text:
Bactria
Bactria hay Bactriana (tiếng Hy Lạp: Βακτριανα, tiếng Ba Tư: بلخ Bākhtar, đánh vần: Bhalakh; tiếng Trung: 大夏, Dàxià, Đại Hạ) là tên gọi cổ đại của một khu vực lịch sử tại Trung Á, nằm trong phạm vi của Hindu Kush và Amu Darya (Oxus). Nó là một phần của vùng ngoại biên thế giới Iran và vùng lãnh thổ này ngày nay thuộc về Afghanistan, Tajikistan, Uzbekistan và một phần nhỏ của Turkmenistan.
Biên giới phía đông của Bactria là khu vực Gandhara cổ đại. Ngôn ngữ Bactria là ngôn ngữ thuộc nhóm Đông Iran, là một nhóm ngôn ngữ của ngữ tộc Ấn-Iran, một tộc của ngữ hệ Ấn-Âu.
Người Bactria là tổ tiên của người Tajik[1][2][3], người Uzbek[1], người Pashtun[3] và người Pamiri ngày nay.
Mục lục
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Theo P. Leriche[4]:
Bactria, phần lãnh thổ có thủ đô là Bactra, ban đầu gồm các đồng bằng nằm giữa Hindu Kush và Āmū Daryā với những chuỗi ốc đảo nông nghiệp phụ thuộc vào nước lấy từ các con sông của Balḵ (Bactra), Tashkurgan, Kondūz, E-Sar Pol, và Šīrīn Tagāō. Khu vực này đóng một vai trò lớn trong lịch sử Trung Á. Tại nhiều thời điểm, giới hạn chính trị của Bactria vượt xa ra khỏi phạm vi địa lý của vùng đồng bằng Bactria.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Phức hệ khảo cổ Bactria-Margiana[sửa | sửa mã nguồn]
Phức hệ khảo cổ Bactria-Margiana (BMAC, còn được gọi là "nền văn minh Oxus") là cụm từ khảo cổ học hiện đại dùng để chỉ một nền văn hóa thời đại đồ đồng của Trung Á ngày khoảng năm 2200-1700 trước Công nguyên, nằm ở Turkmenistan ngày nay, miền Bắc Afghanistan, miền nam Uzbekistan và phía tây Tajikistan, trung tâm thượng nguồn sông Amu Darya (Oxus), trong khu vực bao gồm Bactria cổ. Các di chỉ của nó đã được phát hiện và đặt tên bởi nhà khảo cổ học Liên Xô Viktor Sarianidi (năm 1976). Bactria là tên Hy Lạp cho khu vực của Bactra (Balkh ngày nay) ở phía bắc Afghanistan, và Margiana là tên tiếng Hy Lạp của tỉnh Ba Tư Margu, thủ phủ tại Merv, ở Turkmenistan ngày nay.
Sử gia Hy Lạp,Ctesias -khoảng năm 400 TCN- là người đầu tiên (tiếp theo là Diodorus Siculus) cho rằng vịvua Assyria huyền thoại Ninus đã đánh bại một vị vua Bactria tên là Oxyartes vào khoảng năm 2140 trước Công nguyên, hoặc khoảng 1000 năm trước khi cuộc chiến tranh thành Troy.
Theo một số nhà văn, Bactria là quê hương của các bộ tộc Ấn-Âu, những người di chuyển về phía tây nam vào Iran và vào khu vực Tây Bắc Ấn Độ khoảng năm 2500-2000 trước Công nguyên. Sau đó, nó đã trở thành các tỉnh phía bắc của Đế chế Ba Tư ở Trung Á[5].
Cyrus Đại đế[sửa | sửa mã nguồn]
Bactria thuộc đế quốc Iran từ giai đoạn đầu của quốc gia này. E. Herzfeld cho rằng Bactria thuộc về đế quốc Medes[6]. Nó bị Cyrus Đại đế sáp nhập vào đế quốc Ba Tư vào thế kỉ 6 TCN và cùng với Margiana nó tạo thành xatrapy (tỉnh) thứ 12 của Ba Tư[4]. Sau khi Darius III của Ba Tư bị Alexandros Đại đế đánh bại và bị sát hại trong sự hỗn loạn xảy ra sau đó thì kẻ sát hại ông là Bessus, phó vương của Bactria, đã cố gắng để tổ chức một quốc gia kháng chiến trên cơ sở vùng đất của ông ta nhưng đã bị các tướng lĩnh khác bắt và nộp cho Alexandros. Ông ta sau đó bị tra khảo và bị giết[7].
Alexandros Đại đế[sửa | sửa mã nguồn]
Alexandros xâm chiếm Sogdiana và Iran nhưng ở phía nam, vượt qua sông Oxus thì ông đã vấp phải sức kháng cự mạnh mẽ. Sau 2 năm chiến tranh Bactria trở thành một tỉnh của đế quốc Macedonia, nhưng Alexandros đã không chinh phục được người dân. Sau khi Alexandros chết, đế quốc Macedonia bị phân chia giữa các tướng lĩnh trong quân đội của chính ông. Bactria trở thành một phần của đế quốc Seleucid, đặt theo tên người sáng lập ra triều đại này là Seleucus I.
Đế quốc Seleucid[sửa | sửa mã nguồn]
Người Macedonia (đặc biệt là Seleucus I và con trai Antiochus I), thành lập đế quốc Seleucid và thiết lập nhiều đô thị Hy Lạp lớn ở miền đông Iran, và ngôn ngữ Hy Lạp đã chiếm vai trò chủ chốt ở thời gian này.
Vương quốc Hy Lạp-Bactria[sửa | sửa mã nguồn]
"Đế quốc Bactria danh tiếng với ngàn đô thị, đắm mình trong sự giàu có (opulentissimum illud mille urbium Bactrianum imperium)"[8]
Nhiều khó khăn mà các vị vua nhà Seleucus vấp phải cũng như các cuộc tấn công của Ptolemy II của Ai Cập, đã tạo cơ hội cho Diodotus, phó vương của Bactria tuyên bố độc lập (khoảng 255 TCN) và xâm chiếm Sogdiana. Ông là người sáng lập ra vương quốc Hy Lạp-Bactria. Diodotus và những người kế vị ông đã có thể đứng vững trước các cuộc tấn công từ phía đế quốc Seleucid, cụ thể là từ Antiochus III Đại đế, người cuối cùng bị Cộng hòa La Mã đánh bại vào năm 190 TCN.
Vương quốc Hy Lạp-Bactria đủ mạnh để có thể mở rộng lãnh thổ của mình xa tới Ấn Độ. Strabo từng viết:
- "Còn đối với Bactria, một phần của nó nằm dọc theo Aria về phía bắc, mặc dù phần lớn của nó nằm trên Aria và về phía đông của nó. Và phần lớn của nó sản xuất mọi thứ, ngoại trừ dầu. Người Hy Lạp, những người đã tạo ra một Bactria nổi dậy lớn mạnh dựa trên sự phì nhiêu của đất nước mà họ đã trở thành chủ nhân, không chỉ của mỗi Bactria mà còn vượt xa, tới cả Ấn Độ, như Apollodorus của Artemita nói: và số bộ lạc bị họ chinh phục còn nhiều hơn so với bị Alexandros chinh phục...." [9]
Người Hy Lạp-Bactria sử dụng tiếng Hy Lạp cho các mục đích hành chính, và tiếng Bactria bản địa cũng bị Hy Lạp hóa, như được thấy từ sự chấp nhận bảng chữ cái Hy Lạp và các từ vay mượn từ tiếng Hy Lạp. Đến lượt mình, một số trong số các từ này cũng được tiếng Pashto ngày nay vay mượn.[10]
Vương quốc Ấn-Hy Lạp[sửa | sửa mã nguồn]
Vua Bactria Euthydemus và con trai ông Demetrius đã vượt qua Hindu Kush và bắt đầu xâm chiếm Bắc Afghanistan cùng thung lũng sông Ấn. Trong một khoảng thời gian ngắn, họ đã có thế lực lớn: một đế quốc của người Hy Lạp dường như đã lớn mạnh lên tại phương Đông. Nhưng đế quốc này đã bị xé lẻ do các bất đồng nội bộ và các cuộc chiếm đoạt liên tục. Khi Demetrius tiến xa vào Ấn Độ thì một trong các viên tướng của ông, Eucratides, đã tự tuyên bố làm vua Bactria, và rất nhanh chóng sau đó trong mỗi tỉnh đều nổi lên những kẻ tiếm quyền khác, những người đều tự tuyên bố mình là vua và đánh lẫn nhau.
Phần lớn trong số này ngày nay chỉ biết đến nhờ các đồng tiền xu của họ, mà phần lớn trong số đó được tìm thấy tại Afghanistan, Pakistan và Ấn Độ. Do các cuộc chiến tranh này, vị trí thống lĩnh của người Hy Lạp bị suy giảm nhanh chóng hơn nhiều so với nếu như không có các cuộc chiến này. Sau Demetrios và Eucratides, các vị vua đã từ bỏ tiêu chuẩn Attica trong đúc tiền và đề ra tiêu chuẩn bản địa, không còn nghi ngờ gì nữa là để thu hút sự ủng hộ từ cộng đồng người Hy Lạp thiểu số từ bên ngoài.
Tại Ấn Độ, điều này còn đi xa hơn nữa. Vua Hy Lạp-Ấn Độ Menander I (được biết như là Milinda tại Ấn Độ), được công nhận như là một vị vua chinh phục vĩ đại, đã cải đạo sang theo Phật giáo. Những người kế vị ông đã có thể giữ lấy quyền lực cho tới vị vua Hy Lạp -Ấn Độ cuối cùng còn được biết đến là vị vua có tên gọi là Strato II, vị vua cai trị tại khu vực Punjab cho tới khoảng năm 55 TCN.[11] Tuy nhiên, các nguồn khác lại coi sự kết thúc thời gian trị vì của Strato II vào khoảng năm 10.
Người Saka và Nguyệt Chi[sửa | sửa mã nguồn]
Sự suy yếu của đế quốc Hy Lạp-Bactria được chỉ ra bằng sự lật đổ đột ngột và toàn bộ của nó, đầu tiên là do người Saka và sau đó là do người Nguyệt Chi (sau này được biết tới như là người Quý Sương), những người đã xâm chiếm Đại Hạ (= Bactria) vào khoảng thời gian mà Trương Khiên, người được Hán Vũ đế phái đi thăm dò khảo sát các vùng đất phía tây Trung Quốc, tới đây (khoảng năm 127 TCN).[12]
Kujula Kadphises, tây hầu (hay vương) Quý Sương của Đại Nguyệt Chi, hợp nhất khu vực này vào đầu thế kỷ 1 và đặt nền tảng cho một đế quốc hùng mạnh nhưng tồn tại ngắn ngủi là vương triều Quý Sương (thế kỷ 1-3), sau đó bị người Sassanian từ Ba Tư lật đổ.
Tiếp xúc với Trung Hoa[sửa | sửa mã nguồn]
Tên gọi Đại Hạ xuất hiện trong tiếng Trung từ thế kỷ 3 TCN để chỉ một vương quốc bí ẩn ở phía tây, có thể là kết quả của những cuộc tiếp xúc đầu tiên với sự mở rộng của vương quốc Hy Lạp-Bactria, và sau đó được nhà thám hiểm Trương Khiên sử dụng năm 126 TCN để chỉ Bactria.
Các báo cáo của Trương Khiên được ghi chép lại trong Sử ký của Tư Mã Thiên trong thế kỷ 1 TCN. Các báo cáo này miêu tả một nền văn minh đô thị quan trọng của khoảng 1 triệu người sinh sống trong các đô thị có thành quách bao quanh dưới quyền của các vị tiểu vương. Đại Hạ là đất nước giàu có nhiều chợ búa, buôn bán nhiều chủng loại hàng hóa, có nguồn gốc xa tới tận vùng Hoa Nam. Vào thời gian Trương Khiên tới Đại Hạ, tại đây đã không còn vị đại vương và người Bactria đã tôn người Nguyệt Chi du cư, những người sinh sống ở vùng lãnh thổ phía bắc bên kia sông Amu Darya (Oxus), lên làm bá chủ. Về tổng thể Trương Khiên mô tả những người tinh tế nhưng mất hết tinh thần do sợ hãi chiến tranh.
Tiếp theo những báo cáo này, Hán Vũ Đế còn được thông báo về mức độ tinh tế của văn minh đô thị Ferghana, Bactria và Parthia và ông tỏ ra thích thú với việc phát triển mối quan hệ thương mại với họ:
- "Thiên tử khi nghe thấy những điều này đã nói rằng: Đại Uyên (大宛, Ferghana) và những vùng thuộc Đại Hạ (Bactria) cùng An Tức (安息, Parthia) là các nước lớn, sản vật phong phú, với dân cư sống trong các nơi cố định và có nghề nghiệp gần giống như của người Hán, nhưng có quân đội yếu và trả giá cao cho các sản vật của Trung Hoa" (Hán thư).
Những mối tiếp xúc này ngay lập tức dẫn tới việc sai phái nhiều đoàn sứ giả từ Trung Quốc tới và điều đó giúp cho Con đường tơ lụa được phát triển.
Tokharistan[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi người Nguyệt Chi định cư (được mô tả ở phương Tây là "người Tocharia"), vùng đất quanh Bactria được gọi là Tokharistan. Lãnh thổ của Tokharistan giống hệt với vùng Bactria của người Quý Sương, bao gồm các vùng Surkhandarya, miền Nam Tajikistan và miền Bắc Afghanistan.
Các tác phẩm văn học đầu tiên đề cập đến Tokharistan xuất hiện vào cuối thế kỷ thứ 4 trong nguồn Phật giáo Trung Quốc (Vibhasa-sastra). Tuy nhiên, những đề cập đầu tiên đến người Tocharia xuất hiện sớm hơn nhiều, trong thế kỷ 1 trước Công nguyên, khi Strabo đề cập đến "người Tokharia, cùng với người Assianis, Passianis và Sakaraulis, đã tham gia vào việc hủy diệt vương quốc Hy Lạp-Bactria" trong nửa sau của thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên. Ptolemy cũng đề cập đến một bộ lạc Tokharia lớn trong Bactria, mô tả vai trò trung tâm của người Tokharia giữa các bộ tộc khác ở Bactria.
Từ thế kỷ 1 đến thế kỷ thứ 3, Tokharistan nằm dưới sự cai trị của người Quý Sương. Tiếp theo sau họ là người Sassanid (Ấn-Sassanid). Sau đó, trong thế kỷ thứ 5, nó được kiểm soát bởi người Tây Nhung và người Hephthalite. Trong thế kỷ thứ 7, sau một thời gian ngắn dưới sự cai trị của các Khaganat người Turk, nó bị chinh phục bởi người Ả Rập và sau đó quân Mông Cổ và sau này, bởi người Nga.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Schmitt, Rüdiger: Sprachzeugnisse alt- und mittel iranischer Sprachen aus Afghanistan, in: Indogermanica et Caucasica. Festschrift für Karl Horst Schmidt, Berlin/New York 1994, 168-196.
- ^ Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ, "Tajikistan - Historical & Ethnic Background", (liên kết): "Contemporary Tajiks are the descendants of ancient Eastern Iranian inhabitants of Central Asia, in particular the Soghdians and the Bactrians, and possibly other groups, with an admixture of Western Iranian Persians and non-Iranian peoples."
- ^ a ă Cambridge Encyclopedia, quyển 8, tr 2246, "Bactria - Geography, History, Tokharistan, Archaeological sites", Link
- ^ a ă P. Leriche, "Bactria, Pre-Islamic period". Encyclopaedia Iranica, quyển 3, 1998.
- ^ Cotterell (1998), p. 59
- ^ Herzfeld, Ernst (1968). The Persian Empire: Studies in geography and ethnography of the ancient Near East. F. Steiner. tr. 344.
- ^ Holt Frank Lee. (2005). Into the Land of Bones: Alexander the Great in Afghanistan. Nhà in Đại học California. ISBN 0-520-24553-9., tr. 41-43.
- ^ Justinus XLI 1.8.
- ^ Strabo, 11.11.1
- ^ UCLA Language Project, Pashto, Link
- ^ Bernard Paul (1994). "The Greek Kingdoms of Central Asia." Trong: History of civilizations of Central Asia, quyển II. The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 TCN to A.D. 250, tr. 99-129. Harmatta János (chủ biên), 1994. Paris: UNESCO Publishing., tr. 126.
- ^ Silk Road, North China, C. Michael Hogan, the Megalithic Portal, chủ biên Andy Burnham
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Bernard, Paul (1994). "The Greek Kingdoms of Central Asia." In: History of civilizations of Central Asia, Volume II. The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 TCN to A.D. 250, pp. 99–129. Harmatta, János, ed., 1994. Paris: UNESCO Publishing.
- Beal, Samuel (trans.). Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang. Two volumes. London. 1884. Reprint: Delhi: Oriental Books Reprint Corporation, 1969.
- Beal, Samuel (trans.). The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li, with an Introduction containing an account of the Works of I-Tsing. London, 1911. Reprint: New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1973.
- Cotterell, Arthur. From Aristotle to Zoroaster, 1998; pages 57–59. ISBN 0-684-85596-8.
- Hill, John E. 2003. "Annotated Translation of the Chapter on the Western Regions according to the Hou Hanshu." Second Draft Edition.
- Hill, John E. 2004. The Peoples of the West from the Weilüe 魏略 by Yu Huan 魚豢: A Third Century Chinese Account Composed between 239 and 265 CE. Draft annotated English translation.
- Holt, Frank Lee. (1999). Thundering Zeus: The Making of Hellenistic Bactria. Berkeley: University of California Press.(hardcover, ISBN 0-520-21140-5).
- Holt, Frank Lee. (2005). Into the Land of Bones: Alexander the Great in Afghanistan. University of California Press. ISBN 0-520-24553-9.
- Tremblay, Xavier (2007) "The Spread of Buddhism in Serindia ― Buddhism among Iranians, Tocharians and Turks before the 13th century." Xavier Tremblay. In: The Spread of Buddhism. (2007). Edited by Ann Heirman and Stephan Peter Bumbacher. Handbook of Oriental Studies. Section Eight, Central Asia. Edited by Denis Sinor and Nicola Di Cosmo. Brill, Lieden; Boston. pp. 75–129.
- Watson, Burton (trans.). "Chapter 123: The Account of Dayuan." Translated from the Shiji by Sima Qian. Records of the Grand Historian of China II (Revised Edition). Columbia University Press, 1993, pages 231–252. ISBN 0-231-08164-2 (hardback), ISBN 0-231-08167-7 (paperback).
- Watters, Thomas. On Yuan Chwang's Travels in India (A.D. 629–645). Reprint: New Delhi: Mushiram Manoharlal Publishers, 1973.
- “Bactria”. Encyclopædia Britannica (ấn bản 11). 1911.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Bactrian Gold
- Livius.org: Bactria
- Batriane du nord—about the Termez region, an archeological site

