markdown:
146 trang
Lượt xem: 959
Download: 481
# Giáo trình phân tích số liệu thống kê
Chia sẻ:
[thanhliemit](http://tailieu.vn/user/thanhliemit)
Một nghiên cứu tốt, một báo cáo khoa học có căn cứ được người đọc chấp nhận về mặt học thuật đòi hỏi phải có phương pháp tốt, áp dụng các công cụ kỹ thuật để cung cấp các thông tin xác thực. Đặc biệt trong các vấn đề kinh tế - xã hội và khi nghiên cứu số lớn chúng ta cần phải quan tâm đến các công cụ kỹ thuật như thống kê. Thống kê học là một lĩnh vực khá rộng, do vậy trong phạm vi của môn học này tác giả mong muốn trang bị cho...
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Khoa Học Xã Hội](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/)» [Chính trị học](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/chinh-tri-hoc/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Giáo trình phân tích số liệu thống kê**
VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH THÁI NGUYÊN
TS. Đỗ Anh Tài
GIÁO TRÌNH
PHÂN TÍCH
SỐ LIỆU
THỐNG KÊ
NHÀ XUẤT BẢN THỐNG KÊ
Hà Nội, tháng 8/2008
LỜI NÓI ĐẦU
M ột nghiên cứu tốt, một báo cáo khoa học có căn cứ
được người đọc chấp nhận về mặt học thuật đòi hỏi
phải có phương pháp tốt, áp dụng các công cụ kỹ thuật để cung
cấp các thông tin xác thực. Đặc biệt trong các vấn đề kinh tế - xã
hội và khi nghiên cứu số lớn chúng ta cần phải quan tâm đến các
công cụ kỹ thuật như thống kê.
Thống kê học là một lĩnh vực khá rộng, do vậy trong phạm vi
của môn học này tác giả mong muốn trang bị cho người học
những kiến thức cơ bản trong việc phân tích số liệu thống kế
nhằm mục đích có thể khai thác hiệu quả các thông tin thu thập
được, để phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học của các
khoa học về kinh tế - xã hội.
Với mục đích trang bị kiên thức chuyên sâu cho các sinh viên
sau đại học có thể triển khai tốt các nghiên cứu của mình, tác
giả mong muốn cuốn sách này sẽ trở thành cẩm nang cho các
bạn.
Cuốn sách gồm 4 chương chính bao trùm các nội dung từ
việc chuẩn bị số liệu cho đến phân tích số liệu và biểu diễn kết
quả thành báo cáo khoa học.
Lần đầu tiên cuốn sách được giới thiệu đến bạn đọc, mặc dù
đã được cập nhật những thông tin mới nhất và hiện đại nhất
nhưng cuốn sách khó tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Tác
giả mong nhận được những ý kiến đóng góp của bạn đọc để lần
xuất bản sau cuốn sách được hoàn thiện hơn.
1
Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp
quý báu của bạn đọc, các bạn đồng nghiệp và sinh viên để cuốn
sách được xuất bản.
TÁC GIẢ
2
GIỚI THIỆU CHUNG
Do đặc thù khác nhau của việc thu thập và xử lý các số liệu
thống kê nên trong khuôn khổ của cuốn sách này chúng tôi mong
muốn tập trung vào những vấn đề về các số liệu thống kê phục
vụ cho các nghiên cứu về lĩnh vực kinh tế - xã hội.
Khái niệm phân tích số liệu thống kê: Là sự kết hợp giữa
thống kê, sự tư duy và hiểu biết các vấn đề kinh tế.
Yêu cầu: Để có thể nắm vững kiến thức của môn học này đòi
hỏi người học phải có kiến thức sâu về thống kê, về kinh tế cũng
như những hiểu biết thực tế của vấn đề nghiên cứu. Ngoài ra, cần
phải có kiến thức về tin học và các công cụ lượng hoá khác để
kết hợp trong nghiên cứu.
Trước khi bước vào nội dung của chương trình thứ nhất
chúng tôi muốn trao đổi sơ lược với các độc giả về tổng quát tiến
hành một nghiên cứu trong các vấn đề thuộc về kinh tế - xã hội.
Trong khi tiến hành các nghiên cứu về kinh tế - xã hội có gì
khác so với các vấn đề thuộc về khoa học tự nhiên: điều khác cơ
bản đó là đối tượng nghiên cứu trong các nghiên cứu kinh tế - xã
hội thường là con người hoặc là liên quan đến con người, các
mối liên hệ với con người. Ngoài ra, nó còn khác nhau ở cách
thức tiến hành, khả năng áp dụng và thời gian cho kết quả, phạm
vi tác động v.v…
Thiết kế một nghiên cứu về kinh tế - xã hội cần phải làm
những gì? Dưới đây là một đề cương sơ bộ hướng dẫn cho các
nghiên cứu thuộc về lĩnh vực khoa học kinh tế - xã hội. Nó sẽ
được cụ thể hoá cho từng chương trình nghiên cứu cụ thế.
3
I. Vấn đề đặt ra
A. Trình bày một cách rõ ràng, ngắn gọn về vấn đề đặt ra,
với việc xác định khái niệm cần thiết như thế nào.
B. Chỉ ra vấn đề là sự giới hạn về ranh giới để giải quyết
hoặc kiểm tra vấn đề.
C. Mô tả sự cần thiết và ý nghĩa của vấn đề liên quan đến
một trong những chi tiết sau:
1. Thời gian.
2. Liên quan đến vấn đề thực tế.
3. Liên quan đến tổng thể rộng lớn hơn.
4. Liên quan đến sự tác động hoặc phản ảnh đến tổng thể.
5. Làm thoả mãn khoảng cách của một nghiên cứu.
6. Cho phép suy rộng ra các hoạt động xã hội hoặc các
nguyên lý cơ bản.
7. Làm rõ các khái niệm, mối quan hệ và sự quan trong.
8. Tìm hiểu phạm vi thực tế của vấn đề trong thực tế.
9. Có thể tạo ra hoặc phát triển những công cụ quan trọng
cho việc quan sát và phân tích thông tin.
10. Cung cấp cơ hội và khả năng thu thập thông tin trong
thực trạng của việc hạn chế về thời gian.
11. Trình bày khả năng có thể giải thích hoặc phân tích kết
quả một cách tốt nhất, có nhiều thông tin nhất dựa trên cơ sở các
kỹ thuật phân tích đã có.
II. Cơ sở lý luận
4
A. Trình bày mối quan hệ của vấn đề đến cơ sở lý luận.
B. Sự liên quan của vấn đề nghiên cứu tới các nghiên cứu
trước đây.
C. Trình bày các giả cứ lý luận liên quan.
III. Giả thuyết
A. Làm rõ các giả thuyết lựa chọn cho việc kiểm định.
B. Thể hiện mức độ ý nghĩa của kiểm định các giả thuyết tới
sự tiến bộ của nghiên cứu và lý luận.
C. Định nghĩa các khái niệm hoặc các biến sử dụng (tốt nhất
nên ở dạng quan hệ phụ thuộc).
Ví dụ: Thu nhập là phần còn lại của doanh thu sau khi trừ đi
chi phí trước khi tính công lao động.
1. Các biến độc lập (biến giải thích) và biến phụ thuộc (biến
được giải thích) giữa chúng nên được phân biệt rõ.
2. Tỷ lệ trên đó các biến được xác định và đo đạc (định
lượng, bán định lượng hay định tính) cần được cụ thể.
D. Miêu tả những lỗi có thể mắc phải và hậu quả của nó.
E. Chú thích các lỗi nghiêm trọng.
IV. Thiết kế một thí nghiệm hay cuộc điều tra
A. Trình bày ý tưởng những thiết kế với những quan tâm cụ
thể trong việc đáp ứng tính phức tạp của các biến.
B. Mô tả việc lựa chọn một thiết kế để tiến hành.
1. Mô tả các tác nhân kích thích, chủ đề, môi trường và câu
hỏi của các mục tiêu, các sự kiện, nhu cầu cần thiết về vật lực.
5
2. Mô tả làm thế nào để điều khiển được tính phức tạp của
các biến.
C. Cụ thể các công cụ dùng để kiểm định thống kê bao gồm
cả các bảng giá định cho mỗi một kiểm định.
Trong đó, cần cụ thể mức độ tin cậy mong muốn.
V. Quá trình chọn mẫu
A. Mô tả mẫu được lựa chọn trong thí nghiệm hoặc điều tra.
1. Cụ thể tổng thể có liên quan đến giả thuyết nghiên cứu.
2. Giải thích sự xác định của số lượng và kiểu loại mẫu.
B. Cụ thể hoá phương pháp lựa chọn mẫu.
1. Cụ thể hoá mối quan hệ tương đối của sai số ngẫu nhiên
và phi ngẫu nhiên.
2. Ước lượng chi phí tương đối của các cỡ và kiểu lấy mẫu
khác nhau phù hợp với lý thuyết.
VI. Phương pháp và cách thức điều tra
A. Mô tả thước đo của các biến định lượng chỉ ra tính tin cậy
và hợp lệ của chúng. Mô tả phương tiện để xác định cho các biến
định tính.
B. Các mục bao gồm trong bảng câu hỏi điều tra.
1. Số lượng câu hỏi chó thể phỏng vấn người được hỏi.
2. Thời gian có thể cho cuộc phỏng vấn.
3. Lịch trình tiến hành trong thời gian cụ thể.
4. Những kết quả đánh giá, kiểm định trước.
C. Các mục bao gồm trong quá trình điều tra.
6
1. Các phương tiện thu thập thông tin.
Ví dụ: Phỏng vấn trực tiếp, hoặc một phần bằng thư, điện
thoại hay các phương tiện khác.
2. Các đặc trưng riêng mà người điều tra viên phải có hoặc
cần phải tập huấn cho họ.
D. Mô tả kết quả sử dụng từ các nghiên cứu đại diện hoặc
điều tra thử. Trong đó nêu rõ sự quan trọng, các phương tiên để
xử lý tình trạng thông tin kém giá trị, bị loại bỏ hoặc do lỗi người
được hỏi.
VII. Hướng dẫn trong quá trình tiến hành
A. Chuẩn bị một hướng dẫn trong toàn bộ quá trình tiến hành
nghiên cứu, trong đó trình bày cụ thể thời gian và ước tính chi
phí.
1. Kế hoạch.
2. Địa điểm nghiên cứu và kiểm tra trước.
3. Lựa chọn mẫu.
4. Chuẩn bị các trang thiết bị vật chất cho điều tra.
5. Lựa chọn điều tra viên và tiến hành tập huấn.
6. Kế hoạch triển khai thực địa.
7. Chỉnh sửa lại kế hoạch.
8. Thu thập thông tin.
9. Phân tích thông tin (số liệu).
10. Chuẩn bị báo cáo kết quả nghiên cứu.
VIII. Phân tích số liệu
7
Cụ thể các phương pháp dùng trong phân tích:
1. Sử dụng bảng biểu, các công cụ tính toán, cách thức phân
loại, máy tính v.v…
2. Sử dụng các kỹ thuật đồ hoạ.
3. Cụ thể các loại bảng biểu sẽ thiết kế.
IX. In quyển hoặc báo cáo kết quả
A. Kết quả được viết và in ấn theo yêu cầu của đơn vị đào
tạo hoặc nghiên cứu.
B. Lựa chọn kết quả viết báo cáo cho các tạp chí khoa học.
Những hướng dẫn trên đây chỉ mang tính chất gợi ý cho
những người nghiên cứu, tuỳ từng trường hợp cụ thể mà người
nghiên cứu có thể cụ thể hoá hoặc thay đổi theo thực tế yêu cầu.
Phát triển việc phân tích số liệu thống kê thường song song
hoặc nâng cao của các vấn đề nghiên cứu khác mà trong đó việc
ứng dụng các công cụ thống kê là cần thiết. Bởi vì, phân tích
thống kê thường dùng cho những vấn đề quyết định mà việc áp
dụng các công cụ thống kê sẽ giúp đưa ra những quyết định đúng
đắn hơn trong những điều kiện không biết trước.
8
Chương I
CHUẨN BỊ SỐ LIỆU
Nội dung của chương này nhằm trang bị cho sinh viên những
kiến thức cơ bản về chuẩn bị, điều tra thu thập số liệu phục vụ
cho nghiên cứu.
Có được số liệu với chất lượng cao và có độ tin cậy cũng như
tính đầy đủ phục vụ cho nghiên cứu là điều hết sức quan trọng,
nó quyết định đến kết quả của nghiên cứu đối với mỗi một nhà
khoa học kể cả trong lĩnh vực kỹ thuật hay kinh tế - xã hội. Vì
vậy, việc thiết kế điều tra nhưng thế nào? Các phương pháp điều
tra lựa chọn ra làm sao? Việc chọn mẫu điều tra v.v… sẽ có ảnh
hưởng trực tiếp đến kết quả của số liệu mà chúng ta sẽ thu thập
được sau này.
Số liệu cho ta biết những gì?
Từ số liệu sẽ cung cấp cho ta những thông tin cần thiết qua
đó để vẽ lên được bức tranh thực tế, đây là bức tranh không gian
3 chiều, nó cho ta biết thực tại, quá khứ và cả những điều dự
đoán trong tương lai. Từ đó, nó giúp ta xây dựng và phát triển
những hiểu biết.
Có bộ số liệu tốt, có được mô hình phân tích thống kê chính
xác sẽ giúp ta đưa ra những quyết định chính xác hơn, phù hợp
hơn với thực tế.
9
Mức độ chính xác của
mô hình thống kê
Hiểu biết
Thực tế
Thông tin
Số liệu Mức độ chính xác của
quyết định
Hình 1.1: MỐI QUAN HỆ CỦA VIỆC PHÂN TÍCH SỐ LIỆU
VÀ VIỆC RA QUYẾT ĐỊNH
1.1. Thiết kế điều tra nghệ thuật khoa học
Có thể nói việc thiết kế điều tra vừa mang tính nghệ thuật
vừa phải có tính khoa học, điều đó có thể lý giải bởi các lý do
như sau:
Tính khoa học được thể hiện ở chỗ khi thiết kế điều tra
chúng ta phải sử dụng các nguyên tắc của thống kê mà đã được
học như việc chọn mẫu mang tính đại diện về những đặc tính của
tổng thể và số lượng của mẫu để có thể suy rộng ra được.
10
Khi thiết kế điều tra, chúng ta cũng phải dựa vào các nguyên
lý kinh tế học như các mối quan hệ khi nghiên cứu một vấn đề có
liên quan đến các vấn đề khác v.v… và một điều cũng hết sức
quan trọng đó là vấn đề tâm lý học trong điều tra thu thập số
liệu: chúng ta sẽ hỏi ai, với những câu hỏi như thế nào v.v…
Một ví dụ mà chúng ta sẽ thấy rất rõ là khi chúng ta hỏi về
tác động của một chương trình trợ giúp mà chúng ta hay chính
phủ đang tiến hành với câu hỏi tương tự như “Anh/chị thấy
chương trình mà chúng tôi hay chính phủ đang thực hiện như thế
nào?” thì thường chúng ta sẽ nhận được câu trả lời ở dạng tốt vì
phần lớn người dân mong muốn sẽ được trợ giúp tiếp theo.
Hoặc khi chúng ta tiến hành điều tra mà đối tượng là các
nhóm dân tộc khác nhau thì chúng ta cũng cần phải lưu tâm đến
phong tục, tập quán của họ để tránh những vấn đề mà phong tục
của họ không cho phép hoặc chúng ta sẽ không thể thu thập được
thông tin mong muốn.
Do vậy, việc thiết kế điều tra phải hết sức khoa học trong
việc vận dụng một cách chặt chẽ những kiến thức đã có về thống
kê, tâm lý học và các nguyên lý kinh tế học.
Thiết kế điều tra được coi như một nghệ thuật là vì:
- Thứ nhất, chúng ta không có bất kỳ một sách hướng dẫn
chuẩn và tổng quát cho thiết kế điều tra nào mà nó phụ thuộc rất
nhiều vào những mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu chính mà NHÀ
NGHIÊN CỨU phải giải quyết trong nghiên cứu của mình.
Ví dụ: Nó có thể liên quan đến các vấn đề về lao động, việc
làm; có thể là các vấn đề về thu thập và đói nghèo hay các vấn đề
11
về nguồn lực và quản lý các nguồn lực; các số liệu thí nghiệm
v.v… nó có thể ở mức độ vi mô nhưng cũng có thể ở cấp độ vĩ
mô. Điều này hoàn toàn phụ thuộc vào mục đích nghiên cứu, vấn
đề cần nghiên cứu của người làm nghiên cứu.
- Thứ hai, việc thiết kế điều tra tuỳ thuộc vào mức độ nguồn
lực và các liên quan khách quan khác mà chúng ta thường đánh
đổi giữa các mục tiêu khác nhau.
Ví dụ: Đánh đổi giữa kinh phí và số lượng mẫu cần điều tra,
giữa sai số chọn mẫu (số lượng mẫu nhiều hay ít) và sai số phi
chọn mẫu (số lượng người tham gia điều tra nhiều hay ít với
những kinh nghiệm điều tra khác nhau) v.v…
Vì thế, có thể nói rằng thiết kế điều tra là một nghệ thuật mà
người làm nghệ thuật ở đây không ai khác hơn là chính người
làm nghiên cứu, họ sẽ phải lựa chọn, họ sẽ phải tung hứng một
cách nghệ thuật để đáp ứng những yêu cầu do mình đặt ra để
được người đọc và những người ứng dụng chấp nhận được kết
quả mà mình làm ra.
Thông thường các cuộc điều tra được tiến hành theo một
trình tự kế hoạch như hình 1.2:
12
Hình 1.2: SƠ ĐỒ KẾ HOẠCH TIẾN HÀNH MỘT CUỘC ĐIỀU TRA
THU THẬP SỐ LIỆU PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU
- Bước 1: Thiết lập các mục tiêu
Bước đầu tiên trong bất kỳ một cuộc điều tra nào đều là
quyết định bạn muốn tìm hiểu vấn đề gì? Mục tiêu của dự án
quyết định bạn sẽ điều tra ai và sẽ hỏi họ điều gì? Nếu các mục
13
tiêu của bạn không rõ ràng, kết quả cũng có thể sẽ không rõ ràng,
do vậy, bạn phải luôn làm rõ các mục tiêu của mình để: thứ nhất,
thu được số liệu như mong muốn; thứ hai, không bị thiếu những
thông tin cần thiết cho việc nghiên cứu của bạn.
Ví dụ: Trong cuộc điều tra 150 doanh nghiệp dệt may ở Việt
Nam do Viện Kinh tế học tiến hành năm 2001, mục tiêu
chung mà nhóm nghiên cứu năng suất đặt ra là: Xác định
những nhân tố ảnh hưởng đến năng suất của các doanh
nghiệp dệt may Việt Nam, và dựa trên cơ sở này đưa ra
những khuyến nghị đối với các nhà hoạch định chính sách để
nâng cao năng suất của doanh nghiệp.
