text:
CNM365. Chào ngày mới 16 tháng 6. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1963 – Nhà du hành vũ trụ Liên Xô Valentina Tereshkova trở thành người phụ nữ đầu tiên trong không gian. Năm 1868 – Nghĩa quân Nguyễn Trung Trực tập kích đồn Kiên Giang. Năm 1407 – Chiến tranh Minh – Đại Ngu: Quân Minh bắt được Thái thượng hoàng Hồ Quý Ly.
16 tháng 6
Ngày 16 tháng 6 là ngày thứ 167 (168 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 198 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 907 – Hậu Lương Thái Tổ phong cho Tiết độ sứ Tiền Lưu tước hiệu Ngô Việt vương, được xem là mốc nước Ngô Việt thành lập.
- 1407 – Chiến tranh Minh – Đại Ngu: Quân Minh bắt được Thái thượng hoàng Hồ Quý Ly.
- 1846 – Piô IX được bầu làm Giáo hoàng, ông là giáo hoàng tại vị trong thời gian lâu nhất của Giáo hội Công giáo Rôma.
- 1868 – Nghĩa quân Nguyễn Trung Trực tập kích đồn Kiên Giang.
- 1911 – Công ty tiền thân của IBM được thành lập tại tiểu bang New York, Hoa Kỳ.
- 1924 – Trường quân sự Hoàng Phố được thành lập tại Quảng Châu, Trung Quốc.
- 1948 – Đảng Cộng sản Malaya hạ sát ba người Anh quản lý đồn điền tại Perak, khởi đầu một cuộc chiến tranh du kích kéo dài 12 năm tại Malaya.
- 1963 – Nhà du hành vũ trụ Liên Xô Valentina Tereshkova trở thành người phụ nữ đầu tiên trong không gian.
- 2012 – Trung Quốc phóng thành công tàu vũ trụ Thần Châu 9 nhằm lắp ghép với modul Thiên Cung 1.
Sinh
- 1943 – Joan Van Ark, diễn viên Mỹ
Mất
- 1855 – John Gorrie, nhà vật lý Mỹ (s. 1803)
Ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Valentina Vladimirovna Tereshkova
Valentina Vladimirovna Tereshkova (tiếng Nga: Валенти́на Влади́мировна Терешко́ва; sinh 6 tháng 3 năm 1937) là một nhà du hành vũ trụ Liên Xô và là nhà nữ du hành vũ trụ đầu tiên trong lịch sử thám hiểm vũ trụ của loài người, trong chuyến bay Chayka (có nghĩa là mòng biển) trên tàu Vostok 6 vào ngày 16 tháng 6 năm 1963.
Bà sinh ra tại Bolshoye Maslennikovo, một làng nhỏ ở tỉnh Yaroslavl. Khi học xong, bà làm việc ở một nhà máy dệt, và sau đó đi học nghề kĩ sư. Bà tập luyện nhảy dù tại câu lạc bộ hàng không ở địa phương, thực hiện chuyến nhảy đầu tiên vào ngày 21 tháng 5 năm 1959 khi mới 22 tuổi. Năm 1961 bà làm thư kí cho Đoàn Thanh niên địa phương và sau đó trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Liên Xô.
Mục lục
Sự nghiệp trong chương trình vũ trụ của Liên Xô
Sau chuyến bay của Yuri Gagarin vào năm 1961, Sergey Korolyov, kĩ sư trưởng của chương trình vũ trụ Liên Xô, nghĩ tới việc đưa một phụ nữ lên vũ trụ. Vào ngày 16 tháng 2 năm 1962, Tereshkova được chọn vào đội nữ du hành vũ trụ. Cuối cùng năm người được chọn trong hơn bốn trăm ứng cử viên: Tatiana Kuznetsova, Irina Solovyova, Zhanna Yerkina, Valentina Ponomaryova và Tereshkova. Điều kiện tuyển chọn bao gồm ứng cử viên phải là những người từng nhảy dù dưới 30 tuổi, thấp hơn 1,70 m và cân nặng không quá 70 kg.
Tereshkova là ứng cử viên sáng giá nhất vì lí lịch “vô sản” của bà và cũng bởi vì cha bà, Vladimir Tereshkov, một sĩ quan lái xe tăng, đã hi sinh như một anh hùng trong cuộc chiến chống phát-xít Đức.
Các cuộc luyện tập bao gồm bay không trọng lượng, các cuộc kiểm tra cách li, kiểm tra li tâm, lí thuyết tên lửa, kĩ sư tàu vũ trụ, 120 chuyến nhảy dù và huấn luyện lái máy bay phản lực MiG-15UTI. Tuy nhiên, họ không tập luyện cùng với đội du hành vũ trụ thật sự và nhiệm vụ của họ cũng ngang với công việc của các nam du hành vũ trụ. Các nhà lãnh đạo Liên Xô cho rằng chuyến bay đưa phụ nữ vào vũ trụ chỉ nhằm mục đích tuyên truyền. Đích thân Nikita Khrushchyov là người lựa chọn quyết định và ông đã chọn Tereshkova trong năm người.
Vào ngày 16 tháng 6 năm 1963, bà bay vào vũ trụ trên tàu Vostok 6, trở thành người phụ nữ đầu tiên, cũng như là một thường dân đầu tiên bay vào vũ trụ. Chuyến bay này được gọi là Chayka (Ча́йка; có nghĩa là mòng biển). Bà bay quanh Trái Đất 48 vòng với gần 3 ngày trên vũ trụ. Số lần bay quanh Trái Đất của bà nhiều hơn tổng số lần của các nhà du hành vũ trụ Mỹ tính đến thời điểm đó. Công tác của bà là tiếp tục việc ghi lại nhật kí chuyến bay và chụp ảnh đường chân trời, sau được dùng để phân biệt các tầng khí trong bầu khí quyển.
Trong toàn thể chuyến bay bà ở trong tình trạng nôn mửa. Những báo cáo sau này cho thấy Korolyov không hài lòng với công việc của Tereshkova ở trên vũ trụ và không cho phép Tereshkova thực hiện một số thao tác điều khiển tàu vũ trụ như đã lên kế hoạch. Người phó của Korolyov là Vasily Mishin tuyên bố rằng Tereshkova “có tâm lí không ổn định”[cần dẫn nguồn]. Sau khi hạ cánh, bà đã cho mọi người xem khẩu phần ăn của mình, để che giấu sự thật là bà đã ăn không đủ trong suốt chuyến bay. Bà bị thương khi hạ cánh và được cấp tốc gửi đến bệnh viện. Ảnh chụp bà hạ cánh với một nụ cười là được dựng lại sau này.
Vostok là chuyến bay Vostok cuối cùng và khởi hành chỉ hai ngày sau Vostok 5, chuyến bay đưa nhà du hành vũ trụ Valery Fyodorovich Bykovsky lên quỹ đạo Trái Đất trong năm ngày và hạ cánh chỉ ba giờ sau Vostok 6. Hai tàu vũ trụ này đã có lúc chỉ cách nhau 5 km trên quỹ đạo và liên lạc với nhau qua tín hiệu radio.
Mặc dù có những kế hoạch tiếp tục đưa phụ nữ lên vũ trụ, nhưng mãi đến 19 năm sau người phụ nữ thứ hai, Svetlana Yevgenyevna Savitskaya, mới lên vũ trụ, một phần do áp lực của kế hoạch Space Shuttle của Mỹ cũng với mục đích tổ chức các chuyến bay cho các nhà nữ du hành vũ trụ. Không ai trong số bốn người còn lại trong nhóm du hành của Tereshkova được thực hiện chuyến bay lên vũ trụ.
Sự nghiệp sau này
Sau chuyến bay bà theo học tại Học viện Hàng không Zhukovsky, và tốt nghiệp với tấm bằng kĩ sư hàng không vũ trụ vào năm 1969. Cùng năm, nhóm nữ phi hành gia vũ trụ giải tán. Năm 1977 bà nhận học vị tiến sĩ. Bà cũng tham gia chính trị: từ năm 1966 đến năm 1974 bà là thành viên của Xô viết tối cao, từ 1974 đến 1989 trong Đoàn chủ tịch của Xô viết tối cao, từ 1969 tới 1991 bà nằm trong Ban Chấp hành trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô. Năm 1997 bà nghỉ hưu trong lực lượng không quân và nhóm phi hành gia vũ trụ theo quyết định của tổng thống.
Sau chuyến bay Vostok 6, một câu chuyện đùa được truyền bá là bà sẽ kết hôn với Andrian Grigoryevich Nikolayev do ông là phi hành gia duy nhất độc thân ở thời điểm đó. Có nhiều tin đồn khác nhau về đám cưới này, ví dụ dưới áp lực của Khrushchyov, các nhà nghiên cứu y học muốn họ phải tiến hành các thí nghiệm về quan hệ tình dục trên vũ trụ[1]. Nikolayev và Tereshkova cưới nhau ngày 3 tháng 11 năm 1963 tại Cung điện Đám cưới Moscow. Đích thân Khrushchyov làm chủ hôn, cùng với sự tham gia của nhiều nhà lãnh đạo nhà nước và chương trình vũ trụ.
Hai người có một con gái là Elena Andrianovna (hiện nay là bác sĩ và là người đầu tiên có cả cha và mẹ từng bay vào vũ trụ), sinh năm 1964. Bà và Nikolayev li dị năm 1982, mặc dù cuộc hôn nhân của họ đã đổ vỡ trước đó khá lâu. Chồng thứ hai của bà, Yuli Shaposhnikov, mất năm 1999.
Valentina Tereshkova sau đó trở thành một thành viên chủ chốt trong chính phủ Xô viết và là một hình ảnh đại diện nổi tiếng của Liên Xô với nước ngoài. Bà là thành viên của Tổ chức Hoà bình thế giới năm 1966, thành viên của Xô viết tỉnh Yaroslavl năm 1967, thành viên của Xô viết liên bang thuộc Xô viết tối cao các nhiệm kì 1966-1970 và 1970-1974, và trúng cử vào Đoàn chủ tịch Xô viết tối cao năm 1974. Bà cũng là đại biểu của Liên Xô tại hội nghị của Liên hiệp quốc trong Năm phụ nữ quốc tế tổ chức tại Mexico City năm 1975. Bà nắm giữ các cương vị quan trọng trong Xô viết tối cao, Ủy viên Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Liên Xô, Phó chủ tịch Hiệp hội phụ nữ dân chủ quốc tế và Chủ tịch Tổ chức hữu nghị Liên Xô – Algeria.
Bà nhận được nhiều giải thưởng, danh hiệu có giá trị như: Anh hùng Liên Xô – danh hiệu cao nhất của Liên Xô, Huân chương Lenin, Huân chương Cách mạng tháng Mười, nhiều huân chương khác, các danh hiệu của nước ngoài như Huy chương vàng Hoà bình của Liên hợp quốc, Giải thưởng Quốc tế Simba vì sự tiến bộ phụ nữ. Bà cũng được các nước Tiệp Khắc, Việt Nam, Mông Cổ trao tặng các danh hiệu Anh hùng lao động của nước mình. Một núi lửa ở phần khuất của Mặt Trăng mang tên Tereshkova.
Sau sự sụp đổ của Liên bang Xô viết, Tereshkova không còn tham gia các hoạt động chính trị nữa, nhưng bà vẫn giữ được uy tín vốn có của mình. Cho đến nay, bà vẫn được mọi người kính trọng với danh hiệu nữ anh hùng Nga, và vai trò của bà trong lịch sử ngành vũ trụ của Nga, chỉ sau Yuri Gagarin và Alexei Leonov. Từ khi từ giã chính trường, bà ít xuất hiện hơn trong các sự kiện liên quan đến vũ trụ.
Xem thêm
- Svetlana Savitskaya: Người phụ nữ đầu tiên đi bộ trong không gian
- Sally Ride: Người phụ nữ Mỹ đầu tiên bay vào vũ trụ
- Christa McAuliffe và Judith Resnik trong con tàu định mệnh Challenger
- Shannon Lucid: thực hiện năm chuyến hành trình lên vũ trụ từ năm 1985 tới 1993
- Mae-Jemison: Người phụ nữ Mỹ gốc Phi đầu tiên
- Elena Kondakova: Người phụ nữ Nga đầu tiên bay trên một tàu vũ trụ của Mỹ
- Susan Helms: Người đi bộ trong không gian 9 giờ bên ngoài trạm Vũ trụ Quốc tế năm 2001
- Eileen Collins
- Sunita Williams: người phụ nữ ở lại trong không gian nhiều ngày nhất trong một chuyến đi.
- Peggy Whitson
- Anousheh Ansari: nữ du khách đầu tiên
Tham khảo
- ^ Valentina Tereshkova (tiếng Nga)
Liên kết ngoài
- Sinh 1937
- Nhân vật còn sống
- Phụ nữ trong ngành vũ trụ
- Nhà du hành vũ trụ Liên Xô
- Chính khách Liên Xô
- Anh hùng Liên Xô
- Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa
Nguyễn Trung Trực
Nguyễn Trung Trực (chữ Hán: 阮忠直; 1839[1]–1868) là thủ lĩnh phong trào khởi nghĩa chống Pháp vào nửa cuối thế kỷ 19 ở Nam Bộ, Việt Nam.
Mục lục
Thân thế và sự nghiệp
Là dân chài
Sinh ra dưới thời Minh Mạng, thuở nhỏ ông có tên là Chơn. Từ năm Kỷ Mùi (1859) đổi là Lịch (Nguyễn Văn Lịch, nên còn được gọi là Năm Lịch), và cũng từ tên Chơn ấy cộng với tính tình ngay thật, nên ông được thầy dạy học đặt thêm tên hiệu là Trung Trực.[2]
Nguyên quán gốc Nguyễn Trung Trực ở xóm Lưới, thôn Vĩnh Hội, tổng Trung An, huyện Phù Cát, trấn Bình Định (ngày nay là thôn Vĩnh Hội, xã Cát Hải, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định). Ông nội là Nguyễn Văn Đạo, cha là Nguyễn Văn Phụng (hoặc Nguyễn Cao Thăng), mẹ là bà Lê Kim Hồng.
Sau khi hải quân Pháp nhiều lần bắn phá duyên hải Trung Bộ, gia đình ông phải phiêu bạt vào Nam, định cư ở xóm Nghề (một xóm trước đây chuyên nghề chài lưới), làng Bình Nhựt, tổng Cửu Cư Hạ, huyện Cửu An, Phủ Tân An (nay thuộc xã Thạnh Đức, huyện Bến Lức, tỉnh Long An) và sinh sống bằng nghề chài lưới vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ. Không rõ năm nào, lại dời lần nữa xuống làng Tân Thuận, tổng An Xuyên.(nay là xã Tân Tiến, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau).
Ông là con trưởng trong một gia đình có 8 người con. Lúc nhỏ, ông rất hiếu động, thích học võ nên khi lớn lên ông là người có thể lực khỏe mạnh, giỏi võ nghệ và là người có nhiều can đảm, mưu lược.
Làm Quản cơ
Tháng 2 năm 1859 Pháp nổ súng tấn công thành Gia Định. Vốn xuất thân là dân chài, nằm trong hệ thống lính đồn điền của kinh lược Nguyễn Tri Phương, nên ông sốt sắng theo và còn chiêu mộ được một số nông dân vào lính để gìn giữ Đại đồn Chí Hòa, dưới quyền chỉ huy của Trương Định.
Nhờ chiến công đốt tàu L’Espérance ngày 10 tháng 12 năm 1861, ông được triều đình phong chức Quyền sung Quản đạo[3] nên còn được gọi là Quản Chơn hay Quản Lịch. Trong sự nghiệp kháng thực dân Pháp của ông, có hai chiến công nổi bật, đã được danh sĩ Huỳnh Mẫn Đạt khen ngợi bằng hai câu thơ sau:
- Hỏa hồng Nhật Tảo oanh thiên đia
- Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần.
Thái Bạch dịch:
- Sông Nhật Tảo lửa hồng rực cháy, tiếng vang trời đất,
Đồn Kiên Giang lưỡi kiếm tuốt ra, quỷ thần sợ khóc.[4]
Hỏa hồng Nhật Tảo
- Bài chính: Trận Nhật Tảo
Sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ ngày 25 tháng 2 năm 1861, Nguyễn Trung Trực về Tân An. Đến ngày 12 tháng 4 năm 1861, thành Định Tường thất thủ, quân Pháp kiểm soát vùng Mỹ Tho, thường cho những tàu chiến vừa chạy tuần tra vừa làm đồn nổi di động. Một trong số đó là chiếc tiểu hạm Espérance (Hy Vọng), án ngữ nơi vàm Nhựt Tảo (nay thuộc xã An Nhựt Tân, huyện Tân Trụ, tỉnh Long An).
Vào khoảng sáng ngày 10 tháng 12 năm 1861, Nguyễn Trung Trực cùng Phó quản binh Huỳnh Khắc Nhượng, Tán quân Nguyễn Học, Võ Văn Quang[5] và hương thôn Hồ Quang Chiêu…tổ chức cuộc phục kích đốt cháy tàu chiến này.[6]
Trận này quân của Nguyễn Trung Trực đã diệt 17 lính và 20 cộng sự người Việt, chỉ có 8 người trốn thoát (2 lính Pháp và 6 lính Tagal, tức lính đánh thuê Philippines, cũng còn gọi là lính Ma Ní)[7].
Lúc đó, viên sĩ quan chỉ huy tàu là trung úy hải quân Parfait không có mặt, nên sau khi hay tin dữ, Parfait đã dẫn quân tiếp viện đến đốt cháy nhiều nhà cửa trong làng Nhật Tảo để trả thù.
Theo sau chiến thắng vừa kể, nhiều cuộc tấn công quân Pháp trên sông, trên bộ đã liên tiếp diễn ra…
Kiếm bạt Kiên Giang
- Bài chính: Trận đồn Kiên Giang
Sau lần đốt được tàu L’Espérance của Pháp, Nguyễn Trung Trực cùng nghĩa quân tiếp tục chiến đấu qua lại trên các địa bàn Gia Định, Biên Hòa. Khi Hòa ước Nhâm Tuất 1862 được ký, ba tỉnh miền Đông lọt vào tay thực dân Pháp, Nguyễn Trung Trực nhận chức Lãnh binh, đưa quân về hoạt động ở ba tỉnh miền Tây. Đầu năm 1867, ông được triều đình phong chức Hà Tiên thành thủ úy[8] để trấn giữ đất Hà Tiên, nhưng ông chưa kịp đến nơi thì tòa thành này đã bị quân Pháp chiếm mất vào ngày 24 tháng 6 năm 1867. Không theo lệnh triều đình rút quân ra Bình Thuận, Nguyễn Trung Trực đem quân về lập mật khu ở Sân chim (tả ngạn sông Cái Lớn, huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang). Từ nơi này, ông lại dẫn quân đến Hòn Chông (nay thuộc xã Bình An, huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang, lập thêm căn cứ kháng Pháp.
Ở Kiên Giang, sau khi nắm được tình hình của đối phương và tập trung xong lực lượng (trong số đó có cả hương chức, nhân dân Việt – Hoa – Khmer); vào 4 giờ sáng ngày 16 tháng 6 năm 1868, Nguyễn Trung Trực bất ngờ dẫn quân từ Tà Niên (nay là xã Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang) đánh úp đồn Kiên Giang (nay là khu vực UBND tỉnh Kiên Giang), do Trung úy Sauterne chỉ huy.
Kết thúc trận, nghĩa quân chiếm được đồn, tiêu diệt được 5 viên sĩ quan Pháp, 67 lính, thu trên 100 khẩu súng cùng nhiều đạn dược và làm chủ tình hình được 5 ngày liền[9].
Đây là lần đầu tiên, lực lượng nghĩa quân đánh đối phương ngay tại trung tâm đầu não của tỉnh. Nhận tin Chủ tỉnh Rạch Giá cùng vài sĩ quan khác bị giết ngay tại trận, George Diirrwell gọi đây là một sự kiện bi thảm (un événement tragique).[10]
Hai ngày sau (ngày 18 tháng 6 năm 1868), Thiếu tá hải quân A. Léonard Ausart, Đại úy Dismuratin, Trung úy hải quân Richard, Trung úy Taradel, Trần Bá Lộc, Tổng Đốc Phương nhận lệnh Bộ chỉ huy Pháp ở Mỹ Tho mang binh từ Vĩnh Long sang tiếp cứu. Ngày 21 tháng 6 năm 1868, Pháp phản công, ông phải lui quân về Hòn Chông (Kiên Lương, Kiên Giang) rồi ra đảo Phú Quốc, lập chiến khu tại Cửa Cạn nhằm kình chống đối phương lâu dài.
Ra Phú Quốc và bị bắt
- Bài chính: Trận Cửa Cạn
Tháng 9 năm 1868, chiếc tàu Groeland chở Lãnh Binh Tấn (tức Huỳnh Văn Tấn, còn được gọi Huỳnh Công Tấn, trước có quen biết ông Trực vì cùng theo Trương Định kháng Pháp. Sau này, Tấn trở thành cộng sự cho Pháp), cùng 150 lính ở Gò Công đến đảo Phú Quốc để bao vây và truy đuổi ông Trực.
Nhà sử học Phạm Văn Sơn thuật chuyện:
- Hương chức và dân trên đảo bị đội Tấn dọa phải theo và phụ lực với hắn để bao vây bọn ông Trực. Sau hai trận ghê gớm, bọn ông Trực phải trốn vào trong núi. Đội Tấn rượt theo, nghĩa quân bị kẹt trong một khe núi nhỏ hẹp. Cùng đường, bọn ông Trực phải ra hàng…[11]
Giám đốc Sở nội vụ Paulin Vial viết:
- Nguyễn Trung Trực chịu nộp mạng, chỉ vì thiếu lương thực và vì mạng sống của bao nghĩa quân đang bị bao vây hàng tháng trời ròng rã tại Phú Quốc[12]
Nhưng có người lại cho rằng để bảo toàn lực lượng nghĩa quân, nhân dân trên đảo và lòng hiếu với mẹ (Pháp đã bắt mẹ của ông để uy hiếp), Nguyễn Trung Trực tự ra nộp mình cho người Pháp và đã bị đưa về giam ở Sài Gòn.
Nhưng theo lời khai ít ỏi của Nguyễn Trung Trực khi ông bị giam cầm ở Khám Lớn Sài Gòn với Đại úy Piquet, thanh tra bổn quốc sự vụ, thì sự việc như thế này, trích biên bản hỏi cung:
- …Tôi cho biết rõ rằng tôi đã tự ý quy thuận lãnh binh Tấn. Vì hắn đến đảo, hắn bảo viết thơ yêu cầu tôi quy hàng, vì chúng tôi bị bao vây trong núi không có gì để sống, tôi bảo một người dân trói tôi và dẫn tôi đến Tấn. Nếu tôi muốn tiếp tục chiến đấu, hắn không bắt tôi được dễ dàng như thế…[13]
Rất tiếc bản cáo của lãnh binh Tấn gửi cho thống đốc Nam kỳ về “việc bắt Nguyễn Trung trực và Tống binh Cân” đã bị thất lạc từ ngày 23 tháng 5 năm 1950, vì thế sự việc chưa được tường tận.[14]
Thọ tử
Bắt được Nguyễn Trung Trực, Pháp đưa ông lên giam ở Khám Lớn Sài Gòn để lấy khẩu cung. Theo Việt sử tân biên, mặc dù Lãnh binh Tấn đã hết sức can thiệp để Pháp tha mạng cho ông Trực, nhưng Thống đốc Nam Kỳ G. Ohier không chịu. Vì cho rằng không thể tha được “một người đã không coi luật quốc tế ra gì, đã hạ một cái đồn của chúng ta và giết chết 30 người Pháp!”[15] Và rồi ngày 27 tháng 10 năm 1868, nhà cầm quyền Pháp đã đưa ông Trực về lại Rạch Giá và sai một người khmer trên Tưa (người dân thường gọi ông là Bòn Tưa) đưa ông ra hành hình tại chợ Rạch Giá[16], hưởng dương khoảng 30 tuổi.