markdown:
# Bactria
**Bactria** hay Bactriana ( [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): Βακτριανα, tiếng Ba Tư: بلخ *Bākhtar*, đánh vần: Bhalakh; [tiếng Trung](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 大夏, *Dàxià*, Đại Hạ) là tên gọi cổ đại của một khu vực lịch sử tại [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81), nằm trong phạm vi của [Hindu Kush](/wiki/Hindu_Kush) và [Amu Darya](/wiki/Amu_Darya) (Oxus). Nó là một phần của vùng ngoại biên [thế giới Iran](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Iran&action=edit&redlink=1) và vùng lãnh thổ này ngày nay thuộc về [Afghanistan](/wiki/Afghanistan), [Tajikistan](/wiki/Tajikistan), [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan) và một phần nhỏ của [Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan).
Biên giới phía đông của Bactria là khu vực Gandhara cổ đại. Ngôn ngữ Bactria là ngôn ngữ thuộc nhóm Đông Iran, là một nhóm ngôn ngữ của ngữ tộc Ấn-Iran, một tộc của ngữ hệ Ấn-Âu.
Người Bactria là tổ tiên của
[người Tajik](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tajik&action=edit&redlink=1) [[1]](#cite_note-Schmitt.2C_R.C3.BCdiger_1994-1) [[2]](#cite_note-2) , [3] [người Uzbek](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Uzbek) , [[1]](#cite_note-Schmitt.2C_R.C3.BCdiger_1994-1) [người Pashtun](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Pashtun&action=edit&redlink=1) và [[3]](#cite_note-Cambridge-3) [người Pamiri](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Pamiri&action=edit&redlink=1)ngày nay.
## Mục lục
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=1)]
Theo P. Leriche
: [4]
Bactria, phần lãnh thổ có thủ đô là Bactra, ban đầu gồm các đồng bằng nằm giữa Hindu Kush và Āmū Daryā với những chuỗi ốc đảo nông nghiệp phụ thuộc vào nước lấy từ các con sông của Balḵ (Bactra), Tashkurgan, Kondūz, E-Sar Pol, và Šīrīn Tagāō. Khu vực này đóng một vai trò lớn trong lịch sử Trung Á. Tại nhiều thời điểm, giới hạn chính trị của Bactria vượt xa ra khỏi phạm vi địa lý của vùng đồng bằng Bactria.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=2)]
### Phức hệ khảo cổ Bactria-Margiana[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=3)]
Phức hệ khảo cổ Bactria-Margiana (BMAC, còn được gọi là "nền văn minh Oxus") là cụm từ khảo cổ học hiện đại dùng để chỉ một nền văn hóa thời đại đồ đồng của Trung Á ngày khoảng năm 2200-1700 trước Công nguyên, nằm ở
[Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan) ngày nay, miền Bắc [Afghanistan](/wiki/Afghanistan), miền nam [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan) và phía tây [Tajikistan](/wiki/Tajikistan), trung tâm thượng nguồn sông Amu Darya (Oxus), trong khu vực bao gồm Bactria cổ. Các di chỉ của nó đã được phát hiện và đặt tên bởi nhà khảo cổ học Liên Xô [Viktor Sarianidi](/w/index.php?title=Viktor_Sarianidi&action=edit&redlink=1) (năm 1976). Bactria là tên Hy Lạp cho khu vực của Bactra (Balkh ngày nay) ở phía bắc Afghanistan, và Margiana là tên tiếng Hy Lạp của tỉnh Ba Tư [Margu](/w/index.php?title=Margu&action=edit&redlink=1), thủ phủ tại Merv, ở Turkmenistan ngày nay.
Sử gia Hy Lạp,
[Ctesias](/wiki/Ctesias) -khoảng năm 400 TCN- là người đầu tiên (tiếp theo là [Diodorus Siculus](/w/index.php?title=Diodorus_Siculus&action=edit&redlink=1)) cho rằng vịvua Assyria huyền thoại [Ninus](/w/index.php?title=Ninus&action=edit&redlink=1) đã đánh bại một vị vua Bactria tên là Oxyartes vào khoảng năm 2140 trước Công nguyên, hoặc khoảng 1000 năm trước khi cuộc [chiến tranh thành Troy](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%C3%A0nh_Troia).
Theo một số nhà văn, Bactria là quê hương của các bộ tộc Ấn-Âu, những người di chuyển về phía tây nam vào Iran và vào khu vực Tây Bắc Ấn Độ khoảng năm 2500-2000 trước Công nguyên. Sau đó, nó đã trở thành các tỉnh phía bắc của Đế chế Ba Tư ở Trung Á
. [5]
### Cyrus Đại đế[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=4)]
Bactria thuộc đế quốc Iran từ giai đoạn đầu của quốc gia này. E. Herzfeld cho rằng Bactria thuộc về
[đế quốc Medes](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Media) . Nó bị [6] [Cyrus Đại đế](/wiki/Cyrus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)sáp nhập vào đế quốc Ba Tư vào thế kỉ 6 TCN và cùng với [Margiana](/w/index.php?title=Margiana&action=edit&redlink=1)nó tạo thành xatrapy (tỉnh) thứ 12 của Ba Tư . Sau khi [[4]](#cite_note-ei-4) [Darius III](/wiki/Darius_III)của Ba Tư bị [Alexandros Đại đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)đánh bại và bị sát hại trong sự hỗn loạn xảy ra sau đó thì kẻ sát hại ông là Bessus, phó vương của Bactria, đã cố gắng để tổ chức một quốc gia kháng chiến trên cơ sở vùng đất của ông ta nhưng đã bị các tướng lĩnh khác bắt và nộp cho Alexandros. Ông ta sau đó bị tra khảo và bị giết . [[7]](#cite_note-7)
### Alexandros Đại đế[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=5)] [Alexandros](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) xâm chiếm [Sogdiana](/wiki/Sogdiana) và [Iran](/wiki/Iran) nhưng ở phía nam, vượt qua sông Oxus thì ông đã vấp phải sức kháng cự mạnh mẽ. Sau 2 năm chiến tranh Bactria trở thành một tỉnh của đế quốc Macedonia, nhưng Alexandros đã không chinh phục được người dân. Sau khi Alexandros chết, đế quốc Macedonia bị phân chia giữa các tướng lĩnh trong quân đội của chính ông. Bactria trở thành một phần của [đế quốc Seleucid](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Seleukos), đặt theo tên người sáng lập ra triều đại này là [Seleucus I](/wiki/Seleukos_I_Nikator).
### Đế quốc Seleucid[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=6)]
Người Macedonia (đặc biệt là Seleucus I và con trai
[Antiochus I](/wiki/Antiochos_I_Soter)), thành lập đế quốc Seleucid và thiết lập nhiều đô thị Hy Lạp lớn ở miền đông Iran, và ngôn ngữ Hy Lạp đã chiếm vai trò chủ chốt ở thời gian này.
### Vương quốc Hy Lạp-Bactria[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=7)]
"Đế quốc Bactria danh tiếng với ngàn đô thị, đắm mình trong sự giàu có (
opulentissimum illud mille urbium Bactrianum imperium)" [[8]]
Nhiều khó khăn mà các vị vua nhà Seleucus vấp phải cũng như các cuộc tấn công của
[Ptolemy II của Ai Cập](/wiki/Ptolemaios_II_Philadelphos), đã tạo cơ hội cho [Diodotus, phó vương của Bactria](/wiki/Diodotos_I_c%E1%BB%A7a_Bactria) tuyên bố độc lập (khoảng 255 TCN) và xâm chiếm [Sogdiana](/wiki/Sogdiana). Ông là người sáng lập ra [vương quốc Hy Lạp-Bactria](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Hy_L%E1%BA%A1p-Bactria). Diodotus và những người kế vị ông đã có thể đứng vững trước các cuộc tấn công từ phía [đế quốc Seleucid](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Seleukos), cụ thể là từ [Antiochus III Đại đế](/wiki/Antiochos_III_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF), người cuối cùng bị [Cộng hòa La Mã](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3) đánh bại vào năm 190 TCN.
Vương quốc Hy Lạp-Bactria đủ mạnh để có thể mở rộng lãnh thổ của mình xa tới Ấn Độ. Strabo từng viết:
- "Còn đối với Bactria, một phần của nó nằm dọc theo Aria về phía bắc, mặc dù phần lớn của nó nằm trên Aria và về phía đông của nó. Và phần lớn của nó sản xuất mọi thứ, ngoại trừ dầu. Người Hy Lạp, những người đã tạo ra một Bactria nổi dậy lớn mạnh dựa trên sự phì nhiêu của đất nước mà họ đã trở thành chủ nhân, không chỉ của mỗi Bactria mà còn vượt xa, tới cả Ấn Độ, như
[Apollodorus của Artemita](/w/index.php?title=Apollodorus_c%E1%BB%A7a_Artemita&action=edit&redlink=1)nói: và số bộ lạc bị họ chinh phục còn nhiều hơn so với bị Alexandros chinh phục...." [[9]](#cite_note-9)
Người Hy Lạp-Bactria sử dụng
[tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p) cho các mục đích hành chính, và [tiếng Bactria](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Bactria&action=edit&redlink=1) bản địa cũng bị Hy Lạp hóa, như được thấy từ sự chấp nhận bảng chữ cái Hy Lạp và các từ vay mượn từ tiếng Hy Lạp. Đến lượt mình, một số trong số các từ này cũng được [tiếng Pashto](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Pashtun) ngày nay vay mượn. [[10]](#cite_note-10)
### Vương quốc Ấn-Hy Lạp[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=8)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Demetrius_I_of_Bactria.jpg/180px-Demetrius_I_of_Bactria.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Demetrius_I_of_Bactria.jpg/180px-Demetrius_I_of_Bactria.jpg)
[vương quốc Ấn-Hy lạp](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_%E1%BA%A4n-Hy_l%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1), [Demetrius I](/wiki/Demetrios_I_c%E1%BB%A7a_Bactria)(205–171 TCN), đội mũ kiểu mảng da đầu voi, biểu tượng cuộc xâm chiếm Ấn Độ của ông.
Vua Bactria
[Euthydemus](/wiki/Euthydemos_I) và con trai ông [Demetrius](/wiki/Demetrios_I_c%E1%BB%A7a_Bactria) đã vượt qua Hindu Kush và bắt đầu xâm chiếm Bắc Afghanistan cùng thung lũng [sông Ấn](/wiki/S%C3%B4ng_%E1%BA%A4n). Trong một khoảng thời gian ngắn, họ đã có thế lực lớn: một đế quốc của người Hy Lạp dường như đã lớn mạnh lên tại phương Đông. Nhưng đế quốc này đã bị xé lẻ do các bất đồng nội bộ và các cuộc chiếm đoạt liên tục. Khi Demetrius tiến xa vào Ấn Độ thì một trong các viên tướng của ông, [Eucratides](/wiki/Eucratides_I), đã tự tuyên bố làm vua Bactria, và rất nhanh chóng sau đó trong mỗi tỉnh đều nổi lên những kẻ tiếm quyền khác, những người đều tự tuyên bố mình là vua và đánh lẫn nhau.
Phần lớn trong số này ngày nay chỉ biết đến nhờ các đồng tiền xu của họ, mà phần lớn trong số đó được tìm thấy tại Afghanistan, Pakistan và Ấn Độ. Do các cuộc chiến tranh này, vị trí thống lĩnh của người Hy Lạp bị suy giảm nhanh chóng hơn nhiều so với nếu như không có các cuộc chiến này. Sau
[Demetrios](/w/index.php?title=Demetrios&action=edit&redlink=1) và [Eucratides](/wiki/Eucratides_I), các vị vua đã từ bỏ tiêu chuẩn Attica trong đúc tiền và đề ra tiêu chuẩn bản địa, không còn nghi ngờ gì nữa là để thu hút sự ủng hộ từ cộng đồng người Hy Lạp thiểu số từ bên ngoài.
Tại Ấn Độ, điều này còn đi xa hơn nữa. Vua Hy Lạp-Ấn Độ
[Menander I](/wiki/Menandros_I) (được biết như là Milinda tại Ấn Độ), được công nhận như là một vị vua chinh phục vĩ đại, đã cải đạo sang theo [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o). Những người kế vị ông đã có thể giữ lấy quyền lực cho tới vị vua Hy Lạp -Ấn Độ cuối cùng còn được biết đến là vị vua có tên gọi là [Strato II](/wiki/Strato_II), vị vua cai trị tại [khu vực Punjab](/w/index.php?title=Khu_v%E1%BB%B1c_Punjab&action=edit&redlink=1) cho tới khoảng năm 55 TCN. Tuy nhiên, các nguồn khác lại coi sự kết thúc thời gian trị vì của Strato II vào khoảng năm 10. [11]
### Người Saka và Nguyệt Chi[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=9)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/MenWithDragons.jpg/250px-MenWithDragons.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/MenWithDragons.jpg/250px-MenWithDragons.jpg)
[Tillia tepe](/w/index.php?title=Tillia_tepe&action=edit&redlink=1)được coi là của người Saka tại Bactria trong thế kỷ 1 TCN.
Sự suy yếu của đế quốc Hy Lạp-Bactria được chỉ ra bằng sự lật đổ đột ngột và toàn bộ của nó, đầu tiên là do