Một ví dụ nữa khi chúng ta tiến hành điều tra về vấn đề đói
nghèo, chúng ta cần phải xác định rõ là chúng ta muốn nghiên
cứu gì? Nếu chúng ta muốn tìm hiểu về nguyên nhân dẫn đến đói
nghèo thì mục đích của chúng ta là điều tra xác định các nhân tố
ảnh hưởng tới mức sống của các hộ dân cả tích cực và tiêu cực.
Trên cơ sở xác định được các mục tiêu nghiên cứu, chúng ta
sẽ tiến hành lựa chọn vùng nghiên cứu phù hợp và mang tính đại
diện và tiến hành bước thứ hai.
- Bước thứ hai: Là pha chuẩn bị của một điều tra phục vụ
nghiên cứu
Nội dung của bước này là khâu chuẩn bị các nguồn lực như:
nhân lực và vật lực phù hợp theo đòi hỏi và nhu cầu của cuộc
điều tra trên cả 2 phương diện: số lượng và chất lượng. Trong
đó, đặc biệt phải nhấn mạnh đến việc chuẩn bị về tài chính và vật
14
lực vì nó gần như quyết định đến sự thành công trong quá trình
điều tra sau này.
- Bước thứ 3: Là bước xây dựng phiếu điều tra và cơ sở
dữ liệu
Phiếu điều tra được xây dựng dựa trên mục tiêu của cuộc
điều tra cũng như đối tượng và cách thức tiến hành điều tra.
Trong đó, mục tiêu của cuộc điều tra quyết định đến nội
dung của phiếu điều tra, các thông tin cần thu thập, thời gian của
số liệu cũng như thời gian của cuộc điều tra.
Ví dụ: Mục tiêu là điều tra kinh tế hộ nông dân sẽ cần 1
phiếu điều tra khác so với điều tra một doanh nghiệp hay
điều tra năng suất lao động khác với điều tra tình hình giảng
dạy và học tập trong các trường đại học.
Đối tượng điều tra và cách thức tiến hành điều tra có ảnh
hưởng nhiều đến cách thức ra câu hỏi: dạng mở hay dạng có
phương án lựa chọn và trong trường hợp nào thì nên để nhiều
câu hỏi dạng mở, khi nào thì dùng câu hỏi có gợi ý trước.
Cơ sở dữ liệu (Database) có thể định nghĩa là phần thông tin
thu thập được từ một cuộc điều tra bất kỳ nào đó và được sắp
xếp theo một trật tự nhất định để có thể dễ dàng cho việc xử lý số
liệu đó thông qua các phần mềm thống kê, cũng như dễ dàng cho
việc kiểm tra độ chuẩn xác của thông tin thu lượm dược. Thông
thường cơ sở dữ liệu có thể là một bảng tính trong Excel, Lotus
hay 1 tệp trong Access và đôi khi chúng ta có thể sử dụng trực
tiếp các phần mềm thống kê để nhập dữ liệu như SPSS
(Statistical Package for the Social Sciences).
15
- Bước thứ 4: Tiếp theo là việc lựa chọn mẫu điều tra về
số lượng và cách thức chọn mẫu
Việc lựa chọn số lượng mẫu điều tra phụ thuộc vào nhiều
yếu tố khác nhau như điều kiện tối thiểu của mẫu, tính đại diện
mẫu, khả năng đáp ứng về thời gian, nguồn nhân lực và vật lực
(trong đó chủ yếu là nguồn nhân lực tài chính).
Tuy nhiên, mục tiêu của cuộc điều tra đôi khi cũng có ảnh
hưởng tới số lượng mẫu, chẳng hạn như mục tiêu là nghiên cứu
các trường hợp đặc biệt (case study) thì khi đó số lượng mẫu
không cần lớn, còn khi cuộc điều tra để đánh giá chung cho một
nhóm đối tượng như nhóm khách hàng hay một vùng như khu
vực miền núi chẳng hạn thì số lượng mẫu đòi hỏi phải nhiều hơn
và phải đủ để đại diện cho tổng thể nghiên cứu.
Số lượng mẫu cũng phụ thuộc vào yêu cầu của độ chính xác
của các thông tin phân tích từ kết quả điều tra, nếu đòi hỏi có độ
chính xác cao thì số lượng mẫu cũng sẽ tăng lên.
Tuy nhiên, giữa số lượng và chất lượng thông tin cũng có
mâu thuẫn với nhau khi ta đề cập đến sai số phi chọn mẫu ở phần
sau. Ngoài ra, số lượng mẫu còn phụ thuộc rất nhiều vào các yếu
tố khách quan khác trong quá trình điều tra như thời gian cho
phép, kinh phí có thể đáp ứng v.v…
Cách thức chọn mẫu rất quan trọng vì nó sẽ ảnh hưởng tới
khả năng đại diện của mẫu cho tổng thể. Cách thức chọn mẫu
hoàn toàn phụ thuộc vào tính chất của tổng thể đó là đồng nhất
hay có sự khác biệt bên trong của tổng thể mẫu đó.
16
Ví dụ: Khi mẫu đó là đồng đều thì ta có thể lựa chọn mẫu
ngẫu nhiên đơn giản, nhưng khi trong tổng thể có nhiều
nhóm, lớp khác biệt nhau thì việc lựa chọn mẫu theo phân
lớp hay nhiều cấp sẽ đảm bảo tính đại diện cho tổng thể hơn.
- Bước thứ 5: Tiến hành điều tra.
Việc tiến hành điều tra cũng phải qua nhiều khâu khác nhau
như tập huấn cho điều tra viên, điều tra thử và tiến hành điều tra
chính thức.
Khâu quan trọng nữa là sắp xếp một cách lô gíc các khâu
trong cuộc điều tra cũng như tập huấn một cách kỹ lưỡng cho
các điều tra viên, những người sẽ trực tiếp tiến hành việc thu
thập số liệu, vì chất lượng của số liệu mà ta có sẽ hoàn toàn phụ
thuộc vào những người này. Do vậy, công tác lựa chọn điều tra
viên có đủ năng lực, trình độ, trách nhiệm với công việc là hết
sức quan trọng. Đặc biệt quan trọng là chúng ta phải lựa chọn
được những người có mong muốn tham gia công tác điều tra,
nghiên cứu có như vậy họ mới luôn đề cao tinh thần trách nhiệm
đối với thông tin mà họ sẽ thu thập.
Việc điều tra thử sẽ giúp cho việc chỉnh sửa phiếu điều tra
cho phù hợp để thu được các thông tin cần thiết một cách chính
xác nhất, bước này thường được tiến hành trước khi tiến hành
điều tra chính thức khoảng 1 tháng để có điều kiện hoàn chỉnh
lại phiếu điều tra và bổ sung tập huấn cho cán bộ điều tra nếu
cần thiết.
Việc tiến hành điều tra sẽ tuỳ thuộc vào yêu cầu của số liệu
mà tiến hành điều tra trong cùng 1 thời điểm hay chia ra nhiều
17
giai đoạn. Tuy nhiên, nếu có nhiều quan sát trong cùng một mẫu
thì lên lấy số liệu trong cùng 1 thời điểm để tránh sự khác biệt
của số liệu do tác động của thời gian.
Trong quá trình điều tra chúng ta cần phải luôn kiểm tra độ
chính xác của thông tin để có thể điều chỉnh kịp thời.
Việc triển khai công tác kiểm tra độ chính xác có thể được sử
dụng theo nhiều cách khác nhau, chẳng hạn chúng ta có thể lập
ra một đội kiểm tra độc lập với đội đi điều tra. Sau khi kiểm tra
nếu phiếu điều tra có những chỗ chưa rõ ràng hoặc thiếu thông
tin thì chuyển lại phiếu đó cho điều tra viên. Điều đó có nghĩa là
việc kiểm tra này phải tiến hành đồng thời, song song với việc
điều tra.
Để tránh những sai sót hoặc những thông tin bị thiếu trong
quá trình điều tra thì một trong những lưu ý vô cùng quan trọng
là các điều tra viên cần phải hoàn chỉnh phiếu điều tra ngay tại
hộ hoặc tại địa bàn điều tra để kịp thời bổ sung những thông tin
cần thiết.
Một lưu ý nữa là trong quá trình điều tra chúng ta nên thường
xuyên tổ chức những buổi họp điều tra (cả điều tra viên, lãnh đạo
và kiểm tra viên) để cùng nhau trao đổi những phát sinh cần phải
điều chỉnh trong quá trình điều tra.
- Bước thứ 6: Nhập dữ liệu vào cơ sở dữ liệu trong máy tính.
Bước này thuần tuý là khâu kỹ thuật, song nó khá quan trọng
và cũng chiếm nhiều thời gian, đòi hỏi người nghiên cứu phải
kiên nhẫn và tỉ mỉ, có độ chính xác cao, tránh nhầm lẫn. Người
nghiên cứu cũng phải am hiểu về máy tính và các phần mềm sử
18
dụng để xử lý số liệu sau này nhằm xây dựng một cấu trúc cơ sở
dữ liệu cho phù hợp.
Để đảm bảo độ chính xác cao của thông tin có 2 cách làm
như sau:
+ Cách thứ nhất: chúng ta có thể tiến hành nhập tin hai lần,
để kiểm tra cách này tốn nhiều thời gian nhưng đảm bảo ít sai sót
trong quá trình nhập tin.
+ Cách thứ hai: sau khi nhập xong toàn bộ thông tin cần phải
in tất cả ra giấy để kiểm tra, tuy nhiên cách này cũng sẽ gặp một
số khó khăn nhất định khi nhiều thông tin và trên định dạng bảng
tính Excel chẳng hạn.
Để dung hoà cho những điểm hạn chế của cả 2 cách chúng ta
có thể sử dụng cách lấy ngẫu nhiên một lượng phiếu khoảng
10% để kiểm tra thông qua việc nhập lại những thông tin này rồi
kiểm tra với những thông tin của các phiếu đó đã nhập 1 lần
nhằm tìm ra những sai sót (nếu có). Nếu có sai sót ta buộc phải
kiểm tra lại toàn bộ cơ sở dữ liệu đã nhập trước đây.
Việc kiểm tra này thường được tiến hành ngay sau khi đã
nhập được một phần số phiếu điều tra trong tổng số phiếu của cả
đợt, nhằm mục đích phát hiện sớm những sai sót để có thể kịp
thời điều chỉnh, tránh hiện tượng sau khi nhập toàn bộ phiếu mới
kiểm tra, vì khi đó việc điều chỉnh sẽ rất tốn thời gian và công
sức. Nếu việc kiểm tra được tiến hành sau khi đã nhập hết các
phiếu mà bắt gặp nhiều sai sót thì việc nhập lại tin hay kiểm tra
cũng sẽ không có nhiều ý nghĩa như khi mới bắt đầu tiến hành
19
nhập tin. Việc kiểm tra này cũng phải tiến hành thường xuyên
trong quá trình nhập tin vào máy.
- Bước thứ 7: Kiểm tra và hiệu chỉnh thông tin trong cơ
sở dữ liệu hay còn gọi là quá trình làm
sạch thông tin.
Đây là khâu cuối cùng trước khi tiến hành xử lý số liệu bằng
các phần mềm thống kê và cũng là khâu quan trọng vì nó sẽ
quyết định đến độ tin cậy của kết quả phân tích sau này.
Để tiến hành kiểm tra, chúng ta cần phải qua các bước sau:
+ Thứ nhất là kiểm tra xem có các giá trị bất thường hoặc bị
thiếu hay không (thông thường thông qua sử dụng một số phần
mềm thống kê chuyên dụng như SPSS hay Stata).
+ Sau khi kiểm tra thấy có các giá trị bất thường hoặc bị
thiếu đó thì kiểm tra lại xem giữa việc nhập số liệu và phiếu điều
tra có chính xác hay không? Nếu quá trình nhập đã chính xác thì
câu hỏi đặt ra sẽ là kiểm tra lại trong quá trình điều tra được tiến
hành như thế nào? Nếu quá trình điều tra có thể khẳng định được
là thông tin hoàn toàn chính xác và đã kiểm tra thông tin ngay
khi đi điều tra thì ta có thể chấp nhận được thông tin này. Còn
nếu câu trả lời là không thì khi đó ta sẽ phải xử lý theo 2 cách:
(1) điều tra lại thông tin đó, nếu điều kiện cho phép hoặc trong
trường hợp số lượng thông tin đó lớn; (2) dùng các phương pháp
xử lý số liệu bị thiếu và bất thường trong thống kê nếu lượng số
liệu đó so với toàn bộ khối lượng thông tin chiếm tỷ lệ rất nhỏ
(thường chỉ một vài phần trăm).
20
1.2. Chọn mẫu
Phần này nhằm trang bị những kiến thức cơ bản cho người
nghiên cứu trong việc lựa chọn phương pháp chọn mẫu thích hợp
trong nghiên cứu của mình. Với mục tiêu cụ thể của phần này là:
1. Phân biệt giữa tổng thể và mẫu: xác định rõ câu hỏi nghiên
cứu và mục tiêu nghiên cứu; lựa chọn các chỉ tiêu lựa chọn và
loại trừ.
2. Lựa chọn phương pháp chọn mẫu phù hợp giữa ngẫu
nhiên và phi ngẫu nhiên.
3. Hiểu những lập luận về ước lượng sai số.
4. Hiểu những lập luận về xác định cỡ mẫu.
5. Hiểu những lập luận về nguồn sai số trong chọn mẫu.
6. Tính toán trọng số.
1.2.1. Chọn mẫu thống kê trong điều tra chọn mẫu
Trước hết, chúng ta sẽ làm quen với một số khái niệm trong
điều tra chọn mẫu cũng như cần phân biệt giữa nhóm đối tượng
và mẫu như sau:
- Tổng thể: Là một nhóm người, chi tiết hoặc đơn vị đối
tượng của nghiên cứu sẽ được điều tra. Tổng thể bao gồm 2 loại
là tổng thể lý thuyết và tổng thể có thể tiếp cận được. Trong đó:
+ Tổng thể lý thuyết: Là những nhóm đối tượng phù hợp
trong nghiên cứu và có thể rộng hơn, bao trùm tổng thể có thể
tiếp cận được.
Ví dụ: Khi nghiên cứu về hộ nông dân thì tất cả các hộ nông
dân là tổng thể lý thuyết.
21
+ Tổng thể có thể tiếp cận được: Là nhóm đối tượng có thể
cho phép tiếp cận trong quá trình nghiên cứu và lựa chon mẫu.
Với ví dụ trên, chúng ta không thể tiếp cận được tất cả các hộ
do việc phân bố rộng, do vậy chỉ những hộ ở khu vực nghiên
cứu mới cho phép ta có thể tiếp cận được. Đây là nhóm tổng
thể có thể tiếp cận được.
- Tổng điều tra: Là một cuộc điều tra nhằm thu thập thông
tin về mỗi thành viên của tổng thể, do vậy, nó được tiến hành
điều tra với tất cả số thành vien có trong tổng thể của nghiên
cứu.
Ví dụ: Cuộc điều tra tổng thể nông nghiệp, nông thôn năm
1994 hay 2006 của Tổng cục Thống kê là tổng điều tra.
Khung chọn mẫu: Là danh sách những người (từ tổng thể
tiếp cận được) để từ đó ta có thể chọn mẫu để điều tra. Danh
sách này nên thể hiện toàn diện, hoàn chỉnh và được cập nhật.
Ví dụ: Danh sách Đăng ký cử tri, danh sách địa chỉ theo mã
bưu điện, niên giám điện thoại, tổng điều tra công nghiệp,
tổng điều tra dân số v.v…
Khung để chọn mẫu là danh sách các đơnvị trong tổng thể
(hoặc vạn vật) trong đó một số đơn vị này sẽ được chọn để điều
tra. Đó có thể là một danh sách thực, một bộ thẻ chỉ số, một bản
đồ hoặc dữ liệu lưu trữ trong máy tính. Khung là một tập hợp các
tài liệu thực (số liệu tổng điều tra, các bản đồ, các danh sách, các
thư mục, các bản ghi) cho phép chúng ta nắm được vạn vật dần
dần.
22
Những vấn đề tiềm tàng với khung chọn mẫu bao gồm:
Khung chọn mẫu có thể không chính xác, không đầy đủ hoặc có
sự nhân đôi. Do vậy, chúng ta cần phải có chiến lược thay thế
ngẫu nhiên trong tầng.
- Mẫu: Là một phần danh sách hay nhóm các thành viên đại
diện của một tổng thể có được từ các phương pháp lựa chọn khác
nhau cho việc thu thập thông tin nghiên cứu.
Ví dụ: Cuộc điều tra thứ nhất:
Mục tiêu: Đánh giá thái độ của các bậc cha mẹ liên quan đến
chương trình giới thiệu dinh dưỡng cho học sinh cấp II.
Tổng thể: Là toàn thể các bậc cha mẹ có con đang học cấp II
tại địa bạn nghiên cứu.
Mẫu: 200 trong tổng số 500 bậc cha mẹ tại xã (lựa chọn ngẫu
nhiên).
Cuộc điều tra thứ hai:
Mục tiêu chung: So sánh thói quen đọc sách của các sinh
viên một trường đại học.
Tổng thể nghiên cứu: Toàn bộ sinh viên trong trường.
Mẫu: Lựa chọn ngẫu nhiên 300 sinh viên của trường đến
mượn sách tại thư viện.
Như vậy, trong cuộc điều tra thứ nhất, 200 bậc cha mẹ sẽ là
mẫu điều tra và câu trả lời của họ sẽ mang tính chất đại diện cho
toàn bộ các bậc cha mẹ có con đang theo học trường cấp II của
khu vực nghiên cứu. Còn trong cuộc điều tra thứ hai, câu trả lời
của 300 sinh viên sẽ được xem như là đại diện cho tổng thể sinh
23
viên của trường nếu như việc chọn mẫu của chúng ta là ngẫu
nhiên.
Mẫu trong điều tra chọn mẫu hết sức quan trọng vì trong quá
trình nghiên cứu chúng ta không có điều kiện để thu thập thông
tin từ toàn bộ tổng thể, do vậy, chúng ta phải thu thập được số
liệu từ những người càng mang tính đại diện cho nhóm mà
chúng ta đang nghiên cứu càng tốt. Thậm chí với một bảng hỏi
hoàn hảo (nếu như nó tồn tại), số liệu điều tra của chúng ta sẽ chỉ
được coi là có ích nếu người được điều tra đại diện cho toàn bộ
tổng thể nghiên cứu của chúng ta.
Một mẫu tốt là một thực thể thu nhỏ của tổng thể, hoàn toàn
giống như tổng thể chỉ khác là nhỏ hơn. Một mẫu tốt nhất phải
mang tính đại diện cho tổng thể về các đặc trưng quan trọng nhất
của tổng thể đó.
