hàng sớm hơn nữa.
Không phải tất cả những ngân hàng hiện tại có khả năng sống sót trong bối cảnh ấy.
3 VinaCapital
Bảng 2: Định giá so sánh giữa các ngân hàng Châu Á
Tổng thị EPS P/E
Tổng số
giá cổ EPS 2 2006 P/E 3 2006 P/B 4 P/B ROE 5
Ngân hàng Nước Giá * cổ phần
phần 2005 (ước 2005 (ước 2005 2006 2006
(triệu)
(triệu) tính) tính)
China
Trung
1 Merchants 0,9 12.279,93 11.343 0,05 0,06 19,39 16,75 3,1 2,6 15,93
Quốc
Bank
China
Trung
2 Minsheing 0,5 10.165,87 5.020 0,03 0,04 14,91 11,49 2,59 2,14 17,48
Quốc
Banking
Bank of Hồng
3 2,0 10.572,78 21.571 0,17 0,14 12,40 14,51 2,11 2,02 16,99
China-HK Kông
Bank Rakyat
4 Indonesia 0,5 12.192 5.872 0,04 0,04 13,44 12,08 N/A 6 3,29 27,9
Indonesia
Kookmin
5 Hàn Quốc 81,1 336 27.248 7,09 8,72 11,24 9,3 N/A 1,82 21,55
Bank
DBS
6 Singapore 11,9 1.504 17.882 34,06 88,05 35,28 13,65 1,68 1,61 11,67
Holdings
Bangkok
7 Thái Lan 2,8 1.909 5.308 0,29 0,26 9,87 10,8 N/A 1,32 15,76
Bank
HSBC
8 Toàn cầu 18,1 11.334 204.987 1,35 1,52 13,43 11,96 2,22 2,06 16,8
Holdings
9 ACB Việt Nam 868,8 1.1 956 16,71 23,69 51,99 36,67 10,84 7,87 28,02
10 Sacombank Việt Nam 3,8 190 730 0,08 0,10 49,84 38,18 6,21 4,12 16,47
Nguồn: Reuters, VinaCapital, JP Morgan
* Giá cổ phiếu và tỷ giá tính đến ngày 7/8/2006
Tại sao vẫn chưa mua các ngân hàng Việt Nam
Việc kinh doanh cổ phiếu của các ngân hàng Việt Nam vẫn đem lại mức lãi lớn kinh
khủng so với việc kinh doanh cổ phiếu của các ngân hàng châu Á cùng hạng sau đợt tăng
giá hàng loạt trong 12 tháng vừa qua. Mặc dù gần đây cổ phiếu của các ngân hàng đều
giảm giá trung bình khoảng 25% nhưng vẫn chưa đủ để giúp các ngân hàng xác định
chính xác vị thế của mình. Chúng ta sẽ cùng nhau nghiên cứu một vài chỉ số quan trọng
để định giá cổ phiếu. Đầu tiên là hệ số thị giá trên thu nhập cổ phiếu.
2
Earnings Per Share – Thu nhập của mỗi cổ phiếu
3
Price to Earnings – Hệ số Thị giá/ Thu nhập (của mỗi cổ phiếu)
4
Price to Book Value – Hệ số Thị giá/ Giá trị ghi trên sổ sách
5
Return on Equity – Tỷ suất lợi nhuận trên nguồn vốn chủ sở hữu
6
Not available – Không có thông tin
4 VinaCapital
Cổ phiếu của các ngân hàng được cổ phần hóa được mua bán với kỳ vọng rằng, thị giá sẽ
gấp 29 lần thu nhập của một cổ phiếu. Hiện nay các nhà kinh doanh cổ phiếu đều kỳ vọng
rằng, thị giá sẽ gấp 7,8 lần giá trị trên sổ sách. Theo một nghiên cứu gần đây của The
Economist, các công ty dịch vụ tài chính được niêm yết công khai trên toàn thế giới được
định giá năm ngoái ở mức trung bình là có thị giá gấp 14 lần thu nhập cổ phiếu trong khi
một số công ty phi tài chính có thị giá gấp 18 lần thu nhập cổ phiếu. Lãi của các cổ phiếu
của các ngân hàng châu Á bị đánh giá thấp nhất, tức là thấp hơn 15 lần thu nhập của năm
hiện tại. Tính theo chỉ số thị giá trên giá trị trên sổ sách (Price to Book Value – P/B),
trung bình thị giá gấp 2 lần giá trị trên sổ sách trong khi hầu hết cổ phiếu của các ngân
hàng Việt Nam đều được mua bán với kỳ vọng thị giá gấp 6 lần giá trị trên sổ sách. Nhìn
vào điều này, dường như các ngân hàng vẫn định giá quá cao một cách tuyệt vọng.
Các ngân hàng Việt Nam tuyên bố rằng, sở dĩ cổ phiếu của họ được mua bán ở các mức
giá cao bất thường như vậy là do cả tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tốc
độ tăng trưởng của họ đều ở mức cao. ROE trung bình của các ngân hàng cổ phần hóa là
vào khoảng 21% so với mức trung bình của các ngân hàng châu Á là khoảng 16%. Các
dự đoán về lợi nhuận sáu tháng đầu năm cho thấy lợi nhuận trước thuế đạt mức tăng
trưởng hơn 50%. Chúng tôi dự đoán rằng trong 2-3 năm tiếp theo, các ngân hàng vẫn đạt
mức tăng trưởng như vậy.
Mặc dù các bằng chứng về tăng trưởng và hệ số ROE nhằm chứng minh tại sao cổ phiếu
của các ngân hàng Việt Nam được định giá cao hơn cổ phiếu của các ngân hàng châu Á
cùng hạng, mức lãi 70% vẫn được coi là quá cao. Trên thực tế, hệ số ROE còn nói lên
một điều khác không kém phần quan trọng là các ngân hàng có quy mô vốn hẹp; điều này
sẽ khiến các ngân hàng Việt Nam trở nên rất dễ bị tác động trong các khoảng thời gian
xảy ra khủng hoảng.
Chúng tôi tin rằng, cổ phiếu của tất cả các ngân hàng cổ phần hóa của Việt Nam đều
được mua bán với kỳ vọng về mức lãi quá cao so với cả mức trung bình trên thị trường
của các công ty Việt Nam được niêm yết và các ngân hàng châu Á cùng hạng. Không thể
phủ nhận rằng, các ngân hàng Việt Nam đều đạt được mức tăng trưởng rất cao trong
khoảng thời gian vừa qua và có thể cả trong những năm tới; điều này cũng đã được phản
ánh trong các mức giá hiện tại. Nhưng vấn đề đặt ra là tại sao cổ phiếu của các ngân hàng
đó lại có thể có mức lãi cao đến như vậy?
Mức lãi cũng phần nào nói lên tình trạng thiếu về cung trên thị trường nói chung và cụ
thể là cổ phiếu của các ngân hàng. Nó cũng một phần do thực tế là vào thời điểm này,
phần lớn những người kinh doanh cổ phiếu không chú ý đến “hạ tầng” của thị trường.
Nói cách khác, chính là thị trường cổ phiếu Việt Nam với những đặc thù của một thị
trường chứng khoán đang ở giai đoạn phôi thai đã khiến cho các cổ phiếu của toàn bộ
khu vực thị trường bị định giá một cách không chính xác. Tuy nhiên, vấn đề cổ phiếu bị
định giá sai không chỉ dừng lại ở đó.
Vấn đề thứ hai là việc định giá cố phiếu của các ngân hàng chất lượng như ACB và
Sacombank và các đối thủ cạnh tranh của hai ngân hàng này với chất lượng kém hơn
không có nhiều mối liên hệ lắm với tốc độ tăng trưởng của lợi nhuận hoặc ROE. VD:
hiện nay cổ phiếu của ACB có mức giá cao nhất tuy nhiên, cả mức ROE 24% lẫn dự báo
5 VinaCapital
về tăng trưởng lợi nhuận ở mức khiêm tốn là 44% cũng không thể giải thích cho việc thị
giá của cổ phiếu của ngân hàng nào cao gấp hơn 7 lần so với giá trị trên sổ sách. Gần đây,
Sacombank cũng đã đưa ra dự kiến của mình về lợi nhuận trước thuế của cả năm 2006 là
600 tỷ đồng, khiến cho thị giá của cổ phiếu của ngân hàng này từ chỗ gấp 60 lần so với
thu nhập cổ phiếu nay đã giảm xuống, chỉ gấp 32 lần. Ngược lại, với dự kiến lợi nhuận sẽ
đạt mức tăng trưởng rất mạnh là 100% và ROE đạt 25% khiến cho thị giá của cổ phiếu
của Techcombank ban đầu được dự đoán một cách khá hợp lý là gấp 15 lần thu nhập cổ
phiếu; tuy nhiên, lợi nhuận của ngân hàng này trong sáu tháng đầu năm đã khiến nhiều
người thất vọng. Một lý do khiến cho cổ phiếu bị định giá thấp là do những tin đồn về
những bất đồng giữa các cổ đông lớn.
Nhân tố tiêu cực thứ ba là “pha loãng”. Năm nay tất cả các ngân hàng cổ phần đều cố
gắng tăng vốn mạnh nhằm tăng các hệ số an toàn vốn. Khu vực nhà nước cũng phải đối
mặt với vấn đề tương tự. Năm ngân hàng nhà nước sẽ phải tăng vốn thêm khoảng 30-50
ngàn tỷ (tương đương 1,8-3 tỷ USD) bằng hình thức phát hành cổ phiếu để tăng hệ số an
toàn vốn lên trên 8% vào năm 2010. Chính phủ chỉ có thể “bơm” thêm khoảng ¼ của
khoản 30-50 ngàn tỷ này. Các ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân cũng phải tăng
khoảng 10-15 ngàn tỷ VND (tương đương 0,6 – 1 tỷ USD). Ngay cả với tốc độ tăng
trưởng hiện nay là 50% mỗi năm, giá cổ phiếu sẽ rất khó có thể tăng trong vòng hai năm
tới do nỗi lo ngại về tình trạng “pha loãng” khi các ngân hàng phát hành thêm cổ phiếu
hoặc các thị trường trái phiếu doanh nghiệp tăng vốn.
Bảng 3: Tình hình biến động Giá cổ phiếu
Thị trường vẫn chưa học được cách định giá cổ phiếu một cách hợp lý theo các chỉ số
chính như tốc độ tăng trưởng, ROE, chất lượng của danh mục cho vay, độ rủi ro, chất
lượng cũng như mức độ nhất trí của ban điều hành và khả năng sinh lợi. Chúng tôi tin
rằng chính điều đó đã khiến cổ phiếu bị định giá sai, một phần khác là do khối ngân hàng
6 VinaCapital
của Việt Nam từ trước đến nay vẫn có một nhược điểm mang tính “truyền thống” là
thiếu tính minh bạch.
Vậy còn lợi nhuận biên thì sao? Phần lớn thu nhập của các ngân hàng Việt Nam là từ
chênh lệch giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay. Lãi suất huy động đã tăng một cách
nhanh chóng trong sáu tháng cuối năm một phần do lãi suất của đồng đô-la tăng và một
phần do cuộc chạy đua quyết liệt về tiền gửi vì các ngân hàng đều cố gắng tích lũy tiền.
“Mái nhà ấm cúng” của các ngân hàng nhà nước – nơi ấn định các mức lãi suất cho thị
trường – có vẻ “sập xệ” lắm rồi. Trong khi đó, mức chênh lệch lãi suất giữa huy động và
cho vay đang dần thu hẹp do lãi suất cho vay không thể cao hơn được nữa. Nói một cách
chính xác là rõ ràng, hoạt động cho vay đang ngày càng phải đối mặt với nhiều khó khăn
hơn.
Tình hình sáu tháng cuối năm sẽ như thế nào? Chúng ta không thể bỏ qua được thực tế là
lãi suất sẽ tiếp tục tăng cao trong sáu tháng cuối năm nay. Khối ngân hàng Việt Nam
đang phải chịu áp lực nặng nề của tình trạng đô-la hóa trong hệ thống ngân hàng. Việc áp
dụng lãi suất huy động USD cao hơn sẽ nhanh chóng “hút” tiền từ thị trường tiền gửi
VND. Ngoài ra, việc tăng lãi suất cho vay đang lagging lãi suất huy động. Chúng tôi tin
rằng, chênh lệch lãi suất đang bắt đầu thu hẹp; điều này sẽ có tác động trực tiếp và tiêu
cực đối với các biên lãi. Đương nhiên là với tốc độ tăng trưởng cao như vậy, lợi nhuận sẽ
tiếp tục tăng nhưng các biên có thể sẽ bị thu hẹp và chất lượng của lợi nhuận sẽ suy giảm.
Quan điểm của chúng tôi
Chúng tôi nghi ngờ rằng, tốc độ tăng trưởng của các ngân hàng sẽ giảm dần vào khoảng
từ tháng 4 trở đi sang năm và giá của cổ phiếu sẽ được điều chỉnh dần. Việc Sacombank
niêm yết có nguy cơ dẫn đến khoảng 200 triệu nguồn vốn bổ sung của ngân hàng này
dưới hình thức cổ phiếu sẽ “trôi nổi” trên các thị trường; điều đó sẽ gây ra một số hiện
tượng chuyển hướng và bán bớt khi các nhà đầu tư nhường chỗ. Việc Sacombank hoãn
phát hành một phần lượng cổ phiếu đợt này của mình đến cuối năm dựa trên một số lý do
nhất định. Khu vực này có rủi ro tiếp tục chịu một đợt giảm giá khoảng 5 – 10% vào
khoảng tháng 9. Tuy nhiên, từ cuối quý 3 trở đi, Vietcombank sẽ thúc đẩy quá trình cổ
phần hóa của mình vào cuối năm; điều này hẳn sẽ không làm chúng ta ngạc nhiên lắm vì
rõ ràng, động thái này nhằm chuẩn bị cho Hội nghị Thượng đỉnh APEC và gia nhập
WTO. Chúng ta sẽ chứng kiến điều đó như là cơ hội cuối cùng dành cho những người cố
tình trì hoãn quá trình cổ phần hóa có thể thành công và “sống sót” trong khu vực này.
Một sự thay đổi toàn diện đang chờ chúng ta trong năm tới.
Trong năm 2007, chúng ta kỳ vọng sẽ có một sự tăng đột biến từ nguồn cung với việc
Vietcombank, MHB và có thể cả BIDV tiến hành cổ phần hóa. Chỉ riêng ba ngân hàng
này thôi có thể bổ sung khoảng 3 – 4 tỷ USD tổng lượng vốn hóa trên thị trường cho thị
trường giao dịch phi tập trung sau đợt phát hành lần đầu ra công chúng. Hiện nay, tổng
lượng vốn hóa trên tị trường của cổ phần của khối ngân hàng được cổ phần hóa đã làm
tăng khoảng 2,5 – 3 tỷ USD. Bức tường cung này hầu như chắc chắn sẽ dẫn đến khu vực
này bị hạ mức xếp hạng và cổ phiếu chắc chắn sẽ được định giá ở mức hợp lý hơn. Thậm
chí cả với mức tăng trưởng lợi nhuận mạnh mẽ mà người ta kỳ vọng sẽ tiếp tục như vậy
trong khoảng thời gian tới, việc khu vực này bị hạ mức xếp hạng chắc chắn sẽ làm cho
giá cổ phiếu của khu vực này giảm đi.
7 VinaCapital
Chúng tôi đề xuất rằng, các nhà đầu tư nên giảm quy mô đầu tư của mình trong khu vực
này do các biến động về giá. Có thể vẫn còn một cơ hội đầu tư trong khu vực này vào
khoảng cuối năm nay nhưnng về cơ bản, chúng tôi tin rằng nếu tính theo chỉ số thị giá so
với thu nhập cổ phần thì rõ ràng khu vực này đang bị đánh giá quá cao. Ngay cả với mức
lãi suất đang tăng như vậy, chúng tôi cảm thấy rằng cơ hội để có thể tăng trưởng lợi
nhuận tới mức có thể gây bất ngờ với các nhà đầu tư sẽ không nhiều như năm ngoái.
Chúng tôi tin rằng, giá cổ phiếu của khu vực này đã tăng đến mức kịch trần xét theo trung
hạn và mặc dù có thể có cơ hội kinh doanh trong vài tháng tới, nhưng xét về cơ bản, việc
mua cổ phiếu của các ngân hàng vẫn chưa thực sự hợp lý.
Các đặc điểm của ngành ngân hàng Việt Nam
Theo chúng tôi, thị trường ngân hàng Việt Nam có TÁM đặc điểm chính sau đây:
1) Khả năng xâm nhập thị trường rất hạn chế
2) Tốc độ tăng trưởng của cả cho vay và huy động đều vượt tăng trưởng GDP
một cách đáng kể.
3) Thị trường ngân hàng có độ tập trung cao nhưng tính chia cắt cũng rất sâu
sắc
4) Quá nhiều quy định nhằm hạn chế sự phát triển của các ngân hàng nước
ngoài
5) Chất lượng cho vay còn thiếu tính minh bạch
6) Thiếu vốn một cách trầm trọng
7) Cơ sở doanh thu hẹp và danh mục sản phẩm đơn điệu
8) Không có thông tin về số lượng nợ xấu
Mặc dù một vài đặc điểm này đã ở mức báo động nhưng chúng cũng đồng thời là những
nét đặc thù của nền kinh tế đang phát triển. Tuy nhiên, có một điều rất đáng mừng là,
tiềm năng tăng trưởng của những nền kinh tế đang phát triển không chỉ bắt nguồn từ tốc
độ tăng trưởng GDP nhanh chóng mà còn từ chính những hạn chế hiện tại về khả năng
xâm nhập thị trường.
(1) Khả năng xâm nhập thị trường rất hạn chế
Ở Việt Nam chỉ có khoảng sáu triệu tài khoản ngân hàng, trong đó năm triệu là tài khoản
cá nhân tương ứng với mức xâm nhập thị trường là 6%. Trên thực tế, quy mô thị trường
tiềm năng và thực sự có khả năng khai thác là khoảng 20 triệu hoặc gấp ba lần mức xâm
nhập thị trường hiện tại. Đó là quy mô của khối dân cư AB theo các tiêu chí kinh tế - xã
hội học của Việt Nam.
Thậm chí như vậy, nếu chúng ta so sánh điều này với tỷ lệ dân cư sử dụng Internet và
điện thoại di động là 14% và 12% tương ứng, con số này là khá thấp. Lý do rất đơn giản:
hệ thống phân phối và cơ sở hạ tầng của các dịch vụ ngân hàng còn rất nghèo nàn so với
ngành viễn thông hiện đã bao phủ toàn quốc. Ngược lại, các ngân hàng gần như không có
bất kỳ thông tin gì về các thành phố “hạng hai” hoặc các khu vực nông thôn. Với tỷ lệ
dân cư sống ở khu vực đô thị thấp như vậy (khoảng 29%), nếu hình dung một cách đơn
giản, có thể nói các ngân hàng không hề tiếp cận khoảng 70% dân cư còn lại.
8 VinaCapital
Đương nhiên còn có những lý do khác nữa. Cho đến gần đây, chính phủ vẫn khuyến
khích nền kinh tế tiền mặt với việc trả lương cho cán bộ bằng tiền mặt; đây là một sự
không tin tưởng mang tính “truyền thống” của các ngân hàng; bản thân các ngân hàng
cũng không thành công lắm trong việc cung cấp dịch vụ cho mảng thị trường bán lẻ; cac
doanh nghiệp nhỏ cũng không được phục vụ tốt hơn vì các ngân hàng chỉ “mặn mà”
trong việc cấp các khoản tín dụng lớn cho họ trong trường hợp họ có tài sản thế chấp để
đảm bảo cho các khoản vay đó.
Hiển nhiên là ngành ngân hàng đang tăng trưởng một cách nhanh chóng; cả quy mô tiền
gửi lẫn dư nợ đều đang mở rộng ở mức cao, tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm cũng
được duy trì ở mức 10% trở lên. Và một vài ngân hàng như Vietcombank, ACB,
Sacombank và Techcombank đang rất nỗ lực để chinh phục mảng thị trường bán lẻ.
Bảng 4: Tăng trưởng Huy động và Dư nợ
Bảng 5: Tăng trưởng Huy động, Dư nợ và GDP
(2) Tốc độ tăng trưởng của cả cho vay và huy động đều vượt tăng trưởng GDP một
cách đáng kể.
Ở Việt Nam, trong một vài năm trở lại đây, tín dụng đang tăng trưởng với một tốc độ gây
“choáng váng”. Điều đấy chẳng có gì đáng ngạc nhiên đặt trong bối cảnh GDP cũng đạt
mức tăng trưởng chóng mặt. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng như vậy được duy trì trong
một vài năm đã khiến các tổ chức quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (International
Monetary Funds - IMF) và Ngân hàng thế giới (World Bank - WB) phải quan ngại. Họ
thích tăng trưởng tín dụng diễn ra trong điều kiện nhiệt độ bình thường chứ không phải
9 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
trong các “đường ống bỏng rãy” như vậy. Tuy nhiên, các “đường ống bỏng rãy” lại là
cái mà họ hiện có. Thực tế cho thấy các ngân hàng quốc doanh đã đạt mức tăng trưởng
tín dụng trung bình hàng năm là 24% trong vòng 5 năm qua.
Đặt trong bối cảnh là một vài ngân hàng không có khả năng phân biệt giữa một rủi ro tín
dụng tốt và một rủi ro tín dụng xấu (giả sử là họ được quyền lựa chọn), tốc độ tăng
trưởng tín dụng cao như vậy chưa hẳn đã thực sự tốt. Đó cũng chính là lý do mà cộng
đồng quốc tế đã bày tỏ nỗi hồ nghi rằng tốc độ tăng trưởng tín dụng xuất sắc như vậy sẽ
đồng thời đi kèm với việc tỷ lệ các khoản nợ xấu giảm đi. “Chắc chắn là không có
chuyện đó rồi” – là những gì mà các tổ chức quốc tế nói về vấn đề này.
Theo một số nhà kinh tế học, với tỷ lệ tăng trưởng GDP 7%, tốc độ tăng trưởng tín dụng
vào khoảng 14-20% sẽ là hợp lý hơn – đó mới là mức tăng trưởng “hai chữ số” mà không
tạo ra tình trạng cho vay theo kiểu “bong bóng”. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng tín dụng
cao hơn mức đó kéo dài trong bất kỳ giai đoạn nào cũng sẽ gây bất lợi cho nền kinh tế.
Không thể phủ nhận trằng, năm ngoái, các tỷ lệ tăng trưởng tín dụng đã giảm xuống còn
khoảng 15% vì ngân hàng trung ương đã có gắng để có một sự kiểm soát nhất định đối
với các bộ phận tín dụng. Trên thực tế, tính đến nay, hoạt động cho vay đã đạt mức tăng
trưởng khoảng 16% trên toàn quốc và chỉ khoảng 9% ở thành phố Hồ Cí Minh. Cuối
cùng thì việc áp dụng lãi suất cao dường như cũng đã có tác dụng.
Trong tương lai, chúng tôi hồ nghi rằng, tốc độ tăng trưởng tín dụng có thể bắt đầu ở mức
cao như vậy khi mà Việt Nam chính thức gia nhập WTO. Một ngân hàng đã đưa ra dự
đoán rằng, hoạt động tín dụng có thể đạt mức tăng trưởng hàng năm khoảng 65% trong
vòng 5 năm tới để đảm bảo khả năng tiếp cận nguồn vốn. Các ngân hàng tốt hơn có thể
đối mặt với rủi ro này; tuy nhiên, các ngân hàng khác sẽ rất khó để cưỡng lại cái triển
vọng đầy cám dỗ này bất chấp rằng họ có thể phải chấp nhận rủi ro ở mức rất cao.
(3) Thị trường ngân hàng có độ tập trung cao nhưng tính chia cắt cũng rất sâu sắc
Bốn ngân hàng quốc doanh đã chiếm khoảng 70% hoạt động cho vay trên thị trường
trong khi khoảng 40 ngân hàng cổ phần và tất cả các ngân hàng nước ngoài tranh giành
với nhau một cách quyết liệt trên 30% còn lại của thị trường. So sánh với Hoa Kỳ - nơi
mười ngân hàng thương mại lớn nhất chỉ kiểm soát 49% tổng tài sản của hệ thống ngân
hàng so với 29% cách đây một thập kỷ.
Bảng 6: Thị phần tiền gửi theo các loại ngân hàng
2000 2001 2002 2003 2004
Ngân hàng thương mại quốc doanh 77,0% 80,1% 79,3% 78,1% 75,2%
Ngân hàng cổ phần 11,3% 9,2% 10,1% 11,2% 13,2%
Ngân hàng nước ngoài 9,2% 8,8% 8,1% 7,8% 8,2%
Ngân hàng liên doanh 1,1% 1,2% 1,3% 1,5% 1,5%
Nguồn: BIDV
10 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 7: Thị phần cho vay của các loại hình ngân hàng khác nhau
Do đó, ở tầng cao nhất, thị trường gần như chịu sự kiểm soát nhất định của một số “đại
gia”; trong khi đó, ở tầng kế tiếp, các ngân hàng tư nhân giằng xé với nhau một cách
quyết liệt trên những gì mà các “đại gia” kia bỏ sót. Vì bản thân thị trường đang tăng
trường qua nhanh chóng nên điều này dường như cũng không quá tồi tệ. Các ngân hàng
quốc doanh cũng đang chậm rãi chiếm đoạt thị phần. Mặc dù vậy nhưng nhìn chung đó
vẫn là một cuộc chiến rất không cân sức.
Vậy Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã làm gì trước bản chất manh mún và
“chia năm xẻ bảy” của các ngân hàng tư nhân. NHNN sẽ áp dụng các quy định mới nhằm
khởi động một giai đoạn chấn chỉnh và củng cố trong tương lai gần. Một cách để làm như
vậy là đặt ra các rào cản rất khó vượt qua đối với bất kỳ ngân hàng mới thành lập nào
trước khi nó có thể có giấy phép. Tất cả các ngân hàng đều cần phải có vốn điều lệ vào
khoảng 1 ngàn tỷ đồng (tương đương 62,8 triệu USD) – mức này hiện chỉ có một vài
ngân hàng cổ phần lớn nhất như ACB và Sacombank đã vượt. Tất cả các ngân hàng hiện
tại khác đều còn lâu mới có thể đáp ứng và sẽ phải tranh giành để huy động vốn hoặc
chấp nhận sáp nhập để có thể đáp ứng các quy định mới. Và đó mới chỉ là hiệp thứ nhất.
Kể từ năm tới, NHNN đã ban hành một bản dự thảo nhằm tăng mức vốn tối thiểu lên
khảng 300 triệu USD. Đến lúc đó, các ngân hàng mới đứng trước triển vọng chấn chỉnh
và củng cố một cách đáng báo động. 50% các ngân hàng cổ phần phải đối mặt với việc
sáp nhật hoặc bị mua lại.
Các ngân hàng cổ phần sẽ phải chứng minh kinh nghiệm của mình trong lĩnh vực quản trị
ngân hàng. Các ngân hàng sẽ phải cam kết tuân thủ các tiêu chuẩn của Basel 2 kể từ năm
2008 hoặc năm 2010. Một trong những vấn đề mấu chốt là quy định về các cổ đông chính
chẳng hạn quy định cấm cho vay cổ đông hoặc các công ty thành viên. Điều này nhằm
hạn chế các tập đoàn sử dụng các ngân hàng của riêng mình như là “những con heo ống”
của riêng mình. Hiện nay, một doanh nghiệp hoặc gia đình có thể sở hữu đến 40% cổ
phần của một ngân hàng thương mại.
Một lý do cho mối lo ngại trên là ca tập đoàn lớn như Tổng Công ty Điện lực Việt Nam
(EVN) và Tổng Công ty Bảo hiểm Việt Nam đang “ngấu nghiến” từng mảnh thức ăn để
thành lập các ngân hàng. EVN hiện đã chiếm 40% cổ phần của Ngân hàng TMCP An
Bình. NHNN không dễ gì chào đón các thành viên mới gia nhập một thị trường vốn đã
quá đông đúc trừ phi các thành viên mới đó đáp ứng các yêu cầu về quy mô, kinh nghiệm
và nguồn vốn để hỗ trợ quá trình chấn chỉnh và củng cố. Và họ cũng lo ngại về những
mâu thuẫn lợi ích từ việc các tập đoàn lớn sở hữu các ngân hàng của riêng mình.
11 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
(4) Quá nhiều quy định nhằm hạn chế sự phát triển của các ngân hàng nước ngoài
Bảng 8: Hệ số an toàn vốn trung bình của 4 ngân hàng TMQD trong năm 2004
Bảng 9: Vốn điều lệ của Các ngân hàng trong năm 2006
Hiện tại Dự kiến
Tăng
(cuối 6 tháng đầu năm) cuối 2006
Ngân hàng Á Châu 1.100,05 1.100,05 0%
Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín 1.899,47 2.420,00 27%
Ngân hàng TMCP Xuất Nhập
815,32 1.200,00 47%
khẩu
Ngân hàng Phương Nam 580,42 1.200,00 107%
Ngân hàng Đông Á 600,00 880,00 47%
Ngân hàng Sài Gòn 600,00 620,00 3%
Ngân hàng Phương Đông 363,50 630,00 73%
Ngân hàng Phát triển Nhà 300,00 500,00 67%
An Bình 500,00 990,00 98%
Gia Định 80,00 300,00 275%
Nguồn: NHNN; Đơn vị tính: Tỷ đồng
Chính phủ vẫn cố gắng kiểm soát khu vực ngân hàng theo hai cách. Cách trực tiếp là
thông qua các quy định và hạn chế khác nhau điều chỉnh cách thức các ngân hàng tiến
hành hoạt động kinh doanh và rất thận trọng trong việc quyết định các lĩnh vực kinh
doanh mà các ngân hàng được phép thực hiện; cách gián tiếp là thông qua sự can thiệp
của các cấp cơ quan và bộ cả địa phương lẫn trung ương, những tổ chức có quyền bình
luận về việc các nguồn tín dụng được phân bổ một cách hạn chế như thế nào.
12 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Hệ thống ngân hàng quốc doanh đang cố gắng để chuyển từ việc cho vay chính sách sang
một cơ chế hoạt động mang tính thương mại. Tuy nhiên, quá trình chuyển tiếp này diễn
ra chậm chạp và đau đớn. Với việc vẫn chịu sự kiểm soát của nhà nước ở cả cấp địa
phương lẫn trung ương, thật không mấy ngạc nhiên khi biết rằng các ngân hàng quốc
doanh thường phàn nàn về việc can thiệp vào các quyết định cho vay và hoạt động quản
lý nói chung của họ. Dường như ngành ngân hàng đóng một vai trò quá quan trọng nên
không thể phó mặc vào tay các nhà hoạt động ngân hàng được. Cả văn hóa cho vay mang
tính xã hội và chính trị lẫn ý niệm về việc xây dựng sự đồng thuận và “xin ý kiến” trước
khi quyết định cho vay vẫn là một đặc điểm phổ biến và chủ đạo của các cán bộ và quan
chức địa phương. Rõ ràng, những đặc điểm đó sẽ không thể có bất kỳ hiệu ứng tích cực
nào khi chúng ta đang cố gắng nhanh chóng tạo ra một hệ thống ngân hàng năng động và
có khả năng sinh lợi.
Nói một cách công bằng thì vấn đề này đã được nhận thức và mọi việc đang trở nên tốt
hơn. VD: với việc tái cấu trúc mà NHNN dự kiến sẽ tiến hành, một số chi nhánh địa
phương cần giảm thiểu số lượng các than phiền hàng ngày tại các phòng ban tín dụng.
Các cơ quan địa phương cũng sẽ có bớt động lực để dựa vào các ngân hàng mà không có
văn phòng của ngân hàng trung ương tại địa phương để dự phòng. Nghị định được ban
hành mới đây cho phép các ngân hàng 100% vốn nước ngoài thành lập chi nhánh của
mình cuối cùng cũng đã mở ra một sân chơi bình đẳng cho các ngân hàng nước ngoài.
Tuy nhiên, với việc không xóa bỏ các hạn chế về việc mở chi nhánh và nhận tiền gửi
VND (hiện vãn giới hạn chỉ được 350% tổng nguồn vốn của các ngân hàng nước ngoài),
các ngân hàng nước ngoài vẫn phải chịu những “sự trói buộc” rất đau đớn.
(5) Chất lượng cho vay còn thiếu tính minh bạch
Tại Việt Nam, các quyết định cho vay vẫn còn dựa trên các mối quan hệ thay vì căn cứ
vào luồng tiền. Việc đánh giá khách hàng vay vốn thường bị chi phối bởi mối quan hệ với
ngân hàng và quy mô của tài sản thế chấp mà khách hàng có thể đáp ứng. Việc đánh giá
trên cơ sở luồng tiền và phân tích định tính chỉ dành cho các khách hàng lớn đến từ khu
vực tư nhân. Trong số các ngân hàng lớn, chỉ có ACB áp dụng phương pháp phân tích
luồng tiền đã chiết giảm (DCF – Discounted Cash Flow 7 ) để đánh giá toàn bộ cơ sở
khách hàng của mình. Vấn đề này một phần do sự can thiệp từ bên ngoài truong suốt quá
trình ra quyết định cho vay và phần khác do thiếu hướng dẫn bài bản. Không có hạ tầng
công nghệ thông tin để hỗ trợ phân tích tín dụng một cách bài bản là một nhân tố không
kém phần quan trọng.
Một yếu tố khác nữa là tài sản chịu rủi ro. Hầu hết các ngân hàng cho vay rất nhiều cho
một cơ sở khách hàng khá hẹp. 30 công ty quốc doanh hàng đầu có thể chiếm đến hơn
50% danh mục cho vay của các ngân hàng nhà nước. Các ngân hàng TMCP tư nhân cũng
trong tình trạng tương tự như vậy.
7
Một biện pháp được sử dụng để ước tính mức độ hấp dẫn của một cơ hội đầu tư. Phân tích Luồng tiền đã
chiết giảm sử dụng các dự phóng luồng tiền trong tương lai (future free cash flow) và chiết giảm chúng
(thường sử dụng chi phí vốn bình quân gia quyền) để tính hiện giá; hiện giá được sử dụng để xác định tiềm
năng đầu tư. Nếu giá trị tính được bằng phân tích Luồng tiền đã chiết giảm cao hơn chi phí đầu tư hiện tại
thì đó có thể là một cơ hội đầu tư tốt.
13 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Rất hiếm khi có được thông tin tốt. Cố gắng có được lịch sử tín dụng của một khách hàng
thường là một công việc rất vô ích ở Việt Nam. Các ngân hàng không chia sẻ nhiều lắm
và phòng ban tín dụng của nhà nước chỉ có hồ sơ của những tổ chức cho vay lớn nhất.
Thiếu thông tin tín dụng có thể là một rào cản lớn nhất trong tiến trình phát triển một thị
trường bán lẻ hợp lý. Hiện nay, chỉ khoảng 11/1000 người Việt Nam có hồ sơ tín dụng, tỷ
lệ xâm nhập là 1%. Câu chuyện về việc thành lập một cơ quan tín dụng độc lập trong
năm nay để lấp chỗ hổng về thông tin này vẫn đang tiếp diễn. Mọi thứ đang trở nên tốt
đẹp hơn nhưng tiến độ còn chậm.
(6) Thiếu vốn một cách trầm trọng
Một trong những di chứng của sở hữu nhà nước là là tình trạng thiếu vốn trầm trọng của
các ngân hàng quốc doanh; các ngân hàng thương mại tư nhân cũng phải đối mặt với vấn
đề này. Các hạn chế của chính phủ về việc nắm giữ cổ phần cộng với thị trường trái phiếu
hoạt động không đủ tốt lại càng khiến các ngân hàng cảm thấy khó khăn hơn trong việc
nâng vốn điều lệ của mình.
Tính đến cuối năm 2005, các hệ số an toàn vốn trung bình của các ngân hàng Việt Nam là
4,5% so với mức trung bình của khu vực Châu Á – Thái Bình Dương là 13,1% và khu
vực Đông Nam Á là 12,3%. Tuy nhiên, con số này đang được cải thiện với việc các ngân
hàng đang tăng vốn điều lệ của mình một cách đáng kể. Với việc hệ số an toàn vốn đối
với vốn cấp II của phần lớn các ngân hàng nhà nước đều dưới mức tối thiểu là 8%, thiếu
điều kiện tiếp cận các thị trường vốn quốc tế cũng là một nhân tố kìm hãm tăng trưởng.
Tuy nhiên, cách đánh giá này vẫn dựa trên việc đọc các số liệu về nợ xấu đã bị “chế
biến” rất nhiều.
Các ngân hàng TMCP cũng chỉ ở trong tình trạng khá hơn một chút với một vài trong số
đó có thể đáp ứng yêu cầu về việc hệ số an toàn vốn phải đạt ít nhất 8%. Các ngân hàng
còn lại thì không thể. Đặt trong bối cảnh thị trường vốn trong nước vẫn đang ở giai đoạn
sơ khai như vậy, việc nâng vốn điều lệ đã trở thành mối lo lắng lớn nhất của tất cả các
ngân hàng. Các ngân hàng TMCP mạnh hơn đã giải quyết vấn đề này bằng cách bán cổ
phần cho các đối tác chiến lược nước ngoài. Cả Vietcombank và BIDV đã phát hành trái
phiếu trong nước bằng VNĐ trong sáu tháng cuối năm với mức lãi 1,2% đối với nợ quốc
gia. BIDV đã đạt mức xếp hạng quốc tế nhằm chuẩn bị niêm yết trên thị trường chứng
khoán và có thể chuẩn bị phát hành trái phiếu quốc tế.
Gần đây, Sacombank đã tăng nguồn vốn và phần lớn các ngân hàng TMCP cấp I đã nâng
vốn điều lệ của mình một cách đáng kể trong khoảng một năm trở lại đây. Tuy nhiên, các
ngân hàng cấp II trở xuống tức các ngân hàng có khả năng sinh lợi thấp hơn và vốn rất
“mỏng” thì không có nhiều lựa chọn lắm. NHNN rất thận trọng trong việc cho phép các
ngân hàng nhỏ hơn tăng vốn điều lệ bằng cách bán cổ phần cho các nhà đầu tư nước
ngoài.
Agribank – “con khủng long” – hiện có vốn điều lệ là 400 triệu USD. Vietcombank,
ngân hàng lớn thứ hai về tổng tài sản, có vốn điều lệ là 487 triệu USD, BIDV khoảng 240
triệu USD. Trong số các ngân hàng TMCP, Sacombank có vốn điều lệ là 118,6 triệu USD
và ACB là 68,7 triệu USD. Trong những năm gần đây, chín ngân hàng hàng đầu đã mở
rộng quy mô vốn điều lệ của mình với tỷ lệ trung bình hàng năm 40%. Xét trong dài hạn,
14 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
tất cả các ngân hàng đều đặc biệt quan tâm tới vấn đề nâng vốn để mở rộng quy mô vốn
cấp 2 để đảm bảo hệ số an toàn vốn đạt hơn 8% vào muộn nhất là năm 2010.