[người Saka](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Saka) và sau đó là do [người Nguyệt Chi](/wiki/Nguy%E1%BB%87t_Chi) (sau này được biết tới như là [người Quý Sương](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Qu%C3%BD_S%C6%B0%C6%A1ng)), những người đã xâm chiếm Đại Hạ (= Bactria) vào khoảng thời gian mà [Trương Khiên](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn), người được [Hán Vũ đế](/wiki/H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%91%E1%BA%BF) phái đi thăm dò khảo sát các vùng đất phía tây Trung Quốc, tới đây (khoảng năm 127 TCN). [[12]](#cite_note-12) *Kujula Kadphises*, *tây hầu* (hay vương) Quý Sương của Đại Nguyệt Chi, hợp nhất khu vực này vào đầu thế kỷ 1 và đặt nền tảng cho một đế quốc hùng mạnh nhưng tồn tại ngắn ngủi là [vương triều Quý Sương](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Qu%C3%BD_S%C6%B0%C6%A1ng) (thế kỷ 1-3), sau đó bị [người Sassanian](/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid) từ Ba Tư lật đổ.
### Tiếp xúc với Trung Hoa[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=10)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/ZhangQianTravels.jpg/250px-ZhangQianTravels.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/ZhangQianTravels.jpg/250px-ZhangQianTravels.jpg)
[Trương Khiên](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn)được [Hán Vũ Đế](/wiki/H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF)đưa tiễn trước chuyến thám hiểm tới [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81)từ 138 tới 126 TCN, tranh trên tường tại [hang Mạc Cao](/wiki/Hang_M%E1%BA%A1c_Cao), khoảng 618–712.
Tên gọi Đại Hạ xuất hiện trong tiếng Trung từ thế kỷ 3 TCN để chỉ một vương quốc bí ẩn ở phía tây, có thể là kết quả của những cuộc tiếp xúc đầu tiên với sự mở rộng của vương quốc Hy Lạp-Bactria, và sau đó được nhà thám hiểm
[Trương Khiên](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn) sử dụng năm 126 TCN để chỉ Bactria.
Các báo cáo của Trương Khiên được ghi chép lại trong
* của Sử ký* [Tư Mã Thiên](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn)trong thế kỷ 1 TCN. Các báo cáo này miêu tả một nền văn minh đô thị quan trọng của khoảng 1 triệu người sinh sống trong các đô thị có thành quách bao quanh dưới quyền của các vị tiểu vương. Đại Hạ là đất nước giàu có nhiều chợ búa, buôn bán nhiều chủng loại hàng hóa, có nguồn gốc xa tới tận vùng Hoa Nam. Vào thời gian Trương Khiên tới Đại Hạ, tại đây đã không còn vị đại vương và người Bactria đã tôn người Nguyệt Chi du cư, những người sinh sống ở vùng lãnh thổ phía bắc bên kia sông [Amu Darya](/wiki/Amu_Darya)(Oxus), lên làm bá chủ. Về tổng thể Trương Khiên mô tả những người tinh tế nhưng mất hết tinh thần do sợ hãi chiến tranh.
Tiếp theo những báo cáo này, Hán Vũ Đế còn được thông báo về mức độ tinh tế của văn minh đô thị
[Ferghana](/w/index.php?title=Ferghana&action=edit&redlink=1), Bactria và [Parthia](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Parthia) và ông tỏ ra thích thú với việc phát triển mối quan hệ thương mại với họ:
- "Thiên tử khi nghe thấy những điều này đã nói rằng: Đại Uyên (大宛, Ferghana) và những vùng thuộc Đại Hạ (Bactria) cùng An Tức (安息, Parthia) là các nước lớn, sản vật phong phú, với dân cư sống trong các nơi cố định và có nghề nghiệp gần giống như của người Hán, nhưng có quân đội yếu và trả giá cao cho các sản vật của Trung Hoa" (
[Hán thư](/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0)).
Những mối tiếp xúc này ngay lập tức dẫn tới việc sai phái nhiều đoàn sứ giả từ Trung Quốc tới và điều đó giúp cho
[Con đường tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a) được phát triển.
### Tokharistan[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=11)]
Sau khi người Nguyệt Chi định cư (được mô tả ở phương Tây là "người Tocharia"), vùng đất quanh Bactria được gọi là Tokharistan. Lãnh thổ của Tokharistan giống hệt với vùng Bactria của người Quý Sương, bao gồm các vùng
[Surkhandarya](/w/index.php?title=Surkhandarya&action=edit&redlink=1), miền Nam Tajikistan và miền Bắc Afghanistan.
Các tác phẩm văn học đầu tiên đề cập đến Tokharistan xuất hiện vào cuối thế kỷ thứ 4 trong nguồn Phật giáo Trung Quốc (Vibhasa-sastra). Tuy nhiên, những đề cập đầu tiên đến người Tocharia xuất hiện sớm hơn nhiều, trong thế kỷ 1 trước Công nguyên, khi Strabo đề cập đến "người Tokharia, cùng với người Assianis, Passianis và Sakaraulis, đã tham gia vào việc hủy diệt
[vương quốc Hy Lạp-Bactria](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Hy_L%E1%BA%A1p-Bactria)" trong nửa sau của thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên. Ptolemy cũng đề cập đến một bộ lạc Tokharia lớn trong Bactria, mô tả vai trò trung tâm của người Tokharia giữa các bộ tộc khác ở Bactria.
Từ thế kỷ 1 đến thế kỷ thứ 3, Tokharistan nằm dưới sự cai trị của người Quý Sương. Tiếp theo sau họ là người Sassanid (Ấn-Sassanid). Sau đó, trong thế kỷ thứ 5, nó được kiểm soát bởi người
[Tây Nhung](/wiki/T%C3%A2y_Nhung) và người [Hephthalite](/w/index.php?title=Hephthalite&action=edit&redlink=1). Trong thế kỷ thứ 7, sau một thời gian ngắn dưới sự cai trị của các Khaganat [người Turk](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Turk), nó bị chinh phục bởi người Ả Rập và sau đó quân [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) và sau này, bởi người Nga.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=12)]
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=13)]
- ^
**a** [Schmitt, Rüdiger: Sprachzeugnisse alt- und mittel iranischer Sprachen aus Afghanistan, in: Indogermanica et Caucasica. Festschrift für Karl Horst Schmidt, Berlin/New York 1994, 168-196.](#cite_ref-Schmitt.2C_R.C3.BCdiger_1994_1-1) **ă** **Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ, "Tajikistan - Historical & Ethnic Background", (** [^](#cite_ref-2) [liên kết](http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html)): *"Contemporary Tajiks are the descendants of ancient Eastern Iranian inhabitants of Central Asia, in particular the Soghdians and the Bactrians, and possibly other groups, with an admixture of Western Iranian Persians and non-Iranian peoples."*
- ^
**a** [Cambridge Encyclopedia, quyển 8, tr 2246, "Bactria - Geography, History, Tokharistan, Archaeological sites",](#cite_ref-Cambridge_3-1) **ă** [Link](http://encyclopedia.stateuniversity.com/pages/2246/Bactria.html)
- ^
**a** [P. Leriche, "Bactria, Pre-Islamic period". Encyclopaedia Iranica, quyển 3, 1998.](#cite_ref-ei_4-1) **ă** **Cotterell (1998), p. 59** [^](#cite_ref-5) **Herzfeld, Ernst (1968).** [^](#cite_ref-6) *The Persian Empire: Studies in geography and ethnography of the ancient Near East*. F. Steiner. tr. 344. **Holt Frank Lee. (2005). Into the Land of Bones: Alexander the Great in Afghanistan. Nhà in Đại học California.** [^](#cite_ref-7) [ISBN 0-520-24553-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520245539)., tr. 41-43. [^](#cite_ref-8) [Justinus](/w/index.php?title=Justinus&action=edit&redlink=1)XLI 1.8. [^](#cite_ref-9) [Strabo, 11.11.1](http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Strab.+11.11.1) **UCLA Language Project, Pashto,** [^](#cite_ref-10) [Link](http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=64&menu=004) **Bernard Paul (1994). "The Greek Kingdoms of Central Asia." Trong:** [^](#cite_ref-11) *History of civilizations of Central Asia*, quyển II. The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 TCN to A.D. 250, tr. 99-129. Harmatta János (chủ biên), 1994. Paris: UNESCO Publishing., tr. 126. [^](#cite_ref-12) *Silk Road, North China*, C. Michael Hogan, the Megalithic Portal, chủ biên Andy Burnham
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=14)]
- Bernard, Paul (1994). "The Greek Kingdoms of Central Asia." In:
*History of civilizations of Central Asia, Volume II. The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 TCN to A.D. 250,*pp. 99–129. Harmatta, János, ed., 1994. Paris: UNESCO Publishing.
- Beal, Samuel (
[trans.](/w/index.php?title=Translation&action=edit&redlink=1)). *Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang.*Two volumes. London. 1884. Reprint: Delhi: Oriental Books Reprint Corporation, 1969.
- Beal, Samuel (trans.).
*The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li, with an Introduction containing an account of the Works of I-Tsing*. London, 1911. Reprint: [New Delhi](/wiki/New_Delhi): Munshiram Manoharlal, 1973.
- Cotterell, Arthur.
*From Aristotle to Zoroaster*, 1998; pages 57–59. [ISBN 0-684-85596-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684855968).
- Hill, John E. 2003.
["Annotated Translation of the Chapter on the Western Regions according to the](http://depts.washington.edu/silkroad/texts/hhshu/hou_han_shu.html)Second Draft Edition. *Hou Hanshu*."
- Hill, John E. 2004.
[Draft annotated English translation.](http://depts.washington.edu/silkroad/texts/weilue/weilue.html) *The Peoples of the West from the Weilüe*魏略 *by Yu Huan*魚豢 *: A Third Century Chinese Account Composed between 239 and 265 CE.*
- Holt, Frank Lee. (1999).
*Thundering Zeus: The Making of Hellenistic Bactria*. Berkeley: University of California Press.(hardcover, [ISBN 0-520-21140-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520211405)).
- Holt, Frank Lee. (2005).
*Into the Land of Bones: Alexander the Great in Afghanistan*. University of California Press. [ISBN 0-520-24553-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520245539).
- Tremblay, Xavier (2007) "The Spread of Buddhism in Serindia ― Buddhism among Iranians, Tocharians and Turks before the 13th century." Xavier Tremblay. In:
*The Spread of Buddhism*. (2007). Edited by Ann Heirman and Stephan Peter Bumbacher. Handbook of Oriental Studies. Section Eight, Central Asia. Edited by Denis Sinor and Nicola Di Cosmo. Brill, Lieden; Boston. pp. 75–129.
- Watson, Burton (trans.). "Chapter 123: The Account of Dayuan." Translated from the
[Shiji](/w/index.php?title=Shiji&action=edit&redlink=1)by Sima Qian. *Records of the Grand Historian of China II*(Revised Edition). [Columbia University Press](/w/index.php?title=Columbia_University_Press&action=edit&redlink=1), 1993, pages 231–252. [ISBN 0-231-08164-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231081642)(hardback), [ISBN 0-231-08167-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231081677)(paperback).
- Watters, Thomas.
*On Yuan Chwang's Travels in India (*. Reprint: New Delhi: Mushiram Manoharlal Publishers, 1973. [A.D.](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn)629–645)
“
[Bactria](//vi.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Bactria)”. *(ấn bản 11). 1911.* [Encyclopædia Britannica](/w/index.php?title=Encyclop%C3%A6dia_Britannica_Eleventh_Edition&action=edit&redlink=1)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Bactria&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Bactria&action=edit§ion=15)] [Bactrian Gold](http://www.economist.com/world/asia/displayStory.cfm?story_id=2281950) [Livius.org: Bactria](http://www.livius.org/ba-bd/bactria/bactria.html) [Batriane du nord](http://ximebenj.club.fr/index.htm)—about the Termez region, an archeological site
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1055 hit (1), cp1055 frontend miss (0)