Người ta kể rằng:
- Vào buổi sáng ngày 27 tháng 10 năm 1868, nhân dân Tà Niên[17] nơi nổi tiếng về nghề dệt chiếu, và nhiều nơi khác đổ xô ra chợ Rạch Giá, vì Pháp đem Nguyễn Trung Trực ra hành quyết. Ông Trực yêu cầu Pháp mở trói, không bịt mắt để ông nhìn đồng bào và quê hương trước phút “ra đi”. Bô lão làng Tà Niên đến vĩnh biệt ông, đã trải xuống đất một chiếc chiếu hoa có chữ “thọ”(chữ Hán) màu đỏ tươi thật đẹp cho ông bước đứng giữa. Ông hiên ngang, dõng dạc trước pháp trường, nhìn bầu trời, nhìn đất nước và từ giã đồng bào… [18]
Tương truyền, trước khi bị hành quyết Nguyễn Trung Trực đã ngâm một bài thơ:
- Thư kiếm tùng nhưng tự thiếu niên,
- Yêu gian đàm khí hữu long tuyền,
- Anh hùng nhược ngộ vô dung địa.
- Bảo hận thâm cừu bất đái thiên.
Thi sĩ Đông Hồ dịch:
- Theo việc binh nhưng thuở trẻ trai,
- Phong trần hăng hái tuốt gươm mài.
- Anh hùng gặp phải hồi không đất,
- Thù hận chang chang chẳng đội trời.
Câu nói lưu danh
Khi ông bị người Pháp giải về Sài Gòn, viên thống soái Nam Kỳ lúc bấy giờ vừa dụ hàng vừa hăm dọa, Nguyễn Trung Trực đã trả lời rằng:
Khi bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn, ông cũng đã bình tĩnh nói với người hỏi cung là Đại úy Piquet:
Và trước khi hy sinh, ông còn khẳng khái nhắc lại:
Khen ngợi
Danh sĩ Nguyễn Thông viết:
- “Nguyễn Văn Lịch tính thâm trầm, nghiêm nghị và can đảm…”. (truyện Hồ Huân Nghiệp trong Kỳ Xuyên văn sao)
Paulin Vial kể:
- Trong khi Đại úy hải quân Piquet, thanh tra bổn quốc sự vụ chất vấn ông Trực, ông Trực tỏ ra rất cương quyết và rất đàng hoàng chính đáng. Các câu trả lời của ông đã cho thấy một cách chính xác phẩm chất của con người đó, người đã đóng một vai trò đáng kể.
Ở đoạn văn khác, Paulin Vial khen ngợi:
- Nguyễn Trung Trực là “người rất tự trọng, có tư cách đáng quý và đầy nghị lực”, là ” người có gương mặt thông minh và dễ có thiện cảm” là ” một người chỉ huy trẻ tuổi, rất can đảm, chống nhau với ta ngót mười năm trời.[20]
Alfred Schreiner cho biết:
- Trong suốt thời kỳ bị giam cầm, ông Trực không có lúc nào tỏ ra yếu đuối cả, một cách thẳng thắng và đàng hoàng, ông công nhận các chiến công của ông và cũng nhận là đã khinh thường sức mạnh của Pháp. Ngoài ra, ông chỉ yêu cầu ban cho ông một ân huệ, ấy là được xử tử ông ngay tức khắc.[21]
Trong một bài thơ điếu, Huỳnh Mẫn Đạt có câu:
- Anh hùng cường cảnh phương danh thọ
- Tu sát đê đầu vị tử nhân.
Dịch nghĩa:
- Anh hùng cứng cổ danh thơm mãi
- Lũ sống khom lưng chết thẹn dần
Tương truyền, được tin ông thọ tử, vua Tự Ðức sai hoàng giáp Lê Khắc Cẩn làm lễ truy điệu, đọc bài điếu với chính bút ngự rằng:[22]
Và cúng chính nhà vua này đã sắc phong ông làm Thượng Ðẳng Linh Thần, thờ tại làng Vĩnh Thanh Vân, Rạch Giá nơi ông đã hiên ngang thà chịu chết chớ không chịu đầu hàng Pháp. Đã rất nhiều năm qua, dân làng Vĩnh Thanh Vân, nhất là những ngư dân, luôn tôn kính và tự hào về Nguyễn Trung Trực, một người xuất thân từ giới dân chài áo vải, vậy mà đã trở thành một vị anh hùng, đúng với ý nghĩa: “Sống làm Tướng và chết làm Thần!” và “anh khí như hồng”, nghĩa là khí tiết của người anh hùng rực rỡ như cầu vồng bảy sắc.
Tưởng nhớ
Sau khi ông bị hành hình, dân chúng cảm thương vô cùng nên đã bí mật thờ ông như một vị anh hùng trong đền thờ Nam Hải đại vương (cá Ông hay cá Voi), chính là ngôi đền thờ Nguyễn Trung Trực tại thành phố Rạch Giá hiện nay.
Và khi người Pháp không còn cai trị Việt Nam, vào năm 1970, nhân dân địa phương đã lập tượng Nguyễn Trung Trực bằng đồng, màu đen đặt trước “chợ nhà lồng” Rạch Giá (cũ). Hiện nay, tượng thờ này được sơn lại màu nâu đỏ, và đã được di dời vào trong khuôn viên khu đền thờ của ông tại thành phố Rạch Giá. Năm 2000, người ta đã cho làm một tượng mới bằng cũng bằng đồng lớn hơn, màu xám, để thay thế, và khu “chợ nhà lồng” mà sau này nó còn có tên là “Khu thương mại”, cũng đã di dời nơi khác để nơi đó trở thành công viên.
Nhiều tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long… nhân dân đã lập đền thờ ông và hằng năm đều có tổ chức lễ tưởng niệm trọng thể. (Đình Nguyễn Trung Trực tại Rạch Giá tổ chức lễ giỗ vào các ngày từ 27 đến 29 tháng 8 âm lịch. Đình và mộ nơi này đã được công nhận là di tích Lịch–Văn hóa cấp quốc gia vào ngày 06 tháng 12 năm 1989).
Tại huyện Tân Trụ, tỉnh Long An, nơi diễn ra trận “Hỏa hồng Nhựt Tảo oanh thiên địa” của Nguyễn Trung Trực đốt cháy tàu L’Esperance của Pháp (ngay cạnh Vàm sông Nhựt Tảo), chính quyền và nhân dân đã xây dựng và khánh thành Đền Tưởng niệm Nguyễn Trung Trực trên khu đất rộng 6 ha ngày 14/10/2010.
Gia quyến
Cha mẹ
Tương truyền, Nguyễn Trung Trực rất có hiếu với mẹ. Là con trưởng, hàng ngày ông phải đi đánh bắt cá để có tiền phụ giúp gia đình. Theo sách Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực, lúc ông đến ở Tà Niên, chuẩn bị tấn công đồn Kiên Giang, ông đã đưa mẹ đến ẩn náu ở nhà ông Dương Công Thuyên ở chợ Rạch Giá. Đến khi rút Hòn Chông, ông cũng đưa mẹ đi theo. Chỉ đến khi vượt biển ra đảo Phú Quốc, ông mới đành phải để mẹ ở lại.
Không bắt được ông, thực dân Pháp đã sai người bắt mẹ ông[23], rồi tìm mọi cách để bà viết thư khuyên con ra hàng, nhưng bà không nghe. Về sau, biết tin con ra hàng, bà tức giận thổ huyết mà chết. Nhưng có người lại nói rằng mẹ ông không bị quân Pháp bắt. Đây là chuyện bịa để buộc ông vì chữ hiếu mà ra hàng. Lúc Pháp tấn công Hòn Chông, thì bà đã đi lánh nạn ở đâu không rõ. Nhưng sau đó bà về ẩn náu ở Tân Thuận (nay là xã Tân Tiến, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau) rồi mất ở đó[24].
Cũng theo sách này, cha Nguyễn Trung Trực mất sớm, bỏ lại 8 người con khiến mẹ ông phải sớm hôm tảo tần vất vả.[25] Nhưng theo câu chuyện còn lưu lại trong họ tộc[26] cha ông Trực không mất sớm. Bởi sau khi Nguyễn Trung Trực bị bắt ở Phú Quốc, ông vẫn còn sống để đưa gia đình mình và gia đình của các nghĩa quân xuống ghe về ẩn náu ở Cà Mau. Khi chồng đi, bà Tô Kim Hồng (sách Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực ghi là Lê Kim Hồng, tức mẹ ông Trực), vẫn còn ở lại Hòn Chông, trong sự quản thúc của chính quyền thực dân và bà đã mất ở đó. Mãi sau này hài cốt của bà mới được cải táng về nằm bên cạnh chồng ở Cà Mau. Hiện nay, hậu duệ của dòng họ Nguyễn Trung Trực đông đúc cả ngàn người, sống rải rác ở khắp nơi, nhưng tập trung đông nhất là ở hai xã Tân Đức và Tân Tiến, huyện Đầm Dơi.
Vợ con
Cũng theo lời kể thì ông có người vợ tên Điều (tục gọi là bà Đỏ. Có nguồn cho rằng bà Điều và bà Đỏ là hai chị em ruột chứ không phải một người), người làng Minh Lương (nay thuộc huyện Châu Thành, Kiên Giang). Bà Điều là người đã từng theo sát ông trong suốt thời gian chống Pháp ở Kiên Giang. Có lần bà đi do thám đồn Săn Đá ở Rạch Giá, bị đối phương bắt được, nhưng Nguyễn Trung Trực đến giải cứu kịp. Sau, bà bị bắt lần nữa, bị nhốt trong khám lớn Rạch Giá, mãi đến khi ông Trực đánh chiếm đồn bót trên (1868) mới giải thoát cho bà. Chưa rõ hai người có con hay không, bà đã hy sinh ở đâu và lúc nào.
Khi ở đảo Phú Quốc, ông có thêm một vợ tên là Lê Kim Định (tục gọi bà Quan Lớn Tướng), sinh được một trai nhưng chết non. Hiện còn mộ và đền thờ của bà ở Cửa Cạn (Phú Quốc)…[27] Theo lời kể, thì khi nghĩa quân bị vây khổn vào năm 1968, bà Định đã dùng ghe theo dòng sông Cửa Cạn để ra biển về đất liền. Nhưng chẳng may gặp đoạn sông bị cát lấp, ghe của bà bị mắc lại, không đi được. Kiệt sức, bà sinh non trong một đêm mưa bão, và rồi bị băng huyết mà chết. Hài nhi sinh non cũng chết theo. Có người tìm gặp cả hai thi hài, đem giấu vào một bọng cây. Đến khi yên ổn, người dân mới đem hài cốt hai mẹ con bà chôn cất tử tế tại bãi Ông Lang. Mộ bà được gọi là mộ Bà Lớn.[28]
Trong biên bản hỏi cung khi ông Trực bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn, có câu:…Số phận tôi đã đầy đủ, tôi đã không thành công trong việc cứu nguy nước tôi, tôi chỉ xin một điều là người ta kết liễu đời tôi càng sớm càng tốt và mong rằng người ta cho những đứa con của tôi lên Sài Gòn. Nếu căn cứ vào câu này, thì ông Trực có ít nhất hai ba đứa con, nhưng cuộc đời của họ sau này ra sao, không thấy tài liệu nào nói đến.
Ảnh
Xem thêm
Chú thích
- ^ Ghi theo sách Hỏi đáp lịch sử Việt Nam tập 4, NXB Trẻ, năm 2007. Căn cứ biên bản hỏi cung ông Nguyễn Trung Trực tại khám đường Sài Gòn vào tháng 10 năm 1868, ông Trực “mới được 30 tuổi”(age’ de 30 ans), thì rất có thể ông sinh năm 1838. Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật Việt Nam cho rằng ông sinh năm 1837.
- ^ Ghi theo sách Hỏi đáp lịch sử Việt Nam tập 4 (sách đã dẫn, tr. 46). Sách Hỏi đáp về cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực (Nxb QĐND, 2008, tr. 54) và Phan Thành Tài (bài in trong Nam Bộ – đất và người, do Hội Khoa học lịch sử TP. HCM tổ chức biên soạn, NXB Trẻ, tr. 167), đều cho biết khi ông Trực lui quân về Hòn Chông, mới đổi tên thành Nguyễn Trung Trực.
- ^ Hỏi đáp lịch sử tập 4 (sách đã dẫn, tr.46). Phan Thành Tài trong Nam Bộ – đất và người ghi là “quyền sung quản binh đạo” (Hội Khoa học lịch sử TP. HCM, NXB Trẻ tr. 159). Và theo biên bản hỏi cung khi ông Trực bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn, thì ông đã được ra Huế nhận chức.
- ^ Xem toàn văn nơi đề mục Huỳnh Mẫn Đạt.
- ^ Ghi theo Hỏi đáp lịch sử tập 4. Phan Thành Tài ghi tên là Nguyễn Văn Quang.
- ^ Nguyễn Phan Quang cho biết: “Theo tài liệu của Pháp thì trong trận đốt cháy tàu Espérance, Nguyễn Trung Trực đã được sự hướng dẫn, hỗ trợ của Trương Định“.(Việt Nam thế kỷ 19, NXB TP. HCM, 2002, tr. 289)
- ^ Theo Phan Thành Tài, sách đã dẫn và Hỏi đáp lịch sử, tập 4, sách đã dẫn.
- ^ Có tài liệu nói Nguyễn Trung Trực nhận chức khi ở Tân An, có tài liệu nói ông ra Bình Định nhận chức.
- ^ Số liệu ghi theo sách Lược sử đình Vĩnh Hòa Hiệp, sách đã dẫn, tr. 24.
- ^ “Bulletin de la Société des Etudes Indochine de Saigon”, Sài Gòn, tr.40.
- ^ Việt sử tân biên, quyển 5, tập thượng, Sài Gòn, 1962, tr.198
- ^ Paulin Vial, sách đã dẫn.
- ^ Dẫn lại theo sách Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực. Nxb QĐND, 2008 tr. 70.
- ^ Nguyễn Nghị, Nguyễn Trung Trực qua một số tư liệu của Pháp cho biết: “Nhiều hồ sơ tương đối quan trọng trong những năm 1860 đến đầu thập niên 1870, đã được ghi là phát hiện mất. Theo một số nhà chuyên môn thì người Pháp khi trở lại Việt Nam đã lấy đi…”(Nam Bộ – xưa và nay, NXB TP. HCM và tạp chí Xưa và Nay, năm 2005, tr.255
- ^ Câu trong ngoặc kép, dịch nguyên văn theo Giám đốc sở nội vụ Paulin Vial (Việt sử tân biên, quyển 5, tập thượng, Sài Gòn, 1962, tr.198)
- ^ Ðịa điểm hành quyết ngay tại miếng đất đối diện chợ nhà lồng Rạch Giá, lúc bấy giờ còn cây da cổ thụ. Trên miếng đất thấm máu Nguyễn Trung Trực, người Pháp cho xây lên Nhà Giây Thép, về sau là Ty Bưu Ðiện tỉnh lỵ. Riêng cây da cổ thụ đã bị đốn vào năm 1947.
- ^ Theo Lược sử Đình Vĩnh Hòa Hiệp do Ban Bảo vệ di tích tổ chức biên soạn và ấn hành vào tháng 1 năm 2008: “Từ đầu tháng 6 năm 1867 đến ngày 16 tháng 6 năm 1868, dân làng Tà Niên (nay là xã Vĩnh Hòa Hiệp) đã đùm bọc, chở che nghĩa quân Nguyễn Trung Trực, để họ chuẩn bị tấn công đồn Kiên Giang.
- ^ Theo Nguyễn Thị Diệp Mai, “Làng Vĩnh Hòa Đông” trên website Văn nghệ Sông Cửu Long [2]. Thông tin thêm: Có người cho rằng, chém ông Trực xong, người Pháp cho ráp đầu mình lại rồi cho liệm vào hòm đem chôn cất tử tế. Mộ ông chôn trong vòng thành ông Chánh, cách cầu ông Chánh chừng 70 m. Mộ chiếm một khu đất chừng 100 thước vuông, xây cao lên quá 3 thước, chung quang có xiềng xích bằng sắt…(theo Việt sử tân biên, quyển 5, tập thượng, tr. 199-200). Nhưng theo sách Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực, thì đây là mả của một Trung úy hải quân Pháp, và ngôi mộ ấy đã bị phá vỡ năm 1945 khi đồng bào miền Nam cùng nổi dậy. Lại có người cho rằng quân Pháp đã cho chôn mình ông ở sau dinh Tỉnh trưởng (cũ), còn đầu ông thì đem bêu ở chợ Rạch Giá. Một đêm, có người lẻn đến lấy mất. Thực tế, cùng bị chém với ông Trực buổi ấy còn có hai người nữa nhưng không rõ tên tuổi và đã phạm tội gì. Chém xong, Pháp đem chôn tất cả ở phía sau dinh Tỉnh trưởng cũ (nay là Cung thiếu nhi thành phố Rạch Giá, nằm kề bên UBND tỉnh Kiên Giang), rồi không rõ ai đã trồng bên mộ một cây đa. Năm 1986, chánh quyền tỉnh Kiên Giang đã tìm được hài cốt ông ở nơi ấy và đã di táng về bên trong khuôn viên đình thờ Nguyễn Trung Trực tại thành phố Rạch Giá. Xem thêm [3].
- ^ Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng hài cốt trong mộ không phải là của Nguyễn Trung Trực. Xem: [4].
- ^ Sách đã dẫn, quyển 2, tr. 241.
- ^ Sách đã dẫn, tr. 300.
- ^ Theo ý kiến của Nguyễn Thị Thanh Xuân trong cuộc “hội thảo khoa học về thân thế và sự nghiệp Nguyễn Trung Trực” trong hai ngày 7 và 8 tháng 10 năm 1988 tại Rạch Giá, thì bài thơ trên do nhà thơ Trương Gia Mô làm ra. Điều này rất có thể, vì Nguyễn Nghị căn cứ Cơ mật viện trích tư sự, đề ngày 6 tháng 2 năm Tự Đức 24 (1872) cho biết: “Mãi bốn năm sau khi Nguyễn Trung Trực mất, triều đình Huế mới có văn thư yêu cầu cứu xét rõ nguyên ủy, sự trạng của hai tên này (Nguyễn Trung Trực và Hồ Huân Nghiệp) xuất thân như thế nào, đã từng làm quan hay chưa, theo ai làm việc gì, chết ngày nào” để xem có nên hay không nên tặng thưởng…(Tài liệu cơ mật mang ký hiệu R. 73/199 tại Lưu trữ Trung ương 2. Dẫn theo Nguyễn Trung Trực qua một số tư liệu Pháp, sách đã dẫn, tr.254)
- ^ Ở một vài sách đã dẫn bên trên và trong lời khai của ông Trực đều không có chi tiết này
- ^ Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực, tr. 61-62
- ^ Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực,tr. 26 và 93.
- ^ Theo bài Những hậu duệ của Nguyễn Trung Trực
- ^ Nhiều người soạn, Cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực. Nxb QĐND, 2008, tr. 26-28.
- ^ Theo [5].
Liên kết ngoài
-
- Lễ hội Nguyễn Trung Trực trên web Người viễn xứ.
- Nguyễn Trung Trực trên web Hướng đạo Việt Nam.
- Hội đền Nguyễn Trung Trực tại Long Kiến, Chợ Mới, An Giang trên web Báo ảnh Việt Nam.
- Những hậu duệ Nguyễn Trung Trực.
- Sinh 1839
- Mất 1868
- Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực
- Người Bình Định
- Người Long An
- Người Kiên Giang
- Quan nhà Nguyễn
- Tướng nhà Nguyễn
- Nghĩa quân chống Pháp
- Nhà cách mạng Việt Nam
Hồ Quý Ly
Hồ Quý Ly (chữ Hán: 胡季犛; 1336 – 1407), còn gọi là Hồ Nhất Nguyên (胡一元), là một quyền thần, một vị Hoàng đế Việt Nam, người đã thành lập nhà Hồ vào năm 1400 sau khi lật đổ nhà Trần. Ông trị vì được 1 năm thì trao ngôi cho con là Hồ Hán Thương để lên ngôi làm Thái thượng hoàng, cho đến khi ông bị bắt qua nhà Minh sau khi bị thua trận vào năm 1407.
Xuất thân trong dòng họ ngoại thích, do có 2 cô ruột là mẹ của Trần Hiến Tông, Trần Nghệ Tông và Trần Duệ Tông nên ông được cấc nhắc đưa vào hàng ngũ quan lại từ sớm. Ông được Nghệ Tông hết sức tin cẩn và trọng dụng, được giao cho nhiều trách nhiệm lớn, có lẽ vì ông là họ hàng bên người mẹ ruột của mình. Tuy nhiên, cũng thật hi hữu khi một vị Hoàng đế sủng ái một người bên họ ngoại như Nghệ Tông đã làm.
Năm 1377, Trần Duệ Tông tử trận ở Chiêm Thành, Nghệ Tông lập con của Duệ Tông là Giản Hoàng lên ngôi, sau lại nghe lời Quý Ly mà phế truất rồi xử tử, lập con nhỏ là Trần Thuận Tông. Từ đây, Quý Ly thật sự có vai trò to lớn phía sau trong mỗi quyết định của Nghệ Tông.
Năm 1394, Nghệ Tông băng hà, Quý Ly hoàn toàn thâu tóm quyền hành và rồi vào năm 1400 thì phế truất Trần Thiếu Đế để lên ngôi Hoàng đế, đổi quốc hiệu thành Đại Ngu, chấm dứt 175 năm trị vì của họ Trần và gần 400 năm thời kỳ đầu của quốc hiệu Đại Việt (về sau Nhà Hậu Lê đã khôi phục lại). Trong thời gian cầm quyền, ông đã thực hiện nhiều cải cách quan trọng, nhưng bị thất bại trong việc chống lại cuộc xâm lăng của nhà Minh vào năm 1407 và chết ở đấy cùng con trai Hồ Hán Thương.
Mục lục
- 1 Tiểu sử
- 2 Đời nhà Trần
- 3 Hoàng đế Đại Ngu
- 4 Nhà thơ
- 5 Giai thoại
- 6 Tác phẩm
- 7 Nhận định
- 8 Gia đình
- 9 Xem thêm
- 10 Tham khảo
- 11 Chú thích
- 12 Liên kết ngoài
Tiểu sử
Hồ Quý Ly trước có tên là Lê Quý Ly (黎季犛), tên tự là Lý Nguyên (理元). Ông sinh năm Ất Hợi (1335), quê ở Đại Lại, Vĩnh Lộc (nay là xã Hà Đông, huyện Hà Trung, Thanh Hóa). Về dòng dõi Hồ Quý Ly, sách Đại Việt sử ký toàn thư, quyển VII chép:[1]
…Tổ tiên Hồ Quý Ly là Hồ Hưng Dật, vốn là người Triết Giang bên Trung Quốc, thời Hậu Hán (947-950) được vua Hán cử sang làm Thái thú Châu Diễn (tức vùng Diễn Châu, Nghệ An). Đến thời loạn mười hai sứ quân, họ Hồ dời vào hương Bào Đột (nay là xã Quỳnh Lâm, Quỳnh Lưu, Nghệ An) và trở thành một trại chủ. Đến thời Lý, trong họ có người lấy công chúa Nguyệt Đích, sinh ra công chúa Nguyệt Đoan. Đời cháu thứ 12 của Hồ Hưng Dật là Hồ Liêm dời đến ở hương Đại Lại, Vĩnh Lộc, Thanh Hóa. Hồ Liêm làm con nuôi của Tuyên úy Lê Huấn rồi lấy họ Lê làm họ của mình. Hồ Quý Ly là cháu 4 đời của Lê Liêm, khi lên làm vua thì đổi lại họ Hồ…
Mẹ Hồ Quý Ly là con gái Phạm Bân, một thầy thuốc giỏi người huyện Vĩnh Lộc, là quan Thái y dưới triều Trần Anh Tông. Hồ Quý Ly còn có hai người cô trong họ làm phi tần của Trần Minh Tông, một bà sinh ra Trần Nghệ Tông, một bà sinh ra Trần Duệ Tông.