Một ví dụ về chọn mẫu không tốt, đó là nếu chúng ta tiến
hành một cuộc thăm dò về điều kiện chăm sóc sức khoẻ cho
người dân mà lại chỉ tiến hành trên điện thoại, tức là khung
chọn mẫu của ta là danh mục điện thoại, thì có nghĩa là
chúng ta đã loại bỏ một phần lớn đối tượng người nghèo vì
họ không có điện thoại hoặc khu vực vùng sâu, vùng xa nơi
điện thoại chưa đến được với họ. Như vậy, kết quả của cuộc
điều tra chưa thể phản anh hết được thực trạng của công tác
chăm sóc sức khoẻ người dân như chúng ta đã đặt ra trong
mục tiêu ban đầu.
24
Hình 1.3: TỔNG THỂ VÀ MẪU
Một câu hỏi đặt ra ở đây là tại sao ta lại phải chọn mẫu? Sao
ta không điều tra toàn bộ tổng thể nghiên cứu? Câu trả lời là:
Chọn mẫu điều tra giúp chúng ta thực hiện nhanh chóng hơn
là điều tra tổng thể, chọn mẫu điều tra cũng giúp ta tiết kiệm
được kinh phí cho các hoạt động khác như kiểm tra độ chính xác
và chất lượng của thông tin thu thập được. Ngoài ra, chọn mẫu
điều tra giúp chúng ta tập trung vào những nghiên cứu cụ thể
hơn.
Ví dụ: Khi chúng ta muốn so sánh giữa những cặp vợ chồng
trẻ và già của một nhóm dân tộc nào đó chẳng hạn, thì việc lựa
chọn mẫu phân tầng sẽ cho ta tập trùng vào vấn đề ta cần, do đó
mà nó phù hợp hơn là việc điều tra cả tổng thể mẫu.
Khi tiến hành lựa chọn mẫu điều tra chúng ta cần phải đảm
bảo rằng đó là một đại diện tổng thể. Chúng ta biết không có một
mẫu điều tra nào là hoàn hảo, vì nó luôn chứa đựng một sai số
25
hay thành kiến nào đó. Danh mục các tiêu chí sau có thể được sử
dụng để đảm bảo mẫu đặc trưng cho tổng thể và mức độ đại diện
của mẫu.
Bản thân mẫu nghiên cứu hoàn toàn không có ý nghĩa gì,
điều quan trọng của chúng là độ chính xác cho tổng thể mà
chúng đại diện hay tấm gương của nhóm mục tiêu nghiên cứu.
1.2.1.1. Danh mục các tiêu chí cho việc đảm bảo một mẫu
có tính đại diện cho tổng thể:
(1) Mục tiêu điều tra phải rõ ràng
Đây là lý do cho việc triển khai điều tra. Cuộc điều tra được
tiến hành nhằm mô tả, so sánh hay tìm hiểu thái độ v.v… Một
công ty có thể tiến hành điều tra người lao động trong công ty
của mình hay một trường học có thể điều tra những học sinh
đang theo học để tìm hiểu những gì diễn ra trong hiện thực và
quá khứ nhằm cải tiến kỹ thuật hay xây dựng những môn học
mới cho tương lai.
Có thể xem xét lại ví dụ lần trước khi đánh giá thái độ của
các bậc cha mẹ liên quan đến chương trình dinh dưỡng.
Mục tiêu chung: Đánh giá thái độ của các bậc cha mẹ liên
quan đến chương trình giới thiệu ăn kiêng và dinh dưỡng cho
học sinh cấp II.
Mục tiêu cụ thể: Nhằm mô tả và so sánh thái độ của các bậc
cha mẹ ở các độ tuổi khác nhau, nhóm dân tộc khác nhau và
với những hiểu biết khác nhau về kiến thức dinh dưỡng tới 3
mức dinh dưỡng được giới thiệu.
26
Câu hỏi nghiên cứu:
1. Các bậc cha mẹ sẽ có thái độ như thế nào khi được giới
thiệu 3 mức dinh dưỡng cho con em họ?
2. Thái độ của các bậc cha mẹ ở những nhóm dân tộc khác
nhau như thế nào khi tham gia chương trình này?
3. Liệu những bậc cha mẹ có am hiểu về kiến thức dinh
dưỡng sẽ có thái độ khác với những người khác?
Mục tiêu điều tra sẽ là hướng dẫn cho việc triển khai các câu
hỏi cụ thể của điều tra, hoặc các mục thông tin cần thu thập trong
cuộc điều tra cũng như việc lựa chọn tổng thể và mẫu điều tra.
(2) Chỉ tiêu được lựa chọn phải rõ ràng và xác định được
Một chỉ tiêu cho việc xác định đặc điểm của người được lựa
chọn cho cuộc điều tra là người đó có khả năng tham gia. Bên
cạnh đó có chỉ tiêu để xác định những đối tượng sẽ không tham
gia vào cuộc điều tra. Việc ứng dụng 2 chỉ tiêu này cho phép xác
định rõ ràng đối tượng có thể lựa chọn làm mẫu để điều tra. Nếu
một ai đó hay một nhóm nào đó không phù hợp với các chỉ tiêu
để lựa chọn vào mẫu thì người đó và nhóm đó sẽ không nằm
trong mẫu nghiên cứu.
Ví dụ: Câu hỏi nghiên cứu là tác động của cụm từ
QUITNOW (dừng lại) trong việc giúp đỡ người hút thuốc lá
có thể bỏ thuốc lá?
Tổng thể: Những người hút thuốc.
Các chỉ tiêu lựa chọn:
- Có tuổi nằm giữa 18 và 64.
27
- Hút hơn 1 điếu thuốc lá mỗi ngày.
- Có nhiều vết đen trong phổi khi chụp phim.
Chỉ tiêu loại trừ: Nếu người đó thuộc nhóm cấm chỉ định cho
việc sử dụng các chất nicotin.
Kết quả: Cuộc điều tra chỉ tiến hành đối với những người đủ
tư cách. Nếu những ai có tuổi ít hơn 18 và nhiều hơn 64 sẽ
không được lựa chọn làm mẫu điều tra. Mặc dù, tổng thể
nghiên cứu là những người hút thuốc lá, song chỉ tiêu lựa
chọn và chỉ tiêu loại trừ sẽ giúp xác định rõ hơn nhóm
nghiên cứu “ai là người hút thuốc lá”.
Việc ứng dụng các chỉ tiêu trên giúp chúng ta xác định rõ
ràng ranh giới cho những người được phỏng vấn ai là phù hợp và
có đủ tư cách tham gia vào mẫu đại diện cho tổng thể nghiên
cứu.
(3) Lựa chọn phương pháp chọn mẫu khắt khe (chọn mẫu
ngẫu nhiên)
Các phương pháp chọn mẫu được chia làm hai nhóm: chọn
mẫu ngẫu nhiên và phi ngẫu nhiên.
Lựa chọn ngẫu nhiên cung cấp các thông tin thống kê về tính
đại diện mẫu của tổng thể. Trong chọn mẫu ngẫu nhiên, mỗi một
cá thể được xác định là có cùng xác suất lựa chọn làm mẫu điều
tra.
Lựa chọn phi ngẫu nhiên là sự lựa chọn mẫu phụ thuộc vào
đặc tính của tổng thể và nhu cầu của điều tra. Với cách thức này
một vài cá thể của tổng thể có cơ hội cao hơn được lựa chọn làm
mẫu điều tra, trong khi đó những cá thể khác lại không có cơ hội
28
cao. Như vậy, khả năng ứng dụng những kết quả điều tra nhằm
suy rộng cho cả tổng thể có thể không áp dụng được.
1.2.1.2. Các phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên
Có nhiều cách lựa chọn mẫu thống kê trong điều tra chọn
mẫu, mỗi cách lựa chọn phụ thuộc vào điều kiện cụ thể về tính
đại diện, độ tin cậy và đặc trưng cụ thể của tổng thể. Về cơ bản
chúng ta có thể phân ra thành các loại mẫu thống kê như sau:
(1) Mẫu ngẫu nhiên đơn giản.
(2) Chọn mẫu theo phân nhóm/tầng.
(3) Chọn mẫu cả nhóm.
(4) Chọn mẫu hai cấp.
(5) Chọn mẫu lặp lại.
Hình 1.4: CHỌN MẪU NGẪU NHIÊN
29
Mỗi cách chọn mẫu lại tiến hành khác nhau, nó tuỳ thuộc vào
thực tế tính chất của tổng thể như đã đề cập. Nếu tổng thể là
đồng nhất thì việc lựa chọn mẫu theo cách thứ nhất là đơn giản
nhất và tính đại diện cao nhất.
Tuy nhiên khi bên trong tổng thể của chúng ta có sự khác
biệt và phân chia thành nhiều nhóm có đặc trưng khác nhau thì
phương pháp thứ nhất sẽ không đảm bảo cho ta có một mẫu
mang tính đại diện nhất như ta mong muốn. Vì vậy, trong trường
hợp này chúng ta cần phải thay đổi cách thức lựa chọn mẫu điều
tra cho phù hợp. Lúc này các cách chọn mẫu thứ 2, 3 hoặc 4 sẽ
phù hợp hơn, còn việc cụ thể để lựa chọn theo cách nào lại phụ
thuộc vào nhiều yếu tố khác như điều kiện thời gian, kinh phí,
v.v…
Ngoài ra, cách lựa chọn mẫu thứ 5 là khi chúng ta muốn
nghiên cứu sâu hơn vào một vấn đề gì đó hay chúng ta muốn
kiểm tra lại thông tin sau khi có kết quả điều tra chúng ta có thể
lựa chọn một nhóm nhỏ trong mẫu để tiến hành điều tra lại theo
một số chỉ tiêu hẹp nào đó.
Mặc dù chúng ta có nhiều cách để lựa chọn mẫu điều tra
khác nhau nhưng vẫn phải bảo đảm nguyên tắc là ở bước cuối
cùng trong phương pháp chọn mẫu phải chọn mẫu ngẫu nhiên,
khi đó mẫu điều tra mới mang tính đại diện cho tổng thể (tức là
để có thể SUY DIỄN về tổng thể dựa trên việc phân tích mẫu
điều tra).
* Mẫu ngẫu nhiên đơn giản: Được lựa chọn trên cơ sở
nguyên tắc là xác suất lựa chọn mẫu là như nhau. Mẫu được lựa
30
chọn theo phương pháp này đáp ứng cao về mặt thống kê và đặc
biệt khả năng suy rộng kết quả là rất cao và áp dụng các công cụ
toán học trong tính toán dễ dàng hơn.
Bước đầu tiên trong chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản là phải
có danh sách của tổng thể để từ đó xác định được mẫu hay nói
cách khác chúng ta phải có khung chọn mẫu. Nếu mẫu muốn đủ
đại diện cho tổng thể thì khung chọn mẫu phải chứa đựng tất cả
hoặc gần hết tất cả các thành viên trong tổng thể. Trong chọn
mẫu ngẫu nhiên đơn giản tất cả các cá thể của tổng thể có cùng
một cơ hội để lựa chọn. Các cá thể được lựa chọn cùng một thời
gian và hoàn toàn độc lập với nhau. Khi một mẫu đã được lựa
chọn sẽ không được phép để trong khung chọn mẫu nữa, hay nói
một cách khác là nó không có cơ hội để lựa chọn lại. Chính vì có
cùng một cơ hội nên mẫu ngẫu nhiên được xem như là không có
sự sai khác.
Một đặc điểm nổi bật của chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản đó
là tránh được sự sai lệch của mẫu, tuy nhiên điểm bất lợi là nhiều
khi nó không tính toán hay bao hàm được những thành phần của
tổng thể mà chúng ta đang quan tâm. Giả sử khi chúng ta muốn
tìm hiều về sự thoả mãn của các khách hàng và giả thiết chúng ta
có kết quả của một nghiên cứu trước đây cho rằng những khách
hàng già và trẻ thường là các nhóm khác nhau về mức độ thoả
mãn của một dịch vụ nào đó. Nếu chúng ta áp dụng phương pháp
chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản cho một nghiên cứu mới có thể
chúng ta sẽ có mẫu trong đó số lượng cá thể của nhóm khách
hàng trẻ không đủ lớn để áp dụng các công cụ thống kê, trong
31
trường hợp này chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản không bao hàm
được toàn bộ các thành phần của tổng thể.
Như vậy, nếu các thành phần của tổng thể đa dạng hay nói
cách khác một tổng thể nào đó không đồng nhất và với những
mục đích nghiên cứu khác nhau do vậy mà phương pháp chọn
mẫu ngẫu nhiên đơn giản chỉ phù hợp cho việc áp dụng trong
những tổng thể tương đối nhỏ khi đó tính đồng đều sẽ tăng lên
bên trong của tổng thể đó.
Mẫu ngẫu nhiên đơn giản được lựa chọn một cách ngẫu
nhiên từ tổng thể. Có nhiều cách khác nhau, ví dụ có thể lựa
chọn hoàn toàn ngẫu nhiên không theo một quy luật nào hoặc
cũng có thể lựa chọn dựa trên danh sách và có khoảng cách cố
định giữa các mẫu.
Việc lựa chọn này phải đảm bảo rằng nó không phụ thuộc
vào ý chủ quan của người nghiên cứu.
Đặc điểm của chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản là:
- Sử dụng cơ chế hội để lựa chọn các quan sát.
- Biế xác suất lựa chọn cho từng mẫu.
- Tất cả đều dựa trên khung chọn mẫu.
Có các cách để lấy một mẫu theo hình thức ngẫu nhiên đơn
giản đó là:
(a) Hệ thống:
- Đánh số các đơn vị trong tổng thể từ 1 đến N quyết định số
lượng n cá thể trong tổng thể (quy mô mẫu) mà chúng ta muốn
hoặc cần.
32
- k = N/n = quy mô khoảng tin cậy lựa chọn ngẫu nhiên một
số nguyên nằm giữa 1 và k, sau đó chọn các đơn vị đứng thứ k là
mẫu cho thu thập thông tin.
(b) Số ngẫu nhiên:
- Ném đồng xu.
- Sử dụng công cụ Excel bằng công thức rand()
- Hay sử dụng các phần mềm thống kê khác như: Stata bằng
câu lệnh lựa chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản: gen
randomnr=uniform()
Ví dụ: Chọn các hộ gia đình trong điều tra 3.700 hộ gia đinh
cho dự án của MOLISA/UNDP về đánh giá chương trình xoá
đói giảm nghèo.
Các cách này cũng được sử dụng trong các phương pháp
chọn mẫu ngẫu nhiên được trình bày dưới đây như phân tầng
và nhiều chặng (lặp lại).
(c) Chọn mẫu không tỷ lệ: chọn mẫu với xác suất lựa chọn
một đơn vị tỷ lệ với quy mô (pps).
Ví dụ: Chọn các tỉnh và xã trong cuộc điều tra 3.700 hộ gia
đinh cho dự án của MOLISA/UNDP về đánh giá chương
trình xoá đói giảm nghèo HERP.
* Chọn mẫu theo phân tầng (cấp): Khi tổng thể có thể chia
thành nhiều nhóm có đặc điểm tương đối đồng đều trong từng
nhóm thì ta có thể sử dụng phương pháp này. Trước hết chúng ta
cần chia tổng thể theo các nhóm khác nhau ví dụ theo loại hình
33
dân tộc, hay giới, sau đó trong mỗi nhóm đó ta sẽ tiến hành lấy
mẫu ngẫu nhiên để điều tra.
Cơ sở thống kê cho việc phân tầng: Là dựa vào tính chính
xác của bất kỳ một ước lượng nào đó có thể được cải thiện bằng
cách lựa chọn một thiết kế thích hợp. Người điều tra thường có
hiểu biết về tổng thể đang nghiên cứu trước khi tiến hành điều
tra và việc sử dụng những thông tin này có thể cải thiện tính hiệu
quả của suy diễn thống kê về những đặc điểm chưa biết của tổng
thể.
Thường phương pháp này hay được sử dụng khi trong tổng
thể có sự khác biệt về tính chất của các nhóm.
Hai vấn đề tiềm tàng: (1) Biến phân tầng không được biết
trước khi điều tra.
Ví dụ: Ước lượng sản xuất công nghiệp trong ngành dệt/may.
Phân tầng theo mức sản xuất hiện tại. Nhưng mức sản xuất hiện
tại không được biết. Sử dụng đại diện: quy mô lao động trong
quá khứ.
(2) Các quy mô cơ bản của tổng thể không được biết.
Ví dụ: Chỉ có danh sách của các doanh nghiệp với tên và địa
chỉ, không có quy mô.
Chọn mẫu phân tầng phức tạp hơn rất nhiều so với chọn mẫu
ngẫu nhiên đơn giản, các tầng phải được xác định, sắp xếp đều
nhau và nếu như sử dụng nhiều tầng sẽ dẫn đến mẫu lớn, cồng
kềnh và tốn kém cho điều tra.
* Chọn mẫu cả nhóm: Thường được sử dụng khi tổng thể có
sự khác biệt về những đặc trưng như địa điểm, hay được phân bố
34
thành những cụm có khoảng cách khác nhau xa về mặt địa lý,
khi đó nếu chọn mẫu theo phương pháp ngẫu nhiên đơn giản hay
theo phân cấp sẽ dẫn đến tốn kém trong điều tra trong khi kinh
phí dành cho nghiên cứu không cho phép.
Để tiến hành chọn mẫu cả nhóm, trước hết chúng ta cần phân
chia tổng thể mẫu ra thành nhiều nhóm khác nhau, sau đó ta tiến
hành lựa chọn toàn bộ một số nhóm làm mẫu để điều tra.
Theo cách thức này có một điểm rất hạn chế là nếu như mỗi
nhóm có số lượng lớn các cá thể thì sẽ dẫn đến việc tốn kém hơn
cả về tài chính và thời gian để tiến hành điều tra thông tin.
Chú ý:
- Trong việc chọn mẫu cả nhóm chúng ta không cần danh
sách các cá thể (doanh nghiệp/hộ gia đình) ở tất cả các vùng, mà
chỉ ở những vùng được chọn.
- Việc lựa chọn các vùng hoặc các doanh nghiệp/hộ gia đình
có thể được thực hiện thông qua việc sử dụng bất kỳ một phương
pháp chọn mẫu nào.
* Chọn mẫu hai cấp: Là dạng hay được ứng dụng nhất vì nó
kết hợp tính tối ưu của cả 3 cách thức chọn mẫu đơn giản, phân
cấp và chọn mẫu cả nhóm nêu trên, do vậy nó thường phù hợp
nhất, đặc biệt trong điều kiện các nghiên cứu của ta với tổng thể
có sự phức tạp như hiện nay.