text:
Deloneura immaculata
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
The Mbashe River Buff (Deloneura immaculata) là một loài butterfly in the Lycaenidae. Nó là loài đặc hữu của the densely forested Mbashe River area of the East Cape in Nam Phi. It is thought to be extinct, but might still exist.
Nguồn[sửa | sửa mã nguồn]
- World Conservation Monitoring Centre 1996. Deloneura immaculata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập ngày 31 tháng 7 2007.

markdown:
*Deloneura immaculata*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Deloneura immaculata
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lepidoptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Lycaenidae](/wiki/H%E1%BB%8D_B%C6%B0%E1%BB%9Bm_xanh) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Deloneura](/wiki/Deloneura) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **D. immaculata** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Deloneura immaculata* [Trimen](/w/index.php?title=Henry_Trimen&action=edit&redlink=1), 1868 [[1]](#cite_note-ATBUT-1) [[2]](#cite_note-2)
The
**Mbashe River Buff** ( *Deloneura immaculata*) là một loài [butterfly](/w/index.php?title=Butterfly&action=edit&redlink=1) in the [Lycaenidae](/wiki/H%E1%BB%8D_B%C6%B0%E1%BB%9Bm_xanh). Nó là loài [đặc hữu](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_h%E1%BB%AFu) của the densely forested Mbashe River area of the East Cape in [Nam Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi). It is thought to be extinct, but might still exist.
## Nguồn[
[sửa](/w/index.php?title=Deloneura_immaculata&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Deloneura_immaculata&action=edit§ion=1)]
- World Conservation Monitoring Centre 1996.
[Deloneura immaculata](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/6331/all). [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy cập ngày 31 tháng 7 2007.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1055 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Huy chương Wigner
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Huy chương Wigner là một giải thưởng được lập ra với mục đích "công nhận những đóng góp xuất sắc cho kiến thức vật lí thông qua lĩnh vực lí thuyết nhóm".[1] Huy chương Wigner được điều hành bởi Quỹ Vật lý cơ bản và Lí thuyết nhóm, một tổ chức tình nguyện công cộng. Tiền quyên góp cho quỹ là phần thuế khấu trừ theo đúng điều khoản của Mục 170 thuộc Luật Thu nhập nội địa, là một luật liên bang của Hoa Kỳ.
Giải thưởng được trao đầu tiên vào năm 1978 cho Eugene Wigner tại Hội nghị Hợp nhất Lí thuyết nhóm và Toán Vật lí.[2]
Danh sách người nhận giải[sửa | sửa mã nguồn]
- 1978 Eugene Wigner
- 1978 Valentine Bargmann
- 1980 Israel Gel'fand
- 1982 Louis Michel
- 1984 Yuval Ne'eman
- 1986 Feza Gürsey
- 1988 Isadore Singer
- 1990 Francesco Iachello
- 1992 Julius Wess và Bruno Zumino
- 1996 Victor Kac và Robert Moody
- 1998 Marcos Moshinsky
- 2000 Lochlainn O’Raifeartaigh
- 2002 Harry Jeannot Lipkin
- 2004 Erdal İnönü
- 2006 Ōkubo Susumu
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “The Wigner Medal Bylaws” (PDF). The Group Theory and Fundamental Physics Foundation. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2007.
- ^ “The Wigner Medal”. The Group Theory and Fundamental Physics Foundation. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2007.