Đời nhà Trần
Được Nghệ Hoàng tin dùng
Cuối năm 1370, Cung Định Vương Trần Phủ phế Dương Nhật Lễ mà lên ngôi đại thống, tức là Trần Nghệ Tông. Lê Quý Ly là anh em họ bên ngoại của Nghệ Tông, nên ông rất được Nghệ Tông tin tưởng. Năm 1371, ông được Trần Nghệ Tông bổ nhiệm làm Trưởng cục chi hậu, chẳng bao lâu sau, ông lại được thăng lên làm Khu mật viện đại sứ. Sự tin tưởng tuyệt đối của Nghệ Tồng đối với Lê Quý Ly có thể được thể hiện rõ qua việc ông được Nghệ Tông gả người em gái là Huy Ninh công chúa[2]. Tháng 8 năm đó, ông được lệnh phải đi đến Nghệ An để chiêu tập dân chúng, vỗ yên nơi biên giới. Sang tháng 9, Trần Nghệ Tông lại gia phong Lê Quý Ly làm Trung Tuyên quốc thượng hầu.[3]
Tháng 11 năm 1372, Nghệ Tông xuống chiếu nhường ngôi cho em là thái tử Trần Kính, tức là Trần Duệ Tông, còn mình thì lên làm Thái thượng hoàng. Duệ Tông là con của Đôn từ hoàng thái phi, cũng là cô của Lê Quý Ly. Duệ Tông lên ngôi, vì ghét Chiêm Thành thường hay quấy nhiễu, nên Duệ Tông ra sức xây dựng quân đội. Trong thời gian này, Duệ Tông lấy Lê Quý Ly làm Tham mưu quân sự.[4] Năm 1376, vua Chiêm là Chế Bồng Nga lại mang quân xâm lấn. Duệ Tông sai Đỗ Tử Bình đi đánh. Chế Bồng Nga sợ hãi, xin dâng 10 mâm vàng tạ tội. Tử Bình giấu vàng đi, lại tâu về triều rằng vua Chiêm kiêu ngạo không thần phục. Duệ Tông quyết định thân chinh đi đánh. Tháng 12 năm 1376, Duệ Tông cầm 12 vạn quân đánh Chiêm Thành. Ông sai Lê Quý. tháng để luyện sĩ tốt.[5] Tháng giêng năm 1377, quân Trần tiến vào cửa Thi Nại (Quy Nhơn), đánh lấy đồn Thạch Kiều rồi tiến tới kinh thành Đồ Bàn nước Chiêm. Quân nhà Trần bị quân Chiêm phục kích, Duệ Tông tử trận. Lê Quý Ly bấy giờ đang đốc thúc quân tải lương, được tin Duệ Tông tử trận, sợ hãi, bỏ chạy về trước.[6]
Trần Nghệ Tông thấy Duệ Tông vì việc nước mà bỏ mình, nên chiêu hồn chôn ở Hy Lăng và cho lập con trưởng của ông là Kiến Đức Đại vương Trần Hiện nối nghiệp nhà Trần, tức là Trần Phế Đế, xưng làm Giản Hoàng (簡皇).[6][7]
Sau khi đánh bại Trần Duệ Tông, Chiêm Vương Chế Bồng Nga biết binh lực nhà Trần đã rất suy nhược nên liên tục phát binh Bắc tiến. Trong vòng chỉ hai năm (1377– 1378), quân Chiêm Bắc tiến hai lần, hai lần đều vào được thành Thăng Long. Đầu năm 1380, vua Chiêm phát quân đánh vào Thanh Hóa, Nghệ An. Tháng 3 năm đó, Lê Quý Ly được lệnh thống lĩnh quân mã đi vào Thanh Hóa để chống giữ. Quý Ly đem quân đến sông Ngu (nay là sông Lạch Trường ở huyện Hoằng Hóa tỉnh Thanh Hóa), thì ông ra lệnh cho binh sĩ đóc cọc gỗ ở giữa lòng sông.[8] Tháng 5 cùng năm, Quý Ly dẫn viên tướng chỉ huy quân Thần Vũ và Nguyễn Kim Ngao và tướng chỉ huy quân Thị vệ là Đỗ Dã Kha ra đánh. Kim Ngao quay thuyền trở lại để tránh mũi nhọn của giặc. Quý Ly chém Ngao để thị uy trước ba quân, rồi ra lệnh quân sĩ nổi trống hò reo mà tiến. Vua Chiêm Chế Bồng Nga chống cự không được, phải rút chạỵ về nam.[9] Sang năm 1382, quân Chiêm lại Bắc tiến đánh vào Thanh Hóa. Lê Quý Ly đem quân đóng đồn ở núi Long Đại ở Thanh Hóa (tức núi Hàm Rồng), Nguyễn Đa Phương đóng cọc giữ cửa biển Thần Đầu. Quân Chiêm hai đường tiến đánh. Khi thủy quân Chiêm lại gần, Đa Phương không đợi lệnh Quý Ly, cho mở cọc cắm cừ, tiến ra giao chiến. Quân Chiêm trở tay không kịp, quân Trần dùng hỏa khí ném vào làm thuyền Chiêm bị cháy đắm gần hết. Quân Chiêm thua to, phải bỏ chạy vào rừng núi. Quân Trần vây núi ba ngày, quân Chiêm nhiều người bị chết đói. Thủy quân Chiêm còn lại bỏ chạy về nước. Quân Trần đuổi theo đánh đến Nghệ An.[10]
Kể từ khi giành toàn thắng trong các trân sông Ngu và cửa Thần Đầu, quân thế quân Trần đã đã tốt hơn nhiều. Do vậy, tháng 1 năm 1383, Trần Nghệ Tông ra lệnh cho Lê Quý Ly đem quân vào đến Lại Bộ Nương Loan (ở huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh ngày nay) nhưng gặp phải bão đánh nát mất nhiều thuyền chiến, vì vậy lại phải rút quân về. Sang tháng 6, Chế Bồng Nga cùng với đại tướng La Khải đem quân đi đường núi ra đóng ở đất Quảng Oai (nay thuộc Ba Vì, Hà Nội). Về sau, Trần Nghệ Tông sai tướng Mật Ôn đi đánh, nhưng bị quân Chiêm bắt. Nghệ Tông sợ hãi, chạy khỏi Thăng Long, quân Chiêm lại vào Thăng Long một lần nữa.[11]
Chính biến năm Mậu Thìn (1388)
Thượng hoàng Trần Nghệ Tông tuy nẵm giữ đại quyền, nhưng việc gì cũng Lê Quí Ly quyết định. Quý Ly tìm cách phát triển thế lực riêng, nhưng Nghệ Tông vẫn không hề nghi ngại. Lúc đó, lòng các quan lại, tôn thất phần nhiều đã chán nản, rã rời, nhiều người biết trước Hồ Quý Ly sẽ cướp ngôi nhà Trần như Trần Nguyên Đán liền kết thông gia với họ Hồ, mong được phú quý và toàn mạng sau này.[12] Tuy nhiên, Nghệ Tông hết lòng tin rằng Quý Ly vẫn trung thành với triều Trần, nên trao cho họ ông gươm và một lá cờ có đề “Văn võ toàn tài, quân thần đồng đức”.[13]
Bấy giờ, Hoàng đế Trần Hiễn thấy thượng hoàng quá tin dùng Quý Ly, mới bàn với thái úy Trần Ngạc (là con trưởng của Trần Nghệ Tông) rằng nếu không trừ đi ắt thành vạ to. Không ngờ rằng, người hầu vua học là Vũ Như Mai biết được chuyện này, liền báo cho Quý Ly biết trước. Nguyễn Đa Phương khuyên ông nên tránh ra núi Đại Lại (ở huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa ngày nay) để chờ đợi biến động. Trong khi đó, Phạm Cự Luận lại can rằng:[13][14]
- “Không được, một khi đã ra ngoài thì khó lo chuyện sống còn”.
Quý Ly nói:
- “Nếu không còn phương sách gì thì ta đành tự tử, không để tay kẻ khác giết mình”.
Cự Luận nói:
- “Thượng hoàng trong lòng vẫn căm vua về việc giết Quan Phục Đại Vương, vua rất không hài lòng. Nay quyền bính trong thiên hạ đều ở đại nhân cả mà vua lại mưu hại ngài thì Thượng hoàng lại càng ngờ lắm. Đại nhân hãy liều vào lạy Thượng hoàng, bày tỏ lợi hại, thì nhất định Thượng hoàng sẽ nghe theo ngài, chuyển họa thành phúc, dễ như trở bàn tay. Thượng hoàng có nhiều con chính đích, ngài cứ tâu rằng thần nghe ngạn ngữ nói “Chưa có ai bán con để nuôi cháu, chỉ thấy bán cháu để nuôi con may ra thượng hoàng tỉnh ngộ mà đổi lập Chiêu Định Vương. Nếu thượng hoàng không nghe thì chết cũng chưa muộn”.
Quý Ly nghe vậy, bèn bí mật vào yết kiến thượng hoàng rồi cứ y tâu như lời Cụ Luận.[15] Thượng hoàng nghe vậy, bèn giả vờ vi hành về Yên Sinh, rồi sai người gọi Đế Hiễn đến bàn việc nước. Đế Hiễn đến, lập tức bị bắt rồi bị giam vào chùa Tư Phúc. Các tướng chỉ huy các phủ quân cũ như tướng chỉ huy quân Thiết Liêm là Nguyễn Khoái, Nguyễn Vân Nhi, tướng chỉ huy quân Thiết Giáp là Nguyễn Kha, Lê Lặc, tướng chỉ huy quân Thiết Sang là Nguyễn Bát Sách định đem quân vào cướp lấy vua đem ra. Đế Hiễn viết hai chữ “Giải giáp” đưa cho các tướng và răn bảo họ không được trái ý thượng hoàng, các tướng mới thôi. Lát sau, Nghệ Tông đưa vua xuống phủ Thái Dương và cho thắt cổ cho chết. Bấy giờ Lê Á Phu, cùng nhiều người nữa vì cùng mưu với Đế Hiễn nên đều bị giết cả. Về sự việc này, sử gia Ngô Sĩ Liên trong tác phẩm Đại Việt sử ký toàn thư có nói rằng:[16]
Dần nắm đại quyền
Tháng 10 năm 1389, Chế Bồng Nga lại đánh lên Thanh Hóa, tiến vào hương Cổ Vô. Nghệ Tông lại sai Lê Quý Ly dẫn quân chống cự. Quân Chiêm đắp ngăn sông Bản Nha ở thượng lưu, quân Trần đóng cọc đối địch, giữ nhau 20 ngày. Quân Chiêm đặt phục binh, giả cách rút lui. Lê Quý Ly chọn những quân khỏe cho đuổi theo. Quân Trần nhổ cọc ra đánh, quân Chiêm phá đập nước. Quân bộ khỏe mạnh đã đi xa, quân thủy bị ngược dòng không tiến lên được. Kết quả quân Trần bị thua to, hàng trăm tướng tử trận. Quý Ly để tỳ tướng Phạm Khả Vĩnh và Nguyễn Đa Phương ở lại cầm cự với giặc, còn mình thì trốn về Thăng Long xin thêm chiến thuyền để chống cự. Trần Nghệ Tông không cho, vì thế ông giao trả binh quyền, không đi đánh nữa. Phạm Khả Vĩnh và Nguyễn Đa Phương chống giữ ở Ngu Giang, biết mình thế yếu, bèn dùng kế giương nhiều cờ xí để nghi binh mà rút lui. Về việc này, Việt sử tiêu án có ghi rằng:
Việc này Quý Ly trốn trước, Đa Phương trốn theo, thế mà còn cho rằng: toán quân đi giữ gìn sau cùng, là công của mình, có vẻ kheo khoang, thế là những người thua bỏ chạy 50 bước cười người chạy 100 bước, lại không xấu hổ với quân lính buộc thuyền giữ cây gỗ đó hay sao? Còn tài cán gì mà khoe khoang.[17]
Quân Chiêm không dám đuổi theo. Quân Trần rút lui trọn vẹn không bị tổn thất. Trở về kinh thành, Nguyễn Đa Phương công khai chê Quý Ly là bất tài. Quý Ly căm tức, nói với Nghệ Tông rằng trận thua này là do nghe lời Đa Phương. Nghệ Tông nghe vậy bèn cách chức Đa Phương. Quý Ly lại bảo Nghệ Tông nên giết Phương vì sợ Phương đi hàng Chiêm, do đó Nghệ Tông bèn ép Phương tự vẫn.[2]
Bấy giờ, quân nổi loạn khắp nơi, Nguyễn Thanh làm loạn ở Lương Giang, Phạm Sư Ôn nổi dậy ở Quốc Oai. Về việc này, Việt Nam sử lược ghi rằng:
Bấy giờ trong triều thì Lê Quý Ly chuyên quyền, chọn những chân tay cai quản các đội quân để làm vây cánh, ngoài các trấn thì giặc giã nổi lên nhiều lắm. Ở Thanh Hóa có tên Nguyễn Thanh tự xưng là Linh Đức Vương làm loạn ở Lương Giang; tên Nguyễn Kị tự xưng là Lỗ Vương làm loạn ở Nông Cống. Ở Quốc Oai thì có người sư tên là Phạm Sư Ôn nổi lên đem quân về đánh Kinh Sư. Thượng Hoàng, Thuận Tông và Triều đình phải bỏ chạy lên Bắc giang. Phạm Sư Ôn lấy được Kinh sư, ở ba ngày rồi rút về Quốc Oai. Bấy giờ có tướng quân là Hoàng Phụng Thế đóng ở Hoàng Giang để phòng giữ quân Chiêm Thành, nghe tin Sư Ôn phạm đất Kinh sư mới đem quân về đánh lẻn bắt được Sư Ôn và phá tan giặc ấy.
Lúc đó, quân Trần và quân Chiêm cầm cự nhau ở sông Hoàng giang (khúc sông Hồng ở Hà Nam). Chế Bồng Nga bị tướng Trần Khát Chân cho quân dùng súng bắn chết. Quan quân đánh đuổi tàn quân rồi cắt lấy đầu Chế Bồng Nga đem về dâng triều đình. Nghệ Tông thấy đầu Chế Bồng Nga, tự ví mình như Hán Cao Tổ thấy đầu Hạng Vũ.
Sau khi nhà nước đã hết loạn quân Chiêm xâm phạm bờ cõi, Lê Quý Ly càng ngày càng tỏ ý chuyên quyền hơn. Đối với những người có ý không tùng phục mình, thì ông xui Trần Nghệ Tông giết đi. Do đó, nhiều hoàng tử, thân vương đều bị giết hại. Mặc dù vậy, Trần Nghệ Tông vẫn đặt lên Quý Ly một niềm tin tuyệt đối. Bây giờ có văn sĩ Trần Mộng Hoa dâng sớ tâu với Thượng hoàng rằng Quý Ly có ý muốn dòm cơ nghiệp nhà Trần. Nghệ Tông xem xong lại đưa tờ sớ cho Quý Ly xem, cho nên những người trung thần đều chán nản không ai muốn nói năng gì nữa.
Tiếm ngôi họ Trần
Uy quyền của Quý Ly một ngày một to, vây cánh một ngày một nhiều, Nghệ Tông sau tỉnh dần dần lại biết lấy làm sợ, nhưng đã chậm lắm rồi, thế không sao được nữa; mới bắt người vẽ cái tranh tứ phụ cho Quý Ly. Trong tranh ấy vẽ Chu công giúp vua Chu Thành Vương, Hoắc Quang giúp Hán Chiêu Đế, Gia Cát Lượng giúp Thục Hậu Chủ, Tô Hiến Thành giúp vua Lý Cao Tông, rồi bảo Quý Ly rằng:
- “Nhà ngươi giúp con trẫm cũng nên như thế.”
Tháng 4, Thượng hoàng Nghệ Tông gọi Quý Ly vào trong điện bắt chước câu nói của Lưu Bị lúc hấp hối Gia Cát Lượng ngày trước, tưởng để mua chuộc được lòng Quý Ly mà bảo rằng:
-
- Bình chương[18] là họ thân thích nhà vua, mọi việc nước nhà đều trao cho khanh cả. Nay thế nước suy yếu, trẫm thì già nua. Sau khi trẫm chết, quan gia nếu giúp được thì giúp, nếu hèn kém ngu muội thì khanh cứ tự nhận lấy ngôi vua.
Quý Ly cởi mũ, khấu đầu khóc lóc mà thề rằng:
- “Nếu hạ thần không hết lòng, hết sức giúp nhà vua, thì trời tru đất diệt. Vả ngày trước Linh Đức Vương (tức là Phế Đế) có lòng làm hại, nếu không có uy linh của bệ hạ, thì nay đã ngậm cười dưới đất, còn đâu ngày nay nữa mà mài thân nghiền cốt để báo đền vạn nhất! Vậy hạ thần đâu có ý gì khác, xin bệ hạ tỏ lòng ấy cho và đừng lo gì!”
Tháng 12, năm 1394, Thượng hoàng Nghệ Tông băng hà. Lê Quý Ly lên làm Phụ Chính Thái Sư vào ở trong điện, cho người dịch thiên Vô Dật[19] ra chữ Nôm để dạy Thuận Tông và tự xưng là Phụ Chính Cai Giáo Hoàng Đế.
Tháng 6, năm 1399, Quý Ly tự xưng làm Quốc Tổ Chương Hoàng (國祖章皇), vào ở cung Nhân Thọ, điềm nhiên mặc áo vàng, ra vào hoàng cung theo lệ như hoàng đế, dùng 12 cái lọng vàng. Con là Hán Thương xưng là Nhiếp thái phó, ở bên hữu điện Hoàng Nguyên. Nguyên Trừng làm tư đồ. Bảng văn thì đề là Phụng Nhiếp Chính Quốc Tổ Chương Hoàng, chỉ xưng là “dư” mà chưa dám xưng “trẫm”.
Hoàng đế Đại Ngu
Xây dựng đất nước
Tháng 3, năm 1400, Hồ Quý Ly lên ngôi, đặt niên hiệu là Thánh Nguyên (聖元), đổi quốc hiệu là Đại Ngu. Chưa được một năm, theo cách nhà Trần, ông nhường ngôi cho con thứ là Hồ Hán Thương, làm Thái Thượng hoàng nhưng vẫn tự mình quyết đoán mọi công việc. Về phần Trần Thiếu Đế, do là cháu ngoại nên ông chỉ phế làm BẢo Ninh đại vương và giam lỏng.
Năm 1403, ông ban hành các đồ đo lường (cân, thước, đấu, thưng) để làm chuẩn trong việc buôn bán.
Năm 1404, Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương quy định các người đỗ thi Hương phải qua kì thi làm toán pháp mới được tiếp tục thi Hội.
Trước sự lăm le xâm lược của nhà Minh, Hồ Quý Ly tích cực chấn chỉnh quân đội, xây thành, đóng thuyền chiến, v.v. Ông thường hỏi các quan:
- “Ta làm thế nào cho có 100 vạn quân để đánh giặc Bắc?”
Để có nhiều quân, Hồ Quý Ly lập ra hộ tịch bắt mọi người cứ 2 tuổi trở lên phải kê khai ai ẩn náu phải phạt. Hộ tịch làm xong, số người từ 15 tuổi đến 60 hơn gấp mấy lần trước. Quân số do vậy tăng thêm nhiều.
Hồ Quý Ly đặc biệt chú trọng luyện tập thủy binh để giữ mặt sông mặt biển. Ông cho đóng những con thuyền lớn bên trên lát ván để đi lại dễ dàng, khoang dưới cho người chèo chống rất lợi hại. Ở các cửa bể và những nơi hiểm yếu trên các sông lớn, ông cho đóng cọc, hình thành những trận địa mai phục quy mô.
Về biên chế quân đội, Quý Ly phân chia Nam Bắc gồm 12 vệ, Đông Tây phân ra 8 vệ. Mỗi vệ có 18 đội, mỗi đội có 18 người. Đại quân có 30 đội, trung quân 20 đội Mỗi doanh có 15 đội, mỗi đoàn có 10 đội. Ngoài ra còn 5 đội cấm vệ quân. Tất cả do một Đại tướng thống lĩnh.
Về mặt xã hội, ông thiết lập sở Quản tế (như ti y tế ngày nay). Ở các lộ, ông đều lập một kho lúa gọi là Thường bình, lấy tiền công mua lúa trữ vào, phòng những năm mất mùa đem bán rẻ cho dân chúng.
Ông thực thi lại chính sách phân phối ruộng đất, quy định trong nước chỉ trừ đại vương và trưởng công chúa, còn không người nào được phép có quá 10 mẫu ruộng. Số ruộng thừa phải nộp lại cho Nhà nước. Ông còn hạn chế số nô tì trong các nhà quyền quý, các gia đình phải tùy theo thứ bậc mà nuôi tôi tớ nhiều hay ít, không được quá số quy định.
Thất bại trước nhà Minh
Năm Ất Dậu (1405) sau những năm tháng ngoại giao mềm mỏng, chịu lép không kết quả, cha con Hồ Quý Ly phải đứng trước thử thách hiểm nghèo: Đối phó với cuộc xâm lược của nhà Minh. Hồ Quý Ly giao cho Hoàng Hối Khanh chỉ huy đắp thành Đa Bang, lấy gỗ đóng cọc ở ngã ba sông Bạch Hạc (Việt Trì) và đưa quân đóng giữ các nơi. Nhưng đúng như Hồ Nguyên Trừng nói: “Thần không ngại đánh, chỉ sợ lòng dân có theo hay không theo mà thôi.”
Năm 1406, lấy cớ “Phù Trần diệt Hồ”, nhà Minh sai Trương Phụ, Mộc Thạnh mang 20 vạn quân sang đánh Đại Ngu.
Trước các mũi tiến công của địch, đội quân nhà Hồ có chặn đánh ở một vài nơi rồi rút về giữ phòng tuyến Nam sông Hồng. Quân Minh thừa cơ hội đã tập trung binh lực vượt sông Hồng đánh chiếm thành Đa Bang. Cuối năm Bính Tuất (ngày 20 tháng 1 năm 1407) thành Đa Bang thất thủ, tuyến phòng ngự của quân nhà Hồ cũng tan vỡ nhanh chóng. Từ Đa Bang ngày 22 tháng 1 năm 1407, quân nhà Minh tràn xuống chiếm cố đô Thăng Long. Quân nhà Hồ lại một lần nữa rút lui xuống miền hạ lưu sông Hồng. Và sau một vài trận phản công thất bại, Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương đem theo các thuộc hạ chạy ra biển rồi vào Thanh Hóa.
Đến Lỗi Giang (Mã Giang) quân Minh đuổi kịp, quân Hồ lại một phen tan tác. Tướng Ngụy Thức thấy thế nguy cấp, bèn tâu:
- “Nước đã mất, làm ông vua không nên để cho người ta bắt được, xin Bệ hạ tự đốt đi mà chết còn hơn.”
Hồ Quý Ly giận lắm, bắt Ngụy Thức chém rồi chạy vào Nghệ An. Quân Minh tiếp tục đuổi theo, đến Kỳ La (Kỳ Anh, Hà Tĩnh) cha con Hồ Quý Ly đều bị bắt. Lúc đó là tháng 6 năm Đinh Hợi (1407). Có thuyết nói ông bị nhà Minh sát hại khi sang Yên Kinh (Bắc Kinh), có thuyết lại nói ông bị đày làm lính ở Quảng Tây và mất sau đó vài năm[20].
Nhà Hồ trị vì đất nước từ năm Canh Thìn (1400) đến năm Đinh Hợi (1407), được trọn 7 năm thì sụp đổ.
Nhà thơ
Hồ Quý Ly là một vua có nhiều năng lực về chính trị, kinh tế, văn hóa. Trong các tác phẩm của ông, có những bài thơ sáng tác dùng vào việc cai trị và đối ngoại.