Bảng 10: Nợ xấu của các ngân hàng trong năm 2005
(7) Cơ sở doanh thu hẹp và danh mục sản phẩm đơn điệu
Phần lớn thu nhập của các ngân hàng Việt Nam đều bắt nguồn từ hoạt động cho vay. Và
xét một cách cơ bản thì cũng chỉ có vậy.So với các ngân hàng Tây phương nơi mà 25%
thu nhập là từ phí – phí thẻ tín dụng, phí cho vay, phí dàn xếp hỗ trợ tín dụng, v.v… – và
phần lớn đều thực hiện các dịch vụ quản lý tài sản. Tuy nhiên, điều này không xảy ra ở
Việt Nam. Một số ngân hàng như Viecombank, ACB và Sacombank đã tăng cường tỷ
trọng thu nhập từ phí thông qua các hoạt động chuyển tiền nhưng nhìn chung, vẫn chưa
khai thác được mảng thị trường bán lẻ thanh toán phí. Công bằng mà nói, điều này còn bị
ràng buộc bởi việc thiếu các thông tin về lịch sử tín dụng; các ngân hàng không thích cho
vay “người lạ”, tức các đối tượng mà họ không biết bất kể một điều gì về nó.
Bảng 11: Phân tích Dư nơ của ngành ngân hàng theo ngành
Nhìn chung, các ngân hàng quốc doanh thì lệ thuộc đáng kể vào các tổng công ty lớn và
khu vực nhà nước, cho vay hợp vốn cho các dự án hạ tầng hoặc các dự án cung cấp các
tiện ích, ngành công nghiệp nặng và các công ty xây dựng và kinh doanh bất động sản.
Các ngân hàng TMCP thì chủ yếu phục vụ các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) và
các khách hàng bán lẻ giàu có hơn. Tuy nhiên, với khả năng xâm nhập thị trường cũng
như mạng lưới chi nhánh còn nhiều hạn chế, các ngân hàng TMCP chỉ tiếp cận một phần
rất nhỏ cơ sở khách hàng tiềm năng của mình. Cho vay xe hơi, cho vay thế chấp và cho
vay sửa chữa nhé là những sản phẩm/ dịch vụ bán lẻ chủ đạo. Các doanh nghiệp nhỏ sử
dụng bất động sản của mình làm vốn là mô hình cơ bản đối với thị trường DNVVN. Theo
15 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
một nghiên cứu gần đây, chỉ khoảng 20% DNVVN tại thành phố HCM có thể tiếp cận
các khoản cho vay. Hãy tưởng tượng phần còn lại của thị trường sẽ như thế nào! Nhìn
chung, mô hình hệ thống ngân hàng Việt Nam có thể được mô tả một cách chính xác nhất
là dựa trên mối quan hệ chứ không phải dựa trên sản phẩm như các ngân hàng quốc tế.
Ngân hàng nào nhanh chóng triển khai kế hoạch chinh phục mảng thị trường còn lại,
ngân hàng đó sẽ là “người chiến thắng” trong dài hạn.
(8) Không có thông tin về số lượng nợ xấu
Nếu chúng ta tin vào số liệu thống kê của NHNN thì phần lớn các vấn đề liên quan đến
nợ xấu đã được giải quyết kể từ năm 2000. Ở các ngân hàng quốc doanh, nợ xấu đã giảm
dần từ 12,7% trong năm 2000 xuống còn 8,5%, 8,0% và 4,47% trong các năm 2001, 2002
và 2003 tương ứng. Theo định nghĩa mới chặt chẽ hơn, số lượng chính thức trong năm
2005 đã tăng lên khoảng 7,7%. BIVD, với tỷ lệ nợ xấu là 9%, đang hạ mức trung bình
xuống.
Nhìn chung, khoảng một nửa nợ xấu đang trong danh sách theo dõi ở hạng mục thứ hai
trong năm hạng mục cho vay của hệ thống tính điểm mới của NHNN. Nửa còn lại thuộc
ba hạng mục dưới danh sách theo dõi mới chính là phần thực sự đáng lo ngại. Đối với các
ngân hàng TMCP tư nhân, tỷ lệ nợ xấu trung bình chỉ vào khoảng 1% tính đến cuối năm
2005.
Đương nhiên vẫn có một số người tin vào các số liệu chính thức. Các tổ chức quốc tế
cũng đã tin như vậy và sau khi chỉ định Ernst&Yong tiến hành kiểm toán đã nhận thấy nợ
xấu của khu vực nhà nước tính theo hệ thống các định nghĩa và tiêu chuẩn kế toán quốc
tế lên đến 15-20% tổng dư nợ. Con số này là tương đối thận trọng do một số hạn chế về
dữ liệu; 20-25% có lẽ mới là con số hợp lý hơn. Về phương diện này, tiến trình phát triển
chậm chạp của ngành ngân hàng hóa ra lại cũng có những tác dụng tích cực của nó; nếu
không mọi sự còn tồi tệ hơn. Điều đáng lo ngại là có khoảng cách rất lớn giữa bản chính
thức và trên thực tế và thực sự có thể còn đang tăng lên nữa. Cái có thể cứu chúng ta khỏi
thảm họa này là một thị trường bất động sản tràn đầy sinh khí và một nền kinh tế mà về
cơ bản là lành mạnh.
Trong những năm đầu của thiên niên kỷ mới, chính phủ đã có những nỗ lực nhất định để
giải quyết nợ xấu. Trong các năm 2001-2003, chính phủ đã bơm vốn cho các ngân hàng
quốc doanh nhằm tạo điều kiện cho các ngân hàng này xóa sổ nợ xấu. Các ngân hàng
cũng đã giải quyết được vấn đề của mình, chẳng hạn Incombank chỉ trong năm 2004 đã
xóa sổ khoảng 5 ngàn tỷ đồng (tương đương 312 triệu USD) nợ xấu. Đương nhiên, mặt
trái của cách xử lý này chính là rủi ro đạo đức. Sự hỗ trợ của chính phủ có thể giúp vấn
đề trước mắt nhưng không thể làm thay đổi văn hóa cho vay vốn mới chính là cái gốc của
vấn đề này.
Phần lớn nợ xấu là do các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tạo ra khi các doanh nghiệp
này không thực hiện nghĩa vụ của mình với các ngân hàng quốc doanh. Giai đoạn trước
cổ phần hóa là một khoảng thời gian thuận lợi để xóa sổ hoặc đơn giản là xóa khỏi danh
sách những khoản vay này. Bằng cách đó, các DNNN có thể bắt đầu cuộc đời mới của
mình tại khu vực tư nhân mà không có bất kỳ gánh nặng nợ nần nào. Điều này chỉ quá tồi
tệ với các ngân hàng trừ phi chính phủ “nhả” tiền ra. Chính phủ cũng thường làm như
vậy. Vậy nợ xấu mà các DNNN gây ra đã được xử lý như thế nào? 36% đã được trang
trải bằng ngân sách nhà nước; 40% bằng các quỹ trích lập dự phòng rủi ro và 24% bằng
16 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
việc thanh lý tài sản. Lựa chọn cuối cùng mang tính chất “lách” luật và có vẻ không
được “tế nhị” lắm. Lý do chính dẫn đến việc xóa sổ một phần một cách “nhẹ nhõm” như
vậy là giá đất đã đạt mức cao kỷ lục vào những năm 2001-2003. Điều này cho phép các
ngân hàng bán tài sản thế chấp dưới dạng quyền sử dụng đất và các công trình với một
khoản lãi mà rất hiếm khi họ có thể “chộp được một mẻ” như vậy.
Như vậy, bên cạnh việc yêu cầu chính phủ thực hiện cam kết của các DNNN và cố gắng
xử lý tái sản thế chấp, các ngân hàng hầu như cũng chẳng làm được gì. Vẫn không có
một thị trường thứ cấp thực sự hiệu quả dành cho nợ xấu mặc dù chúng ta vẫn không
ngừng nỗ lực để “kích hoạt”. Rất ít các giao dịch mua bán nợ xấu đã diễn ra.
Bảng 12: Các dịch vụ tài chính
Các ngân Bảo hiểm nhân Bảo hiểm phi Môi giới
hàng thọ nhân thọ
Mức độ xâm nhập 8,0% 0,73% 1,25% 0,1%
4 thị phần hàng đầu 68% 97,3% 86,5% 56%
Số người chơi 82 8 16 15
Thị phần NHNN & NHLD 16% 61,6% 5,7% 0%
Bị kiểm soát bởi NHNN Bộ Tài chính Bộ Tài chính UBCKNN
Các rào cản gia nhập ngành Cao Trung bình Trung bình Cao
Các hạn chế đối với các Cao Thấp Thấp Cao
doanh nghiệp nước ngoài
Nguồn: VinaCapital, NHNN và VNExpress
Môi trường kinh doanh của khu vực ngân hàng
Bảo hiểm và Ngân hàng hay câu chuyện “Thỏ và Rùa”
Cách mà người ta hay nói với nhau nhất khi nhìn vào môi trường ngân hàng Việt Nam
không phải là so sánh với các đối thủ cùng hạng trong khu vực mà là một câu chuyện về
thành công ngay trong nước – ngành bảo hiểm nhân thọ. Kể từ năm 2001, ngành bảo
hiểm đã tăng khả năng xâm nhập từ 1% lên hơn 10%.
Vậy cái gì đằng sau thành công ngoạn mục đó?
Một thị trường mở, các sản phẩm tốt, phân phối tốt, tiếp thị tốt và quan trọng nhất là sự
tin tưởng của khách hàng. Ngược lại, khu vực ngân hàng không mở, không cung cấp
danh mục sản phẩm phù hợp với thị trường số đông, khả năng phân phối hạn chế, công
tác tiếp thị không tốt và không có được sự tin tưởng của khách hàng. Đương nhiên, nhiệm
vụ của ngành ngân hàng khó khăn hơn nhiều vì trong khi các công ty bảo hiểm chỉ muốn
một chút tiền của chúng ta, các ngân hàng lại muốn tất cả tiền của chúng ta.
17 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Đào sâu xuống một chút và chúng ta sẽ nhận thấy thái độ của chính phủ đóng một vai trò
quan trọng trong sự phát triển của ngành bảo hiểm nhân thọ. Ngay từ ban đầu, chính phủ
đã không quá khó khăn trong việc cho phép những thành viên mới gia nhập ngành nhưng
luôn duy trì một sự kiểm soát chặt chẽ hơn để đảm bảo thị trường sẽ không trở nên quá
đông đúc. Một khi đã được cấp phép, chỉ có một số hạn chế đối với các công ty nước
ngoài tham gia vào bất kỳ phân đoạn thị trường nào và chính điều đó đã tạo ra một sân
chơi bình đẳng. Cũng chính cách tiếp cận đó đã tạo ra một môi trường cạnh tranh khốc
liệt, một môi trường kinh doanh mang tính thương mại hơn và tốc độ tăng trưởng của cả
thị trường rất nhanh chóng, đảm bảo rằng tất cả những người chơi đều có lợi. Các nhà
bảo hiểm nhân thọ không phải tốn thời gian vào việc xây dựng một hệ thống phân phối
khổng lồ như thể lực lượng quân đội trên toàn quốc. Và trả lương cho đội quân đó để sản
xuất.
Các ngân hàng bị ràng buộc bởi môi trường điều tiết kém“tính hỗ trợ” hơn nhiều. NHNN
kiểm soát tất cả mọi thứ một cách chặt chẽ. Điều này được áp dụng với tất cả các người
chơi trên thị trường và tạo ra một sân chơi đầy định kiến bằng việc hạn chế các ngân hàng
nước ngoài trên một số phân đoạn thị trường nhất định. Đối với các người chơi hiện tại,
các ngân hàng TMQD bị kiểm soát chặt chẽ và các quan chức chính phủ luôn gây áp lực
với các quyết định cho vay. Một điều khôi hài là họ dã không hạn chế đủ sớm, chẳng hạn
đối với số lượng các ngân hàng cổ phần mới được cấp phép và thế là tình hình chẳng
những không khả quan hơn mà còn trở nên tồi tệ thêm. Tại những phân đoạn thị trường
vẫn chưa bị chi phối bởi các ngân hàng TMQD, có quá nhiều ngân hàng theo đuổi quá ít
khách hàng. Thị trường hạng 2 bị chia cắt một cách sâu sắc đã cản trở việc hình thành các
mô hình doanh nghiệp quy mô lớn có khả năng đương đầu với bốn “đại gia”.
Câu chuyện về thành công của ngành bảo hiểm nhân thọ đã minh họa tiềm năng của
ngành ngân hàng khi môi trường điều tiết mang tính thương mại hơn. Thực tế mà nói thì
điều này không thể xảy ra một sớm một chiều được. Chính phủ và cụ thể là NHNN quan
tâm đến quá nhiều thứ và chẳng bao giờ hoàn thành cái gì một cách trọn vẹn thực sự.
Chúng ta có thể chung sống với điều đó, nhất là khi phần lớn các chính phủ châu Á đều
có cách xử lý công việc tương tự như vậy. Nhưng cái cần thiết là chính phủ duy trì một
khoảng cách thận trọng từ góc độ hoạt động của hoạt động ngân hàng.
Trên thực tế, sự can thiệp quá mức không phải là thách thức chủ yếu. Vấn đề thực sự là
các quan chức đã tiếp cận khu vực này này theo một cách rất “đa khuynh hướng”, giống
như thời trang vậy. Nói cách khác, can thiệp mà chẳng có bất kỳ chiến lược gì. Rõ ràng
họ muốn xây dựng một thị trường tín dụng đủ mạnh để đáp ứng các nhu cầu đầu tư của
Việt Nam. Tuy nhiên, họ cũng muốn đạt được mục tiêu đó mà xã hội không phải chịu
quá nhiều đau đớn. Cuộc đấu tranh giữa các nhóm lợi ích quyền lực như vậy đã trì hoãn
quá trình cải tổ kể từ năm 2001.
Một điều quan trọng là ngay từ ban đầu, chúng ta đã phải xác định kết quả mà chính phủ
mong muốn khu vực ngân hàng phải đạt được và đồng thời phải xác định xem liệu kết
quả đó có đủ hấp dẫn với nhà đầu tư hay không.
Trên thực tế, xóa sổ nợ xấu là công việc đễ dàng hơn nhiều và thực ra, công việc đó cũng
đã làm xong được một nửa. Nhưng làm thế nào để hạn chế các DNNN gây thêm các
18 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
khoản nợ xấu bằng cách thường xuyên phát hành các khoản nợ “lắm vở” luôn là phần
khó hơn trong một bài toán cân bằng phương trình. Các ngân hàng TMCP cũng có những
vấn đề liên quan đến nợ xấu của riêng mình; do không thể “chen vai thích cách” cùng với
các NHTMQD, đôi khi các ngân hàng chấp nhận rủi ro ở mức bất hợp lý khi quyết định
cho vay.
Thay đổi các thông lệ cho vay nghĩa là (1) thực hiện các thông lệ thương mại tốt nhất và
(2) hạn chế sự can thiệp từ bên ngoài đối với các quyết định cho vay. Do sự can thiệp này
thường diễn ra ở cấp địa phương hoặc khu vực nên việc áp dụng một cách tập trung hóa
các quy tắc và chuẩn mực cho vay chung là rất cần thiết. Tóm lại là phải cải tạo văn hóa
của các ngân hàng TMQD. Giảm vai trò xã hội của các ngân hàng lớn để các ngân hàng
đó có thể tập làm quen với việc phải kinh doanh có lãi thực sự là một đòi hỏi thiết yếu.
Chiến lược của chính phủ
Sau một thời gian dài do dự và có một vài hành động mang tính gợi ý, chính phủ đang bắt
tay vào việc xây dựng một lộ trình nhằm nhanh chóng tự do hóa khu vực tài chính vào
trước năm 2010. Theo lộ trình, các ngân hàng NHTMQD, trừ Ngân hàng Nông nghiệp &
Phát triển Nông thôn (Agribank), sẽ được cổ phần hóa vào trước năm 2010. Lần này là
chắc chắn vì nói một cách thẳng thắn là các ngân hàng chẳng còn lựa chọn nào khác. Thờ
gian cụ thể, theo thỏa thuận của Hiệp định song phương Việt – Mỹ sẽ đánh dấu việc mở
cửa thị trường của khu vực tài chính và không thể trì hoãn được nữa. Nói cách khác là
không còn bất kỳ “cửa” nào. (wiggle room)
Theo lộ trình, nhà nước sẽ giữ một lượng cổ phần chi phối tại các ngân hàng nhưng phần
nắm giữ này sẽ nhanh chóng giảm xuống 51%. Sở hữu nước ngoài sẽ chiếm tối đa là 30%
tổng thị phần mặc dù mỗi nhà đầu tư (tổ chức) nước ngoài chiến lược hiện chỉ được cho
phép sở hữu tối đa là 10-20%. Hạn chế 20% có thể cuối cùng cũng sẽ được tháo bỏ
nhưng mức không chế tối đa là 30% sẽ tiếp tục được duy trì trong thời điểm hiện tại.
Đến nay chính phủ đã cho phép Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) và
Ngân hàng Phát triển Nhà Đồng bằng Sông Cửu Long (MHB) được niêm yết. Dự kiến
hai ngân hàng này sẽ phát hành ra công chúng lần đầu vào khoảng đầu năm 2007. Hai
ngân hàng khác là BIDV và Incombank sẽ tiếp tục niêm yết vào năm 2008 và 2009.
Quy trình cấp phép được theo dõi song song bởi cả NHNN và Ủy Ban Chứng Khoán Nhà
Nước (UBCKNN) thông qua yêu cầu về giấy phép. Nếu một trong hai tổ chức nói trên
không chấp thuận thì không thể chắc chắn rằng tổ chức còn lại sẽ chấp thuận. UBCKNN
đã yêu cầu Sacombank chờ đợi trong một khoảng thời gian dài. Dự kiến BIDV cũng phải
chờ đợi lâu như vậy. Bây giờ, sau khi đã được hai tổ chức trên cấp phép, cả Vietcombank
và MHB đang thuê cố vấn để củng cố hoạt động và hướng dẫn họ gia nhập thị trường.
Các ngân hàng TMQD đang háo hức “nhảy” vào thị trường một cách nhanh chóng để
giải quyết vấn đề vốn đã trở nên rất cấp thiết (và cần phải giải quyết trước năm 2010).
Tính đến tháng 7 năm 2005, vốn điều lệ của các ngân hàng TMQD là 18,47 ngàn tỷ
(tương đương 1,2 tỷ USD) và hệ số an toàn vốn trung bình chỉ khoảng 4,4%. Tính đến
cuối năm 2005, các con số này đã tăng lên tương ứng là 21 ngàn tỷ và 6%. Nhưng với tốc
độ tăng trưởng của tổng dư nợ trong năm nay là 15%, các ngân hàng sẽ phải tăng một
19 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
lượng vốn tương tự để duy trì mức hệ số an toàn vốn hiện tại. Các NHNN cần vượt mức
an toàn vốn 8% để có thể thực hiện một số hoạt động quốc tế.
Kể từ mùa hè năm 2005, các ngân hàng đã rất tất bật với việc nâng vốn. Hiển nhiên nâng
vốn là một thử thách. Không để mất thứ mà mình đang có là một thử thách khác. Đến
đây, các ngân hàng TMQD lại phải đối mặt với một vấn đề khác: khách hàng của họ. Hầu
hết 5.500 DNNN ở Việt Nam là khách hàng của bốn ngân hàng TMQD; rất nhiều trong
số các DN này đang “ngắc ngoải”. Do đó, bốn ngân hàng TMQD đang phải chấp nhận
các rủi ro rất lớn của việc cho vay các khoản vay “mềm” không có bảo lãnh mà không có
bất kỳ sự cam kết nào đối với khu vực nhà nước.
Các ngân hàng cổ phần được thành lập vào những năm 90 không bị ảnh hưởng bởi các
gánh nặng hành chính như các ngân hàng TMQD. Do đó, họ linh hoạt hơn và có thể thích
nghi được với các điều kiện thị trường một cách dễ dàng hơn. Tuy nhiên, nguồn vốn của
họ lại rất “mỏng” và do đó không thể cung cấp các khoản hỗ trợ tín dụng lớn. Không
giống với các ngân hàng TMQD, tỷ trọng nợ xấu và các cam kết và nợ tiềm tàng dưới
hình thức thư tín dụng của các ngân hàng cổ phấn khá thấp mặc dù việc đánh giá toàn bộ
chất lượng của các khoản vay của các ngân hàng này là một việc rất khó khăn vì các báo
cáo có chất lượng kém và thiếu tính minh bạch.
Basel 1 sẽ được áp dụng đến năm 2010; 2010 cũng là năm mà các chuẩn mực Basel 2 về
quản trị doanh nghiệp sẽ được áp dụng. Trước đó, chính phủ sẽ phải áp dụng thêm các
chế tài để đảm bảo sự tuân thủ của các ngân hàng đặc biệt là về vấn đề sở hữu. Điều này
có thể tạo ra một số cơ hội mua cổ phần của các ngân hàng TMCP khi các gia đình buộc
phải giảm số cổ phần của mình.
Bảng 13: Dự thảo cải cách gần đây nhất của NHNN
(1) Các ngân hàng sẽ phải tăng vốn tối thiểu là 5 ngàn tỷ đồng (tương đương 330 triệu
USD) từ năm tới.
(2) Nhà đầu tư nước ngoài có thể mua 5% cổ phần của một ngân hàng Việt Nam mà
không cần sự cho phép đặc biệt.
(3) Các công ty đầu tư nước ngoài có thể sở hữu tối đa là 10% cổ phần của 4 ngân hàng
khác nhau với sự cho phép đặc biệt.
(4) Basel 2 sẽ được áp dụng từ năm 2010.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam – “Trả tự do cho con hổ”
Xét về lý thuyết, ngân hàng trung ương có thể làm được rất nhiều việc. Trên thực tế, nó
không thể làm được nhiều việc nếu hằng hà sa số các cơ quan bộ ngành không suy nghĩ
một cách nghiêm túc về những tư vấn mà ngân hàng trung ương đưa ra. Ngân hàng trung
ương, NHNN hiện đóng vai trò như là cơ quan kiểm soát và điều tiết duy nhất đối với
khu vực ngân hàng. NHNN cũng sở hữu các NHQD. Và đưa ra các mức lãi suất.
20 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
NHNN đã tiến hành cải tổ vào năm 1988 và đảm nhiệm vai trò điều tiết, với các hoạt
động thương mại được chuyển sang các tổ chức khác. Ngân hàng trung ương vẫn duy trì
mạng lưới khổng lồ bao gồm 61 văn phòng, chi nhánh. Tất cả các chi nhánh của NHNN
tại các tỉnh thành đều được phân cho những quyền hạn nhất định; chính điều đó đã dẫn
đến tình trạng câu kết với các quan chức địa phương một cách dễ dàng nhằm can thiệp
vào các chính sách cho vay của ngân hàng. Giảm bớt và hạn chế quyền tự trị của những
văn phòng chi nhánh này là một cuộc cải tổ chính yếu và cần thiết.
Hiện nay, người ta vẫn tranh cãi rất nhiều về vai trò của NHNN trong tương lai. Rất
nhiều tổ chức quốc tế, trong đó có cả ngân hàng thế giới, đã đặt câu hỏi về vai trò kép của
NHNN. Tức vừa là cổ đông chính vừa là nhà điều tiết các NHNN. Ngoài ra cũng có
không ít phàn nàn từ chính NHNN về sự can thiệp bên ngoài đối với việc thực hiện chính
sách tiền tệ. IMF đã lên tiếng chỉ trích về tình trạng thiếu minh bạch và hoạt động không
hiệu quả của NHNN.
Không thể phủ nhận rằng cần phải tách bạch các vai trò của NHNN và tăng cường quyền
tự trị của nó trong các vấn đề như chính sách tiền tệ và quy định đối với khu vực ngân
hàng vốn rõ ràng thuộc về thẩm quyền của nó. NHNN cũng cần được giải phóng khỏi vai
trò là đơn vị nắm giữ cổ phần của nhà nước trong khối ngân hàng. Trong tương lai,
NHNN cần phải thực hiện một số vai trò chủ đạo sau đây: soạn thảo và thực hiện chính
sách tiền tệ, đảm bảo tính ổn định của hệ thống tổ chức tín dụng, đóng vai trò như cơ
quan điều tiết hệ thống ngân hàng. Nhằm đạt được điều này NHNN cần có các chế tài hỗ
trợ để xác định một cách rõ ràng mối quan hệ giữa NHNN với Quốc hội, chính phủ và tất
cả các cơ quan chính phủ khác. Nói một cách đơn giản là cần chấm dứt sự can thiệp triền
miên từ các đơn vị khác để NHNN có thể thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình. Sau
cùng, nếu ngân hàng trung ương không được phép áp đặt chính sách lãi suất và điều tiết
khu vực ngân hàng mà không bị dựa vào, điều mà chúng ta hy vọng is their for individual
banks to lend money mà không bị đối xử tương tự.
Để nhanh chóng có kết thúc này, NHNN đã trình đề xuất chỉnh sửa Luật Ngân hàng Nhà
nước kèm với các nghị định để làm rõ các vấn đề và hy vọng sẽ được “trả tự do”. Các
chi nhánh của NHNN ở cấp khu vực sẽ được chấn chỉnh và củng cố. Dự kiến sẽ soạn mới
luật tín dụng và tách bạch các vai trò kiểm soát và quản lý vào trước năm 2008. Sẽ tăng
cường hoạt động của khối giám sát ngân hàng tại NHNN và cuối cùng tách hẳn thành
một cơ quan độc lập của chính phủ. Trong khi đó, vai trò sở hữu sẽ được chuyển sang Bộ
Tài chính hoặc một số cơ quan chuyên trách khác. Chúng tôi tin rằng, NHNN càng thoát
khỏi trò chơi sở hữu sớm bao nhiêu thì càng tốt bấy nhiêu.
Một vấn đề khác nữa là tình trạng thiếu hợp tác với Bộ Tài chính trên một số vấn đề mấu
chốt như nợ xấu và cổ phần hóa ngân hàng. Bộ Tài chính thường xóa sổ nợ xấu của các
doanh nghiệp quốc doanh mà không tham khảo các ngân hàng. Và UBCKNN cơ quan
điều tiết thị trường chứng khoán thường trì hoãn việc cấp phép cho các ngân hàng niêm
yết. Tóm lại, cả Bộ Tài chính lẫn UBCKNN đều không thực sự hợp tác với NHNN.
Môi trường điều tiết – Đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế
Có vô số các quy định và nghị định điều chỉnh hầu như tất cả các khía cạnh của khu vực
tài chính; tuy nhiên, chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh vào 3 vấn đề chính: tiến độ tháo bỏ
các hạn chế đối với ngân hàng nước ngoài, đáp ứng các tiêu chuẩn ngân hàng quốc tế và
xử lý nợ xấu.
21 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Luật các Tổ chức Tín dụng ban hành tháng 12/1998 (được chỉnh sửa vào tháng 6/2004)
đã cung cấp khung pháp lý cho khu vực ngân hàng. Điều 14 quy định bất kể tổ chức nào
đáp ứng các điều kiện có liên quan để tiến hành các hoạt động ngân hàng tại Việt Nam
với điều kiện được NHNN cấp phép đều có thể thành lập ngân hàng. Tuy nhiên không
phải tất cả các giấy phép đều giống nhau và trên thực tế luật pháp cho phép 4 loại ngân
hàng tư nhân (trong đó có 3 loại ngân hàng nước ngoài) được phép hoạt động tại Việt
Nam:
1) Các ngân hàng TMCP.
2) Các chi nhánh ngân hàng nước ngoài.
3) Các ngân hàng liên doanh.
4) Các chi nhánh 100% vốn nước ngoài.
Trước đây chỉ có ba loại đầu tiên được phép hoạt động tại Việt Nam vì chính phủ trì hoãn
việc ban hành các quy định hỗ trợ cần thiết nhằm cho phép các ngân hàng thành lập các
chi nhánh 100% vốn nước ngoài. Giờ đây vấn đề này đã được giải quyết với việc ban
hành Nghị định 22 hồi tháng 2 năm nay.
Như vậy, sự khác biệt giữa một ngân hàng nước ngoài và một chi nhánh vốn đầu tư nước
ngoài là gì? Ngân hàng nước ngoài là một công ty con phụ thuộc ngân hàng nước ngoài
trong khi chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài được thành lập như là một pháp nhân Việt
Nam độc lập. Một chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài chỉ có thể có các nhà đầu tư nước
ngoài và một ngân hàng nước ngoài phải kiểm soát ít nhất 50% vốn điều lệ. Sự khác biệt
quan trọng nằm ở phạm vi hoạt động vì một chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài có thể
được đối xử như một ngân hàng Việt Nam. Nghe thì có vẻ là một sân chơi bình đẳng
nhưng chúng ta hãy cùng nhau chờ đợi và xem một chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài
sẽ hoạt động như thế nào trong thực tế.
Hiện nay, tất cả 3 loại ngân hàng nước ngoài nói trên đều có thể được cấp phép hoạt động
trong vòng 99 năm so với trước đây là 20 – 30 năm. Một câu hỏi được đặt ra là liệu một
ngân hàng nước ngoài có thể được chuyển thành một chi nhánh có vốn đầu tư nước ngoài
một cách trực tiếp hay không; đến nay thì dường như là không. Bất kỳ một ngân hàng
nào muốn thực hiện việc chuyển đổi đó đều có thể phải xin lại tất cả các giấy phép và
đăng ký lại theo cấu trúc mới. Chắc chắn đó là một công việc tốn thời gian và tiền bạc.
Về việc đáp ứng các chuẩn mực ngân hàng quốc tế, chính phủ có vẻ đã áp dụng các đề
xuất của ngân hàng thế giới nhằm thiết lập khung pháp lý cho một hệ thống tài chính
chấn chỉnh và củng cố theo các quy định của WTO. Do đó, trong một vài năm gần đây,
một số chế tài cần thiết đã nhanh chóng được xây dựng và áp dụng. Chúng ta đã tiến gần
đến đó.
Chính phủ đã ban hành Nghị định 74 nhằm chống lại các hoạt động rửa tiền và chỉnh sửa
các quy định về bảo hiểm tiền gửi. Theo Nghị định bảo hiểm tiền gửi, khoản tiền gửi 50
triệu đồng phải được bảo hiểm tiền gửi so với quy định trước đây là 30 triệu đồng.
Thường trực Quốc hội cũng đã thông qua Pháp lệnh về Ngoại hối; Pháp lệnh này được kỳ
vọng sẽ mở ra một thị trường Ngoại hối mở, tự do và minh bạch.
NHNN hiện đang lưu hành dự thảo buộc các ngân hàng phải có mức vốn tối thiểu là 63
triệu USD vào cuối năm nay và 330 triệu USD vào cuối năm tới. Điều đó cũng nhằm đáp
22 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
ứng các tiêu chuẩn về quản trị theo Basel 2 vào cuối năm 2008 hoặc 2010. Dự thảo cũng
buộc các chủ sở hữu ngân hàng phải có bề dày kinh nghiệm trong lĩnh vực hoạt động
ngân hàng và phải tuân thủ các tiêu chuẩn về quản trị doanh nghiệp quốc tế - đó cũng
chính là một cách để hạn chế các chủ thể không có kinh nghiệm và không phù hợp được
cấp phép hoạt động. Vào thời điểm này, một doanh nghiệp hoặc một gia đình có thể sở
hữu tối đa là 40% cổ phần của một ngân hàng TMCP. Tổng Công ty Điện lực Việt Nam
(EVN) sở hữu 40% cổ phần của Ngân hàng TMCP An Bình và gia đình sở hữu 40% cổ
phần của Ngân hàng TMCP Đông Nam Á.
Về nợ xấu, ngân hàng trung ương đã ban hành Quyết định 493 để tái phân loại các khoản
nợ xấu và dự phòng rủi ro sát hơn nữa với các tiêu chuẩn quốc tế. Đến nay, ba ngân hàng
quốc doanh tuyên bố đã thành công trong việc giảm tỷ trọng nợ xấu xuống dưới 5% theo
các quy định mới. Như vậy là quá thành công trên thực tế và sau này còn có thể thành
công hơn. Nhìn chung, các cơ quan điều tiết đang nỗ lực nhằm đảm bảo rằng khu vực tài
chính sẽ đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế; tuy nhiên, với việc trở thành thành viên của
WTO và hạn chót năm 2010 đang tiến gần, thời gian không phải là “đồng minh” của họ.
Một trong số các quy định gây phiền toái nữa là Quyết định 888/2005/QĐ-NHNN được
ban hành vào ngày 16/6/2005 yêu cầu các ngân hàng phải dành ra ít nhất là 20 tỷ VNĐ
(tương đương 1,25 triệu USD) trước khi mở chi nhánh mới. Quy định này đã hạn chế sự
mở rộng của các ngân hàng Việt Nam và đã khiến nhiều ngân hàng phải mở rộng quy mô
bằng cách mở các phòng giao dịch vì việc mở các phòng giao dịch không cần phải đáp
ứng các yêu cầu về vốn.
Các ngân hàng nước ngoài vẫn chỉ được phép huy động tiền gửi bằng VNĐ với mức ssàn
là 350% vốn điều lệ của mình. Quy định này đã khiến các ngân hàng nước ngoài không
thể tiếp cận thị trường tiền gửi trong nước và là cản trở lớn nhất trong các kế hoạch bành
trướng của họ.
Bảng 14: Lãi suất huy động và lãi suất cho vay của Việt Nam
Lãi suất huy
Lãi suất cho vay *
Loại động
Ngân hàng
tiền
3T 6T 9T 12T 6T 12T 2 năm 6 năm
Vietcombank USD 3,80% 4,00% 4,10% 4,50% 6,90% 6,90% 7,45% 7,45%
Sibor +
BIDV USD 3,80% 4,20% 4,10% 4,65% 7,50% 7,50%
2,2%
7,5% +
Techcombank USD 4,10% 4,40% 4,40% 4,90%
thả nổi
Sibor +
ACB USD 1,20% 1,20% 1,50% 1,50%
1,8%
Kô có
Trung bình 3,23% 3,45% 3,53% 3,89 thông
tin
Vietcombank VND 7,44% 7,80% 8,04% 8,40% 10,20% 10,32% 11,64% 11,64
23 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
11%- 11%-
BIDV VND 7,56% 7,80% 8,04% 8,40% 12,00% 12,00%
12% 13%
Techcombank VND 8,40% 8,64% 9,00% 9,24% 13,44% 13,44% >13,8%
12,36%+
ACB VND 8,16% 8,40% 8,58% 8,70% 11,64% 12,24% lãi suất
thả nổi
Kô có
Trung bình 7,89% 8,16% 8,42% 8,69% 11,82% 12,00%
thông tin
Nguồn: Trang web của các ngân hàng
* Lãi suất cho vay được xem xét trong tường trường hợp cụ thể
Lãi suất – Lãi suất huy động và lãi suất cho vay
Chính phủ đã dần dần tự do hóa lãi suất kể từ năm 1996. Hiện nay, các ngân hàng TMQD
tự quyết định lãi suất huy động của mình vì họ kiểm soát 70% thị trường cho vay. Mặc dù
đã có những động thái nhằm tự do hóa lãi suất, cả lãi suất huy động và lãi suất cho vay,
trong một chừng mực nào đó, vẫn không linh hoạt theo nhu cầu. Các biên cho vay vẫn
mỏng; điều ấy thực ra chỉ có lợi cho các ngân hàng TMQD lớn hơn chứ lại hoàn toàn bất
lợi cho các ngân hàng tư nhân quy mô nhỏ hơn. Tuy nhiên, gần đây, áp lực cạnh tranh đã
bắt đầu có tác động đáng kể đến việc các ngân hàng quyết định lãi suất của mình vì các
ngân hàng đều đang tranh giành nhau để thu hút các khách hàng tiền gửi mới và tránh
mất các khách hàng hiện tại. Khách hàng ngày càng hiểu biết về thị truờng và có thể thay
đổi sang các ngân hàng khác nếu ngân hàng đó đưa ra mức lãi suất hấp dẫn hơn.
NHNN ban hành các hướng dẫn về mức lãi suất cơ bản. Trên thực tế, bốn ngân hàng
TMQD – với tư cách các “đại gia” – đã đặt ra mức lãi suất sàn cho tiền gửi kỳ hạn 6 và
12 tháng. Đây chính là cơ sở để các ngân hàng TMCP đưa ra lãi suất huy động của mình
với sự khác biệt cho phép là không vượt quá 0.05%/ tháng đối với tiền gửi cùng kỳ hạn.
Có nhiều cách để làm như vậy. Các ngân hàng TMCP chỉ đơn giản là đưa ra các mức lãi
suất cao hơn cho tiền gửi kỳ hạn 7,9 và 11 tháng vốn là những kỳ hạn không thuộc bất kỳ
thỏa hiệp nào. Đối với những kỳ hạn này, các mức lãi suất có thể khác nhau đến 100
điểm cơ bản so với mức cơ bản mà các ngân hàng TMQD đặt ra. Gần đây, thỏa hiệp này
đã bị phá vỡ vì tất cả các ngân hàng đều lao vào cuộc chạy đua huy động vốn.
Lãi suất đang tăng và sẽ còn tăng hơn nữa trong sáu tháng cuối năm 2006. Vì hệ thống
ngân hàng đã bị đô-la hóa một cách sâu sắc nên NHNN buộc phải theo sát các điều chỉnh
về lãi suất của Qũy Dự trữ Liên bang. Vì lãi suất USD tăng nên lãi suất VNĐ cũng phải
tăng để tránh tình trạng tất cả tiền gửi VNĐ bị chuyển sang tiền gửi USD.
Theo đó, trong năm 2005, ngân hàng trung ương đã tăng cường điều chỉnh lãi suất tái cấp
vốn, các mức lãi suất tái chiết khấu ba lần và các mức lãi suất cơ bản hai lần. Các mức lãi
suất tái cấp vốn đã tăng từ 3 lên 3,5% và các mức lãi suất cơ bản đã tăng từ 7,5 lên 7,8%
mỗi năm. Các mức lãi suất của các ngân hàng thương mại đối với tiền gửi VNĐ cũng
tăng từ 0,48 lên 0,63% mỗi năm và tiền gửi USD cũng tăng 1,2-1,5% ở từng kỳ hạn năm
nay so với cùng kỳ năm trước. Khuynh hướng này vẫn tiếp diễn trong năm nay.