markdown:
# Huy chương Wigner
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Huy chương Wigner** là một giải thưởng được lập ra với mục đích "công nhận những đóng góp xuất sắc cho kiến thức vật lí thông qua lĩnh vực [lí thuyết nhóm](/wiki/L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_nh%C3%B3m)". Huy chương Wigner được điều hành bởi [1] [Quỹ Vật lý cơ bản và Lí thuyết nhóm](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_c%C6%A1_b%E1%BA%A3n_v%C3%A0_L%C3%AD_thuy%E1%BA%BFt_nh%C3%B3m&action=edit&redlink=1), một tổ chức tình nguyện công cộng. Tiền quyên góp cho quỹ là phần thuế khấu trừ theo đúng điều khoản của Mục 170 thuộc [Luật Thu nhập nội địa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_Thu_nh%E1%BA%ADp_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1), là một luật liên bang của [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
Giải thưởng được trao đầu tiên vào năm 1978 cho
[Eugene Wigner](/wiki/Eugene_Wigner) tại Hội nghị Hợp nhất Lí thuyết nhóm và Toán Vật lí. [[2]](#cite_note-2)
## Danh sách người nhận giải[
[sửa](/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Wigner&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Wigner&action=edit§ion=1)]
- 1978
[Eugene Wigner](/wiki/Eugene_Wigner)
- 1978
[Valentine Bargmann](/w/index.php?title=Valentine_Bargmann&action=edit&redlink=1)
- 1980
[Israel Gel'fand](/w/index.php?title=Israel_Gel%27fand&action=edit&redlink=1)
- 1982
[Louis Michel](/w/index.php?title=Louis_Michel_(nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)
- 1984
[Yuval Ne'eman](/w/index.php?title=Yuval_Ne%27eman&action=edit&redlink=1)
- 1986
[Feza Gürsey](/w/index.php?title=Feza_G%C3%BCrsey&action=edit&redlink=1)
- 1988
[Isadore Singer](/wiki/Isadore_Singer)
- 1990
[Francesco Iachello](/w/index.php?title=Francesco_Iachello&action=edit&redlink=1)
- 1992
[Julius Wess](/w/index.php?title=Julius_Wess&action=edit&redlink=1)và [Bruno Zumino](/w/index.php?title=Bruno_Zumino&action=edit&redlink=1)
- 1996
[Victor Kac](/w/index.php?title=Victor_Kac&action=edit&redlink=1)và [Robert Moody](/w/index.php?title=Robert_Moody&action=edit&redlink=1)
- 1998
[Marcos Moshinsky](/w/index.php?title=Marcos_Moshinsky&action=edit&redlink=1)
- 2000
[Lochlainn O’Raifeartaigh](/w/index.php?title=Lochlainn_O%E2%80%99Raifeartaigh&action=edit&redlink=1)
- 2002
[Harry Jeannot Lipkin](/w/index.php?title=Harry_Jeannot_Lipkin&action=edit&redlink=1)
- 2004
[Erdal İnönü](/w/index.php?title=Erdal_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC&action=edit&redlink=1)
- 2006
[Ōkubo Susumu](/w/index.php?title=%C5%8Ckubo_Susumu&action=edit&redlink=1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Wigner&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Wigner&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“The Wigner Medal Bylaws”](http://www.ph.utexas.edu/~bohmwww/wigner/wigner_bylaws.pdf)(PDF). The Group Theory and Fundamental Physics Foundation. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2007. [^](#cite_ref-2) [“The Wigner Medal”](http://www.ph.utexas.edu/~bohmwww/wigner/). The Group Theory and Fundamental Physics Foundation. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2007.