Để tiến hành chọn mẫu theo cách thức này trước hết tổng thể
sẽ được phân chia ra thành nhièu cấp hay nhóm khác nhau, sau
đó tiến hành lựa chọn một số nhóm đại diện cho đối tượng
nghiên cứu và để đảm bảo về mặt thời gian chúng ta tiến hành
35
lựa chọn trong các nhóm đó một số cá thể đại diện bằng phương
pháp lựa chọn mẫu ngấu nhiên đơn giản như đã trình bày ở phần
trước.
* Chọn mẫu lặp lại: Với cách thức chọn mẫu này, trước hết
chúng ta tiến hành chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản lần 1, sau đó
từ những mẫu đã được lựa chọn đó chúng ta lại tiến hành lựa
chọn một số lượng nhỏ (tuỳ theo yêu cầu của công việc) các mẫu
một cách cũng hoàn toàn ngẫu nhiên để phục vụ cho mục tiêu
nhất định trong nghiên cứu như: kiểm tra lại thông tin hay bổ
sung thêm thông tin v.v…
36
Bảng 1.1: NHỮNG THUẬN LỢI KHÓ KHĂN, ƯU NHƯỢC ĐIỂM
CÁC PHƯƠNG PHÁP CHỌN MẪU ĐIỀU TRA
Ngẫu Dễ làm, tính khách quan cao. Không áp dụng được cho
nhiên tất cả các trường hợp khi
Nhanh dễ làm, trình độ cán bộ
đơn không có tính đồng đều
đòi hỏi không cao.
giản trong tổng thể, chỉ sử
dụng cho những mẫu nhỏ.
Chọn Dễ làm, phù hợp với mục tiêu Có thể bị trùng lặp.
mẫu điều tra, thời gian nhanh hơn.
Phải xác định được tiêu
phân
Độ chính xác cao, chọn đối tượng chí phân nhóm trước khi
cấp
theo mục đích điều tra. điều tra.
Tính đại diện cao hơn. Chi phí cao hơn.
Chọn Độ chính xác cao. Tốn nhiều thời gian và chi
mẫu cả phí.
Tính đại diện cao, áp dụng cho
nhóm
tổng thể mẫu rờn. Có thể ảnh hưởng đến kết
quả điều tra do đặc thù
Số lượng mẫu nhỏ.
của các nhóm được chọn.
37
(Tiếp theo)
Chọn Dễ làm, tốn ít thời gian và chi Tổng thể phải lớn.
mẫu 2 phí, độ chính xác cao hơn các
Điều tra viên phải có
cấp phương pháp trên, áp dụng cho
trình độ cao.
các tổng thể mẫu rờn, chia nhỏ
theo từng cấp. Tốn nhiều thời gian.
Tổng hợp ưu điểm của 2 phương
pháp trên.
Chọn Dễ so sánh kết quả điều tra. Tốn chi phí.
mẫu
Tiêu tốn ít thời gian do có sẵn Dễ bị trùng lặp.
lặp lại
khung chọn mẫu.
Phải có kết quả của cuộc
Có độ chính xác cao, tránh được điều tra trước do vậy bị
sai sót của điều tra trước. phụ thuộc.
Dùng để kiểm chứng kết quả các Đòi hỏi trình độ cao.
cuộc điều tra lớn.
Có công cụ đủ mạnh.
Tính đại diện không cao.
1.2.2. Chọn mẫu phi thống kê trong điều tra chọn mẫu
Ngoài cách chọn mẫu thống kê như đã trình bày phần trước
chúng ta cũng có thể lựa chọn mẫu phi thống kê theo các cách
như sau:
- Chọn mẫu tiện lợi:
38
Chọn mẫu tiện lợi được sử dụng khi chúng ta đơn giản chỉ
chặn đường một ai đó trên phố mà họ đang định dừng lại, hoặc
khi chúng ta đi quanh một doanh nghiệp, một cửa hàng, một
quán ăn, một rạp hát v.v… hỏi những người mà chúng ta gặp
xem liệu họ sẽ trả lời câu hỏi của chúng ta hay không. Nói một
cách khác, mẫu bao gồm những chủ thể mà nhà nghiên cứu có
thể tiếp cận một cách thuận lợi. Không có sự lựa chọn ngẫu
nhiên và khả năng chệch là lớn.
- Chọn mẫu theo quota:
Chọn mẫu theo quota thường được sử dụng trong nghiên cứu
thị trường. Những người đi phỏng vấn phải tìm kiếm những
trường hợp có những đặc tính nhất định. Họ được nhận quota
của những nhóm người nhất định để phỏng vấn và quota được tổ
chức theo cách làm cho mẫu cuối cùng đại diện cho tổng thể.
Nhược điểm của chọn mẫu theo quota: Người phỏng vấn lựa
chọn ai mà họ thích (trong phạm vi tiêu chí như trên) và do vậy
có thể lựa chọn những người dễ phỏng vấn nhất và vì thế có thể
gây ra chệch mẫu. Ngoài ra, không thể ước lượng được tính
chính xác (do mẫu không ngẫu nhiên).
- Chọn mẫu có mục đích:
Mẫu có mục đích là mẫu được nhà nghiên cứu chọn một
cách chủ quan. Nhà nghiên cứu cố gắng chọn mẫu mà theo họ là
mang tính đại diệnc ho tổng thể và sẽ cố gắng đảm bảo rằng mẫu
bao gồm tất cả các khía cạnh của tổng thể nghiên cứu.
- Mạng lưới hoặc “ném tuyết”:
39
Với cách tiếp cận này, đầu tiên chúng ta liên hệ với một vài
người trả lời tiềm năng và sau đó hỏi xem liệu họ có biết ai đó có
cùng đặc tính mà chúng ta đang muốn nghiên cứu hay không.
- Tự lựa chọn:
Có lẽ bản thân cụm từ “tự lựa chọn” đã tự nói lên ý nghĩa của
nó. Bản thân người được hỏi sẽ tự quyết định xem họ có thích
tham gia vào cuộc điều tra hay không và nếu học không muốn
tham gia chúng ta sẽ phải chuyển sang đối tượng khác để hỏi.
- Chọn mẫu chuyên gia:
Chọn mẫu chuyên gia liên quan đến chọn một mẫu bao gồm
những người đã được biết là có kinh nghiệm và chuyên môn
trong một lĩnh vực nào đó. Thường chúng ta thu xếp một mẫu
như vậy dưới danh nghĩa là “một nhóm chuyên gia”.
Việc tiến hành chọn mẫu phi thống kê tuỳ thuộc vào mục
tiêu, đối tượng và yêu cầu của nghiên cứu. Phương pháp này
thường được áp dụng trong những điều kiện chúng ta không có
khung chọn mẫu cụ thể, chẳng hạn như trong các nghiên cứu thị
trường chúng ta không có danh sách khách hàng mua một loại
hàng hoá nào đó thì chúng ta buộc phải sử dụng phương pháp
chọn mẫu phi thống kê. Phương pháp này cũng có thể áp dụng
khi tổng thể của chúng ta có tính đồng nhất cao (mà điều này
thường khó diễn ra đối với các vấn đề kinh tế - xã hội), hay trong
trường hợp nghiên cứu của chúng ta không cần phải ngoại suy
cho tổng thể.
40
Do vậy, ta có thể thấy điểm hạn chế của phương pháp chọn
mẫu phi thống kê là khả năng áp dụng các công cụ thống kê và
khả năng suy rộng của kết quả bị hạn chế.
- Nhóm quan tâm:
Phương pháp này thường hay được dùng trong nghiên cứu
thị trường nhằm tìm hiểu những mặt hàng cụ thể mà xã hội cần
và sẽ tiêu dùng. Để nghiên cứu chúng ta thường điều tra 10-20
người cùng mua một mặt hàng nào đó để đại diện cho nhóm
những người có cùng sở thích hoặc nhóm khách hàng tiềm năng.
Ví dụ: Khi điều tra về nhóm bệnh nhân bị bệnh tiểu đường.
12 bệnh nhân được mời tham dự với những câu hỏi như sau:
liệu phiếu điều tra đã bao hàm toàn bộ những câu hỏi cần
thiết? Các anh (chị) có thể theo dõi và trả lời một cách dễ
dàng các câu hỏi? Mất bao nhiêu thời gian để hoàn chỉnh một
phiếu điều tra như vậy? Kết quả của cuộc thảo luận nhóm sẽ
giúp ta chỉnh sửa lại phiếu điều tra để tiến hành một cuộc
điều tra với quy mô lớn đối với các bệnh nhân tiểu đường.
Phương pháp nhóm quan tâm có kết quả tương đối chính xác
vì trong trường hợp nếu nhóm tham gia có mức độ khác biệt lớn
với tổng thể, chẳng hạn những người có trình độ cao trong một
tổng thể có trình độ ở mức trung bình, thì câu trả lời của họ có
thể không ứng dụgn được cho tổng thể đó.
Tóm lại, với mỗi phương pháp, cách thức chọn mẫu khác
nhau đều có những lợi ích và chứa đựng những vấn đề khác nhau
như trình bày tại bảng 1.2 dưới đây:
41
Bảng 1.2.: LỢI ÍCH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI MỘT
PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA ĐƯỢC LỰA CHỌN
Phương pháp Lợi ích Vấn đề
chọn mẫu
Chọn mẫu ngẫu nhiên
Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn Tiến hành tương đối đơn Thành viên của các nhóm
giản (tất cả các cá thể đều giản . cá thể khác nhau trong
có cùng cơ hội được lựa tổng thể có thể không xuất
chọn). hiện trong mẫu với một tỷ
lệ phù hợp.
Chọn mẫu theo phân tầng Có thể tiến hành phân tích Phải tính toán số lượng
(cấp) theo từng nhóm (VD: theo mẫu cho mỗi nhóm.
Tổng thê nghiên cứu được giới, tuổi, khu vực v.v… ) Có thể phải tiêu tốn hơn về
nhóm lại theo các nhóm Mức độ biến động thấp mặt thời gian và kinh phí
khác nhau với những chỉ hơn so với cách chọn mẫu cho việc tiến hành chuẩn bị
tiêu có ý nghĩa cho nghiên ngẫu nhiên giản đơn. điều tra.
cứu Mẫu có tính chất đại diện
hơn cho tổng thể.
Chọn mẫu cả nhóm Tông Thuận lợi trong trường hợp Nếu như mỗi nhóm có số
thể nghiên cứu có nhiều xa nhau về mặt địa lý lượng lớn thì tốn kém hơn
nhóm khác nhau (về mặt cả về tài chính và thời gian
địa lý). đê tiên hành điêu tra thông
Việc lựa chọn sẽ được tiến tin.
hành với một số nhóm nhất
định.
Chọn mẫu hai cấp Phù hợp nhất trong điều
kiện xã hội có sự phức tạc,
phân chia theo nhiêu nhóm
(có những đặc trưng riêng).
42
(Tiếp theo)
Phương pháp Lợi ích Vấn đề
chọn mẫu
Chọn mẫu ngẫu nhiên
Chọn mẫu lặp lại Phù hợp trong trường hợp Tốn kém thời gian và kinh
cần kiểm tra độ chính xác phí.
công tác điều tra, hay thu
thập thêm những thông tin
cụ thể khác cho nghiên cứu.
Chọn mẫu phi ngẫu nhiên
Chọn mẫu tiện lơi Một phương pháp mang Bởi vì mẫu là một cơ hội
tính thực tế bởi vì việc lựa và tình nguyện do vậy mà
chọn mẫu luôn có sẵn (VD: nó đôi khi không giống
một sinh viên trong trường, như những cá thể khác
một bệnh nhân đang trong trong tông thể nghiên cứu.
phòng chờ khám bệnh).
Chọn mẫu theo quota Có thể hiện thực nếu như Các số liệu đã có phải luôn
phần số liệu có sẵn mô tả tỷ được cập nhật để có tỷ lệ
(Tổng thể được chia thành
lệ của các nhóm. chính xác.
từng nhóm nhỏ theo các
chỉ tiêu khác nhau như
giới, tuổi, v v…
Mẫu sẽ được lựa chọn
theo những tỷ lệ nhất định
của các nhóm trong tổng
thể).
43
(Tiếp theo)
Phương pháp Lợi ích Vấn đề
chọn mẫu
Chọn mẫu phi ngẫu nhiên
Mạng lưới hoặc “ném Thích hợp trong điều kiện Việc lựa chọn này có thể
tuyết” không có khung chọn mẫu. dẫn đến những sai sót chọn
Những người trả lời trước mẫu.
sẽ chi định những người Không thể kiểm tra được ai
tiếp theo trong tổng thể. là người sẽ được tham gia.
Tự lựa chọn Phù hợp với các nghiên cứu Có thê chứa đựng những
thuộc dạng thị trường, hay sai sót chọn mẫu và tính
đối với những nhóm khó đại diện.
tiếp cận.
Chọn mẫu chuyên gia Phù hợp cho các nghiên cứu
chuyên sâu hay việc tham
khảo kinh nghiệm cho
những vân đê lý luận nhà
nghiên cứu đưa ra.
Nhóm quan tâm Phù hợp trong việc định Phải là những nhóm tương
hướng cho việc phát triển đối nhỏ nhưng mang tính
điêu tra. đại diện cho cả tông thê
lớn hơn.
1.3. Quy mô mẫu trong điều tra chọn mẫu
1.3.1. Phân phối mẫu
Chúng ta đi từ thống kê mẫu đến ước lượng tham số tổng thể
như thế nào? Một khái niệm trung gian quan trọng mà chúng ta
cần phải hiểu là phân phối mẫu.
Phân phối của một số vô hạn các mẫu có cùng quy mô như
mẫu trong nghiên cứu của chúng ta được gọi là phân phối mẫu.
44
Hình 1.5: PHÂN PHỐI MẪU
Tư tưởng chính của thống kê suy rộng là lấy mẫu từ một tổng
thể và sau đó sử dụng kết quả phân tích các thông tin từ mẫu này
để suy rộng ra cho tổng thể nghiên cứu. Ví dụ, giá trị bình quân
(giá trị trung tâm), độ lệch chuẩn (mức độ dao động hay biến
động), hoặc là tỷ lệ của một số quan sát/tổng thể về một đặc
trưng nào đó. Việc lấy mẫu nghiên cứu sẽ giúp chúng ta tiết
kiệm kinh phí, thời gian và cả những công sức phải bỏ ra. Hơn
thể nữa, lấy mẫu đôi khi cung cấp các thông tin chính xác cho
nghiên cứu hơn là câu trả lời của việc chúng ta cố gắng điều tra
45
cả tổng thể (sai số phi chọn mẫu), nghiên cứu cẩn thận một mẫu
còn hơn là làm không cẩn thận với cả tổng thể.
Chúng ta sẽ xem xét tỉ mỉ những đặc điểm của mẫu tử các
tổng thể khác nhau. Bởi vị mẫu là một nhóm đối tượng của một
tổng thể, giá trị trung bình của mẫu không hoàn toàn chính xác
như là của tổng thể. Vì vậy, một điều quan trọng cần phải xem
xét đó là mức độ phù hợp của những ước lượng từ mẫu như giá
trị bình quân so với tổng thể.
Thông thường trong thực tế, một mẫu rất nhỏ (5-10 quan sát)
được lấy ra để kiểm tra cơ chế thu thập thông tin và từ đó thu
được thông tin ban đầu cho việc chọn mẫu. Tuy nhiên phục vụ
cho việc xác định mức độ phù hợp, chấp nhận được giữa ước
lượng của mẫu so với tổng thể chúng ta cần phải xem xét với
khoảng 10, 50 hoặc 100 mẫu riêng biệt khác nhau lấy ra từ tổng
thể. Liệu sự phù hợp sẽ như thể nào nếu giữa các mẫu nghiên
cứu khác nhau? Nếu chúng ta phát hiện rằng kết quả giữa các
mẫu gần như giống nhau (và gần chính xác!), vậy chúng ta tin
cậy vào một nghiên cứu độc lập hay không? Mặt khác, xem xét
kết quả từ các nghiên cứu lặp lại cho một số tiêu chí nào đó cần
có độ tin cậy cao hơn, đòi hỏi phải có một mẫu khác với cỡ mẫu
lớn hơn.
Một phân phối mẫu được sử dụng để mô tả sự phân bố của
những kết quả đầu ra, mà một nghiên cứu có thể thu được từ các
mẫu tương tự của một tổng thể. Lưu ý rằng một giá trị bình quân
ước lượng từ một mẫu có thể khác với một mẫu khác.
46
Cần phải hiểu rằng mỗi nghiên cứu thống kê khác nhau có
một phân phối mẫu khác nhau, nó phụ thuộc vào những thông tin
cụ thể, cỡ mẫu và phân phối của tổng thể. Và chúng ta cần phải
lưu ý mối quan hệ giữa cỡ mẫu và phân phổi của ước lượng mẫu.
Vì thể, mức độ biến động của phân phối mẫu có thể được thu
hẹp lại bằng cách tăng số lượng quan sát của mẫu. Lưu ý khi cỡ
mẫu lớn, nhiều phân phỗi mẫu sẽ tiệm cận với phân phối chuẩn.
Những moment chính của phân phối mẫu:
Moment bậc 1: Trung bình của phân phối mẫu – trung bình
của các trung bình của một số vô hạn các mẫu – rất gần với trung
bình tổng thể - tham số cần quan tâm.
Moment bậc 2: độ lệch chuẩn của phân phối mẫu cho chúng
ta biết các mẫu khác nhau có phân phối như thế nào. Trong
thống kê, nó được gọi là sai số chuẩn.
S2 ⎛ n⎞
V (estimate) = ∗ ⎜1 − ⎟ (1)
n ⎝ N⎠
Trong đó: n và N - lần lượt là quy mô của mẫu và tổng thể,
S 2 - phương sai của biến.
Nếu mẫu nhỏ, điều chỉnh tổng thể hữu hạn gần bằng 1. Khi
đó, phương sai của các đại lượng ước lượng phụ thuộc vào: (i) số
lượng quan sát (n) và (ii) biến thiên của biến S 2 .
Hàm ý của (1) đối với điều tra tổng thể rất lớn trong đó quy
mô mẫu ít hơn 10% của tổng thể: (1) thường bị bỏ qua.
47
1.3.2. Sai số chọn mẫu và phi chọn mẫu
Một mẫu tốt là một mô hình nhỏ có tính đại diện đầy đủ cho
tổng thể. Tuy nhiên, sai số hay sai lầm chọn mẫu là những điều
khó tránh khỏi trong bất kỳ một cuộc điều tra chọn mẫu nào.
Giả sử chúng ta muốn làm một nghiên cứu về nhu cầu chăm
sóc sức khoẻ tinh thần cho những đứa trẻ vô gia cư. Một vấn đề
mà chúng ta cần phải đề cập đến là qua thời gian cần thiết cho
cuộc điều tra, nhu cầu có thể sẽ thay đổi bởi vị thực tế lịch sử.