24 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 15: Lãi suất VNĐ cơ bản hàng tháng (Nguồn: NHNN VN)
Bảng 16: Lãi suất VNĐ cơ bản hàng năm (Nguồn: NHNN VN)
Đến nay, các mức lãi suất huy động và cho vay năm nay vẫn tăng khoảng 4-5 điểm cơ
bản mỗi tháng với lãi suất USD rõ ràng là chịu sự tác động của chính sách thắt chặt tiền
tệ của Quỹ Dự trữ Liên bang. Gần đây, các ngân hàng TMQD cũng đã cố gắng giữ lãi
suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng ở mức 8,4% nhưng khong thể vì nhu cầu tiền gửi quá cao.
Một nỗ lực trước đó nhằm áp đặt mức lãi suất sàn cho tiền gửi khoảng một vài tháng
trước đó cũng không thành công và chúng tôi tin rằng, nỗ lực thứ hai cũng sẽ chịu chung
số phận. Ngân hàng Phương Nam đã đưa ra mức lãi suất cho Chứng chỉ Tiền gửi kỳ hạn
4 và 11 tháng với các mức lãi suất tương ứng là 9,12% và 7,72%. Các ngân hàng tư nhân
lớn hơn như ACB hiện đang áp dụng mức lãi suất đến 9,18% cho tiền gửi kỳ hạn 12
tháng.
Cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa các ngân hàng trong nước nhằm thu hút tiền gửi là một
nhân tố khác làm tăng lãi suất huy động. Tiền gửi trong hệ thống ngân hàng chiếm đến
30% trong sáu tháng đầu năm. Lý do chính khiến lãi suất huy động tăng mạnh như vậy là
do thiếu một thị trường chuyển giao vốn liên ngân hàng chủ động. Không có thị trường
cho các ngân hàng mạnh về tiền gửi để cho vay các ngân hàng cần tiền gửi. Chính các
mối quan hệ chứ không phải lợi nhuận mới là động lực thúc đẩy thị trường liên ngân
hàng. Nguồn vốn thặng dư chỉ đơn giản là để tại đó. Các ngân hàng sẽ buộc phải cạnh
tranh với nhau để tăng tiền gửi trong trường hợp cần nguồn vốn thặng dư đó. Thay vì chỉ
cho nhau vay khoản thặng dư đó.
Ngân hàng trung ương đang cảm thấy ái ngại và đã cảnh báo các ngân hàng về việc chấm
dứt tăng lãi suất huy động. Đến nay, không có bất kỳ ngân hàng nào chịu tuân theo cảnh
báo đó. Nói một cách thẳng thắn thì NHNN cần phải xúc tiến sự phát triển hơn nữa của
thị trường cho vay liên ngân hàng dựa trên các nguyên tắc thương mại.
25 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Cả hai nhân tố trên đã làm tăng lãi suất huy động và giảm chênh lệch lãi suất giữa lãi suất
huy động và lãi suất cho vay. Nhiều ngân hàng thường phải mất hai tháng chậm trễ giữa
khoảng thời gian các mức lãi suất huy động tăng và hoàn tất việc điều chỉnh tăng các mức
lãi suất cho vay. Ngay cả đối với các trường hợp lãi suất thả nổi thì chỉ có thể điều chỉnh
các khoản vay hiện tại. Chỉ có thể tăng lãi suất cố định đối với các khoản vay mới. Do
những nhân tố này, chênh lệch lãi suất có khuynh hướng thu hẹp trong chù kỳ lãi suất
tăng và điều đó gần như tác động ngay lập tức tới các biên lãi.
Chênh lệch lãi suất đang thu hẹp
Hiện nay, nói chung, các khách hàng doanh nghiệp lớn có thể vay vốn từ các ngân hàng
với mức lãi suất khoảng 0.75-1%/ tháng (9-12%/năm). Đối với phần lớn các khoản cho
vay DNVVN và khách hàng tư nhân, lãi suất thường từ khoảng 0.9-1,3%/tháng (10,8-
15%/năm). Theo một số quan chức NHNN, lãi suất cho vay trung bình đối với các doanh
nghiệp lớn thường vào khoảng 9-9,5%. Chúng tôi tự hỏi liệu có thể đúng như vậy không
vì chênh lệch lãi suất tại phân đoạn chính này chắc chắn sẽ dưới 100 điểm cơ bản và sẽ
còn giảm một cách nhanh chóng. Chúng tôi nghi ngờ rằng, mức lãi suất trung bình đối
với cho vay các doanh nghiệp lớn phải gần 10% (mặc dù thấp hơn đối với các ngân hàng
quốc doanh). Nhưng với sự phát triển của thị trường trái phiếu doanh nghiệp, áp lực để
giảm lãi suất cho vay doanh nghiệp lớn sẽ tăng vì các ngân hàgn phải cạnh tranh với các
thị trường vốn để duy trì các khách hàng doanh nghiệp lớn của mình. Các doanh nghiệp
lớn hơn có thể phát hành trái phiếu với mức lãi suất khoảng 9,5-10%, thấp hơn so với
mức lãi suất của nhiều ngân hàng.
Lãi suất có thể sẽ tiếp tục tăng trong năm 2006 và 2007 vì chu kỳ lãi suất toàn cầu phản
ứng lại việc Nhật Bản không áp dụng mức lãi suất 0% nữa và lạm phát gia tăng ở tất cả
mọi nơi. Nếu các ngân hàng Việt Nam không thể áp dụng mức lãi suất cao hơn đối với
khách hàng của mình thì chênh lệch và biên sẽ bị thu hẹp.
Phát triển các thị trường vốn
Các ngân hàng cần nhiều vốn cấp 2 hơn và việc phát hành trái phiếu sẽ giúp họ bổ sung
nguồn vốn cấp 2 của mình. Tuy nhiên, với thị trường trái phiếu còn đang ở giai đoạn phôi
thai như hiện nay thì các ngân hàng vẫn còn rất nhiều hạn chế về năng lực để có thể tăng
nguồn vốn của mình nhằm nhanh chóng đạt được hệ số an toàn vốn là 8%. Vietcombank
đã phát hành trái phiếu trong nước vào tháng 12 và BIDV gần đây cũng đã phát hành một
đợt trái phiếu trong nước. Trái phiếu của cả hai ngân hàng này đều được các nhà đầu tư
đón nhận nhưng cần phải có nhiều đợt phát hành trái phiếu hơn nữa vì tất cả các ngân
hàng Việt Nam đều ở trong tình trạng là thiếu vốn triền miên.
Chúng ta vẫn chưa có một cơ sở hạ tầng phù hợp để phát triển thị trường trái phiếu.
HSSCB chỉ đang cung cấp một chương trình xếp hạng thí điểm nhằm tạo điều kiện cho
các nhà đầu tư tiềm năng đánh giá một cách chính xác mức độ xứng đáng đầu tư của các
tổ chức phát hành trái phiếu khác nhau. Fitch và Moody’s cũng đã bắt đầu cung cấp các
loại hình dịch vụ này với việc xếp hạng Sacombank và BIDV. Tuy nhiên, các dịch vụ xếp
hạng rất tốn kém chi phí và cần phải có một cơ quan trong nước chuyên cung cấp những
loại dịch vụ này ở mức giá mà các ngân hàng có thể trang trải được.
26 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Một rào cản khác nữa nằm ở các hướng dẫn lãi suất đối với tất cả các kỳ đáo hạn của
đường cong lãi suất. Điều này làm hạn chế khả năng chấp nhận rủi ro và triệt tiêu khả
năng tiếp cận thị trường để phát hành trái phiếu của các ngân hàng nhỏ hơn hoặc yếu hơn
trong khi vẫn bù đắp cho mức độ rủi ro cao hơn bằng cách đưa ra các mức lãi suất hấp
dẫn hơn. Hiện nay, lãi suất của trái phiếu kỳ hạn 5 năm vào khoảng 8,75%, kỳ hạn 10
năm là 8,95% và kỳ hạn 15 năm là 9,25%. Chính phủ đang đề xuất không áp dụng những
hướng dẫn này; tuy nhiên, chừng nào các hướng dẫn này còn tồn tại, các thị trường trái
phiếu sẽ chỉ có thể là nguồn tài trợ của phần lớn các ngân hàng TMCP có quy mô nhỏ
hơn.
Bảng 17: Hệ thống ngân hàng Việt Nam – Bảng tóm tắt và dự tính một số chỉ số.
1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Dư nợ của các NH
4,5 4,8 5,6 6,8 8 10,2 13,3 17,4 20,3 24 28,3 33,7 39,6
(tỷ USD)
Huy động của các NH
6,1 6,8 8,6 10,5 12,7 14,5 17,3 19,0 22,2 26,1 30,4 35,7 41,8
(tỷ USD)
Tài sản của các NH
7,5 8,3 14 13,3 15,7 18,5 22,2 27,3 32,1 37,8 44,5 52,7 61,6
(tỷ USD)
Tiền gửi không kỳ hạn 1,2 1,3 1,9 2,7 3,1 3,5 4,4 4,7 5,3 6,1 6,9 7,9 9,0
Tiền gửi kỳ hạn & tiết kiệ 2,8 3,4 5,8 8,2 10,3 11,5 15,4 16,4 18,6 21,2 24,0 27,3 31,0
Dư nợ/Tài sản (%) 59,4 58,5 53,9 51 53,3 55,4 55,4 63,7 63,2 63,5 63,6 63,9 64,3
Dư nợ/Huy động (%) 73,1 70,7 64,9 64,7 65,9 70,5 70,5 91,6 91,4 92,0 93,1 94,4 94,7
Thu lãi ròng 0,1 0,2 0,2 0,3 0,4 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,1 1,2
Biên ròng
2 1,8 1,9 2 2,4 2,3 2,4 2,4 2,3 2,2 2,1 2 1,9
(Thu lãi ròng/Tài sản) (%
Mức độ tập trung của 10
95,9 96,6 96,4 96 95,8 95,78 95,75
NH theo tài sản (%)
Nguồn: Economist Intelligence Unit
27 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Khái quát khu vực ngân hàng – Một thị trường ba cấp
Bảng 18: Tổng Huy động
Bảng 19: Tổng Dư nợ
Hệ thống ngân hàng Việt Nam có thể chia làm ba cấp riêng biệt” khu vực nhà nước, các
ngân hàng cổ phần và các ngân hàng nước ngoài. Tính đến năm 2004, khu vực nhà nước
kiểm soát hơn 75% thị trường tiền gửi và xấp xỉ 77% thị trường cho vay. Thị phần của
khu vực nhà nước đã giảm môt chút vì thị phần của khu vực tư nhân được mở rộng thêm
một chút. Các ngân hàng TMCP đã tăng thị phần của mình trên thị trường tiền gửi lên
13,2% trong năm 2004 trong khi thị phần của họ trên thị trường cho vay mới chỉ tăng lên
11,6%.
Hiện tại, chúng tôi vẫn chưa đầy đủ các số liệu về thị phần của ba khu vực nói trên trong
năm 2005; tuy nhiên, tất cả các bằng chứng đều cho thấy thị phần của các ngân hàng
quốc doanh đang bị thu hẹp dần. Điều này đặc biệt chính xác trong mảng tiền gửi VNĐ
vì các ngân hàng cổ phần có khuynh hướng áp dụng cá mức lãi suất huy động hấp dẫn
hơn dể hút thêm tiền. Tổng huy động của hệ thống ngân hàng đã tăng với một tỷ lệ trung
bình hàng năm khoảng 25% giai đoạn 2000 – 2004 trong khi tốc độ tăng của tổng dư nợ
tăng với tốc độ trung bình hàng năm là 31,5% cũng trong giai đoạn nói trên.
Trong năm 2005, các tỷ lệ tăng trưởng của dư nự đã giảm và chúng tôi tin rằng, tốc độ
tăng trưởng của dư nợ trong năm 2005 chỉ vào khoảng 22,5% vì NHNN đã kìm hãm tăng
trưởng tín dụng. Năm ngoái, tổng huy động tăng 25%. Tính đến thời điểm này của năm
2006, tổng tiền gửi đã tăng 30% trong khi tốc độ tăng trưởng của tín dụng đã chững lại,
chỉ vào khoảng 15%.
28 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Tổng huy động tăng trưởng với một tốc độ chóng mặt như vậy đã giúp cho các ngân hàng
mở rộng quy mô tổng tài sản và lợi nhuận của mình với một tốc độ rất nhanh chóng ; điều
này đạt được cũng nhờ vào sự tăng trưởng mạnh mẽ của nền kinh tế và giá cả bất động
sản, đặc biệt là trong giai đoạn 2001-2003. Điều này đã tạo điều kiện cho các ngân hàng
TMQD xử lý vấn đề nợ xấu của mình với sự giúp đỡ hào phóng từ chính phủ. Một số
chuyên gia bày tỏ mối lo ngại rằng sự tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn này sẽ làm
tăng các khoản nợ xấu và vấn đề nợ xấu đó sẽ bùng nổ khi nền kinh tế lâm vào khủng
hoảng.
Bảng 20: Thị phần tiền gửi của các ngân hàng TMQD
Bảng 21: Thị phần cho vay giữa các ngân hàng TMQD
Bảng 22: Phân tích danh mục dư nợ của các ngân hàng TMQD theo ngành
CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI QUỐC DOANH
29 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Có năm ngân hàng quốc doanh và nói chung, cả năm ngân hàng này vẫn đang chi phối thị
trường. Với việc kiểm soát 70% thị trường cho vay, năm “đại gia” này chia sẻ với nhau
“tầng” cao nhất của thị trường ngân hàng. Tất cả những ngân hàng này hoạt động như là
các vụ của ngân hàng trung ương, tách ra từ năm 1988 để hoạt động như các chủ thể độc
lập trong lĩnh vực ngân hàng mặc dù trên thực tế các ngân hàng này vẫn chịu sự kiểm
soát chặt chẽ. 5 ngân hàng đó là:
1) Ngân Hàng Ngoại Thương Việt Nam (Vietcombank) – trước đây là vụ xuất khẩu
và thương mại của NHNN.
2) Ngân Hàng Công Thương Việt Nam (Incombank) – trước đây là vụ công nghiệp
của NHNN.
3) Ngân Hàng Đầu Tư & Phát Triển Việt Nam (BIDV) – trước đây là vụ hạ tầng của
NHNN.
4) Ngân Hàng Nông Nghiệp & Phát Triển Nông Thôn Việt Nam (VBARD) – trước
đây là vụ nông nghiệp của NHNN.
5) Ngân Hàng Phát Triển Nhà Đồng Bằng Sông Cửu Long (MHB) – một thành viên
khá mới phụ trách tài trợ các dự án phát triển nhà.
Cơ sở khách hàng hiện tại và do đó các điểm mạnh và điểm yếu của các ngân hàng này
phản ánh gần như một cách tuyệt đối vai trò trước đây của họ trong ngân hàng nhà nước.
Khu vực nhà nước đã tích lũy các khoản nợ xấu khổng lồ trong nhiều năm ngay sau
khủng hoảng Châu Á; chính điều này đã dẫn đến việc chính phủ phải “bơm” vốn cho các
ngân hàng của mình trong giai đoạn 2001-2003. Sau khi được chính phủ hỗ trợ vốn, các
ngân hàng quốc doanh đã tăng trưởng một cách nhanh chóng về tiền gửi và tài sản. Các
tổ chức như Ngân Hàng Thế Giới và các tổ chức khác đã hỗ trợ về mặt kỹ thuật nhằm
tăng cường trình độ quản lý cũng như năng lực hoạt động của các ngân hàng. Mặc dù quá
trình tái cấu trúc các ngân hàng TMQD trước khi cổ phần hóa đã đạt được những tiến bộ
nhất định nhưng các tổ chức hỗ trợ vẫn xác định các lĩnh vực sau đây cần được hỗ trợ
hơn nữa nhằm giúp các ngân hàng nhà nước đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế:
Năng lực tài chính.
Tổ chức và quản trị.
Quản lý rủi ro và tài sản nợ.
Các sản phẩm và dịch vụ mới.
Các dịch vụ thông tin quản lý.
Xử lý nợ xấu.
Phát triển nguồn nhân lực.
Nói cách khác là tất cả các lĩnh vực. Các bất cập trong những lĩnh vực này chỉ có thể
được khắc phục thông qua các nhà đầu tư hoặc các cố vấn chiến lược; vấn đề đặt ra là
30 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
liệu các nhà đầu tư sẽ sẵn lòng chuyển giao bao nhiêu kiến thức của mình nếu họ chỉ
được sở hữu 10% (hoặc thậm chí 20%) cổ phần của một ngân hàng. Hiện nay,
Vietcombank đã đi được nửa đường trong hành trình lựa chọn cố vấn hỗ trợ quá trình cổ
phần hóa của họ và danh sách chỉ còn lại hai ngân hàng nước ngoài. Hy vọng
Vietcombank sẽ sớm đưa ra quyết định của mình.
Tăng trưởng tín dụng đã chững lại sau khi đã diễn ra với một tốc độ chóng mặt trong
những năm 2001-2002 khi mà dư nợ tăng với tốc độ trung bình hằng năm hơn 30%.
Chính phủ cảm thấy quá lo lắng trước tình trạng trên và đã phải “nhấn phanh”. Nhờ đó,
tăng trưởng cho vay trong khu vực nhà nước đã giảm nhẹ xuống khoảng 20% và 27%
trong năm 2003 và 2004. Trong năm 2005, khu vực nhà nước đạt tốc độ tăng trưởng tín
dụng 20-25%. Bức tranh này có đôi chỗ không chính xác vì tất cả các ngân hàng trừ
Agribank đều tiếp tục mở rộng các hoạt động tín dụng của mình. Phần lớn trong số đó là
các khoản cho vay DNNN hoặc các đối tác đã được tư nhân hóa gần đây của họ. Ngành
nông nghiệp và sản xuất chiếm hơn 40% tổng dư nợ; tuy nhiên thương mại và các ngành
dịch vụ mới là ngành có tỷ trọng lớn nhất với 44%.
Trong khi đó, huy động tăng trưởng với một tốc độ đều đặn với tốc độ trung bình hằng
năm 20% trong hai năm trở lại đây mặc dù đã giảm đôi chút so với tốc độ tăng trưởng
30% trong những năm 2001 và 2002. Mặc dù kể từ đầu năm nay, áp lực cạnh tranh trong
lĩnh vực huy động ngày càng tăng nhưng khu vực nhà nước vẫn cố gắng duy trì tốc độ
tăng trưởng của huy động nhằm đảm bảo thị phần của mình.
Thiếu vốn – Thách thức lớn nhất
Các ngân hàng này đều đối mặt với một thách thức lớn nhất là đến cuối năm 2010, phải
có các hệ số an toàn vốn đạt trên 8%. Về cơ bản, họ cần tiền và rất nhiều tiền. Nếu việc
huy động hoàn toàn dựa vào các thị trường vốn “mỏng manh” thì tất cả của cải cũng
chẳng có ý nghĩa gì. Chính phủ từng phải nhúng tay vào để giúp các ngân hàng của mình
trong giai đoạn 2001-2003 và sẽ phải “bơm” vốn thêm một lần nữa nếu không muốn mọi
sự hỏng bét.
May mắn thay họ đã có kế hoạch để giải quyết vấn đề này. Ngân hàng trung ương đang
phác thảo kế hoạch “rót” 11 nghìn tỷ đồng (687 triệu USD) bằng tiền ngân sách cho ba
ngân hàng trong giai đoạn 2006-2008.
Incombank, BIDV và Agribank đều đã giở hết “võ” của mình. Theo ngân hàng trung
ương, việc “bơm” vốn này chỉ đáp ứng được phần nào trong tổng số 25 nghìn tỷ (1,25 tỷ
USD) mà các ngân hàng cần phải có để đảm bảo hệ số an toàn vốn đạt trên 8%. Phần còn
31 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
lại (khoảng 700 triệu USD), ngoài khoản vay mềm 99 triệu USD của Ngân Hàng Thế
Giới, sẽ được huy động từ các thị trường vốn trong các năm 2006-2008. Chúng tôi nghĩ
rằng, con số này thấp hơn nhu cầu thực sự vì nó chưa tính đến tăng trưởng tín dụng và tài
n trong tương lai. Theo các mô hình của chúng tôi, các ngân hàng quốc doanh sẽ phải huy
động được 2-3 tỷ USD trước năm 2010 nếu họ muốn duy trì tốc độ tăng trưởng hiện tại
và có các hệ số an toàn vốn đạt trên 8%.
Đây quả là một khó khăn lớn và làm tăng xác suất các ngân hàng sẽ phát hành các công
cụ huy động vốn lớn ngay sau khi niêm yết. Đương nhiên, sự xuất hiện của thị trường trái
phiếu doanh nghiệp sẽ là một hỗ trợ lớn. Trong 9 tháng vừa qua, Vietcombank và BIDV
đã khai thác môi trường điều tiết “dễ thở” hơn nhằm huy động vốn trên các thị trường
trái phiếu. BIDV đã phát hành một đợt trái phiếu kỳ hạn 10-15 năm với tổng giá trị là 2,2
nghìn tỷ (137,5 triệu USD). Trên thực tế, Vietcombank cũng vừa được phép phát hành
một đợt trái phiếu không có khả năng chuyển đổi (lãi và gốc được thanh toán vào ngày
đáo hạn) trong tương lai gần. Incombank và BIDV có quy mô vốn nhỏ nhất; hai ngân
hàng này sẽ nhận được sự hỗ trợ lớn nhất từ chính phủ. Vấn đề với các nhà đầu tư là phải
tính toán được tác động của việc “pha loãng” đối với tất cả cổ phiếu/ trái phiếu của các
ngân hàng trong qua trình định giá.
Không cần phải bàn về tác động đối với thị trường vì đến nay, các ngân hàng vẫn chiếm
tỷ trọng lớn nhất trên cả thị trường niêm yết lẫn thị trường giao dịch phi tập trung.
Tương lai
Khu vực nhà nước đang dần để tuột thị phần của mình vào tay các ngân hàng tư nhân và
các ngân hàng nước ngoài. Đặt trong bối cảnh khu vực ngân hàng đang tăng trưởng một
cách hết sức nhanh chóng, điều này hiện nay có vẻ chưa rõ ràng lắm nhưng chúng tôi tin
rằng khuynh hướng này sẽ diễn ra mạnh mẽ hơn sau năm 2010. Trong vòng bốn năm
(2000-2004), thị phần tiền gửi của khu vực nhà nước đã giảm từ 80% xuống 75% trong
khi thị phần thị trường cho vay cũng giảm từ 79% xuống 76,9%. Với tốc độ này, mỗi
năm khu vực nhà nước đang để mất 0,5% thị phần thị trường cho vay và 1% thị phần thị
trường tiền gửi. Chúng tôi vẫn chưa có số liệu của năm 2005 nhưng các số liệu chưa
chính thức cho thấy khuynh hướng này vẫn đang tiếp tục.
Một trong số các điểm yếu của các ngân hàng quốc doanh (trừ Vietcombank) là không
tập trung vào các mảng thị trường đang tăng trưởng một cách nhanh chóng như cho vay
DNVVN và các thị trường bán lẻ. Do không có chuyên môn và thậm chí không hứng thú
với các mảng thị trường này, các ngân hàng quốc doanh đã chậm chân trong việc khai
thác các cơ hội mà mạng lưới chi nhánh rộng lớn cũng như hệ thống phân phối trên toàn
quốc của họ hoàn toàn có thể mang lại. Chúng tôi tin rằng, đến nay Vietcombank vẫn là
32 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
ngân hàng thành công nhất và sẽ dần giành lấy thị phần của bốn ngân hàng quốc doanh
còn lại và trở thành người dẫn đầu thị trường tại Việt Nam.
Vietcombank (VCB)
Bảng 23: Mô hình lợi nhuận – Vietcombank
Tăng/ Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
2004 Giảm 2005 Giảm Giảm Giảm
cùng kỳ cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ
Doanh số
5.284.529 9,18% 7.320.490 38,53% 14.142.616 40,03% 19.803.327 40,03%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 1.498.585 70,91% 1.759.883 17,44% 4.102.237 53,38% 6.398.981 55,99%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 1.103.813 79,40% 1.292.553 17,10% 3.199.745 59,99% 5.119.185 59,99%
đồng)
Biên lãi sau
28,36% 24,04% 29,01% 32,31%
thuế
Biên lãi
20,89%0 17,66% 22,62% 25,85%
ròng
ROE 15,80% 14,28% 27,46% 32,38%
Nguồn vốn 8.051.755 10.051.755 13.251.500 18.370.685
Nguồn: VinaCapital
Bảng 24: Phân tích dư nợ của VCB theo ngành (Nguồn: Báo cáo thường niên của
VCB)
33 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 5: Tỷ trọng Nợ xấu của Vietcombank (Nguồn: Báo cáo thường niên của VCB)
Vietcombank là ngân hàng quốc doanh lớn nhất và được quản lý tốt nhất
VCB đã đạt được mức biên cao nhất và có thể đạt mức tăng trưởng lợi nhuận hơn
50% trong vòng hai năm tới
VCB đang có kế hoạch vào Quý II năm 2007
VCB dẫn đầu trên cả hai mảng thị trường là thị trường bán lẻ và thị trường doanh
nghiệp tại Việt Nam.
VCB chỉ đứng thứ hai sau Agribank về thị phần trên thị trường tiền gửi và thị
trường cho vay.
ROE đạt 22,1% và tỷ lệ nợ xấu hiện tại là 2,5%.
Quy mô tổng tài sản của Vietcombank đạt 136,7 nghìn tỷ (8,68 tỷ USD) và ROE đạt 22%
vào tháng 12/2005. Vietcombank là ngân hàng quốc doanh lớn nhất và được quản lý tốt
nhất. Hoạt động lõi là tập trung vào các giao dịch ngoại hối, thương mại và cấp các khoản
tài trợ dài hạn cho các DNNN lớn nhất. Vietcombank chiếm 1/3 các giao dịch thanh toán
tại Việt Nam; lĩnh vực hoạt động truyền thống của Vietcombank bao gồm tài trợ thương
mại và thanh toán quốc tế. Ngân hàng này cũng chi phối thị trường ngoại hối liên ngân
hàng. VCB cũng chủ động trên mảng thị trường bán lẻ, phát hành thẻ ghi có, thẻ ghi nợ,
cung cấp các khoản vay có tài sản đảm bảo và các dịch vụ ngoại hối. VCB là ngân hàng
có đầy ddur các dịch vụ ngân hàng tại Việt Nam.
Tính đến cuối năm 2004, VCB có tổng số 26 chi nhánh lớn, 41 chi nhánh nhỏ và 47
phòng giao dịch (theo các số liệu được công bố gần đây nhất). VCB cũng có một công ty
tài chính, một công ty chứng khoán, một công ty cho thuê và một công ty quản lý tài sản.
VCB cũng có cổ phần tại hai công ty bảo hiểm, bảy ngân hàng, ba công ty bất động sản
và một quỹ tín dụng.
34 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
VCB chiếm tỷ trọng lớn nhất trong số các khoản cho vay các DNNN có chất lượng hoạt
động tốt nhất, chủ yếu là các ngành liên quan đên xuất khẩu. Các khách hàng lớn bao
gồm Tổng Công ty Điện lực Việt Nam (EVN0 và các công ty đóng tàu khổng lồ như
Vinashin. Danh sách khách hàng doanh nghiệp của VCB bao gồm phần lớn các công ty
có kết quả hoạt động tốt của nhà nước hoặc các công ty đã cổ phần hóa. Cụ thể,
Vietcombank có phần vốn lớn nhất trong các khoản cho vay hợp vốn cho các dự án xây
dựng cơ sở hạ tầng như xây dựng các nhà máy tinh chế/ tinh lọc. VD: ngân hàng này đã
cam kết cấp một khoản vay 250 triệu USD để tài trợ cho nguồn vốn còn thiếu hụt của nhà
máy lọc dầu tại Dung Quất. Đây là một cam kết bổ sung vì mức đầu tư dự kiến 1,2 tỷ
USD ban đầu đã gấp đôi.
Vietcombank cũng góp phần lớn nhất trong khoản vay hợp vốn 42 nghìn tỷ đồng (2,7 tỷ
USD) được tài trợ bởi bốn ngân hàng cho EVN để xây dựng các nhà máy điện giai đoạn
2006-2010. Khoản tài trợ này gấp bốn lần dư nợ của EVN tại Vietcombank giai đoạn
2001-2005 và biến EVN thành khách hàng lớn nhất của VCB. Sự phát triển của thị
trường trái phiếu trong tương lai sẽ thay đổi mô hình hoạt động của VCB vì VCB sẽ dàn
xếp và bảo lãnh các đợt phát hành trái phiếu thông qua các công ty chứng khoán thay vì
cho vay trực tiếp các khoản vay lớn cho những công ty này. Biên không phải là công cụ
sinh lợi chính của ngân hàng này và chúng tôi không nghĩa rằng các biên lãi của VCB sẽ
bị thu hẹp vì VCB đã chuyển trọng tâm từ việc chỉ cho vay hợp vốn sang kết hợp cho vay
và bảo lãnh trái phiếu.
Lợi nhuận của VCB trong quý đầu tiên tăng lên 1 nghìn tỷ (64,3 triệu USD) – tăng
khoảng 42,7% so với cùng kỳ năm ngoái. Tổng dư nợ đạt 53.357 tỷ đồng (3,3 tỷ USD),
giảm 5%. Tính đến cuối quý I, tổng tài sản đạt 9,3 tỷ USD. Mục tiêu của VCB là lợi
nhuận sau thuế của năm 2006 đạt 4,1 nghìn tỷ (256 triệu USD) và biên lãi trước thuế đạt
29%. Ngân hàng này đang cố gắng cải thiện chất lượng danh mục cho vay của mình
trước khi niêm yết và phát triển mảng thị trường bán lẻ. Do đó, lợi nhuận và các biên của
VCB sẽ tiếp tục tăng trong năm 2007.
Trong khoảng 5 năm trở lại đây, chất lượng hoạt động của Vietcombank đã được cải
thiện một cách rất đáng ghi nhận. Các biên và ROE đã phục hồi một cách nhanh chóng kể
từ năm 2002 tức là thời điểm ROE ở mức thấp nhất (dưới 7,5%). Chính phủ đã giúp ngân
hàng này “dọn dẹp” danh mục cho vay của mình; đây cũng là chính là lý do chính dẫn
đến sự phục hồi mạnh mẽ của VCB; tuy nhiên, chúng tôi có thể nói một cách trung thực
rằng, ngân hàng này đã thực sự rất nỗ lực tăng cường công tác kiểm soát nội bộ và quản
lý.
35 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
VCB đã thành lập Ban Quản lý Rủi ro (QLRR) và Hội đồng Quản lý Tài sản Nợ - Tài sản
Có (ALCO) để quản lý danh mục rủi ro của ngân hàng và hy vọng có thể tránh không lặp
lại một số sai lầm trong quá khứ. Giống như tất cả các ngân hàng quốc doanh khác, VCB
đã nhận được sự hỗ trợ rất lớn từ các tổ chức như Ngân hàng Thế giới nhằm xây dựng
khung quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả hơn.
Dư nợ đạt tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 55% mỗi năm trong sáu năm trở lại đây;
gần đây cũng đã chững lại vì ngân hàng cố gắng trong sạch hóa danh mục của mình trước
khi niêm yết. Tỷ trọng dư nợ/ huy động của VCB đạt khoảng 60% - đây cũng đồng thời
là mức trung bình của ngành.
Theo ngân hàng này, phần lớn gánh nặng nợ xấu đã được giải quyết trong khoảng hơn 5
năm trở lại đây. Trong tổng số khoảng 5,6 nghìn tỷ đồng (354 triệu USD) nợ xấu tính đến
tháng 12/2005, 4,41 nghìn tỷ đồng (277 triệu USD) đã được xử lý theo chương trình cổ
phần hóa.
Theo định nghĩa tiêu chuẩn về nợ xấu mới nhất của NHNN theo Quyết định 493, tỷ lệ nợ
xấu của Vietcombank chỉ khaỏng 2,6% tính đến cuối Quý I/2006. Theo các tiêu chuẩn
quốc tế thì tỷ lệ nợ xấu của VCB trên thực tế có thể gấp đôi con số trên. Kể cả như vậy
thì tình hình hoạt động của VCB vẫn tốt hơn rất nhiều so với các ngân hàng quốc doanh
khác.
Tính đến tháng 12/2004, hệ số an toàn vốn của Vietcombank đạt khoảng 7% tính toán
theo Các Tiêu chuẩn Kế toán Việt Nam (VAS). Tuy nhiên, theo Các Tiêu chuẩn Kế toán
Quốc tế (được coi là hợp lý hơn), hệ số an toàn vốn của Vietcombank chỉ vào khoảng
4,4%.
Nguồn vốn cổ đông của Vietcombank (Vốn điều lệ, quỹ dự trữ và lợi nhuận giữ lại) đạt
khoảng 7,8 nghìn tỷ đồng (487,5 triệu USD), tính đến tháng 12/2004. Trong các năm
2002 và 2003, ngân hàng này đã nhận được khoản hỗ trợ của chính phủ trị giá 2 nghìn tỷ
đồng (125 triệu USD) dưới hình thức “trái phiếu đặc biệt”. Từ đó đến nay, VCB đã huy
động vốn qua các thị trường trái phiếu.
Vietcombank đã phát hành một đợt trái phiếu chuyển đổi với tổng trị giá là 1,34 nghìn tỷ
đồng (84,4 triệu USD) vào hồi cuối tháng 12 cho cả nhà đầu tư tổ chức lẫn nhà đầu tư
bán lẻ. Trái phiếu kỳ hạn 7-8 năm với mức lãi suất 6%. Trái phiếu của VCB có thể sẽ lại
lên sàn trong tháng này. Sau khi được cổ phần hóa vào năm tới, những người sở hữu trái
phiếu chuyển đối có thể trở thành cổ đông của ngân hàng.
36 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
37 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Incombank
Bảng 26: Mô hình lợi nhuận – Incombank
Tăng/ Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
2004 Giảm 2005 Giảm cùng Giảm Giảm
cùng kỳ kỳ (ước tính) cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ
Doanh số
8.120.031 33,56% 10.845.510 55,00% 14.485.793 33,56% 19.347.932 33,56%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 253.024 13,37% 717.333 183,50% 1.015.367 41,55% 1.437.226 41,55%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 206.869 1,00% 538.000 160,07% 761.525 42,00% 1.077.920 41,55%
đồng)
Biên lãi sau
3,62% 6,61% 7,01% 7,43%
thuế
Biên lãi
2,55% 4,96% 5,26% 5,57%
ròng
ROE 4,57% 10,39% 13,07% 7,99%
Nguồn vốn 4.908.773 5.446.773 6.208.298 7.286.218
Nguồn: VinaCapital
Bảng 27: Phân tích Dư nợ của ICB theo ngành
NGÀNH 2002 2003 2004
Công nghiệp 34% 36% 33%
Xây dựng và giao thông vận tải 25% 19% 25%
Thương mại và dịch vụ 21% 20% 22%
Nông nghiệp và các ngành khác 21% 25% 20%
Bảng 28: Cơ cấu cho vay của ICB
LOẠI 2002 2003 2004
Cho vay trung và dài hạn 45% 51% 44%
Cho vay ngắn hạn 55% 49% 56%
38 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 29: Cơ cấu tiền gửi ICB
LOẠI 2002 2003 2004
Tiền gửi trung và dài hạn 44% 41% 41%
Tiền gửi ngắn hạn 56% 59% 59%
39 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 30: Phân tích Dư nợ của ICB theo loại tiền
LOẠI 2002 2003 2004
VNĐ 84% 83% 86%
Ngoại tệ 16% 17% 14%
Trong 5 năm trở lại đây, chất lượng hoạt động của Incombank đã được cải thiện
một cách rất đáng ghi nhận với sự hỗ trợ của chính phủ.
Tỷ lệ nợ xấu đã giảm xuống 2,18% và hệ số an toàn vốn đạt khoảng 6,07% vào
cuối tháng 12 năm ngoái.
Doanh thu đạt tốc độ tăng trưởng rất mạnh (55%) năm ngoái với lợi nhuận tăng
183%.
Năm nay, Incombank sẽ tiếp tục đạt tốc độ tăng trưởng rất khả quan và có thể
niêm yết sớm nhất là năm 2008.
Incombank – “Kẻ tàn phế” 5 năm trước đây – nay đã trở thành một ngân hàng khá bảo
thủ.
Được thành lập vào năm 1988, Ngân hàng Công Nghiệp và Thương Mại Việt Nam
(Incombank) có 134 chi nhá, 5000 phòng giao dịch và phòng tiết kiệm tại hầu khắp các
tỉnh thành và trung tâm thương mại. Sau cuộc khủng hoảng châu Á, ngân hàng đã bị sa
lầy trong nợ xấu với công tác quản lý yếu kém; tuy nhiên, với sự hỗ trợ của chính phủ,
Incombank đã bước qua được giai đoạn này.
Hệ số an toàn vốn của ngân hàng đã được nâng lên mức 6,07% vào cuối năm 2005; tỷ
trọng nợ xấu trên tổng dư nợ là 2,18%. Incombank cung cấp các dịch vụ nhận tiền gửi,
tiết kiệm, các sản phẩm tín dụng ngắn và trung hạn, cho vay hợp vốn, cho thuê tài chính,
bảo lãnh khoản vay, chuyển tiền ra nước ngoài, các dịch vụ thẻ tín dụng, séc du lịch, kinh
doanh ngoại hối và chứng khoán. Cơ sở khách hàng chính của Incombank là các DNNN
trong lĩnh vực công nghiệp nặng; tuy nhiên, ngân hàng này đang mở rộng sang các lĩnh
vực khác.
Trong năm 2005, tổng tài sản của Incombank đạt mức tăng trưởng 28,2%, đạt 7,27 tỷ
USD; tổng dư nợ đạt mức tăng trưởng 18,3%, đạt 4,7 tỷ USD. Dự kiến, doanh thu sẽ đạt
mức tăng trưởng 33%, lợi nhuận trước thuế và lợi nhuận ròng sẽ đạt mức tăng trươngr
42% trong năm năm 2006.
40 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Nhu cầu bức thiết nhất của Incombank hiện nay là nâng cao các biên và huy động vốn để
đảm bảo hệ số an toàn vốn sẽ đạt trên 8%.