Khi còn là một đại quan nhà Trần, trong hoàn cảnh nhà Trần đã suy yếu cực độ, đất nước nghiêng ngả, nhân dân cực khổ, Hồ Quý Ly đã cương quyết đề cao công tác giám sát, chống thói xu thời không dám can gián cái sai của nhà vua khiến quốc pháp bị xem thường. Với quan Ngự sử Trung đô úy Đỗ Tử Trừng là người có trách nhiệm, ông gửi lời trách cứ trong một bài thơ:
Ông còn có bài thơ Ký Nguyên quân (gửi Nguyên quân – Trần Thuận Tông[21]) như sau:
Ông là vị Hoàng đế Việt Nam đầu tiên quyết định dùng chữ Nôm để chấn hưng nền văn hóa của người Việt, cho dịch các kinh, thư, thi. Chính ông đã biên tập thiên “Vô dật” để dạy cho con cái nhà quan và soạn ra 14 thiên Minh đạo dâng lên Trần Nghệ Tông khi trước.
Khi đã bị nhà Minh bắt giữ, ông đáp lời người Trung Quốc hỏi về phong hóa nước Nam bằng một bài thơ:
Giai thoại
Trong Kiên biều tập của Chử Nhân Hoạch soạn đời nhà Thanh có chép một giai thoại lạ lùng về Hồ Quý Ly, được Lê Quý Đôn dẫn lại trong Kiến văn tiểu lục [22]
Tác phẩm
Hồ Quý Ly đã viết các tác phẩm sau:
- Quốc ngữ thi nghĩa (viết về chủ đề giáo dục, nay đã thất truyền)
- Minh đạo lục (sách lý thuyết, 14 thiên, nay đã thất truyền)
Nhận định
Về cải cách và chống xâm lược
Sách Hồ Quý Ly và những cuộc cải cách trong lịch sử của Viện Sử học đã nêu nhận định khái quát về Hồ Quý Ly.
Nói chung, những cải cách của Hồ Quý Ly nhằm mục đích xây dựng một nước Đại Ngu cường thịnh. Tuy nhiên, tư tưởng đổi mới của Hồ Quý Ly và những cải cách của ông thực hiện quá dồn dập trong một thời gian ngắn, không đạt kết quả như mong đợi và gây ra sự phẫn nộ trong nhân dân; đặc biệt là với các sĩ phu trung thành với nhà Trần.
Hồ Quý Ly, theo nhận định của một số nhà nghiên cứu, là một nhà cải cách có tài nhưng khả năng về quân sự của ông chưa tương đương với tài năng về văn trị. Khi còn làm tướng nhà Trần cầm quân chống Chiêm Thành, Hồ Quý Ly thường bị thua trận (thậm chí đã bị tướng dưới quyền chê là “bất tài”). Khi phải đối phó với nguy cơ xâm lược của nhà Minh, Hồ Quý Ly chỉ mong dùng lực đối lực để chống lại kẻ địch đất rộng người nhiều mà không tính tới chiến thuật. Ông than thở với các quan: “Ước gì có 100 vạn quân để chống lại giặc bắc“. Về điểm này Hồ Nguyên Trừng sáng suốt hơn ông. Khi được Hồ Quý Ly giao phó việc quân sự, Hồ Nguyên Trừng nói “Thần không ngại đánh, chỉ sợ lòng dân không theo mà thôi“. Nguyên nhân chính dẫn đến thất bại của Hồ Quý Ly chống lại thế lực ngoại bang của nhà Minh là sự mất lòng dân[23].
Khi lâm nguy, ông cũng mang phong độ của một văn nhân chứ không giống một chiến tướng (xem bài thơ phần Nội trị) nên không dám liều mình chết ở Lỗi Giang, dù lúc đó tuổi đã 70.
Hồ Quý Ly là vị vua giỏi cầm bút hơn cầm gươm. Nếu không có sự can thiệp mạnh của nhà Minh, rất có thể sự nghiệp của ông hoàn toàn có khả năng phát triển, mặc dù gặp phải sự chống đối của những người trung thành với nhà Trần trong nước[24]..
Về trách nhiệm trước sự xâm lăng của nhà Minh
Sử gia Trần Trọng Kim trong sách Việt Nam sử lược nêu một giả thiết khác hơn về ông[25].
Tuy nhiên, các sử gia hiện đại có ý kiến cho rằng: Dù nhà Hồ thay ngôi nhà Trần hay không thì nhà Minh vẫn xâm lược. Dẫn chiếu từ thời Trần Phế Đế cho thấy khi Trần Duệ Tông tử trận ở Chiêm Thành, Minh Thái Tổ đã định đánh Đại Việt, nhưng do có người can gián (chưa có thời cơ tốt) nên tạm thôi[26]. Tới khi Minh Thái Tổ qua đời, cháu nội Minh Huệ Đế (Chu Doãn Văn) là ông vua ôn hoà lên thay (1398), Hồ Quý Ly chọn thời điểm lấy ngôi nhà Trần (1400) lúc đó khá phù hợp, khi bản thân ông tuổi đã cao. Nhưng biến cố sau đó nằm ngoài dự tính của ông. Không lâu sau (1403), Doãn Văn bị chú là Chu Đệ cướp ngôi. Chu Đệ – Minh Thành Tổ là một vị vua hiếu chiến như vua cha Thái Tổ, và đây cũng có thể xem là một nguyên nhân khiến Đại Ngu bị xâm lược. Nếu Quý Ly không lấy ngôi nhà Trần thì sau khi ông mất, nhà Trần suy yếu và kiệt quệ sau “hoạ Chiêm Thành” cũng sẽ trở thành tiêu điểm cho “lòng tham” của những vua phương bắc hiếu chiến như Chu Đệ[27].
Tổng quát chung
Hồ Quý Ly là một nhân vật lịch sử khó mà nhận xét cho đích đáng được. Nếu nhìn bằng quan điểm kiểu phong kiến, Hồ Quý Ly là kẻ nghịch thần tiếm ngôi vua, đại gian đại ác; nhưng xét theo mặt khác, Hồ Quý Ly lại là nhà cải cách, nhà chính trị không tệ, mang hoài bão xây dựng đất nước thái bình. Nhận xét về ông, có nhiều sử gia bàn luận khen chê khác nhau.
Nhìn lại và đánh giá cho thật kỹ lưỡng thì Hồ Quý Ly tuy là người có tấm lòng vì sự phồn vinh của đất nước, nhưng tư cách lại quá tầm thường, ích kỷ. Lúc làm quan cho nhà Trần, đầu tiên thì ông ta xu phụ quyền thế, chỉ biết dựa vào thân thế và tài nịnh vua để mà leo lên vũ đài chính trị, lại ngầm dựng bè đảng tạo thế lực hùng hậu cho mình. Thân là quan đại thần mà không chính trực vì công việc mà lại làm chuyện nịnh dối vua, lôi kéo bè thế, ấy quả là gian thần. Nhưng ông lên ngôi đâu phải là lạ mà đó cũng là sự thay đỏi thời thế tất yếu của lịch sử:”Đời vua nào yếu tất có người tài giỏi khác thay thế cải cách”. Một điều lạ lùng là vua Trần Nghệ Tông lại tin ông ta một cách lạ lùng, điều đó cũng có thể vì Nghệ Tông quá u muội, mà cũng vì tài dối vua của Hồ Quý Ly quá “cao cơ”. Đến khi nắm quyền rồi, ông ta bắt đầu cải cách đất nước (những cải cách của ông đã bắt đầu từ khi lên nắm quyền phụ chính cho nhà Trần chứ không phải mới ban khi lên ngôi vua), có vẻ là người am hiểu thế sự, biết canh tân đổi mới đất nước, tỏ tài kinh bang tế thế, nhưng lòng dạ ông ta lại quá vị kỷ, hẹp hòi, lòng tham vô đáy một cách đúng nghĩa, có quyền cao rồi còn muốn leo lên ngôi vua, lại còn hãm hại những kẻ không cùng phe cánh với mình. Có thể nói, công lao kiến thiết của ông ta thì chưa tỏ bao nhiêu, mà cái đức xấu đã hiện ra quá rõ. Hồ Quý Ly tuy có tài mà cái đức bị mang tiếng nhơ thì làm sao mà được lòng người, huống chi những cải cách của ông ta quá dồn dập, khiến đảo lộn cả xã hội một nước. Mặc dù những cải cách đó có vẻ nghe qua thì lợi dân lợi nước, nhưng thực chất thì chẳng hợp lòng dân được, vì cái tính của dân rất ngại có thay đổi mà họ chưa biết điều thay đổi đó có đem lại cho họ tương lai tốt hơn không.
Rốt cuộc từ dân cho đến giới quyền quý, ai nấy đều ghét ông, mà cũng vì cái tư tưởng Nho giáo thời đó người người đều kì thị ông là phản nghịch, thành ra cái “lòng thành” vì nước của Hồ Quý Ly lại chẳng được ai đón nhận, mà còn trở thành cái cớ cho giặc Minh xâm lược. Nói cho gọn thì công lao của ông ta đương thời chẳng ai thèm ghi nhận, mà cái tội nhơ nhuốc cũng ông thì ai cũng biết, thế mới biết, một nhà chính trị ngoài cái tài kinh tế ra, còn phải biết gây dựng cho mình cái danh tiếng tốt trước khi bước lên vũ đài chính trị vậy.
Gia đình
- Thân phụ: Hồ Quốc Mạo (黎國耄) hay Lê Quốc Mạo (黎國髦).
- Thân mẫu: Phạm thị (范氏).
- Huynh đệ: Hồ Quý Tì (胡季貔).
- Phu nhân: Huy Ninh công chúa (徽寧公主), con gái Trần Minh Tông. Trước lấy Nhân Vinh (? – 12/1370), Trần Nghệ Tông gả em gái cho Quý Ly tháng 5 âm lịch năm 1371. Về sau bà được Hán Thương truy tôn làm Thái Từ hoàng hậu (太慈皇后).
- Hậu duệ:
- Hồ Nguyên Trừng, mẹ là thị thiếp Nguyễn thị.
- Hồ Hán Thương, mẹ là Huy Ninh công chúa.
- Khâm Thánh hoàng hậu, tên là Thánh Ngâu (聖偶), hoàng hậu của Trần Thuận Tông, mẹ của Trần Thiếu Đế.
Xem thêm
- Nhà Trần
- Nhà Hồ
- Họ Hồ làng Quỳnh Đôi
- Hồ Hán Thương
- Hồ Nguyên Trừng
- Chiến tranh Việt-Chiêm 1367-1396
- Chiến tranh Việt-Chiêm 1400-1407
- Chiến tranh Minh-Đại Ngu
Tham khảo
- Ngô Sỹ Liên cùng nhiều người khác, Đại Việt sử ký toàn thư – Bản PDF
- Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục – Bản PDF
- Văn Tạo (2006), Mười cuộc cải cách, đổi mới trong lịch sử Việt Nam, NXB Đại học sư phạm
- Trần Xuân Sinh (2006), Thuyết Trần, NXB Hải Phòng
- Viện sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 3, NXB Khoa học xã hội
- Hoàng Ngọc Phách, Kiều Thu Hoạch (1988), Giai thoại văn học Việt Nam, NXB Văn học
- Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, bản điện tử
Chú thích
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 293
- ^ a ă Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 265
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 266
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 268
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 269
- ^ a ă Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 270
- ^ Việt sử tiêu án, tr. 104
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, các trang 272-73
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 274
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 275
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 276
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 277
- ^ a ă Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 278
- ^ Việt sử tiêu án, tr. 106
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 279
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, tr. 279-280
- ^ Việt sử tiêu án, tr.107
- ^ Tức Quý Ly
- ^ Một thiên trong sách Thượng thư được coi do Chu Công Đán soạn ra để răn dạy Thành Vương nhà Chu. “Vô dật” có nghĩa là chớ có lười biếng, an nhàn. Nội dung của thiên này là làm vua nên chăm lo chính sự, hiểu nỗi khó nhọc của dân, không nên đánh thuế nặng…
- ^ Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 419
- ^ Con rể Quý Ly, đã bị ép nhường ngôi cho con là Thiếu đế lên làm Thái thượng hoàng, nhưng vẫn bị Quý Ly ép chết
- ^ Lê Quý Đôn, “Kiến văn tiểu lục”, NXB Văn hoá – Thông tin, 2007, tr.237
- ^ Văn Tạo, sách đã dẫn, tr 103
- ^ Văn Tạo, sách đã dẫn, tr 102
- ^ Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr 77
- ^ Xem thêm bài Trần Duệ Tông
- ^ Văn Tạo, sách đã dẫn, tr 101
Liên kết ngoài
- Hồ Quý Ly
- Đi tìm mộ Hồ Quý Ly trên báo Tuổi Trẻ Online
Pingback: Tiếng Anh cho em | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Tiếng Anh cho em | Khát khao xanh
Pingback: Hoa của Đất | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Biển Đông vạn dặm | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Chào ngày mới 23 tháng 6 | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Chào ngày mới 23 tháng 6 | CNM365
Pingback: Đến với bài thơ hay | Khát khao xanh
Pingback: Ngày mới yêu thương | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Quà tặng cuộc sống | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Lộc xuân cuộc đời | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Nguyễn Hiến Lê học và viết | Tình yêu cuộc sống
Pingback: GS Trần Văn Khê người Thầy âm nhạc | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Helen Keller người mù điếc huyền thoại | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Thạch Lam hạt ngọc đời nay | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu Phan Nhân | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Quà tặng cuộc sống | Khát khao xanh
Pingback: Đọc lại và suy ngẫm 2 | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Bà Đen Tây Ninh Bà Đen Đồng Nai | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Trần Thánh Tông | Tình yêu cuộc sống
Pingback: HOÀNG KIM LONG : GS TRẦN VĂN KHÊ , NGƯỜI THẦY NHẠC VIỆT | TRẦN VĂN KHÊ / MUSIC & LIFE/ ÂM NHẠC & ĐỜI SỐNG/ MUSIQUE & VIE

markdown:
CNM365. Chào ngày mới 16 tháng 6. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm
[1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963) – Nhà du hành vũ trụ Liên Xô [Valentina Tereshkova](http://vi.wikipedia.org/wiki/Valentina_Vladimirovna_Tereshkova) trở thành người phụ nữ đầu tiên trong không gian. Năm [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868) – Nghĩa quân [Nguyễn Trung Trực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c) tập kích [đồn Kiên Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%93n_Ki%C3%AAn_Giang). Năm [1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/1407) – [Chiến tranh Minh – Đại Ngu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Minh_-_%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu): Quân [Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) bắt được Thái thượng hoàng [Hồ Quý Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly).
# 16 tháng 6
Ngày
**16 tháng 6** là ngày thứ 167 (168 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 198 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_6) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_6) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_6) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_6) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_6) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_6) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_6) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_6) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_6) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6) **16** [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_6) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_6) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_6) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_6) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_6) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_6) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_6) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_6) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_6) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_6)
## Mục lục
## Sự kiện
[907](http://vi.wikipedia.org/wiki/907)– [Hậu Lương Thái Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_L%C6%B0%C6%A1ng_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)phong cho Tiết độ sứ [Tiền Lưu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_L%C6%B0u)tước hiệu Ngô Việt vương, được xem là mốc nước [Ngô Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Vi%E1%BB%87t)thành lập. [1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/1407)– [Chiến tranh Minh – Đại Ngu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Minh_-_%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu): Quân [Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh)bắt được Thái thượng hoàng [Hồ Quý Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly). [1846](http://vi.wikipedia.org/wiki/1846)– [Piô IX](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_IX)được bầu làm Giáo hoàng, ông là giáo hoàng tại vị trong thời gian lâu nhất của [Giáo hội Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma). [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868)– Nghĩa quân [Nguyễn Trung Trực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c)tập kích [đồn Kiên Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%93n_Ki%C3%AAn_Giang). [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)– Công ty tiền thân của [IBM](http://vi.wikipedia.org/wiki/IBM)được thành lập tại [tiểu bang New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_New_York), Hoa Kỳ. [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Trường quân sự Hoàng Phố](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_Ho%C3%A0ng_Ph%E1%BB%91)được thành lập tại [Quảng Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ch%C3%A2u), Trung Quốc. [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– Đảng Cộng sản Malaya hạ sát ba người Anh quản lý đồn điền tại [Perak](http://vi.wikipedia.org/wiki/Perak), khởi đầu một cuộc [chiến tranh du kích](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p_Malaya)kéo dài 12 năm tại [Malaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_Malaya). [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– Nhà du hành vũ trụ Liên Xô [Valentina Tereshkova](http://vi.wikipedia.org/wiki/Valentina_Vladimirovna_Tereshkova)trở thành người phụ nữ đầu tiên trong không gian. [2012](http://vi.wikipedia.org/wiki/2012)– Trung Quốc phóng thành công tàu vũ trụ [Thần Châu 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_Ch%C3%A2u_9)nhằm lắp ghép với modul [Thiên Cung 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Cung_1).
## Sinh
[1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Joan Van Ark](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joan_Van_Ark&action=edit&redlink=1), diễn viên [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)
## Mất
[1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855)– [John Gorrie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Gorrie&action=edit&redlink=1), [nhà vật lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD) [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. 1803)
## Ngày lễ và kỷ niệm
## Tham khảo
|
|
|
|![]()
[16 tháng 6](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:16_June?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Valentina Vladimirovna Tereshkova
|Valentina Vladimirovna Tereshkova|
|
|![]()
[Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [6 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3)năm [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937) [Yaroslavl Oblast](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yaroslavl_Oblast&action=edit&redlink=1), [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Pilot](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aviator&action=edit&redlink=1) [Tướng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit&redlink=1), [Soviet Air Force](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Soviet_Air_Force&action=edit&redlink=1) [Female Group](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_astronauts_by_selection&action=edit&redlink=1) [Vostok 6](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vostok_6&action=edit&redlink=1)
công vụ
![ Vostok5-6patch.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Vostok5-6patch.png/20px-Vostok5-6patch.png)
![ Vostok5-6patch.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Vostok5-6patch.png/20px-Vostok5-6patch.png)
**Valentina Vladimirovna Tereshkova** ( [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Валенти́на Влади́мировна Терешко́ва; sinh [6 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) năm [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)) là một nhà du hành vũ trụ [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) và là nhà nữ du hành vũ trụ đầu tiên trong lịch sử thám hiểm vũ trụ của loài người, trong chuyến bay Chayka (có nghĩa là mòng biển) trên tàu [Vostok 6](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vostok_6&action=edit&redlink=1) vào ngày [16 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) năm [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963).
Bà sinh ra tại Bolshoye Maslennikovo, một làng nhỏ ở tỉnh
[Yaroslavl](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yaroslavl). Khi học xong, bà làm việc ở một nhà máy dệt, và sau đó đi học nghề kĩ sư. Bà tập luyện [nhảy dù](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%A3y_d%C3%B9) tại câu lạc bộ hàng không ở địa phương, thực hiện chuyến nhảy đầu tiên vào ngày [21 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5) năm [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959) khi mới 22 tuổi. Năm 1961 bà làm thư kí cho [Đoàn Thanh niên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_Thanh_ni%C3%AAn&action=edit&redlink=1) địa phương và sau đó trở thành đảng viên [Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4).
## Mục lục
## Sự nghiệp trong chương trình vũ trụ của Liên Xô
Sau chuyến bay của
[Yuri Gagarin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yuri_Alekseievich_Gagarin) vào năm [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961), [Sergey Korolyov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sergey_Pavlovich_Korolyov), kĩ sư trưởng của chương trình vũ trụ Liên Xô, nghĩ tới việc đưa một phụ nữ lên vũ trụ. Vào ngày 16 tháng 2 năm 1962, Tereshkova được chọn vào đội nữ du hành vũ trụ. Cuối cùng năm người được chọn trong hơn bốn trăm ứng cử viên: [Tatiana Kuznetsova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tatiana_Kuznetsova&action=edit&redlink=1), [Irina Solovyova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Irina_Solovyova&action=edit&redlink=1), [Zhanna Yerkina](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zhanna_Yerkina&action=edit&redlink=1), [Valentina Ponomaryova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Valentina_Leonidovna_Ponomaryova&action=edit&redlink=1) và Tereshkova. Điều kiện tuyển chọn bao gồm ứng cử viên phải là những người từng nhảy dù dưới 30 tuổi, thấp hơn 1,70 m và cân nặng không quá 70 kg.
Tereshkova là ứng cử viên sáng giá nhất vì lí lịch “vô sản” của bà và cũng bởi vì cha bà, Vladimir Tereshkov, một sĩ quan lái xe tăng, đã hi sinh như một anh hùng trong cuộc chiến chống phát-xít Đức.
Các cuộc luyện tập bao gồm bay không trọng lượng, các cuộc kiểm tra cách li, kiểm tra li tâm, lí thuyết tên lửa, kĩ sư tàu vũ trụ, 120 chuyến nhảy dù và huấn luyện lái máy bay phản lực
[MiG-15UTI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikoyan-Gurevich_MiG-15). Tuy nhiên, họ không tập luyện cùng với đội du hành vũ trụ thật sự và nhiệm vụ của họ cũng ngang với công việc của các nam du hành vũ trụ. Các nhà lãnh đạo Liên Xô cho rằng chuyến bay đưa phụ nữ vào vũ trụ chỉ nhằm mục đích tuyên truyền. Đích thân [Nikita Khrushchyov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikita_Sergeyevich_Khrushchyov) là người lựa chọn quyết định và ông đã chọn Tereshkova trong năm người.
Vào ngày
[16 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) năm [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963), bà bay vào vũ trụ trên tàu [Vostok 6](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vostok_6&action=edit&redlink=1), trở thành người phụ nữ đầu tiên, cũng như là một thường dân đầu tiên bay vào vũ trụ. Chuyến bay này được gọi là *Chayka* (Ча́йка; có nghĩa là [mòng biển](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B2ng_bi%E1%BB%83n)). Bà bay quanh [Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) 48 vòng với gần 3 ngày trên vũ trụ. Số lần bay quanh Trái Đất của bà nhiều hơn tổng số lần của các nhà du hành vũ trụ Mỹ tính đến thời điểm đó. Công tác của bà là tiếp tục việc ghi lại nhật kí chuyến bay và chụp ảnh đường chân trời, sau được dùng để phân biệt các tầng khí trong bầu khí quyển.
Trong toàn thể chuyến bay bà ở trong tình trạng nôn mửa. Những báo cáo sau này cho thấy Korolyov không hài lòng với công việc của Tereshkova ở trên vũ trụ và không cho phép Tereshkova thực hiện một số thao tác điều khiển tàu vũ trụ như đã lên kế hoạch. Người phó của Korolyov là
[Vasily Mishin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasily_Pavlovich_Mishin&action=edit&redlink=1) tuyên bố rằng Tereshkova “có tâm lí không ổn định” [. Sau khi hạ cánh, bà đã cho mọi người xem khẩu phần ăn của mình, để che giấu sự thật là bà đã ăn không đủ trong suốt chuyến bay. Bà bị thương khi hạ cánh và được cấp tốc gửi đến bệnh viện. Ảnh chụp bà hạ cánh với một nụ cười là được dựng lại sau này. [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Vostok](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vostok&action=edit&redlink=1) là chuyến bay Vostok cuối cùng và khởi hành chỉ hai ngày sau [Vostok 5](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vostok_5&action=edit&redlink=1), chuyến bay đưa nhà du hành vũ trụ [Valery Fyodorovich Bykovsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Valery_Fyodorovich_Bykovsky&action=edit&redlink=1) lên quỹ đạo Trái Đất trong năm ngày và hạ cánh chỉ ba giờ sau Vostok 6. Hai tàu vũ trụ này đã có lúc chỉ cách nhau 5 km trên quỹ đạo và liên lạc với nhau qua tín hiệu radio.
Mặc dù có những kế hoạch tiếp tục đưa phụ nữ lên vũ trụ, nhưng mãi đến 19 năm sau người phụ nữ thứ hai,
[Svetlana Yevgenyevna Savitskaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Svetlana_Yevgenyevna_Savitskaya), mới lên vũ trụ, một phần do áp lực của kế hoạch [Space Shuttle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Space_Shuttle&action=edit&redlink=1) của [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) cũng với mục đích tổ chức các chuyến bay cho các nhà nữ du hành vũ trụ. Không ai trong số bốn người còn lại trong nhóm du hành của Tereshkova được thực hiện chuyến bay lên vũ trụ.