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
ISAF
Lực lượng Hỗ trợ An ninh Quốc tế (tiếng Anh: The International Security Assistance Force, viết tắt: ISAF) là tổ chức được lãnh đạo bởi NATO thực hiện sứ mệnh bảo vệ an ninh tại Afghanistan do Hội đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc thành lập ngày 20/12/2001 theo nghị quyết 1386 như dự kiến cùa Hiệp định Bonn.Hiện nay nó đang tiến hành cuộc chiến tại Afghanistan (2001-nay). ISAF có nhiệm vụ bảo đảm vững chắc thủ đô Kabul và những khu vực bao quanh khỏi lực lượng Taliban, al Qaeda., tạo điều kiện cho chính phủ lâm thời Afghanistan do Hamid Karzai đứng đầu được thành lập. Vào tháng 10, 2003, Hội đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc cho phép mở rộng sứ mệnh của ISAF ra khắp lãnh thổ Afghanistan và sau đó ISAF mở rộng nhiệm vụ tại 4 phạm vi hoạt động chính trên toàn lãnh thổ Afghanistan.Từ 2006, ISAF đã tham gia vào nhiều trận đánh có quy mô và cường độ lón trong các chiến dịch tại miền nam Afghanistan và xu hướng đó còn tiếp diễn vào các năm 2007 và 2008. Các cuộc tấn công của ISAF vào các khu vực khác của Afghanistan ngày càng gia tăng. Các nước có quân tham chiến gồm: Bulgari, Belgium, Denmark, Canada, Hoa Kỳ, Anh, Italia, Pháp, Germany, Hà Lan, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ, Ireland, Ba Lan, Bồ Đào Nha và nhiều thành viên khác thuộc EU, NATO cũng như bao gồm cả Úc, New Zealand, Azerbaijan, Singapore. Hoa Kỳ, Anh, Canada, Denmark là những nước giữ vai trò quan trọng trong các chiến dịch.