Năm ngoái, tăng trưởng dư nợ đạt 18%, đạt 75 nghìn tỷ đồng (4,68 tỷ USD) trong khi
tổng tài sản tăng 28%, đạt 116 nghìn tỷ đồng (7,25 tỷ USD). Nếu tính theo ngành thì
ngành công nghiệp chiếm 33% danh mục cho vay, giao thông vận tải và xây dựng chiếm
22% trong danh mục cho vay. Các khoản cho vay này thường tập trung vào vào các
DNNN trong lĩnh vực công nghiệp nặng hoặc các công ty xây dựng trong nước; phần lớn
các khoản nợ thường có mức lãi suất ưu đãi hoặc thấp hơn mức lãi suất trên thị trường.
Trên thực tế, tỷ trọng các khoản cho vay của các ngành/ đối tượng truyền thống này của
Incombank chỉ dưới BIDV; điều đó giải thích tại sao các mức biên lãi của Incombank đều
dưới mức trung bình. Một vấn đề nữa cũng rất đáng lo ngại là các khoản vay bằng ngoại
tệ chiếm một tỷ lệ khá lớn; tuy nhiên, tỷ lệ này cũng đang giảm.
Incombank sẽ được nhận sự hỗ trợ từ chính phủ trong vòng hai năm tới; quy mô của đợt
hỗ trợ này sẽ nhỏ hơn hỗ trợ của chính phủ đối với BIDV và Agribank vì một lý do rất
đơn giản là tình hình hoạt động của Incombank khả quan hơn hai ngân hàng trên. Tỷ
trọng nợ xấu đã giảm từ 3,5% xuống 2,18% và mặc dù các con số này không phản ánh
toàn bộ tình hình nhưng nó cũng minh họa được những tiến bộ mà Incombank đạt được
gần đây.
Trong năm 1998, nợ xấu của Incombank vào khoảng 10 nghìn tỷ đồng (625 triệu USD);
trong đó, nợ xấu chờ xóa sổ hoặc xử lý là 8,9 nghìn tỷ đồng (552 triệu USD) kể từ năm
2001. Khoảng một nửa trong số đó (5 nghìn tỷ đồng) đã được giải quyết trong năm 2004,
giúp ngân hàng giảm nợ xấu xuống mức có thể kiểm soát được. Nợ xấu trước năm 2000
hầu như đã được xóa sổ triệt để. Trước khi chúng ta kỷ niệm sự kiện đáng mừng này, cần
lưu ý rằng chính phủ đã “hứng” khoản nợ xấu đó thông qua một số đợt hỗ trợ vốn giúp
ngân hàng này nâng quy mô vốn điều lệ gấp ba lần.
Quản lý rủi ro và quản trị doanh nghiệp vẫn là các vấn đề đáng lo ngại – điều này đã
được chứng minh thông qua các sự kiện gần đây của ngân hàng này.
Cá Agribank và Incombank đều bị lỗ do đầu cơ trên thị trường ngoại hối và cho vay cầm
cố chứng khoán. Mặc dù khoản lỗ của Incombank chỉ vào khoảng 85,6 tỷ đồng (tức là
hoàn toàn trong tầm kiểm soát của ngân hàng) nhưng nó nói lên những yếu kém trong
công tác kiểm soát nội bộ của cả hai ngân hàng.
41 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Tóm lại, Incombank là một “sản phẩm dở dang” – mặc dù đã đạt rất nhiều tiến bộ kể từ
năm 1998 đến nay nhưng Incombank còn phải đi một chặng đường rất dài mới có thể
theo kịp được Vietcombank.
42 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
BIDV
Bảng 31: Mô hình lợi nhuận – BIDV
Tăng/ Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
2004 Giảm 2005 Giảm cùng Giảm Giảm
cùng kỳ kỳ (ước tính) cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ
Doanh số
6.991.713 25,60% 8.858.923 26,62% 11.337.741 28,00% 14.731.264 30%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 222.286 46,78% 295.878 33,11% 399.435 35,00% 495.300 24%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 38.338 45,25% 114.992 199,94% 192.037 67,00% 307.259 60%
đồng)
Biên lãi sau
3,86% 3,89% 3,52% 3,36%
thuế
Biên lãi ròng 0,67% 1,51% 1,69% 2,09%
Nguồn: VinaCapital
Bảng 32: Phân tích dư nợ của BIDV theo loại hình doanh nghiệp
LOẠI 2002 2003 2004 2005
DN có vốn đầu tư nước ngoài 1,70% 1,90% 3,00% 3,00%
DN ngoài quốc doanh & các loại hình DN khác 26,80% 31,20% 32,00% 45,00%
DNNN 71,50% 69,90% 65,00% 52,00%
Bảng 33: Phân tích dư nợ của BIDV theo ngành
LOẠI 2002 2003 2004 2005
Xây dựng 43,95% 42,38% 45,36% 36,50%
Điện, dầu khí & nước 7,91% 4,98% 3,77% 9,00%
Thương mại & dịch vụ 10,57% 10,60% 14,01% 15,00%
Nông nghiệp, lâm nghiệp & ngư nghiệp 11,59% 13,74% 14,33% 14,50%
Sản xuất và khai thác mỏ 3,97% 7,95% 17,45% 9,20%
Khác 0,1201 0,1035 0,0508 0,058
43 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
BIDV là ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu cao nhất – 10,49% – và các biên lãi thấp nhất
– 3,89%.
Tăng trưởng doanh thu đạt hơn 25% và tăng trưởng lợi nhuận đạt khoảng 35%.
BIDV là ngân hàng đầu tiên được Moody’s xếp hạng và đã phát hành 3,25 nghìn
tỷ đồng trái phiếu.
BIDV cần phải nỗ lực rất nhiều để tăng các biên lãi trước khi cổ phần hóa trong
năm tới.
BIDV sẽ được chính phủ hỗ trợ vốn trước khi niêm yết.
Bảng 34: Cơ cấu tín dụng của BIDV – Nguồn: Báo cáo thường niên của BIDV
Bảng 35: Tỷ lệ nợ xấu của BIDV – Nguồn: Báo cáo thường niên của BIDV
Tổng tài sản của BIDV đạt 131,8 nghìn tỷ đồng và ROE đạt 10,5% tính đến tháng
12/2005. Hệ số an toàn vốn đã tăng từ 2,16% trong năm 2001 lên 6,18% trong năm 2005.
Ngân hàng này có kế hoạch cổ phần hóa trong năm tới và nhằm chuẩn bị cho kế hoạch
đó, BIDV đã mua dịch vụ xếp hạng của Moody’s và gần đây đã phát hành trái phiếu.
Ngân hàng đã đặt mục tiêu tăng trưởng dư nợ và tăng trưởng tài sản vượt 20% trong giai
44 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
đoạn 2006-2010. Một điều rất thú vị là mặc dù có tỷ suất sinh lợi rất thấp và tỷ lệ nợ xấu
cao nhưng ngân hàng này vẫn đặt ra các mục tiêu lợi nhuận kém rõ ràng.
Trong lịch sử, BIDV từng là ngân hàng chính tài trợ cho các dự án lớn vì ngân hàng này
tiếp nhận phần lớn các khách hàng có vấn đề và có dư nợ lớn hơn Vietcombank nhưng lợi
nhuận còn chưa bằng 1/10 Vietcombank. BIDV có khuynh hướng tập trung vào các dự án
trung và dài hạn cho vay DNNN. BIDV cho biết về kế hoạch niêm yết của mình trên thj
trường trong năm tới hoặc cuối năm 2008 là muộn nhất. Nhằm chuẩn bị cho việc niêm
yết, ngân hàng đã phát hành trái phiếu chuyển đổi và đã được Moody’s xếp hạng. Cơ
quan xếp hạng đã ước tính tỷ suất sinh lợi của tài sản điều chỉnh theo rủi ro ở mức thấp
(2,7%) và xếp hạng sức mạnh tài chính của BIDV ở mức E. Tuy nhiên, tiền gửi VNĐ của
BIDV được xếp hạng Ba1 và tiền gửi ngoại tệ được xếp hạng B1 – bằng với các ngân
hàng Trung Quốc tương tự. Mức xếp hạng này sẽ được cập nhật hàng năm.
Theo cách tính chính thống, tính đến tháng 12/2005, tỷ trọng nợ xấu của BIDV là
10,49%. Con số này cao hơn rất nhiều so với năm 2004 do nợ xấu được định nghĩa lại
theo Quyết định 493. Trên thực tế, tỷ trọng nợ xấu còn cao hơn mức nói trên rất nhiều
khiến BIDV trở thành ngân hàng quốc doanh yếu kém nhất. Để xử lý vấn đề nợ xấu,
BIDV đã trích lập quỹ dự phòng quản lý khoảng 5 nghìn tỷ đồng (314,4 triệu USD) tính
đến tháng 12/2005. BIDV rõ ràng là ngân hàng yếu kém nhất trong khối các ngân hàng
quốc doanh và cũng là một ví dụ thuyết phục nhất về cái gọi là bảng cân đối tài sản có
vấn đề.
Ngân hàng đã tái cấu trúc khoản vay 1 nghìn tỷ đồng (65,7 triệu USD) cho bảy công ty
xây dựng và kinh doanh bất động sản lớn nhất; nhưng đây chỉ là một phần trong các số
khoản nợ nghi ngờ. Tổng dư nợ của BIDV đối với ngành xây dựng và kinh doanh bất
động sản phải vào khoảng 2,8 nghìn tỷ đồng (176,1 triệu USD). Nhìn chung, ngành xây
dựng chiếm khoảng 26% danh mục cho vay trong năm 2005 – đó cũng đồng thời là
ngành có tỷ trọng lớn nhất. Ngành xi măng cũng chiếm khoảng 4,9% danh mục cho vay.
Nếu chất lượng xấu danh mục cho vay và tỷ suất lợi nhuận thấp là một vấn đề thì thiếu
vốn cấp 2 là một vấn đề khác. Để giải quyết vấn đề này, gần đây BIDV đã phát hành trái
phiếu kỳ hạn 10-12 và 15 năm với tổng trị giá 3,25 nghìn tỷ (204,4 triệu USD).
Trong năm sau, Agribank và BIDV sẽ được nhận hỗ trợ từ chính phủ và chúng tôi cho
rằng, chính phủ sẽ “rót” khoảng 3-4 nghìn tỷ đồng (187,5-250 triệu USD). Không đủ để
giải quyết các vấn đề của BIDV.
45 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Vấn đề thực sự mà BIDV phải đối mặt là chất lượng quản lý và làm thế nào để không có
thêm các khoản nợ xấu từ các khu vực có độ rủi ro cao như ngành xây dựng. BIDV sẽ
phải đưa ra những quyết định cứng rắn và có thể sẽ giảm quy mô tài trợ đối với một số
khách hàng truyền thống. Điều này sẽ tạo ra một bước ngoặt trong lịch sử của BIDV. Từ
giờ cho đến lúc đó, ngân hàng này lúc nào cũng ở trong tình trạng rất dễ bị tác động bởi
bất kỳ cuộc khủng hoảng kinh tế nào.
Nói một cách công bằng thì BIDV đã có những nỗ lực nhằm cải thiện chất lượng thông
tin cung cấp ra bên ngoài; họ đã cung cấp cho chúng tôi nhiều thông tin hơn bất cứ ngân
hàng nào. Chiến lược của họ là không che giấu bất kể điều gì và mong rằng các nhà đầu
tư sẽ mang lại cho họ cái mà họ muốn sau khi đã đã đưa ra những quyết định chính xác
trên cơ sở những nghi ngờ hợp lý về chất lượng hoạt động của họ - điều này đặc biệt có
lợi trong bối cảnh chất lượng thông tin tồi tệ như hiện nay.
BIDV có vẻ là ngân hàng dễ bị “tổn thương” nhất trong số các ngân hàng chính tại Việt
Nam và cần được theo dõi một cách thận trọng, đặc biệt nếu các mức lãi suất tăng cao.
Bảng 10: Xếp hạng của Moody’s cho BIDV trong năm 2006
Xếp hạng tín dụng
Sức mạnh
Tiền gửi Ngoại tệ Trái phiếu Trái phiếu tài chính
VNĐ VNĐ ngoại tệ
BIDV Ba1 B1 Ba1 Ba3 E
VBARD (Agribank)
Bảng 11: Mô hình lợi nhuận – VBARD
Tăng/ Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
2004 Giảm 2005 Giảm Giảm Giảm
cùng kỳ cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ (ước tính) cùng kỳ
Doanh số 16.891.176 30,13% 21.980.330 30,13% 28.602.800 30,13% 37.220.559 30,13%
(triệu
46 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
đồng)
Lợi nhuận
trước thuế
1.054.963 58,95% 1.676.821 59,00% 2.538.679 51,40% 3.843.514,67 51,40%
(triệu
đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 791.222 132,36% 1.257.616 58,95% 1.904.009 51,40% 2.882.636 51,40%
đồng)
Biên lãi
6,25% 7,63% 8,88% 10,33%
sau thuế
Biên lãi
4,68% 5,72% 6,66% 7,74%
ròng
ROE 10,16% 13,66% 17,65% 21,87%
Nguồn
8.576.775 9.834.391 11.738.400 14.621.035
vốn
Nguồn: VinaCapital
VBARD là ngân hàng chiếm thị phần cho vay và thị phần tiền gửi lớn nhất tại
Việt Nam.
“Con khủng long” này có chi nhánh ở ngay cả những thị trấn nhỏ nhất và gắn liền
với các khu vực nông thôn.
Thông tin cung cấp ra bên ngoài ở mức tối thiểu
VBARD là một ngân hàng rất lớn và hoạt động trên rất nhiều lĩnh vực. Đây là một ngân
hàng nặng về tính xã hội nhiều hơn là thương mại với sự hiện diện sâu sắc tại các vùng
nông thôn. Hiện giờ, chưa có kế hoạch cổ phần hóa Agribank; cần thực sự nỗ lực cũng
như phải chấp nhận đau đớn mới có thể “dọn dẹp” “con khủng long” này trước khi niêm
yết. À, còn một vấn đề khác nữa – đó là thông tin được cung cấp ra bên ngoài rất hạn chế.
Vào cuối năm 2004, tổng số chi nhánh của Agribank là 1.800 với tổng số nhân viên là
28.000 và tổng tài sản là 182 nghìn tỷ đồng (11,37 tỷ USD). Trong Quý I năm 2006, tổng
dư nợ của Agribank đạt 155 nghìn tỷ (9,7 tỷ USD). Ngoài việc đóng vai trò như một ngân
hàng thương mại, Agribank còn chịu trách nhiệm phát triển khu vực nông thôn với việc
cung cấp các khoản hỗ trợ tín dụng trung và dài hạn cho các ngành nông nghiệp, nghư
nghiệp và lâm nghiệp. Nói cách khác là các khoản vay “mềm”.
Ngoài việc cung cấp các khoản vay cho các khách hàng truyền thống trong lĩnh vực nông
nghiệp, dường như Agribank cũng có những nỗ lực tập trung vào thị trường cho vay
DNVVN. Năm nay, dư nợ của khu vực này chiếm 29% tổng dư nợu, tương đương 45
47 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
nghìn tỷ đồng (2,8 tỷ USD). Ngân hàng cũng hoạt động trên thị trường bán lẻ; ngân hàng
này đã có kế hoạch nhằm tăng tỷ trọng của các khoản cho vay tiêu dùng từ 10% lên 30%.
Trên thực tế, chủ yếu là các khoản cho vay các hộ nông dân nhỏ và vì vậy, các khoản vay
này giống với các khoản vay hỗ trợ sản xuất.
Agribank tuyên bố họ có 10 triệu khách hàng; tuy nhiên, chúng tôi nghi ngờ điều này vì
con số này còn lớn hơn tổng số tài khoản hiện có của toàn hệ thống ngân hàng. Dù sao thì
Agribank vẫn có rất nhiều khách hàng.
Ngân hàng đặt mục tiêu mở rộng quy mô tài sản với tốc độ khoảng 25% mỗi năm và
danh mục cho vay khoảng 20-25% và giảm nợ xấu xuống dưới 1%. Họ cũng hy vọng có
thể tăng trưởng lợi nhuận khoảng 10% mỗi năm. Dựa trên các kết quả hoạt động gần đây,
có thể nói họ đã khá thành công xét về lợi nhuận và chúng tôi tin rằng, họ có thể tiếp tục
tăng cả lợi nhuận và các biên trong hai năm tới.
Tốt nhất là chúng ta nên nhìn nhận Agribank từ góc độ một ngân hàng vừa mang tính xã
hội vừa mang tính thương mại – tức là một ngân hàng có khả năng phục vụ mọi đối
tượng khách hàng. Chừng nào mà Agribank còn cung cấp các sản phẩm của mình cho các
khu vực kém phát triển thì họ vẫn còn đóng một vai trò xã hội rất quan trọng. Tuy nhiên,
nếu họ bắt đầu cạnh tranh tại các thị trấn nhỏ và các khu vực đô thị lớn hơn sau khi các
ngân hàng quốc doanh còn lại được niêm yết, nó có thể khiến toàn ngành ngân hàng bị
“tổn thương” do nó sẽ chuyển sang cạnh tranh với các ngân hàng thuộc khu vực tư nhân.
Chúng ta mong rằng, chính phủ sẽ tái cấp vốn cho Agribank trong năm tới và “rót”
khoảng 5-6 nghìn tỷ (312,5-375 triệu USD) vào ngân hàng.
Bất kỳ ai cũng có thể đoán rằng Agribank là ngân hàng có vấn đề nợ xấu trầm trọng nhất.
Chúng tôi cho rằng, Agribank phải có quy mô nợ xấu tương đương với BIDV. Những
người nông dân đã trải qua một khoảng thời gian rất khó khăn trong những năm gần đây
với dịch bệnh SARS, cúm gia cầm, hạn hán và lũ lụt. Tuy nhiên, rủi ro đã được phân tán
trên một diện rộng và nhìn chung, tình hình của ngành nông nghiệp vẫn không quá bi
quan do giá của các loại hàng hóa nông nghiệp tăng.
48 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Ngân hàng Phát triển Nhà Đồng bằng Sông Cửu Long (MHB)
Bảng 38: Mô hình lợi nhuận – MHB
Tăng/ 2006 Tăng/ 2007 Tăng/
Tăng/ Giảm
2004 Giảm 2005 Giảm Giảm
cùng kỳ (ước tính) (ước tính)
cùng kỳ cùng kỳ cùng kỳ
Doanh số
823.768 77,25% 1.591.024 93,14% 3.072.900 93,14% 5.934.993 93%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 42.246 65,21% 97.333 130,40% 136.266,67 40,00% 226.185,54 66%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng (triệu 34.173 70,00% 73.000 113,62% 102.200 40,00% 169.639 66%
đồng)
Biên lãi sau
5,11% 6,12% 4,43% 3,81%
thuế
Biên lãi ròng 4,14% 4,59% 3,33% 2,86%
Nguồn: VinaCapital
Bảng 39: Phân tích theo nguồn vốn Bảng 40: Phân tích dư nợ theo kỳ hạn
Bảng 41: Phân tích theo nguồn huy động Bảng 42: Tỷ trọng các nghiệp vụ thanh
toán quốc tế
49 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Ngân hàng Mekong được thành lập vào năm 1997 và là một thành viên khá mới
trong số các ngân hàng quốc doanh.
Ngân hàng được phép hoạt động trong lĩnh vực tài trợ việc xây dựng và phát triển
nhà.
Gần đây, tổng tài sản của MHB đã tăng với một tốc độ chóng mặt là 60% mỗi
năm.
Tiền gửi cũng tăng hơn 70% và ngân hàng mở mới 20 chi nhánh/ năm.
Lợi nhuận đã tăng gấp đôi mỗi năm khiến tổng tài sản tăng trưởng với một tốc độ
đáng kinh ngạc.
Ngân hàng muốn cổ phần hóa trong năm tới và hiện giờ vẫn đang tìm kiếm cố
vấn.
Biên thấp và chất lượng mơ hồ của danh mục cho vay là các mối lo ngại chính.
Ngân hàng Phát triển Nhà Đồng bằng Sông Cửu Long là ngân hàng nhỏ nhất trong khối
các ngân hàng quốc doanh, được thành lập vào năm 1997 với vốn điều lệ là 800 tỷ đồng.
Với trụ sở chính tại Thành phố Hồ Chí Minh, MHB hiện có 110 chi nhánh trên toàn quốc
và mở mới 20 chi nhánh mỗi năm. Chức năng chính của ngân hàng là cung cấp các khoản
tài trợ trung và dài hạn cho thị trường nhà ở.
Mặc dù tham dự “bữa tiệc” hơi muộn nhưng MHB vẫn có nhiệm vụ phải theo kịp các
ngân hàng quốc doanh khác. Ban lãnh đạo đã lựa chọn quy mô tài sản, tiền gửi và các chi
nhánh làm các tiêu chí chính thể hiện sự tăng trưởng của mình. Thật thú vị khi mà lợi
nhuận không hề có tên trong danh sách đó!!!
50 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Cuối Quý I năm 2005, quy mô tài sản của MHB đạt 14,007 nghìn tỷ đồng (876 triệu
USD), tương ứng với mức tăng trưởng 10% hàng quý. Dư nợ và đầu tư đạt 13,65 nghìn
tỷ (853 triệu USD), tương ứng mức tăng trưởng 11% hàng quý.
Cuối năm 2005, tổng huy động vào khoảng 6,35 nghìn tỷ đồng, tăng 72% so với cùng kỳ
năm ngoái, chủ yếu là tiền gửi kỳ hạn. Danh mục cho vay đạt 8,56 nghìn tỷ đồng, tăng
55% so với cùng kỳ năm ngoái. Ngân hàng có nguồn vốn rất mỏng, chỉ vào khoảng 794
tỷ đồng (49 triệu USD) tính đến cuối năm 2005.
Trong năm 2006, MHB đặt mục tiêu tăng trưởng tổng tài sản đạt 50%, đưa tổng tài sản
lên 19 ngàn tỷ đồng (1,18 tỷ USD) và tăng trưởng của danh mục cho vay là 40%. MHB
hiện đang đưa ra mức lãi suất 0,62%/ tháng (7,44%/ năm) cho tiền gửi kỳ hạn 3 tháng,
thấp hơn rất nhiều so với các đối thủ cạnh tranh; tuy nhiên, dường như ngân hàng này có
thể sử dụng mạng lưới chi nhánh của mình để tiếp cận các khách hàng mà các ngân hàng
khác không với tới. Chúng tôi tin rằng, trong tương lai, điều này sẽ khó khăn hơn rất
nhiều.
Phần lớn nguồn vốn của MHB đến từ Ngân hàng thế giới; điều này giải thích tại sao quy
mô dư nợ của ngân hàng này lại lớn như vậy nếu so sánh với quy mô khiêm tốn của tiền
gửi. Tỷ trọng tiền gửi – cho vay rơi vào khoảng 135% gấp đôi mức trung bình.
Các khoản vay chủ yếu nhằm cải thiện chất lượng của các nhà kho ở khu vực nông thôn.
Nói cách khác là nhà cho người nông dân. Tên của ngân hàng này đã miêu tả gần như đầy
đủ hoạt động của ngân hàng này – tức là các hoạt động của ngân hàng chủ yếu tập trung
vào vùng đồng bằng sông Cửu Long đông đúc dân cư – khu vực này cũng chính là vựa
lúa của cả nước.
Như chúng ta đã thấy, tốc độ tăng trưởng rất “nóng”, một phần do tham vọng của ban
lãnh đạo, phần khác do nhu cầu bức thiết về việc nâng cao chất lượng nhà tại khu vực
đồng bằng sông Cửu Long. Việc MHB đóng vai trò như một ngân hàng xã hội của khu
vực phải được xem xét khi chúng ta đánh giá tương lai của ngân hàng này.
MHB mong muốn cổ phần hóa vào năm 2007 và đến nay đã được NHNN cho phép thuê
cố vấn để bắt đầu chương trình này. Vẫn chưa có bất kỳ thông tin gì về việc MHB lựa
chọn cố vấn nào cũng như khi nào thì việc niêm yết có thể bắt đầu, nhưng chúng tôi cho
rằng, việc niêm yết chỉ có thể bắt đầu sớm nhất là vào mùa hè năm tới. Ngân hàng này sẽ
phải rất khó khăn trong việc thuyết phục các nhà đầu tư rằng vai trò xã hội của mình sẽ
không làm “nguội” đi nhu cầu cải thiện khả năng sinh lợi.
51 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Trên thực tế, mặc dù MHB đạt tốc độ tăng trưởng rất ấn tượng nhưng chúng tôi vẫn lo
ngại về nguồn vốn rất mỏng và biên lãi rất thấp của ngân hàng này. Rõ ràng, thay vì đặt
trọng tâm vào việc cải thiện chất lượng của bảng tổng kết tài sản và các biên lãi, MHB
quan tâm nhiều hơn đến việc mở rộng quy mô tài sản và tổng huy động.
Thông tin được cung cấp ra bên ngoài rất hạn chế và chúng tôi không có bất kỳ ý niệm gì
về chất lượng hiện tại của danh mục cho vay. Tuy nhiên, theo đánh giá của chúng tôi,
phần lớn các khoản vay đều có quy mô nhỏ và do đó, rủi ro không bị quá tập trung nếu so
với các ngân hàng quốc doanh khác vốn rất có khuynh hướng cấp các khoản vay rất lớn
cho rất ít khách hàng.
52 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN
Bảng 43: Định giá và Dự kiến Giá cổ phiếu của Các Ngân hàng TMCP
ROE Hệ số Giá/
Tăng/Giảm Thu nhập cổ Thị giá/
Giá vào Thu nhập ròng 2006 Thu nhập
Tên Mệnh giá phần 2006 Giá trị sổ
ngày 7/8 2006 dự kiến cùng kỳ dự cổ phần kỳ
(ước tính) sách
kiến vọng
Sacombank 10.000 61.500 306.000.000.000 31% 1.611 13% 38.2 6
Ngân hàng
1.000.000 9.400.000 150.000.000.000 55% 300.000 19% 31.3 7
Đông Á
Techcombank 5.000.000 52.500.000 412.312.000.000 100% 2.481.132 31% 21.2 9
Eximbank 1.000.000 7.000.000 215.000.000.000 919% 307.143 23% 22.8 6
Saigonbank 250.000 1.289.000 130.000.000.000 62% 52.419 17% 24.6 5
ACB 1.000.000 13.900.00 417.000.000.000 42% 379.075 25% 36.7 11
Habubank 10.000 52.000 132.160.000.000 76% 1.583 18% 32.9 11
Các ngân hàng TMCP được thành lập vào những năm 90; họ không phải đối mặt với các
gánh nặng hành chính, các vấn đề mang tính “di chứng” và áp lực cho vay nhằm phục vụ
các mục đích xã hội như các ngân hàng TMQD. Do đó, các ngân hàng TMCP linh hoạt
hơn và có thể điều chỉnh để thích nghi với những thay đổi của thị trường. Tuy nhiên, họ
cũng có những nhược điểm rất nghiêm trọng như nguồn vốn rất “mỏng”, các hạn chế về
hạ tầng CNTT cũng như trong công tác kiểm soát hoạt động và quản lý. Vốn trung bình
của một ngân hàng TMCP chỉ vào khoảng 20 triệu USD; do đó, các ngân hàng TMCP
không thể cung cấp các khoản vay lớn. Tuy nhiên, khác với các ngân hàng TMQD,
không có ngân hàng TMCP nào sa lầy trong vấn đề nợ xấu mặc dù rất khó để đánh giá
điều này do thiếu tính minh bạch.
Trong khoảng hai năm trở lại đây, các ngân hàng TMCP đã có những nỗ lực rất lớn nhằm
tăng vốn điều lệ bằng việc phát hành cổ phiếu. Một vài ngân hàng TMCP đã bán cổ phần
cho các ngân hàng nước ngoài. Đối với các ngân hàng TMCP có quy mô nhỏ hơn, các
hạn chế về nguồn vốn quá lớn khiến cho họ chỉ có thể cung cấp các dịch vụ ngân hàng
bán lẻ như chuyển tiền và nhờ thu/ chi tiền theo ủy quyền của khách hàng. Các ngân hàng
TMCP quy mô nhỏ như vậy thực sự không thể tham gia vào thị trường cho vay doanh
nghiệp do thiếu vốn.
53 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Rõ ràng, khối ngân hàng TMCP vẫn đang trong giai đoạn sơ khai. Mặc dù đã trải qua một
đợt tái cấu trúc, chấn chỉnh và củng cố trong các năm 1999-2001 nhưng vẫn còn quá
nhiều ngân hàng có quy mô nhỏ tới mức chỉ đủ năng lực để giành lại cho mình một
“miếng bánh bé tẹo”. Số lượng các ngân hàng TMCP đã giảm đáng kể; từ 51 ngân hàng
xuống hiện chỉ còn 36 ngân hàng vẫn đang hoạt động.
Bảng 44: Thị phần cho vay của các ngân Bảng 45: Thị phần cho vay tại Thành phố
Hồ Chí Minh (2003)
hàng TMCP (2003)
Bảng 47: So sánh về quy mô vốn điều lệ của
Bảng 46: So sánh về quy mô tài sản của 17
17 ngân hàng thương mại (tỷ đồng)
ngân hàng thương mại
Con số này vẫn còn quá cao và chúng tôi tin rằng, sẽ tiếp tục giảm xuống chỉ còn một
nửa trong vòng hai năm tới do một đợt sóng chấn chỉnh và củng cố lẽ ra đã phải được
thực hiện từ rất lâu. Các ngân hàng tư nhân đang cạnh tranh một cách quyết liệt và nhiều
ngân hàng đã lựa chọn các chiến lược giống hệt nhau để cạnh tranh với nhau. Các nguồn
54 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
lực bị dàn trải quá mỏng vì các ngân hàng đều cố gắng cạnh tranh với nhau trên phạm vi
hoạt động rộng nhất có thể. Kết quả là các biên càng mỏng và “sự nghèo nàn” quay trở
lại. Tình cảnh ấy càng khiến khách hàng bối rối vì họ phải cố gắng để lựa chọn ra một
ngân hàng trong vô số các ngân hàng giống hệt nhau.
Công bằng mà nói thì vẫn có sự khác biệt rất lớn trong nhóm dẫn đầu bao gồm Ngân
hàng Thương mại Á Châu và Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín. Cả hai ngân hàng này vẫn
đang rất tích cực mở rộng mạng lưới chi nhánh và danh mục cho vay, tăng cường chất
lượng quản trị và xây dựng một chiến lược sản phẩm nhằm tạo ra sự khác biệt với các đối
thủ còn lại. Nhóm thứ hai bao gồm các ngân hàng như Ngân hàng Kỹ thương
(Techcombank), Ngân hàng TMCP Xuất Nhập khẩu (Eximbank) và Ngân hàng Đông Á
(EAB) thì giống nhau nhiều hơn. Sự chuyển hướng của Techcombank gần đây sang thị
trường bán lẻ được coi là một động thái rất tích cực trong khi EAB vẫn kiên trì với định
hướng cho vay DNVVN. Chất lượng của ban điều hành của EAB vẫn được đánh giá tốt.
Các ngân hàng nhỏ hơn như Ngân hàng Phương Nam và Ngân hàng Quốc tế (VIB) cũng
rất đáng được khích lệ vì họ đã kiên trì theo đuổi các chiến lược thị trường ngách với
những thế mạnh về cho vay DNVVN (Ngân hàng Phương Nam) và các khoản cho vay
khách hàng cá nhân (VIB).
55 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Ngân hàng TMCP Á Châu – Cổ phiếu nên giữ
Bảng 48: Mô hình lợi nhuận – ACB
2006 2007
Tăng/giảm Tăng/giảm Tăng/giảm Tăng/giảm
2004 2005 (ước (ước
Cùng kỳ Cùng kỳ cùng kỳ cùng kỳ
tính) tính)
Doanh số
1.008.433 30,38% 2.092.683 108,00% 2.511.220 20,00% 3.063.688 22%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 277.999 47,56% 385.071 38,52% 555.000 44,13% 810.300 46%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng 211.679 60,00% 294.120 38,95% 417.000 42,00% 604.650 45%
(triệu đồng)
Biên lãi sau
21,31% 18,40% 22,10% 26,45%
thuế
Biên lãi
16,23% 14,05% 16,61% 19,74%
ròng
Thu nhập
mỗi cổ 192.435 267.382 379.075
phiếu
Hệ số Thị
giá/ Thu
76,65 55,16 38,91
nhập mỗi
cổ phiếu
Hệ số Thị
giá/ Giá trị 22,14 10,82 7,90
sổ sách
ROE 33,39% 27,37% 24,39%
Nguồn vốn 705.684 1.443.517 1.976.248
Nguồn: VinaCapital
Bảng 49: Phân tích Dư nợ của ACB Bảng 50: Cơ cấu cho vay của ACB
theo ngành
56 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 51: Cơ cấu cho vay theo loại tiền Bảng 52: Tăng trưởng tiền gửi ACB
Ngân hàng Thương mại Á Châu là ngân hàng được quản lý tốt nhất tại Việt Nam.
Ngân hàng chiếm một thị phần đáng kể trên cả hai mảng thị trường là thị trường
bán lẻ và thị trường cho vay DNVVN.
Mặc dù bảo thủ và thận trọng hơn Sacombank, nhưng tăng trưởng lợi nhuận của
ACB vẫn đạt khoảng 40%.
Biên lãi đứng thứ hai sau Viecombank với ROE đạt 27%.
Thị giá của cổ phiếu được định giá ở mức cao “ngất ngưởng” – gấp 7 lần giá trị
trên sổ sách.
Tính đến tháng 6/2006, quy mô tài sản của ACB đạt 32,458 nghìn tỷ đồng (2,03 tỷ USD),
tăng 32,9%, huy động đạt 27 nghìn tỷ đồng (1,71 tỷ USD), tăng 23% và tổng dư nợ đạt
12,2 nghìn tỷ đồng (763,9 triệu USD), tăng 27,8%. Trong sáu tháng đầu năm, lợi nhuận
trước thuế tăng 155% đạt 280,5 tỷ đồng (17,5 triệu USD), vượt kế hoạch đặt ra ban đầu
57 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
khá nhiều. Hệ số an toàn vốn của ACB đạt 12%. ACB đã tự đặt mục tiêu ROE phải đạt
30% trong vòng 5 năm tới. ACB là ngân hàng được quản lý tốt nhất tại Việt Nam và dẫn
đầu trên thị trường bán lẻ. Với việc mở thêm từ 20-25 chi nhánh và phòng giao dịch trong
khoảng 12 tháng tới, ngân hàng đặt mục tiêu sẽ sử dụng mạng lưới chi nhánh của mình để
cung cấp danh mục sản phẩm đa dạng cho các khách hàng bán lẻ. Tính đến cuối năm
2005, ngân hàng có 2.218 nhân viên, tăng 50% so với cùng kỳ năm ngoái.
Các khách hàng bán lẻ chiếm khoảng 60% tổng dư nợ; phần còn lại chủ yếu là DNVVN.
ACB đặc biệt tập trung vào thị trường phía Nam và vào thời điểm này chỉ có một số kế
hoạch tăng cường sự hiện diện tại thị trường phía Bắc. Ngân hàng cũng có mảng ngân
hàng bán buôn, cho vay một số khách hàng doanh nghiệp lớn như EVN.
Dư nợ trong ngành bất động sản chiếm tỷ trọng thấp nhất, chỉ vào khoảng 3%. Nhìn
chung, tỷ trọng cho vay/ huy động của ACB rất thấp, chỉ vào khoảng 44% thấp hơn nhiều
so với mức phổ biến của ngành là 60%. Điều này phản ánh chính sách bảo thủ của ngân
hàng này và đã được “thưởng”bẳng tỷ lệ nợ xấu rất thấp, dưới 1%. Bảng tổng kết tài sản
của ACB phản ánh cách tiếp cận thận trọng của ngân hàng này với khoảng 50% được đầu
tư vào các chứng khoán của chính phủ và phần còn lại là cho vay. Cách tiếp cận của họ
đối với tài sản đảm bảo là bất động sản cũng rất thận trọng; áp dụng cách định giá của
chính phủ tức là chỉ 50% so với giá thị trường và do đó, chỉ cho vay tối đa là 50% giá trị
của bất động sản (25% giá trị thị trường).
Mảng bán lẻ chủ yếu tập trung vào các sản phẩm chính như cho vay mua xe hơi, cho vay
mua nhà, thẻ tín dụng và gần đây là các khoản vay không có đảm bảo. Sản phẩm cho vay
không có đảm bảo cho phép khách hàng có thể vay tối đa 200 triệu USD (12.580 USD)
với mức lãi suất hàng tháng là 1,2-1,3%/ tháng (14,4-15,6%/ năm).
Khó khăn lớn nhất đối với ACB với tư cách là một ngân hàng bán lẻ là làm thế nào để cải
thiện thông tin tín dụng về các khách hàng tiềm năng của mình. Do thiếu tin cậy vào các
dịch vụ của bên thứ ba như Trung tâm Thông tin Tín dụng (Credit Information Center –
CIC) nên phòng tín dụng của ACB buộc phải tự làm lấy các công việc “lăng xăng”.
Ngân hàng này chỉ có thể tin vào tính độc lập của một cơ quan tín dụng chừng nào mà
chính phủ không can thiệp quá sâu sắc vào cơ quan đó. ACB hiện đang dẫn đầu thị
trường với sản phẩm mới là cho vay không có đảm bảo; ngoài ra, ngân hàng này cũng
tiên phong trong việc sử dụng phương pháp định giá theo luồng tiền chiết khấu để đánh
giá khách hàng của mình.
58 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Trong trung hạn, chiến lược của ACB là khai thác hệ thống phân phối hiện tại để nâng
thu nhập từ phí của các dịch vụ mà ngân hàng này mang lại cho các khách hàng của mình
như môi giới (cả bất động sản và chứng khoán), đầu tư, cho thuê, bảo hiểm và các dịch
vụ ngân hàng có phí. ACB cũng đã thành lập các công ty con để thực hiện các hoạt động
này và có thể tiến đến mô hình tập đoàn trong 5 năm tới.
Các sản phẩm như cho thuê, bảo hiểm và đầu tư có biên lãi cao và được coi là các sản
phẩm chiến lược đối với tăng trưởng của ngân hàng trong tương lai. Ngân hàng này đã áp
dụng chiến lược ngách để gia nhập thị trường phụ thuộc vào các khoảng trống đó nằm ở
đâu. VD: đối với thị trường cho thuê, ACB chủ yếu quan tâm tới các sản phẩm và dịch vụ
có giá trị trên 2 triệu USD trong khi chiến lược của ngân hàng này trong thị trường bảo
hiểm là tập trung vào các khách hàng có thu nhập thấp và chi phí thấp. CNTT được coi là
một trong những nền tảng quan trọng nhất để triển khai và quản lý tất cả các hoạt động
này và ACB đã đầu tư mạnh vào CNTT trong một vài năm trở lại đây. Ngân hàng có hai
công ty con chính – đó là Công ty Chứng khoán ACB và Công ty Quản lý và Khai thác
Tài sản ACB.