## Sự nghiệp sau này
Sau chuyến bay bà theo học tại
[Học viện Hàng không Zhukovsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_Zhukovsky&action=edit&redlink=1), và tốt nghiệp với tấm bằng kĩ sư hàng không vũ trụ vào năm [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969). Cùng năm, nhóm nữ phi hành gia vũ trụ giải tán. Năm [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977) bà nhận học vị tiến sĩ. Bà cũng tham gia chính trị: từ năm [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966) đến năm [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974) bà là thành viên của [Xô viết tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1), từ [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974) đến [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989) trong Đoàn chủ tịch của Xô viết tối cao, từ [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969) tới [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991) bà nằm trong Ban Chấp hành trung ương [Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4). Năm [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997) bà nghỉ hưu trong lực lượng không quân và nhóm phi hành gia vũ trụ theo quyết định của tổng thống.
Sau chuyến bay Vostok 6, một câu chuyện đùa được truyền bá là bà sẽ kết hôn với
[Andrian Grigoryevich Nikolayev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrian_Grigoryevich_Nikolayev&action=edit&redlink=1) do ông là phi hành gia duy nhất độc thân ở thời điểm đó. Có nhiều tin đồn khác nhau về đám cưới này, ví dụ dưới áp lực của Khrushchyov, các nhà nghiên cứu y học muốn họ phải tiến hành các thí nghiệm về quan hệ tình dục trên vũ trụ . Nikolayev và Tereshkova cưới nhau ngày [1] [3 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_11)năm [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)tại [Cung điện Đám cưới Moscow](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_%C4%90%C3%A1m_c%C6%B0%E1%BB%9Bi_Moscow&action=edit&redlink=1). Đích thân Khrushchyov làm chủ hôn, cùng với sự tham gia của nhiều nhà lãnh đạo nhà nước và chương trình vũ trụ.
Hai người có một con gái là Elena Andrianovna (hiện nay là bác sĩ và là người đầu tiên có cả cha và mẹ từng bay vào vũ trụ), sinh năm
[1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964). Bà và Nikolayev li dị năm [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982), mặc dù cuộc hôn nhân của họ đã đổ vỡ trước đó khá lâu. Chồng thứ hai của bà, Yuli Shaposhnikov, mất năm [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999).
Valentina Tereshkova sau đó trở thành một thành viên chủ chốt trong chính phủ Xô viết và là một hình ảnh đại diện nổi tiếng của Liên Xô với nước ngoài. Bà là thành viên của
[Tổ chức Hoà bình thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Ho%C3%A0_b%C3%ACnh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) năm 1966, thành viên của Xô viết [tỉnh Yaroslavl](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yaroslavl_%28t%E1%BB%89nh%29) năm 1967, thành viên của [Xô viết liên bang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_li%C3%AAn_bang&action=edit&redlink=1) thuộc [Xô viết tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1) các nhiệm kì 1966-1970 và 1970-1974, và trúng cử vào [Đoàn chủ tịch Xô viết tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1) năm 1974. Bà cũng là đại biểu của Liên Xô tại hội nghị của Liên hiệp quốc trong Năm phụ nữ quốc tế tổ chức tại Mexico City năm 1975. Bà nắm giữ các cương vị quan trọng trong Xô viết tối cao, Ủy viên Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Liên Xô, Phó chủ tịch Hiệp hội phụ nữ dân chủ quốc tế và Chủ tịch Tổ chức hữu nghị Liên Xô – Algeria.
Bà nhận được nhiều giải thưởng, danh hiệu có giá trị như:
[Anh hùng Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_h%C3%B9ng_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt) – danh hiệu cao nhất của Liên Xô, *Huân chương Lenin*, *Huân chương Cách mạng tháng Mười*, nhiều huân chương khác, các danh hiệu của nước ngoài như *Huy chương vàng Hoà bình* của Liên hợp quốc, *Giải thưởng Quốc tế Simba* vì sự tiến bộ phụ nữ. Bà cũng được các nước [Tiệp Khắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc), [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) trao tặng các danh hiệu [Anh hùng lao động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_h%C3%B9ng_lao_%C4%91%E1%BB%99ng) của nước mình. Một núi lửa ở phần khuất của [Mặt Trăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng) mang tên Tereshkova.
Sau sự sụp đổ của
[Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), Tereshkova không còn tham gia các hoạt động chính trị nữa, nhưng bà vẫn giữ được uy tín vốn có của mình. Cho đến nay, bà vẫn được mọi người kính trọng với danh hiệu nữ anh hùng Nga, và vai trò của bà trong lịch sử ngành vũ trụ của Nga, chỉ sau [Yuri Gagarin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yuri_Alekseievich_Gagarin) và [Alexei Leonov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksei_Arkhipovich_Leonov). Từ khi từ giã chính trường, bà ít xuất hiện hơn trong các sự kiện liên quan đến vũ trụ.
## Xem thêm
[Svetlana Savitskaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Svetlana_Yevgenyevna_Savitskaya): Người phụ nữ đầu tiên đi bộ trong không gian [Sally Ride](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sally_Ride): Người phụ nữ Mỹ đầu tiên bay vào vũ trụ [Christa McAuliffe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christa_McAuliffe&action=edit&redlink=1)và [Judith Resnik](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Judith_Resnik&action=edit&redlink=1)trong con tàu định mệnh [Challenger](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Challenger&action=edit&redlink=1) [Shannon Lucid](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shannon_Lucid&action=edit&redlink=1): thực hiện năm chuyến hành trình lên vũ trụ từ năm 1985 tới 1993 [Mae-Jemison](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mae-Jemison&action=edit&redlink=1): Người phụ nữ Mỹ gốc Phi đầu tiên [Elena Kondakova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elena_Kondakova&action=edit&redlink=1): Người phụ nữ Nga đầu tiên bay trên một tàu vũ trụ của Mỹ [Susan Helms](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Susan_Helms&action=edit&redlink=1): Người đi bộ trong không gian 9 giờ bên ngoài trạm Vũ trụ Quốc tế năm 2001 [Eileen Collins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eileen_Collins&action=edit&redlink=1) [Sunita Williams](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sunita_Williams&action=edit&redlink=1): người phụ nữ ở lại trong không gian nhiều ngày nhất trong một chuyến đi. [Peggy Whitson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peggy_Whitson&action=edit&redlink=1) [Anousheh Ansari](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anousheh_Ansari&action=edit&redlink=1): nữ du khách đầu tiên
## Tham khảo
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Valentina_Vladimirovna_Tereshkova#cite_ref-1) [Valentina Tereshkova](http://www.rian.ru/review/20060616/49619382.html) **(tiếng Nga)**
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Valentina Vladimirovna Tereshkova](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Valentina_Tereshkova?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1937) [Nhân vật còn sống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_c%C3%B2n_s%E1%BB%91ng) [Phụ nữ trong ngành vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF_trong_ng%C3%A0nh_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) [Nhà du hành vũ trụ Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_du_h%C3%A0nh_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Chính khách Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_kh%C3%A1ch_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Anh hùng Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_lao_%C4%91%E1%BB%99ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a)
# Nguyễn Trung Trực
**Nguyễn Trung Trực** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 阮忠直; [1839](http://vi.wikipedia.org/wiki/1839) – [1] [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868)) là thủ lĩnh phong trào khởi nghĩa chống [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)vào nửa cuối [thế kỷ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19)ở [Nam Bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Mục lục
## Thân thế và sự nghiệp
### Là dân chài
Sinh ra dưới thời
[Minh Mạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng), thuở nhỏ ông có tên là **Chơn**. Từ năm [Kỷ Mùi](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_M%C3%B9i) ( [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859)) đổi là **Lịch** ( **Nguyễn Văn Lịch**, nên còn được gọi là **Năm Lịch**), và cũng từ tên *Chơn* ấy cộng với tính tình ngay thật, nên ông được thầy dạy học đặt thêm tên hiệu là **Trung Trực**. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-2)
Nguyên quán gốc Nguyễn Trung Trực ở xóm Lưới, thôn Vĩnh Hội, tổng Trung An, huyện Phù Cát, trấn Bình Định (ngày nay là thôn Vĩnh Hội, xã Cát Hải, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định). Ông nội là Nguyễn Văn Đạo, cha là Nguyễn Văn Phụng (hoặc Nguyễn Cao Thăng), mẹ là bà Lê Kim Hồng.
Sau khi hải quân Pháp nhiều lần bắn phá duyên hải Trung Bộ, gia đình ông phải phiêu bạt vào Nam, định cư ở xóm Nghề (một xóm trước đây chuyên nghề chài lưới), làng Bình Nhựt, tổng Cửu Cư Hạ, huyện Cửu An, Phủ Tân An (nay thuộc xã Thạnh Đức, huyện
[Bến Lức](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%BFn_L%E1%BB%A9c), tỉnh [Long An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Long_An)) và sinh sống bằng nghề chài lưới vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ. Không rõ năm nào, lại dời lần nữa xuống làng Tân Thuận, tổng An Xuyên.(nay là xã Tân Tiến, huyện [Đầm Dơi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A7m_D%C6%A1i), tỉnh [Cà Mau](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0_Mau)).
Ông là con trưởng trong một gia đình có 8 người con. Lúc nhỏ, ông rất hiếu động, thích học võ nên khi lớn lên ông là người có thể lực khỏe mạnh, giỏi võ nghệ và là người có nhiều can đảm, mưu lược.
### Làm Quản cơ
[Tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_2) năm [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859) Pháp nổ súng tấn công thành [Gia Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh). Vốn xuất thân là dân chài, nằm trong hệ thống lính đồn điền của kinh lược [Nguyễn Tri Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng), nên ông sốt sắng theo và còn chiêu mộ được một số nông dân vào lính để gìn giữ [Đại đồn Chí Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93n_Ch%C3%AD_H%C3%B2a), dưới quyền chỉ huy của [Trương Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%8Bnh).
Nhờ chiến công đốt tàu
*L’Espérance* ngày [10 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_12) năm [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861), ông được triều đình phong chức *Quyền sung Quản đạo* nên còn được gọi là [3] **Quản Chơn**hay **Quản Lịch**. Trong sự nghiệp kháng [thực dân Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_Ph%C3%A1p)của ông, có hai chiến công nổi bật, đã được danh sĩ [Huỳnh Mẫn Đạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BB%B3nh_M%E1%BA%ABn_%C4%90%E1%BA%A1t)khen ngợi bằng hai câu thơ sau: *Hỏa hồng Nhật Tảo oanh thiên đia* *Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần.*
Thái Bạch dịch:
- Sông Nhật Tảo lửa hồng rực cháy, tiếng vang trời đất,
Đồn Kiên Giang lưỡi kiếm tuốt ra, quỷ thần sợ khóc.
[[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-4)
#### Hỏa hồng Nhật Tảo
*Bài chính:* [Trận Nhật Tảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Nh%E1%BA%ADt_T%E1%BA%A3o)
Sau khi
[Đại đồn Chí Hòa thất thủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93n_Ch%C3%AD_H%C3%B2a) ngày [25 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_2) năm [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861), Nguyễn Trung Trực về Tân An. Đến ngày [12 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_4) năm [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861), [thành Định Tường](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_%C4%90%E1%BB%8Bnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) thất thủ, quân Pháp kiểm soát vùng Mỹ Tho, thường cho những tàu chiến vừa chạy tuần tra vừa làm đồn nổi di động. Một trong số đó là chiếc tiểu hạm *Espérance* ( *Hy Vọng*), án ngữ nơi vàm Nhựt Tảo (nay thuộc xã An Nhựt Tân, huyện [Tân Trụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_Tr%E1%BB%A5), tỉnh [Long An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Long_An)).
Vào khoảng sáng ngày
[10 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_12) năm [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861), Nguyễn Trung Trực cùng Phó quản binh Huỳnh Khắc Nhượng, Tán quân Nguyễn Học, Võ Văn Quang và hương thôn Hồ Quang Chiêu…tổ chức cuộc phục kích đốt cháy tàu chiến này. [5] [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-6)
Trận này quân của Nguyễn Trung Trực đã diệt 17 lính và 20 cộng sự người Việt, chỉ có 8 người trốn thoát (2 lính Pháp và 6 lính Tagal, tức lính đánh thuê Philippines, cũng còn gọi là lính Ma Ní)
. [7]
Lúc đó, viên sĩ quan chỉ huy tàu là trung úy hải quân Parfait không có mặt, nên sau khi hay tin dữ, Parfait đã dẫn quân tiếp viện đến đốt cháy nhiều nhà cửa trong làng
[Nhật Tảo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BA%ADt_T%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) để trả thù.
Theo sau chiến thắng vừa kể, nhiều cuộc tấn công quân Pháp trên sông, trên bộ đã liên tiếp diễn ra…
#### Kiếm bạt Kiên Giang
*Bài chính:* [Trận đồn Kiên Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%93n_Ki%C3%AAn_Giang)
Sau lần đốt được tàu L’Espérance của Pháp, Nguyễn Trung Trực cùng nghĩa quân tiếp tục chiến đấu qua lại trên các địa bàn
[Gia Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Biên Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%C3%AAn_H%C3%B2a). Khi [Hòa ước Nhâm Tuất 1862](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nh%C3%A2m_Tu%E1%BA%A5t_%281862%29) được ký, ba tỉnh miền Đông lọt vào tay [thực dân Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_Ph%C3%A1p), Nguyễn Trung Trực nhận chức Lãnh binh, đưa quân về hoạt động ở ba tỉnh miền Tây. Đầu năm 1867, ông được triều đình phong chức *Hà Tiên thành thủ úy* để trấn giữ đất [8] [Hà Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Ti%C3%AAn), nhưng ông chưa kịp đến nơi thì tòa thành này đã bị quân Pháp chiếm mất vào ngày [24 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6)năm [1867](http://vi.wikipedia.org/wiki/1867). Không theo lệnh triều đình rút quân ra [Bình Thuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Thu%E1%BA%ADn), Nguyễn Trung Trực đem quân về lập mật khu ở Sân chim (tả ngạn sông Cái Lớn, huyện [An Biên](http://vi.wikipedia.org/wiki/An_Bi%C3%AAn), tỉnh Kiên Giang). Từ nơi này, ông lại dẫn quân đến Hòn Chông (nay thuộc xã Bình An, huyện [Kiên Lương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%C3%AAn_L%C6%B0%C6%A1ng), tỉnh Kiên Giang, lập thêm căn cứ kháng Pháp.
Ở Kiên Giang, sau khi nắm được tình hình của đối phương và tập trung xong lực lượng (trong số đó có cả hương chức, nhân dân Việt –
[Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) – [Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khmer)); vào 4 giờ sáng ngày [16 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) năm [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868), Nguyễn Trung Trực bất ngờ dẫn quân từ Tà Niên (nay là xã Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang) đánh úp đồn Kiên Giang (nay là khu vực UBND tỉnh Kiên Giang), do Trung úy Sauterne chỉ huy.
Kết thúc trận, nghĩa quân chiếm được đồn, tiêu diệt được 5 viên sĩ quan Pháp, 67 lính, thu trên 100 khẩu súng cùng nhiều đạn dược và làm chủ tình hình được 5 ngày liền
. [9]
Đây là lần đầu tiên, lực lượng nghĩa quân đánh đối phương ngay tại trung tâm đầu não của tỉnh. Nhận tin Chủ tỉnh Rạch Giá cùng vài sĩ quan khác bị giết ngay tại trận, George Diirrwell gọi đây là
*một sự kiện bi thảm* (un événement tragique). [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-10)
Hai ngày sau (ngày
[18 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_6) năm 1868), Thiếu tá hải quân A. Léonard Ausart, Đại úy Dismuratin, Trung úy hải quân Richard, Trung úy Taradel, [Trần Bá Lộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_B%C3%A1_L%E1%BB%99c), [Tổng Đốc Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_%C4%90%E1%BB%91c_Ph%C6%B0%C6%A1ng) nhận lệnh Bộ chỉ huy Pháp ở [Mỹ Tho](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Tho) mang binh từ [Vĩnh Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Long) sang tiếp cứu. Ngày [21 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_6) năm 1868, Pháp phản công, ông phải lui quân về Hòn Chông ( [Kiên Lương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%C3%AAn_L%C6%B0%C6%A1ng), Kiên Giang) rồi ra đảo Phú Quốc, lập chiến khu tại Cửa Cạn nhằm kình chống đối phương lâu dài.
### Ra Phú Quốc và bị bắt
*Bài chính:* [Trận Cửa Cạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_C%E1%BB%ADa_C%E1%BA%A1n) [Tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_9) năm [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868), chiếc tàu Groeland chở [Lãnh Binh Tấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3nh_Binh_T%E1%BA%A5n) (tức Huỳnh Văn Tấn, còn được gọi Huỳnh Công Tấn, trước có quen biết ông Trực vì cùng theo Trương Định kháng Pháp. Sau này, Tấn trở thành cộng sự cho Pháp), cùng 150 lính ở Gò Công đến đảo Phú Quốc để bao vây và truy đuổi ông Trực.
Nhà sử học
[Phạm Văn Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_S%C6%A1n) thuật chuyện: *Hương chức và dân trên đảo bị đội Tấn dọa phải theo và phụ lực với hắn để bao vây bọn ông Trực. Sau hai trận ghê gớm, bọn ông Trực phải trốn vào trong núi. Đội Tấn rượt theo, nghĩa quân bị kẹt trong một khe núi nhỏ hẹp. Cùng đường, bọn ông Trực phải ra hàng…* [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-11)
Giám đốc Sở nội vụ Paulin Vial viết:
*Nguyễn Trung Trực chịu nộp mạng, chỉ vì thiếu lương thực và vì mạng sống của bao nghĩa quân đang bị bao vây hàng tháng trời ròng rã tại Phú Quốc* [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-12)
Nhưng có người lại cho rằng để bảo toàn lực lượng nghĩa quân, nhân dân trên đảo và lòng hiếu với mẹ (
*Pháp đã bắt mẹ của ông để uy hiếp*), Nguyễn Trung Trực tự ra nộp mình cho người Pháp và đã bị đưa về giam ở Sài Gòn.
Nhưng theo lời khai ít ỏi của Nguyễn Trung Trực khi ông bị giam cầm ở
[Khám Lớn Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1m_L%E1%BB%9Bn_S%C3%A0i_G%C3%B2n) với Đại úy Piquet, thanh tra bổn quốc sự vụ, thì sự việc như thế này, trích biên bản hỏi cung: *…Tôi cho biết rõ rằng tôi đã tự ý quy thuận lãnh binh Tấn. Vì hắn đến đảo, hắn bảo viết thơ yêu cầu tôi quy hàng, vì chúng tôi bị bao vây trong núi không có gì để sống, tôi bảo một người dân trói tôi và dẫn tôi đến Tấn. Nếu tôi muốn tiếp tục chiến đấu, hắn không bắt tôi được dễ dàng như thế…* [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-13)
Rất tiếc bản cáo của lãnh binh Tấn gửi cho thống đốc Nam kỳ về “việc bắt Nguyễn Trung trực và Tống binh Cân” đã bị thất lạc từ ngày
[23 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_5) năm 1950, vì thế sự việc chưa được tường tận. [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-14)
### Thọ tử
Bắt được Nguyễn Trung Trực, Pháp đưa ông lên giam ở
[Khám Lớn Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1m_L%E1%BB%9Bn_S%C3%A0i_G%C3%B2n) để lấy khẩu cung. Theo *Việt sử tân biên*, mặc dù Lãnh binh Tấn đã hết sức can thiệp để Pháp tha mạng cho ông Trực, nhưng [Thống đốc Nam Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c_Nam_K%E1%BB%B3) G. Ohier không chịu. Vì cho rằng không thể tha được “một người đã không coi luật quốc tế ra gì, đã hạ một cái đồn của chúng ta và giết chết 30 người Pháp!” Và rồi ngày [15] [27 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_10)năm 1868, nhà cầm quyền Pháp đã đưa ông Trực về lại Rạch Giá và sai một người khmer trên Tưa (người dân thường gọi ông là Bòn Tưa) đưa ông ra hành hình tại chợ [Rạch Giá](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BA%A1ch_Gi%C3%A1) , hưởng dương khoảng 30 tuổi. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-16)
Người ta kể rằng:
*Vào buổi sáng ngày* [27 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_10)năm [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868), nhân dân Tà Niên nơi nổi tiếng về nghề dệt chiếu, và nhiều nơi khác đổ xô ra chợ Rạch Giá, vì Pháp đem Nguyễn Trung Trực ra hành quyết. Ông Trực yêu cầu Pháp mở trói, không bịt mắt để ông nhìn đồng bào và quê hương trước phút “ra đi”. Bô lão làng Tà Niên đến vĩnh biệt ông, đã trải xuống đất một chiếc chiếu hoa có chữ “thọ”( [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-17) [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n)) màu đỏ tươi thật đẹp cho ông bước đứng giữa. Ông hiên ngang, dõng dạc trước pháp trường, nhìn bầu trời, nhìn đất nước và từ giã đồng bào… [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-18)
Tương truyền, trước khi bị hành quyết Nguyễn Trung Trực đã ngâm một bài thơ:
*Thư kiếm tùng nhưng tự thiếu niên,* *Yêu gian đàm khí hữu long tuyền,* *Anh hùng nhược ngộ vô dung địa.* *Bảo hận thâm cừu bất đái thiên.*
Thi sĩ
[Đông Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_H%E1%BB%93_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) dịch: *Theo việc binh nhưng thuở trẻ trai,* *Phong trần hăng hái tuốt gươm mài.* *Anh hùng gặp phải hồi không đất,* *Thù hận chang chang chẳng đội trời.*
## Câu nói lưu danh
Khi ông bị người Pháp giải về
[Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), viên thống soái Nam Kỳ lúc bấy giờ vừa dụ hàng vừa hăm dọa, Nguyễn Trung Trực đã trả lời rằng:
|“||
|Thưa Pháp soái, chúng tôi chắc rằng chừng nào ngài cho trừ hết cỏ trên mặt đất, thì mới may ra trừ tiệt được những người ái quốc của xứ sở này. |”|
Khi bị giam ở
[Khám Lớn Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1m_L%E1%BB%9Bn_S%C3%A0i_G%C3%B2n), ông cũng đã bình tĩnh nói với người hỏi cung là Đại úy Piquet:
|“||
|Số phận tôi đã đầy đủ, tôi đã không thành công trong việc cứu nguy nước tôi, tôi chỉ xin một điều là người ta kết liễu đời tôi càng sớm càng tốt. |”|
Và trước khi hy sinh, ông còn khẳng khái nhắc lại:
|“||
|Bao giờ Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới hết người Nam đánh Tây |”|
## Khen ngợi
Danh sĩ
[Nguyễn Thông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C3%B4ng) viết: *“Nguyễn Văn Lịch tính thâm trầm, nghiêm nghị và can đảm…”. (*truyện [Hồ Huân Nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Hu%C3%A2n_Nghi%E1%BB%87p) *trong Kỳ Xuyên văn sao)*
Paulin Vial kể:
*Trong khi Đại úy hải quân Piquet, thanh tra bổn quốc sự vụ chất vấn ông Trực, ông Trực tỏ ra rất cương quyết và rất đàng hoàng chính đáng. Các câu trả lời của ông đã cho thấy một cách chính xác phẩm chất của con người đó, người đã đóng một vai trò đáng kể*.