Một chính sách sức khoẻ mới có thể ra đời trong thời gian diễn
ra cuộc điều tra của chúng ta. Những điều này sẽ dẫn đến sai sót
hay sai lầm khi chọn mẫu và điều tra chọn mẫu. Do vậy, nó đòi
hỏi chúng ta phải tính toán đến tất cả những tình huống xảy ra và
phải thực sự am hiểu thực tế, lịch sử, các vấn đề xã hội, môi
trường đã, đang diễn ra và cả yếu tố thời gian nữa trong bất kỳ
một cuộc điều tra nào.
Trong chọn mẫu, sai số chuẩn được gọi là sai số chọn mẫu.
Sai số chọn mẫu cho ta biết độ chính xác của ước lượng thống kê
mà chúng ta tính toán ra được từ mẫu điều tra hay nói cách khác
đó là sai số do việc chọn mẫu (vấn đề này xuất hiện khi một phần
của tổng thể được sử dụng để đại diẹn cho toàn bộ tổng thể và nó
có thể đo lường được về mặt toán học).
Tính chính xác nói chung của ước lượng của chúng ta còn
phụ thuộc vào sai số phi chọn mẫu mà nó có thể xảy ra ở bất kỳ
chặng nào của cuộc điều tra.
48
Hình 1.6: ĐỒ THỊ SAI SỐ CHỌN MẪU VÀ PHI CHỌN MẪU
Các sai số chọn mẫu chủ yếu do quá trình chọn mẫu, chẳng
hạn như việc áp dụng các phương pháp chọn mẫu phi ngẫu
nhiên. Sai số chọn mẫu là nguy hiểm vì nó có thể làm hỏng tính
tin cậy của cuộc điều tra.
Cách tốt nhất để tránh những sai lầm chọn mẫu là sử dụng
các phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên. Trong những trường hợp
không thể, chúng ta phải lựa chọn mẫu phi ngẫu nhiên trong
những tổng thể ít có sự khác biệt xác suất giữa các cá thể hoặc
tối thiểu là đối với các chỉ tiêu chính của nghiên cứu. Để xác
định được những nhóm trong tổng thể ít có sự khác biệt về
những thông tin của các chỉ tiêu chính này chúng ta có thể thu
thập được thông qua những nghiên cứu trước đây hoặc qua số
liệu thống kê.
49
Ví dụ: Giả sử chúng ta đang nghiên cứu về nhóm phụ nữ có
thu nhập thấp, tham gia một dự án tăng cường sử dụng dịch
vụ chăm sóc sức khoẻ trước khi sinh. Nếu không có sự so
sánh số liệu chúng ta không thể biết được mức độ sai số của
mẫu, mặc dù chúng ta luôn biết là nó tồn tại. Nếu mức độ sử
dụng dịch vụ tăng lên chúng ta không thể khẳng định được
đó là do tác động của chương trình. Người phụ nữ tham gia
chương trình có thể được thúc đẩy tìm kiếm sự chăm sóc hơn
so với những người không tham gia. Những thông tin so sánh
cần thiết có thể có sẵn trong những ấn phẩm in ấn trước đây.
Với cách này, chúng ta có thể có những thông tin cơ bản
giống tương tự để xác định những nhóm khác nhau cho việc
lựa chọn mẫu.
Các loại sai lầm phi chọn mẫu thường gặp bao gồm:
- Không bao hàm: tức là có thể không bao hàm một số đơn
vị, hoặc một số nhóm của tổng thể điều tra đã xác định trong
khung cơ sở chọn mẫu được sử dụng trong thực tế.
- Không trả lời: nghĩa là người được phỏng vấn không cung
cấp thông tin và như vậy chúng ta không thu thập được thông tin
cần thiết từ một số người được chọn trong mẫu điều tra của
chúng ta (thiếu thông tin ngẫu nhiên, thiếu thông tin không ngẫu
nhiên và vấn đề chệch mẫu).
Sai lầm quan sát được bao gồm:
- Sai lầm thực địa do các nhân tố bối cảnh, tâm lý và hành vi
gây ra, nó chủ yếu phụ thuộc vào người làm nghiên cứu do
những suy nghĩ chủ quan của mình chi phối kết quả điều tra.
50
Sai lầm văn phòng, sai lầm trong việc biên tập, mã hoá, lập
bảng và phân tích số liệu.
Về mặt LÝ THUYẾT chúng ta luôn đặt ra yêu cầu là lựa
chọn quy mô mẫu sao cho ước lượng tính toán ra từ mẫu đó có
độ CHÍNH XÁC cao nhất song trong THỰC TẾ nó phụ thuộc rất
nhiều vào yếu tố:
- Phương pháp luận được lựa chọn bởi vì nó quyết định: (1)
Mức đọ chính xác mà nghiên cứu yêu cầu (có thể chấp nhận sai
số ở mức nào); (2) Ở mức độ mà có sự biến thiên trong tổng thể
đối với những đặc điểm chính của nghiên cứu.
- Tỷ lệ trả lời có thể, bản thân nó sẽ phụ thuộc vào phương
pháp chọn mẫu được sử dụng, nếu chúng ta áp dụng phương
pháp chọn mẫu phù hợp để lựa chọn đối tượng đúng với yêu cầu
của nghiên cứu thì chúng ta sẽ có tỷ lệ trả lời cho các câu hỏi cao
hơn và ngược lại.
- Thời gian và tiền bạc sẵn có.
- Nguồn nhân lực sẵn có như: nhóm giám sát, điều tra viên,
dẫn đường v.v… vì đây là những tiềm ẩn của sai số phi chọn
mẫu.
51
Tuy nhiên, trong thực tế chúng ta cũng gặp không ít các khó
khăn khác như trong các cuộc điều tra với mục tiêu đặt ra không
phải là một mục tiêu duy nhất mà là đa mục tiêu hay nói cách
khác có nhiều ước lượng. Khi đó, chúng ta sẽ khó có thể xác
định được một quy mô tối ưu với những thiết kế mẫu phức tạp.
Thông thường thì các nhà nghiên cứu mong muốn có một
quy mô mẫu nhỏ bởi vì nó có ưu điểm là có chi phí thấp, tốn ít
thời gian hơn và khả năng có 1 sai số phi chọn mẫu thấp là khá
lớn, song bên cạnh đó thì một nhược điểm lớn của số mẫu nhỏ
đó là sai số mẫu lớn và vì vậy, số mẫu tối ưu là khi chúng ta
chấp nhận mức sai số nhất định nào đó mà nó có tổng của sai số
phi chọn mẫu và sai số chọn mẫu là nhỏ nhất.
Ví dụ: Mẫu 150 doanh nghiệp, phân tầng theo ngành dệt,
may và hình thức sở hữu. Như vậy, sẽ chỉ có một vài doanh
nghiệp trong mỗi nhóm và điều này dẫn đến rất khó kiểm
định xem có khác biệt về mặt thống kê giữa các nhóm hay
không.
Nghiên cứu tình huống: quy mô mẫu nhỏ có thể ảnh hướng
đến hoạch định chính sách như thế nào (Hình 1.7).
Dựa vào kết quả phân tích trong biểu đồ trên chúng ta sắp
xếp thứ tự các tỉnh theo tỷ lệ nghèo đói và nhận thấy giữa các
tỉnh xếp gần nhau, mặc dù có số liệu bình quân là khác nhau,
song khi so sánh khoảng dao động của ước lượng tính toán được
thì chúng ta thấy nó có thể cùng được xếp vào một nhóm, hay
nói cách khác, trong trường hợp này không có sự khác biệt giữa
các tỉnh gần nhau. Trong ví dụ này, nếu chúng ta muốn xem sự
52
khác biệt chỉ trong trường hợp chúng ta lựa chọn các tỉnh ở hai
đầu mút của đường đồ thị mà thôi.
Hình 1.7: BIỂU ĐỒ GIÁ TRỊ ƯỚC LƯỢNG TỶ LỆ NGHÈO ĐÓI
CỦA CÁC TỈNH QUA ĐIỀU TRA CHỌN MẪU
Tất cả các mẫu đều chứa đựng sai số. Mặc dù, mục tiêu của
chúng ta là lựa chọn mẫu như là bản sao thu nhỏ của tổng thể,
tuy nhiên nó luôn tồn tại một khoảng cách giữa mẫu và tổng thể.
Mục tiêu của chúng ta là làm sao để có thể có một mẫu mà
sai số chọn mẫu là nhỏ nhất. Hay nói cách khác là trong bất kỳ
một bước nào của quá trình điều tra đều cần phải hạn chế tối đa
sự sai số.
53
Sai số chọn mẫu như chúng ta đã biết đó là sự khác biệt giữa
giá trị trung bình của mẫu và giá trị đúng của tổng thể và thống
kê dùng cụm từ mô tả sai số chọn mẫu là sai số chuẩn của giá trị
trung bình (Standard error of the mean). Chúng ta cũng cần phân
biệt sự khác nhau giữa 2 cụm từ độ lệch chuẩn (Standard
deviation) và sai số chuẩn của giá trị bình quân (Standard error
of the mean) ở chỗ là độ lệch chuẩn cho thấy cho thấy sự biến
động như thế nào giữa các giá trị cá biệt trong khi đó sai số
chuẩn là độ lệch chuẩn của giá trị bình quân trong phân phối
mẫu nói lên rằng mức độ biến động có thể mong đợi giữa các giá
trị trung bình trong các mẫu sẽ lấy trong tương lai.
Khi giá trị của sai số chuẩn được tính toán, 68% của giá trị
trung bình của một mẫu nào đó sẽ rơi vào khoảng 1 lần sai số
chuẩn của giá trị bình quân đích thực của tổng thể; 95% của giá
trị trung bình của một mẫu nào đó sẽ rơi vào khoảng của 2 lần
54
sai số chuẩn của giá trị bình quân đích thực của tổng thể và 99%
của giá trị trung bình của một mẫu nào đó sẽ rơi vào khoảng của
3 lần sai số chuẩn của giá trị bình quân đích thực của tổng thể
(hình 1.8)
Tính toán sai số chuẩn cho chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản:
Mặc dù, chúng ta đã biết về thuật ngữ sai số chuẩn cũng như
hiểu về tính phức tạp của việc chọn mẫu. Tuy nhiên, chúng ta
cũng cần phải hiểu về cả thuật ngữ và bản chất.
Công thức tính toán sai số chuẩn (SE) dựa vào sự biến động
(Variance) và cỡ của mẫu:
SE = Var n
Trong đó:
SE là sai số chuẩn của giá trị bình quân.
Var là độ biến động (Variance - Tổng bình phương độ lệch
chuẩn)
n là số lượng mẫu.
Giá trị bình quân được tính
Trong đó:
Χ là giá trị bình quân.
X là giá trị của từng cá thể.
n là số mẫu.
55
Trong trường hợp tính toán cho các chỉ tiêu định tính chỉ
nhận hai giá trị là 1 (có) và 0 (không), chẳng hạn khi hỏi 100
người thì có 20 trả lời có hiểu sự khác biệt giữa độ lệch chuẩn và
sai số chuẩn còn 80 người trả lời không hiểu về sự khác biệt đó.
Khi đó Var của tỷ lệ được tính theo công thức p(1-p).
Trong đó: p là tỷ lệ với câu trả lời là có (VD: 20%) và 1-p là
tỷ lệ với câu trả lời là không (VD: 80%)
Như vậy, nếu ta cộng và trừ tỷ lệ người trả lời có 0,2 với sai
số chuẩn của giá trị bình quân 0,04 ta được 0,24 và 0,16. Ta có
thể nói xác suất là 68% (1 lần sai số chuẩn) chắc chắn rằng số
liệu thực tế của tổng thể rơi trong khoảng 0,16 – 0,24.
1.3.3. Cỡ mẫu
Ý tưởng của việc chọn mẫu là để minh hoạ và đại diện cho
một tổng thể nghiên cứu. Để đạt được điều này tức là nhằm tránh
những sai sót chọn mẫu hoặc sai số phi chọn mẫu. Sai số phi
chọn mẫu xuất hiện khi chúng ta xác định tổng thể nghiên cứu
không chính xác hoặc do các yếu tố chủ quan khác trong quá
trình tiến hành điều tra. Sai số chọn mẫu xuất hiện khi chúng ta
xác định cỡ mẫu không đủ tính đại diện hoặc thiên lệch. Vì thế,
việc chọn mẫu đại diện và đủ lớn là rất quan trọng để đảm bảo
tránh những sai số đáng tiếc trong quá trình chọn mẫu. Có nhiều
công thức khác nhau dùng để tính toán cỡ mẫu, trong thực tế có
nhiều tài liệu giới thiệu cho chúng ta những công cụ này.
56
Giả sử việc nghiên cứu của chúng ta về một khía cạnh sức
khoẻ hay giáo dục nào đó mà chúng ta có phân chia ra các nhóm
khác nhau để xem xét câu hỏi đặt ra là mỗi nhóm nên có bao
nhiêu quan sát? Để trả lời cho câu hỏi này chúng ta sẽ phải trả
lời cho 5 câu hỏi khác đó là:
(1) Giả thiết của chúng ta là gì (Ho)?
Giả thiết của chúng ta là không có sự khác biệt giữa giá trị
bình quân của hai nhóm.
Giả sử khi nghiên cứu một nhóm thanh niên, giả thiết của
chúng ta là không có sự khác biệt giữa mục đích và khát
vọng giữa nhóm thanh niên tham gia vào nghiên cứu và
nhóm không tham gia.
(2) Mức độ ý nghĩa thống kê (mức α) liên quan đến giả thiết
Ho bao hàm giá trị bình quân của tổng thể ( µo ) bằng bao nhiêu?
Lưu ý trong việc kiểm định giả thiết chúng ta thường hay
dùng giá trị bình quân của tổng thể hơn là giá trị bình quân mẫu.
Mức độ ý nghĩa được gọi là giá trị α. Giá trị này cho biết xác
suất của việc bác bỏ giả thiết Ho khi nó đúng trong thực tế.
Thông thường, chúng ta hay lựa c họn với các mức α nhỏ 0,05;
0,01 hoặc 0,001 để tránh việc bác bỏ giả thiết Ho khi nó đúng
trong thực tế (và như vậy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống
kê giữa hai nhóm). Giá trị p là xác suất trong đó một quan sát
(hoặc kết quả của một kiểm định thống kê) có cơ hội nhận được.
Nó được tính toán sau khi kiểm định thống kê. Nếu giá trị p nhỏ
hơn α thì giả thiết Ho sẽ bị bác bỏ.
57
(3) Vậy cơ hội tìm được sự khác biệt thực sự sẽ như thế nào?
Hay hỏi một cách khác (1-β) liên quan đến đối thiết nào?
Khi tìm thấy có sự khác biệt giữa hai nhóm với nhau nhưng
trong thực tế không có sự khác biệt, khi đó được gọi là α hoặc
kiểu sai số I; khi không có sự khác biệt được tìm ra giữa hai
nhóm mặc dù trong thực tế có sự khác biệt giữa chúng, trường
hợp này được gọi là β hoặc kiểu sai số II. Mối quan hệ này được
thể hiện qua bảng sau:
(4) Những sự khác biệt gì của các giá trị bình quân tìm được
là quan trọng? Ý nghĩa của µ1- µ2?
Giả sử chúng ta có một nghiên cứu và chúng ta đưa ra 50
điểm tỷ lệ. Bước đầu tiên là chúng ta cần phần đồng ý một mức
độ sự khác biệt giữa các giá trị bình quân cả trên hai góc độ thực
tế và thống kê. Chúng ta có thể hỏi một nhà chuyên gia 5 điểm
đó là sự khác biệt? hay 10 điểm? (sự khác biệt này đôi khi liên
quan đến “hiệu ứng” và cỡ của sự khác biệt là “mức độ hiệu
ứng”).
58
(5) Như thế nào là một ước lượng không chệch về độ lệch
chuẩn (δ) của tổng thể?
Độ lệch chuẩn là một đo lường của sự dao động của các giá
trị thực tế so với giá trị bình quân của mẫu. Hai cách chung để áp
dụng độ lệch chuẩn: Thứ nhất, tối thiểu 75% của các giá trị thực
tế luôn nằm trong khoảng giữa giá trị bình quân và 2 lần giá trị
độ lệch chuẩn (ở mức 95%). Giả sử có 100 mẫu điều tra với giá
trị bình quân là 25 và độ lệch chuẩn là 2, như vậy có tối thiểu 75
câu trả lời có giá trị là 25 ± 4. Điều đó có nghĩa là giá trị thực tế
của chúng nằm trong khoảng từ 21 đến 29. Nếu sự phân bố của
các giá trị thực tế của các quan sát có dạng hình chuông hay theo
phân bố chuẩn thì 68% của các quan sát sẽ nằm trong khoảng giá
trị trung bình ± 1 lần độ lệch chuẩn, 95% của các quan sát rơi
vào khoảng giá trị trung bình ± 2 lần độ lệch chuẩn và 99% của
các quan sát rơi vào khoảng giá trị trung bình ± 3 lần độ lệch
chuẩn. Giá trị ước lượng của độ lệch chuẩn có thể sử dụng từ các
cuộc điều tra trước đó, tuy nhiên trước khi sử dụng chúng ta cần
phải kiểm tra xem liệu phân bố của tổng thể đó có giống với
phân bố của tổng thể chúng ta đang nghiên cứu hay không. Hoặc
chúng ta có thể tiến hành một điều tra thử ở diện hẹp với khoảng
25 quan sát để ước lượng độ lệch chuẩn từ đó. Cuối cùng, chúng
ta có thể nhờ các chuyên gia cung cấp các giá trị cao nhất và thấp
nhất như những giá trị cơ bản để có thể tính toán độ lệch chuẩn.
59
Công thức để tính toán quy mô mẫu điều tra trong nghiên
cứu so sánh giữa hai nhóm như sau:
Trong đó:
µ1 − µ 2 là khoảng khác biệt giữa hai nhóm.
zα, zβ là các giá trị đối xứng của phân phối chuẩn.
Các giá trị đó được xác định như sau:
Ta hãy xem qua ví dụ sau:
Hai nhóm thanh niên tham gia vào một nghiên cứu sức khoẻ,
giáo dục và chất lượng cuộc sống. Một cuộc điều tra được
tiến hành nhằm tìm ra mục đích và mong muốn của họ. Giả
sử giá trị điểm tối đa mà ta có thể có từ điều tra là 100 điểm.
Kiểu sai số I với α = 0,05. Xác suất để bác bỏ có sự khác biệt
được xác định ở mức 0,80. Các chuyên gia nghiên cứu trong
lĩnh vực này cho biết sự khác biệt trong điểm số giữa nhóm
quan sát và nhóm đối chứng nên lớn hơn từ 10 điểm. Sử
dụng kết quả một cuộc điều tra trước đây với độ lệch chuẩn
là 15 điểm.