Ban điều hành của ACB được xem như là một trong những ban điều hành tốt nhất; họ đã
áp dụng chính sách trả lương rất cạnh tranh cho các cấp quản lý trên cơ sở các mục tiêu
như ROE và lợi nhuận.
ACB đã trình lên ngân hàng trung ương kế hoạch niêm yết và hy vọng sẽ sớm có phản
hồi tích cực. Tuy nhiên, ngay cả khi đã có được sự ủng hộ từ phía ngân hàng trung ương,
ACB vẫn phải đối mặt với UBCKNN – một cơ quan kém “thân thiện” hơn nhiều như
kinh nghiệm của Sacombank đã chỉ ra. Chúng tôi hy vọng ACB sẽ niêm yết vào cuối năm
2007 hoặc đầu năm 2008 vì chính phủ có thể muốn thí điểm đối với Vietcombank và có
thể là BIDV trong năm tới.
Giống như tất cả các cổ phiếu ngân hàng được mua bán trên thị trường phi tập trung, giá
cổ phiếu đã giảm kể từ tháng 5 vì nhiều người bán trong nước đã đáp ứng nhu cầu của
những nhà đầu tư nước ngoài. Trong tương lai gần, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến sự sụt
giảm giá vì cổ phiếu với mức định giá hiện tại vẫn chưa thực sự đáng mua.
59 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín – Cổ phiếu nên giữ.
Bảng 53: Mô hình lợi nhuận – Sacombank
2006 2007
Tăng/giảm Tăng/giảm Tăng/giảm Tăng/giảm
2004 2005 (ước (ước
Cùng kỳ Cùng kỳ cùng kỳ cùng kỳ
tính) tính)
Doanh số
835.978 35,30% 1.208.643 44,58% 1.628.000 34,70% 2.096.154 28,76%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
trước thuế 197.951 58,29% 306.054 54,61% 407.000 32,98% 545.000 33,91%
(triệu đồng)
Lợi nhuận
ròng 151.160 67,63% 234.390 55,06% 306.000 30,55% 408.000 33,33%
(triệu đồng)
Biên lãi sau
23,68% 25,32% 25,00% 26,00%
thuế
Biên lãi ròng 18,08% 19,39% 18,80% 19,46%
Thu nhập
1.209,28 1.234 1.611 2.252
mỗi cổ phiếu
Hệ số Thị
giá/ Thu
77,28 49,84 38,18 28,63
nhập mỗi cổ
phiếu
Hệ số Thị
giá/ Giá trị 12,11 6,21 4,12 3,17
sổ sách
Nguồn vốn 964.904 1.881.096 2.837.114 3.688.428
ROE 18,78% 16,47% 12,97% 12,51%
Nguồn: VinaCapital
Bảng 54: Dư nợ theo ngành
60 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 55: Các chỉ số cho vay
61 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 56: Hệ số an toàn vốn và
Bảng 57: Tỷ suất lợi nhuận
Nợ xấu của Sacombank
Sacombank đã trở thành ngân hàng đầu tiên được niêm yết và có tổng thị giá vốn
cổ phần đạt 950 triệu USD.
Hệ số Thị giá/Thu nhập mỗi Cổ phiếu kỳ vọng bằng 6 – dự đoán này khiến cho cổ
phiếu của Sacombank là một trong những cổ phiếu có mức định giá cao nhất tại
Châu Á.
Chúng tôi dự kiến, lợi nhuận sẽ tiếp tục đạt mức tăng trưởng hơn 30% trong
tương lai.
Sacombank đang “bành trướng” một cách nhanh chóng và đã thiết lập được sự
hiện diện một cách sâu sắc tại thị trường bán lẻ và thị trường DNVVN.
Gần đây, ngân hàng này đã thay đổi dự tính về lợi nhuận trước thuế của năm 2006
nhưng chúng tôi cho rằng, mức đưa ra ban đầu khả thi hơn.
Chúng tôi rất quan tâm tới câu chuyện về sự tăng trưởng của ngân hàng nhưng
vẫn cảm thấy mức giá cổ phiếu hiện giờ của ngân hàng này quá cao.
Sacombank có mạng lưới chi nhánh rộng lớn trên toàn quốc với 128 chi nhánh và phòng
giao dịch. Tổng số nhân viên của Sacombank hiện giờ là 3.125. Sacombank chủ yếu tập
trung vào các thị trường bán lẻ và DNVVN và được công nhận là một trong những ngân
hàng “hiếu chiến” nhất trong khối các ngân hàng TMCP. Hiện nay, Sacombank chiếm
4% thị phần so với ACB chiếm 5% thị phần với trọng tâm là các khoản cho vay DNVVN
và thị trường bán lẻ.
Gần đây, ANZ đã mua 10% cổ phần và thực ra có thể thấy ANZ vẫn quan tâm tới việc
tăng số cổ phần của mình như là một phần trong kế hoạch bành trướng tại châu Á. Được
thành lập vào năm 1991, Sacombank có hai cổ đông nước ngoài là Công ty Tài chính
Quốc tế (International Finance Corporation) của Ngân hàng Thế giới và Dragon Capital.
REE cũng nắm giữ 7,7%.
62 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Tổng tài sản của Sacombank đạt 18,9 nghìn tỷ đồng (1,2 tỷ USD) tính đến cuối tháng 5,
tăng 30,7% so với cùng kỳ năm ngoái. Lợi nhuận gộp cũng gần tăng gấp đôi, đạt 235 tỷ
đồng (14,8 triệu USD) so với cùng kỳ năm ngoái.
Sacombank đã điều chỉnh dự tính lợi nhuận trước thuế của năm 2006 từ 457 tỷ đồng
(28,1 triệu USD) lên 600 tỷ đồng (37,5 triệu USD), tương đương mức tăng trưởng 95%
so với cùng kỳ năm ngoái. Ngân hàng này cũng đã lên kế hoạch để có thể đạt được mức
dự kiến; vậy nên, chúng ta hãy cùng nhau chờ xem. Theo mô hình lợi nhuận của mình,
chúng tôi tin rằng, mức dự kiến ban đầu mà Sacombank đưa ra khả thi hơn rất nhiều.
Nhìn chung, Sacombank “hiếu chiến” hơn ACB xét về cả phương diện chủ trương cho
vay lẫn chính sách bành trướng nói chung. Mọi người đều thấy rằng, chính sách tài sản
thế chấp của Sacombank linh hoạt hơn với mức cho vay tối đa là 70% giá trị của tài sản
thế chấp trong một số trường hợp. Teo báo cáo gần đây của Fitch, dư nợ của 20 khahcs
hàng lớn nhất của Sacombank chiếm 95% nguồn vốn chủ sở hữu trước khi niêm yết của
ngân hàng này. Báo cáo cũng lưu ý rằng, các khoản vay bằng ngoại tệ chiếm 19% tổng
dự nợ là mức khá cao. Tuy nhiên, về cơ bản thì dư nợ của Sacombank mang tính ngắn
hạn và được đảm bảo rất tốt.
Ngân hàng đã xây dựng được một thương hiệu bán lẻ rất mạnh và gần đây, qua công ty
kinh doanh bất động sản của mình, Sacombank đã triển khai sản phẩm cho vay mua nhà
trả góp 15-20 năm. Trong tương lai, chúng ta sẽ được chứng kiến cuộc đối đầu của rất
nhiều sản phẩm trên thị trường bán lẻ của Sacombank với Vietcombank và ACB. Hiện
nay, thu nhập từ lãi chiếm 70% và thu nhập từ phí chiếm 30% tổng thu nhập của
Sacombank. Thu nhập từ phí được tạo ra từ các hoạt động ngân quỹ, tài trợ thương mại,
chuyển tiền và đầu tư tài chính.
Gần đây, Sacombank đã liên minh với Tập đoàn Ngân hàng ANZ để cung cấp các dịch
vụ thẻ tín dụng. Sacombank cũng nắm giữ 51% cổ phần của Vietfund Management –
Công ty Liên doanh Quản lý Quỹ Đầu tư Chứng khoán Việt Nam - hiện đang quản lý
Quỹ VF1 được niêm yết với quy mô 300 tỷ đồng. Hiện nay, Sacombank cũng đang quản
lý các khoản đầu tư bất động sản và các công ty quản lý và khai thác tài sản; gần đây,
Sacombank cũng ra mắt công ty cho thuê tài chính với vốn điều lệ 100 tỷ đồng.
Sacombank hiện cũng đang xin giấy phép để khai trương trung tâm môi giới chứng khoán
với vốn điều lệ 300 tỷ đồng, sau khi đã trừ 11% cổ phần của mình tại Trung tâm Giao
dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh.
63 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Theo các nguyên tắc Các Tiêu chuẩn Kế toán Việt Nam, hệ số an toàn vốn của
Sacombank đạt 1%. Ngân hàng này chủ yếu cho vay các doanh nghiệp nhỏ có kết quả
kinh doanh tốt và chất lượng của dư nợ tốt.
Trong một vài năm tới, mối quan hệ giữa Sacombank và ANZ sẽ rất sâu sắc; số lượng cổ
phần tại Sacombank mà ANZ nắm giữ chắc chắn sẽ tăng nếu luật cho phép. Dường như,
quá trình chuyển giao công nghệ và bí quyết đang diễn ra; điều này chắc chắn sẽ làm tăng
năng lực cạnh tranh của Sacombank đặc biệt trên thị trường bán lẻ.
Sacombank đã chuyển từ thị trường giao dịch phi tập trung sang thị trường niêm yết từ
12/7 – đây cũng là ngân hàng đầu tiên niêm yết trên thị trường chứng khoán. Ban đầu, cổ
phiếu của Sacombank đã được mua bán ở mức giá 5 USD, tương đương với tổng thị giá
cổ phần là là 970 triệu USD. Từ đó đến nay, giá cổ phiếu của Sacombank đã giảm và
hiện đang được mua bán tại mức giá 4,25 USD. Ngân hàng này đã hoãn đợt phát hành bổ
sung trị giá 200 tỷ đồng (12,5 triệu USD) cho các nhà đầu tư mới và chỉ phát hành cho
các cổ đông hiện tại do sự sụt giảm đột ngột của giá cổ phiếu sau khi niêm yết. Hiện nay,
Sacombank đã niêm yết 190 triệu cổ phiếu tại Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Thành
phố Hồ Chí Minh. Các nhà đầu tư hiện nắm giữ khoảng 29% nguồn vốn chủ sở hữu và đã
là những người mua cổ phiếu. Chúng ta sẽ thấy cổ phiếu của Sacombank sẽ tiếp tục giảm
giá mặc dù Sacombank đã hoãn phát hành mới vì Sacombank chắc chắn sẽ lên sàn trước
cuối năm 2006.
Sacombank là một ngân hàng xuất sắc với ban điều hành mạnh, chiến lược thị trường
ngách hiệu quả và triển vọng tăng trưởng rất hấp dẫn trong tương lai. Rất khó để có thể
định giá ngân hàng này một cách chính xác vì một lý do đơn giản Sacombank là ngân
hàng đầu tiên niêm yết. Tuy nhiên, mặc dù sở hữu một thương hiệu mạnh và rất có tiềm
năng tăng trưởng, chúng ta không thể mua cổ phiếu của bất kỳ ngân hàng nào với mức
giá gấp năm lần giá trị trên sổ sách. Cần lưu ý rằng, cách chúng tôi xác định giá trị trên sổ
sách khác với cách định giá của ngân hàng vì chúng tôi sử dụng vốn điều lệ cộng với quỹ
dự trữ cộng với lợi nhuận giữ lại theo mức giá của chúng tôi để xây dựng công thức tính
giá trị trên sổ sách.
Do đó, chúng tôi đã xếp hạng cổ phiếu của Sacombank ở mức “Cổ phiếu nên giữ” vì triển
vọng tăng trưởng mặc dù rất hấp dẫn đã được phản ánh một cách trọn vẹn trong mức giá
cổ phiếu hiện tại. Chúng tôi tự hỏi liệu cổ phiếu của Sacombank có thể duy trì mức giá
của mình vào năm tới hay không khi Vietcombank và MHB cũng được niêm yết trên thị
trường. Việc nhà đầu tư có nhiều lựa chọn hơn có thể không phải là một tin tức tốt lành
và cổ phiếu sẽ phải đối diện với nhiều rủi ro bị hạ mức xếp hạng xuống các mức định giá
bình thường hơn.
64 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
CÁC NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI
Bảng 58: Cổ phần của các ngân hàng nước ngoài tại các ngân hàng TMCP trong
nước
Các ngân Mức giá Số lần
Các ngân Số cổ phần Giá trị Tỷ lệ
hàng TMCP trung hơn
hàng nước nắm giữ (ước (Triệu phần
bình (ước mệnh
ngoài trong nước tính) USD) trăm
tính) giá
HSBC Techcombank 11.019 1.570 5 lần 17,3 10%
ANZ Sacombank 12.676.056 2,13 3,4 lần 27 10%
Standard 10%
ACB 58.180 390 6,2 lần 22
Chartered
OCBC VPBank 5.496.454 2,82 4,5 lần 15,5 10%
Nếu các ngân hàng TMCP giống như một bầy chó săn tranh giành với nhau một mẩu
xương thì các ngân hàng nước ngoài giống như một đám chó săn trong một cái chuồng bị
khóa và tất cả đều bị đeo rọ mõm. Hiện giờ, người ta đang tháo khóa của cái chuồng
nhưng một tốc độ chậm một cách kinh khủng. Tốc độ đó giờ đây có vẻ đã được cải thiện
chút ít. Tính đến cuối năm 2005, có 28 chi nhánh ngân hàng nước ngoài, bốn ngân hàng
liên doanh và ba công ty cho thuê có vốn đầu tư nước ngoài được thành lập tại Việt Nam.
Tính đến cuối năm 2005, các tổ chức tín dụng có vốn đầu tư nước ngoài có vốn
đăng ký là 536 triệu USD và quy mô tổng tài sản gần 100 nghìn tỷ đồng (6,3 tỷ
USD); tổng tài sản có mức độ tăng 25% so với cùng kỳ năm ngoái.
Năm ngoái, tổng doanh số trước thuế của các chi nhánh ngân hàng liên doanh và
ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài tăng với mức trung bình là 45%.
Dư nợ của các ngân hàng nước ngoài tăng 30% tính đến cuối năm 2005, gấp đôi
tốc độ của toàn hệ thống ngân hàng. Tổng giá trị của các khoản vay này đạt 49
nghìn tỷ đồng (3,1 tỷ USD), chiếm 9% tổng dư nợ của toàn hệ thống.
Mức độ nợ nghi ngờ vẫn hoàn toàn nằm trong khả năng kiểm soát, chỉ chiếm
0,06% tổng dư nợ.
Dư nợ của các ngân hàng liên doanh đạt 6 nghìn tỷ đồng (37,5 triệu USD) tính
đến cuối năm ngoái, tương đương 2% thị phần. Tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng
liên doanh tăng 15%; lợi nhuận đạt 200 tỷ đồng (12,5 triệu USD).
65 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Các doanh nghiệp nước ngoài là thị trường chính của các ngân hàng nước ngoài. Tham số
quan trọng nhất để đo mức độ tăng trưởng của hoạt động cho vay của các ngân hàng
nước ngoài là FDI hay nói một cách cụ thể hơn là tốc độ thành lập các khu công nghiệp
tại Việt Nam. Hiện nay, có 130 khu công nghiệp với 4.516 dự án trị giá 18 tỷ USD bằng
vốn nước ngoài và 15 khu mới đang được xây dựng. Lợi nhuận của các ngân hàng nước
ngoài chủ yếu đến từ khu vực này; nói cách khác, khu vực này góp phần rất lớn vào tăng
trưởng tín dụng của các ngân hàng nước ngoài.
Mặc dù nhiều ngân hàng nước ngoài đã gia nhập thị trường Việt Nam, chỉ một số ngân
hàng mở một hoặc hai chi nhánh. Các hạn chế và các khó khăn trong việc cấp phép chính
là nguyên nhân của tình trạng này.
Nói một cách đơn giản, có hai cách để các ngân hàng nước ngoài “bành trướng” trong
ngành ngân hàng – đó là tăng trưởng dựa vào nội lực hoặc thông qua hoạt động đầu tư.
Theo cách thứ nhất, các ngân hàng sẽ tự xây dựng các cơ sở để hỗ trợ hoạt động kinh
doanh của mình, bao gồm cả những chuẩn bị về mặt cơ sở hạ tầng, nguồn nhan lực, trang
thiết bị và mạng lưới. Do đó, tất cả các ngân hàng đều xuất phát với một quy mô khiêm
tốn. Đây là một phương pháp truyền thống và nhược điểm lớn nhất của phương thức này
là sự tốn kém về mặt thời gian.
Với việc đầu tư vào các ngân hàng hiện tại, các ngân hàng nước ngoài khai thác cơ sở hạ
tầng và mạng lưới hoạt động hiện tại để mở rộng hoạt động của mình một cách nhanh
chóng hơn nhiều (so với cách thứ nhất). Tuy nhiên, có hai vấn đề cần cân nhắc khi lựa
chọn phương thức này: đó là mức giá cao và thiếu kiểm soát. Cổ phiếu của các ngân hàng
Việt Nam thường được mua bán với mức giá cao gấp 5-7 lần giá trị trên sổ sách – đây là
mức rất cao so với các ngân hàng cùng hạng trong khu vực. Ngay cả với tiềm năng tăng
trưởng mạnh và các mức ROE cao thì vẫn rất khó để xác định mức lãi.
Thứ hai, việc các ngân hàng nước ngoài chỉ được sở hữu tối đa là 10% cổ phần của một
ngân hàng trong nước dẫn đến một nhược điểm thứ hai là các ngân hàng nước ngoài rất
khó kiểm soát hoạt động của ngân hàng trong nước. Phần lớn các ngân hàng mua cổ phần
đều làm như vậy với hy vọng rằng, hạn chế này cũng sẽ được tháo bỏ và đến lúc đó, các
ngân hàng nước ngoài có thể sở hữu số cổ phần lớn. Điều này có thể xảy ra sau năm 2010
nhưng từ bây giờ đến lúc đó quả là một chặng đường dài.
Chiến lược kép – Tăng trưởng dựa vào nội lực hoặc đầu tư chiến lược
Các ngân hàng nước ngoài đang theo đuổi hai chiến lược tại Việt Nam, đó là tăng trưởng
dựa vào nội lực và đầu tư chiến lược vào các ngân hàng trong nước. Chiến lược thứ nhất
66 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
sẽ đảm bảo tăng trưởng một cách vững chắc nhưng với một nền tảng hạn chế do những
hạn chế khác nhau vẫn đang được áp dụng. Các ngân hàng nước ngoài bị hạn chế về huy
động vốn, cần phải có nguồn vốn 1,5 triệu USD để mở một chi nhánh mới và bị hạn chế
về đối tượng có thể cho vay và tỷ trọng tiền gửi VNĐ được phép nhận (350% vốn điều
lệ).
HSBC, ngân hàng nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam, chỉ có hai chi nhánh (tại Thành phố
Hồ Chí Minh và Hà Nội) với vốn pháp định là 30 triệu USD. Mặc dù đã hoạt động tại
Việt Nam từ năm 1904 nhưng gần đây Standard Chartered Bank mới công bố các kế
hoạch mở chi nhánh thứ hai tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, với viễn cảnh tự do
hóa ở một ngày nào đó chưa xác định trong tương lai, nhiều ngân hàng nước ngoài đan
thành lập các công ty con 100% vốn nước ngoài để cung cấp các dịch vụ như cho thuê,
cho vay tiêu dung và thẻ tín dụng tại thị trường trong nước. Mặc dù như vậy, từ nay cho
đến năm 2010, chiến lược mở rộng hoạt động tăng trưởng dựa vào nội lực vẫn có những
mặt hạn chế nhất định.
Chiến lược thứ hai là mua cổ phần của các ngân hàng trong nước; 2005 là năm mà các
ngân hàng nước ngoài đặc biệt quan tâm tới việc theo đuổi chiến lược này. Trước đây, chỉ
có các tổ chức tín dụng có bề dày hoạt động như IFC và Dragon Capital trở thành cổ
đông chiến lược của các ngân hàng trong nước. Năm ngoái, ba ngân hàng đã mua cổ phần
của ba ngân hàng TMCP. Cụ thể, ANZ mua 10% cổ phần của Sacombank, Standard
Chartered Bank mua cổ phần của ACB và HSBC “chộp” được 10% cổ phần của
Techcombank. Gần đây, OCBC của Singapore đã tuyên bố sẽ mua 10% cổ phần của
Ngân hàng TMCP Các Doanh Nghiệp Ngoài Quốc Doanh (VB Bank), tương đương 15,7
triệu USD và có thể tăng lên 20% vào cuối năm 2007. Dự kiến Ngân hàng Đông Á
(EAB) và Ngân hàng TMCP Xuất Nhập khẩu (Eximbank) sẽ nhanh chóng bán cổ phần
cho các nhà đầu tư nước ngoài.
Thật ra cũng có hạn chế đối với phần sở hữu của cổ đông chiến lược. Bất kỳ cổ đông
nước ngoài nào cũng chỉ được sở hữu tối đa là 10% tổng số cổ phần và tất cả cổ đông
nước ngoài không được sở hữu quá 30% tổng số cổ phần. Giới hạn 10% có thể sẽ sớm
được nâng lên 20% nhưng giới hạn 30% có thể sẽ còn được duy trì trong một khoảng thời
gian dài. Tuy nhiên, rõ ràng là các ngân hàng “màu mỡ” nhất đều đã lựa chọn được cho
mình cổ đông chiến lược nước ngoài, cơ hội để có thể có được những lựa chọn tốt như
vậy đang bắt đầu trở nên mỏng manh.
Do đó, các ngân hàng nước ngoài đang kiến nghị NHNN nới lỏng các hạn chế về việc mở
chi nhánh mới và tỷ trọng của tiền gửi VNĐ; nói cách khác, là áp dụng tất cả các nguyên
tắc đối xử tối huệ quốc nhằm đáp ứng tất cả các quy định của WTO. Gần đây, chính phủ
cũng đã thông qua một quy định pháp luật mới cho phép các ngân hàng thành lập chi
nhánh 100% thuộc sở hữu của mình (với điều kiện phải có quy mô tổng tài sản đạt 20 tỷ
67 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
USD hoặc 10 tỷ USD nếu là liên doanh). Tuy nhiên, các ngân hàng nước ngoài vẫn muốn
nâng vốn pháp định lên 63 triệu USD, bằng với các ngân hàng trong nước.
Hiện nay, các ngân hàng nước ngoài có vốn pháp định khoảng 15-30 triệu USD; nhưng
NHNN vẫn chưa hoàn tất việc ban hành các quy định có liên quan nhằm “tước đi cái vẻ
dễ dãi” của quy định mới này; vậy, chúng ta hãy cùng chờ xem liệu việc ban hành quy
định này có thực sự là một động thái tích cực nhằm mở cửa thị trường.
Mặc dù không có hạn chế nào về số lượng các chi nhánh mà một ngân hàng nước ngoài
có thể thành lập nhưng, như đã trình bày ở trên, các ngân hàng nước ngoài phải có nâng
vốn lên 1,5 triệu USD nếu muốn mở them một chi nhánh. NHNN vẫn đang xem xét việc
nới lỏng quy định này đối với năm ngân hàng đầu tiên; quy định này sẽ được áp dụng cho
tất cả các ngân hàng nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam.
Tuy nhiên, các hạn chế vẫn không được tháo bỏ. Các ngân hàng của Hoa Kỳ và Châu Âu
có thể huy động tiền gửi VNĐ từ các doanh nghiệp tối đa là 400% vốn pháp định; trong
khi đó, các ngân hàng khác chỉ được phép huy động tối đa là 350% vốn pháp định.
Đương nhiên, nếu giới hạn trần về huy động tiền gửi được tháo bỏ thì sẽ có rất nhiều thay
đổi. Xét về lý thuyết, các ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài mới có thể huy động lượng
tiền gửi mà họ có thể kiểm soát. Vấn đề duy nhất chỉ là liệu có thể làm như vậy trên thực
tế hay không.
Có những khác biệt cơ bản giữa thông lệ hoạt động của các ngân hàng trong nước và các
ngân hàng nước ngoài. Thứ nhất, các ngân hàng nước ngoài có thể cho vay mà không cần
tài sản thế chấp trong khi các ngân hàng trong nước luôn đặt nặng vấn đề tài sản thế chấp.
Các ngân hàng nước ngoài luôn hướng đến khách hàng và rất thành công trong việc bán
chéo sản phẩm. Phí thường cao hơn, cụ thể các ngân hàng trong nước có thể áp dụng mức
phí 1-1,5% thay vì mức phí 2-2,5% như Citibank, HSBC hoặc Deustche bank.
Tóm lại, tương lai của ngành ngân hàng vẫn là một vấn đề gây tranh cãi; một số ngân
hàng nói rằng chỉ khi nào Việt Nam gia nhập WTO thì các giới hạn về huy động tiền gửi
VNĐ và thành lập chi nhánh mới được xóa bỏ hoàn toàn.
68 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
NHỮNG THÁCH THỨC CỦA NGÀNH NGÂN HÀNG
Bảng 59: Vốn điều lệ của 9 ngân
Bảng 60: Tỷ lệ Vốn điều lệ/Cho vay & Đầu tư
hàng hàng đầu (Tỷ đồng)
Từ nay đến khi mở cửa thị trường vào năm 2010, khu vực ngân hàng sẽ phải đối mặt với
một số thách thức. Trong đó, khó khăn lớn nhất là các ngân hàng phải tăng cường sức
mạnh tài chính để có thể cạnh tranh với “sự xâm lấn” của các ngân hàng nước ngoài dự
kiến sẽ diễn ra từ năm 2010 trở đi. Do đó, trong khoảng thời gian này, chúng ta cần phải
làm rất nhiều việc để có thể nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thuộc khu
vực quốc doanh và khu vực tư nhân.
Nâng vốn – Không bao giờ là đủ
Như chúng tôi đã phân tích trên đây, một trong những thách thức đối với khu vực ngân
hàng là phải nâng vốn cấp 1 và vốn cấp 2 theo các tiêu chuẩn quốc tế vào năm 2010. Để
làm được như vậy, trong khoảng thời gian từ 2006 – 2010, họ cần phải huy động vốn từ
bên ngoài và từ cổ đông. Hiện nay, việc phát hành trái phiếu chỉ có thể khả thi với các
ngân hàng TMQD và các ngân hàng TMCP tốt nhất. Đối với nguồn vốn cấp 2, các ngân
hàng sẽ phải dựa vào việc huy động vốn từ cổ đông cho đến khi giới hạn trần về lãi suất
áp dụng với trái phiếu được xóa bỏ - hy vọng điều này sẽ sớm xảy ra.
Kêu gọi vốn từ cổ đông cũng không phải là một công việc đơn giản. Quyết định 228
(được ban hành ngày 1/12/1993) đã đưa ra những quy định về giới hạn của các khoản đầu
tư của cổ đông nước ngoài tại các ngân hàng thương mại. NHNN đã quy định rằng, mức
sở hữu của các cổ đông nước ngoài tối đa là 30% trên tổng vốn điều lệ của các ngân hàng
TMCP tại Việt Nam; ngoài ra, các cổ đông nước ngoài cũng không được kinh doanh số
cổ phần của mình trong vòng 5 năm. Cuối cùng, chỉ những ngân hàng hàng đầu của thế
69 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
giới mới có thể được xem xét trở thành các nhà đầu tư và phải được chính phủ thẩm định
chi tiết.
Sở dĩ nhắc đến vấn đề tỷ lệ sở hữu của cổ đông nước ngoài ở đây không chỉ vì nó liên
quan đến việc hệ số an toàn vốn của các ngân hàng phải không được dưới 8%. Khả năng
mở rộng tổng dư nợ của các ngân hàng còn bị hạn chế bởi tình trạng thiếu vốn dài hạn
của họ. Kết quả là khả năng cho vay trung – dài hạn rất hạn chế và tỷ trọng huy động/ dư
nợ bất hợp lý.
Kể từ tháng 5/2003, NHNN đã nâng tỷ trọng sử dụng huy động ngắn hạn/ cho vay trung –
dài hạn của các ngân hàng thương mại từ 25% lên 30%. Tuy nhiên, đây chỉ là một giải
pháp mang tính tạm thời.
Cuối tháng 12 năm ngoái, Vietcombank đã phát hành một đợt trái phiếu trong nước với
trị giá 1,2 nghìn tỷ đồng (75 triệu USD) có kỳ hạn bảy năm với lãi suất coupon là 8,5%.
Gần đây, BIDV cũng vừa mới hoàn tất việc phát hành trái phiếu VNĐ có trị giá 1,5 nghìn
tỷ (94 triệu USD) gồm trái phiếu kỳ hạn 10 năm và lãi suất coupon 9,8% và trái phiếu kỳ
hạn 15 năm với lãi suất coupon 10,20%. Cả hai đều được định giá với mức chênh lệch
1,05-1,26% so với trái phiếu chính phủ kỳ hạn 5 năm và 10 năm (tương ứng) và đều có
quyền chọn mua.
Giờ đây, chúng ta đã có dịp kiểm tra “khẩu vị” của thị trường với các giấy tờ có giá của
ngân hàng. Số người đăng ký mua trái phiếu của Vietcombank và BIDV đã ở mức quá
tải; trong đó, số người đăng ký mua trái phiếu của BIDV đã gấp 250% số người có thể
thực sự trở thành trái chủ. Moody’s đã công bố mức xếp hạng tín nhiệm của BIDV trước
khi BIDV phát hành trái phiếu (theo xếp hạng của Moody’s, tiền gửi VNĐ và tiền gửi
ngoại tệ của BIDV đều có triển vọng ổn dịnh và sức mạnh tài chính của BIDV có triển
vọng tích cực).
Theo ước tính của mô hình của chúng tôi, năm ngân hàng TMQD sẽ phải tăng vốn
khoảng 75 nghìn tỷ đồng (4,5 tỷ USD) trong vòng bốn năm tới để hệ số an toàn vốn đạt
hơn 8% vào năm 2010. Con số này được tính toán trên giả định tăng trưởng hàng năm
của dư nợ được duy trì liên tục ở mức 15% và các ngân hàng có khả năng nâng được 25%
(trong tổng số 75 nghìn tỷ đồng nói trên) bằng tăng trưởng lợi nhuận nội bộ/ lợi nhuận
giữ lại. Như vậy, các ngân hàng sẽ phải phát hành trái phiếu hoặc huy động vốn từ cổ
đông khoảng 3,5 tỷ USD.
70 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Vấn để của các ngân hàng TMCP cũng không kém phần nan giải. Trong tương lai, ACB
và Sacombank cũng phải tăng vốn ở mức đáng kể. Gần đây, ACB đã tăng vốn điều lệ của
mình từ 948,32 tỷ đồng lên 1,1 nghìn tỷ đồng. VIB cũng tăng vốn điều lệ từ 595 tỷ đồng
lên 711 tỷ đồng trong khi Eximbank cũng đã tăng lên 815 tỷ đồng. Các ngân hàng đều
huy động vốn chủ yếu từ các cổ đông hiện tại chiếm mức sở hữu cao nhất bên cạnh việc
thu hút thêm các nhà đầu tư mới. Theo ước tính của chúng tôi, năm ngân hàng TMCP
hàng đầu sẽ phải tăng 25 nghìn tỷ đồng (1,5 tỷ USD) từ nay đến năm 2010 để đảm bảo hệ
số an toàn vốn sẽ đạt hơn 8%.
71 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
“Văn hóa” cho vay định tính
“Nếu không thực sự lấy lợi nhuận làm cơ sở định hướng hoạt động của mình và
nếu không tăng cường công tác quản lý rủi ro tín dụng, các quyết định cho vay
sẽ tiếp tục bị ảnh hưởng bởi sự can thiệp của các tổ chức chính phủ và các quan
chức địa phương với những lý do vì mục đích xã hội hoặc phát triển” – Báo cáo
của Fitch Ratings về Hệ thống Ngân hàng Việt Nam, 3/2006
Theo dõi và kiểm tra các hoạt động cho vay của các ngân hàng TMQD khiến các công ty
kiểm toán nước ngoài sững sờ. Đương nhiên, các ngân hàng có thể giải thích rằng họ chỉ
làm những việc mà “trên” bảo. “Trên” ở đây có thể là NHNN, chính quyền các tỉnh
thành và khu vực, các doanh nghiệp thuộc sở hữu tập thể. Danh sách đó vẫn chưa kết
thúc. Sẽ rất ngạc nhiên nếu có bất kỳ khoản vay nào tới nơi mà không có ai đó ngoài
ngân hàng “bảo” làm như vậy.
Bất kỳ ngân hàng TMQD nào cũng có chi nhánh ở mọi tỉnh thành của Việt Nam và bất
kỳ chi nhánh nào cũng báo cáo về việc không chỉ bị kiểm soát bởi cơ quan trung ương mà
còn bởi chính quyền địa phương – những người có ý kiến quyết định đối với việc ai sẽ
ngồi ở những“cái ghế” cao nhất của các chi nhánh tỉnh thành. Mạng lưới chi nhánh này
còn bị chồng chéo bởi NHNN; các quan chức của NHNN tại các chi nhánh tỉnh thành
thường có mối quan hệ rất thân tình với chính quyền địa phương. Các ưu tiên và thông lệ
cho vay không được đặt ra ở phòng/ ban tín dụng mà bởi các quan chức địa phương kết
hợp với các quan chức của NHNN tại các tỉnh thành. Việc bổ nhiệm giám đốc các chi
nhánh tại các tỉnh thành của các ngân hàng quốc doanh phải được ban lãnh đạo địa
phương thông qua. Điều này tạo ra một thứ “trật tự không chính thức” và đặt lãnh đạo
của các chi nhánh trong lòng bộ máy chính trị tỉnh thành. Mặc dù sự can thiệp từ cấp
trung ương đã giảm dần trong một vài năm trở lại đây, biểu hiện là một vài ngân hàng đã
từ chối tài trợ các dự án lớn của các công ty nhà nước; tuy nhiên, điều đó không xảy ra
với sự can thiệp từ cấp tỉnh thành.
Thật ra là không thể đưa ra một con số cụ thể về tỷ lệ phần trăm các quyết định được đưa
ra theo các nguyện vọng mang tính chính trị. Quá nhiều quyết định như vậy. Tất cả
những gì chúng ta có thể nói là tỷ lệ phần trăm đó đang giảm dần. Vì nhiều công ty cổ
phần hóa và chuyển sang hoạt động một cách thương mại hơn nên những ràng buộc với
chính quyền địa phương cũng dần được nới lỏng; mối quan hệ với các ngân hàng, do đó,
cũng lành mạnh hơn và hướng tới lợi nhuận nhiều hơn. Bản thân các công ty cũng coi
quá trình cổ phần hóa là một cơ hội để rũ bỏ các khoản vay và bắt đầu lại từ đầu. Mặc dù
72 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
quá trình cổ phần hóa đó thực sự khiến các ngân hàng rất “đau đớn”, nhưng mối quan hệ
sau đó sẽ bớt ràng buộc với nhau về mặt tài chính hơn.
Công tác thẩm định tín dụng tại tất cả các ngân hàng đều phụ thuộc vào quy mô của
khoản vay. Nói chung, các khoản vay lớn thường được thẩm định bằng các phương pháp
hiện đại như phân tích dựa trên luồng tiền chiết giảm cũng như các phương pháp định
tính và định lượng khác nhằm hỗ trợ việc phân tích. Trong vòng 5 năm trở lại đây, chất
lượng của công tác thẩm định tín dụng đã được cải thiện rất nhiều do tiếp nhận và chọn
lọc được nhiều công nghệ và kiến thức của các tổ chức nước ngoài. Các khoản vay vừa
và nhỏ lại là một câu chuyện khác. Hiếm khi các ngân hàng thực hiện việc thẩm định đối
với các khoản vay này; việc ra quyết định lúc đó lại bị tác động nhiều hơn bởi sức mạnh
của mối quan hệ và quan điểm của các cán bộ tín dụng. Trên thực tế, ở mức độ này,
phương pháp luận còn nhiều yếu kém. Đương nhiên, một trong những lý do dẫn đến tình
trạng này là do không có đủ thông tin tín dụng như đã phân tích trên đây. Một trong
những vấn đề “tế nhị” khác nữa là thói quen nhận các khoản thù lao không chính thức
của khác hàng. Các khách hàng đi vay tiềm năng có thể coi việc mình trả tiền cho nhân
viên của ngân hàng chính là để hồ sơ vay vốn của mình được xử lý một cách nhanh
chóng. Qua các thông tin trên báo chí, khoản thù lao không chính thức này có thể dao
động từ 50.000 đến 100.000 đồng đối với các khoản vay nhỏ và nhiều hơn đối với các
khoản vay lớn.
Gần đây lại có thêm một vấn đề nữa là việc sử dụng cổ phiếu như là tài sản thế chấp cho
các khoản vay được sử dụng vào mục đích mua thêm cổ phiếu. Tính đến ngày 20/3, với
tốc độ phát triển và quy mô của thị trường hiện tại, tổng số 13 triệu cổ phiếu trị giá 752 tỷ
đồng đã được sử dụng làm tài sản thế chấp tại các ngân hàng. UBCKNN đã bắt đầu cảm
thấy lo lắng và gửi công văn cho NHNN yêu cầu phải giảm thiểu sử dụng nghiệp vụ này.
Một tài liệu rất khó hiểu là Công văn 99 đã được phát hành đúng lúc để yêu cầu các ngân
hàng phải điều chỉnh lại quy mô cũng như tốc độ tăng trưởng của nghiệp vụ này.
73 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Biểu đồ 61 – Đầu tư cho CNTT –
Ñaàu tö cao Nhieàu heä
cho CNTT thoáng öùng
duïng hôn
Thu nhaäp Nhieàu dòch vuï
töø phí cao ngaân haøng hôn
hôn
Đầu tư công nghệ thông tin (CNTT)
Như ACB đã chứng minh, CNTT tốt là một lợi thế cạnh tranh quan trọng trong lĩnh vực
ngân hàng Việt Nam. Nó cung cấp nền tảng cho việc đưa ra và quản lý các sản phẩm và
dịch vụ cho khách hàng. Đầu tư cho CNTT dường như là một cách để phân chia giữa
người thắng và kẻ thua, giúp ngân hàng có thể tính phí cao hơn và cung cấp các dịch vụ
tốt cho khách hàng của họ. Nhu cầu đầu tư CNTT để xây dựng hệ thống thanh toán nội
hàng, quản trị rủi ro và phần mềm ATM là rất lớn. Tuy nhiên, đầu tư cho CNTT tại hầu
hết các ngân hàng châu Á, bao gồm cả Việt Nam vẫn còn là một ẩn số. Các con số này
không được tiết lộ trong các báo cáo thường niên và thông tin thông thường rất vụn vặt.