Ở đoạn văn khác, Paulin Vial khen ngợi:
*Nguyễn Trung Trực là “người rất tự trọng, có tư cách đáng quý và đầy nghị lực”, là ” người có gương mặt thông minh và dễ có thiện cảm” là ” một người chỉ huy trẻ tuổi, rất can đảm, chống nhau với ta ngót mười năm trời.* [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-20)
Alfred Schreiner cho biết:
*Trong suốt thời kỳ bị giam cầm, ông Trực không có lúc nào tỏ ra yếu đuối cả, một cách thẳng thắng và đàng hoàng, ông công nhận các chiến công của ông và cũng nhận là đã khinh thường sức mạnh của Pháp. Ngoài ra, ông chỉ yêu cầu ban cho ông một ân huệ, ấy là được xử tử ông ngay tức khắc.* [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-21)
Trong một bài thơ điếu, Huỳnh Mẫn Đạt có câu:
*Anh hùng cường cảnh phương danh thọ* *Tu sát đê đầu vị tử nhân.*
Dịch nghĩa:
*Anh hùng cứng cổ danh thơm mãi* *Lũ sống khom lưng chết thẹn dần*
Tương truyền, được tin ông thọ tử, vua
[Tự Ðức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) sai hoàng giáp Lê Khắc Cẩn làm lễ truy điệu, đọc bài điếu với chính bút ngự rằng: [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-22)
-
*Ký bi ngư nhân* *Hùng tại quốc sĩ* *Hỏa Nhựt Tảo thuyền* *Ðồ Kiên Giang lũy* *Ðịch khái đồng cừu* *Thân tiên tự thỉ* *Hiệu khí cổ kim* *Thử nhân nam tư* *Xích huyết hoàng sa* *Ô hô dĩ hi* *Huyết thực thiên thu* *Chương nhữ trung nghĩa.*
- Thái Bạch dịch:
- ‘
*Giỏi thay người chài* *Mạnh thay quốc sĩ* *Đốt thuyền Nhật Tảo,* *Phá lũy Kiên Giang.* *Thù nước chưa xong* *Thân sao đã mất* *Hiệu khí xưa nay* *Người nam tử ấy* *Máu đỏ, cát vàng* *Hỡi ơi thôi vậy* *Ngàn năm hương khói,* *Trung nghĩa còn đây.*
-
Và cúng chính nhà vua này đã sắc phong ông làm
**Thượng Ðẳng Linh Thần**, thờ tại làng Vĩnh Thanh Vân, Rạch Giá nơi ông đã hiên ngang thà chịu chết chớ không chịu đầu hàng Pháp. Đã rất nhiều năm qua, dân làng Vĩnh Thanh Vân, nhất là những ngư dân, luôn tôn kính và tự hào về Nguyễn Trung Trực, một người xuất thân từ giới dân chài áo vải, vậy mà đã trở thành một vị anh hùng, đúng với ý nghĩa: “Sống làm Tướng và chết làm Thần!” và “anh khí như hồng”, nghĩa là khí tiết của người anh hùng rực rỡ như cầu vồng bảy sắc.
## Tưởng nhớ
Sau khi ông bị hành hình, dân chúng cảm thương vô cùng nên đã bí mật thờ ông như một vị anh hùng trong đền thờ Nam Hải đại vương (cá Ông hay cá Voi), chính là ngôi đền thờ Nguyễn Trung Trực tại thành phố Rạch Giá hiện nay.
Và khi người Pháp không còn cai trị Việt Nam, vào năm 1970, nhân dân địa phương đã lập tượng Nguyễn Trung Trực bằng đồng, màu đen đặt trước “chợ nhà lồng” Rạch Giá (cũ). Hiện nay, tượng thờ này được sơn lại màu nâu đỏ, và đã được di dời vào trong khuôn viên khu đền thờ của ông tại thành phố Rạch Giá. Năm 2000, người ta đã cho làm một tượng mới bằng cũng bằng đồng lớn hơn, màu xám, để thay thế, và khu “chợ nhà lồng” mà sau này nó còn có tên là “Khu thương mại”, cũng đã di dời nơi khác để nơi đó trở thành công viên.
Nhiều tỉnh thuộc đồng bằng
[sông Cửu Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_C%E1%BB%ADu_Long)… nhân dân đã lập đền thờ ông và hằng năm đều có tổ chức lễ tưởng niệm trọng thể. (Đình Nguyễn Trung Trực tại [Rạch Giá](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BA%A1ch_Gi%C3%A1) tổ chức lễ giỗ vào các ngày từ 27 đến 29 tháng 8 âm lịch. Đình và mộ nơi này đã được công nhận là di tích Lịch–Văn hóa cấp quốc gia vào ngày 06 tháng 12 năm 1989).
Tại huyện Tân Trụ, tỉnh Long An, nơi diễn ra trận “Hỏa hồng Nhựt Tảo oanh thiên địa” của Nguyễn Trung Trực đốt cháy tàu L’Esperance của Pháp (ngay cạnh Vàm sông Nhựt Tảo), chính quyền và nhân dân đã xây dựng và khánh thành Đền Tưởng niệm Nguyễn Trung Trực trên khu đất rộng 6 ha ngày 14/10/2010.
## Gia quyến
### Cha mẹ
Tương truyền, Nguyễn Trung Trực rất có hiếu với mẹ. Là con trưởng, hàng ngày ông phải đi đánh bắt cá để có tiền phụ giúp gia đình. Theo sách
*Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực*, lúc ông đến ở Tà Niên, chuẩn bị tấn công đồn Kiên Giang, ông đã đưa mẹ đến ẩn náu ở nhà ông Dương Công Thuyên ở chợ Rạch Giá. Đến khi rút Hòn Chông, ông cũng đưa mẹ đi theo. Chỉ đến khi vượt biển ra đảo Phú Quốc, ông mới đành phải để mẹ ở lại.
Không bắt được ông, thực dân Pháp đã sai người bắt mẹ ông
, rồi tìm mọi cách để bà viết thư khuyên con ra hàng, nhưng bà không nghe. Về sau, biết tin con ra hàng, bà tức giận thổ huyết mà chết. Nhưng có người lại nói rằng mẹ ông không bị quân Pháp bắt. Đây là chuyện bịa để buộc ông vì chữ hiếu mà ra hàng. Lúc Pháp tấn công Hòn Chông, thì bà đã đi lánh nạn ở đâu không rõ. Nhưng sau đó bà về ẩn náu ở Tân Thuận (nay là xã Tân Tiến, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau) rồi mất ở đó [23] . [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-24)
Cũng theo sách này, cha Nguyễn Trung Trực mất sớm, bỏ lại 8 người con khiến mẹ ông phải sớm hôm tảo tần vất vả.
Nhưng theo câu chuyện còn lưu lại trong họ tộc [25] cha ông Trực không mất sớm. Bởi sau khi Nguyễn Trung Trực bị bắt ở Phú Quốc, ông vẫn còn sống để đưa gia đình mình và gia đình của các nghĩa quân xuống ghe về ẩn náu ở Cà Mau. Khi chồng đi, bà Tô Kim Hồng (sách [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-26) *Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực*ghi là Lê Kim Hồng, tức mẹ ông Trực), vẫn còn ở lại Hòn Chông, trong sự quản thúc của chính quyền thực dân và bà đã mất ở đó. Mãi sau này hài cốt của bà mới được cải táng về nằm bên cạnh chồng ở Cà Mau. Hiện nay, hậu duệ của dòng họ Nguyễn Trung Trực đông đúc cả ngàn người, sống rải rác ở khắp nơi, nhưng tập trung đông nhất là ở hai xã Tân Đức và Tân Tiến, huyện Đầm Dơi.
### Vợ con
Cũng theo lời kể thì ông có người vợ tên Điều (tục gọi là bà Đỏ. Có nguồn cho rằng bà Điều và bà Đỏ là hai chị em ruột chứ không phải một người), người làng Minh Lương (nay thuộc huyện Châu Thành, Kiên Giang). Bà Điều là người đã từng theo sát ông trong suốt thời gian chống Pháp ở Kiên Giang. Có lần bà đi do thám đồn Săn Đá ở Rạch Giá, bị đối phương bắt được, nhưng Nguyễn Trung Trực đến giải cứu kịp. Sau, bà bị bắt lần nữa, bị nhốt trong khám lớn Rạch Giá, mãi đến khi ông Trực đánh chiếm đồn bót trên (1868) mới giải thoát cho bà. Chưa rõ hai người có con hay không, bà đã hy sinh ở đâu và lúc nào.
Khi ở đảo Phú Quốc, ông có thêm một vợ tên là Lê Kim Định (tục gọi bà
*Quan Lớn Tướng*), sinh được một trai nhưng chết non. Hiện còn mộ và đền thờ của bà ở Cửa Cạn (Phú Quốc)… Theo lời kể, thì khi nghĩa quân bị vây khổn vào năm 1968, bà Định đã dùng ghe theo dòng sông Cửa Cạn để ra biển về đất liền. Nhưng chẳng may gặp đoạn sông bị cát lấp, ghe của bà bị mắc lại, không đi được. Kiệt sức, bà sinh non trong một đêm mưa bão, và rồi bị băng huyết mà chết. Hài nhi sinh non cũng chết theo. Có người tìm gặp cả hai thi hài, đem giấu vào một bọng cây. Đến khi yên ổn, người dân mới đem hài cốt hai mẹ con bà chôn cất tử tế tại bãi Ông Lang. Mộ bà được gọi là mộ Bà Lớn. [27] [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_note-28)
Trong biên bản hỏi cung khi ông Trực bị giam ở
[Khám Lớn Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1m_L%E1%BB%9Bn_S%C3%A0i_G%C3%B2n), có câu:… *Số phận tôi đã đầy đủ, tôi đã không thành công trong việc cứu nguy nước tôi, tôi chỉ xin một điều là người ta kết liễu đời tôi càng sớm càng tốt và mong rằng người ta cho những đứa con của tôi lên Sài Gòn*. Nếu căn cứ vào câu này, thì ông Trực có ít nhất hai ba đứa con, nhưng cuộc đời của họ sau này ra sao, không thấy tài liệu nào nói đến.
## Ảnh
## Xem thêm
## Chú thích
**Ghi theo sách** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-1) *Hỏi đáp lịch sử Việt Nam*tập 4, NXB Trẻ, năm 2007. Căn cứ biên bản hỏi cung ông Nguyễn Trung Trực tại khám đường Sài Gòn vào tháng 10 năm 1868, ông Trực “mới được 30 tuổi”(age’ de 30 ans), thì rất có thể ông sinh năm 1838. Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế, *Từ điển nhân vật Việt Nam*cho rằng ông sinh năm 1837. **Ghi theo sách** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-2) *Hỏi đáp lịch sử Việt Nam tập 4*(sách đã dẫn, tr. 46). Sách *Hỏi đáp về cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực (Nxb QĐND, 2008, tr. 54) và Phan Thành Tài (bài in trong Nam Bộ – đất và người, do Hội Khoa học lịch sử TP. HCM tổ chức biên soạn, NXB Trẻ, tr. 167), đều cho biết khi ông Trực lui quân về Hòn Chông, mới đổi tên thành Nguyễn Trung Trực.* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-3) *Hỏi đáp lịch sử tập 4*(sách đã dẫn, tr.46). Phan Thành Tài trong *Nam Bộ – đất và người*ghi là “quyền sung quản binh đạo” (Hội Khoa học lịch sử TP. HCM, NXB Trẻ tr. 159). Và theo biên bản hỏi cung khi ông Trực bị giam ở [Khám Lớn Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1m_L%E1%BB%9Bn_S%C3%A0i_G%C3%B2n), thì ông đã được ra [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF)nhận chức. **Xem toàn văn nơi đề mục** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-4) [Huỳnh Mẫn Đạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BB%B3nh_M%E1%BA%ABn_%C4%90%E1%BA%A1t). **Ghi theo Hỏi đáp lịch sử tập 4. Phan Thành Tài ghi tên là Nguyễn Văn Quang.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-5) **Nguyễn Phan Quang cho biết: “Theo tài liệu của Pháp thì trong trận đốt cháy tàu** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-6) *Espérance*, Nguyễn Trung Trực đã được sự hướng dẫn, hỗ trợ của [Trương Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%8Bnh)“.( *Việt Nam thế kỷ 19*, NXB TP. HCM, 2002, tr. 289) **Theo Phan Thành Tài, sách đã dẫn và** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-7) *Hỏi đáp lịch sử,*tập 4, sách đã dẫn. **Có tài liệu nói Nguyễn Trung Trực nhận chức khi ở Tân An, có tài liệu nói ông ra** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-8) [Bình Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh)nhận chức. **Số liệu ghi theo sách** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-9) *Lược sử đình Vĩnh Hòa Hiệp*, sách đã dẫn, tr. 24. **“Bulletin de la Société des Etudes Indochine de Saigon”,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-10) [Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), tr.40. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-11) *Việt sử tân biên*, quyển 5, tập thượng, Sài Gòn, 1962, tr.198 **Paulin Vial, sách đã dẫn.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-12) **Dẫn lại theo sách** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-13) *Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực*. Nxb QĐND, 2008 tr. 70. **Nguyễn Nghị,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-14) *Nguyễn Trung Trực qua một số tư liệu của Pháp*cho biết: “Nhiều hồ sơ tương đối quan trọng trong những năm 1860 đến đầu thập niên 1870, đã được ghi là phát hiện mất. Theo một số nhà chuyên môn thì người Pháp khi trở lại Việt Nam đã lấy đi…”(Nam Bộ – xưa và nay, NXB TP. HCM và tạp chí Xưa và Nay, năm 2005, tr.255 **Câu trong ngoặc kép, dịch nguyên văn theo Giám đốc sở nội vụ Paulin Vial (** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-15) *Việt sử tân biên*, quyển 5, tập thượng, Sài Gòn, 1962, tr.198) **Ðịa điểm hành quyết ngay tại miếng đất đối diện** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-16) *chợ nhà lồng*Rạch Giá, lúc bấy giờ còn cây da cổ thụ. Trên miếng đất thấm máu Nguyễn Trung Trực, người Pháp cho xây lên Nhà Giây Thép, về sau là Ty Bưu Ðiện tỉnh lỵ. Riêng cây da cổ thụ đã bị đốn vào năm 1947. **Theo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-17) *Lược sử Đình Vĩnh Hòa Hiệp*do Ban Bảo vệ di tích tổ chức biên soạn và ấn hành vào tháng 1 năm 2008: “Từ đầu tháng 6 năm 1867 đến ngày 16 tháng 6 năm 1868, dân làng Tà Niên (nay là xã Vĩnh Hòa Hiệp) đã đùm bọc, chở che nghĩa quân Nguyễn Trung Trực, để họ chuẩn bị tấn công đồn Kiên Giang. **Theo Nguyễn Thị Diệp Mai, “Làng Vĩnh Hòa Đông” trên website Văn nghệ Sông Cửu Long** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-18) [[2]](http://vannghesongcuulong.org/vietnamese/tulieu_tacpham.asp?TPID=892&LOAIID=17&TGID=223). Thông tin thêm: Có người cho rằng, chém ông Trực xong, người Pháp cho ráp đầu mình lại rồi cho liệm vào hòm đem chôn cất tử tế. Mộ ông chôn trong vòng thành ông Chánh, cách cầu ông Chánh chừng 70 [m](http://vi.wikipedia.org/wiki/M). Mộ chiếm một khu đất chừng 100 thước vuông, xây cao lên quá 3 thước, chung quang có xiềng xích bằng sắt…(theo *Việt sử tân biên*, quyển 5, tập thượng, tr. 199-200). Nhưng theo sách *Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực*, thì đây là mả của một Trung úy hải quân Pháp, và ngôi mộ ấy đã bị phá vỡ năm [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)khi [đồng bào miền Nam cùng nổi dậy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_B%E1%BB%99_kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn). Lại có người cho rằng quân Pháp đã cho chôn mình ông ở sau dinh Tỉnh trưởng (cũ), còn đầu ông thì đem bêu ở chợ Rạch Giá. Một đêm, có người lẻn đến lấy mất. Thực tế, cùng bị chém với ông Trực buổi ấy còn có hai người nữa nhưng không rõ tên tuổi và đã phạm tội gì. Chém xong, Pháp đem chôn tất cả ở phía sau dinh Tỉnh trưởng cũ (nay là Cung thiếu nhi [thành phố Rạch Giá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_R%E1%BA%A1ch_Gi%C3%A1), nằm kề bên UBND tỉnh Kiên Giang), rồi không rõ ai đã trồng bên mộ một cây đa. Năm [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986), chánh quyền tỉnh Kiên Giang đã tìm được hài cốt ông ở nơi ấy và đã di táng về bên trong khuôn viên [đình thờ Nguyễn Trung Trực](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%ACnh_th%E1%BA%A7n_Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c_%28R%E1%BA%A1ch_Gi%C3%A1%29)tại thành phố Rạch Giá. Xem thêm [[3]](http://www.quansuvn.net/index.php?topic=5662.10). **Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng hài cốt trong mộ không phải là của Nguyễn Trung Trực. Xem:** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-19) [[4]](http://www.thanhnien.com.vn/pages/20140404/moi-tranh-cai-ve-ngoi-mo-trong-den-nguyen-trung-truc-khong-nen-keo-dai-su-ngo-vuc.aspx). **Sách đã dẫn, quyển 2, tr. 241.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-20) **Sách đã dẫn, tr. 300.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-21) **Theo ý kiến của Nguyễn Thị Thanh Xuân trong cuộc “hội thảo khoa học về thân thế và sự nghiệp Nguyễn Trung Trực” trong hai ngày 7 và 8** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-22) [tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di)năm 1988 tại [Rạch Giá](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BA%A1ch_Gi%C3%A1), thì bài thơ trên do nhà thơ [Trương Gia Mô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Gia_M%C3%B4)làm ra. Điều này rất có thể, vì Nguyễn Nghị căn cứ *Cơ mật viện trích tư sự,*đề ngày 6 [tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_hai)năm [Tự Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c)24 (1872) cho biết: “Mãi bốn năm sau khi Nguyễn Trung Trực mất, triều đình [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF)mới có văn thư yêu cầu cứu xét rõ nguyên ủy, sự trạng của hai tên này (Nguyễn Trung Trực và [Hồ Huân Nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Hu%C3%A2n_Nghi%E1%BB%87p)) xuất thân như thế nào, đã từng làm quan hay chưa, theo ai làm việc gì, chết ngày nào” để xem có nên hay không nên tặng thưởng…(Tài liệu cơ mật mang ký hiệu R. 73/199 tại Lưu trữ Trung ương 2. Dẫn theo *Nguyễn Trung Trực qua một số tư liệu Pháp*, sách đã dẫn, tr.254) **Ở một vài sách đã dẫn bên trên và trong lời khai của ông Trực đều không có chi tiết này** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-23) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-24) *Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực*, tr. 61-62 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-25) *Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực*,tr. 26 và 93. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-26) [Theo bài](http://www.daongoc.com/vn/Doi-Net-Dao-Ngoc/Phong-su/Nhung-hau-due-cua-Nguyen-Trung-Truc.html) *Những hậu duệ của Nguyễn Trung Trực* **Nhiều người soạn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-27) *Cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực*. Nxb QĐND, 2008, tr. 26-28. **Theo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c#cite_ref-28) [[5]](http://www.vietgle.vn/beta/Default.aspx?t=1&key=m%E1%BB%99+B%C3%A0+L%E1%BB%9Bn&type=A0).
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikiquote](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về:
-
[Lễ hội Nguyễn Trung Trực](http://nguoivienxu.vietnamnet.vn/truyenthongvaduongdai/ditichvathangcanh/2005/09/493785/)trên web Người viễn xứ. [Nguyễn Trung Trực](http://www.hdvietnam.net/vanhoa/suviet/nguyentrungtruc.html)trên web Hướng đạo Việt Nam. [Hội đền Nguyễn Trung Trực tại Long Kiến, Chợ Mới, An Giang](http://www.vietnampictorial.com/Internet/vi-VN/43/114/239/1487/Default.aspx)trên web Báo ảnh Việt Nam. [Những hậu duệ Nguyễn Trung Trực.](http://www.daongoc.com/vn/Doi-Net-Dao-Ngoc/Phong-su/Nhung-hau-due-cua-Nguyen-Trung-Truc.html)
-
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1839](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1839) [Mất 1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1868) [Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Nguy%E1%BB%85n_Trung_Tr%E1%BB%B1c) [Người Bình Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh) [Người Long An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Long_An) [Người Kiên Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ki%C3%AAn_Giang) [Quan nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Tướng nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C6%B0%E1%BB%9Bng_nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Nghĩa quân chống Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ngh%C4%A9a_qu%C3%A2n_ch%E1%BB%91ng_Ph%C3%A1p) [Nhà cách mạng Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Hồ Quý Ly
|Hồ Quý Ly|
|
|[Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) [22 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3)năm [1400](http://vi.wikipedia.org/wiki/1400)– [tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_12), [1401](http://vi.wikipedia.org/wiki/1401) **Sáng lập triều đại** [Hồ Hán Thương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_H%C3%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng) [Thái Từ hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Ninh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)
|[
|
Hồ Quý Ly (胡季犛)
Khu mật đại sứ
Tiểu tư không
Đồng bình chương sự
Phụ chính thái sư nhiếp chính
Quốc Tổ Chương Hoàng (國祖章皇)
[Nhà Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) [Lê Quốc Mạo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_M%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) [1336](http://vi.wikipedia.org/wiki/1336) [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a), [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/1407) [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) **Hồ Quý Ly** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 胡季犛; [1336](http://vi.wikipedia.org/wiki/1336) – [1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/1407)), còn gọi là **Hồ Nhất Nguyên** (胡一元), là một [quyền thần](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1), một vị [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), người đã thành lập [nhà Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) vào năm [1400](http://vi.wikipedia.org/wiki/1400) sau khi lật đổ [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n). Ông trị vì được 1 năm thì trao ngôi cho con là [Hồ Hán Thương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_H%C3%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng) để lên ngôi làm [Thái thượng hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng), cho đến khi ông bị bắt qua [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) sau khi bị thua trận vào năm [1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/1407).
Xuất thân trong dòng họ
[ngoại thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngo%E1%BA%A1i_th%C3%ADch), do có 2 cô ruột là mẹ của [Trần Hiến Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng), [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) và [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng) nên ông được cấc nhắc đưa vào hàng ngũ quan lại từ sớm. Ông được Nghệ Tông hết sức tin cẩn và trọng dụng, được giao cho nhiều trách nhiệm lớn, có lẽ vì ông là họ hàng bên người mẹ ruột của mình. Tuy nhiên, cũng thật hi hữu khi một vị Hoàng đế sủng ái một người bên họ ngoại như Nghệ Tông đã làm.
Năm
[1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377), Trần Duệ Tông tử trận ở [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh), Nghệ Tông lập con của Duệ Tông là [Giản Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF) lên ngôi, sau lại nghe lời Quý Ly mà phế truất rồi xử tử, lập con nhỏ là [Trần Thuận Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thu%E1%BA%ADn_T%C3%B4ng). Từ đây, Quý Ly thật sự có vai trò to lớn phía sau trong mỗi quyết định của Nghệ Tông.
Năm
[1394](http://vi.wikipedia.org/wiki/1394), Nghệ Tông băng hà, Quý Ly hoàn toàn thâu tóm quyền hành và rồi vào năm [1400](http://vi.wikipedia.org/wiki/1400) thì phế truất [Trần Thiếu Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thi%E1%BA%BFu_%C4%90%E1%BA%BF) để lên ngôi [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), đổi quốc hiệu thành [Đại Ngu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu), chấm dứt 175 năm trị vì của họ Trần và gần 400 năm thời kỳ đầu của quốc hiệu Đại Việt (về sau [Nhà Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) đã khôi phục lại). Trong thời gian cầm quyền, ông đã thực hiện nhiều cải cách quan trọng, nhưng bị thất bại trong việc chống lại cuộc xâm lăng của [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) vào năm [1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/1407) và chết ở đấy cùng con trai [Hồ Hán Thương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_H%C3%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng).