Hãy tính toán quy mô mẫu cho từng nhóm?
60
Trước hết chúng ta giả thiết rằng mẫu nghiên cứu của chúng
ta có phân phối gần hoặc tương đương với phân phối chuẩn.
Đường cong phân phối chuẩn có giá trị bình quân là 0 và độ
lệch chuẩn là 1. Giá trị z hai phía ứng với α = 0,05 là 1,96;
ứng với α = 0,01 là 2,58; ứng với α = 0,1 là 1,65 và ứng với
α = 0,2 là 1,28. Giá trị thấp nhất của z tương ứng với
β = -0,84.
Như vậy, tối thiểu chúng ta cần 36 quan sát trong mỗi nhóm
để đảm bảo 80% cơ hội nhận được sự khác biệt giữa hai nhóm
nghiên cứu với mức khác biệt là 10 điểm số.
Trong thống kê, theo quy luật ngón tay cái chúng ta cần có
khoảng 30 quan sát trong mỗi nhóm để đảm bảo ý nghĩa thống
kê. Vì vậy, khi chúng ta tăng số nhóm lên chúng ta cũng cần phải
tăng số lượng quan sát đảm bảo đủ tối thiểu là 30 quan sát/nhóm.
1.3.4. Tính toán trọng số
Trọng số là gì? Trọng số là một giá trị số sử dụng để điều
chỉnh các giá trị thực tế khác về dạng có thể so sánh được với
nhau hay có cùng một đơn vị tính.
Dùng trọng số để điều chỉnh vấn đề xác suất chọn mẫu, trong
một mẫu ngẫu nhiên (trường hợp chuẩn), mỗi cá nhân đều có cơ
hội được lựa chọn như nhau. Tuy nhiên, thủ tục chọn mẫu trong
61
thực tế có thể là hộ gia đình, chứ không phải là cá nhân, có cơ
hội như nhau.
Như vậy, các cá nhân ở trong những hộ gia đình có nhiều
thành viên hơn cũng chỉ có cơ hội để được chọn như đối với các
cá nhân trong các gia đình có số thành viên ít hơn hay nói cách
khác cơ hội đối với họ là thấp hơn: họ không được đại diện đúng
mức và vì vậy, nên có trọng số để điều chỉnh để họ có tính đại
diện trong mẫu điều tra.
Trọng số điều chỉnh sau khi phân tầng, nếu có sự đại diện
không đúng mức của một tầng nào đó.
Ví dụ: Nam so với nữ do sự không trả lời hoặc do chọn mẫu
phân tầng không tỷ lệ.
Ví dụ, nếu tỷ lệ thực tế theo giới tính là 50-50 và nếu chúng
ta chọn mẫu có 40 nữ và 60 nam, chúng ta có thể gán cho
người trả lời nữ một trọng số là 1,5 để tạo lên sự cân bằng.
Trong thực tế, điều này tạo ra 60 nữ và 60 nam. Tuy nhiên,
để tránh việc tăng quy mô mẫu một cách nhân tạo từ 100 lên
120, ta cần tính thêm trọng số để điều chỉnh quy mô về 100.
Điều này có thể được thực hiện bằng cách tạo thêm trọng số
cho cả nữ và nam là 5/6. Mục đích là để tạo trọng số cho các
trường hợp hiện tại theo cách làm gia tăng tính đại diện trong
mẫu điều chỉnh của những tầng không được đại diện đúng
mức trong mẫu.
1.4. Phương pháp thu thập số liệu
Có nhiều cách để tạo ra số liệu cho một nghiên cứu, ví dụ
như trong các nghiên cứu cơ bản hoặc tự nhiên thông thường
62
chúng ta hay tổ chức hoặc tiến hành các thí nghiệm và qua quá
trình tiến hành các thí nghiệm đó người nghiên cứu sẽ quan sát,
đo đạc, ghi chép để có số liệu phục vụ cho việc phân tích của
mình. Còn đối với các vấn đề kinh tế - xã hội thì để có số liệu
phục vụ nghiên cứu thông thường nhà nghiên cứu sẽ tiến hành
điều tra để thu thập thông tin.
Việc điều tra có thể được tiến hành theo nhiều cách khác
nhau, như: điều tra các đối tượng (thường là các hộ, các doanh
nghiệp, tổ chức hoặc cá nhân) thông qua việc sử dụng các câu
hỏi khác nhau tuỳ theo mục tiêu cần nghiên cứu. Các câu hỏi này
có thể được chuẩn bị sẵn (bảng câu hỏi chuẩn) hoặc có thể được
người điều tra kết hợp với các câu hỏi đặt ra trong quá trình
phỏng vấn v.v...
Ngoài ra, người nghiên cứu cũng có thể thu được số liệu
thông qua việc tìm hiểu các tài liệu thống kê đã công bố như niên
giám thống kê hoặc các báo cáo khoa học. Thường các số liệu
này chỉ mang tính tổng quát và minh chứng cho phần nghiên cứu
cụ thể của nghiên cứu.
Có nhiều cách phỏng vấn khác nhau như: phỏng vấn trực
tiếp, phỏng vấn qua thư, phỏng vấn qua thư điện tử và phỏng vấn
qua điện thoại. Mỗi loại hình phỏng vấn khác nhau sẽ đòi hỏi
những bảng câu hỏi khác nhau để thu được thông tin mong
muốn.
Một trong những vấn đề hết sức quan trọng đó là công cụ
trong thu thập thông tin mà chúng ta thường gọi là phiếu điều
tra. Kết quả điều tra có đảm bảo tính khoa học hay không, có độ
63
chính xác hay không, có thể phân tích được hay không và thông
tin có đủ cho việc phân tích nghiên cứu hay không phụ thuộc rất
nhiều vào phiếu điều tra.
Để xây dựng được một phiếu điều tra tốt đòi hỏi người
nghiên cứu phải có kinh nghiệm và am hiểu về vấn đề cần
nghiên cứu, địa bàn nghiên cứu và đặc biệt là phải kết hợp tốt
giữa lý thuyết và thực tế.
1.4.1. Phiếu điều tra
Là công cụ quan trọng trong việc thu thập thông tin cho các
nghiên cứu thuộc lĩnh vực kinh tế - xã hội.
Phiếu điều tra có nhiều hình thức khác nhau như trình bày
dưới dạng bảng, kết hợp bảng và tùng câu hỏi riêng biệt.
Mỗi dạng có những ưu, nhược điểm khác nhau chẳng hạn
dưới dạng bảng sẽ làm cho phiếu điều tra có vẻ ngắn hơn và
trong một bảng thu được nhiều thông tin khác nhau, tuy nhiên
một trong những hạn chế chính đó là dễ để xảy ra tình trạng
nhầm lẫn cả trong khi điền số liệu điều tra từ ô này sang dòng
kia v.v... hay khi nhập số liệu vào máy tính cũng có thể xảy ra
tình trạng nhầm lẫn tương tự.
Trong khi đó dưới dạng các câu hỏi riêng biệt sẽ làm cho
phiếu điều tra có vẻ phức tạp hơn, làm cho cả người đi điều tra
và người được hỏi cảm thấy ngại khi làm việc với tập phiếu điều
tra dày như vậy nhưng nó lại hạn chế được những nhầm lẫn như
ở dạng bảng.
64
Đối với các thông tin định tính, các câu hỏi trong phiếu điều
tra có thể được chia làm 2 loại chính:
(1) Câu hỏi dạng đóng hay câu hỏi có gợi ý (hoặc lựa chọn).
(2) Câu hỏi dạng mở là câu hỏi để cho người được hỏi tự do
lựa chọn câu trả lời.
Với câu hỏi dạng đóng thì quan trọng nhất là phần gợi ý trả
lời hoặc các lựa chọn cho người trả lời vì nó sẽ ảnh hưởng tới kết
quả phân tích. Nếu các gợi ý trước không được đầy đủ sẽ làm
cho người trả lời khó khăn khi trả lời câu hỏi dạng này hoặc
chúng ta sẽ không thu được thông tin chính xác.
Phần gợi ý và lựa chọn có thể được chia ra như sau: gợi ý với
các ý trả lời khác nhau không có liên hệ với nhau.
Ví dụ: Khi chúng ta tìm hiểu nguyên nhân vay tiền từ ngân
hàng của các hộ, chúng ta có các gợi ý như : để đầu tư; để
cho các nhu cầu sinh hoạt của gia đình; v.v... và các gợi ý
này không có mối liên hệ với nhau.
Các gợi ý của câu hỏi dạng này cũng có thể là phần đánh giá
và có tỷ lệ hay khoảng cách nhất định, ví dụ như: Rất tốt, tốt,
bình thường, kém v.v... như vậy, trong trường hợp này nó có mối
quan hệ với nhau theo 1 tỷ lệ. Đối với câu hỏi dạng này thì việc
phân chia khoảng cách có ý nghĩa rất quan trọng, nó có thể bao
gồm:
(1) Phân chia theo danh (Nominal scale) thông thường chỉ là
0 và 1 ví dụ như khi phân chia giới A # B.
65
(2) Phân chia theo thứ tự A>B>C... (Ordinal scale).
(3) Phân chia theo tỷ lệ (Interval scale) đây là hình thức kết
hợp giữa dạng phân chia ( 1 ) và (2).
Ví dụ: Khi đánh giá về một sản phẩm hay dịch vụ nào đó
chúng ta có thể đặt câu hỏi: Mức độ thoả mãn của anh chị về
dịch vụ hay loại hàng hoá v.v... và đưa ra các gợi ý như sau:
Vâng rất thoả mãn; vâng thoả mãn; thoả mãn và không thoả
mãn chút nào.
(4) Phân chia theo thang số ví dụ từ 1 đến 5 là mức độ đánh
giá của người được hỏi.
Hình thức đặt câu hỏi cho mỗi ý trả lời có ý nghĩa rất quan
trọng vì nếu câu hỏi rõ ràng hoặc không hàm ý gì thì việc thu
được kết quả mới chính xác.
Ví dụ: Khi chúng ta đánh giá một dịch vụ mới thay vì đặt câu
hỏi anh/chị đánh giá như thế nào về dịch vụ mới này? Thì
chúng ta sẽ thay câu trả lời vâng rất nhiều bởi câu hỏi anh/chị
có thích dịch vụ này không?
Trong hầu hết các phiếu điều tra đều có sự kết hợp giữa hai
loại câu hỏi dạng đóng và dạng mở, tuy nhiên chúng ta thường
hay sử dụng câu hỏi dạng đóng nhiều hơn vì việc xử lý thông tin
sau này sẽ dễ hơn cũng như việc thu thập thông tin sẽ dễ dàng
hơn, còn câu hỏi dạng mở thường được dùng để minh hoạ, giải
thích thêm cho các luận chứng phân tích sau này.
66
1.4.2. Các phương pháp phỏng vấn thu thập thông tin
Có nhiều cách thức thu thập thông tin khác nhau như: đến hộ
phỏng vấn; phỏng vấn qua điện thoại; phỏng vấn qua thư; phỏng
vấn qua thư điện tử.
Chúng ta có thể dùng bảng câu hỏi đã chuẩn bị sẵn để hỏi
hoặc chúng ta có thể tiến hành cuộc phỏng vấn theo hình thức
nói chuyện, thảo luận nhóm v.v...
Mỗi phương pháp thu thập thông tin và công cụ sử dụng để
thu thập thông tin sẽ phù hợp với từng yêu cầu cụ thể và mục
đích của từng cuộc điều tra, nghiên cứu.
Phương pháp phỏng vấn trực tiếp sẽ giúp ta có cơ hội tiếp
cận với đối tượng điều tra, từ đó ta dễ dàng tranh thủ được đối
tượng điều tra. có thể trao đổi để họ hiểu về mục đích cuộc điều
tra từ đó họ có lòng tin hơn và sẽ cung cấp thông tin đầy đủ cũng
như chính xác hơn. Hơn nữa trong phương pháp này thì việc có
thể khai thác thêm những thông tin bổ trợ cũng như trao đổi làm
rõ những câu hỏi v.v... là điều có thể.
Yêu cầu đối với phương pháp điều tra trực tiếp là người được
điều tra phải nắm rõ về bảng câu hỏi để có thể hỏi một cách lô
gíc cũng như dẫn dắt người được hỏi cho đúng mục đích yêu cầu
cuộc điều tra. Đối với điều tra viên, phải là người có kinh
nghiệm tiếp xúc với nhóm đối tượng được điều tra, hiểu tâm lý
họ và một điều cũng hết sức quan trọng là bảng hỏi không nên
quá nhiều gây tâm lý ngại cho người được hỏi.
Đối với hình thức phỏng vấn qua điện thoại đòi hỏi người
điều tra viên phải là người rất có kinh nghiệm, am hiểu vấn đề
67
quan tâm và là người có kinh nghiệm trao đổi qua điện thoại
tránh việc hỏi lâu sẽ làm cho người được hỏi khó chịu. Bảng hỏi
trong trường hợp này phải hết sức ngắn gọn.
Với hình thức phỏng vấn qua thư hay thư điện tử đòi hỏi việc
thiết kế phiếu điều tra ngắn gọn, dễ hiểu để bất cứ ai thuộc nhóm
đối tượng điều tra đều hiểu vấn đề như nhau. Nên sử dụng nhiều
câu hỏi dạng lựa chọn hơn là câu hỏi suy luận và diễn giải tránh
việc người được hỏi phải sử dụng quá nhiều thời gian cho việc
trả lời một câu hỏi.
Việc sử dụng bảng câu hỏi có sự chuẩn bị sẵn sẽ giúp cho
quá trình điều tra diễn ra nhanh và đảm bảo kết quả như chúng ta
muốn, vì việc điều tra theo hình thức thảo luận đôi khi sẽ kéo dài
cuộc phỏng vấn mà vấn đề chúng ta cần thu thập thông tin đôi
khi không thể hiện rõ. Tuy nhiên, việc kết hợp cả hai hình thức
hỏi theo bảng hỏi và thảo luận là điều tốt nhất nó sẽ giúp cho
chúng ta có cả những thông tin cần thiết, bắt buộc và cả những
thông tin hỗ trợ cho nghiên cứu của mình.
68
Chương II
CƠ SỞ DỮ LIỆU
Cơ sở dữ liệu là một mẫu thông tin dưới dạng điện tử, nó có
thể bao gồm 1 hoặc là nhiều tệp dữ liệu khác nhau. Cơ sở dữ liệu
có thể được thể hiện dưới dạng một bảng số liệu gồm nhiều hàng
và cột khác nhau trong đó mỗi dòng thể hiện 1 chỉ tiêu nào đó và
mỗi cột thể hiện cho 1 quan sát, ví dụ 1 hộ hay một doanh
nghiệp. Mỗi một ô trong bảng thể hiện 1 giá trị cụ thể.
Có nhiều phần mềm cho phép xây dựng và quản lý một cơ sở
dữ liệu, như: phần mềm MS ACCESS, EXCEL hay LOTUS.
Các thông tin trong cơ sở dữ liệu phải được thể hiện ở dạng
số vì các phép xử lý toán học chỉ có thể tiến hành khi thông tin
đó đã được lượng hoá, những thông tin về mặt định tính phải
được mã hoá trước khi tiến hành các phép xử lý thống kê.
Tất cả các thông tin định tính được mã hoá trong quá trình
thu thập hay vào số liệu trong cơ sở dữ liệu phải được ghi lại để
tránh nhầm lẫn trong quá trình xử lý tính toán sau này.
Một ví dụ về cơ sở dữ liệu bao gồm nhiều thông tin của
nhiều mẫu được quản lý chung trong một tệp tin. Như trong ví
dụ này, số liệu của 1 hộ được thể hiện như là một trang của
quyển sách, các trang tiếp theo sẽ là thông tin của các hộ khác
theo đúng trật tự như của hộ đầu tiên.
69
Một ví dụ nữa về cơ sở dữ liệu được trình bày dưới dạng
bảng trong đó mỗi dòng thể hiện cho một hộ (mẫu) điều tra và
mỗi một cột thể hiện cho một chi tiêu điều tra (một thông tin),
như vậy, trong trường hợp này số lượng mẫu điều tra sẽ quyết
định đến số lượng hàng cần phải có trong cơ sở dữ liệu, trong khi
đó số lượng các chỉ tiêu cần điều tra sẽ quyết định số lượng các
cột trong cơ sở dữ liệu. Chúng ta cũng có thể thay đổi theo hàng
70
là các chỉ tiêu thông tin thu thập và theo cột là các mẫu điều tra
tuỳ theo yêu cầu và cách nào phù hợp hơn cho ta.
Quá trình quản lý và nhập số liệu vào máy tính bao gồm hai
công đoạn:
(1) Chuẩn bị cơ sở dữ liệu
71
Là việc chuẩn bị cấu trúc của cơ sở dữ liệu theo một trật tự
nhất định sao cho việc quản lý các thông tin khoa học nhất và
đảm bảo việc kết xuất dữ liệu sang các phần mềm tính toán khác
là có khả thi. Thông thường, chúng ta phải dựa vào kết cấu của
phiếu điều tra, số lượng mẫu, số lượng các chỉ tiêu chi tiết trong
phiếu điều tra để có thể có được một kết cấu của cơ sở dữ liệu
phù hợp.
Trong việc chuẩn bị cấu trúc của cơ sở dữ liệu một trong
những vấn đề quan trọng cần phải lưu tâm ngay từ đầu đó là hệ
thống mã hoá và các thông tin liên quan. Các phần mềm tính
toán thông thường không thể xử lý được các thông tin định tính
(cho các câu hỏi mở), do vậy, việc chúng ta phải chuyển các
thông tin dạng đó sang dạng định lượng là điều cần thiết và để
làm được điều này, chúng ta cần phải xây dựng một hệ thống các
mã hoá cho từng câu hỏi và ý trả lời một.
(2) Kết chuyển dữ liệu từ cơ sở dữ liệu sang phần mềm xử lý
Việc xử lý các thông tin điều tra thường bằng các phần mềm
thống kê như phần mềm SPSS hoặc Stata, bên cạnh đó chúng ta
cũng có thể sử dụng các công cụ trong Excel và Lotus để tính
toán các thông tin cần thiết cho nghiên cứu.
Việc kết chuyển chúng ta có thể làm trực tiếp bằng một số
câu lệnh trong các phần mềm đó như đối với SPSS hoặc chúng ta
có thể sử dụng các phần mềm cho phép chuyển định dạng của
file dữ liệu sang dạng thích hợp cho các phần mềm xử lý thống
kê như phần mềm Stat Transfer.