Có thể coi việc đầu tư chỉ là một sự ủy quyền vì đầu tư cho CNTT chiếm một phần lớn
trong chi tiêu.
Dữ liệu từ các ngân hàng châu Âu dễ có hơn và chúng tôi nhận thấy những ngân hàng
này chi trung bình từ 10% - 30% chi phí hoạt động cho CNTT. Cũng không thể chứng
minh có mối quan hệ giữa chi phí cao hơn cho CNTT và hiệu quả hoạt động cao hơn vì
đầu tư cho CNTT làm gia tăng chi phí chung trong một giai đoạn ngắn trong khi lợi
nhuận chỉ thu lại được trong giai đoạn sau. Các ngân hàng châu Á như DBS, Kookmin,
và Bank of China chi khoảng từ 4.2% đến 17.7% chi phí hoạt động cho công nghệ thông
tin, tính ra trung bình là khoảng 11%.
Làm thế nào so sánh các ngân hàng Việt Nam? Một số ngân hàng lớn như Vietcombank
chi 6% thu nhập cho CNTT (khoảng 10% chi phí hoạt động) và đang có kế hoạch tăng tỷ
lệ đó. Sacombank gần đây đầu tư 4 triệu USD vào hệ thống thanh toán nội hàng. Tuy
nhiên các ngân hàng cổ phần nhỏ như Habubank với ngân sách khiêm tốn hơn chỉ chi
74 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
khoảng 2-3% tổng thu nhập, một tỷ lệ khó mà đủ để nâng cấp hệ thống của họ. Nói chung
chúng tôi tin rằng so với các ngân hàng châu Á, các ngân hàng Việt Nam chi phí thấp hơn
khoảng 30-40%. Khoảng cách này cần được rút ngắn lại nếu lĩnh vực ngân hàng Việt
Nam muốn cung cấp dịch vụ toàn diện cho khách hàng của họ.
Dĩ nhiên chi phí cho CNTT hiệu quả là một việc làm mang tính cân đối vì hầu hết các
ngân hàng hiện đại cần vận hành ít nhất 380 ứng dụng trên phần mềm của họ. Tuy nhiên
các ngân hàng vận hành quá nhiều ứng dụng trên platform của mình có xu hướng mất đi
tính hiệu quả. Trong thuật ngữ CNTT, đơn giản và dễ mới là tốt hơn. Việc đánh giá định
tính chi phí CNTT của một ngân hàng cá nhân rất khó thực hiện. Mặc dầu vậy vẫn có
những dấu hiệu cảnh báo; các hệ thống mang tính chuyên biệt cao và phức tạp mất rất
nhiều thời gian xây dựng thì gần như luôn luôn quá đắt tiền và kém hiệu quả hơn những
giải pháp đơn giản hơn mà chỉ cung cấp những giải pháp cơ bản.
Có ba mô hình chi tiêu trong việc đầu tư CNTT trong các ngân hàng Việt Nam. Các ngân
hàng nhỏ nhất tập trung vào việc nâng cấp cơ bản đối với hạ tầng cơ sở của mình và các
ngân hàng quốc doanh ở nhóm đầu tiếp tục dựa vào ngân sách hỗ trợ của nhà nước cho
phép họ thực hiện các dự án công nghệ thông tin ở phạm vi lớn hơn.
Ở nhóm giữa, các ngân hàng cổ phần năng động hơn có phương pháp đầu tư công nghệ
hiệu quả hơn mang lại sự phối hợp hài hoà giữa đầu tư cần thiết và các nguồn sẵn có.
Lỗ đen thông tin: Trường hợp của tổ chức đánh giá tín dụng độc lập
Một trong những trở ngại lớn nhất đối với một thị trường ngân hàng bán lẻ lành mạnh là
việc các ngân hàng không có được thông tin tín dụng kịp thời và chính xác. Vì không có
cách nào để kiểm tra quá trình tín dụng của khách hàng một cách dễ dàng nên các ngân
hàng phải bỏ ra hàng giờ và hàng đống tiền để kiểm tra các khách hàng đi vay tiềm năng.
Công việc này rất mất thời gian, dễ xảy ra sai sót đồng thời rất hạn chế số lượng khách
hàng một ngân hàng có thể cho vay. Nếu một công việc nào đó chỉ tính bằng phút ở nước
ngoài thì ở Việt Nam công việc đó phải tính bằng tháng. Thông thường trong trường hợp
như vậy tốt nhất là nói từ chối hoặc đưa ra những điều khoản không hấp dẫn chút nào cho
khoản vay đó. Ví dụ để xin mở một thẻ tín dụng ở Việt Nam, khách hàng phải nộp một
khoản ký quỹ có kỳ hạn cho ngân hàng tương đương với giá trị của hạn mức tín dụng của
khách hàng. Chính vì vậy sau 10 năm Việt Nam mới chỉ phát hành được 100.000 thẻ tín
dụng so với tổng số hơn 2 triệu thẻ nợ.
Vì không có một cơ sở dữ liệu tín dụng riêng nên các bộ phận tín dụng của ngân hàng
thường ngập đầu trong việc thu thập thông tin chính xác liên quan đến khách hàng đi vay,
từ khả năng thanh toán đến việc thẩm định giá trị tài sản. Việc quản lý rủi ro đúng đắn rất
khó trong các trường hợp này.
Việt Nam hiện đang có một hệ thống đăng ký thông tin tín dụng công khai gọi là CIC
(Trung tâm thông tin tín dụng) trực thuộc NHNN Việt Nam. Tuy nhiên trung tâm này chỉ
hạn chế trong việc cung cấp thông tin về các công ty và các khách hàng vay lớn. CIC
không có các nguồn thông tin về các doanh nghiệp vừa và nhỏ và các khoản vay tiêu
dùng cũng như các công ty bảo hiểm. Ông Trần Minh Tuấn, Phó thống đốc NHNN Việt
75 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Nam, đã phát biểu rằng chính vì sự phát triển nhanh chóng của tín dụng tiêu dùng mà
CIC với khả năng hiện tại của mình không thể đáp ứng kịp các yêu cầu của các tổ chức
tín dụng. Các chuyên gia hy vọng rằng đến năm 2010 số lượng khách hàng vay cá nhân
sẽ tăng vọt lên 25 triệu và CIC cũng chỉ ra rằng nó có thể tăng khối lượng thông tin khách
hàng lên khoảng 10 triệu tính đến thời điểm đó. Hiện tại, cứ 1000 khách hàng thì có 11
khách hàng có thông tin tín dụng được lưu giữ. Trong khi đó con số này ở Thái Lan là
184 trên 1000 người và ở Úc là hầu như mỗi người đều có thông tin lưu giữ.
Việc phát triển thị trường cho vay tiêu dùng phụ thuộc vào việc chấp nhận rộng rãi việc
cho vay tín chấp. Việc này ngược lại đòi hỏi một cơ quan thông tin tín dụng cá nhân cho
phép các ngân hàng kiểm tra độ tin cậy của các khách hàng của họ. Để tiết kiệm thời
gian, Công ty tài chính quốc tế (IFC) đã cho ra mắt một mô hình tín dụng cá nhân trong
đó các ngân hàng nội địa và ngân hàng nước ngoài sẽ làm việc với nhau với tư cách là đối
tượng hữu quan. IFC sẽ đóng vai trò là một cơ sở dữ liệu tập hợp thông tin tín dụng liên
quan đến các cá nhân và các doanh nghiệp nhỏ. Thông tin sẽ được thu thập từ các ngân
hàng thành viên và một mức phí sẽ được tính cho việc nhận thông tin từ các cơ quan liên
quan hay các cơ quan chính quyền địa phương. Những khách hàng tiềm năng của IFC sẽ
là các ngân hàng, các nhà cung cấp thẻ tín dụng, các công ty tài chính nội địa, các công ty
tín dụng bán lẻ, các công ty bảo hiểm, các công ty tiện ích và các công ty khác.
Một tổ chức thông tin tín dụng cá nhân sẽ bổ sung cho hệ thống đăng ký thông tin tín
dụng công khai của Việt Nam vì nó sẽ giúp duy trì và điều tra quá trình vay mượn của
một loạt khách hàng tiềm năng rộng lớn. Quá trình tín dụng cụ thể sẽ giúp các định chế
tài chính đánh giá rủi ro tốt hơn và quyết định mức lãi suất. Khách hàng sẽ hưởng lợi từ
việc này vì lãi suất trung bình tương ứng với mức độ rủi ro của các ngân hàng. Các khoản
cho vay có thể được cấp mà không cần hoặc cần ít tài sản thế chấp. Các ngân hàng sau đó
có thể quản lý các rủi ro một cách chuyên nghiệp và phát triển mảng nghiệp vụ tiêu dùng
nhanh hơn.
Nhu cầu này là rõ ràng và dường như là NHNN VN sẽ thành lập một tố chức thông tin tín
dụng cá nhân trong năm nay dưới sự đỡ đầu của CIC và sự giúp đỡ của IFC. Vấn đề nằm
ở chỗ nhiều chuyên gia cảm thấy rằng tổ chức này sẽ hoạt động tốt hơn với tư cách là một
đơn vị tư nhân không chịu sự kiểm soát của NHNN VN. Rõ ràng đó là mâu thuẫn tiềm
năng về mặt lợi ích. Các ngân hàng hơi ngập ngừng đối với bộ máy điều hành của bất kỳ
tổ chức tín dụng nào. Các ngân hàng lớn muốn có những quy định cụ thể liên quan đến hệ
thống biểu phí các ngân hàng phát hành cũng như những quy định nhằm kiểm soát người
sử dụng. Họ cũng muốn tổ chức đó chịu trách nhiệm quản lý chất lượng. Đó là một vấn
đề nổi bật vì tổ chức này cần nguồn lực rất lớn để kiểm tra thông tin đến từ các ngân hàng
thành viên.
Nói chung là chúng ta đang tiến dần tới việc thành lập một tổ chức thông tin tín dụng và
dù chúng ta có một tổ chức thông tin tín dụng độc lập hay một hình thức tổ chức nào đó
thuộc CIC hay không thì tình hình đối với chúng ta sẽ vẫn tốt hơn. Vì thế chúng ta nên
lên kế hoạch ngay trong năm nay.
76 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Luật phá sản
Ở Việt Nam, là doanh nghiệp nhà nước và không có khả năng hoàn trả các khoản nợ
đồng nghĩa với việc không phải đóng thuế. Việc cải cách thực sự chỉ có thể xảy ra khi các
doanh nghiệp nhà nước có vị trí pháp lý giống như các doanh nghiệp tư nhân. Nói cách
khác các công ty này phải phụ thuộc vào cùng một hệ thống luật, đặc biệt là luật phá sản.
Luật phá sản phải được thực thi khi các doanh nghiệp hoặc những người cho vay yêu cầu
toà án can thiệp. Toà án phải có quyền lực thực sự để thực thi quyền lực của mình bằng
cách tạm thời tiếp nhận việc sở hữu các doanh nghiệp không có khả năng trả nợ và hoặc
cho các doanh nghiệp đó thời gian để họ tìm các nguồn hoàn trả nợ hoặc đóng cửa các
doanh nghiệp đó.
Hiện tại các doanh nghiệp nhà nước vẫn tiếp tục hoạt động phớt lờ các khoản nợ không
thanh toán đang chồng chất cho các doanh nghiệp khác và các ngân hàng. Tệ hơn nữa
trong nhiều trường hợp các doanh nghiệp này còn được cấp thêm các khoản vay ngân
hàng để thanh toán các khoản nợ cũ. Vì vậy trong quá khứ nguồn vốn của các ngân hàng
quốc doanh bị suy giảm trầm trọng khiến các ngân hàng chỉ có thể cấp cho khách hàng
các khoản cho vay ngắn hạn. Vì tình hình vốn của các ngân hàng được cải thiện nên các
ngân hàng tất nhiên rất miễn cưỡng lặp lại kinh nghiệm đó.
Luật phá sản hiện tại của Việt Nam không hề có lợi cho những nguời cho vay. Mục tiêu
chính của nó là bảo vệ và cứu các doanh nghiệp đặc biệt là các doanh nghiệp nhà nước
đang lâm vào tình trạng khó khăn. Ví dụ, ở Tp. HCM, 7 năm sau khi luật phá sản có hiệu
lực đã có 21 đơn xin phá sản và 11 đơn trong số đó đã được chấp nhận vì chúng đáp ứng
mọi yêu cầu. Toà án đã ban hành 3 phương pháp giải quyết nhưng không có giải pháp
nào được chấp nhận.
Cải thiện công tác quản lý trong ngành ngân hàng
Tính độc lập trong quản lý là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong việc cải cách
các ngân hàng quốc doanh nhưng không kém phần quan trọng là một thay đổi tức thời sự
hiệu quả của các ngân hàng quốc doanh . Vai trò của ngân hàng TW trong việc chấp
thuận và chỉ định các trưởng phòng trong khu vực quốc doanh cũng như việc can thiệp
của các chi nhánh của ngân hàng TW trong các quyết định cho vay là những thói quen
nên sớm chấm dứt . Một khi mối quan hệ nhập nhằng giữa NHNN VN và khu vực quốc
doanh được thay thế bằng nguyên tắc của thương trường chúng tôi tin rằng việc quản lý
doanh nghiệp trong ngành ngân hàng sẽ cải thiện một cách đáng kể.
Có hai vấn đề khác liên quan đến việc quản lý: một là việc giảm bớt chi phí hoạt động và
hai là áp dụng những tiêu chuẩn quốc tế và tiêu chí minh bạch. Lợi nhuận của các ngân
hàng trong thời gian qua khá thấp do việc phụ thuộc vào nghiệp vụ cho vay có biên thấp
và tỉ lệ phần trăm cao của các khoản nợ ngoài thương mại trước đây. Khi trả lời với các
cổ đông, các ngân hàng sẽ phải tập trung nhiều hơn vào tính sinh lãi và mở rộng dòng sản
phẩm để gia tăng biên. Cùng lúc đó việc áp dụng các tiêu chuẩn Basel 2 và việc chuyển
77 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
giao công nghệ từ các đối tác chiến lược trong tương lai sẽ cho phép các ngân hàng Việt
Nam cải thiện thủ tục hành chính khi các ngân hàng áp dụng ngày càng nhiều các tiêu
chuẩn quốc tế cho công tác báo cáo và kế toán.
Thị trường thứ cấp cho việc xóa các khoản nợ xấu
Việt Nam chưa phát triển được một cơ chế thị trường hiệu quả để giải quyết các khoản nợ
xấu làm trì trệ hệ thống ngân hàng. Ngược trở lại năm 2000, chính phủ ban hành quy định
cho phép các ngân hàng thương mại thành lập một hình thức gọi là các Công ty Quản lý
Tài sản (AMC) nhằm hỗ trợ việc thu thập và giải quyết các khoản nợ xấu dài hạn. Các
ngân hàng quốc doanh đã thực hiện việc thành lập AMC riêng của họ bằng cách mỗi
ngân hàng bỏ vào vốn thêm 30 tỉ đồng, một khoản tiền nhỏ. Không ngạc nhiên chút nào
khi đến nay vẫn chưa có giao dịch nào diễn ra.
Đến nay có khoảng 10 ngân hàng thương mại bắt chước cách làm như vậy bằng cách
thành lập AMC của riêng mình. Ý tưởng này nhằm chuyển các khoản nợ khó đòi từ ngân
hàng mẹ và nhằm giúp cho AMC quản lý tài sản thế chấp cho đến khi tài sản đó được bán
hay thanh lý. Vấn đề nằm ở chỗ hiện nay không có thị trường thứ cấp để buôn bán các tài
sản này và hầu như không có giao dịch nào thực sự diễn ra trước đây. Một vấn đề khác là
các ngân hàng không có nguồn vốn để xoá nợ để có thể loại bỏ chúng trong thị trường
thứ cấp.
Ngoài ra bản thân chính phủ đã thành lập Công ty giao dịch tài sản có và tài sản nợ
(DATC) vào tháng 6 năm 2003 trực thuộc Bộ tài chính với mức vốn pháp định là 2 nghìn
tỷ đồng (tương đương 130 triệu USD) với nhiệm vụ giúp các doanh nghiệp nhà nước xoá
được các khoản nợ xấu và các tài sản không sinh lời. DATC bắt đầu hoạt động vào năm
2004 nhằm giải quyết các khoản nợ xấu của 20 doanh nghiệp do chính phủ chỉ ra. Ngạc
nhiên là DATC mua/nhận các tài sản này/các khoản nợ xấu này từ chính các doanh
nghiệp nhà nước chứ không phải từ các ngân hàng. Gần đây DATC đã thiết lập trung tâm
giao dịch và tư vấn chuyên kinh doanh các khoản nợ và tài sản không sinh lời nhằm nỗ
lực giữ cho mọi thứ hoạt động trôi chảy. DATC cũng đã ký một thoả thuận hợp tác với
ngân hàng BIDV nhằm tạo ra một cơ cấu tổ chức cho thị trường giao dịch tài sản. Đến
nay mọi thứ đã có một khởi đầu chậm. Một vấn đề là DATC có trách nhiệm đôi, một là
trách nhiệm mang tính xã hội là giúp các doanh nghiệp nhà nước xoá các khoản nợ xấu
và trách nhiệm nữa là kiếm lời thông qua quy trình này. Đây rõ ràng là một sự mâu thuẫn
về lợi ích.Tính đến thời điểm này cả mô hình công ty AMC lẫn mô hình DATC đều cho
thấy một điểm rất rõ ràng: nếu không có một thị trường thứ cấp cho các khoản nợ xấu thì
các mô hình này cũng không có tác dụng gì nhiều trong việc giải quyết vấn đề các khoản
nợ khó đòi. Thị trường đó đòi hỏi một cơ cấu tổ chức rõ ràng với một nền tảng pháp lý
cho việc phục hồi giá trị của tài sản thế chấp cũng như cho việc tham gia của các tổ chức
nước ngoài có kinh nghiệm trong việc mua bán và xoá bỏ các khoản nợ. Việc thiếu nhân
sự được đào tạo và việc thiếu kinh nghiệm trong việc đóng gói và định giá các gói nợ
cũng là những nhân tố cản trở quá trình này.
78 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bộ Tài chính với mong muốn đi theo quan điểm của các doanh nghiệp nhà nước đang
phải nỗ lực hết sức để đương đầu với các khoản nợ khó đòi của các ngân hàng. DATC sẽ
hoạt động hiệu quả hơn nhiều nếu nó làm việc trực tiếp với các ngân hàng, những người
sở hữu các khoản nợ (và có thể đưa ra yêu cầu đối với các tài sản liên quan) hơn là nhận
lấy khoản nợ từ các doanh nghiệp nhà nước.
Tất cả vòng xoay này đều xoay quanh một điểm: Ai là người gánh chịu thiệt hại? Hiện tại
chỉ chính phủ có các nguồn lực để giải quyết vấn đề này. Đã phải tái đầu tư 670 triệu
USD vốn cho các ngân hàng quốc doanh vào năm 2004, chính phủ không thích thú gì khi
phải thừa nhận rằng họ sẽ phải làm điều đó một lần nữa. Tuy nhiên NHNN VN đã đưa ra
một nghị định đề nghị vào năm tới chính phủ sẽ chi thêm 12 đến 13 nghìn tỉ (750 – 810
triệu USD) trước khi các ngân hàng như Incombank, BIDV và MHB được cổ phần hoá.
CƠ HỘI PHÁT TRIỂN MỚI
Biểu đồ 62 – Sự phát triển của tầng lớp trung lưu ở các đô thị loại A và B ở VN
Dịch vụ ngân hàng bán lẻ và thị trường cho các doanh nghiệp vừa và
nhỏ (SME)
Dịch vụ ngân hàng bán lẻ ở Việt Nam khá giống một đứa bé mới sinh. Chỉ một phần nhỏ
trong tổng dân số 83 triệu dân của đất nước đang sử dụng các dịch vụ ngân hàng hiện đại.
Số lượng các tài khoản ngân hàng cá nhân vẫn chỉ ở con số 5 triệu và cũng mới chỉ có 2
triệu thẻ ATM được phát hành. Tỉ lệ giữa thanh toán bằng tiền mặt và chuyển khoản qua
ngân hàng là 22.8%, một tỉ lệ còn khá cao.
Dịch vụ ngân hàng bán lẻ nói trên là tương lai ngành ngân hàng Việt Nam. Mức sinh lời
và phát triển của hầu hết các ngân hàng Việt Nam phụ thuộc vào mức độ thành công của
các ngân hàng trong việc xâm nhập vào thị trường cho vay tiêu dùng và cho vay các
SME.
79 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Biểu đồ 63 – Mức độ xâm nhập của các dịch vụ ngân hàng tại các đô thị VN
Trong bối cảnh phát triển của tầng lớp trung lưu và số lượng các SME ở Việt Nam thì
tiềm năng cho thị trường này là
không còn nghi ngờ gì nữa. Các ngân hàng như ngân hàng Vietcombank, Sacombank và
ACB là những ngân hàng đã tập trung vào hai đối tượng này và đã có biên lãi cao hơn
mức trung bình và suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu cũng rất cao. Tuy nhiên việc thực
hiện loại dịch vụ này đòi hỏi sự đầu tư vốn khá lớn vào hệ thống các chi nhánh và công
nghệ thông tin nhằm tạo ra cơ sở vật chất cần thiết để hỗ trợ cho dịch vụ ngân hàng bán
lẻ. Việc phân phối kém cộng với việc thông tin về khách hàng bị hạn chế chính là những
rào cản cho việc đến được với hai đối tượng khách hàng này. Nói cách khác chi phí vốn
cao và chi phí cố định theo đó cũng cao. Chi phí cho việc điều hành liên quan đến việc
cấp hàng nghìn khoản vay cá nhân nhỏ làm nhụt chí một số ngân hàng. Tiết kiệm qui mô
chính là chìa khoá.
Một số ngân hàng nhà nước mà chúng tôi đã tiếp xúc cho chúng tôi biết họ rất ít quan
tâm đến dịch vụ ngân hàng bán lẻ hoặc cho vay các SME. Đây là một chiến lược có thể
thực hiện được đối với ngân hàng công nghiệp hàng đầu của Việt Nam vì việc cho vay
các dự án cơ sở hạ tầng hoặc các doanh nghiệp có quy mô lớn sẽ mang lại rất nhiều tiền.
Tuy nhiên, do bản chất hàng hoá của loại cho vay này cũng như lượng vốn kếch xù đòi
hỏi mà nó không phải là một chiến lược có thể thực hiện được bởi các ngân hàng Việt
Nam. Và các biên vẫn thấp và ngày càng giảm do các doanh nghiệp lớn quay sang thị
trường hối phiếu. Đối với các ngân hàng khôn ngoan, thì hoặc là chuyển sang dịch vụ bán
lẻ hoặc sẽ thất bại.
80 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
81 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Thị trường cho vay tiêu dùng
Theo nghiên cứu thị trường số lượng tầng lớp trung lưu ở các đô thị loại A và B (những
người có thu nhập hàng tháng hơn 500 USD sống ở 6 thành phố lớn) đã tăng từ 9% lên
34% dân số từ năm 2000. Như vậy trong tổng số khoảng 23 triệu (29% dân số) người
sống ở các đô thị thì có khoảng 8.1 triệu đã tạo thành một nhóm tầng lớp trung lưu. Tóm
lại cả nước có khoảng 5 triệu tài khoản ngân hàng. Số dư còn lại thuộc về những người
sống ở các thành phố nhỏ hoặc bộ phận dân cư nông thôn.
Tập trung vào bộ phận dân cư ở các đô thị, chúng tôi đã xây dựng một mô hình tiêu dùng
tại các đô thị để đánh giá sự phát triển của thị trường ngân hàng bán lẻ tại các đô thị lớn.
Sử dụng mô hình phát triến dân số từ Uỷ ban dân số châu Á và mức độ xâm nhập của
các dịch vụ ngân hàng đã được biết đến chúng tôi làm một số dự đoán đến năm 2020.
Chúng tôi tin rằng mỗi năm mức độ xâm nhập đối với các tài khoản ngân hàng sẽ tăng
khoảng 400 điểm sàn và đối với các loại hình thẻ tín dụng sẽ 300 điểm sàn. Điều này cho
chúng tôi một mức phát triển hiện tại khoảng 33% đối với chủ tài khoản mới là cư dân
các thành phố và khoảng 31% đối với thẻ tín dụng. Mô hình này khá là bảo thủ và mức
độ xâm nhập có thể thực tế trải rộng hơn nhiều nhung tại thời điểm hiện tại chúng tôi coi
đó là sự phát triển nhanh theo chiều dài .
Sự phát triển nhanh do một số lý do. Dân số tại các đô thị tăng khoảng 800.000 người
(1%) một năm. Tỉ trọng của tầng lớp trung lưu tại các đô thị loại A và B so với tổng dân
số thành phố cũng gia tăng trung bình 300 điểm sàn/năm.
Tôi hy vọng rằng con số này khắc hoạ được thị trường bán lẻ mới. Dĩ nhiên không phải
tất cả các ngân hàng tập trung vào thị trường này. Thậm chí trong số các ngân hàng tập
trung vào thị trường này thì một số đã áp dụng một chiến lược thích hợp tập trung vào
một sản phẩm ví dụ cho vay mua xe hơi.
Các sản phẩm ngân hàng tiêu dùng có thể xếp vào 5 nhóm:
1. Cho vay cá nhân – cho vay mua xe hơi, cho vay sửa nhà, cho vay thành lập công
ty nhỏ
2. Thẻ tín dụng/debit
3. Các sản phẩm khác như bảo hiểm hay chứng khoán bất động sản
4. Các sản phẩm đầu tư - đầu tư chứng khoán
5. Thế chấp
(1) Các khoản vay cá nhân
Các khoản vay cá nhân là một hình thức mới trong nghiệp vụ ngân hàng Việt Nam. Trên
lý thuyết bất cứ ai cũng có thể mượn tiền để mua nhà, xe hơi, xe máy hoặc sửa nhà miễn
là họ có thể đáp ứng các yêu cầu thế chấp khắt khe của ngân hàng. NHNN VN gần đây
đã ban hành một quy định mới cho phép các ngân hàng thương mại cung cấp các khoản
cho vay không bảo đảm cho nhân viên của các công ty hay tổ chức nhà nuớc. Đó là một
82 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
sự khởi đầu nhưng nó không tốt cho nhân viên trong khu vực tư nhân, những người tạo
nên phần lớn tầng lớp trung lưu tại các đô thị loại A và B.
Luôn là người đi đầu, ACB đã giới thiệu một chương trình cho vay không bảo đảm với
tổng giá trị là 200 tỉ đồng (12.5 triệu USD) cho tổng số 11.000 khách hàng. Hạn mức cho
vay được nâng từ 100 triệu đồng (6.250 USD) lên 200 triệu đồng (12.500 USD). Ngân
hàng Quốc tế (VIB) tại Việt Nam cũng cho nhân viên nhà nước có thu nhập hàng tháng là
6 triệu đồng (380USD) vay 150 triệu đồng (9.335 USD) mà không đòi hỏi thế chấp.
Nhưng cũng có những ngoại lệ.
Phần lớn các khoản cho vay cá nhân là các khoản cho vay trung hạn hoặc dài hạn có bảo
đảm. Tính đến nay thậm chí dù cho có vật thế chấp thì cũng rất khó xin một khoản cho
vay cá nhân hơn 10 triệu đồng. Hiện nay các ngân hàng sẵn lòng cấp các khoản cho vay
cá nhân hơn 30 – 50 triệu đồng. Ngân hàng nhà đồng bằng sông Cửu Long (MHB) đã gia
tăng mức trần cho vay cá nhân lên 50 triệu đồng (trả trong vòng 36 tháng). Vietcombank
cũng sẵn lòng cho vay 50 triệu đồng trong vòng 5 năm. Hầu hết các khoản cho vay này
có thể có trong vòng 3 đến 7 ngày.
Một số ngân hàng như EAB và Eximbank nhắm đến đối tượng khách hàng là nhân viên
của các khách hàng doanh nghiệp hiện tại làm khách hàng tiềm năng. Các ngân hàng
khác như ACB và Vietcombank nhắm đến đối tượng là chủ thẻ Visa hoặc Mastercard.
Các ngân hàng nước ngòai như HSBC cũng sẽ cung cấp cho khách hàng các khoản vay
bảo đảm có giá trị lên đến 40 – 200 triệu đồng trong vòng 1 đến 3 năm.
Nhìn chung do hạn chế trong lịch sử tín dụng, thị truờng này còn đang trong giai đoạn
phôi thai. Tiềm năng cho thị trường không bảo đảm và bảo đảm là rất lớn. Sự phát triển
của thị trường bán lẻ có liên hệ mật thiết với sự phát triển số lượng tài khoản và sự dịch
chuyển sang việc thanh toán thanh toán bằng chuyển khoản ngân hàng thay vì bằng tiền
mặt.
(2) Thẻ tín dụng, thẻ debit và thẻ ATM
Kỷ nguyên của thẻ ATM, thẻ tín dụng và hình thức thanh toán điện tử đang tiến dần vào Việt
Nam. Đến bây giờ các ngân mới chỉ phát hành được 2.1 triệu thẻ debit và thẻ tín dụng và lắp
đặt được 1.200 máy ATM trên toàn quốc nhưng tốc độ phát triển rất ấn tượng. Lợi nhuận từ
các giao dịch qua thẻ ngân hàng phát hành bởi 17 ngân hàng thương mại Việt Nam tăng lên
300% vào năm 2005. Năm ngoái thêm 500 máy ATM được lắp đặt trên toàn quốc và trong số
đó 125 máy được lắp ở khu vực Tp. HCM.
Thiếu phân phối là cản trở lớn nhất. Chỉ 10.000 đại lý chấp nhận thanh toán bằng thẻ tập
trung ở các thành phố lớn như Hà Nội, Tp. HCM và các địa điểm du lịch chính. 15 ngân hàng
được phép phát hành thẻ thanh toán và khoảng 80% số thẻ được phát hành đến từ các ngân
hàng trong nước.
Có 3 mạng lưới thẻ/máy ATM liên thông với nhau, mạng của Vietcombank, VNBC và
BankNet. Vietcombank liên thông với 17 ngân hàng khác nhau tạo thành mạng dịch vụ 24h.
VNBC là một hệ thống máy ATM được thành lập bởi Ngân hàng Đông Á (EAB),
83 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Sacombank và ANZ vào tháng 1 năm 2005. Hệ thống liên thông VNBC đang được mở rộng
để bao gồm thêm 2 ngân hàng nước ngoài là ChinaUnionPay và United Overseas Bank của
Singapore. BankNet là hệ thống trao đổi vốn quốc gia do BIDV điều hành. Khó khăn chủ yếu
nằm ở chỗ cả 3 hệ thống này không kiên thông với nhau. Đây là một vấn đề đặc trưng của
các nước đang phát triển nhưng một hệ thống sử dụng trên toàn quốc sẽ là một bước đột phá
lớn. Chúng tôi mong rằng Vietcombank sẽ làm được điều này.
Thẻ Unicard của VNBC được chấp nhận bởi 300 máy ATM và 1.000 địa điểm trên toàn
quốc. Khách hàng có thể sử dụng thẻ Unicard để thực hiện nhiều giao dịch ngân hàng như rút
tiền, chuyển khoản và thanh toán bằng ATM. VNBC đã phát hành hơn 500.000 thẻ tín dụng
và thẻ debit. Mạng lưới của nó được kết nối với China Unionpay cho phép khách hàng sử
dụng thẻ của họ tại nhiều địa điểm hơn ở Trung Quốc, Hong Kong và Macao.
Vietcombank (VCB), ACB và EXIMBANK đều có phát hành thẻ thanh toán quốc tế và từ
năm 1996 đã phát hành được 125.000 thẻ. Trong số này, các ngân hàng thành viên Visa
chiếm nhiều nhất với 62.000 thẻ tính đến cuối năm ngoái tương đương với mức tăng trưởng
hàng năm là 67%. Các loại thẻ quốc tế khác như MasterCard, American Express và Maestro
cũng phát triển nhanh. VCB hiện tại là đơn vị duy nhất được phép phát hành thẻ MasterCard,
Visa và American Express ở Việt Nam với mạng lưới khách hàng hơn 50.000. VCB cũng là
ngân hàng chấp nhận các loại thẻ MasterCard, Visa, American Express, JCB và Diner’s Club
với 5.000 điểm chấp nhận thẻ (POS) và 400 máy ATM trên toàn quốc.
Tháng trước Visa đã được NHNN VN cho phép mở văn phòng đại diện đầu tiên tại Việt Nam
và tổ chức này hy vọng đến năm 2010 số thẻ Visa phát hành trên cả nước sẽ đạt đến con số
500.000. Tuy nhiên 89% trong tổng số các giao dịch ngân hàng qua thẻ Visa tại Việt Nam
vẫn được thực hiện bởi người nước ngoài chủ yếu ở Tp. HCM và Hà Nội. Trong năm 2004
các giao dịch mua bán sỉ và rút tiền mặt thực hiện bởi các chủ thẻ nội địa chỉ đạt được 72
triệu USD, một con số khá nhỏ so với trị giá 237 triệu USD của các giao dịch mua bán và rút
tiền mặt của du khách quốc tế.
Giả mạo thẻ tín dụng là một vấn đề hiện hữu ở Việt Nam. Các số liệu thống kê của Visa
Asia Pacific cho thấy mức độ giả mạo thẻ VISA ở Việt Nam xấp xỉ 0,15%. Tỷ lệ trung bình
của thế giới là khoảng 0,06%. Đặc biệt, thẻ từ tính lại rất dễ bị làm giả và lợi dụng. Và do các
ngân hàng chỉ cập nhật các giao dịch sử dụng thẻ tín dụng vài tuần một lần nên cơ hội của
việc sử dụng loại thẻ này lớn hơn so với các loại thẻ rút tiền hay thẻ ATM vốn được cập nhật
thường xuyên mỗi ngày. Tín nhiệm của ngân hàng trong các trường hợp này vẫn chưa rõ
ràng song cho đến nay các trường hợp bồi thường rất ít xảy ra. Đây rõ ràng là trường hợp mà
trong đó người sử dụng thẻ nên rất cẩn trọng.
Thị trường cho vay mua nhà
Và, dĩ nhiên thị trường cho vay mua nhà thực sự tồn tại. Ngày càng có nhiều người thuộc
tầng lớp trung lưu trên thích sở hữu nhà cửa hơn. Bức tranh nhân khẩu học lai càng được
phóng to bởi con số 57% dân số ở độ tuổi dưới 30. Những người trẻ tuổi muốn tách ly khỏi
gia đình và mua nhà ở riêng. Quan niệm này khiến cho giới trẻ muốn tách ly khỏi bố mẹ và
84 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
điều này lại càng được khuyến khích khi họ được hệ thống luật pháp cứng rắn ủng hộ. Một
khung luật pháp đã được đặt ra để giúp phát triển thị trường cho vay mua nhà.
Một vấn đề nảy sinh đó là với giá cả bất động sản tăng vọt như hiện nay thì việc mua nhà với
giá phải chăng là hết sức khó khăn. Vì thế, cho vay mua nhà trở thành một điều không thể
thiếu đối với các cặp vợ chồng trẻ có xuất phát điểm thấp. Thị trường cho vay mua nhà phát
triển đồng thời với sự bùng nổ của thị trường quản lý đô thị đã cung cấp nhà ở với giá phải
chăng phù hợp với thu nhập của nhiều người thuộc tầng lớp trên trung lưu.
Thị trường cho vay mua nhà khá mới mẻ ở Việt Nam và hiện chỉ chiếm từ 10% đến 15% thị
trường tài trợ mua nhà của cả nước. Cho đến nay, các ngân hàng đã cho vay mua nhà khoảng
1,2 triệu USD, chiếm khoảng 12,7% tổng mức cho vay của họ. Hầu hết các giao dịch mua
bán này được tài trợ không chính thức thông qua các mạng lưới gia đình (hoặc bạn bè),
những người thường được ứng trước tiền mà không bị tính lãi suất. Tuy nhiên, lĩnh vực tài
chính chuyên nghiệp lại thâu tóm thị trường chung mạnh mẽ hơn nhờ vào sự hợp tác giữa
những nhà phát triển với các định chế tài chính.
Giá cả của các căn hộ ở những khu đô thị chính ở Việt Nam là khác nhau, từ USD 320 đến
USD 2.500/m2 . Sự kém phát triển của thị trường cho vay mua nhà là trở ngại lớn nhất đối
với thị trường nhà ở. Khi các khoản nợ được gia hạn đến 15 năm hoặc hơn thì nhu cầu nhà ở
sẽ bùng nổ. Những khoản cho vay mua nhà tiêu biểu có thể trị giá lên đến 70% giá trị nhà ở
và có thời gian kéo dài từ 7 đến 10 năm với mức lãi suất khoảng 12%. Một vài ngân hàng
đang thử tiếp thị thời hạn lâu hơn- đây là một tin vui cho nhu cầu về bất động sản. Hầu hết
các gia đình chỉ có khả năng chi 30% thu nhập của mình cho nhà ở. Đây là mức có thể chấp
nhận được.
Thông thường một ngân hàng sẽ chỉ cho vay khoảng 70% giá trị của căn nhà với thời gian trả
lãi trong vòng 10 năm. Hiện nay, lãi suất ở vào khoảng 12%. Với một thời gian trả tiền ngắn
như vậy thì việc trả tiền hàng tháng với mức lãi suất cao sẽ là một sự kiềm hãm đối với thị
trường cho vay mua nhà. Giống như ở một số nơi khác ở Châu Á, các ngân hàng tỏ ra rất
chậm trong việc tiếp cận các thị trường cho vay cá nhân hoặc tiêu dùng.
(Hiện nay điều này đang thay đổi. Sacom Real Estate, một bộ phận của Sacombank, đã bắt
đầu thử nghiệm chương trình cho vay mua nhà với thời hạn 20 năm. Vietcombank và
Techcombank đã tăng hạn cho vay lên 15 năm. ACB cũng đang cố gắng bắt kịp xu hướng
này với thời gian cho vay là 10 năm.