markdown:
# ISAF
|
|Lực lượng hỗ trợ An ninh Quốc tế (International Security Assistance Force)
|
|![]()
Logo of ISAF.
[NATO](/wiki/NATO) [Joint Force Command Brunssum](/w/index.php?title=Joint_Force_Command_Brunssum&action=edit&redlink=1), Brunssum, Netherlands (formal)
Significant influence by United States government (actual)
[Kabul](/wiki/Kabul), [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) [Pashto](/w/index.php?title=Pashto_language&action=edit&redlink=1)writing: کمک او همکاری (Komak aw Hamkari) means "Help and Cooperation". [Chiến tranh Afghanistan (2001-nay)](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Afghanistan_(2001%E2%80%93nay))
hiện thời
**Lực lượng Hỗ trợ An ninh Quốc tế** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): The International Security Assistance Force, viết tắt: **ISAF**) là tổ chức được lãnh đạo bởi [NATO](/wiki/NATO) thực hiện sứ mệnh bảo vệ an ninh tại [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) do [Hội đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_An_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) thành lập ngày 20/12/2001 theo nghị quyết 1386 như dự kiến cùa Hiệp định Bonn.Hiện nay nó đang tiến hành cuộc chiến tại [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) (2001-nay). ISAF có nhiệm vụ bảo đảm vững chắc thủ đô [Kabul](/wiki/Kabul) và những khu vực bao quanh khỏi lực lượng [Taliban](/wiki/Taliban), [al Qaeda](/wiki/Al-Qaeda)., tạo điều kiện cho chính phủ lâm thời Afghanistan do [Hamid Karzai](/wiki/Hamid_Karzai) đứng đầu được thành lập. Vào tháng 10, 2003, [Hội đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_An_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) cho phép mở rộng sứ mệnh của ISAF ra khắp lãnh thổ [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) và sau đó ISAF mở rộng nhiệm vụ tại 4 phạm vi hoạt động chính trên toàn lãnh thổ Afghanistan.Từ 2006, ISAF đã tham gia vào nhiều trận đánh có quy mô và cường độ lón trong các chiến dịch tại miền nam [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) và xu hướng đó còn tiếp diễn vào các năm 2007 và 2008. Các cuộc tấn công của ISAF vào các khu vực khác của [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) ngày càng gia tăng. Các nước có quân tham chiến gồm: [Bulgari](/wiki/Bulgaria), [Belgium](/wiki/B%E1%BB%89), [Denmark](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), [Canada](/wiki/Canada), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Anh](/wiki/Anh), [Italia](/wiki/%C3%9D), [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), [Germany](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3), [Ireland](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland), [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan), [Bồ Đào Nha](/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) và nhiều thành viên khác thuộc [EU](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u), [NATO](/wiki/NATO) cũng như bao gồm cả [Úc](/wiki/%C3%9Ac), [New Zealand](/wiki/New_Zealand), [Azerbaijan](/wiki/Azerbaijan), [Singapore](/wiki/Singapore). [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Anh](/wiki/Anh), [Canada](/wiki/Canada), [Denmark](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) là những nước giữ vai trò quan trọng trong các chiến dịch.

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Khu bảo tồn hoang dã Thungyai Naresuan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Khu bảo tồn hoang dã Thungyai Naresuan (tiếng Thái: เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร) là một khu bảo tồn sinh vật hoang dã tại Thái Lan. Khu này toạ lạc tại phía Bắc của tỉnh Kanchanaburi và phía Nam của tỉnh Tak. Khu bảo tồn này được lập ngày 24 tháng 4 năm 1974. Năm 1991, UNESCO đã công nhận đây là di sản thế giới cùng cới khu bảo tồn khác của Thái Lan là Huai Kha Khaeng.

markdown:
# Khu bảo tồn hoang dã Thungyai Naresuan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Khu bảo tồn hoang dã Thungyai-Huai Kha Khaeng|
|
|![]()
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_Thailand.svg/22px-Flag_of_Thailand.svg.png)
[Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) [591](http://whc.unesco.org/en/list/591) [Vùng UNESCO](http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region) [châu Á-Thái Bình Dương](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_t%E1%BA%A1i_ch%C3%A2u_%C3%81_v%C3%A0_ch%C3%A2u_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) **Khu bảo tồn hoang dã Thungyai Naresuan** ( [tiếng Thái](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%C3%A1i): เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร) là một khu bảo tồn sinh vật hoang dã tại [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan). Khu này toạ lạc tại phía Bắc của tỉnh [Kanchanaburi](/wiki/Kanchanaburi_(t%E1%BB%89nh)) và phía Nam của tỉnh [Tak](/wiki/Tak_(t%E1%BB%89nh)). Khu bảo tồn này được lập ngày 24 tháng 4 năm [1974](/wiki/1974). Năm 1991, [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) đã công nhận đây là [di sản thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) cùng cới khu bảo tồn khác của Thái Lan là [Huai Kha Khaeng](/wiki/Khu_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_hoang_d%C3%A3_Huai_Kha_Khaeng).