## Mục lục
[1 Tiểu sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Ti.E1.BB.83u_s.E1.BB.AD) [2 Đời nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#.C4.90.E1.BB.9Di_nh.C3.A0_Tr.E1.BA.A7n) [3 Hoàng đế Đại Ngu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Ho.C3.A0ng_.C4.91.E1.BA.BF_.C4.90.E1.BA.A1i_Ngu) [4 Nhà thơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Nh.C3.A0_th.C6.A1) [5 Giai thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Giai_tho.E1.BA.A1i) [6 Tác phẩm](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#T.C3.A1c_ph.E1.BA.A9m) [7 Nhận định](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [8 Gia đình](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [9 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Xem_th.C3.AAm) [10 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [12 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tiểu sử
Hồ Quý Ly trước có tên là
**Lê Quý Ly** (黎季犛), [tên tự](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_ch%E1%BB%AF_%28ng%C6%B0%E1%BB%9Di%29) là **Lý Nguyên** (理元). Ông sinh năm [Ất Hợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4t_H%E1%BB%A3i) (1335), quê ở [Đại Lại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_L%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), Vĩnh Lộc (nay là xã [Hà Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng), huyện [Hà Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Trung), [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)). Về dòng dõi Hồ Quý Ly, sách *Đại Việt sử ký toàn thư*, quyển VII chép: [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-1)
…Tổ tiên Hồ Quý Ly là Hồ Hưng Dật, vốn là người [Triết Giang]bên Trung Quốc, thời [Hậu Hán](947-950) được vua Hán cử sang làm Thái thú Châu Diễn (tức vùng [Diễn Châu], [Nghệ An]). Đến thời [loạn mười hai sứ quân], họ Hồ dời vào hương Bào Đột (nay là xã Quỳnh Lâm, [Quỳnh Lưu], Nghệ An) và trở thành một trại chủ. Đến thời Lý, trong họ có người lấy công chúa Nguyệt Đích, sinh ra công chúa Nguyệt Đoan. Đời cháu thứ 12 của Hồ Hưng Dật là Hồ Liêm dời đến ở hương Đại Lại, [Vĩnh Lộc], [Thanh Hóa]. Hồ Liêm làm con nuôi của Tuyên úy Lê Huấn rồi lấy họ Lê làm họ của mình. Hồ Quý Ly là cháu 4 đời của Lê Liêm, khi lên làm vua thì đổi lại họ Hồ…
Mẹ Hồ Quý Ly là con gái
[Phạm Bân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_B%C3%A2n), một thầy thuốc giỏi người huyện Vĩnh Lộc, là quan Thái y dưới triều [Trần Anh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Anh_T%C3%B4ng). Hồ Quý Ly còn có hai người cô trong họ làm phi tần của [Trần Minh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Minh_T%C3%B4ng), một bà sinh ra [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng), một bà sinh ra [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng).
## Đời nhà Trần
### Được Nghệ Hoàng tin dùng
Cuối năm
[1370](http://vi.wikipedia.org/wiki/1370), Cung Định Vương Trần Phủ phế [Dương Nhật Lễ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BA%ADt_L%E1%BB%85) mà lên ngôi đại thống, tức là [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng). Lê Quý Ly là anh em họ bên ngoại của Nghệ Tông, nên ông rất được Nghệ Tông tin tưởng. Năm [1371](http://vi.wikipedia.org/wiki/1371), ông được Trần Nghệ Tông bổ nhiệm làm *Trưởng cục chi hậu*, chẳng bao lâu sau, ông lại được thăng lên làm *Khu mật viện đại sứ*. Sự tin tưởng tuyệt đối của Nghệ Tồng đối với Lê Quý Ly có thể được thể hiện rõ qua việc ông được Nghệ Tông gả người em gái là Huy Ninh công chúa . Tháng 8 năm đó, ông được lệnh phải đi đến [2] [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)để chiêu tập dân chúng, vỗ yên nơi biên giới. Sang tháng 9, Trần Nghệ Tông lại gia phong Lê Quý Ly làm Trung Tuyên quốc thượng hầu. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-3)
Tháng 11 năm
[1372](http://vi.wikipedia.org/wiki/1372), Nghệ Tông xuống chiếu nhường ngôi cho em là thái tử Trần Kính, tức là [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng), còn mình thì lên làm [Thái thượng hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng). Duệ Tông là con của [Đôn từ hoàng thái phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4n_t%E1%BB%AB_ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_phi&action=edit&redlink=1), cũng là cô của Lê Quý Ly. Duệ Tông lên ngôi, vì ghét [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) thường hay quấy nhiễu, nên Duệ Tông ra sức xây dựng quân đội. Trong thời gian này, Duệ Tông lấy Lê Quý Ly làm *Tham mưu quân sự*. Năm 1376, vua Chiêm là [4] [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga)lại mang quân xâm lấn. Duệ Tông sai [Đỗ Tử Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_T%E1%BB%AD_B%C3%ACnh)đi đánh. Chế Bồng Nga sợ hãi, xin dâng 10 mâm vàng tạ tội. Tử Bình giấu vàng đi, lại tâu về triều rằng vua Chiêm kiêu ngạo không thần phục. Duệ Tông quyết định thân chinh đi đánh. Tháng 12 năm 1376, Duệ Tông cầm 12 vạn quân đánh Chiêm Thành. Ông sai Lê Quý. tháng để luyện sĩ tốt. Tháng giêng năm 1377, quân Trần tiến vào cửa Thi Nại (Quy Nhơn), đánh lấy đồn Thạch Kiều rồi tiến tới kinh thành Đồ Bàn nước Chiêm. Quân nhà Trần bị quân Chiêm phục kích, Duệ Tông tử trận. Lê Quý Ly bấy giờ đang đốc thúc quân tải lương, được tin Duệ Tông tử trận, sợ hãi, bỏ chạy về trước. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-5) [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-ReferenceB-6)
Trần Nghệ Tông thấy Duệ Tông vì việc nước mà bỏ mình, nên chiêu hồn chôn ở
[Hy Lăng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hy_L%C4%83ng&action=edit&redlink=1) và cho lập con trưởng của ông là Kiến Đức Đại vương Trần Hiện nối nghiệp nhà Trần, tức là [Trần Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF), xưng làm **Giản Hoàng** (簡皇). [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-ReferenceB-6) [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-7)
Sau khi đánh bại Trần Duệ Tông, Chiêm Vương
[Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga) biết binh lực nhà Trần đã rất suy nhược nên liên tục phát binh Bắc tiến. Trong vòng chỉ hai năm ( [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377)– [1378](http://vi.wikipedia.org/wiki/1378)), quân Chiêm Bắc tiến hai lần, hai lần đều vào được thành Thăng Long. Đầu năm 1380, vua Chiêm phát quân đánh vào Thanh Hóa, Nghệ An. Tháng 3 năm đó, Lê Quý Ly được lệnh thống lĩnh quân mã đi vào Thanh Hóa để chống giữ. Quý Ly đem quân đến sông Ngu (nay là sông Lạch Trường ở huyện [Hoằng Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%E1%BA%B1ng_H%C3%B3a) tỉnh Thanh Hóa), thì ông ra lệnh cho binh sĩ đóc cọc gỗ ở giữa lòng sông. Tháng 5 cùng năm, Quý Ly dẫn viên tướng chỉ huy quân Thần Vũ và Nguyễn Kim Ngao và tướng chỉ huy quân Thị vệ là Đỗ Dã Kha ra đánh. Kim Ngao quay thuyền trở lại để tránh mũi nhọn của giặc. Quý Ly chém Ngao để thị uy trước ba quân, rồi ra lệnh quân sĩ nổi trống hò reo mà tiến. Vua Chiêm Chế Bồng Nga chống cự không được, phải rút chạỵ về nam. [8] Sang năm 1382, quân Chiêm lại Bắc tiến đánh vào Thanh Hóa. Lê Quý Ly đem quân đóng đồn ở núi Long Đại ở Thanh Hóa (tức [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-9) [núi Hàm Rồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_H%C3%A0m_R%E1%BB%93ng)), Nguyễn Đa Phương đóng cọc giữ cửa biển Thần Đầu. Quân Chiêm hai đường tiến đánh. Khi thủy quân Chiêm lại gần, Đa Phương không đợi lệnh Quý Ly, cho mở cọc cắm cừ, tiến ra giao chiến. Quân Chiêm trở tay không kịp, quân Trần dùng hỏa khí ném vào làm thuyền Chiêm bị cháy đắm gần hết. Quân Chiêm thua to, phải bỏ chạy vào rừng núi. Quân Trần vây núi ba ngày, quân Chiêm nhiều người bị chết đói. Thủy quân Chiêm còn lại bỏ chạy về nước. Quân Trần đuổi theo đánh đến Nghệ An. [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-10)
Kể từ khi giành toàn thắng trong các trân
[sông Ngu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Ngu&action=edit&redlink=1) và [cửa Thần Đầu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Th%E1%BA%A7n_%C4%90%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1), quân thế quân Trần đã đã tốt hơn nhiều. Do vậy, tháng 1 năm [1383](http://vi.wikipedia.org/wiki/1383), Trần Nghệ Tông ra lệnh cho Lê Quý Ly đem quân vào đến Lại Bộ Nương Loan (ở huyện [Kỳ Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_Anh), [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh) ngày nay) nhưng gặp phải bão đánh nát mất nhiều thuyền chiến, vì vậy lại phải rút quân về. Sang tháng 6, Chế Bồng Nga cùng với đại tướng [La Khải](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_Kh%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1) đem quân đi đường núi ra đóng ở đất Quảng Oai (nay thuộc [Ba Vì](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_V%C3%AC_%28huy%E1%BB%87n%29), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)). Về sau, Trần Nghệ Tông sai tướng [Mật Ôn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%ADt_%C3%94n&action=edit&redlink=1) đi đánh, nhưng bị quân Chiêm bắt. Nghệ Tông sợ hãi, chạy khỏi [Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long), quân Chiêm lại vào Thăng Long một lần nữa. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-11)
### Chính biến năm Mậu Thìn (1388)
Thượng hoàng
[Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) tuy nẵm giữ đại quyền, nhưng việc gì cũng Lê Quí Ly quyết định. Quý Ly tìm cách phát triển thế lực riêng, nhưng Nghệ Tông vẫn không hề nghi ngại. Lúc đó, lòng các quan lại, tôn thất phần nhiều đã chán nản, rã rời, nhiều người biết trước Hồ Quý Ly sẽ cướp ngôi nhà Trần như [Trần Nguyên Đán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A1n) liền kết thông gia với họ Hồ, mong được phú quý và toàn mạng sau này. Tuy nhiên, Nghệ Tông hết lòng tin rằng Quý Ly vẫn trung thành với triều Trần, nên trao cho họ ông gươm và một lá cờ có đề “Văn võ toàn tài, quân thần đồng đức”. [12] [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-TT_278-13)
Bấy giờ, Hoàng đế
[Trần Hiễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF) thấy thượng hoàng quá tin dùng Quý Ly, mới bàn với thái úy Trần Ngạc (là con trưởng của Trần Nghệ Tông) rằng nếu không trừ đi ắt thành vạ to. Không ngờ rằng, người hầu vua học là Vũ Như Mai biết được chuyện này, liền báo cho Quý Ly biết trước. [Nguyễn Đa Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90a_Ph%C6%B0%C6%A1ng) khuyên ông nên tránh ra núi Đại Lại (ở huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa ngày nay) để chờ đợi biến động. Trong khi đó, [Phạm Cự Luận](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_C%E1%BB%B1_Lu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) lại can rằng: [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-TT_278-13) [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-14) *“Không được, một khi đã ra ngoài thì khó lo chuyện sống còn”.*
Quý Ly nói:
*“Nếu không còn phương sách gì thì ta đành tự tử, không để tay kẻ khác giết mình”.*
Cự Luận nói:
*“Thượng hoàng trong lòng vẫn căm vua về việc giết Quan Phục Đại Vương, vua rất không hài lòng. Nay quyền bính trong thiên hạ đều ở đại nhân cả mà vua lại mưu hại ngài thì Thượng hoàng lại càng ngờ lắm. Đại nhân hãy liều vào lạy Thượng hoàng, bày tỏ lợi hại, thì nhất định Thượng hoàng sẽ nghe theo ngài, chuyển họa thành phúc, dễ như trở bàn tay. Thượng hoàng có nhiều con chính đích, ngài cứ tâu rằng thần nghe ngạn ngữ nói “Chưa có ai bán con để nuôi cháu, chỉ thấy bán cháu để nuôi con may ra thượng hoàng tỉnh ngộ mà đổi lập* [Chiêu Định Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thu%E1%BA%ADn_T%C3%B4ng). Nếu thượng hoàng không nghe thì chết cũng chưa muộn”.
Quý Ly nghe vậy, bèn bí mật vào yết kiến thượng hoàng rồi cứ y tâu như lời Cụ Luận.
Thượng hoàng nghe vậy, bèn giả vờ vi hành về Yên Sinh, rồi sai người gọi Đế Hiễn đến bàn việc nước. Đế Hiễn đến, lập tức bị bắt rồi bị giam vào chùa Tư Phúc. Các tướng chỉ huy các phủ quân cũ như tướng chỉ huy quân Thiết Liêm là Nguyễn Khoái, Nguyễn Vân Nhi, tướng chỉ huy quân Thiết Giáp là Nguyễn Kha, Lê Lặc, tướng chỉ huy quân Thiết Sang là Nguyễn Bát Sách định đem quân vào cướp lấy vua đem ra. Đế Hiễn viết hai chữ “Giải giáp” đưa cho các tướng và răn bảo họ không được trái ý thượng hoàng, các tướng mới thôi. Lát sau, Nghệ Tông đưa vua xuống phủ Thái Dương và cho thắt cổ cho chết. Bấy giờ Lê Á Phu, cùng nhiều người nữa vì cùng mưu với Đế Hiễn nên đều bị giết cả. Về sự việc này, sử gia Ngô Sĩ Liên trong tác phẩm [15] *có nói rằng:* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-16)
|“||
|Khi ấy khí thế của họ Hồ đang mạnh, mọi người đều biết là nó sẽ cướp ngôi, Trang Định Vương Ngạc là Thái úy, lại là con của Nghệ hoàng, thấy xã tắc sắp nghiêng đổ, nếu biết hướng vua làm điều phải, gây niềm tin ở vua cha, hiệu lệnh nghiêm ngặt, để nhiều người theo về mình, khiến cho Nghệ Tông già lẫn phải tỉnh lại. Giản hoàng nhút nhát phải tự lập, quyền bính về tay hết, mệnh lệnh ban từ trên, thì lòng gian của họ Hồ cũng phải tự ngừng lại. Trang Định không mưu tính đến việc đó, Á Phu không lường được vu mình chẳng có tài cương đoán, lại khuyên vua giết Quý Ly, mà cơ mưu không cẩn mật, để cho nó biết trước. Trang Định lại không sớm quyết đoán, bỏ lỡ cơ hội, đến nỗi công việc thất bại, thân mình bị giết, lại giết lây cả đến những quân tướng tài giỏi, thực đáng than thở biết bao! Có người hỏi: Họ Hồ trên được vua tin, [13a] dưới nắm binh quyền, dẫu đến Nguyên Đán là người có kiến thức, lại lão luyện sự đời còn không làm gì được, huống chi là Trang Định! Xin thưa: Cứ xem nói trong lòng lo sợ mà định tự tử, thì việc chế ngự Quý Ly cũng dễ thôi! Trước hết hãy trừ bọn Đa Phương, Cự Luận để chặt vây cánh của nó đi, thì thế nó phải cô ngay. |”|
### Dần nắm đại quyền
Tháng 10 năm
[1389](http://vi.wikipedia.org/wiki/1389), [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga) lại đánh lên Thanh Hóa, tiến vào [hương Cổ Vô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%95_V%C3%B4&action=edit&redlink=1). Nghệ Tông lại sai Lê Quý Ly dẫn quân chống cự. Quân Chiêm đắp ngăn sông Bản Nha ở thượng lưu, quân Trần đóng cọc đối địch, giữ nhau 20 ngày. Quân Chiêm đặt phục binh, giả cách rút lui. Lê Quý Ly chọn những quân khỏe cho đuổi theo. Quân Trần nhổ cọc ra đánh, quân Chiêm phá đập nước. Quân bộ khỏe mạnh đã đi xa, quân thủy bị ngược dòng không tiến lên được. Kết quả quân Trần bị thua to, hàng trăm tướng tử trận. Quý Ly để tỳ tướng Phạm Khả Vĩnh và Nguyễn Đa Phương ở lại cầm cự với giặc, còn mình thì trốn về Thăng Long xin thêm chiến thuyền để chống cự. Trần Nghệ Tông không cho, vì thế ông giao trả binh quyền, không đi đánh nữa. Phạm Khả Vĩnh và Nguyễn Đa Phương chống giữ ở Ngu Giang, biết mình thế yếu, bèn dùng kế giương nhiều cờ xí để nghi binh mà rút lui. Về việc này, * có ghi rằng: Việt sử tiêu án*
Việc này Quý Ly trốn trước, Đa Phương trốn theo, thế mà còn cho rằng: toán quân đi giữ gìn sau cùng, là công của mình, có vẻ kheo khoang, thế là những người thua bỏ chạy 50 bước cười người chạy 100 bước, lại không xấu hổ với quân lính buộc thuyền giữ cây gỗ đó hay sao? Còn tài cán gì mà khoe khoang.
[[17]]
Quân Chiêm không dám đuổi theo. Quân Trần rút lui trọn vẹn không bị tổn thất. Trở về kinh thành, Nguyễn Đa Phương công khai chê Quý Ly là bất tài. Quý Ly căm tức, nói với Nghệ Tông rằng trận thua này là do nghe lời Đa Phương. Nghệ Tông nghe vậy bèn cách chức Đa Phương. Quý Ly lại bảo Nghệ Tông nên giết Phương vì sợ Phương đi hàng Chiêm, do đó Nghệ Tông bèn ép Phương tự vẫn.
[[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-ReferenceA-2)
Bấy giờ, quân nổi loạn khắp nơi, Nguyễn Thanh làm loạn ở Lương Giang,
[Phạm Sư Ôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_S%C6%B0_%C3%94n) nổi dậy ở Quốc Oai. Về việc này, * ghi rằng: Việt Nam sử lược*
Bấy giờ trong triều thì Lê Quý Ly chuyên quyền, chọn những chân tay cai quản các đội quân để làm vây cánh, ngoài các trấn thì giặc giã nổi lên nhiều lắm. Ở Thanh Hóa có tên Nguyễn Thanh tự xưng là Linh Đức Vương làm loạn ở Lương Giang; tên Nguyễn Kị tự xưng là Lỗ Vương làm loạn ở Nông Cống. Ở Quốc Oai thì có người sư tên là Phạm Sư Ôn nổi lên đem quân về đánh Kinh Sư. Thượng Hoàng, Thuận Tông và Triều đình phải bỏ chạy lên Bắc giang. Phạm Sư Ôn lấy được Kinh sư, ở ba ngày rồi rút về Quốc Oai. Bấy giờ có tướng quân là Hoàng Phụng Thế đóng ở Hoàng Giang để phòng giữ quân Chiêm Thành, nghe tin Sư Ôn phạm đất Kinh sư mới đem quân về đánh lẻn bắt được Sư Ôn và phá tan giặc ấy.
Lúc đó, quân Trần và quân Chiêm cầm cự nhau ở sông Hoàng giang (khúc
[sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) ở [Hà Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam)). Chế Bồng Nga bị tướng [Trần Khát Chân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Kh%C3%A1t_Ch%C3%A2n) cho quân dùng súng bắn chết. Quan quân đánh đuổi tàn quân rồi cắt lấy đầu Chế Bồng Nga đem về dâng triều đình. Nghệ Tông thấy đầu Chế Bồng Nga, tự ví mình như [Hán Cao Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_Cao_T%E1%BB%95) thấy đầu [Hạng Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1ng_V%C5%A9).
Sau khi nhà nước đã hết loạn quân Chiêm xâm phạm bờ cõi, Lê Quý Ly càng ngày càng tỏ ý chuyên quyền hơn. Đối với những người có ý không tùng phục mình, thì ông xui Trần Nghệ Tông giết đi. Do đó, nhiều hoàng tử, thân vương đều bị giết hại. Mặc dù vậy, Trần Nghệ Tông vẫn đặt lên Quý Ly một niềm tin tuyệt đối. Bây giờ có văn sĩ Trần Mộng Hoa dâng sớ tâu với Thượng hoàng rằng Quý Ly có ý muốn dòm cơ nghiệp nhà Trần. Nghệ Tông xem xong lại đưa tờ sớ cho Quý Ly xem, cho nên những người trung thần đều chán nản không ai muốn nói năng gì nữa.
### Tiếm ngôi họ Trần
Uy quyền của Quý Ly một ngày một to, vây cánh một ngày một nhiều, Nghệ Tông sau tỉnh dần dần lại biết lấy làm sợ, nhưng đã chậm lắm rồi, thế không sao được nữa; mới bắt người vẽ cái tranh tứ phụ cho Quý Ly. Trong tranh ấy vẽ
[Chu công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_c%C3%B4ng) giúp vua [Chu Thành Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Th%C3%A0nh_V%C6%B0%C6%A1ng), [Hoắc Quang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Quang) giúp [Hán Chiêu Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_Chi%C3%AAu_%C4%90%E1%BA%BF), [Gia Cát Lượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) giúp [Thục Hậu Chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5c_H%E1%BA%ADu_Ch%E1%BB%A7), [Tô Hiến Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_Hi%E1%BA%BFn_Th%C3%A0nh) giúp vua [Lý Cao Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Cao_T%C3%B4ng), rồi bảo Quý Ly rằng: *“Nhà ngươi giúp con trẫm cũng nên như thế.”*
Tháng 4, Thượng hoàng Nghệ Tông gọi Quý Ly vào trong điện bắt chước câu nói của
[Lưu Bị](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_B%E1%BB%8B) lúc hấp hối Gia Cát Lượng ngày trước, tưởng để mua chuộc được lòng Quý Ly mà bảo rằng:
-
*Bình chương*. là họ thân thích nhà vua, mọi việc nước nhà đều trao cho khanh cả. Nay thế nước suy yếu, trẫm thì già nua. Sau khi trẫm chết, quan gia nếu giúp được thì giúp, nếu hèn kém ngu muội thì khanh cứ tự nhận lấy ngôi vua [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-18)
-
Quý Ly cởi mũ, khấu đầu khóc lóc mà thề rằng:
*“Nếu hạ thần không hết lòng, hết sức giúp nhà vua, thì trời tru đất diệt. Vả ngày trước Linh Đức Vương (tức là Phế Đế) có lòng làm hại, nếu không có uy linh của bệ hạ, thì nay đã ngậm cười dưới đất, còn đâu ngày nay nữa mà mài thân nghiền cốt để báo đền vạn nhất! Vậy hạ thần đâu có ý gì khác, xin bệ hạ tỏ lòng ấy cho và đừng lo gì!”*
Tháng 12, năm
[1394](http://vi.wikipedia.org/wiki/1394), Thượng hoàng Nghệ Tông băng hà. Lê Quý Ly lên làm *Phụ Chính Thái Sư* vào ở trong điện, cho người dịch thiên *Vô Dật* ra [19] [chữ Nôm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m)để dạy Thuận Tông và tự xưng là *Phụ Chính Cai Giáo Hoàng Đế*.
Tháng 6, năm
[1399](http://vi.wikipedia.org/wiki/1399), Quý Ly tự xưng làm *Quốc Tổ Chương Hoàng* (國祖章皇), vào ở [cung Nhân Thọ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cung_Nh%C3%A2n_Th%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1), điềm nhiên mặc áo vàng, ra vào hoàng cung theo lệ như hoàng đế, dùng 12 cái [lọng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Dng) vàng. Con là Hán Thương xưng là *Nhiếp thái phó*, ở bên hữu [điện Hoàng Nguyên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_Ho%C3%A0ng_Nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1). Nguyên Trừng làm [tư đồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_%C4%91%E1%BB%93). Bảng văn thì đề là *Phụng Nhiếp Chính Quốc Tổ Chương Hoàng*, chỉ xưng là “dư” mà chưa dám xưng “trẫm”.
## Hoàng đế Đại Ngu
#### Xây dựng đất nước
Tháng 3, năm
[1400](http://vi.wikipedia.org/wiki/1400), Hồ Quý Ly lên ngôi, đặt niên hiệu là **Thánh Nguyên** (聖元), đổi quốc hiệu là [Đại Ngu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu). Chưa được một năm, theo cách nhà Trần, ông nhường ngôi cho con thứ là [Hồ Hán Thương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_H%C3%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng), làm [Thái Thượng hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng) nhưng vẫn tự mình quyết đoán mọi công việc. Về phần [Trần Thiếu Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thi%E1%BA%BFu_%C4%90%E1%BA%BF), do là cháu ngoại nên ông chỉ phế làm *BẢo Ninh đại vương* và giam lỏng.