Ở trang sau chúng tôi sẽ đưa ra một mô hình về nhu cầu trong thị trường cho vay mua nhà ở
Việt Nam. Như chúng ta thấy, thời hạn vay lâu hơn sẽ là nhân tố quyết định trong việc tăng
cầu bởi số tiền trả sẽ ở mức dễ chấp nhận hơn. Đối với một khoản vay nhà trị giá 13.440
USD, nếu thời gian trả tiền tăng từ 10 lên 15 năm thì số tiền phải trả hàng tháng sẽ giảm
khoảng 15%. Như vậy, theo mô hình này thì số tiền phải trả hàng tháng tối thiểu là từ 263
USD đến 228 USD trong năm đầu tiên. Khi giá dịch vụ giảm xuống còn 200 USD thì việc
mua nhà trở nên khả thi hơn đối với nhiều người thuộc tầng lớp kinh tế xã hội nhóm B. Các
chủ ngân hàng tỏ ra rất ưa chuộng công thức này.)
85 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Biểu đồ 67: Mô hình tập hợp nhu cầu về cho vay tiêu dùng của các đô thị Việt Nam
86 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Thanh toán điện tử
Thanh toán điện tử cũng đang dần được triển khai tại Việt Nam, nơi mà trước đây chủ yếu sử
dụng phương thức thanh toán bằng tiền mặt. Thanh toán bằng tiền mặt ở Việt Nam giảm từ
24% năm 2004 xuống còn 21% tổng giá trị giao dịch tài chính năm 2005. Ngân Hàng Nhà
Nước Việt Nam (SBV) và các cơ quan thuế đều rất phấn khởi về điều này. Thật ra, SBV đã
hoàn chỉnh dự thảo Nghị định về hệ thống thanh toán điện tử và phi tiền mặt, bao gồm cả séc
và các hệ thống lưu thông hối phiếu. Càng ít thanh toán bằng tiền mặt thì tình trạng trốn thuế,
tham nhũng và rửa tiền sẽ càng giảm, đồng thời phí in tiền cũng sẽ thấp hơn. Tỷ lệ thanh toán
bằng tiền mặt trong năm ngoái giảm xuống là kết quả của sự gia tăng đáng kể các giao dịch
thanh toán của ngân hàng, đặc biệt là các giao dịch bằng thẻ thanh toán.
Để hạn chế thanh toán tiền mặt, Việt Nam cần khuyến khích các hình thức thanh toán qua tài
khoản đối với các hóa đơn dịch vụ truyền hình cáp, internet. Thanh toán tiền mặt sẽ tiếp tục
được áp dụng chủ yếu trong các giao dịch thường nhật ở Việt Nam, trong khi chỉ có những
siêu thị lớn và khách sạn sử dụng hệ thống thanh toán point of sale (PoS). Năm ngoái,
khoảng 2.450 máy đọc thẻ PoS đã được lắp đặt.
Do thanh toán bằng tiền mặt không thể thống trị mãi mãi nên cuối cùng thì nhiều người tiêu
dùng vẫn sẽ chọn mở tài khoản trong ngân hàng bởi họ ngày càng thấy rõ sự tiện ích của việc
thanh toán các hóa đơn bằng cách ghi nợ trực tiếp.
Môi trường kinh doanh hiện tại
Thị trường cho vay
Thị trường tín dụng đã tiến được một bước khá dài nhưng vẫn còn kém phát triển so với các
nước Châu Á khác. Vào năm 1990, tỷ lệ tín dụng chỉ chiếm khoảng 4,7% GDP. Tỷ lệ này đã
tăng lên 44,8% năm 2002, 52% năm 2003 và hơn 60% năm 2005. Trong vòng 5 năm qua,
cho vay tín dụng đã tăng trưởng với tỷ lệ trung bình hàng năm đạt 25%. Trong khi các nhà
kinh tế tin rằng mối quan hệ giữa tăng trưởng tín dụng và tăng trưởng GDP có tỷ lệ là 2:1 thì
tỷ lệ này lại không hẳn được áp dụng ở một nước đang phát triển nơi mà tỷ lệ tín dụng/GDP
có xu hướng thấp. Hiện tại, các ngân hàng thương mại thường cho vay khoảng 60% giá trị
tiền gửi và năm nay tỷ lệ cho vay có xu hướng giảm so với mức tăng của tiền gửi.
Đến cuối tháng 6, các ngân hàng tại TP. HCM đã nhận tiền gửi với giá trị lên đến 227 nghìn
tỷ VNĐ (tương đương 14,2 tỷ USD), tăng hơn 20% tính đến thời điểm này năm nay. So với
cùng kỳ, tổng các khoản cho vay chỉ tăng khoảng 9,2% với trị giá 192 nghìn tỷ (12 tỷ USD).
Trên bình diện cả nước thì trong 6 tháng đầu năm, trị giá tiền gửi chỉ tăng khoảng 30% trong
khi mức tiền cho vay lại tăng rất chậm, chỉ khoảng 15%.
Ở nhiều ngân hàng tư nhân, lãi suất tiền gửi bằng Đồng Việt Nam lại đang dao động ở mức 9
đến 9,5%. Lãi suất cho vay hiện tại đối với các khoản nợ bằng tiền đồng Việt Nam là từ 10
đến 14%, làm nản lòng người vay. Nếu thị trường tín dụng có mức tăng từ 20 đến 25% theo
dự báo chỉ tiêu năm nay thì các ngân hàng sẽ phải xúc tiến tìm kiếm những đối tượng cho
vay mới, có lẽ là trên thị trường bán lẻ. Khu vực tập đoàn công ty có vẻ như đã đạt đến mức
cao nhất khả năng của mình trong việc mở rộng tín dụng với lãi suất cao như hiện nay.
87 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Một lý do khác của lập trường thận trọng khi cho vay là sự mất cân đối giữa các khoản tiền
gửi ngắn hạn và các khoản cho vay trung/dài hạn. Các khoản cho vay trung và dài hạn hiện
nay chiếm khoảng 42% tổng giá trị các khoản vay. Vấn đề ở chỗ khoảng 50% tiền gửi ngắn
hạn đang được dùng để cho vay các khoản nợ trung và dài hạn. Sự mất cân đối này đã tồn tại
rất lâu và có vẻ rất đáng ngại. Tuy nhiên, một khi thị trường trái phiếu công ty cất cánh thì
các ngân hàng nên trong tư thế sẵn sàng để có thể cung cấp các khoản vay dài hạn và giảm
thiểu sự phụ thuộc này.
Tài trợ cho các dự án dài hạn
Một ví dụ rất hay về việc tài trợ cho các dự án từ trung đến dài hạn được lấy từ trường hợp
của các Ngân Hàng Thương Mại Nhà Nước, đó là một thỏa thuận gần đây được ký kết giữa
họ với Tổng Công ty Điện Lực Việt nam (EVN). Dự án hợp vốn này sẽ cung cấp một dòng
tín dụng trị giá 2,7 tỷ USD cho EVN trong vòng 4 năm tới với lãi suất được neo theo mức lãi
suất tiền gửi trung bình trong 12 tháng và một mức phí là 3%. Các loại dự án như thế đang
ngày càng trở nên phổ biến khi Chính phủ và các công ty nhà nước lớn đang cố gắng khai
thác các ngân hàng tư nhân để vay các khoản đồng tài trợ đầu tư vào cơ sở hạ tầng.
Khi thị trường trái phiếu công ty phát triển, thay vào đó, các công ty sẽ có sự lựa chọn về
việc huy động vốn ở thị trường này, nhưng người thu mua chính vẫn là các ngân hàng và
công ty bảo hiểm.
Các khoản vay bất động sản - một điều nên thận trọng
Theo các con số thống kê gần đây của VietnamNet, các ngân hàng thương mại có dư nợ lên
đến khoảng 50 nghìn tỷ đồng (tương đương 3,15 tỷ USD). So với tổng số nợ cho vay thì tài
sản chịu rủi ro trên thị trường bất động sản chiếm 10% con số này, hoặc 24% các khoản nợ
trung và dài hạn. Ở cấp độ thành phố, 15% các khoản nợ treo tại TP.HCM là thuộc lĩnh vực
cho vay bất động sản với tổng trị giá là 29 nghìn tỷ đồng (khoảng 1,8 tỷ USD). Tại Hà Nội,
con số này là 10% hay 9 nghìn tỷ đồng (khoảng 562 triệu USD).
Dĩ nhiên một vài ngân hàng cá biệt có mức cho vay cao hơn nhiều so với những ngân hàng
khác, đặc biệt là các ngân hàng cổ phần. Chẳng hạn Ngân hàng Đầu tư và Phát triển BIDV có
nợ treo bất động sản chiếm 10%, khoảng 2,8 nghìn tỷ (tương đương 176,1 triệu USD). Tuy
nhiên, Chính phủ đã cố gắng siết chặt việc cho vay bằng cách buộc các ngân hàng phải kiểm
tra tín nhiệm của các đối tượng cho vay ở lĩnh vực bất động sản. Theo đó, các khoản vay
không được vượt quá 70% giá trị tài sản thế chấp.
Do một số giao dịch bất động sản đã diễn ra cách đây nhiều năm nên cần lưu ý rằng tình
trạng đóng băng của thị trường có thể gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng cho vay trong lĩnh
vực này. Các giao dịch tại Hà Nội và TP.HCM đã giảm 60% so với cùng kỳ năm 2005. Năm
ngóai, chỉ có 113 dự án (giảm 40% so với cùng kỳ) được triển khai tại TP.HCM với diện
tích đất sử dụng khoảng 175 ha.
88 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Tình trạng nghiêm trọng này lan nhanh. BIDV đã phải cơ cấu lại thời gian trả nợ đối với
khoản cho vay trị giá khoảng 1 nghìn tỷ đồng (65,7 triệu USD) cho 7 nhà công ty hàng đầu
của Việt Nam là Sông Đà, Vinaconex, Tập đoàn phát triển Nhà ở và Đô thị, Tập đoàn Xây
dựng Hà Nội, Viglacera, Cicenco 5 và Contrexim Holdings. Theo việc tái cơ cấu mới này,
các công ty trên chiếm khoảng 1/5 lượng tài sản chịu rủi ro của BIDV trong lĩnh vực bất
động sản. Kế hoạch trả nợ được gia hạn thêm 2 năm và các khoản vay ngắn hạn đã được
phân loại thành dài hạn. Khoảng 17 dự án có liên quan, 5 trong số này không theo kịp kế
hoạch. Tập đoàn Phát triển Nhà ở và Đô thị (Housing and Urban Development Corporation)
dường như là một trong số những mối lo ngại chính với 11 dự án đang đối mặt với tình trạng
thiếu vốn.
BIDV gần đây đã chấp nhận cho vay 1 nghìn tỷ đồng trong khoản vay ngắn hạn và 9 nghìn tỷ
đồng trong khoản tài trợ trung hạn cho công ty Sông Đà với thời hạn vay là 5 năm. Không có
thông tin nào về lãi suất.
Mức độ của tài sản chịu rủi ro trên thị trường bất động sản thực tế cao hơn nhiều. Con số
cung cấp trên đây chỉ bao gồm các khoản nợ cho vay trực tiếp cho những nhà đầu tư bất động
sản vơi mục đích phát triển dự án. Còn những khoản vay cho các công ty sản xuất có nhiều
đất hoặc những công ty có hoạt động kinh doanh phụ là phát triển các dự án bất động sản thì
không được tính vào. Và một sự thật đó là phần lớn các khoản vay đều được thế chấp bằng
đất đai hoặc bất động sản.
Vì thế, giá trị bất động sản giảm sẽ khiến toàn bộ ngành ngân hàng phải đối mặt với những
khó khăn nghiêm trọng, thể hiện ở sự suy giảm giá trị của tài sản bảo đảm hơn là thể hiện
trực tiếp qua tài sản chịu rủi ro. Vậy đâu là cơ hội?
Chúng ta không sợ giá bất động sản sụp giảm do khủng hoảng nội tại gây ra. Khi giá bất
động sản cao hơn thì các giao dịch thật sự sẽ ít hơn và khi lạm phát và tăng trưởng GDP cùng
cao đồng thời, giá lên sẽ tốt và đơn giản nếu đứng yên sẽ không hay. Theo quan điểm của
chúng tôi, bất kỳ sự sụp đổ nào cũng sẽ xảy ra khi xuất hiện khủng hoảng do yếu tố bên
ngoài gây nên, dẫn đến tình trạng giảm phát toàn diện và đột ngột trong giá trị tài sản ở mọi
cấp độ. Đó là điều khiến chúng tôi trăn trở.
Vấn đề cho vay DNVVN hiện nay:
Hiện có khoảng 240.000 DNVVN ở Việt Nam và Chính phủ tin rằng con số này sẽ gấp đôi
vào năm 2010 và 2011. Khu vực này chiếm khoảng 1/3 GDP và thu hút khoảng 25% lực
lượng lao động. Gần 1/5 các doanh nghiệp DNVVN hiện đang tham gia vào thị trường vay
ngân hàng. Các doanh nghiệp còn lại chủ yếu vay vốn từ gia đình, bạn bè hoặc từ những
nguồn riêng khác. Thậm chí có những doanh nghiệp đã vay tiền ngân hàng cũng đứng ra
mượn tiền với tư cách cá nhân hơn là đại diện cho cả công ty. Nói cách khác, người đi vay sẽ
thế chấp một số tài sản riêng, vay một số tiền với tư cách cá nhân và đầu tư vào công việc
kinh doanh. Các ngân hàng nhìn chung tỏ ra rất cảnh giác đối với thị trường DNVVN bởi
nhiều công ty nhỏ không có đủ tài sản để thế chấp, các tài khoản của họ thường không đủ độ
tin cậy và những công ty này thường sẽ chịu ảnh hưởng đầu tiên khi nền kinh tế bị suy thoái.
89 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Thêm vào đó là sự thiếu hụt thông tin về tín nhiệm và bạn thấy đấy, mối quan hệ giữa ngân
hàng và các doanh nghiệp nhỏ là rất gian nan.
Nhìn chung, các khoản vay trị giá 5 tỷ VNĐ (khoảng 315.000 USD) hoặc hơn thuờng không
được chấp nhận, dù cho doanh nghiệp đó có đủ tài sản thế chấp để mượn số tiền này. Các
ngân hàng luôn e ngại gặp rủi ro khi cho vay trên 5 tỷ VNĐ. Mức cho vay chấp nhận được
đối với các doanh nghiệp DNVVN là khoảng từ 1 đến 2 tỷ VNĐ (khoảng 63.000 đến
126.000 USD), đủ để các doanh nghiệp nhỏ đầu tư. Sự lưỡng lự của ngân hàng một phần là
do những quy định về lãi suất cho vay mà theo đó ngân hàng không được phép cho vay tối đa
75% số vốn mà họ huy động được.
Tuy nhiên, một yếu tố khác nữa đó là sự thiếu hụt thông tin về tín nhiệm của các khách hàng
và một thông lệ cho vay tránh rủi ro vốn muốn cho rủi ro phân tán càng rộng càng tốt trong
tình huống này. Nói châm biếm hơn thì hầu hết các ngân hàng Việt Nam chỉ tập trung cho
vay đối với một số ít những khách hàng là tập đoàn lớn.
Dĩ nhiên vấn đề chính ở đây không chỉ là quy mô của lượng tiền cho vay mà còn là thời hạn
trả tiền quá ngắn. Các ngân hàng thường không muốn cho các doanh nghiệp DNVVN vay
vốn trung hay dài hạn để tài trợ dự án hoặc mở rộng kinh doanh. Những loại khoản vay này
đòi hỏi phải am hiểu khả năng kinh doanh cũng như biết được dòng tiền tiềm năng đến từ
một dự án mới. Điều này rõ ràng là nằm ngoài phạm vi của hệ thống ngân hàng vốn đánh giá
tín nhiệm của công ty chủ yếu dựa trên quy mô tài sản thế chấp.
Trong số các ngân hàng Việt Nam thì ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn
Agribank và Ngân hàng Sacombank đều đưa ra quyết định chiến lược tập trung vào thị
trường này. Sự tham gia của Agribank nói lên được quy mô lượng tiền cho vay, họ thường là
điểm đến cuối cùng của các doanh nghiệp và là ngân hàng có những chức năng chính trị xã
hội rộng rãi. Tuy nhiên, ACB và Sacombank, những ngân hàng tư nhân hiểu biết về thị
trường này nhất cũng đã gia nhập thị trường này. Điều này cũng nói lên nhiều điều, chẳng
hạn như sẽ kiếm được tiền. Thị trường cho vay dành cho các doanh nghiệp DNVVN là đa
tầng đa cấp và rất nhiều doanh nghiệp cỡ vừa khá thành công và đạt mức tăng trưởng cao đều
có nhu cầu vay vốn lớn và họ có đủ khả năng để trả lãi.
Cho vay tiêu dùng
Cho vay tiêu dùng đã được đề cập khá chi tiết trước đây trong bản báo cáo này. Đây là thị
trường mới đối với các ngân hàng và chiếm gần 10% tổng giá trị nợ treo. Tuy nhiên, đây
chính là khu vực phát triển nhanh nhất trong thị trường cho vay. Vietcombank, Sacombank
và ACB hiện là những người chơi chính cung cấp nhiều sản phẩm dịch vụ như thẻ tín dụng,
vay nhà, bảo hiểm nhân thọ và dịch vụ cho vay đảm bảo và không đảm bảo. Những ngân
hàng khác như ngân hàng VBARD cho biết khoản cho vay tiêu dùng chiếm khoảng 10%
tổng lượng cho vay của họ và đặt chỉ tiêu tăng khoản tiền này lên 30% trong vài năm tới sau
khi cổ phần hóa. Do các khoản vay tiêu dùng phải chịu nhiều loại phí nên đây là thị trường
có lợi nhuận cao và cho phép những ngân hàng bán lẻ thu được lợi nhuận cao hơn so với các
ngân hàng khác.
90 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Chuyển tiền
Các khoản tiền gửi là những nguồn mang lại phí thu nhập rất cao cho các ngân hàng Việt
Nam, nhưng hầu hết số tiền này lại bị bỏ phí do thiếu sự hiện diện của yếu tố nước ngoài bên
cạnh ngành ngân hàng Việt Nam. Với 2,7 triệu người Việt nam đang sống ở nước ngoài (chủ
yếu ở Mỹ và Pháp) mỗi năm gửi về nước từ 5 đến 7 tỷ USD với mức phí ưu tiên từ 2 đên
5%, thì quy mô của thị trường này là rất lớn. Khoảng 4 tỷ USD từ số tiền này phát sinh từ hệ
thống ngân hàng thông qua hình thức giao dịch chuyển ngân. Số còn lại thông qua các tiệm
vàng và không được thống kê chính thức.
Hiện nay, thị phần nước ngoài của thị trường này bị thống lĩnh bởi các công ty nước ngoài
như Western Union vốn chiếm một thị phần thu phí khá lớn. VIB bank gần đây đã triển khai
dịch vụ giao hàng tận nhà trong vòng 24 giờ đối với các khoản tiền chuyển mà không thu
thêm khoản phí nào.
Cho vay chứng khoán
Một trong những nguyên nhân tiềm ẩn của hiện tượng thị trường chứng khoán phát triển đột
biến trong 6 tháng đầu năm là việc các ngân hàng sẵn sàng cho vay chứng khoán, chấp nhận
tài sản thế chấp là các chứng chỉ. Các ngân hàng đã nói với chúng tôi rằng họ thường đo giá
trị chứng khoán theo mệnh giá, hoặc theo gần với giá trị đặt trước, nhưng trong một vài
trường hợp họ sẵn sàng cho vay nhiều hơn nếu cổ phiếu được niêm yết hoặc được chủ động
mua bán trên thị trường. Thị trường khá mới này không được Ngân hàng Nhà nước Việt nam
SBV ủng hộ vì họ lo sợ một số ngân hàng không có đủ các biện pháp kiểm soát nội bộ để có
thể cân bằng những rủi ro khá cao của thị trường này.
Báo cáo của Ngân hàng Quốc tế Việt Nam VIB cho biết các khoản vay hiện tại của ngân
hàng trong lĩnh vực này chiếm khoảng 5% tổng số tiền cho vay cuả ngân hàng. Thay vì chỉ
cho vay bằng chứng khoán, VIB hiện cho vay dựa trên 29 loại cổ phiếu khác nhau, từ cổ
phiếu trong các nhà máy thủy điện đến cổ phiếu trong ngành bảo hiểm và công nghệ thông
tin. Nhiều ngân hàng khác cũng đã tham gia thị trường này. Ví dụ như ACB có 1% dư nợ cho
vay của mình với tài sản thế chấp là danh mục đầu tư cổ phiếu. Theo số liệu thống kê mới
nhất do các ngân hàng thương mại cung cấp vào tháng 5 thì 13 triệu cổ phần trị giá 751 tỷ
VNĐ (47 triệu USD) trên thị trường đã được sử dụng làm tài sản thế chấp khi vay.
Ấn tượng của chúng tôi chính là các loại cho vay này đều khá an toàn do lượng tài sản thế
chấp đủ bảo vệ ngân hàng khỏi sự sụp đổ gây nhiều thiệt hại nhất của thị trường. Tuy nhiên,
vấn đề cần quan tâm là một số ngân hàng nhỏ hơn trong tương lai có thể bị lôi kéo mà lơi
lỏng các nguyên tắc.
Biểu đồ 68: Thu nhập ngân hàng năm tài khóa 2005
91 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Nguồn: VNExpress, báo cáo tài chính ngân hàng.
Thu nhập của ngân hàng
Năm tài khóa 2005- Năm của lợi nhuận ngân hàng
Các ngân hàng Việt Nam trong năm 2005 đã đạt được lợi nhuận khá cao nhờ vào sự tăng
trưởng tín dụng mạnh mẽ và tỷ lệ nợ xấu giảm. Với tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ, mức phí và
thu nhập tiền gửi tăng cùng với xu hướng cổ phần hóa vốn đẩy mạnh nhu cầu vay nợ mới, lợi
nhuận của ngân hàng ngày càng tăng nhanh. Thu nhập từ các sản phẩm mới như thẻ tín dụng
và thẻ nợ cũng tăng lên.
Trong số các ngân hàng SOCBs, Vietcombank đạt được lợi nhuận trước thuế là 3.250 tỷ
VNĐ (203 triệu USD) và lợi nhuận ròng là 2.000 tỷ VNĐ. Incombank cũng đạt lợi nhuận
trước thuế là hơn 2000 tỷ VNĐ và lợi nhuận ròng là 538 tỷ USD. Agribank thông báo mức
tăng lợi nhuận là 59,3% hàng năm. Chi phí cũng tăng lên với báo cáo của Agribank, theo đó
lương của nhân viên ngân hàng này tăng trung bình 40% trong năm 2005.
Triển vọng năm tài chính 2006 và xa hơn nữa
Các ngân hàng đưa ra các dự báo thu nhập khả quan trong năm tài chính 2006, chủ yếu dựa
trên kết quả của năm ngoái. Tăng trưởng tín dụng được dự báo sẽ tiếp tục tăng từ 20 đến
25%. 5 ngân hàng nhà nước đã dự báo mức tăng trưởng 52% mỗi năm với trị giá lên đến
6,15 nghìn tỷ VNĐ (384 triệu USD) đối với thu nhập ròng.
7 ngân hàng thương mại cổ phần (JSCBs) hàng đầu đã dự báo mức tăng trưởng 75% hàng
năm của thu nhập ròng lên đến 1,76 nghìn tỷ VNĐ (110 triệu USD) trong năm tài chính
2006. Đáng chú ý là dự báo về mức tăng lợi nhuận gấp 9 lần của Eximbank. Nếu chúng ta
không tính đến mức tăng này thì tốc độ tăng trưởng tổng thể bình quân sẽ đạt một con số
khiêm tốn hơn là 56%. Mặc dù vậy thì con số này vẫn rất ấn tượng.
Tốc độ tăng trưởng lợi nhuận chung sẽ gần giống với năm tài chính 2005, nhờ vào mức độ
tham gia của các dịch vụ ngân hàng trong nền kinh tế thấp và nhờ vào sự tăng trưởng GDP.
Kết quả của 6 tháng đầu năm phần lớn diễn ra đúng như chỉ tiêu dự báo hoặc vượt dự báo
một chút (xem bảng 71). Sacombank đã vượt chỉ tiêu dự báo ban đầu của họ trong khi
Techcombank lại không đạt được mức mà họ mong muốn. Các ngân hàng Nhà nước thường
92 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
không công bố kết quả hoạt động 6 tháng đầu năm của mình nhưng chúng tôi dự đoán họ
đang có kế hoạch như thế.
Chúng tôi tin rằng đến năm 2010, các ngân hàng có thể tiếp tục tăng lợi nhuận của mình
khoảng 30 đến 50% mỗi năm miễn là mức tăng GDP tiếp tục đạt 8%, lãi suất tiền gửi 12
tháng không vượt quá 9% và lãi suất cho vay vẫn duy trì được mức độ như hiện nay. Mối
quan ngại hiện nay chính là mức chênh lệch lãi suất đang thu hẹp lại. Chính vì thế chúng tôi
dự đoán rằng kết quả của 6 tháng cuối năm có thể dưới mức dự báo. Lãi suất cho vay đã cao
sẵn và ở mức cho phép đối với các doanh nghiệp. Vì thế, sự thu hẹp của mức chênh lệch lãi
suất sẽ là nguy cơ lớn nhất đối với mức tăng trưởng lợi nhuận.
Biểu đồ 69: Biểu đồ lãi suất của BIDV (2001- 2005)
Nguồn: SBV
Biểu đồ 70: Lợi nhuận trước thuế của một số ngân hàng tiêu biểu
Nguồn: Báo cáo và dự báo tài chính của các ngân hàng, VinaCapital
Lợi nhuận cận biên (Profit Margins)
Một trong những điều thú vị nhất là sự tương phản giữa các ngân hàng xem lợi nhuận là một
phần quan trọng trong thước đo về tốc độ phát triển của họ với những ngân hàng có quan
điểm ngược lại. Lợi nhuận cận biên trong hệ thống ngân hàng Việt Nam được cấu thành bởi
hai yếu tố:
- Mức chênh lệch lãi suất
- Thu nhập từ phí dịch vụ
Quỹ tiền tệ Quốc tế IMF đề nghị mức chênh lệch lãi suất giữa các khoản tiền gửi với tiền cho
vay là từ 3 đến 5%. Trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, chúng tôi tin rằng sự khác biệt này
93 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
thay đổi trong khoảng từ 1,2% đến 2,5% trong vòng 5 năm qua. Hiện nay, mức chênh lệch
này đạt đến ngưỡng cuối là 2,5%. Trong biểu đồ dưới đây, chúng tôi lấy ngân hàng BIDV
làm người thụ ủy của cả thị trường, bởi những ngân hàng khác cho rằng những số liệu này là
tối mật. Xét về tín nhiệm thì BIDV hẳn đã có và chúng tôi hiểu rằng con số này rất gần với
mặt bằng chung của thị trường.
Mức chênh lệch này đã được thu hẹp một cách đáng ngại trong 6 tháng đầu năm do mức tăng
30 điểm cơ bản trong lãi suất tiền gửi không phù hợp với mức tăng lãi suất cho vay tương
ứng. Dù sao thì giai đoạn chậm chạp này chỉ kéo dài vài tháng và dĩ nhiên chỉ có thể áp dụng
cho các khoản cho vay có lãi suất thả nổi. Chúng tôi đã tiến hành một cuộc khảo sát nhanh
đối với các khách hàng là công ty và tất cả họ đều nói với chúng tôi rằng lãi suất cho vay vẫn
giữ ở mức của 6 tháng qua. Trong khi vẫn chưa thể đưa ra được kết luận thì kết quả cho thấy
các ngân hàng đều tỏ ra lưỡng lự trong việc tăng lãi suất cho vay ngay cả khi lãi suất tiền gửi
tăng. Kết quả chắc chắn đó là lợi nhuận cận biên từ hoạt động cho vay sẽ co lại trong 6 tháng
cuối năm.
Biểu đồ 71: 6 tháng đầu năm tài khóa 2006- Tóm tắt kết quả hoạt động của các ngân hàng
TMCP
Nguồn: SBV
Xét ở chừng mực nào đó thì vấn đề này có thể được bù đắp bằng tính hiệu quả ngày càng cao
trong hoạt động của khu vực nhà nước cũng như bằng sự gia tăng trong thu nhập từ phí dịch
vụ. Trong vài năm tới, khi lợi nhuận cao hơn từ các hoạt động kinh doanh như thẻ tín dụng,
cho vay thế chấp, cho thuê và cho vay không đảm bảo chiếm tỷ lệ cho vay lớn hơn thì lợi
nhuận trước thuế sẽ còn tăng hơn nữa.
Đối với khu vực nhà nước, chỉ có Vietcombank tối đa hoá được lợi nhuận từ mô hình kinh
doanh hiện nay, những ngân hàng khác như BIDV, Incombank và Agribank còn nhiều cơ hội
để tối đa hoá lợi nhuận của mình trong vài năm tới nếu họ có thể cải thiện tính hiệu quả trong
hoạt động của mình và giảm bớt lượng nợ khó đòi.
Nếu Incombank hoặc ngay cả BIDV có thể giảm bớt lượng nợ xấu của mình thì họ sẽ đạt
được nhiều thứ xét ở khía cạnh tăng lợi nhuận. Vậy còn những khía cạnh khác thì sao?
Thật ra, chừng nào mà mô hình kinh doanh của họ phụ thuộc quá lớn vào thu nhập từ lãi suất
cho vay đối với các doanh nghiệp và công ty thì mức tăng lợi nhuận sẽ khá thấp.
Nhìn chung, tất cả mọi lĩnh vực đều phụ thuộc vào nền kinh tế vốn tiếp tục không gây ảnh
hưởng gì đến lĩnh vực ngân hàng như đã diễn ra trong 5 năm qua. Đặt trường hợp nền kinh tế
94 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
không bị suy thoái và Chính phủ thực hiện suôn sẻ chương trình tái tái cấp vốn thì lợi nhuận
của khu vực ngân hàng nhà nước có hoạt động kém hiệu quả sẽ tăng ở một chừng mực nào
đó. Tuy nhiên, đây sẽ chỉ là sự tăng trưởng tạm thời trừ khi chất lượng quản lý và quản lý
doanh nghiệp được cải thiện đáng kể. Chúng ta không nên cược vào điều này.
Đối với các ngân hàng có chất lượng như ACB và Vietcombank thì thử thách nằm ở việc
kinh doanh thêm những sản phẩm dịch vụ có lợi nhuận cao và ở việc tăng cường và mở rộng
những hoạt động kinh doanh mang lại lợi nhuận cao hiện nay. Điều này là có thể xảy ra bởi
cách quản lý của họ hiện nay chứng tỏ được khả năng mở rộng thêm nhiều loại hình dịch vụ
khác nữa.
Nhìn chung, chúng ta thấy được hai xu hướng đối lập: sự chênh lệch lãi suất đang thu hẹp
dần và thu nhập từ các loại phí dich vụ tăng lên nhờ vào sự hiệu quả trong hoạt động của các
ngân hàng, từ ngắn hạn cho đến dài hạn. Tuy nhiên, những thành tựu về lợi nhuận có thể đạt
đựợc rất dễ dàng nhưng việc cải thiện thêm những thành tựu đó sẽ không hề dễ chút nào.
Bảng 72: Cổ phần hóa và niêm yết cổ phiếu trên thị trườg chứng khoán
(1) Tất cả các ngân hàng nhà nước sẽ được cổ phần hóa vào năm 2010
(2) Chính phủ sẽ nắm lượng cổ phần quan trọng
(3) Khoảng 30% số dư cổ phiếu sẽ được bán đấu giá
(4) Người nước ngoài được phép mua đến 30% cổ phần của một ngân hàng, trong
đó, mỗi nhà đầu tư được nắm tối đa 10%
(5) Những nhà đầu tư nước ngoài nào muốn trở thành nhà đầu tư chiến lược (nẵm
20% cổ phần) phải giữ số cổ phần đó trong vòng 3 năm.
Nguồn: SBV/VNExpress
Cổ phiếu ngân hàng- tiềm năng được tích lũy
Cổ phần hoá và việc niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán
Giữa việc gia nhập WTO và đạt được một thoả thuận thương mại song phương với Hoa Kỳ,
Chính phủ Việt Nam chịu nhiều áp lực trong việc nhanh chóng mở cửa khu vực tài chính.
Theo kế hoạch về tái cơ cấu hệ thống ngân hàng vừa được đề ra gần đây, cổ phần hoá các
ngân hàng nhà nước ở Việt Nam sẽ được hoàn thành vào năm 2010. Theo kế hoạch này, vào
năm 2010, tất cả các ngân hàng nhà nước sẽ hoạt động theo một hệ thống ngân hàng mới trừ
Agribank.
Các kế hoạch cổ phần hoá được tiến hành nhằm giảm bớt lượng vốn của nhà nước trong các
ngân hàng như Ngân hàng Ngoại thuơng Việt Nam VCB, ban đầu xuống còn 70% và sau đó
là 51% vào năm 2010. Tuy nhiên, những cổ đông nước ngoài sẽ bị giới hạn ở mức 30%. Kế
hoạch cổ phần hoá được thực hiện chậm một vài năm so với kế hoạch ban đầu và có khả
năng nhà nước sẽ buộc phải bán ra trước một lượng cổ phiếu lớn hơn.
95 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Các tổ chức quốc tế đã lưu ý những trở ngại quan trọng trong các kế hoạch cổ phần hoá.
Theo quy định hiện nay, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam có nghĩa vụ thực thi quyền lợi của
các cổ đông trong ngân hàng, tuy nhiên, với vai trò giám sát các ngân hàng thì trách nhiệm
này của SBV sẽ gây ra những mâu thuẫn về lợi nhuận. Dư luận đề nghị SBV nên chuyển giao
vai trò cổ đông của mình tại các ngân hàng cho Bộ Tài chính trước khi quá trình cổ phần hoá
diễn ra. Điều này khó có thể thực hiện được trước năm 2008 và sự lưỡng lự này trở thành yếu
tố chính gây trì hoãn cả quá trình.
Theo kế hoạch hiện nay thì Viêtcombank sẽ gia nhập thị trường vào đầu năm 2007. BIDV và
Mekong Housing Bank sẽ tiếp bước vào nữa sau năm 2007. Và Incombank sẽ cổ phần hoá
vào năm 2008. Khoảng 30% số cổ phiếu sẽ được bán ra, trong đó Chính phủ nắm ít nhất
51%. Quy mô số lượng phiếu được niêm yết là khác nhau, theo đó Vietcombank có khả năng
sẽ niêm yết từ 1,5 đên 2 tỷ USD giá trị cổ phiếu, BIDV ít hơn một chút và Incombank cao
hơn một chút. Tóm lại, mỗi cổ phiếu mới sẽ đưa thêm vào thị trường khoảng 600 USD nếu
30% tranche được bán ra.
Như đã đề cập trước đây trong bản báo cáo này, để chuẩn bị cho việc niêm yết cổ phiếu của
mình trên thị trường chứngkhoán, Vietcombank đã phát hành lượng trái phiếu chuyển đổi trị
giá 1,4 nghìn tỷ VNĐ vào tháng 12/2005, trong khi BIDV phát hành lượng cổ phiếu tương
đương vào tháng 3 năm nay. Vietcombank dự kiến sẽ phát hành loạt trái phiếu chuyển đổi
mới vào mùa hè năm nay nhưng thời gian phát hành vẫn chưa được xác định.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam SBV vẫn chưa có động thái nào đáng kể. Phản ứng trước sự
kiện trên, SBV tuyên bố rằng chỉ những định chế tài chính mạnh của nước ngoài mới được
phép mua lại cổ phần và giúp phát triển khu vực ngân hàng trong nước. Hai đối tượng này rõ
ràng có sự khác biệt. Hiện tại, các nhà đầu tư nước ngoài phải được sự chấp thuận của Thống
đốc Ngân hàng Nhà nước hoặc của Thủ tướng Chính phủ trước khi mua lại cổ phần của các
ngân hàng thương mại Việt Nam.
Theo khoản 3 Điều 12 Luật các Tổ chức Tín dụng thì quyết định cuối cùng về vấn đề mua
bán cổ phần của các tổ chức tín dụng thuộc về Chính phủ. Vì thế, dự thảo quy định đề nghị
Chính phủ nên giao thẩm quyền cho Thống đốc Ngân hàng Nhà nước việt Nam đưa ra các
quyết định liên quan đến việc bán cổ phần của các ngân hàng cổ phần trong khi Thủ tướng
Chính phủ sẽ đưa ra quyết định cuối cùng về việc bán cổ phần của các ngân hàng thương mại
của nhà nước. Điều này khá phức tạp, thực sự khiến bạn phải đau đầu.
Người nước ngoài có thể đầu tư vào ngân hàng như thế nào?
Mua lại các ngân hàng ở Việt Nam là một điều không dễ chút nào đối với các định chế tài
chính quốc tế. Các quy định về quyền sở hữu rất chặt chẽ dù cho đó là ngân hàng nhà nước
hay là ngân hàng cổ phần. Theo quy định hiện nay, ví dụ như Quyết định số 228 của Ngân
hàng Nhà nước Việt Nam quy định về sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài vào các ngân
hàng cổ phần của Việt Nam, thì một tổ chức đầu tư có thể nắm giữ đến 10% cổ phần của
ngân hàng, trong khi tổng cổ phần do các nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ chỉ dừng lại ở mức
30%.
96 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Quan điểm của SBV phản ánh quan điểm của Chính phủ Việt Nam đối với các lĩnh vực kinh
tế khác, đó là: đối tác chiến lược được chào đón, còn đối với nhà đầu cơ thì lạnh lùng hơn.
Và ngay cả khi cải cách đang được thực hiện rộng khắp và việc mở cửa thị trường đang sớm
được thực hiện thì vai trò của nhà đầu tư nước ngoài vẫn được xem xét dưới góc độ mang lại
lợi ích chiến lược lâu dài hơn là đơn thuần chỉ là người cung cấp vốn.
Là một phần trong nỗ lực mở rộng ảnh hưởng của mình, SBV đã đề xuất một dự thảo toàn
diện trong đó cũng quy định khá cụ thể về mức độ sở hữu của các nhà đầu tư nước ngoài
trong các ngân hàng. Trước tiên là tin tốt lành: SBV đề nghị nâng mức trần 10% nhưng vẫn
giữ nguyên tổng mức 30% cho đến cuối năm nay. Sau đó thì đòi hỏi phức tạp hơn. Theo dự
thảo mới nhất, bất kỳ nhà đầu tư nước ngoài nào muốn đầu tư 20% vào một ngân hàng
thương mại của Việt Nam thì phải là một trong 500 ngân hàng hàng đầu của thế giới và phải
được sự đồng ý của SBV. Họ cần phải có tổng tài sản trị giá ít nhất là 20 tỷ USD vào năm
trước khi mua cổ phần của ngân hàng Việt Nam.