text:
Nøtterøy
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Nøtterøy là một đô thị ở hạt Vestfold, Na Uy. Trung tâm hành chính của đô thị này là làng Borgheim.
Giáo xứ Nøtterø được thành lập như là một đô thị vào ngày 1 tháng 1 năm 1838 (xem formannskapsdistrikt). Hai quần đảo này sau đó được chuyển từ các đô thị của Stokke để Nøtterøy: Håøya (năm 1901) và Veierland (năm 1964).
Đô thị toàn được tạo thành từ một nhóm nhỏ ở phía nam đảo đô thị Tønsberg, bao gồm cả các đảo Nøtterøy, Føynland, Veierland, và các đảo khoảng 175 nhỏ hơn. Nøtterøy bao gồm các làng Borgheim, Glomstein, Teie, và Torød.

markdown:
# Nøtterøy
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Nøtterøy** là một đô thị ở hạt [Vestfold](/wiki/Vestfold), Na Uy. Trung tâm hành chính của đô thị này là làng Borgheim.
Giáo xứ Nøtterø được thành lập như là một đô thị vào ngày 1 tháng 1 năm 1838 (xem
*). Hai quần đảo này sau đó được chuyển từ các đô thị của Stokke để Nøtterøy: Håøya (năm 1901) và Veierland (năm 1964). formannskapsdistrikt*
Đô thị toàn được tạo thành từ một nhóm nhỏ ở phía nam đảo đô thị
[Tønsberg](/wiki/T%C3%B8nsberg), bao gồm cả các đảo Nøtterøy, Føynland, Veierland, và các đảo khoảng 175 nhỏ hơn. Nøtterøy bao gồm các làng Borgheim, Glomstein, Teie, và Torød.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=N%C3%B8tter%C3%B8y&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=N%C3%B8tter%C3%B8y&action=edit§ion=1)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=N%C3%B8tter%C3%B8y&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=N%C3%B8tter%C3%B8y&action=edit§ion=2)]
|
|

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Tuyên Uy
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tuyên Uy (tiếng Trung: 宣威市) là một huyện cấp thị thuộc địa cấp thị Khúc Tĩnh, tỉnh Vân Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Tuyên Uy có diện tích 6.075 km², dân số năm 2000 là 1.290.000 người, là huyện cấp thị đông dân nhất ở Vân Nam. Tuyên Uy có 24 trấn, 340 hương.

markdown:
# Tuyên Uy
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Tuyên Uy** (tiếng Trung: 宣威市) là một [huyện cấp thị](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) thuộc [địa cấp thị](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BA%A5p_th%E1%BB%8B) [Khúc Tĩnh](/wiki/Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh), [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam), [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa). Tuyên Uy có diện tích 6.075 km², dân số năm 2000 là 1.290.000 người, là huyện cấp thị đông dân nhất ở Vân Nam. Tuyên Uy có 24 [trấn](/wiki/Tr%E1%BA%A5n_(Trung_Qu%E1%BB%91c)), 340 [hương](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_(Trung_Qu%E1%BB%91c)).


text:
Wilhelmina của Hà Lan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Wilhemmina của Hà Lan (tên đầy đủ: Wilhelmina Helena Pauline Maria, 31 tháng 8 năm 1880 – 28 tháng 11 năm 1962) là nữ hoàng Vương quốc Hà Lan từ năm 1890 đến 1948. Bà làm nữ hoàng Hà Lan trong 58 năm, lâu hơn bất kỳ vị vua Hà Lan nào. Trong thời gian trị vì của bà chứng kiến thế chiến 1 và thế chiến 2, đại suy thoái 1933 và địa vị đế chế thực dân Hà Lan thoái trào. Ở ngoài Hà Lan bà được nhớ đến chủ yếu do vai trò của mình trong thế chiến 2, trong đó bà tỏ ra là một cảm hứng cho kháng chiến Hà Lan. Người kế vị bà là Juliana của Hà Lan. 392 Wilhelmina được đặt tên theo tên bà.

markdown:
# Wilhelmina của Hà Lan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Bài viết này cần thêm
|
|Wilhelmina|
|
|![]()
Nữ hoàng Wilhelmina năm 1942
[Nữ hoàng Hà Lan](/w/index.php?title=N%E1%BB%81n_qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_H%C3%A0_Lan&action=edit&redlink=1)
4 tháng 9 năm 1948
( 57 năm, 286 ngày)
[William III](/wiki/William_III_c%E1%BB%A7a_H%C3%A0_Lan) [Emma of Waldeck and Pyrmont](/w/index.php?title=Emma_of_Waldeck_and_Pyrmont&action=edit&redlink=1)(1890-1898), [Juliana](/wiki/Juliana_c%E1%BB%A7a_H%C3%A0_Lan)(1947, 1948) [Juliana](/wiki/Juliana_c%E1%BB%A7a_H%C3%A0_Lan) [Henry của Mecklenburg-Schwerin](/w/index.php?title=Duke_Henry_c%E1%BB%A7a_Mecklenburg-Schwerin&action=edit&redlink=1) [Juliana của Hà Lan](/wiki/Juliana_c%E1%BB%A7a_H%C3%A0_Lan) [Nhà Orange-Nassau](/wiki/Nh%C3%A0_Orange-Nassau) [William III của Hà Lan](/wiki/William_III_c%E1%BB%A7a_H%C3%A0_Lan) [Emma của Waldeck và Pyrmont](/w/index.php?title=Emma_c%E1%BB%A7a_Waldeck_v%C3%A0_Pyrmont&action=edit&redlink=1) [Nieuwe Kerk](/w/index.php?title=Nieuwe_Kerk_(Delft)&action=edit&redlink=1), [Delft](/wiki/Delft) [Cải cách Hà Lan](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Tin_l%C3%A0nh_H%C3%A0_Lan&action=edit&redlink=1) **Wilhemmina của Hà Lan** (tên đầy đủ: **Wilhelmina Helena Pauline Maria**, [31 tháng 8](/wiki/31_th%C3%A1ng_8) năm [1880](/wiki/1880) – [28 tháng 11](/wiki/28_th%C3%A1ng_11) năm [1962](/wiki/1962)) là nữ hoàng [Vương quốc Hà Lan](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_H%C3%A0_Lan) từ năm 1890 đến 1948. Bà làm nữ hoàng Hà Lan trong 58 năm, lâu hơn bất kỳ vị vua Hà Lan nào. Trong thời gian trị vì của bà chứng kiến [thế chiến 1](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) và [thế chiến 2](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), [đại suy thoái 1933](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i_1933&action=edit&redlink=1) và địa vị đế chế thực dân Hà Lan thoái trào. Ở ngoài Hà Lan bà được nhớ đến chủ yếu do vai trò của mình trong thế chiến 2, trong đó bà tỏ ra là một cảm hứng cho [kháng chiến Hà Lan](/w/index.php?title=Kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn_H%C3%A0_Lan&action=edit&redlink=1). Người kế vị bà là [Juliana của Hà Lan](/wiki/Juliana_c%E1%BB%A7a_H%C3%A0_Lan). [392 Wilhelmina](/wiki/392_Wilhelmina) được đặt tên theo tên bà.


text:
Thanh toán trực tuyến với Bảo Kim đảm bảo
Đăng nhập tài khoản Bảo Kim
Thanh toán trực tuyến bằng thẻ Ngân Hàng
Email / Số điện thoại
*
Mật khẩu
*
Đăng nhập
Hủy thanh toán
Chưa có tài khoản?
Đăng ký miễn phí
Quên mật khẩu?
Các hình thức thanh toán khác:
NGƯỜI NHẬN TIỀN
Người đại diện
( Chưa xác thực )
Phan Văn Định
Email
noithatbepmoi@gmail.com
Điện thoại
84919581019
THÔNG TIN THANH TOÁN
Sửa
Sản phẩm
BÃ n cáº§u hai khá»‘i tiÃªu chuáº©n INAX C108-VR
Hình thức thanh toán
Đảm bảo
(tạm giữ 3 ngày )
Giá trị
1.700.000 VNĐ
THÔNG TIN NGƯỜI THANH TOÁN
Sửa
Vui lòng xác nhận chính xác! Các thông tin trên sẽ được sử dụng để giao nhận sản phẩm
PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN

Content-Type: text/html

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache

Vary: Accept-Encoding

X-Frame-Options: SAMEORIGIN