72
2.1. Các dạng cơ sở dữ liệu
Định dạng cơ sở dữ liệu liên quan mật thiết đến hình thức
vào số liệu trong cơ sở dữ liệu đó, tuy nhiên có 2 dạng định dạng
chính:
- Cơ sở dữ liệu dưới dạng bảng tính như trong Excel hoặc
Lotus: đây là dạng thông dụng và rất hay được các nhà nghiên
cứu ứng dụng để quản lý thông tin. Tuy nhiên, một trong những
hạn chế của định dạng cơ sở dữ liệu này đó là ta phải thực hiện
việc truy nhập dữ liệu một cách thủ công và vì thế mất nhiều thời
gian cũng như khả năng để xảy ra nhầm lẫn khá cao hay nói cách
khác là nguy cơ tiềm ẩn của sai số phi thống kê cao.
Bảng tính Excel cũng như các chương trình quản lý cơ sở dữ
liệu khác (MS Access) đều thích hợp cho việc vào số liệu từ các
phiếu điều tra và cũng cho phép kết chuyển số liệu sang các phần
mềm xử lý khác trong đó có SPSS hay Stata.
Một số lợi thế của bảng tính Excel là chương trình này sẵn có
trong tất cả các máy tính điện tử, đòi hỏi những hiểu biết tối
thiểu, có thể tính toán trực tiếp ngay tại bảng tính.
Nhưng bên cạnh đó cũng tồn tại những bất lợi trong việc sử
dụng bảng tính Excel, đó là: (1) hạn chế các lệnh trong những
tính toán phức tạp (đòi hỏi phải vào các câu lệnh thường xuyên
bằng tay); (2) Không thích hợp trong việc tạo ra hàng loạt các
báo cáo cho một mẫu.
73
- Cơ sở dữ liệu được định dạng lật hay nói cách khác mỗi
một hoặc một vài thông tin được thiết kế thành 1 trang, như vậy,
phải sử dụng nhiều trang khác nhau như một quyển sách. Đối với
định dạng kiểu này chúng la có thề sử dụng một vài chương trình
để nhập thông tin với máy Scanner, như vậy dữ liệu trong phiếu
điều tra phải được thể hiện theo đúng quy định nhất định để máy
có thể đọc được. Với hình thức cơ sở dữ liệu như vậy rất phù
hợp cho trường hợp cuộc điều tra lớn, người ta có thể xây dựng
riêng 1 công cụ để đi điều tra và phần mềm riêng cho việc nhập
cũng như xử lý dữ liệu (Hình 2.2).
2.2. Biểu diễn thông tin thống kê trong cơ sở dữ liệu
Các dữ liệu thống kê có thê được đo đạc dưới dạng chữ, dạng
thứ tự hoặc dạng số liên tục và ta có thể quy về 2 dạng chung là
định tính và định lượng.
74
2.2.1. Dữ liệu dạng định tính
Là loại thông tin không được thể hiện ở dạng giá trị số mà
những thông tin này được thế hiện phù hợp với một hạng hoặc
loại nào đó, ví dụ như giới hoặc nơi sinh. Những thông tin dạng
này thi thoảng được gọi là số liệu dạng, loại.
Ví dụ: Các câu hỏi cho ta thu được thông tin định tính như
sau:
1. Giới của người được trao cho công việc là: (Khoanh tròn
vào mục phì hợp)
Nam 1
Nữ 2
2. Mô tả loài ung thư phổi (khoanh tròn mục phù hợp)
Khối nhỏ 1
Khối lớn 2
Dạng sợi 3
Như vậy, các câu hỏi này đã phân loại các câu trả lời. Các
câu trả lời là tên của loại đã phân, số liệu thể hiện trong các câu
trả lời là thuộc tính và không có giá trị thực. Khi mà thông tin
định tính chỉ có 2 sự lựa chọn như cau hỏi 1 về giới hoặc là nam
hoặc là nữ thì được gọi là dạng phân đôi. Còn khi có nhiều sự
lựa chọn như dạng câu hỏi 2 thì gọi là phân loại.
Các thông tin định tính còn có thể được thể hiện dưới dạng
theo thứ tự. Nếu một thứ tự của các thuộc tính tồn tại bên trong
75
của các thông tin loại thì chúng ta gọi đó là có chứa đựng
một sắp xếp theo thứ tự và chúng ta có thể minh hoạ qua ví dụ
sau:
Câu hỏi: Mức độ học vấn mà anh đã qua? (lựa chọn một)
Chưa bao giờ hoàn thành chương trình tiểu học 1
Hoàn thành chương trình cấp I nhưng chưa xong THCS2
Hết THCS nhưng chưa xong THPT 3
Hết THPT nhưng không tiếp tục học đại học 4
Câu hỏi: Mức độ thường xuyên anh cảm thấy căng thẳng
trong tháng qua? (lựa chọn một)
Luôn luôn 1 Thi thoảng 4
Rất thường xuyên 2 Không bao giờ 5
Thường xuyên 3
Việc biểu diễn số liệu dạng định tính được thể hiện dưới hai
dạng chính: đó là bằng chữ, thường ít được sử dụng hơn do có
nhiều điểm hạn chế như khó có khả năng tính toán, dùng các
công cụ thống kê như SPSS hay Stata để tính toán.
Ví dụ: Khi hỏi về chất lượng nguồn nước sinh hoạt chúng ta
thu được các thông tin kết quà như sau:
- Nước rất sạch
- Nước bình thường
- Nước bẩn
76
Dạng thứ hai là chúng ta thể hiện các thông tin này theo các
mã số do chúng ta tự quy định, dưới dạng này chúng ta sẽ dễ
dàng tính toán khi sử dụng các công cụ thống kê chuyên dùng
hay bất kỳ một bảng tính nào.
Thông thường, các thông tin định tính khi chúng ta thu thập
về để tránh những nhầm lẫn trong quá trình ghi chép do không
nhớ mã ký hiệu mà chúng ta đã đặt thì chúng ta nên quy định ghi
đầy đủ, rồi sau khi kiểm tra lại mới chuyển sang các mã số tương
ứng, như vậy chúng ta vẫn đảm bảo thu thập đầy đủ thông em
mà ít mắc lỗi sai sót nhất.
2.2.2. Dữ liệu dạng định lượng
Dữ liệu dạng định lượng được thể hiện dễ dàng trong cơ sở
dữ liệu vì nó đã ở dạng số. Chính vì vậy trong quá trình xử lý
thông tin này chúng ta không cần phải chuyển đổi hay mã hoá
mà có thể làm trực tiếp ngay.
Ví dụ: Khi chúng ta thu thập được thông tin về diện tích đất
nông nghiệp của các hộ thì nó sẽ được thể hiện ở dạng số
nhu 1 ha hay 100 m2 v.v...
2.2.3. Các chỉ tiêu nghiên cứu
Một chỉ tiêu là một đặc trưng nghiên cứu có thể đo được,
chẳng hạn như trọng lượng là một tiêu chí và một người cân
được là 55 kg sẽ có cùng con số trọng lượng trong tiêu chí này.
Người ta có thể chia các chỉ tiêu nghiên cứu ra làm hai nhóm:
Chỉ tiêu độc lập và chỉ tiêu phụ thuộc.
77
Chỉ tiêu độc lập hay còn gọi là các chỉ tiêu giải thích hoặc là
chỉ tiêu dự báo bởi vì các chỉ tiêu này thường được sử dụng để
giải thích hoặc dự báo cho kết quả đầu ra chính là các chỉ tiêu
phụ thuộc. Các chỉ tiêu độc lập hay phụ thuộc có thể được xác
định thông qua việc nghiên cứu về mục đích và nhóm mục tiêu
nghiên cứu.
Ví dụ: Mục đích: Tìm hiểu chất lượng cuộc sống cho những
người già thuộc các nhóm bệnh khác nhau có tiền sử khác
nhau.
Nhóm mục tiêu: Những người già trên 65 tuổi có các bệnh
già khác nhau và có tiền sử khác nhau.
Các chỉ tiêu độc lập: Tuổi, đặc trưng bệnh và tiền sử trước
đó.
Chỉ tiêu phụ thuộc: Chất lượng cuộc sống.
2.3. Mã hoá các thông tin trong cơ sở dữ liệu
Mã hoá các thông tin trong cơ sở dữ liệu là vấn đề rất quan
trọng và có ảnh hưởng đến việc xử lý tính toán cũng như kết quả
của việc tính toán đó. Có nhiều vấn đề đòi hỏi chúng ta phải mã
hoá các thông tin, ở đây chúng ta có thể tạm thời phân ra làm 2
loại:
- Mã hoá cho các dữ liệu mang tính định tính, ví dụ như: sự
đánh giá, tên của các mẫu v.v...
- Mã hoá cho các thông tin định lượng bị thiếu hoặc vượt
trội.
78
Việc mã hoá này phải được thống nhất từ đầu đến cuối của
một cơ sở dữ liệu và phải được ghi chú hay chú thích cẩn thận
tránh nhầm lẫn đáng tiếc ảnh hưởng đến kết quả phân tích sau
này.
Đầu tiên, khi mở một tệp cơ sở dữ liệu chúng ta nhận thấy có
các số thứ tự khác nhau theo dòng hoặc cột đó chính là các thông
tin cho phép chúng ta đưa ra các nhận dạng về các mẫu điều tra
để phân biệt giữa chúng được gọi là mã số của hộ điều tra.
Những thông tin nhận dạng thường được thể hiện dưới dạng số
và có thể có nhiều hơn một dòng hoặc cột.
Ví dụ: Thông tin về vùng, khu vực nghiên cứu thường được
thể hiện thành nhiều dòng hoặc cột.
Nếu với mỗi phiếu điều tra có nhiều thông tin không thể thể
hiện đủ trong 1 bảng tính thì ở bảng tính tiếp theo cũng phải bao
gồm các thông tin nhận dạng để có thể theo dõi dễ dàng và
không bị nhầm lẫn.
2.3.1. Mã hoá các thông tin định tính
Máy tính chỉ có thể phân tích số liệu dưới dạng số vì thế
những thông tin định tính cần phải được mã hoá trong khi nhập
số liệu vào máy để dễ dàng cho việc xử lý sau này.
Những thông tin lựa chọn có/không sẽ được nhập là 1 và 0.
Các thông tin có nhiều sự lựa chọn câu trả lời sẽ được phân
thành các nhóm khác nhau:
79
Ví dụ: Khi hỏi về trình độ văn hoá, chúng ta phân ra các hình
thức sau: mù chữ, Tiểu học. THCS, THPT, Đại học; khi đó
chúng ta sẽ mã hoá theo các số thứ tụ từ 0 đến 4 (Mù chữ =
0; .... Đại học = 4).
2.3.2. Mã hoá các số liệu bi thiếu và vượt trội
Các thông tin bị thiếu được hiểu là các thông tin cần thu thập
song do một lý do nào đó mà trong phiếu điều tra không thể hiện
kết quả của thông tin này mà theo yêu cầu kỹ thuật nó phải có
thông tin. Quá trình thông tin bị thiếu có thể do nhiều lý do khác
nhau, trong đó được phân ra hai nguyên nhân chính: Thiếu thông
tin do người đi điều tra và thiếu thông tin do đối tượng điều tra.
Ví dụ: Một trong các hộ điều tra mà kết quà trong phiếu điều
tra không thể hiện nhân khẩu của hộ thì đây là thông tin bị thiếu.
Các thông tin vượt trội được hiểu là các thông tin này có giá
trị khác so với các giá trị thường gặp hoặc lớn hơn hoặc là nhỏ
hơn.
Ví dụ: Hầu hết các hộ trong vùng có diện tích đất nông
nghiệp là 2 ha song có một hộ có diện tích nông nghiệp lên
đến 20 ha. Đây có thể là một thông tin vượt trội.
Tuy nhiên, việc xác định các thông tin vượt trội này còn cần
phải có sự kiểm tra thật cẩn thận. Trước khi xác định đây là một
thông tin vượt trội chúng ta cần phải kiểm tra lại trong thực tế,
nếu đó là giá trị thực mà trong quá trình điều tra đã kiểm tra kỹ,
thì việc chúng ta phải chấp nhận thông tin này là điều đương
nhiên. Tuy nhiên, trong nhiều cuộc điều tra mà chúng ta không
80
trực tiếp hoặc không đảm bảo, không tin tưởng rõ vào thông tin
vượt trội đó có là sự thật hay không thì chúng ta sẽ liệt thông tin
này vào dạng số liệu vượt trội.
Việc xử lý các thông tin bị thiếu và vượt trội được tiến hành
như nhau, do vậy trong việc mã hoá cũng sẽ tiến hành tương tự
nhau, tức là ta sẽ coi các giá trị vượt trội như là các giá trị bị
thiếu trong cơ sở dữ liệu.
Để mã hoá các thông tin bị thiếu và vượt trội chúng ta cần
phải tuân theo một số quy định như sau:
Quy định 1: Không bao giờ được phép để các ô trống trong
trường hợp những số liệu bị thiếu kể cả trong phiếu điều tra và
trong cơ sở dữ liệu.
Những số liệu bị khuyết đó phải được mã hoá trong bảng
tính bởi các lý do sau đây:
- Một khoảng trống có thể chỉ ra một sai sót nào đó trong quá
trình điều tra hoặc là vào số liệu mà chúng ta chưa biết nhưng
trong thực tế là nó bị thiếu, do vậy nếu chúng ta không mã hoá sẽ
dẫn tới việc chúng ta sẽ bị mất rất nhiều thời gian để kiểm tra lại
sai sót đó.
- Một vài phần mềm xử lý không phân biệt giữa khoảng
trống và giá trị bằng 0 cho nên nó có thể ngầm định rằng giá trị
đó bằng 0 và như vậy là kết quả sẽ bị sai lệch so với thực tế.
81
Quy định 2: Một ô số liệu bị thiếu nên được mã hoá bằng
một giá trị âm (VD : -1 ), nó cũng cho biết lý do của việc thiếu
số liệu đó.
Lý do của việc quy định này như sau:
- Nó cho phép loại các chỉ tiêu này trong xử lý bởi các công
thức lọc dữ liệu.
- Nó có thể cho phép xử lý các thông tin bị thiếu này tuỳ
thuộc vào lý do tại sao bị thiếu dữ liệu, ví dụ như nếu việc thiếu
thông tin đó là do hộ không cung cấp thông tin hay hộ không có
các thông tin đó để cung cấp cho chúng ta.
2.4. Xác định và xử lý các giá trị bị thiếu và vượt trội
trong cơ sở dữ liệu
Các thông tin bị thiếu có thể do nhiều nguyên nhân khác
nhau như: thiếu do quá trình thu thập thông tin hay thiếu do quá
trình nhập thông tin.
Nếu thông tin bị thiếu là do quá trình điều tra, chúng ta cần
phải làm rõ việc bị thiếu thông tin này là do người được phỏng
vấn (nông dân, doanh nghiệp v.v...) hay do người đi phỏng vấn.
Các thông tin bị khuyết này trong thực tế có thể có hai khả năng
hoặc là thông tin đó hộ, doanh nghiệp không có để cung cấp cho
chúng ta hoặc là có nhưng không cung cấp. Trong trường hợp
thứ nhất khu vực trống đó được chấp nhận còn trong trường hợp
thứ 2 chúng ta cần có biện pháp để xử lý thông tin bị thiếu này.
82
Nếu thông tin bị thiếu là do quá trình nhập dữ liệu thì chúng
ta cần phải kiểm tra lại và bổ sung thông tin đó ngay trong quá
trình kiểm tra.
Các thông tin vượt trội có nhiều dạng khác nhau, về cơ bản
chúng ta có thể phân các kiểu giá trị vượt trội như sau:
- Các chỉ tiêu đơn lẻ vượt trội: Sự lệch của các giá trị đơn lẻ.
- Vượt trội của nhiều chỉ tiêu đồng thời: Sự sai lệch vượt trội
của mối quan hệ.
Để xác định các giá trị vượt trội chúng ta cần phải so sánh
với các tỷ lệ hoặc các giá trị đã có từ trước, điều này đòi hỏi phải
có kinh nghiệm hoặc chúng ta cũng có thể sử dụng các công cụ
thống kê truyền thống để xác định như dùng các kiểm định theo
phân bố chuẩn hay phân tích sai số:
- David-Hartley-Pearson Test: Mối quan hệ của giá trị đến độ
lệch chuẩn (chỉ dùng trong trường hợp một biến đơn lẻ).
- Grubbs và Dixons R-Statistics: Mối quan hệ của giá trị đến
giá trị bình quân (dùng trong trường hợp một giá trị đơn lẻ)
- Phân tích sai số: Từ các mô hình hồi quy (dùng trong
trường hợp vượt trội của nhiều chỉ tiêu).
Ví dụ: Một số mô tả của sai số theo các hình thức khác nhau
bằng cách sử dụng các công cụ thống kê mô tả để xác định:
83
Dùng các biểu đồ, đồ thị: Biểu đồ hình hộp, biểu đổ lá và
thân
84
Histogram: Trình diễn số liệu như là một kiểu phân bố, sử
dụng phần mềm SPSS qua đó ta có thể dễ dàng xác định được
giá trị vượt trội.
REVPV Stem-and-leaf Plot
Biểu đồ thân lá: Một kiểu trình diễn phân bố số liệu, sử dụng
phần mềm SPSS. Giá trị cuối cùng ứng với giá trị Extremes là
giá trị vượt trội.
Biểu đồ hình hộp: Một kiểu trình diễn phân bố số liệu, sử
dụng phần mềm SPSS. Giá trị thứ 20 nằm quá xa so với giá trị
trung vị là giá trị vượt trội.
85
Xử lý các giá trị vượt trội và bị thiếu:
Việc xử lý các giá trị vượt trội và bị thiếu là như nhau, trước
khi chúng ta đưa bất kỳ một thông tin nào vào thay thế cho các
vị trí bị thiếu hay vượt trội này chúng ta cần phải tiến hành theo
các bước cụ thể như sau:
(1) So sánh, đối chiếu với phiếu điều tra gốc: Nếu không
phải lỗi do việc vào số liệu thì chúng ta chuyển sang bước thứ 2.
(2) Kiểm tra tính đúng đắn của thông tin: Nếu như xác suất
xác định rằng giá trị vượt trội hoặc bị trống đó có thể là giá trị
đúng thì ta giữ nguyên nó trong cơ sở dữ liệu. Tuy nhiên, chúng
86
ta cần lưu ý là trong trường hợp giá trị bị thiếu đó là đúng thì
chúng ta cần phải có những ký hiệu riêng hay mã hoá riêng để
tránh hiểu lầm giữa giá trị bị thiếu do không thu được thông tin
hay không có thông tin đó.
Trong trường hợp chúng ta xác định được giá trị đó là không
đúng thì chúng ta sẽ mã hoá nó như một giá trị bị thiếu để bổ
sung.
Trong trường hợp thứ 2 chúng ta cần phải xác định những
giá trị thay thế cho nó theo các phương pháp như sau:
(1) Phương pháp thay thế (cho các số liệu đơn lẻ): Phương
pháp này có lợi thế là có thể sử dụng các phương pháp chuẩn để
tính toán nhưng hạn chế là không tính đến việc gia tăng rủi ro
khi sử dụng các giá trị thay thế đó. Để tiến hành theo phương
pháp này chúng ta có thể sử dụng các giá trị sau đây để thay thế
cho giá trị bị thiếu:
- Dùng giá trị bình quân hay trung vị.