Năm
[1403](http://vi.wikipedia.org/wiki/1403), ông ban hành các đồ [đo lường](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o_l%C6%B0%E1%BB%9Dng) ( [cân](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2n), [thước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%9Bc), [đấu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1), [thưng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0ng&action=edit&redlink=1)) để làm chuẩn trong việc buôn bán.
Năm
[1404](http://vi.wikipedia.org/wiki/1404), Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương quy định các người đỗ thi Hương phải qua kì thi làm toán pháp mới được tiếp tục thi Hội.
Trước sự lăm le xâm lược của
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh), Hồ Quý Ly tích cực chấn chỉnh quân đội, xây thành, đóng thuyền chiến, v.v. Ông thường hỏi các quan: *“Ta làm thế nào cho có 100 vạn quân để đánh giặc Bắc?”*
Để có nhiều quân, Hồ Quý Ly lập ra hộ tịch bắt mọi người cứ 2 tuổi trở lên phải kê khai ai ẩn náu phải phạt. Hộ tịch làm xong, số người từ 15 tuổi đến 60 hơn gấp mấy lần trước. Quân số do vậy tăng thêm nhiều.
Hồ Quý Ly đặc biệt chú trọng luyện tập thủy binh để giữ mặt sông mặt biển. Ông cho đóng những con thuyền lớn bên trên lát ván để đi lại dễ dàng, khoang dưới cho người chèo chống rất lợi hại. Ở các cửa bể và những nơi hiểm yếu trên các sông lớn, ông cho đóng cọc, hình thành những trận địa mai phục quy mô.
Về biên chế quân đội, Quý Ly phân chia Nam Bắc gồm 12 vệ, Đông Tây phân ra 8 vệ. Mỗi vệ có 18 đội, mỗi đội có 18 người. Đại quân có 30 đội, trung quân 20 đội Mỗi doanh có 15 đội, mỗi đoàn có 10 đội. Ngoài ra còn 5 đội cấm vệ quân. Tất cả do một Đại tướng thống lĩnh.
Về mặt xã hội, ông thiết lập sở Quản tế (như ti y tế ngày nay). Ở các lộ, ông đều lập một kho lúa gọi là
[Thường bình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_b%C3%ACnh&action=edit&redlink=1), lấy tiền công mua lúa trữ vào, phòng những năm mất mùa đem bán rẻ cho dân chúng.
Ông thực thi lại chính sách phân phối ruộng đất, quy định trong nước chỉ trừ đại vương và trưởng công chúa, còn không người nào được phép có quá 10
[mẫu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ABu) ruộng. Số ruộng thừa phải nộp lại cho Nhà nước. Ông còn hạn chế số nô tì trong các nhà quyền quý, các gia đình phải tùy theo thứ bậc mà nuôi tôi tớ nhiều hay ít, không được quá số quy định.
#### Thất bại trước nhà Minh
Năm
[Ất Dậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4t_D%E1%BA%ADu) ( [1405](http://vi.wikipedia.org/wiki/1405)) sau những năm tháng ngoại giao mềm mỏng, chịu lép không kết quả, cha con Hồ Quý Ly phải đứng trước thử thách hiểm nghèo: Đối phó với cuộc xâm lược của [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh). Hồ Quý Ly giao cho Hoàng Hối Khanh chỉ huy đắp [thành Đa Bang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_%C4%90a_Bang&action=edit&redlink=1), lấy gỗ đóng cọc ở ngã ba sông [Bạch Hạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_H%E1%BA%A1c) ( [Việt Trì](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Tr%C3%AC)) và đưa quân đóng giữ các nơi. Nhưng đúng như [Hồ Nguyên Trừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Nguy%C3%AAn_Tr%E1%BB%ABng) nói: “ *Thần không ngại đánh, chỉ sợ lòng dân có theo hay không theo mà thôi.*”
Năm
[1406](http://vi.wikipedia.org/wiki/1406), lấy cớ “Phù Trần diệt Hồ”, nhà Minh sai Trương Phụ, Mộc Thạnh mang 20 vạn quân sang đánh Đại Ngu.
Trước các mũi tiến công của địch, đội quân nhà Hồ có chặn đánh ở một vài nơi rồi rút về giữ phòng tuyến Nam
[sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng). Quân Minh thừa cơ hội đã tập trung binh lực vượt sông Hồng đánh chiếm thành Đa Bang. Cuối năm [Bính Tuất](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_Tu%E1%BA%A5t) (ngày 20 tháng 1 năm 1407) thành Đa Bang thất thủ, tuyến phòng ngự của quân nhà Hồ cũng tan vỡ nhanh chóng. Từ Đa Bang ngày 22 tháng 1 năm 1407, quân nhà Minh tràn xuống chiếm cố đô [Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long). Quân nhà Hồ lại một lần nữa rút lui xuống miền hạ lưu sông Hồng. Và sau một vài trận phản công thất bại, Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương đem theo các thuộc hạ chạy ra biển rồi vào [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a).
Đến Lỗi Giang (Mã Giang) quân Minh đuổi kịp, quân Hồ lại một phen tan tác. Tướng Ngụy Thức thấy thế nguy cấp, bèn tâu:
*“Nước đã mất, làm ông vua không nên để cho người ta bắt được, xin Bệ hạ tự đốt đi mà chết còn hơn.”*
Hồ Quý Ly giận lắm, bắt Ngụy Thức chém rồi chạy vào
[Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An). Quân Minh tiếp tục đuổi theo, đến Kỳ La (Kỳ Anh, [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)) cha con Hồ Quý Ly đều bị bắt. Lúc đó là [tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [Đinh Hợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_H%E1%BB%A3i) ( [1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/1407)). Có thuyết nói ông bị nhà Minh sát hại khi sang [Yên Kinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y%C3%AAn_Kinh&action=edit&redlink=1) ( [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh)), có thuyết lại nói ông bị đày làm lính ở [Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) và mất sau đó vài năm . [20]
Nhà Hồ trị vì đất nước từ năm
[Canh Thìn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canh_Th%C3%ACn) ( [1400](http://vi.wikipedia.org/wiki/1400)) đến năm [Đinh Hợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_H%E1%BB%A3i) ( [1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/1407)), được trọn 7 năm thì sụp đổ.
## Nhà thơ
Hồ Quý Ly là một vua có nhiều năng lực về chính trị, kinh tế, văn hóa. Trong các tác phẩm của ông, có những bài thơ sáng tác dùng vào việc cai trị và đối ngoại.
Khi còn là một đại quan nhà Trần, trong hoàn cảnh nhà Trần đã suy yếu cực độ, đất nước nghiêng ngả, nhân dân cực khổ, Hồ Quý Ly đã cương quyết đề cao công tác giám sát, chống thói xu thời không dám can gián cái sai của nhà vua khiến quốc pháp bị xem thường. Với quan Ngự sử Trung đô úy Đỗ Tử Trừng là người có trách nhiệm, ông gửi lời trách cứ trong một bài thơ:
|
||
||
|
Ông còn có bài thơ
*Ký Nguyên quân* (gửi Nguyên quân – [Trần Thuận Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thu%E1%BA%ADn_T%C3%B4ng) ) như sau: [21]
|
||
||
|
Ông là vị
[Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) đầu tiên quyết định dùng [chữ Nôm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m) để chấn hưng nền văn hóa của người Việt, cho dịch các kinh, thư, thi. Chính ông đã biên tập thiên “Vô dật” để dạy cho con cái nhà quan và soạn ra 14 thiên Minh đạo dâng lên [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) khi trước.
Khi đã bị nhà Minh bắt giữ, ông đáp lời người
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) hỏi về phong hóa nước Nam bằng một bài thơ:
|
||
||
|
## Giai thoại
Trong
[Kiên biều tập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%C3%AAn_bi%E1%BB%81u_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) của Chử Nhân Hoạch soạn đời nhà Thanh có chép một giai thoại lạ lùng về Hồ Quý Ly, được [Lê Quý Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n) dẫn lại trong [Kiến văn tiểu lục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_v%C4%83n_ti%E1%BB%83u_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-22)
|“||
|Con cháu họ Trần làm vua nước Giao Chỉ, lúc ấy có người ở
|”|
## Tác phẩm
Hồ Quý Ly đã viết các tác phẩm sau:
[Quốc ngữ thi nghĩa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF_thi_ngh%C4%A9a&action=edit&redlink=1)(viết về chủ đề [giáo dục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c), nay đã thất truyền) [Minh đạo lục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_%C4%91%E1%BA%A1o_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)(sách lý thuyết, 14 thiên, nay đã thất truyền)
## Nhận định
### Về cải cách và chống xâm lược
Sách
*Hồ Quý Ly và những cuộc cải cách trong lịch sử* của Viện Sử học đã nêu nhận định khái quát về Hồ Quý Ly.
Nói chung, những cải cách của Hồ Quý Ly nhằm mục đích xây dựng một nước
[Đại Ngu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu) cường thịnh. Tuy nhiên, tư tưởng đổi mới của Hồ Quý Ly và những cải cách của ông thực hiện quá dồn dập trong một thời gian ngắn, không đạt kết quả như mong đợi và gây ra sự phẫn nộ trong nhân dân; đặc biệt là với các sĩ phu trung thành với [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n).
Hồ Quý Ly, theo nhận định của một số nhà nghiên cứu, là một nhà cải cách có tài nhưng khả năng về quân sự của ông chưa tương đương với tài năng về văn trị. Khi còn làm tướng nhà Trần cầm quân chống
[Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh), Hồ Quý Ly thường bị thua trận (thậm chí đã bị tướng dưới quyền chê là “bất tài”). Khi phải đối phó với nguy cơ xâm lược của [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh), Hồ Quý Ly chỉ mong dùng lực đối lực để chống lại kẻ địch đất rộng người nhiều mà không tính tới chiến thuật. Ông than thở với các quan: “ *Ước gì có 100 vạn quân để chống lại giặc bắc*“. Về điểm này Hồ Nguyên Trừng sáng suốt hơn ông. Khi được Hồ Quý Ly giao phó việc quân sự, [Hồ Nguyên Trừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Nguy%C3%AAn_Tr%E1%BB%ABng) nói “ *Thần không ngại đánh, chỉ sợ lòng dân không theo mà thôi*“. Nguyên nhân chính dẫn đến thất bại của Hồ Quý Ly chống lại thế lực ngoại bang của nhà Minh là sự mất lòng dân . [23]
Khi lâm nguy, ông cũng mang phong độ của một văn nhân chứ không giống một chiến tướng (xem bài thơ phần Nội trị) nên không dám liều mình chết ở Lỗi Giang, dù lúc đó tuổi đã 70.
Hồ Quý Ly là vị vua giỏi cầm bút hơn cầm gươm. Nếu không có sự can thiệp mạnh của nhà Minh, rất có thể sự nghiệp của ông hoàn toàn có khả năng phát triển, mặc dù gặp phải sự chống đối của những người trung thành với nhà Trần trong nước
.. [24]
### Về trách nhiệm trước sự xâm lăng của nhà Minh
Sử gia
[Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim) trong sách * nêu một giả thiết khác hơn về ông Việt Nam sử lược* . [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-25)
|“||
|Xem công việc của Hồ Quý Ly làm thì không phải là một người tầm thường, nhưng tiếc thay một người có tài kinh tế như thế, mà giả sử cứ giúp nhà Trần cho có thủy chung (trước sau), thì dẫu giặc Minh có thế mạnh đến đâu đi nữa, cũng chưa hầu dễ đã cướp được nước Nam, mà mình lại được cái tiếng thơm để lại nghìn thu. Nhưng vì cái lòng tham xui khiến, hễ đã có thế lực là sinh ra bụng muốn tranh quyền, cướp nước. Bởi thế Hồ Quý Ly mới làm sự thoán đoạt, và nhà Minh mới có cái cớ mà sang đánh lấy nước An Nam. Cũng vì cái cớ ấy, cho nên lòng người mới bỏ họ Hồ mà đem theo giặc, để đến nỗi cha con họ Hồ thua chạy, bị bắt, phải đem thân đi chịu nhục ở đất nước người!
|”|
Tuy nhiên, các sử gia hiện đại có ý kiến cho rằng: Dù
[nhà Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) thay ngôi [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) hay không thì nhà Minh vẫn xâm lược. Dẫn chiếu từ thời [Trần Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF) cho thấy khi [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng) tử trận ở [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh), [Minh Thái Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) đã định đánh [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), nhưng do có người can gián (chưa có thời cơ tốt) nên tạm thôi . Tới khi Minh Thái Tổ qua đời, cháu nội [26] [Minh Huệ Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_Hu%E1%BB%87_%C4%90%E1%BA%BF)(Chu Doãn Văn) là ông vua ôn hoà lên thay (1398), Hồ Quý Ly chọn thời điểm lấy ngôi nhà Trần (1400) lúc đó khá phù hợp, khi bản thân ông tuổi đã cao. Nhưng biến cố sau đó nằm ngoài dự tính của ông. Không lâu sau (1403), Doãn Văn bị chú là Chu Đệ cướp ngôi. Chu Đệ – [Minh Thành Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_Th%C3%A0nh_T%E1%BB%95)là một vị vua hiếu chiến như vua cha Thái Tổ, và đây cũng có thể xem là một nguyên nhân khiến Đại Ngu bị xâm lược. Nếu Quý Ly không lấy ngôi nhà Trần thì sau khi ông mất, nhà Trần suy yếu và kiệt quệ sau “hoạ Chiêm Thành” cũng sẽ trở thành tiêu điểm cho “lòng tham” của những vua phương bắc hiếu chiến như Chu Đệ . [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_note-27)
### Tổng quát chung
Hồ Quý Ly là một
[nhân vật lịch sử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) khó mà nhận xét cho đích đáng được. Nếu nhìn bằng quan điểm kiểu phong kiến, Hồ Quý Ly là kẻ nghịch thần tiếm ngôi vua, đại gian đại ác; nhưng xét theo mặt khác, Hồ Quý Ly lại là nhà cải cách, nhà chính trị không tệ, mang hoài bão xây dựng đất nước thái bình. Nhận xét về ông, có nhiều sử gia bàn luận khen chê khác nhau.
Nhìn lại và đánh giá cho thật kỹ lưỡng thì Hồ Quý Ly tuy là người có tấm lòng vì sự phồn vinh của đất nước, nhưng tư cách lại quá tầm thường, ích kỷ. Lúc làm quan cho nhà Trần, đầu tiên thì ông ta xu phụ quyền thế, chỉ biết dựa vào thân thế và tài nịnh vua để mà leo lên vũ đài chính trị, lại ngầm dựng bè đảng tạo thế lực hùng hậu cho mình. Thân là quan đại thần mà không chính trực vì công việc mà lại làm chuyện nịnh dối vua, lôi kéo bè thế, ấy quả là gian thần. Nhưng ông lên ngôi đâu phải là lạ mà đó cũng là sự thay đỏi thời thế tất yếu của lịch sử:”Đời vua nào yếu tất có người tài giỏi khác thay thế cải cách”. Một điều lạ lùng là vua
[Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) lại tin ông ta một cách lạ lùng, điều đó cũng có thể vì Nghệ Tông quá u muội, mà cũng vì tài dối vua của Hồ Quý Ly quá “cao cơ”. Đến khi nắm quyền rồi, ông ta bắt đầu cải cách đất nước (những cải cách của ông đã bắt đầu từ khi lên nắm quyền phụ chính cho nhà Trần chứ không phải mới ban khi lên ngôi vua), có vẻ là người am hiểu thế sự, biết canh tân đổi mới đất nước, tỏ tài kinh bang tế thế, nhưng lòng dạ ông ta lại quá vị kỷ, hẹp hòi, lòng tham vô đáy một cách đúng nghĩa, có quyền cao rồi còn muốn leo lên ngôi vua, lại còn hãm hại những kẻ không cùng phe cánh với mình. Có thể nói, công lao kiến thiết của ông ta thì chưa tỏ bao nhiêu, mà cái đức xấu đã hiện ra quá rõ. Hồ Quý Ly tuy có tài mà cái đức bị mang tiếng nhơ thì làm sao mà được lòng người, huống chi những cải cách của ông ta quá dồn dập, khiến đảo lộn cả xã hội một nước. Mặc dù những cải cách đó có vẻ nghe qua thì lợi dân lợi nước, nhưng thực chất thì chẳng hợp lòng dân được, vì cái tính của dân rất ngại có thay đổi mà họ chưa biết điều thay đổi đó có đem lại cho họ tương lai tốt hơn không.
Rốt cuộc từ dân cho đến giới quyền quý, ai nấy đều ghét ông, mà cũng vì cái tư tưởng
[Nho giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) thời đó người người đều kì thị ông là phản nghịch, thành ra cái “lòng thành” vì nước của Hồ Quý Ly lại chẳng được ai đón nhận, mà còn trở thành cái cớ cho giặc Minh xâm lược. Nói cho gọn thì công lao của ông ta đương thời chẳng ai thèm ghi nhận, mà cái tội nhơ nhuốc cũng ông thì ai cũng biết, thế mới biết, một nhà chính trị ngoài cái tài kinh tế ra, còn phải biết gây dựng cho mình cái danh tiếng tốt trước khi bước lên vũ đài chính trị vậy.
## Gia đình
- Thân phụ:
[Hồ Quốc Mạo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Qu%E1%BB%91c_M%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)(黎國耄) hay [Lê Quốc Mạo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_M%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)(黎國髦).
- Thân mẫu: Phạm thị (范氏).
- Huynh đệ:
[Hồ Quý Tì](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_T%C3%AC&action=edit&redlink=1)(胡季貔).
- Phu nhân:
[Huy Ninh công chúa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huy_Ninh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(徽寧公主), con gái [Trần Minh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Minh_T%C3%B4ng). Trước lấy Nhân Vinh (? – 12/1370), Trần Nghệ Tông gả em gái cho Quý Ly tháng 5 âm lịch năm [1371](http://vi.wikipedia.org/wiki/1371). Về sau bà được Hán Thương truy tôn làm *Thái Từ hoàng hậu*(太慈皇后).
- Hậu duệ:
[Hồ Nguyên Trừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Nguy%C3%AAn_Tr%E1%BB%ABng), mẹ là thị thiếp Nguyễn thị. [Hồ Hán Thương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_H%C3%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng), mẹ là Huy Ninh công chúa. [Khâm Thánh hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_Th%C3%A1nh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu), tên là Thánh Ngâu (聖偶), hoàng hậu của [Trần Thuận Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thu%E1%BA%ADn_T%C3%B4ng), mẹ của [Trần Thiếu Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thi%E1%BA%BFu_%C4%90%E1%BA%BF).
-
## Xem thêm
[Nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Nhà Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) [Họ Hồ làng Quỳnh Đôi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_H%E1%BB%93_l%C3%A0ng_Qu%E1%BB%B3nh_%C4%90%C3%B4i) [Hồ Hán Thương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_H%C3%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng) [Hồ Nguyên Trừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Nguy%C3%AAn_Tr%E1%BB%ABng) [Chiến tranh Việt-Chiêm 1367-1396](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_1367-1396) [Chiến tranh Việt-Chiêm 1400-1407](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_1400-1407) [Chiến tranh Minh-Đại Ngu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Minh_-_%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu)
## Tham khảo
[Ngô Sỹ Liên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_S%E1%BB%B9_Li%C3%AAn)cùng nhiều người khác, *–* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [Bản PDF](http://www.viethoc.org/eholdings/sach/dvsktt.pdf)
- Quốc sử quán triều Nguyễn,
*–* [Khâm định Việt sử Thông giám cương mục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) [Bản PDF](http://www.viethoc.org/eholdings/sach/kdvstgcm.pdf) [Văn Tạo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_T%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)(2006), *Mười cuộc cải cách, đổi mới trong lịch sử Việt Nam*, NXB Đại học sư phạm [Trần Xuân Sinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Xu%C3%A2n_Sinh&action=edit&redlink=1)(2006), *Thuyết Trần*, NXB Hải Phòng
- Viện sử học (2007),
*Lịch sử Việt Nam, tập 3*, NXB Khoa học xã hội [Hoàng Ngọc Phách](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ng%E1%BB%8Dc_Ph%C3%A1ch), [Kiều Thu Hoạch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%E1%BB%81u_Thu_Ho%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1)(1988), *Giai thoại văn học Việt Nam*, NXB Văn học [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), *, bản điện tử* [Việt Nam sử lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c)
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-1) *, tr. 293* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0)
- ^
**a** **ă** *, tr. 265* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-3) *, tr. 266* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-4) *, tr. 268* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-5) *, tr. 269* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0)
- ^
**a** **ă** *, tr. 270* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-7) *, tr. 104* [Việt sử tiêu án](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_ti%C3%AAu_%C3%A1n) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-8) *, các trang 272-73* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-9) *, tr. 274* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-10) *, tr. 275* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-11) *, tr. 276* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-12) *, tr. 277* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0)
- ^
**a** **ă** *, tr. 278* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-14) *, tr. 106* [Việt sử tiêu án](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_ti%C3%AAu_%C3%A1n) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-15) *, tr. 279* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-16) *, tr. 279-280* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-17) *, tr.107* [Việt sử tiêu án](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_ti%C3%AAu_%C3%A1n) **Tức Quý Ly** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-18) **Một thiên trong sách Thượng thư được coi do Chu Công Đán soạn ra để răn dạy Thành Vương nhà Chu. “Vô dật” có nghĩa là chớ có lười biếng, an nhàn. Nội dung của thiên này là làm vua nên chăm lo chính sự, hiểu nỗi khó nhọc của dân, không nên đánh thuế nặng…** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-19) **Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 419** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-20) **Con rể Quý Ly, đã bị ép nhường ngôi cho con là Thiếu đế lên làm Thái thượng hoàng, nhưng vẫn bị Quý Ly ép chết** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-21) **Lê Quý Đôn, “Kiến văn tiểu lục”, NXB Văn hoá – Thông tin, 2007, tr.237** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-22) **Văn Tạo, sách đã dẫn, tr 103** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-23) **Văn Tạo, sách đã dẫn, tr 102** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-24) **Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr 77** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-25) **Xem thêm bài** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-26) [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng) **Văn Tạo, sách đã dẫn, tr 101** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly#cite_ref-27)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikisource](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của: [Hồ Quý Ly](http://www.avsnonline.net/library/ebooks/vn/lichsu/dynasties/Ho%20Quy%20Ly.htm) [Đi tìm mộ Hồ Quý Ly](http://www2.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=59488&ChannelID=10)trên báo Tuổi Trẻ Online
|
|
Pingback: Tiếng Anh cho em | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Tiếng Anh cho em | Khát khao xanh
Pingback: Hoa của Đất | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Biển Đông vạn dặm | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Chào ngày mới 23 tháng 6 | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Chào ngày mới 23 tháng 6 | CNM365
Pingback: Đến với bài thơ hay | Khát khao xanh
Pingback: Ngày mới yêu thương | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Quà tặng cuộc sống | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Lộc xuân cuộc đời | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Nguyễn Hiến Lê học và viết | Tình yêu cuộc sống
Pingback: GS Trần Văn Khê người Thầy âm nhạc | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Helen Keller người mù điếc huyền thoại | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Thạch Lam hạt ngọc đời nay | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu Phan Nhân | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Quà tặng cuộc sống | Khát khao xanh
Pingback: Đọc lại và suy ngẫm 2 | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Bà Đen Tây Ninh Bà Đen Đồng Nai | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Trần Thánh Tông | Tình yêu cuộc sống
Pingback: HOÀNG KIM LONG : GS TRẦN VĂN KHÊ , NGƯỜI THẦY NHẠC VIỆT | TRẦN VĂN KHÊ / MUSIC & LIFE/ ÂM NHẠC & ĐỜI SỐNG/ MUSIQUE & VIE

Link: <http://wp.me/p3sV9E-QO>; rel=shortlink