Các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước lại càng rắc rối hơn. Để mua cổ phần của các
ngân hàng này, bất kỳ nhà đầu tư nước ngoài tiềm năng nào cũng phải được sự chấp thuận
của Thủ tướng Chính phủ và chỉ giới hạn ở mức tối đa 20% vốn điều lệ của ngân hàng và
mỗi nhà đầu tư chỉ được mua cổ phần của tối đa 2 ngân hàng. Nếu nhà đầu tư nước ngoài đó
được xem là đối tác chiến lược thì họ sẽ được phép mua 20% cổ phần. Các quy định trong dự
thảo còn quy định thêm rằng chỉ những ngân hàng thương mại của Việt Nam (kể cả ngân
hàng thương mại cổ phần nhà nước) có vốn điều lệ là 500 tỷ VNĐ hoặc hơn, có tình hình tài
chính mạnh và minh bạch và được quản lý tốt mới được phép bán cổ phiếu cho nhà đầu tư
nước ngoài.
Những nhà đầu tư nước ngoài khác như các Quỹ đầu tư chỉ có thể nắm giữ 10% vốn điều lệ
của một quỹ và chỉ được mua cổ phần tối đa của 4 ngân hàng. Tuy nhiên mới đây, các quỹ
đầu tư đã được phép mua đến 5% số cổ phiếu được niêm yết của một ngân hàng mà không bị
giới hạn cũng như không cần phải thông báo cho cấp có thẩm quyền. Dĩ nhiên điều này vẫn
chứng tỏ sự mâu thuẫn rõ ràng giữa một bên là SBV muốn mức trần là 30% với một bên là
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC) vốn nắm 49% cổ phần của các công ty có niêm yết cổ
phiếu trên thị trường chứng khoán. Cả hai cơ quan này sẽ phối hợp với nhau để tránh sự
chồng chéo. Điều này mở ra cơ hội sau này cho các nhà đầu tư thử nghiệm mức trần 30%.
Theo dự thảo quy định thì các nhà đầu tư nước ngoài có thể bán cổ phần sau khi mua 2 năm
(và 3 năm nếu nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào Hội đồng Quản trị) Chúng tôi cho rằng
đây là điều hợp lý và dĩ nhiên nên được xem xét.
Bản dự thảo là một phần trong nỗ lực của SBV trong việc kêu gọi Chính phủ giao cho ngân
hàng trung ương trách nhiệm cho phép các ngân hàng nước ngoài mua lại cổ phần của các tổ
chức cổ phần tín dụng trong nước thay vì phải nộp đơn đề nghị lên Chính phủ. SBV cho biết
họ muốn chọn ngân hàng nước ngoài mua cổ phiếu của các ngân hàng cổ phần trong nước
hơn là các công ty nằm ngoài lĩnh vực ngân hàng.
SBV tin rằng nếu họ có những quyền này thì các thủ tục hành chính sẽ được rút ngắn, tạo
thuận lợi cho sự tham gia của các định chế tín dụng nước ngoài. Một lý do khác của việc
SBV muốn toàn quyền quyết định về vấn đề này là hiện nay, ngân hàng trung ương đang áp
97 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
dụng các thông lệ hoạt động quốc tế của ngành ngân hàng xét ở khía cạnh phân loại các
khoản nợ, mức độ tích lũy rủi ro và an toàn trong hoạt động của ngân hàng.
Nhưng cuộc tranh luận vẫn chưa kết thúc. Hội các nhà đầu tư tài chính Việt Nam (VAFI) đã
đệ trình những phản hồi mang tính đối lập như sau:
- Mở rộng đối tượng người mua để bất cứ nhà đầu tư nước ngoài nào cũng có thể mua
được.
- Tăng tỷ lệ sở hữu tối đa của nhà đầu tư nước ngòai lên từ 25% đến 30% trong số vốn
điều lệ của một ngân hàng thương mại Việt Nam, và 35-49% đối với tổng số vốn của
ngân hàng.
- Dự thảo quy định cũng không nên đưa vào những quy định hành chính hạn chế
chuyển giao cổ phần giữa nhà đầu tư nước ngoài với các ngân hàng thương mại của
Việt Nam. Hãy để các nhà đầu tư nước ngoài và các ngân hàng Việt Nam mua bán cổ
phần với nhau nếu họ muốn.
- Không hạn chế việc chỉ mua/bán cổ phiếu với các ngân hàng thương mại mạnh nhất
của Việt Nam. Bản thân những ngân hàng yếu hơn cũng rất mong muốn cải cách và
phát triển hoạt động của mình và họ muốn thu hút vốn đầu tư nước ngoài.
Vậy thì cho đến nay ai đã đầu tư vào đây
Năm ngoái, 4 ngân hàng cổ phần gồm ACB, Sacombank, Techcombank và VB đã bán cổ
phần cho các ngân hàng nước ngoài, và 30% cổ phần của ACB và Sacombank hiện do phía
nước ngoài nắm giữ. Vào tháng 6 năm ngoái, Ngân hàng Standard Chartered Bank, một
chuyên gia về thị trường mới nổi có trụ sở tại Anh đã mua lại 8,56% cổ phần của ACB trị giá
22 triệu USD. Đầu năm nay, ANZ Bank trả 27 triệu USD cho 10% cổ phần trong
Sacombank. HSBC cũng đồng ý trả 275 tỷ VNĐ (17,3 triệu USD) cho số cổ phần của ngân
hàng có trụ sở tại Hà Nội Techcombank, ngân hàng thương mại cổ phần lớn thứ 3 ở Việt
Nam. Gần đây hơn, Overseas Chinese Banking Corp trả 15,7 triệu USD để sở hữu 10% cổ
phần của ngân hàng Thương mại Cổ phần Doanh nghiệp ngoài quốc doanh (VP bank). Với
triển vọng sẽ có thêm 10% số cổ phần cho đến cuối năm 2007, rõ ràng các thoả thuận mua
bán này đã được đưa vào phạm trù của quan hệ đối tác chiến lược.
Chẳng hạn, là một phần của liên minh giữa HSBC và Techcombank, những khách hàng đa
quốc gia của HSBC tại Việt Nam có thể thực hiện các giao dịch tiền mặt tại bất kỳ chi nhánh
nào của Techcombank.
Hai ngân hàng cũng dự định hợp tác trong lĩnh vực dịch vụ chuyển tiền mặt, cho phép người
Việt Nam ở nước ngoài chuyển tiền về Việt Nam thông qua các chi nhánh của HSBC trên thế
giới, đồng thời nhận tiền tại bất kỳ chi nhánh nào của Techcombank. HSBC cũng sẽ chuyển
giao bí quyết kinh doanh và thông tin sản phẩm.
98 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 73 – Các hướng dẫn của IAS (International Accounting Standards – Các Tiêu
chuẩn Kế Toán Quốc Tế) về phân loại nợ khó đòi
Nợ đủ tiêu chuẩn: Chất lượng tài sản tốt; mọi việc thanh toán lãi và gốc đều đúng hạn.
Hiện tại, chưa thấy có bất kỳ khó khăn nào trong việc hoàn trả nợ; dự kiến, nợ sẽ được
hoàn trả đầy đủ.
Nợ cần chú ý: Là những tài sản mà nếu không được can thiệp kịp thời thì có thể gây ra
một số lo ngại về khả năng hoàn trả nợ đầy đủ. Những mối lo ngại này đòi hỏi các cán bộ
tín dụng phải chú ý đặc biệt.
Nợ dưới mức tiêu chuẩn: Là các tài sản mà phải nghi ngờ khả năng hoàn trả nợ đầy đủ
do không được bảo vệ đầy đủ (chẳng hạn, nguồn vốn tự có hoặc tài sản thế chấp của
khách hàng) và/hoặc việc thanh toán lãi hoặc gốc hoặc cả hai đều bị quá hạn hơn 90
ngày. Những tài sản này đã bộc lộ một cách rõ ràng sự suy giảm khả năng hoàn trả nợ
đầy đủ và có thể gây tổn thất nếu không được điều chỉnh và do đó, có rủi ro trở thành các
tài sản bị giảm giá trị.
Nợ nghi ngờ: Là những tài sản mà Ban điều hành của ngân hàng xác định không thể thu
hồi/ thanh lý toàn bộ do các điều kiện hiện tại và/hoặc việc thanh toán lãi hoặc gốc hoặc
cả hai quá hạn hơn 180 ngày. Những tài sản thuộc loại này bị coi là các tài sản bị giảm
giá trị nhưng vẫn chưa bị coi là tổn thất thực sự vì một số nhân tố sắp xảy ra có thể làm
tăng chất lượng tài sản (sáp nhập, các khoản vay mới hoặc được “bơm” vốn)
Nợ có khả năng mất vốn: Một tài sản bị giảm giá trị sẽ chuyển thành tổn thất nếu ban
điều hành nhận thấy không còn khả năng thu hồi và/hoặc việc thanh toán lãi hoặc gốc
hoặc cả hai đều quá hạn hơn một năm.
Nguồn: Thời Báo Kinh Tế Việt Nam, VinaCapital
Nợ xấu – Con voi nhốt trong phòng
Nợ xấu là vấn đề nghiêm trọng nhưng không phải khủng hoảng tại Việt Nam. Đợt nợ xấu đầu
tiên đã được xử lý một phần. Với việc 80% các doanh nghiệp vừa và nhỏ không tiếp cận
được hệ thống ngân hàng, chính khả năng xâm nhập hạn chế của ngành ngân hàng đã giúp
tình hình bớt trầm trọng hơn. Có ba lĩnh vực đáng ngại:
99 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Chính phủ không có khả năng định lượng mức nợ xấu theo các chuẩn quốc tế.
Ngăn chặn tình trạng nợ xấu “leo thang” trong bối cảnh tốc độ tăng trưởng tín dụng
vượt tốc độ tăng trưởng GDP.
Quy định khối ngân hàng quốc doanh buộc các công ty phải thực hiện nghiêm chỉnh
nghĩa vụ hoàn trả nợ của mình. Các công ty hiện đang trong quá trình cổ phần hóa
được rũ bỏ trách nhiệm trước những thiệt thòi của ngành ngân hàng..
Một trong những vấn đề thực sự đáng lo ngại là các báo cáo mâu thuẫn nhau về tỷ lệ nợ xấu
của các các ngân hàng quốc doanh. Ngân Hàng Thế Giới và Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế ước tính
nợ xấu khoảng 15-20% tổng dư nợ cho vay. Ý kiến khác cho rằng ở mức cao khoảng 30%.
Nó có thể lên khoảng 90 nghìn tỷ đồng (5,7 tỷ đô la Mỹ) chiếm 10% GDP. Tuy nhiên,
NHNN và các ngân hàng quốc doanh cho rằng các con số đã được phóng đại và tỷ lệ nợ xấu
thực sự là kém xa 10%. Vấn đề xuất phát từ các luật lệ công khai tài chính lỏng lẻo, quá dựa
vào Các Chuẩn Kế Toán Việt Nam (Vietnamese Accounting Standard – VAS) và hậu quả
của nó là thiếu tính minh bạch và chính xác.
Các ngân hàng quốc doanh chậm thực hiện các bước để đối phó với mối quan ngại đặc biệt
này, nhưng họ không hành xử như các tổ chức tự do. Chúng tôi tin rằng, đa số các vấn đề này
phải được xử lý nhanh chóng do việc tự do hóa sắp diễn ra đặt nhiều áp lực lên chính phủ và
các ngân hàng trong việc “đại tu” hạ tầng ngân hàng và hệ thống pháp lý hiện hành.
Để giải quyết một vấn đề, trước hết, chúng ta phải thừa nhận là nó có tồn tại. Chính phủ vẫn
đang gửi các báo cáo không nhất quán về tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống ngân hàng. Theo Báo
Cáo Phát Triển Việt Nam 2006 thì tại Việt Nam, tỷ lệ hoàn trả nợ là rất cao.Nghe thì cũng
hay đấy!
Việc các nhà chức trách có thể thêu dệt ra một bức tranh mà đa phần là không chính xác với
một vài thủ thuật cũ mèm đã trở nên rất quen thuộc với những chiến binh kỳ cựu trong lĩnh
vực nợ xấu của Châu Á trong những năm qua. Một điều rất thú vị là các khoản cho vay tái cơ
cấu không được tính khi xác định nợ xấu. Nhưng đó chưa phải là tất cả. Chẳng hạn, Ngân
Hàng Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn (Agribank) không tính các khoản cho vay bị
đóng băng như nợ xấu hoặc nợ quá hạn. Và hầu hết các ngân hàng chỉ tính tỷ lệ đến hạn hiện
tại của một khoản nợ xấu là nợ nghi ngờ. Phần còn lại của khoản vay đó vẫn được coi là lành
mạnh. Kết quả là các tỷ lệ nợ xấu chỉ phản ánh được phần nào của con số thực sự.
Một điều không thể phủ nhận là, trên thực tế, rất khó tiến hành việc xử lý tài sản thế chấp;
trong một số trường hợp, tái cơ cấu nợ xấu là lựa chọn duy nhất còn lại của các ngân hàng.
Việc chúng ta chỉ xem xét tình hình khách hàng thực hiện nghĩa vụ trả lãi không thể phản
100 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
ánh một cách chính xác chất lượng của tài sản, nhất là khi việc trả lãi bản thân nó đã được
ngân hàng tạm ứng qua khoản vay thứ cấp. Quy luật vàng này đã được các ngân hàng Nhật
sử dụng những năm 90. Chúng ta sẽ chẳng hề ngạc nhiên khi biết rằng những khác biệt trong
xử lý các khoản vay tái cơ cấu là một trong những lí do chính dẫn đến những sai biệt lớn
trong các con số ước tính nợ xấu tại Việt Nam.
Việc phân loại đang dần cải thiện. Phương pháp được sử dụng thường xuyên hiện nay là tính
bất kì khoản vay nào quá hạn 90 ngày hoặc hơn, cũng như bất kì khoản vay nào quá hạn dưới
90 ngày nhưng đã được tái cơ cấu. Đây là giải pháp cơ bản cho thấy một loạt các kiểm toán
độc lập đã được tiến hành từ năm 2000 tại các ngân hàng TMQD, sử dụng các chuẩn kế toán
quốc tế. Ngoài ra, các chuẩn kế toán Việt Nam hoàn toàn bỏ qua các khoản vay tái cơ cấu.
Hậu quả chính của việc này là sai số ngày càng lớn giữa các ước tính về nợ xấu theo Các
Chuẩn Kế toán Quốc tế và Các Chuẩn Kế toán Việt Nam.
Quyết Định 493
Việc ban hành Quyết Định 493 vào tháng tư năm ngoái được xem là bước tiến quan trọng
giúp việc phân loại các khoản vay và trích lập dự phòng của Việt Nam sát với các chuẩn
quốc tế hơn. Quyết Định 493 đánh dấu nổ lực đầu tiên giảm thiểu sai số giữa Các Chuẩn Kế
toán Quốc tế và Các Chuẩn Kế toán Việt Nam, dù mất đến ba năm để đi từ các đánh giá định
lượng (dựa vào số ngày việc thực hiện nghĩa vụ trả lãi/ gốc hoặc cả hai của một khoản vay bị
quá hạn) đến cách đánh giá định tính và tỉ mỉ hơn. Thành công của nó không nhất quán. Theo
quyết định này:
Các ngân hàng cần trích lập dự phòng 5% giá trị các khoản vay quá hạn dưới 90
ngày;
Tỷ lệ dự phòng tăng đến 20% đối với ccs khoản vay quá hạn từ 90 đến 180 ngày;
Và đến 50% khoản vay khi quá hạn đến 360 ngày;
Quá hạn hơn một năm phải trích dự phòng 100%
Đối với các khoản vay mà việc thực hiện nghĩa vụ hoàn trả nợ diễn ra đúng hạn
nhưng là các khoản vay được tái cơ cấu thì sẽ được trích lập dự phòng tương tự như
các khoản vay quá hạn từ 90 đến 180 ngày;
Các tỷ lệ trích lập dự phòng này nhằm đảm bảo sẽ khắc phục được mức tổn thất dự
kiến (có thể xảy ra) đối với các khoản vay trong từng hạng mục;
Do không có một thị trường thực sự dành cho các khoản nợ đang được xử lý, tỷ lệ
trích lập dự phòng chỉ đơn thuần là phỏng đoán được đưa ra trên cơ sở kinh nghiệm
quốc tế. Nhưng chúng tôi nghi ngờ rằng, tỷ lệ trích lập dự phòng đó là quá lạc quan
nếu cân nhắc khả năng thu hồi tài sản thế chấp trên thực tế tại Việt Nam.
101 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Trong năm 2005, khi sử dụng phương pháp mới, NHNN đã ước tính nợ xấu ở mức 7,7%
tổng dư nợ. Với việc sử dụng các quy tắc theo Các Chuẩn Kế toán Quốc tế và thay mặt Ngân
Hàng Thế Giới, Ernst & Young đã ước tính tỷ lệ nợ xấu ở mức 15% hoặc gần như gấp đôi
mức 7,7% nói trên. Như vậy, mặc dù tỷ lệ nợ xấu cao hơn rất nhiều so với cách tính theo Các
Chuẩn Kế toán Việt Nam nhưng nó vẫn thấp hơn nhiều so với tỷ lệ nợ xấu được tính theo các
quy tắc của Các Chuẩn Kế toán Quốc tế.
Quyết Định 493 có thể là bước đi đúng hướng, nhưng không phải là giải pháp cuối cùng. Bản
thân NHNN cũng không thống nhất với nhau; một số người “thiết kế” ra nghị định này có vẻ
rất mãn nguyện trong khi những người khác ít chắc chắn hơn. Các ngân hàng thương mại
thừa nhận với chúng tôi rằng, nghị định này đã tạo ra nhiều kẽ hở hơn khi tiếp cận các báo
cáo tài chính. Cuối cùng, chúng tôi hy vọng rằng, các tu chỉnh đối với nghị định này sẽ được
hoàn tất ngay sau khi kiểm tra xong các hiệu ứng của nó.
Khi được áp dụng nhất quán, nó cần tạo ra một số áp lực lên các ngân hàng TMQD nhằm cải
thiện chất lượng cho vay của họ. Tuy nhiên, sự cải thiện này chắc sẽ không đáng kể lắm nếu
chỉ thuần túy dựa vào cách đánh giá định tính và cách tiếp cận vẫn còn dựa nhiều vào phân
loại khoản vay. Đây là một công cụ không mấy hiệu quả và là một “sản phẩm dở dang”.
Các công ty được cổ phần hóa không thực hiện nghĩa vụ hoàn trả nợ
Một nhân tố quan trọng khác là việc các DNNN được cổ phần hóa không thực hiện nghĩa vụ
hoàn trả nợ của mình trước khi lên sàn. Trong một công văn gửi đến chính phủ, NHNN đã
than phiền về các khó khăn trong việc thu hồi các khoản cho vay các DNNN, đặc biệt các
doanh nghiệp sắp được cổ phần hóa. Vì chúng ta đang khẩn trương tiến hành cổ phần hóa
nên phát sinh những mối lo ngại rằng vấn đề này sẽ khiến tỷ lệ nợ xấu của các các ngân hàng
TMQD tăng lên. Các DNNN được cổ phần hóa có xu hướng “lờ” các khoản vay để tái cơ
cấu tổ chức của mình, tái phân loại các khoản vay đó thành các nợ xấu.
Bộ Tài Chính đã nhận được rất nhiều yêu cầu về việc thay đổi các quy định của mình nhằm
xử lý các trường hợp các DNNN khi được cổ phần hóa đã “lờ” đi trách nhiệm và nghĩa vụ
hoàn trả nợ của mình cho các ngân hàng thương mại. Sở dĩ có đề xuất này là vì các quy định
hiện hành đã không xử lý các trường hợp các DNNN không thực hiện nghĩa vụ hoàn trả nợ
của mình.
Việc cải biên Nghị Định 187 – công cụ kiểm soát quá trình cổ phần hóa các DNNN và quyết
định của chính phủ về sáp nhập, giải thể và phá sản các doanh nghiệp – là cần thiết. Động
102 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
thái này tiềm ẩn một xung đột ngầm sắp xảy ra giữa Bộ Tài Chính và các quan chức địa
phương – những người cố gắng bảo vệ các DNNN khỏi “móng vuốt” của NHNN.
Các ngân hàng trong nước đã buộc phải đối phó với quá trình cổ phần hóa các DNNN và nợ
xấu một cách bị động do ủy ban kiểm soát giám sát vấn đề cổ phần hóa doanh nghiệp được
thành lập gần đây không có bất kỳ đại diện nào từ các ngân hàng trong nước.
NHNN cho biết hiện không có bất kỳ quy định nào về trách nhiệm của các công ty được cổ
phần hóa về việc hoàn trả nợ quá hạn và các khoản vay phát sinh trước đó (tức là trước khi
các DNNN được cổ phần hóa); một số các cơ quan có thẩm quyền tại các địa phương đã xóa
nợ một cách đơn giản nhằm tối đa hóa giá trị doanh nghiệp trong quá trình cổ phần hóa.
Nếu NHNN lo lắng thì bản thân các ngân hàng còn “cuống” hơn. Ngân Hàng Công Thương
(Incombank) đã thúc giục NHNN yêu cầu chính phủ có các chính sách nợ rõ ràng về trường
hợp của các DNNN được cổ phần hóa vì các ngân hàng không được thông báo về việc công
ty nào sẽ được cổ phần hóa; điều này khiến việc thu hồi các khoản vay và đánh giá rủi ro tín
dụng gặp khó khăn.
Xử lý “vũng” nợ xấu
Như vậy, “vũng” nợ xấu lớn đến mức nào và chính phủ sẽ phải mất bao nhiêu chi phí để xử
lý?
Tỷ lệ nợ xấu của các ngân hàng quốc doanh - 7,7% - theo ước tính của NHNN là quá thấp.
Ngân Hàng Thế Giới đưa ra con số 15-20% cùng với cảnh báo rằng, có rất nhiều vấn đề về
các dữ liệu được sử dụng để hỗ trợ phân tích của họ. Nói cách khác, đây là con số “sàn”.
Chúng tôi nghĩ có lẽ sẽ công bằng hơn khi xác định nợ xấu ở mức 20-25% tổng dư nợ của
toàn ngành tài chính.
Hầu hết ngân hàng cổ phần thực hiện việc kiểm soát tín dụng tốt hơn nhưng mặt khác, họ lại
cho vay các doanh nghiệp nhỏ hơn với những hệ thống tài chính yếu kém hơn. Các ngân
hàng nước ngoài dường như có lưu trữ thông tin tốt nhất về nợ xấu nhưng thị phần của họ
vẫn còn rất thấp.
Giống với các quốc gia Châu Á khác, cuối cùng, cơ quan thuế sẽ phải hứng chịu phần lớn
gánh nặng còn lại. Chúng tôi ước tính gánh nặng tài chính trực tiếp từ nợ xấu vì sai số giữa
số liệu nợ xấu thực sự và trích lập dự phòng trên thực tế của các ngân hàng TMQD.
103 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Chúng ta hãy giả định nợ xấu ở mức 15-20% theo đề xuất của Ngân Hàng Thế Giới. Việc áp
dụng các mức trích lập dự phòng theo Quyết Định 493 theo cơ cấu ước tính này sẽ dẫn đến
tổn thất tương đương 12-13% dư nợ tín dụng.
Điều này phản ánh kỳ vọng rằng, không phải mọi khoản nợ xấu đều trở thành tổn thất thực
sự và toàn bộ. Mức trích lập dự phòng trung bình này cũng được áp dụng cho các hạng mục
tài sản ngoại bảng, với giả định rằng các hạng mục đó chiếm đến 15% các con số được đưa ra
trên cơ sở kiểm toán theo Các Chuẩn Kế toán Quốc tế. Thận trọng một cách thái quá dẫn đến
tổng trích lập dự phòng (bao gồm các hạng mục tài sản nội và ngoại bảng) đã lên đến 50%.
Đây là một khoản đáng kể và sẽ mất một số năm để giải quyết ngay cả khi chúng ta rất nỗ lực
cải tổ hệ thống ngân hàng. Chính phủ sẽ phải phát hành trái phiếu và chuyển giao các nguồn
lực cho các ngân hàng TMQD khi họ tái cơ cấu. Đến lượt mình, điều này sẽ làm tăng công
nợ của Việt Nam. Nhưng vấn đề là bao nhiêu?
Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế và Ngân Hàng Thế Giới đã cùng nhau đánh giá khả năng hoàn trả
công nợ để xác định một cách cụ thể và chính xác công nợ của Việt Nam. Đánh giá này dựa
trên giả định rằng việc phát hành trái phiếu của chính phủ để hỗ trợ cải cách các ngân hàng
TMQD sẽ kéo dài trong hơn 5 năm. Đánh giá này cũng cân nhắc nền kinh tế sẽ tiếp tục tăng
trưởng như thời gian qua, tức là khoảng 7,5%/năm.
Điều hành kinh tế vĩ mô vẫn được thực hiện trên cơ sở thận trọng, với thâm hụt ngân sách
ngày càng giảm, cho đến khi chiếm 1,5% GDP vào năm 2010. Theo các giả định này, công
nợ sẽ tăng từ 41.2% của GDP hiện nay đến 48.7% vào năm 2010. Ngược lại, nếu các ngân
hàng TMQD kinh doanh tốt và không gây các khoản nợ tài chính, số công nợ sẽ vẫn hầu như
ổn định, chiếm 42,4% GDP vào năm 2010.
Các con số này, trong một chừng mực nào đó, là không chính xác do phần lớn công nợ của
Việt Nam đều mang tính ưu đãi. Điều này nghĩa là hiện giá thuần của các nghĩa vụ dài hạn
mà chính phủ phải đối mặt thấp hơn rất nhiều so với giá trị ban đầu. Theo cách tính hiện giá,
gánh nặng tái cơ cấu các ngân hàng TMQD sẽ làm tăng công nợ từ 28% GDP hiện tại đến
35,2% vào năm 2010. Con số này cao, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được.
Mặt khác, việc trì hoãn cải tổ hệ thống các ngân hàng TMQD sẽ tạo gánh nặng nhiều hơn.
Ngay cả khi duy trì một tỷ lệ nợ xấu so với tổng dư nợ ổn định cũng làm tăng các khoản nợ
tài chính vì tín dụng tăng trưởng nhanh hơn nhiều so với GDP. Do đó, vấn đề quan trọng nhất
là với mức nợ xấu và công nợ hiện tại, vấn đề nợ xấu của Việt Nam là có thể kiểm soát được
với điều kiện quá trình này sẽ hoàn tất trong vòng hai hoặc ba năm tới.
104 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Trường hợp Trung Quốc
Để hình dung cách thực hiện, chúng ta có thể xem xét trường hợp Trung Quốc. Standard &
Poor’s đã ước tính rằng tối thiểu phân nửa các khoản vay trị giá 11,3 nghìn tỷ Nhân Dân Tệ
của hệ thống ngân hàng CHND Trung Hoa là nợ xấu nếu phân loại theo các chuẩn quốc tế.
Nếu điều này đúng, con số đó có thể lên tới 680 tỷ đô la Mỹ hoặc khoảng 60% GDP hiện tại.
Mặc dù không có con số cụ thể về tỷ lệ nợ xấu chính xác nhưng chính phủ Trung Quốc đã
thừa nhận rằng, nợ xấu gây các rủi ro nghiêm trọng đối với tăng trưởng liên tục của nền kinh
tế. Kết quả của việc này là Trung Quốc đã đã tái cơ cấu bốn ngân hàng thương mại lớn vào
1999 để tách các khoản nợ xấu tồi tệ nhất trong quá khứ ra khỏi các hoạt động hiện tại của
các ngân hàng.
Trước hết, chính phủ đã thành lập bốn công ty quản lý tài sản để mua các khoản nợ xấu từ
bốn ngân hàng chính. Chính phủ đã cấp thêm vốn và nợ được mua lại bằng cách sử dụng các
IOU 8 do chính phủ phát hành. Sau một số loạng choạng ban đầu, các công ty quản lý tài sản
gần đây đã có những tiến bộ vượt bậc trong việc tái cơ cấu và bán các khoản nợ xấu tại thị
trường thứ cấp cho các nhà đầu tư nước ngoài khác nhau.
Các công ty quản lý tài sản này đã mua 1,39 nghìn tỷ Nhân Dân Tệ (170 tỷ đô la Mỹ) nợ xấu,
tương đương xấp xỉ 20% giá trị kế toán tổng dư nợ lúc đó. Các công ty quản lý tài sản được
cho một khoảng thời gian là mười năm để thu hồi những gì có thể từ các danh mục. Tuy
nhiên, tiến trình lúc đầu rất chậm và chỉ 16% khoản vay được báo cáo là đã được xử lý trong
hai năm đầu tiên tính đến ngày 31/12/2001.
Tuy nhiên, kể từ đó, tốc độ của quá trình này đã được cải thiện trong hai năm qua và một
khối lượng nợ xấu đáng kể đã được xử lý trên thị trường thứ cấp. Bài học mà chúng ta có thể
rút ra rất đơn giản:
1) Thành lập một cơ chế đơn giản để chuyển nợ từ bảng cân đối tài sản của các ngân
hàng sang một “công cụ” có mục đích đặc biệt;
2) Sử dụng “công cụ” này để trả nợ cho các ngân hàng ở mức chấp nhận được;
3) Tạo điều kiện cho “công cụ” có mục đích đặc biệt đó tái cấu trúc và bán các khoản
nợ.
8
IOU là cam kết trả nợ (xuất phát từ cách phát âm tương đồng “I owe you”)
105 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Các ngân hàng có thể nhanh chóng quay lại hoạt động ngân hàng và “công cụ” này có thể
tập trung vào việc quản lý quá trình xử lý nợ.
106 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
PHỤ LỤC
Bảng 1A – Xếp hạng Nợ Dài hạn của Quốc gia theo Standard & Poor’s (tính đến tháng
1/2004).
Việt Nam Thái Lan Singapore
Ngoại tệ BB- BBB AAA
Nội tệ BB A AAA
Bảng 3A – Tỷ trọng tín dụng so với GDP Bảng 4A: Tỷ lệ Dự trữ Tiền gửi Bắt Buộc
– Nguồn NHNN VN – Nguồn NHNN VN
Bảng 4A – Tỷ lệ dự trữ tiền gửi bắt buộc – Nguồn: NHNN VN
Tỷ lệ dự trữ tiền gửi bắt buộc 2003 2004 2005
VNĐ
- Tiền gửi không kỳ hạn và kỳ hạn dưới 12 tháng
+ Các ngân hàng khác 2% 5% 5%
107 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
+ Ngân hàng Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn 1% 4% 4%
- Từ 12 – 24 tháng 1% 2% 2%
Ngoại tệ
- Tiền gửi không kỳ hạn và kỳ hạn dưới 12 tháng 4% 8% 8%
- Từ 12 – 24 tháng 1% 2% 2%
108 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 5A – Giá trị Cơ cấu Huy động & Bảng 6A – Cơ cấu Huy động & Cho vay (2005)
Cho vay (2005) – Nguồn: VinaCapital – Nguồn: VinaCapital
Bảng 7A – Thị phần Cho vay của ngành Bảng 8A – Huy động của Incombank theo Loại
ngân hàng (2005) – Nguồn: VinaCapital tiền – Nguồn: BCTN Incombank
Bảng 9A – Dư nợ của Eximbank theo Bảng 10A - Dư nợ của Techcombank theo
ngành – Nguồn: BCTN Eximbank ngành – Nguồn: BCTN Techcombank
109 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 11A – Dư nợ Techcombank theo Bảng 12A – Nguồn Huy động của
loại hình công ty – Nguồn: BCTN Techcombank – Nguồn: BCTN
Techcombank Techcombank
Bảng 13A – Dư nợ của Habubank theo Bảng 14A – Cơ cấu cho vay Habubank –
Ngành – Nguồn: BCTN Habubank Nguồn: BCTN Habubank
110 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Bảng 15A - Huy động và Dư nợ của Bảng 16A – Tổng Dư nợ của Ngân hàng
Habubank – Nguồn: BCTN Habubank Đông Á – Nguồn: BCTN NH Đông Á
Bảng 17A - Dư nợ và Huy động của NH Bảng 18A – Nguồn huy động của NH Đông
Đông Á – Nguồn: BTCT NH Đông Á Á – Nguồn: BCTN NH Đông Á
111 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Khu vực Tài Chính của Việt Nam
Hệ thống tài chính chính thức
Khu vực Tài chính Ngân hàng:
5 ngân hàng TMQD, bao gồm:
4 ngân hàng TMQD lớn:
- Ngân Hàng Ngoại Thương (Vietcombank)
- Ngân Hàng Công Thương (Incombank)
- Ngân Hàng Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn (Agribank)
- Ngân Hàng Đầu Tư và Phát Triển (BIDV)
1 ngân hàng TMQD nhỏ:
- Ngân Hàng Phát Triển Nhà Đồng Bằng Sông Cửu Long
1 Ngân Hàng Chính Sách Xã Hội
29 chi nhánh các ngân hàng nước ngoài
6 chi nhánh cấp 2 các ngân hàng nước ngoài
45 văn phòng đại diện các định chế tín dụng nước ngoài
5 ngân hàng liên doanh
37 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
Hệ Thống Quỹ Tín Dụng Nhân Dân TW và 23 chi nhánh
888 quỹ tín dụng địa phương
7 Công Ty Tài Chính (5 trong số đó là các công ty con của các Tổng Công Ty)
Ngành tài chính phi ngân hàng:
18 công ty bảo hiểm
8 công ty cho thuê tài chính, 3 trong số đó là các công ty liên doanh với các nhà
đầu tư nước ngoài hoặc 100% sở hữu nước ngoài: 5 công ty con của các ngân
hàng TMQD
1 hệ thống tiết kiệm Bưu Điện, Công Ty Dịch Vụ Tiết Kiệm Bưu Điện Việt Nam
(VPSC)
2 Sở Giao Dịch Chứng Khoán: Trung Tâm Giao Dịch Chứng Khoán Hà Nội, và
Tp. HCM
8 quỹ đầu tư
112 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
1 Công Ty Kinh Doanh Tài Sản Có và Nợ (DATC) được thành lập vào 2003
thuộc về Bộ Tài Chính
Hệ thống tài chính không chính thức
Những người cho vay, người thân và bạn bè
Các Hiệp Hội Tín Dụng và Tiết Kiệm Tuần Hoàn (ROSCAs)
113 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
Miễn Trừ Toàn Cầu
Bản quyền 2006 của Vina Capital Group Limited. Các quyền đã được đăng ký. Báo cáo
này đã được Vina Capital hoặc một trong các đơn vị trực thuộc phân phối tại Việt Nam
và nước ngoài chuẩn bị và phát hành. Vina Capital tin rằng thông tin theo đây là đáng tin
cậy và dựa trên các nguồn công bố rộng rãi đáng tin cậy. Ngoại trừ phần thông tin về
Vina Capital, Vina Capital không cam kết tính chính xác thông tin. Các ý kiến, ước tính
và dự kiến trình bày trong báo cáo này thể hiện các nhận xét hiện thời của người báo cáo
chỉ vào thời điểm ngày phát hành. Chúng không nhất thiết thể hiện các quan điểm của
Vina Capital và có thể thay đổi không báo trước. Vina Capital không có nghĩa vụ cập
nhật, chỉnh sửa hoặc dù dưới hình thức nào thay đổi báo cáo này hoặc thông báo cho đọc
giả nội dung đó nếu vấn đề chủ đề hoặc ý kiến, dự tính hoặc ước tính được đề cập đã thay
đổi hoặc trở nên không chính xác. Thông tin theo đây có được từ các nguồn khác nhau và
chúng tôi không đảm bảo tính chính xác hoặc xuyên suốt của nó.
Các giá cả và việc sẵn có các công cụ tài chính cũng có thể thay đổi không thông báo.
Nghiên cứu được xuất bản này có thể được Vina Capital cân nhắc khi mua hoặc bán các
vị thế quyền sở hữu hoặc các vị thế do các quỹ nắm giữ theo cấp điều hành của nó. Vina
Capiatal có thể kinh doanh vì quyền lợi của mình như thực hiện các đề nghị mua bán
ngắn hạn từ các nhà phân tích và cũng có thể tham gia vào các giao dịch chứng khoán
theo cách không nhất quán với báo cáo này và các ý kiến đã được nêu theo đây.
Không có thông tin hoặc ý kiến nào được nêu trong báo cáo này xác lập một chào mời để
thực hiện mua, bán bất kì chứng khoán hoặc quyền lựa chọn, hợp đồng tương lai và các
công cụ phái sinh nào khác dưới bất kì thẩm quyền nào. Cũng không được diễn giải
chúng như là một quảng cáo cho bất kì các công cụ tài chính nào khác. Các cán bộ của
Vina Capital được quyền có quyền lợi tài chính trong các chứng khoán được đề cập trong
báo cáo này hoặc các công cụ liên quan. Báo cáo nghiên cứu này được chuẩn bị để lưu
hành phổ biến nhằm chỉ mục đích thông tin tổng quát. Nó không xem xét đến các mục
tiêu đầu tư cụ thể, tình hình tài chính hoặc các nhu cầu cụ thể nào của bất kì ai có thể
nhận được hoặc đọc báo cáo này. Nhà Đầu Tư nên lưu ý rằng các giá chứng khoán biến
động và có thể lên và xuống. Sự việc xảy ra ngày trước, nếu có, không giúp gì tương lai.
Các công cụ tài chính được thảo luận trong báo cáo này có thể không phù hợp cho mọi
nhà đầu tư. Các nhà đầu tư phải tự thực hiện quyết định dựa trên các cố vấn tài chính độc
lập của họ như họ thấy cần thiết và căn cứ theo tính hình tài chính cụ thể và các mục tiêu
đầu tư. Báo cáo này không được sao chép, tái tạo.
114 VinaCapital
15/08/2006 Báo cáo về lĩnh vực ngân hàng
115 VinaCapital
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Đầu Tư Chứng Khoán
-
-
-
[Chiến lược quản lý danh mục đầu tư cổ phiếu](http://tailieu.vn/doc/chien-luoc-quan-ly-danh-muc-dau-tu-co-phieu-147742.html)
40p
853
488
-
[Bài giảng thị trường chứng khoán - Ts. Trần Đăng Khâm](http://tailieu.vn/doc/bai-giang-thi-truong-chung-khoan-ts-tran-dang-kham-164392.html)
167p
1083
590
-
-
-
[Phân tích kỹ thuật bằng biểu đồ chứng khoán](http://tailieu.vn/doc/phan-tich-ky-thuat-bang-bieu-do-chung-khoan-38390.html)
36p
5466
1639
-
53p
497
289
-
-
Tài Liệu Đầu tư Chứng khoán Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-chinh-ngan-hang/dau-tu-chung-khoan/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)

Server: Apache/2.2.3 (CentOS)

Vary: Accept-Encoding