- Lựa chọn một giá trị ngẫu nhiên của các mẫu có thể so sánh
được ở ngay trong cuộc điều tra.
- Lựa chọn một giá trị ngẫu nhiên của các mẫu ở trong một
cuộc điều tra khác.
- Sử dụng giá trị của mẫu liền kề với nó.
(2) Dùng các giá trị hồi quy (nếu như số liệu bị thiếu có mối
quan hệ với nhiều chỉ tiêu khác).
87
Việc dùng các phương pháp khác nhau hoàn toàn tuỳ thuộc
vào thực tế khả năng đáp ứng. Nếu chúng ta đã có các cuộc
nghiên cứu trước đây thì có thể sử dụng các thông tin đó (khi
không có sự biến động, tác động bởi yếu tố thời gian hoặc các
yếu tố khác). Hoặc trong trường hợp mà có mối liên hệ thì chúng
ta áp dụng phương pháp hồi quy. Tuy nhiên, chúng ta không lên
quá lạm dụng vào việc thay thế các giá trị vượt trội hoặc bị thiếu,
điều này chỉ nên diễn ra với một số lượng rất nhỏ các chỉ tiêu và
quan sát. Cách tốt nhất để có cơ sở dữ liệu đáng tin cậy là chúng
ta điều tra bổ sung.
88
89
Chương III
PHÂN TỔ VÀ KIỂM ĐỊNH THỐNG KÊ
3.1. Lý do của việc phân to
Việc phân tích và kết quả của nó dựa vào giá trị bình quân
của 1 nhóm chỉ có ý nghĩa nếu như giá trị bình quân đó gần với
giá trị của các cá thể riêng biệt trong thực tế.
Tuy nhiên, trong thực tế sự khác biệt giữa các cá thể về một
chỉ tiêu nào đó thường khá lớn, vì vậy mục tiêu của việc phân tổ
trong nghiên cứu là làm cho sự đồng nhất trong một nhóm và sự
khác biệt giữa các nhóm tăng lên.
Dựa vào số lượng các chỉ tiêu và kiểu loại chỉ tiêu dùng để
phân tổ, chúng ta có thể phân ra:
- Phân tổ theo 1 chỉ tiêu hay nhiều chỉ tiêu.
- Phân tổ theo chỉ tiêu định lượng hoặc chỉ tiêu định tính.
Chỉ tiêu phân tổ phù hợp sẽ diễn tả được bản chất của các hệ
thống nghiên cứu theo vấn đề cần nghiên cứu.
- Các chỉ tiêu định tính: Sẽ phân định được rõ ràng và chỉ cần
duy nhất 1 chỉ tiêu.
- Các chỉ tiêu định lượng: Khó khăn hơn trong việc xác định
ranh giới giữa các nhóm với nhau.
Chú ý: Các chỉ tiêu có sự khác biệt lớn (biến động) giữa các
mẫu sẽ có lợi hơn cho việc phân tổ so với các chỉ tiêu ít biến
động.
90
Ví dụ: Khi sử dụng chỉ tiêu số nhân khẩu có thể giữa các hộ
có sự khác biệt nhưng chỉ 1 hoặc 2 người, trong khi đó chỉ
tiêu diện tích đất có thể khác nhau đến vài ha thì chúng ta
nên sử dụng chỉ tiêu diện tích đất để phân tổ sẽ có lợi hơn
trong việc phân các tổ để nghiên cứu.
3.2. Phân tổ thống kê theo các chỉ tiêu định tính
Việc phân tổ theo chỉ tiêu định tính được diễn ra một cách dễ
dàng do khi phân tổ chúng ta chỉ có thể sử dụng được một chỉ
tiêu duy nhất để phân tổ, việc sử dụng đến chỉ tiêu thứ hai là
không cần thiết vì nhiều khi nó sẽ làm cho việc phân tổ trở nên
không thể và không có nhiều ý nghĩa.
Ví dụ: Khi phân tổ theo loại hình sản xuất, các hộ thuần nông
hoàn toàn được phân biệt với các hộ kiêm ngành nghề và do
vậy, chúng ta không cần đến các chỉ tiêu khác để có thế phân
các hộ thành các nhóm khác nhau.
Việc phân tổ theo chỉ tiêu định tính sẽ giúp chúng ta phân
biệt rất rõ ràng một mẫu nào đó sẽ nằm trong tổ nào mà không
phải đắn đo về đường ranh giới hay đường biên giữa các tổ,
nhóm khi được phân.
Ví dụ: Khi phân tổ theo chỉ tiêu dân tộc thì rõ ràng các hộ
thuộc nhóm dân tộc này thì không thể thuộc vào dân tộc kia
được, do vậy mà ranh giới ở đây được phân biệt rất rạch ròi.
Việc phân tổ theo chỉ tiêu định tính được tiến hành như thế
nào? Điều này hoàn toàn dựa vào mục đích nghiên cứu của
người nghiên cứu và thực tế của số liệu điều tra.
91
Việc phân tổ này có thể và thường được triển khai trước khi
tiến hành điều tra để có thể triển khai việc lựa chọn mẫu theo
tiêu chí phân tổ đó với mục đích đảm bảo đủ số lượng mẫu trong
mỗi nhóm. Chính vì vậy, trước khi điều tra người nghiên cứu
phải có những hiểu biết tối thiểu về khu vực nghiên cứu để hình
dung xem liệu trên địa bàn có thể phân ra bao nhiêu nhóm mẫu
đặc trưng cho những điểm khác nhau với mục đích tìm hiểu về
vấn đề nghiên cứu trên địa bàn.
Trong quá trình phân tổ theo chỉ tiêu định tính cũng có thể
được kết hợp với hình thức phân tổ theo chỉ tiêu định lượng.
Ví dụ: Sau khi điều tra mẫu theo các khu vực khác nhau (đây
là phân tổ theo chỉ tiêu định tính) chúng ta có thể tiếp tục
phân tổ theo chì tiêu thu nhập hay quy mô diện tích.
3.3. Phân tổ thống kê theo các chỉ tiêu định lượng
Các bước tiến hành phân tổ thống kê theo một hoặc nhiều chỉ
tiêu định lượng bao gồm:
92
(1) Xác định chỉ tiêu (các chỉ tiêu) để phân tổ các mẫu điều
tra.
(2) Sơ bộ xác định ranh giới giữa các nhóm.
(3) Sử dụng thêm chỉ tiêu thứ 2 hoặc thứ 3 trong trường hợp
có những mẫu khó xác định rơi vào nhóm nào (trường hợp nằm
trên đường biên).
(4) Tính toán hệ số biến động và khoảng cách giữa giá trị
trung bình của các nhóm.
(5) Đi đến quyết định về số lượng nhóm và đường ranh giới.
Nếu chưa đạt được thì thay đổi ranh giới và quay trở lại bước 4
(hình 3.l).
93
Để phân tổ theo nhiều chỉ tiêu định lượng chúng ta cần phải
xác định được giữa các chỉ tiêu đó không có mối quan hệ hoặc là
có nhưng môi quan hệ đó là rất nhỏ không đáng kể.
Tính được khoảng cách của sự khác biệt giữa các mẫu dựa
vào đó chúng ta sẽ xác định được số lượng nhóm cần thiết cho
nghiên cứu.
Ví dụ: Chúng ta có bảng số liệu của các hộ đều tra và theo 3
tiêu chí chúng ta muốn dùng để phân tổ các hộ theo các nhóm
khác nhau về 3 tiêu chí này.
Tính toán hệ số đo lường khoảng cách khác biệt giữa các
mẫu Để tính toán khoảng cách biệt giữa hộ số 1 và hộ thứ k ta sử
dụng công thức sau:
Trong đó: vn trình bày chỉ tiêu phân tổ.
Ví dụ: d2 giữa trường hợp 1 và 5 theo số liệu đã cho ở ví dụ
trước:
Ma trận khoảng cách, từ ví dụ trước ta xây dựng được ma
trận khoảng cách sau:
94
Hộ số 1 3 4 5
2
1 0
2 6 0
3 4 6 0
4 56 26 44 0
5 75 41 59 11 0
Thuật toán phân nhóm: mối quan hệ đơn lẻ.
Là sự kết hợp các trường hợp theo khoảng cách ngắn nhất
theo chương trình phân nhánh.
Từ kết quả tính toán tại ma trận khoảng cách ta có thể vẽ
được đồ thị khoảng cách như sau:
1
3
2
4
5
Khoảng cách d2
4 6 11 26
Số lượng có thể của các nhóm
100
95
Khoảng cách d2 đánh giá cho sự đồng nhất, khoảng cách
càng nhỏ thì độ đồng nhất trong cùng một nhóm càng cao.
Như vậy, theo cách phân tổ thống kê này chúng ta sẽ nhận
được những nhóm khác nhau có đặc trưng như sau: giữa các
nhóm có sự khác biệt lớn và trong cùng một nhóm có sự khác
biệt ít nhất hay nói cách khác là có sự đồng nhất cao nhất.
Tóm lại: Hình thức phân tổ theo chỉ tiêu định lượng thường
được tiến hành sau khi thu thập thông tin tù các quan sát Chúng
ta cũng cần lưu ý là giữa các chỉ tiêu dùng để phân tổ thống kê
cân nhất thiết phải không có mối quan hệ tương quan với nhau
và số lượng các tổ không nên quá nhiều (hơn 5 nhóm) và cũng
không nên quá ít (ít hơn 3 nhóm) vì việc đó làm cho các nghiên
cứu so sánh ít có ý nghĩa hơn hoặc là quá phức tạp, hơn nữa việc
trình bày các báo cáo sẽ khó khăn và không đẹp mắt.
3.4. Kiểm định thống kê
Trong phân tổ thống kê việc so sánh để tìm hiểu các đặc
trưng của các nhóm sau khi đã phân tổ là cần thiết và là một
trong những mục đích chính của việc phân tổ. Chính vì vậy, để
cho việc so sánh có căn cứ khoa học và có tính thuyết phục, việc
kiểm định ý nghĩa thống kê của sự sai khác là cần thiết (vì thông
thường ta hay sử dụng mẫu để nghiên cứu).
Trong kiểm định, chúng ta cần phải lưu ý với hai loại chỉ tiêu
khác nhau: định tính và định lượng thì việc kiểm định cũng sẽ
phải sử dụng các công cụ khác nhau.
96
3.4.1. Đối với các chỉ tiêu dịnh tính
Đối với các chỉ tiêu định tính việc phân tích kết quả thường
thể hiện dưới dạng phần trăm hoặc tỷ lệ.
Ví dụ: Tỷ lệ hộ có nhà kiên cố/tổng số hộ; hay tỷ lệ hộ
nghèo/tổng số hộ; v.v... đây là cách thức biểu diễn của các chỉ
tiêu đinh tính trong phân tích.
Vì vậy, trong so sánh để có thể kiểm định ý nghĩa thống kê
của sự sai khác chúng ta sử dụng bảng chéo và phân tích ngẫu
nhiên:
Ví dụ một bảng chéo
Y X
Nhóm 1 Nhóm 2 Tổng Y
Nhiều hơn 5 bò 80 (40%) 120 60%) 200
5 hoặc ít hơn 5 bò 70 (70%) 30 (30%) 100
Tổng của X 150 1 50 300
Đối với các chỉ tiêu định tính việc kiểm định sẽ được tiến
hành bằng sử dụng bảng chéo với kiểm định Chi-square.
3.4.2. Đối với các chỉ tiêu định lượng
Sử dụng kiểm định T-student cho các chỉ tiêu tuân theo luật
97
phân bố chuẩn.
Trong trường hợp chúng ta chỉ kiểm định giả thuyết cho giá
trị bình quân của hai nhóm độc lập có phân phối mẫu tuân theo
luật phân bố chuẩn chúng ta sẽ dùng thêm định tại Independent-
samples T-test. Đối với kiểm định này, chủng ta thường so sánh
giữa hai nhóm mà bất kỳ sự khác biệt là do yếu tố chúng ta quan
tâm (hoặc có hoặc không) chứ không phải do các yếu tố khác.
Ví dụ: Sẽ không phù hợp trong trường hợp chúng ta so sánh sự
khác biệt về thu nhập giữa nhóm nam giới và nữ giới mà sử dụng
kiểm định này vì rằng một người nào đó không phải ngẫu nhiên
phân thành nam hay nữ. Trong trường hợp này, chúng ta phải
lưu ý sự khác biệt ở các tiêu chí khác, mà nó không che giấu hay
làm nỗi rõ sụ khác biệt có ý nghĩa thống kê của các giá trị bình
quân. Sự khác biệt của giá trị thu nhập bình quân có thể bị tác
động bởi các yếu tố như trình độ học vắn chứ không phải bởi chỉ
tiêu giới tính.
Trong trường hợp chúng ta có nhiều hơn hai nhóm độc lập
với nhau có phân phối mẫu tuân theo luật phân phối chuẩn,
chúng ta sử dụng công cụ One-way ANOVA để kiểm định.
Kiểm định ANOVA được dùng để kiểm định cho giả thuyết có
nhiều nhóm với giá trị bình quân là như nhau. Kiểm định
ANOVA được tiến hành bằng cách kiểm tra tỷ lệ của sự biến
động giữa hai điều kiện và biến động trong cùng một điều kiện.
Ví dụ: Giả sử chúng ta có hai nhóm bệnh nhân khác nhau: một
nhóm được chữa theo phương pháp riêng và một nhóm chữa
theo phương pháp chung. Kiểm định ANOVA sẽ so sánh sự biến
98
động mà ta quan sát được giữa hai nhóm bệnh nhân với sự thay
đổi bên trong của từng nhóm bệnh nhân.
Trong trường hợp nếu phân bố của mẫu không phải là phân
bố chuẩn thì chúng ta sử dụng kiểm định phi tham số
(Nonparametric-test) với 2 dạng kiểm định khác nhau: Kiểm
định KRUSKAL-WALLIS sử dụng trong trường hợp so sánh
nhiêu hơn hai nhóm độc lập với nhau và Friedman sử dụng trong
trường hợp có hơn hai nhóm phụ thuộc lẫn nhau; hoặc ta dùng
kiểm định MANN-WHITNEY trong trường hợp so sánh hai
nhóm là độc lập và kiểm định Wilcoxon sử dụng trong trường
hơn so sánh hai nhóm là phụ thuộc với nhau.
Tuy nhiên, trong cả 2 trường hợp kiểm định giữa các nhóm
mà phân phối của mẫu tuân theo phân bố chuẩn hoặc không tuân
theo phân phối chuẩn chúng ta đều có thể sử dụng kiểm định phi
tham số cho việc kiểm định sự sai khác có ý nghĩa thống kê
được.
99
Chi phi Nhóm hộ Xác suất của sự
(1000 đ) khác biệt
Có ý nghĩa
thông kê
1 2 3 tất 1-32 1-23
cả1
% % %
Củi đốt µ 285.60 438.00 583.20 97 99 87
(Cl90 ± 55.17 129.83 138.02)
Trung vị 252.00 342.00 504.00
Than µ 242.15 1,100.00 88.72 100 58 100
(Cl90 ± 183.74 456.14 60.77)
Trung vị 0.00 1,001.00 0.00
Dầu µ 52.04 0.00 64.08 45 19 74
(Cl90 ± 72.09 0.00 72.08)
Trung vị 0.00 0.00 0.00
100
(Tiếp theo)
Chi phi Nhóm hộ Xác suất của sự
(1000 đ) khác biệt
Có ý nghĩa
thông kê
1 2 3 tất 1-32 1-23
cả1
% % %
Ga µ 179.67 178.22 181.70 14 16 44
(Cl90 ± 81.32 169.06 80.51)
Trung vị 144.00 145.25 75.00
Điện µ 254.67 665.78 490.50 79 82 88
(Cl90 ± 115.00 419.50 227.58 )
Trung vị 250.00 500.00 400.00
Tổng µ 1,050.48 2,404.22 1,495.92 99 93 100
số
(Cl90 ± 317.66 494.20 336.63)
Trung vị 810.00 2,464.00 1,150.40
Ghi chú:
1-Sự khác biệt của cả 3 nhóm theo Kruskal-Wallis
2 và 3- Kiểm định sự khác biệt giữa nhóm 1 và 2 và giữa nhóm 1
và 3 theo Mann-Whitney
101
3.4.3. Ý nghĩa và sự giải thích của giá trị xác suất P (P-
values) (số liệu nói lên điều gì
Giá trị P phụ thuộc trực tiếp vào mẫu nghiên cứu, nhằm cung
cấp độ chắc chắn của kết quả kiểm định, cho phép đưa ra kết
luận là bác bỏ hay không bác bỏ giả thuyết đưa ra. Nếu giả
thuyết Ho (giả thuyết không có sự khác biệt giữa các nhóm) là
đúng và sự biến động ngẫu nhiên là lý do cho sự khác biệt củ(
các mẫu, khi đó giá trị P là mức đo mà căn cứ vào đó chúng ta có
thể đưa ra quyết định chấp thuận hay không. Bảng 3.1 dưới đây
sẽ cung cấp sự giải thích ý nghĩa của giá trị P (P-values):
Bảng 3.1: MỨC Ý NGHĨA CỦA GIÁ TRỊ P
P-value Giải thích
P
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Chính Trị Học
-
-
-
[Bài giảng tư tưởng Hồ Chí Minh](http://tailieu.vn/doc/bai-giang-tu-tuong-ho-chi-minh-180106.html)
52p
3149
1619
-
[100 Câu hỏi thi tốt nghiệp tư tưởng Hồ Chí Minh (Có đáp án)](http://tailieu.vn/doc/100-cau-hoi-thi-tot-nghiep-tu-tuong-ho-chi-minh-co-dap-an--247593.html)
13p
15108
7923
-
-
[Giáo trình: Đường lối Cách mạng của Đảng Cộng sản VN](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-duong-loi-cach-mang-cua-dang-cong-san-vn-656410.html)
125p
1194
639
-
-
[Hướng dẫn ôn môn Chủ nghĩa xã hội khoa học](http://tailieu.vn/doc/huong-dan-on-mon-chu-nghia-xa-hoi-khoa-hoc-192161.html)
65p
570
320
-
[Giáo trình kinh tế chính trị - GS.TS Phạm Quang Phan](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-kinh-te-chinh-tri-gs-ts-pham-quang-phan-335343.html)
209p
667
399
-
[Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Đồng chủ biên)](http://tailieu.vn/doc/giao-trinh-kinh-te-chinh-tri-mac-lenin-dong-chu-bien--528491.html)
198p
1585
691
Tài Liệu Chính trị học Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/khoa-hoc-xa-hoi/chinh-tri-hoc/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)